Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 479/2004
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Matsgerð
Þann 21. september 2001 keyptu H og E einbýlishús af L. Húsið var byggt árið 1948 af eiginmanni L og höfðu þau búið í því alla tíð. Í söluyfirliti var byggingaárs hússins getið og þess að það þarfnaðist „standsetningar í takt við nýja tíma“. Jafnframt kom þar fram að í húsinu væri tvöfalt gler. Er inna átti af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi héldu þau H og E eftir 500.000 krónum vegna galla sem þau töldu vera á húsinu. Í málinu kafðist L greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs en H og E skaðabóta eða afsláttar að fjárhæð 2.294.422 krónur í samræmi við niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Þar sem kaupsamningur aðila var gerður fyrir gildistöku laga nr. 40/2002 um fasteignakaup gilti áratuga dómvenja um kröfu um skaðbætur eða afslátt. Talið var að við það yrði að miða að H og E hefðu ekki getað vænst þess að húsið væri í betra horfi en aldur þess og ástand báru vitni eða að það væri byggt með öðrum hætti en tíðkanlegur var á byggingartíma þess. Fallist var á með H og E að steyptir útveggir og útveggjahlutar hafi ekki fullnægt þeim kostum sem krafa hafi verið gerð um á byggingartíma hússins og að L hafi í söluyfirliti ábyrgst að tvöfalt gler væri í gluggum. Voru gagnkröfur þeirra vegna þessara atriða teknar til greina en öðrum kröfum hafnað. Tekið var fram að matsmaður hafi ekki getað skoðað ætlaða ágalla á skólp- og frárennslislögnum og hafi því við matið stuðst við frásagnir H og E og að nokkru við ljósmyndir. Þótti því ósannað gegn mótmælum L að lagnirnar hafi verið ónothæfar. Voru H og E því dæmd til að greiða eftirstöðvar kaupsamnings með dráttarvöxtum frá greiðsludegi að frádregnum 486.800 krónum miðað við dagsetningu matsgerðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. desember 2004. Hún krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjenda í gagnsök og að þau verði in solidum dæmd til að greiða henni 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags gegn útgáfu afsals til gagnáfrýjenda fyrir einbýlishúsinu nr. 26 við Efstasund í Reykjavík með tilheyrandi lóðarréttindum. Þá krefst hún greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu 8. febrúar 2005. Krefjast þau aðallega að aðaláfrýjandi greiði þeim 2.294.422 krónur með dráttarvöxtum af 2.072.175 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. september 2001 til greiðsludags, en til vara sömu fjárhæð með vöxtum samkvæmt 8. gr. sömu laga af 2.072.175 krónum frá 21. september 2001 til 1. október 2003, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna. Til þrautavara krefjast þau þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að dráttarvextir verði ákveðnir frá 21. september 2001. Þau krefjast skuldajafnaðar dæmdra fjárhæða við kröfu aðaláfrýjanda í aðalsök og sjálfstæðs dóms um mismuninn. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir kaupum gagnáfrýjenda á einbýlishúsinu nr. 26 við Efstasund í Reykjavík af aðaláfrýjanda með kaupsamningi 21. september 2001 fyrir 18.000.000 krónur, svo og greiðslu kaupverðs. Við lokagreiðslu 1. ágúst 2002 kynntu þau henni að þau héldu eftir 500.000 krónum af greiðslunni til þess að mæta skaðabótakröfum sem þau töldu sig eiga á hendur henni vegna ætlaðra galla á bílskúr við húsið og áskildu sér rétt til að koma síðar með aðrar og ítarlegri kröfur. Aðaláfrýjandi hafnaði kröfum gagnáfrýjenda. Í aðalsök sækir hún þau um eftirstöðvar kaupverðs gegn útgáfu afsals fyrir eigninni. Með vísun til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur varðandi greiðslu þessara eftirstöðva með dráttarvöxtum eins og krafist er og gegn útgáfu afsals. II. Krafa gagnáfrýjenda er á því reist að fasteignin nr. 26. við Efstasund hafi við kaupin verið haldin verulegum leyndum göllum, sem aðaláfrýjandi beri ábyrgð á, hvort heldur eftir reglum um afslátt af kaupverði og/eða um skaðabætur. Í héraðsdómi er því lýst að þau hafi óskað dómkvaðningar matsmanns 4. maí 2003 til að staðreyna ætlaða galla. Reisa þau kröfugerð sína á sundurliðaðri matsgerð frá 11. nóvember 2003. Er í niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum ásamt embættisdómara, tekin afstaða til málsástæðna gagnáfrýjenda varðandi hvern lið matsgerðar. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að þar sem lög nr. 40/2002 um fasteignakaup höfðu ekki tekið gildi, þegar kaupsamningur um eignina var gerður, gildi áratuga dómvenja um úrlausn kröfu gagnáfrýjenda. Aðaláfrýjandi mótmælir öllum kröfum gagnáfrýjenda á þeim grunni að ætlaðir gallar snerti allir atriði sem þau hafi átt að gæta fyrir kaupin þar sem um 54 ára gamalt hús sé að ræða. Í söluyfirliti fasteignasölunnar, sem sá um söluna, hafi ásett verð numið 19.500.000 krónum og tekið fram að húsið og bílskúrinn séu byggð 1948 og þarfnist „standsetningar í takt við nýja tíma“. Fyrir liggur í málinu að gagnáfrýjendur skoðuðu eignina þrisvar sinnum fyrir kaupin þar á meðal einu sinni með föður konunnar, sem er byggingameistari. Til að ná niður ásettu verði skiluðu þau inn til fasteignasölunnar yfirliti um það er þau töldu ábótavant við eignina og áætlaðan kostnað við þær úrbætur. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi sagði maðurinn að þau hefðu séð að mikil vinna lægi í því að endurnýja gamla hluti og allar innréttingar auk þess sem gólfefni hafi þurft að endurnýja. Þetta myndi eðlilega kosta mikla peninga en þau hafi náð verðinu niður í átján milljónir. Húsið mun hafa verið byggt af eiginmanni aðaláfrýjanda, sem nú er látinn, og hafa alltaf verið í eigu þeirra hjóna og þau búið í því að minnsta kosti frá 1950. Af gögnum málsins liggur fyrir að húsið bar ekki með sér að nýlega hefði eitthvað verið endurnýjað af því sem ágreiningi veldur með aðilum. Verður við það að miða að gagnáfrýjendur hafi ekki getað vænst þess að húsið væri í betra horfi en aldur þess og ástand báru vitni eða að það væri byggt með öðrum hætti en tíðkanlegur var á byggingartíma hússins. Þá er ósannað að aðaláfrýjandi hafi ábyrgst ástand hússins að öðru leyti en því að sagt var að þak væri í góðu standi og tvöfalt mixað gler væri í húsinu. Gagnáfrýjendur munu hafa tekið við húsinu 9. desember 2001, fjórum dögum eftir ætlaðan afhendingartíma samkvæmt kaupsamningi, og tóku þau til við að endurbæta húsið og breyta því. Af skýrslum gagnáfrýjenda í héraði má ráða að við þær framkvæmdir hafi ætlaðir gallar komið í ljós. Í matsgerð kemur fram að matsmaður gat ekki sjálfur staðreynt galla á lögnum samkvæmt C. til F. liðum hennar, þar sem lagfæringum var lokið þegar skoðun hans fór fram, heldur varð hann að styðjast við frásögn gagnáfrýjenda og svo að einhverju leyti við ljósmyndir, sem gagnáfrýjendur tóku af viðgerðunum. Aðaláfrýjandi hefur mótmælt því að ástand lagnanna hafi verið með þeim hætti, sem gagnáfrýjendur halda fram, og að þær hafi verið ónothæfar. Gegn mótmælum hennar en að öðru leyti með vísun til forsenda héraðsdóms varðandi D. og E. liði verða kröfur gagnáfrýjenda varðandi þessar lagnir ekki teknar til greina. Með vísan til forsenda héraðsdóms varðandi liði A., B., G., H., I., J. og K. í matsgerð verður dómurinn staðfestur að því er þá liði varðar. Með skírskotun til rökstuðnings í sératkvæði annars meðdómandans í héraði er fallist á sjónarmið hans varðandi lið X. Samkvæmt framansögðu verður því niðurstaða málsins sú að teknir eru til greina til skuldajafnaðar samkvæmt kröfu gagnáfrýjenda liðir B. og G. í matsgerð, það er varðandi steypta útveggi og útveggjahluta og gler í gluggum að fjárhæð samtals 486.800 krónur með dráttarvöxtum frá dagsetningu matsgerðar 11. nóvember 2003. Verður að líta svo á að útveggir og útveggjahlutar hafi ekki fullnægt þeim kostum sem krafa var gerð til á byggingartíma hússins og að aðaláfrýjandi hafi í söluyfirliti ábyrgst að allir gluggar hússins væru með tvöföldu mixuðu gleri. Aðaláfrýjandi verður því talin skaðabótaskyld gagnvart gagnáfrýjendum varðandi þessa tvo liði. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Helga Magnúsdóttir og Erlendur Sæmundsson, greiði aðaláfrýjanda, Lilly A. Jónsson, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags, allt að frádregnum 486.800 krónum miðað við 11. nóvember 2003 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um útgáfu afsals skal vera óraskað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. september 2004. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 1. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Lilly A. Jónsson, [kt.], gegn Helgu Magnúsdóttur, [kt.] og Erlendi Sæmundssyni, [kt.], Efstasundi 26, Reykjavík, með stefnu birtri 6. maí 2003. Stefndu höfðuðu gagnsakarmál á hendur stefnanda með stefnu þingfestri 16. september 2003. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 500.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sbr. 11. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 500.000 kr. frá 01.08. 2002 til greiðsludags gegn útgáfu stefnanda á afsali til stefndu fyrir einbýlishúsinu nr. 26 við Efstasund í Reykjavík, ásamt öllu sem því fylgir og fylgja ber að engu undanskyldu þ.m.t. tilheyrandi lóðarréttindum. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu í aðalsök eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda á grundvelli skuldajafnaðar. Þá krefjast stefnu þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Í gagnsök gera gagnstefnendur eftirfarandi dómkröfur: Gagnstefnendur krefjast þess aðallega að gagnstefnda verði dæmd til að greiða gagnstefnendum 2.294.422 kr. auk dráttarvaxta af 2.087.581 kr. samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21.09. 2001 til 01.07. 2001, en frá þeim degi af 2.087.581 kr. samkvæmt III. kafla, sbr. 11. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til 01.10. 2003, en frá þeim degi af 2.294.422 til greiðsludags. Til vara krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefnda verði dæmd til að greiða þeim 2.294.422 kr. auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt III. kafla, sbr. 11. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 01.10. 2003 til greiðsludags. Þá krefjast gagnstefnendur þess til þrautavara að gagnstefnda verði dæmd til að greiða þeim aðra lægri fjárhæð að mati réttarins með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21.09. 2001 til 01.07. 2001, en frá þeim degi samkvæmt III. kafla, sbr. 11. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags, en til vara að því er dráttarvexti áhrærir með dráttarvöxtum af þannig dæmdri fjárhæð samkvæmt III. kafla, sbr. 11. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1.10. 2003 til greiðsludags. Í bæði aðal- og varakröfum krefjast gagnstefnendur þess jafnframt að gagnkröfu verði skuldajafnað við kröfufjárhæð aðalsakar, en að sjálfstæður dómur gangi um þann mismun, sem gagnkröfur eru hærri en kröfur í aðalsök. Jafnframt krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefnda verði dæmd til að greiða gagnstefnendum málskostnað, þ.m.t. matskostnað, að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Gagnstefnendur stóðu við ákvæði kaupsamningsins um greiðslu kaupverðsins að öðru leyti en því, að þau greiddu einungis 2.500.000 kr. af síðustu útborgunar­greiðslunni í stað 3.000.000 kr. eins og kveðið var á um í kaupsamningnum. Með bréfi lögmanns gagnstefnenda, dags. 13. ágúst 2002, tilkynntu gagnstefn­endur að þau héldu eftir 500.000 kr. til þess að mæta skaðabótakröfum sem þau töldu sig eiga á hendur aðalstefnanda vegna meintra leyndra galla á húsinu. Með bréfi lögmanns gagnstefnenda, dags. 8. október 2002, var gerð grein fyrir ýmsum meintum göllum húseignarinnar til réttlætingar því að haldið var eftir 500.000 kr. af kaupverði og var óskað eftir sáttaviðræðum um málið. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda, dags. 3. desember 2002, var lýst óbreyttri afstöðu aðalstefnanda gagnvart kröfum gagnstefnenda um skaðabætur og þeim hafnað. Með matsbeiðni, dags. 4. maí 2003, var af hálfu gagnstefnenda óskað eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að staðreyna tilgreinda meinta galla á fasteigninni. Samkvæmt dómkvaðningu Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2003 var Björn Gústafsson verkfræðingur dómkvaddur til þess að framkvæma hið umbeðna mat og er matsgerð hans dags. 11. nóvember 2003. Er niðurstaða matsgerðar að fjárhæð 2.277.490 kr. Mál þetta er í aðalsök höfðað til greiðslu á eftirstöðum kaupverðs eignarinnar samkvæmt kaupsamningi aðila, en í gagnsök til skuldajafnaðar og sjálfstæðs dóms vegna skaðabóta. Krafa aðalstefnanda er byggð á kaupsamningi aðila um einbýlishúsið að Efstasundi 26 í Reykjavík, dags. 21. september 2001. Samkvæmt honum skuldbatt aðalstefnandi sig til að selja og gagnstefnendu sig til að kaupa greint einbýlishús. Umsamið kaupverð var 18.000.000 kr. sem gagnstefnendur skuldbundu sig til að greiða með skiptilegri útborgunargreiðslu að fjárhæð 10.000.000 kr. og með fasteignaveðbréfi, sem skiptilegt yrði fyrir húsbréf að fjárhæð 8.000.000 kr. Gagnstefnendur stóðu við ákvæði kaupsamningsins um greiðslu kaupverðsins að öðru leyti en því, að þau greiddu einungis 2.500.000 kr. af síðustu útborgunargreiðslu í stað 3.000.000 kr. eins og kveðið var á um í kaupsamningnum. Með bréfi lögmanns gagnstefnenda, dags. 13. ágúst 2002, tilkynntu þau aðalstefnanda að þau héldu eftir 500.000 kr. til þess að mæta skaðabótakröfum vegna meintra galla á fasteigninni. Aðalstefnandi mótmælti þegar áskilnaði gagnstefnenda vegna hinna meintu galla m.a. með þeim rökum að hinir meintu gallar snertu allir atriði sem kaupendurnir hefðu augljóslega átt að aðgæta fyrir kaupin enda væri um 54 ára gamalt hús að ræða. Sérstaklega mótmælti aðalstefnandi því að hún hefði tekið það fram við skoðun gagnstefnenda á húsinu að þak bílskúrs væri klætt bárujárni. Þá er því mótmælt að geymslumunir í bílskúr hafi torveldað stefndu skoðun hans. Gagnstefnendur hafi ekki á nokkurn hátt getað rökstutt kröfur sínar til skaðabóta með þeim hætti að aðalstefnandi telji sér skylt að verða við þeim. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta til greiðslu hennar en jafnframt bjóði aðalstefnandi gagnstefnendum fram afsal fyrir hinni greindu eign gegn greiðslu kaupverðsins. Um lagarök er vísað til meginreglna kröfuréttar, fordæma varðandi fasteignakaup og lögjöfnun frá lögum nr. 16/2000 um lausafjárkaup eftir því sem við geti átt. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður aðalstefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Aðalstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður gagnstefnenda í aðalsök eru þær að fasteignin nr. 26 við Efstasund í Reykjavík, hafi við greinda sölu verið haldin verulegum leyndum göllum, sem aðalstefnandi beri ábyrgð á, hvort heldur sé eftir reglum um afslátt af kaupverði og/eða skaðabætur. Í málsatvikalýsingu í greinargerð gagnstefnenda í aðalsök eru raktir í meginatriðum og getið þeirra helstu ágalla eignarinnar, sem gagnstefnendur telja aðalstefnanda bera bótaábyrgð á. Í söluyfirliti um eignina komi fram að þak væri í góðu lagi og í dálknum “gler” sé það sagt tvöfalt mixað. Í dálknum “gallar” á söluyfirliti sé engin athugasemd. Vegna þegar framkominna alvarlegra ágalla á fasteigninni, sem gagnstefnendur töldu vera leynda í lagaskilningi, héldu gagnstefnendur eftir af lokagreiðslunni 500.000 kr. Við skoðun eignarinnar fyrir kaupin hafi bílskúr hússins verið sneisafullur af vörum tengdum heildsölustarfsemi stefnanda og alls kyns geymsludóti. Hillur á veggjum bílskúrsins voru hlaðnar varningi og geymsludóti. Einungis hafi verið göngufær mjó ræma inn eftir miðju gólfi hans. Gagnstefnendur hafi fengið eignina afhenta þann 9. desember 2001, að frátöldum bílskúr, sem aðalstefnandi hafði á leigu í um eins og hálfs mánaðar tíma til að geyma áfram í lausafjármuni sína. Er frá leið viðtöku íbúðarhússins hafi komið fram margháttaðir gallar, sem gagnstefnendur telja leynda og mjög verulega. Söluyfirlit hafi þó bent til að eignin væri í góðu ásigkomulagi. Hafi gallarnir komið fram eftir því sem gagnstefnendur hrintu í framkvæmd ýmsum áformum sínum um breytingar á húsnæðinu, einkum kjallara, og færi gafst á mun ítarlegri skoðun, sem ekki hafi verið unnt að framkvæma án frárifs eða niðurrifs einstakra byggingarhluta. Sumir gallarnir hafi komið fram löngu eftir afhendingu. Verulegar rakaskemmdir hafi komið fram í bílskúrnum, er hann loks var rýmdur og afhentur. Í byrjun júní 2002 hafi gagnstefnendum orðið ljóst að þak bílskúrs var ekki báruklætt eins og þak hússins heldur steinsteypt. Steypan með öllu óvarin og mjög mosagróin. Vegna veittra upplýsinga frá aðalstefnanda fyrir kaupin um að skipt hafi verið um þakjárn fyrir 8-10 árum svo og staðhæfingu í söluyfirliti, “þak í góðu lagi”, hafi ástand bílskúrsþaksins komið gagnstefnendum mjög á óvart. Athugun stefndu í lok júlí 2002 á loftaklæðningu neðan í bílskúrsþaki hafi leitt í ljós að loftagrindin var fúin þar sem skoðað var. Gagnstefnendur hafi síðan aflað tilboðs í bílskúrsviðgerðirnar. Nam tilboð Húseignaþjónustunnar ehf. í viðgerð bílskúrsþaksins 394.828 kr. Gagnstefnendur hafi jafnframt aflað mats Hans Kristinssonar múrarameistara á rakaskemmdum í bílskúr. Einnig hafi komið í ljós að skolprör frá salerni í kjallara hafi verið morkið og ónýtt. Hafi gagnstefnendur reynt að skipta um rör út að næstu múffu. Sú aðgerð hafi leitt í ljós að regnvatnslagnir voru lagðar undir botnplötu bílskúrs og síðan áfram inn undir botnplötu hússins sjálfs og þar inn í skolplögnina. Við viðgerð á skólplögn hafi þurft að brjóta leið með fram lögninni í gegnum útvegg (sökkulvegg) en þar tengdust saman asbeströr og steypt pottrör. Asbeströrin reyndust ónýt og tengdust auk þess pottrörslögninni án múffu, þ.e.a.s. að flatur endi rörs mætti flötum enda annars rörs án nokkurrar þéttingar. Þegar brotið var í gegnum vegginn við þessa aðgerð flæddi mikið vatn inn í kjallarann, á að giska um 50 lítrar á sólarhring. Allt fór þar á flot. Hafi það m.a. leitt til þess að fjarlægja þurfti viðamikið og vandað trégólf í hluta kjallarans. Virtist því sem mikið uppsafnað jarðvatn/regnvatn hefði legið upp að húshliðinni. Í framhaldi af þessu hafi ítrekað verið steypt upp í gatið og í síðasta skiptið með þenslusteypu. Síðasta steypingin hafi stöðvað lekann um hríð. En það hafi ekki dugað til og vatn hafi áfram haldið að streyma inn í kjallarann. Til að komast fyrir orsakir vatnsagans hafi gagnstefnendur fyrst látið athuga hvort unnt væri að skipta um frárennslisrör frá bílaplani (niðurfall fyrir planið og þakrennu). Rennslismæling hafi þá sýnt að vatn skilaði sér ekki alla leið frá planinu og inn í vaskahús, en svo hagar til að þvottahús með gömlu ketilstæði standi miklu lægra en bílaplanið eða sem nemur hálfri kjallarahæð. Ljóst var því að lögnin var brotin og/eða stífluð á leiðinni, sem var ca 4 metrar. Við þessar aðstæður þótti einsýnt, að einnig yrði að skoða jarðvatnslögn (drenlögn) hússins í leit að orsökum vatnsagans og þá eftir atvikum að gera við hana til að tryggja að regn- og jarðvatn safnaðist ekki framvegis fyrir við húsið eða undir því. Við þá aðgerð kom í ljós að engin drenlögn var umhverfis húsið og ekki heldur drenandi efni (grús eða drenmöl). Að endingu hafi gagnstefnendur neyðst til að brjóta upp steypt plan og gólf til viðgerðar á lögnunum og til að leggja jarðvatns- og regnvatnslögn umhverfis húsið. Fengin voru tilboð í að leggja lagnirnar. Buðu Steinakarlar ehf. í verkið 810.740 kr. en Lóðaþjónustan ehf. 584.000 kr. Gagnstefnendur fengu síðan verktaka til að grafa frá húsinu og fylla síðar aftur í uppgröftinn en gagnstefnendur lögðu lagnirnar aftur á móti sjálfir. Kostnaður verktakans nam í þessu tilviki 408.207 kr. Meðal forsendna gagnstefnenda fyrir kaupunum hafi verið að unnt væri að hafa aukaíbúð í kjallara hússins, þar sem bróðir annars gagnstefnenda átti að búa. Var stefnanda um það kunnugt. Áformað var að byrja framkvæmdir vorið 2002. Þegar þær hófust, hafi komið verulegir gallar í ljós eins og áður sé rakið. Loks hafi komið í ljós að framan við húsið (til norðurs) séu steinsteyptar útitröppur, huldar mold og hleðslusteinum, en að útliti eins og um væri að ræða hækkað blómabeð. Engar dyr séu á húsinu ofan við tröppurnar. Sé óhjákvæmilegt að brjóta tröppurnar niður, fjarlægja allt það efni og ganga með öðrum hætti frá lóðinni. Gagnstefnendur hafi jafnan gert athugasemdir við fulltrúa aðalstefnanda, þegar gallar hafi komið fram. Þegar kom að lokagreiðslu, 3.000.000 kr. héldu þau eftir 500.000 kr. af þeirri vegna viðgerðakostnaðar. Afsal til gagnstefnenda sé enn óútgefið. Viðgerðir þær sem gagnstefnendur hafi þegar ráðist í, hafi alls ekki þolað bið auk þess sem aðalstefnandi hafi í engu sinnt tilmælum þeirra um að skoða gallana. Þegar matsfundur fór fram í húsinu þann 11. september 2003, höfðu viðgerðir þó ekki farið fram á bílskúr og ekki hafði verið skipt um 12 rúður á neðri hæð hússins, sem reynst höfðu einfaldar í stað tvöfalds mixaðs glers samkvæmt söluyfirliti. Sama máli gegni um matsliðinn X. Frestað hafði einnig verið að steypa í viðgerðarsvæði á botnplötu hússins og mátti greina verulega byggingarágalla hússins. Byggt er á því að aðalstefnanda hafi sem seljanda eignarinnar verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um gallana en hafi vísvitandi leynt þeim eða vanrækt upplýsingaskyldu sína við sölu, hvar í mót gagnstefnendur hafi ekki með neinum hætti vanrækt eðlilega skoðunarskyldu sína. Aðalstefnandi hafi byggt húsnæðið ásamt eiginmanni sínum. Þau hafi síðan búið í því og haft á því eignarhald frá upphafi. Ábyrgð aðalstefnanda og skyldur séu því ríkari en ella. Söluyfirlit um eignina sé á ábyrgð seljanda og megi samkvæmt túlkun dóma á ákvæðum laga um fasteignakaup jafna því til ábyrgðaryfirlýsingar af hálfu gagn­stefndu. Þá er einnig á því byggt að við söluna hafi hið selda hvergi nærri uppfyllt þá kosti, sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskiptum og sér í lagi með íbúðarhúsnæði, nema að sérstaklega sé kveðið á um annað í samningi. Gagnstefnendur telja aðalstefnanda bera fyllstu ábyrgð á því að eignin sé búin þeim kostum, sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskiptum auk þeirra, sem beinlínis séu upptaldir í söluyfirliti. Um kröfugerð stefndu (í aðalsök). Gagnstefnendur byggja kröfugerð sína á ítarlegri og vandaðri matsgerð dómkvadds matsmanns, Björns Gústafssonar verkfræðings. Samkvæmt niðurstöðu hennar sé samtala metins viðgerðarkostnaðar 1.540.890 kr. auk metins afnotamissis kjallararýmis, 600.000 kr. Samtals 2.277.490 kr. Einnig komi þar fram að matsmaður telur að líta megi á verðmætismun fasteignarinnar svo gallaðrar og ógallaðrar sem sömu fjárhæð og metnum viðgerðarkostnaði nemur. Matsniðurstöður eru því miklu hærri en sem nemi fjárkröfu stefnanda. Skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi og sé því krafist fullrar sýknu af stefnukröfum. Þá hafa gagnstefnendur að auki borið kostnað af matsskoðun Hans Kristinssonar múrarameistara, sem hafi verið kvaddur til vegna sinnuleysis aðalstefnanda um að senda smið sinn á vettvang. Nemi sá kostnaður 16.932 kr. og falli ekki undir málskostnað. Samtals telja gagnstefnendur því gagnkröfur sínar á hendur aðalstefnanda vera 2.294.422 kr. (þ.e.a.s. 2.277.490 + 16.932), auk málskostnaðar, þ.m.t. matskostnaður undir rekstri málsins. Gagnstefnendur vísa til almennra reglna samningaréttar, kröfuréttar og kauparéttar. Þeir vísa einkum til réttarúrræða við sölu á gölluðum hlut og skaðabótaábyrgðar seljanda og/eða afsláttarskyldu af kaupverði í því sambandi og þá jafnframt til réttarreglna um afleiðingar vanræktrar upplýsingarskyldu svo og til meginreglna kaupalaga nr. 39/1922 um lausafjárkaup per analogiam, sbr. venjurétt um fasteignaviðskipti. Sérstaklega er byggt á reglu kaupalaga um áskilda kosti per analogiam. Vísað er til ríkrar dómvenju í svipuðum málum. Þá er vísað til reglna kröfuréttarins um skuldajöfnuð. Um sönnun á grundvelli afsláttar og/eða skaðabóta er einkum vísað til framlagðrar matsgjörðar. Gagnstefnendur byggja kröfu sína um málskostnað á ákvæðum laga nr. 91/1991, XXI. kafla. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísa gagnstefnendur til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þóknun sinni, en gagnstefnendur eru ekki skattaðilar í skilningi laganna og beri því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnstefnda. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda í gagnsök Málsástæður þær, sem gagnstefnendur byggja á í gagnsök eru þær að fasteignin nr. 26 við Efstasund í Reykjavík, hafi við sölu verið haldin verulegum leyndum göllum, sem aðalstefnandi beri ábyrgð á, hvort heldur sé eftir reglum um afslátt af kaupverði og/eða skaðabætur. Byggt er á því að aðalstefnanda hafi sem seljanda eignarinnar verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um gallana, en hún hafi vísvitandi leynt þeim eða vanrækt upplýsingaskyldu sína við sölu, hvar í mót gagn-stefnendur hafi ekki með neinum hætti vanrækt skoðunarskyldu sína. Aðalstefnandi hafi byggt húsnæðið ásamt eiginmanni sínum, þau síðan búið í því og haft á því eignarhald frá upphafi. Ábyrgð aðalstefnanda sem seljanda sé ríkari en ella vegna þessa. Söluyfirlit um eignina sé á ábyrgð seljanda og megi samkvæmt túlkun dóma á ákvæðum laga um fasteignakaup jafna til ábyrgðaryfirlýsingar af hálfu aðalstefnanda. Þá er einnig á því byggt að við söluna hafi hið selda hvergi nærri uppfyllt þá kosti, sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskiptum, nema að sérstaklega sé kveðið á um annað í samningi. Gagnstefnendur telja aðalstefnanda bera fulla ábyrgð á því að eignin sé búin þeim kostum, sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskiptum auk þeirra, sem beinlínis séu upptaldir í söluyfirliti. Gagnstefnendur vísa til almennra reglna samningaréttar, kröfuréttar og kauparéttar. Hann vísar einkum til réttarúrræða við sölu á gölluðum hlut og skaðabótaábyrgðar seljanda og/eða afsláttarskyldu af kaupverði í því sambandi og þá jafnframt til réttarreglna um afleiðingar vanræktrar upplýsingarskyldu svo og til meginreglna kaupalaga nr. 39/1922 um lausafjárkaup per analogium, sbr. venjurétt um fasteignaviðskipti. Sérstaklega er byggt á reglu kaupalaga um áskilda kosti per analogium. Vísað er til ríkrar dómvenju í svipuðum í málum. Þá er vísað til reglna kröfuréttarins um skuldajöfnuð. Um sönnun á grundvallarafslætti eða tjóni er vísað til matsgerðar. Gagnstefnendur byggja kröfu sína um málskostnað á ákvæðum laga nr. 91/1991, XXI. kafla. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þóknun sinni, en gagnstefnendur séu ekki skattaðilar í skilningi laganna og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi aðalstefnanda. Gagnstefnendur hafi og neyðst til að afla matsgerðar um gallana og sé jafnframt krafist bóta fyrir þann kostnað sem og annan kostnað af rekstri málsins. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í gagnsök Aðalstefnandi hefur algerlega hafnað skaðabótaskyldu eða skyldu til þess að veita gagnstefnendum afslátt vegna þess að hinir meintu gallar snerta allir atriði sem gagnstefnendur hefðu augljóslega átt að aðgæta fyrir kaupin enda sé hér um 54 ára gamalt hús að ræða. Í söluyfirliti, sem fasteignasalan hafi útbúið sé tilgreint ásett verð hússins 19.500.000 kr. og þar sé ennfremur tekið fram að húsið og bílskúr séu hvort tveggja byggt árið 1948 og þarfnist „standsetningar í takt við nýja tíma”. Hvorki lög né venja standi til þess að orðið verði við kröfum gagnstefnenda þegar þetta sé virt enda hvíli rík skoðunarskylda á kaupanda gamalla húsa og húsið að Efstasundi 26 hafi ekki verið í lakara ástandi en önnur sambærileg hús, sem byggð voru á þessum tíma, með samskonar byggingaraðferðum, í Kleppsholti í Reykjavík og annars staðar, sem almennt sé kunnugt um og gagnstefnendur máttu ennfremur þekkja. Algerlega sé ósannað að lekið hafi inní kjallara eftir að kaup gerðust með málsaðilum vegna aðstæðna sem aðalstefnandi beri ábyrgð á. Hafa beri í huga að gagnstefnendur réðust í umtalsverðar framkvæmdir í kjallara, sem óhjákvæmilega hafi leitt af sér ýmsan kostnað, sem þau máttu gera ráð fyrir miðað við aldur hússins. Gagnstefnendur vísa til þess að forsenda kaupanna hafi verið áform þeirra um að hafa aukaíbúð í kjallara hússins, þar sem bróðir annars þeirra hafi átti að búa. Forsendur þessar voru hins vegar ekki kynntar aðalstefnanda. Því sé algerlega mótmælt að aðalstefnandi eða sonur hennar, Páll Kr. Pálsson, sem komið hafi fram við kaupin fyrir hennar hönd, hafi verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um meinta galla á eigninni og þaðan af síður að þau hafi leynt þeim við söluna eða vanrækt upplýsingaskyldu gagnvart gagnstefnendum. Því er mótmælt að ábyrgð aðalstefnanda sé ríkari en ella vegna þess að hún hafi búið í húsinu í tiltekinn tíma. Söluyfirlit fasteignasölunnar verði ekki lagt til grundvallar í málinu sem nokkurs konar ábyrgðaryfirlýsing af hálfu aðalstefnanda. Þvert á móti komi þar fram upplýsingar sem hafi gefið gagnstefnendum ástæðu til að skoða húsið gaumgæfilega. Einbýlishúsið að Efstasundi 26 hafi uppfyllt við söluna alla þá kosti sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskipum með 54 ára gömul hús. Aðalstefnandi geti ekki borið ríkari ábyrgð gagnvart gagnstefnendum en almennt gerist. Sérstaklega sé til þess að líta að við samningsgerðina hafi gagnstefnendur notið lækkunar um 1.500.000 kr. frá matsverði fasteignasölunnar. Þá er vísað til meginreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup um það er áhætta af söluhlut flytjist til kaupanda varðandi tjón sem gagnstefnendur kunni að hafa orðið fyrir, annars vegar vegna þess að hið selda hafi skemmst vegna þess að gamlir hlutar þess hafa eyðilagst eða hins vegar vegna meints afleidds tjóns af þeim sökum. Hvernig sem á málið sé litið, sé ljóst að kröfur gagnstefnenda geti að hámarki numið 500.000 kr. en það sé sú fjárhæð sem þau kusu að halda eftir við síðustu greiðslu samkvæmt kaupsamningnum hinn 1. ágúst 2002 vegna meintra galla á bílskúr enda hafi þau þá ekki gert fyrirvara um að þau hygðust síðar fara fram með kröfur vegna annarra meintra galla enda verði niðurlag bréfs lögmanns þeirra, dags. 13. ágúst 2002, ekki skýrt öðruvísi en að einungis sé átt við tilgreinda meinta galla á bílskúr. Þá sé augljóst að allar kröfur gagnstefnenda miði að því að bætur til þeirra eða afsláttur miðist við kostnað við nýsmíði án tillits til þess að bættir verði gamlir hlutir. Frá kröfum gagnstefnenda verði því ávallt að draga, ef einhverjar krafna þeirra kunni að teljast réttmætar og þar sem það á við, hagnað þeirra af því að öðlast nýja hluti fyrir gamla eftir almennum reglum kröfuréttar. Gagnstefnendur vísi til matsgerðar Björns Gústafssonar, byggingaverkfræðings, til stuðnings kröfum sínum. Varðandi matsgerðina er sérstök athygli dómsins vakin á bókun matsþola á matsfundi, 11. september 2003. Með bókuninni hafi aðalstefnandi óskað eftir því að matsmaðurinn fjallaði sérstaklega um tengsl aldurs hússins við einstaka meinta galla og ennfremur hafi matsmanni verið bent á að margir liðir í matsbeiðninni hafi lotið að ýmsum meintum göllum sem gagnstefnendur töldu sig þegar hafa lagað og síðan afleitt tjón sem orsakast hefði vegna þeirra meintu galla. Var af hálfu stefndu í gagnsök sérstaklega óskað eftir því, að matsmaður léti hjá líða að byggja á forsendum sem hann gæti ekki staðreynt. Á matsfundinum mótmælti lögmaður gagnstefnenda greindri bókun matsþola og gerði athugasemd við að matsþoli „reyni að stýra matsmanni með einhverjum hætti”, sbr. bókun á matsfundi. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns verði því að skoða í ljósi þess að hann svari eingöngu spurningum gagnstefnenda. Því sé hvorki að sjá að matsmaður taki tillit til aldurs hússins í umfjöllun sinni né að hann hafi sjálfur staðreynt þá meintu galla, sem á því voru, og gagnstefnendur töldu sig hafa lagfært, áður en matsmaður hóf matsstörf sín. Varðandi einstaka liði í matsgerð hins dómkvadda matsmanns gerir aðalstefnandi eftirgreindar athugasemdir: A. Þak/þök. Ekki gat farið fram hjá gagnstefnendum við skoðun að bílskúrsþak var ekki klætt bárujárni eins og þak hússins. Bent er á að þakið sjáist frá götu. Ótrúlegt sé að gagnstefnendur hafi ekki séð að þak bílskúrsins var ekki bárujárnsklætt fyrr en í júníbyrjun 2002, hálfu ári eftir afhendingu. Í söluyfirlitinu komi einungis fram að þak hússins sé í góðu lagi. Þar sé ekkert fullyrt um ásigkomulag bílskúrsþaksins. Hins vegar komi fram í söluyfirlitinu að fasteignamat bílskúrsins hafi verið 386.000 kr. Gagnstefnendur gátu því ekki búist við að bílskúrinn væri í úrvals ástandi enda smíðaður 1948 og bar með sér að hafa ekki sætt viðhaldi síðan. B Steyptir útveggir og útveggjahlutar. Kröfur gagnstefnenda vegna þessa liðar lúti að uppsteypu hins selda húss. Samkvæmt upplýsingum sem matsmaður hafi aflað sér var húsið reist á árunum 1943 til 1948. Þá ályktar matsmaður sem svo „að veggir neðst hafi verið steyptir að jarðvegi og hafi þeir verið misþykkir og pressast mikið út í jarðveginn” (B-1, bls. 5.). Ekkert sé hins vegar fram komið sem bendi til þess að uppsteypa hússins hafi verið öðruvísi en almennt tíðkaðist á þeim árum og heldur ekki sýnt fram á að þágildandi byggingareglur hafi verið brotnar. Þeir hlutar útveggja, sem matsmaður sá hafi verið í eðlilegu ástandi miðað við aldur þeirra og næsta víst að grunnur hússins hefði þjónað tilgangi sínum enn um sinn ef gagnstefnendur hefðu ekki ráðist í þær viðamiklu framkvæmdir sem raun ber vitni. Gagnstefnendur verði sjálfir að bera þann aukna kostnað sem leiða kunni af slíkum framkvæmdum. Athygli vekur að samkvæmt ummælum í matsgerðinni hafði þegar verið steypt utan á vegginn við skoðun og matsmaður hafi því ekki séð vegginn eins og hann var er kaup gerðust. C. Frárennslislögn regnvatns frá bílskúrsplani. Matsmaður hafi ekki séð niðurfallslagnirnar eins og þær voru þegar kaup áttu sér stað með aðilum. Matsmaður telur aðalástæðu þess að gagnstefnendur hafi ráðist í að koma þessum lögnum fyrir hafi verið sú að einfaldlega hafi aldrei verið nein lögn umhverfis húsið. Hafna beri kröfum vegna þessa liðar með tilliti til þessa og með vísun til framangreindra meginmálsástæðna aðalstefnanda. E. Jarð- og regnvatnslagnir umhverfis hús og bílskúr og frárennsli frá þeim. Matsmaður hafi ekki séð aðstæður áður en ráðist var í þær framkvæmdir sem gagnstefnendur lýsa. Þarna höfðu ekki verið sérstakar drenlagnir frekar en tíðkaðist að leggja við önnur hús á þeim tíma sem það var byggt. Ekkert sé fram komið sem bendi til þess að frágangur hússins að þessu leyti hafi verið öðruvísi en almennt var tíðkað og heldur ekki sýnt fram á að þágildandi byggingareglur hafi verið brotnar. Hafna beri kröfum vegna þessa liðar með tilliti til þessa og með vísun til framangreindra meginmálsástæðna aðalstefnanda. F. Skolplagnir. Matsmaður hafi ekki séð skólplagnir eins og þær voru þegar kaup áttu sér stað með aðilum. Matsmaður telur aðalástæðu þess að gagnstefnendur hafi ráðist í endur­nýjun þessara lagna hafa verið aldur þeirra. Hafna beri kröfum vegna þessa liðar með tilliti til þessa og með vísun til framangreindra meginmálsástæðna aðalstefnanda. G. Gler í gluggum. Eftir venjum í fasteignakaupum beri kaupanda að skoða sjálfur gler gluggum. Hann geti ekki í blindni treyst upplýsingum sem kunni að koma fram í söluyfirliti. Öll gler í húsinu muni vera tvöföld og mixuð og svari til lýsingar í söluyfirliti nema 12 smárúður í kjallara, sem munu vera af einföldu gleri. Ekki gat þetta farið fram hjá gagnstefnendum við skoðun þeirra á húsinu og beri því að hafna kröfum vegna þessa liðar og með vísun til framangreindra málsástæðna aðalstefnanda, en auk þess er hér einungis um smáræði að tefla. H. Ósýnilegar tröppur. Algerlega blasti við gagnstefnendum við skoðun hússins að steyptar tröppur væru undir greindum hól. Til hliðar við hólinn hafi verið steypt handrið frá þeim tíma er tröppurnar gegndu því hlutverki að auðvelda inngöngu í húsið en auk þess var hluti þeirra ekki hulinn eins og augljóst sé af framlögðum myndum. Aðalstefnandi mótmælir því sérstaklega að óprýði hafi verið af greindum hól. Hafna beri kröfum gagnstefnenda vegna þessa liðar með tilliti til þessa og með vísun til framangreindra málsástæðna aðalstefnanda. X. Gluggi í barnaherbergi. I. Tjón á innbúnaði hússins (kjallari). J. Tímalengd afnotamissis. K. „Heildarmat verðmætismismunar ógallaðs húss og hússins svo gallaðs.” Spurning gagnstefnenda vegna þessa liðar sé algerlega ótæk við úrlausn málsins og leiðandi. Alls ekki verði heldur byggt á svari matsmannsins þegar af þeirri ástæðu að hann geri enga tilraun til að skýra út hag gagnstefnenda af því að endurnýja gamla hluti með nýjum. Húsið að Efstasundi 26 sé ekki gallað í skilningi kröfuréttar í lögskiptum málsaðila. Það uppfylli alla þá kosti sem gagnstefnendur máttu reikna með þegar þau völdu að kaupa 52 ára gamalt hús. Ásett verð, 19.500.000 kr., hafi verið sanngjarnt miðað við ríkjandi markaðs­ástand og síðan hafi gagnstefnendur fengið húsið keypt á 1.500.000 kr. lægra verði. Heildarkröfu í gagnsök, sem kunni að byggjast á matsgerð hins dómkvadda matsmanns, geti numið 2.277.490 kr. að höfuðstól. Verði þær teknar til greina nemur afsláttur gagnstefnenda frá venjulegu markaðsverði kr. 3.777.490, eða 19,4% og rétt verð hússins teljist þá hafa verið 15.722.510 kr. á kaupsamningsdegi, sem hvergi sé nærri markaðsvirði sambærilegra húsa. Samkvæmt kaupsamningi aðila um einbýlishúsið að Efstasundi 26, Reykjavík, bar gagnstefnendum að greiða eftirstöðvar útborgunar kaupverðs að fjárhæð 3.000.000 kr. hinn 1. ágúst 2002. Er sú kaupsamningsgreiðsla ótvíræð og óumdeild. Gagnstefnendur héldu eftir 500.000 kr. af þeirri greiðslu og greiddu því einungis 2.500.000 kr. Ber því að taka til greina kröfur aðalstefnanda á hendur gagnstefnendum, eins og nánar greinir í dómsorði. Sýknukrafa gagnstefnenda í aðalsök og kröfugerð í gagnsök byggir á því að gallar hafi komið í ljós á eigninni, sem aðalstefnandi beri bótaábyrgð á. Eru kröfur gagnstefnenda að þessu leyti studdar við framlagða matsgerð dómkvadds matsmanns að fjárhæð 2.277.490 kr. og kostnaðarmat Hans Kristinssonar, múrarameistara að fjárhæð 16.932 kr. Kaupsamningur aðila um eignina að Efstasundi 26, Reykjavík, var gerður 21. september 2001. Lög nr. 40/2002 um fasteignakaup gilda því ekki um kaupin samkvæmt gildistökuákvæði 62. gr. laganna. Við úrlausn um bótakröfur ber því að líta til áratuga dómvenju í sambærilegum málum. Verða einstakir matsliðir teknir til úrlausnar og umfjöllunar í samræmi við kröfugerð gagnstefnenda. A Þak/þök. Gagnstefnendur byggja á því að verulegar raka- og vatnsskemmdir hafi komið í ljós í loftaklæðningu bílskúrs, sem stafi frá þaki. Telja gagnstefnendur að um sé að ræða leynda galla sem aðalstefnandi beri ábyrgð á. Í söluyfirliti um eignina komi fram að þak sé í góðu lagi og við skoðun eignarinnar fyrir kaupin hafi bílskúrinn verið fullur af varningi, sem hafi torveldað skoðun hans. Á þessi sjónarmið verður ekki fallist. Um er að ræða rúmlega 50 ára gamalt steinsteypt þak, sem sjáanlega hefur ekki fengið neitt viðhald. Ástand bílskúrsins er lélegt og mátti vera öllum ljóst við venjulega skoðun. Ber því að hafna bótakröfu gagnstefnenda vegna þessa. B. Steyptir útveggir og útveggjahlutar. Í matsgerð segir svo um þennan matslið: “Framkvæma þarf matsskoðun á steinsteyptum sökklum kjallara og vegghlutum neðantil. Matsbeiðendur telja að sökklar séu ekki steyptir í þeirri þykkt, sem teikningar sýna. Komið hefur í ljós að á vestur- og suðurhlið hússins þynnist útveggur hússins langt fyrir ofan gólfplötu í kjallara. Einnig hefur komið í ljós að útveggur og sökkull ná ekki niður fyrir gólfplötu, heldur enda í sömu hæð og efri mörk gólfplötu. Telja matsbeiðendur þetta valda því ásamt öðru, að jarðvatn/þakvatn rennur inn í kjallara og að þetta sé leyndur galli á eigninni. B-1. Tvö göt voru opin til skoðunar á matsfundi, annars vegar í bílskúr við vegginn milli húss og skúrs og hins vegar við þann sama vegg íbúðarmegin. Búið var að steypa þykkingu á vegginn bílskúrsmegin þar sem matsþoli taldi að hann þynntist svo mikið niður að hann væri ekki nema um 20 mm á þykkt í hæð gólfplötu hússins. Til þess að ná niður fyrir gólfplötu hússins hefði þurft að steypa í hæð 1,2 m. Matsþoli hafði þegar steypt utan á vegginn við skoðun, þannig að matsmaður sá ekki vegginn eins og hann leit út fyrir steypu, en matsbeiðandi tók mynd nr. 2 af aðstæðum áður en steypt var utan á vegginn. B-2. Matsmaður telur með hliðsjón af aðstæðum við vegg sunnan bílskúrs þar sem hann þynnist þegar niður kemur að allar líkur séu á að það hafi verið raunin þar sem steypt var á vegginn í bílskúrnum, sjá það sem sagt er undir lið 4. Mynd 3 er tekin niður í holu við útvegg sunnan bílgeymslunnar inn í gróðurhúsinu. B-3. Matsmanni sýnist að veggir neðst hafi verið steyptir að jarðvegi og hafi þeir verið misþykkir og pressast mismikið út í jarðveginn. Minnsta þykkt sem matsmaður sá á útvegg í gati sem tekið hafði verið í gólfplötu kjallara var 20 mm. B-4. Engin ummerki sjást um að reynt hafi verið að gera við þessar þynningar áður. B-5. Ekki hefur verið reynt að hylja þessar þynningar en þess má geta að þær eru allar á kafi í jörð. B-6. Þessar meintu þynningar hefur ekki verið hægt að sjá þar sem þær voru neðan jarðlínu/bílskúrsgólfs. B-7. Hægt er að steypa viðbótarþykkt utan á hinar meintu þynningar. B-8. Þar sem ekki var til staðar jarðvatnslögn(drenlögn) utan um húsið og grafa þurfti frá því til að koma henni fyrir er þægilegast og eðlilegast að steypa utan á veggina. Hægt hefði verið að steypa innan á þá en á því eru vankantar sem matsmaður sér ekki ástæðu til að fjalla um hér þar sem þar er örugglega um dýrari valkost að ræða. Frágangur kjallaraveggs með þeim hætti sem lýst er í matsgerð getur engan veginn talist vera í samræmi við hefðir og venjur húsbygginga á þeim tíma sem húsið var byggt og á engan hátt gerður til þess að standast þá áraun, sem eðlilegt er að gera kröfu um. Fallist er á að um sé að ræða galla sem aðalstefnandi beri bótaábyrgð á. Verður bótakrafa tekin til greina í samræmi við niðurstöðu matsgerðar með 287.600 krónum. C. Frárennslislögn regnvatns frá bílskúrsplani. Í matsgerð segir svo um þennan matslið: “Matsbeiðendur telja fyrirkomulag lagnarinnar hafa verið með öllu óforsvaranlegt og að hún hafi ekki skilað hlutverki sínu. Endurnýjun lagnarinnar er afstaðin sbr. það sem áður segir. C-1. Búið er að endurnýja lögnina. C-2. Samkvæmt þeim lýsingum sem fyrir liggja frá matsbeiðanda hefur verið þörf á því að gera við þessa lögn, en matsmaður sá ekki aðstæður áður en ráðist var í framkvæmdina. C-3. Aðal ástæða þess að þarna hefur þurft að ráðast í endurbætur er væntanlega aldur umræddrar lagnar og má segja um hana að hún hafi verið barn síns tíma. Til þess að lagfæra þessa lögn þurfti að brjóta steypta innkeyrslu að bílgeymslunni. C-4. Matsmaður sá engin ummerki um það, né heldur hefur hann verið upplýstur um það. C-5. Engin ummerki eru um að reynt hafi verið að hylja hina meintu galla. C-6. Svona atriði sjást ekki við skoðun nema hún sé framkvæmd í rigningu og flæði inn, hins vegar geta afleiðingar fyrri leka sést t.d á rakabólum í málningu, óhreinindataumum o.s.frv. C-7. Þegar er búið að gera við hina meintu galla. C-8. Endurnýja lögn sem flytur vatn fá umræddum stað eða leggja nýja aðra leið, sem var gert í þessu tilviki samkvæmt frásögn matsbeiðanda. Ágreiningslaust er að þurft hafi að skipta um þessa lögn vegna ástands hennar. Telja verður að meðal áskildra kosta fasteignar sé að lagnir sem þessar séu í lagi og verður því fallist á að aðalstefnandi sé bótaskyldur af þessum sökum. Verður bótakrafa því tekin til greina í samræmi við niðurstöðu matsgerðar með 136.450 krónum". D. Frárennslislagnir regnvatns (niðurfallslagnir) frá húsþaki. E. Jarð- og regnvatnslagnir umhverfis hús og bílskúr og frárennsli frá þeim. Varðandi matsliði D og E byggja gagnstefnendur á því að þessar lagnir hafi ekki verið til staðar og gera kröfu um bætur vegna kostnaðar við lögn þeirra, sem þau létu gera. Ekki er fallist á að um bótaskyldu sé að ræða þar sem við byggingu húsa á þessum tíma var algengt að slíkar lagnir voru ekki lagðar og engar sérstakar kröfur voru um það gerðar af hálfu byggingaryfirvalda. Verða þessir kröfuliðir því ekki teknir til greina. F. Skolplagnir. Í matsgerð segir svo um þennan matslið: “Matsbeiðendur telja skolplögnina hafa verið ónýta og að óhjákvæmilegt hafi verið að ráðast í úrbætur. Endurnýjun lagnarinnar er afstaðin sbr. það sem áður segir. F-1. Við matsskoðun var búið að endurnýja umræddar lagnir þannig að matsmaður átti þess ekki kost að sjá aðstæður áður en ráðist var í endurnýjun. F-2. Full þörf hefur verið á endurnýjun þessara lagna eins og þeim er lýst af matsbeiðanda, fékk að sjá bút úr asbestlögninni og var hann morkinn. F-3. Ástæða ástands lagnar er aldur hennar, hún hefur verið komin á tíma. Spánskt kemur fyrir sjónir að um múffulausa lögn hafi verið að ræða eins og rakið er í matsbeiðninni. F-4. Engin ummerki voru um tilraunir til viðgerðar á þessum lögnum. F-5. Engin ummerki eru um að reynt hafi verið að hylja ástand þessara lagna enda voru þær ekki sýnilegar. F-6. Sjá það sem sagt er undir F-5 hér að ofan. F-7. Viðgerð í svona tilfelli felst í því að endurnýja lagnirnar eins og matsbeiðandi hefur þegar gert. F-8. Með þeim hætti sem lýst er í lið F7. Samkvæmt matsgerð er ljóst að skólplögn þessi hafi verið ónýt og þarfnaðist endurnýjunar. Telja verður að meðal áskildra kosta fasteignar sé að skólplagnir séu í lagi og verður því fallist á að aðalstefnandi sé bótaskyldur af þessum sökum. Verður bótakrafa því tekin til greina í samræmi við niðurstöðu matsgerðar með 178.800 krónum. G. Gler í gluggum. Í matsgerð segir svo um þennan matslið: “Matsskoðun þarf að taka til þeirra staða þar sem ekki er tvöfalt “mixað gler í gluggum. G-1. Matsmaður taldi einfaldar rúður í kjallara og reyndust þær vera 12. G-2. Það er eðlilegt að hafa tvöfalt gler í þessum gluggum og þar með að skipta því út. Í sölulýsingu stendur að tvöfalt mixað gler sé í gluggum. G-3. Á þeim tíma sem þetta hús var byggt var oft um einfalt gler í gluggum að ræða og þarna er einfaldlega ekki búið að skipta glerinu út. G-4. Ekki hefur verið gerð tilraun til að skipta þessu gleri yfir í tvöfalt gler. G-5. Matsmaður getur ekki séð að reynt hafi verið að hylja hina meintu galla. G-6. Þessi meinti galli hefði verið sjáanlegur við nákvæma skoðun. G-7. Hægt er að setja tvöfalt gler í gluggana með því að dýpka fölsin með því að fræsa úr þeim. G-8. Einfaldast er að framkvæma þessa aðgerð eins og lýst er í lið G7 hér að ofan. Í söluyfirliti eignarinnar er tekið fram að gler sé tvöf. mix. Hins vegar kom í ljós að 12 rúður í kjallara reyndust vera einfaldar, sem var andstætt fullyrðingu í söluyfirliti. Ekki verður talið að þetta hafi verið augljóst leikmanni við venjulega skoðun. Er því fallist á að um bótaskyldu sé að ræða og að eðlilegar úrbætur séu eins og í matsgerð greinir. Verður bótakrafa því tekin til greina í samræmi við niðurstöðu matsgerðar með 199.200 krónum. H. Ósýnilegar tröppur. Gagnstefnendur byggja á því að tröppur þessar, sem hafa verið huldar jarðvegi séu húsinu til óþurftar og krefjast bóta vegna kostnaðar við að fjarlægja þær. Ekki er fallist á að hér sé um bótaskyldan galla að ræða og er bótakröfu hafnað. X. Gluggi í barnaherbergi. Í matsgerð segir svo um þennan matslið: “Ekkert er um þennan glugga í matsbeiðninni, enda var honum bætt við á matsfundi með samþykki lögmanns matsþola eins og fram kemur í lið 3 undir X hér að ofan. X-1. Þarna er um að ræða glugga með fyllingu neðst í gluggaopinu og er þar ekki um óvenjulegan frágang að ræða. Það sem hins vegar er óvenjulegt er að glerið gengur niður í botn fyllingar. Sjá mynd nr. 10. X-2. Matsmaður telur eðlilegt að breyta þessu í það horf sem tíðkast þannig að glerið endi neðst í glugganum þar sem sést út um hann. X-3. Matsmanni finnst sennilegast að þarna hafi glugginn upphaflega náð alveg niður í gólf þegar þetta pláss var verslun eins og mun hafa verið í upphafi. Þegar notkun rýmisins var breytt sennilega í vinnu- eða svefnherbergi hefur ekki þótt ástæða til að láta gluggann ná niður og í stað þess að færa botnstykki gluggans upp hefur einfaldlega verið klætt utan og innan á glerið. X-4. Ekki hefur verið reynst að breyta þessu fyrirkomulagi á glugganum síðan klætt hefur verið á hann. X-5. Matsmaður telur ekki að reynt hafi verið sérstaklega að leyna þessum frágangi, en persónulega mundi honum(matsmanninum) aldrei koma til hugar að svona gæti verið gengið frá. X-6. Matsmaður telur að torséð sé að sjá að svona sé um hnútana búið nema að framkvæma mjög nákvæma skoðun. X-7. Það er vel hægt að breyta þessu með því að rífa allt úr glugganum og fyllingarnar fyrir neðan og smíða nýjan glugga með botnstykki þar sem fylling tekur við og einanga síðan og klæða neðan glugga ofan gólfs. X-8. Matsmaður telur heppilegast að framkvæma endurbæturnar eins og líst er í lið X-7 hér að ofan. Eins og fram kemur í matsgerð er hér um óvenjulegan frágang að ræða með því að neðri hluti rúðunnar er klæddur af utan og innan. Telja verður að frágangur þessi hafi ekki verið augljós leikmanni við venjulega skoðun eignarinnar. Það er álit meirihluta dómsins að þessi frágangur sé hvorki faglegur né tíðkanlegur og því hafi aðalstefnanda borið að upplýsa sérstaklega um þetta atriði. Verður því að telja að um leyndan galla sé að ræða og aðalstefnandi sé bótaskyldur af þessum sökum. Verður bótakrafa tekin til greina í samræmi við niðurstöðu matgerðar með 107.000 krónum. I. Tjón á innbúnaði hússins (kjallari). Gagnstefnendur byggja á því að tjón hafi orðið í kjallararými á gólfefnum og innveggjum vegna vatnsaga að utan og vegna þess að fullnægjandi röralagnir voru ekki fyrir hendi. Með því að kröfuliðir D og E varðandi frárennslis- og drenlagnir hafa ekki verið teknar til greina verður ekki fallist á þennan kröfulið og er honum hafnað. Kröfuliður þessi verður ekki tekin til greina af sömu ástæðu og greinir í I hér að framan. K. „Heildarmat verðmætismismunar ógallaðs húss og hússins svo gallaðs”. Matsliður þessi er ekki metinn sjálfstætt heldur sem samtala matsliða A til H og kemur því ekki sérstaklega til úrlausnar í málinu. Samkvæmt framansögðu eru tilgreindar bótakröfur gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda alls að fjárhæð 909.050 krónur. Verða þær teknar til greina á grundvelli gagnstefnu til sjálfstæðs dóms samkvæmt 2. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Ekki er fallist á að heimilt sé að reikna dráttarvexti með þeim hætti sem gagnstefnendur gera aðallega kröfu um í gagnsök og verða dráttarvextir reiknaðir af fjárhæðinni frá dagsetningu matsgerðar, 11. nóvember 2003, til greiðsludags, eins og greinir í dómsorði. Til frádráttar kemur tildæmd fjárhæð í aðalsök, 500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum. Skal sá frádráttur miðast við 11. nóvember 2003 er gagnstefnendur höfðu sýnt fram á tjón sitt með matsgerð, eins og greinir í dómsorði. Þá skal aðalstefnandi gefa út afsal til gagnstefnenda fyrir einbýlishúsinu nr. 26 við Efstasund í Reykjavík, ásamt öllu sem því fylgir og fylgja ber að engu undanskyldu þ.m.t. tilheyrandi lóðarréttindum. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður aðalstefnandi dæmdur til að greiða gagnstefnendum málskostnað, sem ákveðst 500.000 krónur og hefur þá verið tekinn með matskostnaður að fjárhæð 298.277 krónur samkvæmt reikningi og tekið tillit til niðurstöðu varðandi kröfu í aðalsök og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum, Ásmundi Ingvarssyni byggingaverkfræðingi og múrarameistara og Birni Björnssyni húsasmíðameistara. Aðalstefnandi skal gefa út afsal til gagnstefnenda fyrir einbýlishúsinu nr. 26 við Efstasund í Reykjavík, ásamt öllu sem því fylgir og fylgja ber að engu undanskyldu þ.m.t. tilheyrandi lóðarréttindum. Aðalstefnandi greiði gagnstefnendum 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 4/1999
Vinnusamningur Kjarasamningur
F var ráðinn til H sem matreiðslumaður með ótímabundnum ráðningarsamningi þar sem tiltekin voru föst laun. Í ráðningarsamningnum var jafnframt almenn tilvísun þess efnis, að F skyldi „að öðru leyti” njóta kjara samkvæmt kjarasamningi matreiðslumanna. Ágreiningur reis um hvort F ætti rétt á þeim hlutfallshækkunum launa sem samið var um í kjarasamningum auk þess sem ágreiningur var um hvort F ætti rétt til greiðslu fatapeninga og veikindalauna í orlofi. Stefndi F H til greiðslu þeirrar fjárhæðar sem hann taldi vangoldna. Var talið að F hefði átt samningsbundinn rétt á greiðslum þessum en hluti af kröfu hans til fatapeninga var talinn fallinn niður vegna tómlætis.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. janúar 1999 og krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Dæma ber áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, greiði stefnda, Francois Luis Fons, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 1998. 1. Mál þetta var höfðað við þingfestingu þess 21. apríl 1998 og dómtekið 2. þ.m. Stefnandi er Francois Luis Fons, kt. 020847-7009, Engjaseli 81, Reykjavík. Stefndi er Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, kt. 480269-6919, Grænumörk 10, Hveragerði. Stefnandi krefst greiðslu vangreiddra launa að fjárhæð 848.939 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 57.384 kr. frá 1. apríl 1995 til 1. janúar 1996, en af 391.458 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 571.698 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en af 848.939 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. 2. Stefnandi réð sig til starfa hjá stefnda sem yfirmatreiðslumeistari þann 1. júní 1993. Kveðið var á um starfskjör hans í skriflegum ráðningarsamningi. Þar segir: "Föst mánaðarlaun yfirmatreiðslumeistara verða 220.000 krónur. Hann greiðir ekki leigugjald né hita né rafmagn vegna íbúðar, sem Heilsustofnun lætur honum í té. Einnig fær yfirmatreiðslumeistari frían síma í íbúðina. Að öðru leyti nýtur hann þeirra kjara, sem kveðið er á um í samningum vinnuveitenda og Félags matreiðslumanna." Fram er tekið, að fyrir árslok 1993 verði kannað, hvort unnt verði að haga greiðslum samkvæmt bónusfyrirkomulagi. Samningurinn var ótímabundinn og kvað á um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest. Samhliða undirritun ráðningarsamningsins undirrituðu aðilar samkomulag um notkun bifreiðar stefnanda til aðdrátta fyrir stefnda og greiðslur fyrir þau afnot. Voru þeir sammála um, að ekki yrði greitt fyrir meira en 1600 km. á mánuði miðað við meðaltal 3ja mánaða. Stefnandi naut einnig greiðslna fyrir fastar yfirvinnustundir, 18,2 klst. á mánuði. Þá er fram komið, að stefndi kostaði nokkrar utanlandsferðir fyrir stefnanda, sem voru a.m.k. öðrum þræði kaupaukar, og var hin síðasta farin sumarið 1997. Samkvæmt því, sem segir í stefnu, gekk starf stefnanda fyrir stefnda í öndverðu að mestu hnökralaust, en er kom fram á sumar 1994 hafi risið deiluefni með aðilum, sem sé tilefni dómsmáls þessa og jafnframt ástæða þess, að stefnandi sagði upp störfum. Einu ágreiningsefnin til þess tíma hafi verið, að ekkert hafi orðið úr því, að stefndi hrinti í framkvæmd þeirri ráðagerð að taka upp bónuslaunakerfi og eins, að stefndi hafi alla tíð látið undir höfuð leggjast að greiða fatapeninga, sem kveðið sé á um í kjarasamningi. Þann 19. apríl 1995 var gerður kjarasamningur milli Vinnuveitendasambands Íslands vegna Sambands veitinga- og gistihúsa annars vegar og Félags matreiðslumanna hins vegar. Þar segir í 1. gr., að allir síðast gildandi kjarasamningar aðila framlengist til 31. desember 1996 með þeim breytingum og fyrirvörum, sem í samningnum felist, og falli þá úr gildi án sérstakrar uppsagnar. Í 2. gr. segir, að frá undirskriftardegi samningsins skuli öll laun hækka um 3,5%. Í 3. gr. segir: "Með gildistöku samnings þessa falla úr gildi allir fyrri launataxtar ofangreindra aðila, sbr. 1. gr. samnings þessa. Breytingar á launatöxtum valda ekki hækkun á launum sem eru hærri en tilgreind lágmarkslaun, en þeir sem njóta betri kjara fá hækkun samkvæmt ákvæðum 2. gr. samningsins. . ." Síðan eru raktir launataxtar, eins og þeir urðu að meðtalinni hækkun skv. 2. gr., og námu hæstu laun yfirmatreiðslumanna 85.969 krónum. Samkvæmt 5. gr. samningsins skyldu öll laun hækka um 3% frá 1. janúar 1996. Stefnandi fékk ekki framangreindar samningsbundnar hækkanir, hvorki 19. apríl 1995 né 1. janúar 1996. Hins vegar voru laun hans hækkuð um 2.700 krónur þ. 19. apríl 1995 og um 710 krónur 1. október s.á. Þann 1. janúar 1996 fékk hann 2.700 króna hækkun. Þann 1. apríl 1997 var gerður kjarasamningur milli aðila vinnumarkaðarins. Samkvæmt samningnum námu hæstu laun yfirmatreiðslumanna, eftir 7 ára starf í iðninni, 100.000 krónum á mánuði. Sá samningur er enn í gildi. Stefndi hækkaði laun stefnanda sem nam umsaminni hækkun, 4,7%, en þó ekki frá 1. apríl 1997 heldur 1. maí s.á. Í stefnu segir, að þessi launahækkun hafi verið reiknuð á röngum grundvelli, þar sem fyrri umsamdar launahækkanir hafi ekki verið efndar réttilega. Stefnanda hafi nú verið nóg boðið og hann sagt upp störfum miðað við starfslok 1. september 1997. Að samkomulagi hafi orðið, að stefnandi starfaði til 17. júní, en færi þá í sumarfrí, en hann hafi átt 53 daga inni vegna ótekins vetrarorlofs og orlofs. Stefnandi hafi því næst leitað fulltingis stéttarfélags síns til að fá hlut sinn réttan, en skuld stefnda við hann hafi þá numið 647.234 krónum vegna vangoldinna hækkana og þess, að stefndi hefði látið undir höfuð leggjast að greiða stefnanda fatapeninga, sem hann hafi átt rétt á samkvæmt kjarasamningi. Í málinu liggur frammi bréf frá MATVÍS (Matvæla- og veitingasambandi Íslands), dags. 29. maí 1997, til lögmanns. Þar er greint frá umkvörtunarefnum stefnanda og lögmaðurinn inntur eftir því, hvernig hann meti stöðuna. Einnig liggur frammi bréf MATVÍS, dags. 25. júlí 1997, til stefnda, þar sem greint er frá kvörtunum stefnanda og hvatt til að deilan yrði leyst. Þar segir, að miðað við þær launahækkanir, sem matreiðslumenn í mötuneytum hafi fengið frá 1. júní 1994, sé mismunur á launum stefnanda 1.062.451 krónur og vangreiddir fatapeningar á starfstíma hans 120.896 krónur. Í bréfi framkvæmdastjóra stefnda til stefnanda 28. júlí 1997 kveðst hann ekki vera til viðræðu um neinar frekari greiðslur til stefnanda. Þá segir, að stefnanda hafi verið boðið upp á starfslokasamning, sem byggðist á hans eigin tillögum, en hann hafi ekkert látið frá sér heyra um afstöðu til hans. Í stefnu segir, að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í orlofi sínu þ. 8. ágúst 1997, er hafi gert hann óvinnufæran allt til 14. september. Stefnanda beri réttur til greiðslu launa í veikindaforföllum frá 8. ágúst 1997 til 1. september, eða í fimmtán virka daga. Skuld stefnda við stefnanda vegna þessa, sem hann hafi neitað að greiða, sé að fjárhæð 201.705 krónur. Í greinargerð stefnda segir, að þegar í upphafi hafi verið samkomulag milli aðila um að fara ekki að launatöxtum Félags matreiðslumanna og tengja grunnlaunin ekki kjarasamningum eða kaupskrá félagsins, enda hafi grunnlaun stefnanda verið ákveðin u.þ.b. þreföld byrjunarlaun yfirmatreiðslumanna á þeim tíma og raunar nær því að vera þreföld en tvöföld hæstu taxtalaun samkvæmt kaupskrá Félags matreiðslumanna. Af þessari ástæðu m.a. hafi verið skýrt tekið fram í ráðningarsamningnum, að laun stefnanda skyldu vera ákveðin, föst fjárhæð. Þá er því haldið fram í greinargerðinni, að meginástæða þess, að stefnandi sagði starfi sínu lausu hafi verið erfiðleikar í samskiptum hans við samstarfsfólk sitt eða undirmenn. Í samantekt launafulltrúa stefnda frá 2. apríl 1998 segir, að umsamin mánaðarlaun, 220.000 krónur, hafi ekki verið fundin út úr kjarasamningi eða taxta Félags matreiðslumanna, heldur sé um að ræða tilbúinn launaflokk, 506-300-8, "samkvæmt Árna Gunnarssyni og Francois Fons. . . Þannig er launataxti þessi til kominn á taxta SFR til að hann fylgi lögboðnum launahækkunum". Að auki hafi stefnandi átt að fá 18,2 fasta yfirvinnutíma og 1.600 km. bifreiðastyrk á mánuði. Samtals hafi mánaðarlegar greiðslur til stefnanda numið 315.741 krónu (mánaðarl. 220.000 kr. + yfirv. 40.040 kr. + bifrst. 50.480 kr. + orlof 5.221 kr.), en vegna launaþróunar frá apríl 1993 til og með ágúst 1997 hafi stefnandi verið kominn í 236.737 króna mánaðarlaun, þegar hann hætti störfum hjá stefnda. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefnda bréf 27. október 1997 og 15. janúar 1998. Í hinu síðara er tekið fram, að hafi ekki borist viðbrögð innan 14 daga muni krafa stefnanda heimt með fulltingi dómstóla. Í hvorugu framangreindra bréfa eru settar fram ákveðnar fjárkröfur. 3. Málsástæður stefnanda og lagarök. Stefnda ber að efna samning aðila réttilega. Þar er skýrt kveðið á um, að efndir ráðningarsamnings aðila skuli fara eftir ákvæðum gildandi kjarasamnings vinnuveitenda og Félags matreiðslumanna, er efnisákvæðum samningsins sleppi. Þar var ekkert kveðið á um launabreytingar, og er því augljóst að fara ber eftir þeim breytingum, sem um var samið í hinum tilgreinda kjarasamningi. Stefndi hefur viðurkennt þetta í verki, þar sem hann hækkaði laun stefnanda oftast á þeim sömu dögum, sem hækkanir samkvæmt kjarasamningum tóku gildi, auk þess sem hann hækkaði laun stefnanda beinlínis um umsamda prósentuhækkun þ. 1. apríl 1997. Leikur því enginn vafi á tengslum kjarasamnings og ráðningarsamnings aðila hvað þetta snertir. Kjör, sem samið er um í kjarasamningum, þ.m.t. umsamdar launahækkanir, fela í sér lágmarkskjör, sem óheimilt er að víkja frá, starfsmanni til tjóns. Í gagnkvæmu samningssambandi er það ekki á forræði annars aðilans að gera breytingar einhliða gegn andmælum hins. Einu gildir, þó að hin umsömdu kjör hafi verið umfram þann launataxta, sem kjarasamningur vinnuveitenda og Félags matreiðslumanna gerir ráð fyrir sem lágmarkslaunum. Það kemur enda skýrt fram í kjarasamningnum, að beinlínis er gert ráð fyrir því, að um hærri laun kunni að vera að ræða. Staðhæfingu stefnda, sbr. bréf lögmanns hans frá 26. janúar 1998, um að stefnandi hafi aldrei hreyft athugasemdum vegna launahækkana þann 1. júní 1994 og 19. apríl 1995, fyrr en eftir að hann lét af störfum er mótmælt sem rangri. Þvert á móti gerði stefnandi athugasemdir við stefnda um þetta, er leiddu til þess að starfsmaður stefnda hafði samband við stéttarfélag stefnanda til að fá upplýsingar um orðnar launabreytingar, auk þess að bera mál stefnanda undir félagið. Þessar fyrirspurnir komu ekki til af annarri ástæðu en þeirri, að stefnandi gerði athugasemdir við launagreiðslur til sín. Um greiðsluskyldu stefnda vísar stefnandi til meginreglna vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga. Þá styður stefnandi kröfu sína við lög nr. 55/1980, lög nr. 19/1979 og lög nr. 80/1938. 4. Málsástæður stefnda og lagarök. Sýknukrafa stefnda er fyrst og fremst á því reist, að ráðningarsamningur stefnanda hjá stefnda sé tvíþættur. Annars vegar hafi orðið fullt samkomulag um það að greiða stefnanda allt að þrisvar sinnum hærri föst laun en yfirmatreiðslumenn höfðu rétt til samkvæmt kjarasamningi Félags matreiðslumanna, auk þess sem stefnandi hafi fengið til afnota íbúð endurgjaldslaust auk endurgjaldslausra afnota af síma í íbúðinni. Þessi launakjör hafi verið svo langt yfir öllum launatöxtum, að það hafi verið sameiginlegur skilningur stefnanda og stefnda, að um væri að ræða óbreytanlega fjárhæð, nema sérstaklega væri um annað samið, enda næsta ólíklegt, að matreiðslumenn næðu með kjarasamningum betri launkjörum. Um önnur atriði, svo sem lífeyrisréttindi, orlof o.fl., skyldi hins vegar fylgja ákvæðum í samningum vinnuveitenda og Félags matreiðslumanna. Ljóst sé, að ákvæði 1. gr. laga nr. 55/1980 verði ekki beitt í því tilviki, sem hér um ræðir, þar sem hæstu taxtalaun yfirmatreiðslumanns, ásamt öllum taxtahækkunum, sem orðið hafi á kjarasamningum Félags matreiðslumanna á ráðningartíma stefnanda hjá stefnda, hafi ekki nálgast upphaflega samningsbundin laun stefnanda. Þeim þætti kröfu stefnanda, sem lýtur að greiðslu launauppbóta, er einnig sérstaklega mótmælt vegna tómlætis af hálfu stefnanda, sem hafi aldrei haft kröfuna uppi, fyrr en eftir að ráðningarsamningi hans lauk, enda gegn betri vitund um innihald ráðningarsamnings hans við stefnda. Þeim þætti kröfugerðarinnar, sem er byggður á vangreiðslu fatapeninga, er mótmælt vegna þess, að stefnandi hafi keypt öll vinnuföt á reikning stefnda, og vegna tómlætis stefnanda, sem hafi aldrei haft slíka kröfu uppi á samningstímanum. Þá er kröfu um laun vegna veikinda stefnanda á orlofstíma mótmælt í greinargerð stefnda, þar sem hún sé ekki studd neinum gögnum. 5. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð: Af hálfu stefnda er dómkröfu stefnanda ekki andmælt tölulega. Árni Stefán Gunnarsson, framkvæmdastjóri stefnda, gerði ráðningarsamninginn við stefnanda og annaðist skráningu hans. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi, að rætt hefði verið um það við samningsgerðina, að laun sín ættu að hækka til samræmis við laun annarra matreiðslumanna. Árni Stefán Gunnarsson kvað það hafa verið alveg ljóst, að ekki kæmi til greina, að stefnandi fengi greidd laun samkvæmt samningum Félags matreiðslumanna og hefði það aldrei komið til umræðu. Að því leyti, sem skírskotað sé til þeirra í samningnum, hafi einungis verið átt við, að orlofs- og lífeyrisgreiðslur skyldu vera samkvæmt honum. Ekkert er fram komið í málinu, sem styður það, að með föstum launum í hinum ótímabundna ráðningarsamningi hafi verið átt við óbreytanleg laun, sem er andstætt almennri málvenju. Laun stefnanda voru hækkuð á ráðningartímanum, með þeirri einhliða ákvörðun stefnda að miða við samninga Starfsmannafélags ríkisstofnana. Niðurstaða dómsins að þessu leyti er sú, að viðmiðun þessi hafi ekki verið réttmæt, heldur verður ráðningarsamningur stefnanda skilinn svo, að um öll önnur kjaraatriði en þau, sem sérstaklega eru upp talin í honum, skyldi fara eftir því, sem þegar hefði verið og síðar yrði um samið í samningum vinnuveitenda og Félags matreiðslumanna. Árni Stefán Gunnarsson kvað stefnanda aldrei hafa fært kjarasamningshækkanir í tal og engar athugasemdir gert út af þeim, en hann hefði rætt um að laun sín væru farin að dragast aftur úr launum starfsbræðra sinna. Kvaðst Árni Stefán hafa hringt á skrifstofu (stéttarfélags stefnanda - innskot dómara) og hafi komið í ljós, að stefnandi var með 50.000 - 100.000 króna hærri laun en aðrir, eða það sem almennt gerðist. Vitnið Níels Sigurður Olgeirsson er formaður og framkvæmdastjóri Matvæla- og veitingasambands Íslands, en var árið 1994 formaður Félags matreiðslumanna. Hann kvaðst hafa frétt af ágreiningi aðila máls þessa á því ári. Stefnandi hefði komið til sín eftir að samið hafði verið um starfsaldurshækkanir til yfirmatreiðslumanna, sem þýddu um 20.000 króna hækkun á mánuði, en þá hefði ekki verið um að ræða almennar launahækkanir. Kvaðst hann í framhaldi af því hafa haft samband við Unni (launafulltrúa stefnda) og hefði skoðun sín verið, að gera ætti nýjan samning við stefnanda af þessu tilefni. Aðspurður um það, hvort hann hefði frétt af málinu eftir þetta og til vors 1997, kvaðst hann hafa frétt, að þetta hefði ekki gengið eftir, og síðan, þegar hækkanir hafi orðið, hafi málið komið upp aftur. Hann kvaðst alltaf hafa reiknað með því, miðað við þann samning, sem gerður hefði verið, að þetta væri lítið mál og aðeins vantaði, að aðilarnir töluðu meira saman og "kláruðu þetta". Hann hafi talað við fyrrnefnda Unni, og hún einnig haft samband við sig. Henni hafi verið kunnugt um breytingar á töxtum Félags matreiðslumanna. hann hafi sent henni kauptaxta í símbréfi, og stefnda muni hafa verið sendar áfram í pósti breytingar á kauptöxtum og kjarasamningum, þ.e. að stefndi hafi verið settur á "póstskrá". Hann kvað yfirborganir vera almennar í stéttinni, og sé það undantekning, taki einhver laun samkvæmt kjarasamningi eða umsömdum launatöxtum. Taxtarnir séu eingöngu til viðmiðunar. Hann kvað marga starfsbræður stefnanda hafa haft hærri laun en hann. Hann kvaðst hafa talið óeðlilegt, að sjálfvirkar breytingar á samningum matreiðslumanna almennt skyldu ekki gilda hjá hinni stefndu stofnun. Hann kvaðst hafa gert tilraun til að sætta málin og farið austur þeirra erinda, áður en hann sendi bréf þau f.h. MATVÍS, sem getið er í 2. kafla dómsins. Eftir að stefnandi lét af störfum hjá stefnda gerði hann án undandráttar reka að heimtu kröfu sinnar. Krafa stefnanda um vangoldin laun vegna hækkana 19. apríl 1995, 1. janúar 1996 og 1. apríl 1997 (sbr. 2., 3. og 4. tl. kröfugerðar) styðst við 1. gr. laga nr. 55/1980, sbr. 7. gr laga nr. 80/1938. Eigi er fallist á, að hún sé niður fallin fyrir tómlæti. Stefnandi átti samningsbundinn rétt á fatapeningum. Stefndi greiddi fyrir vinnufatnað, sem stefnandi festi kaup á fyrir starfsfólk í eldhúsi. Árni Stefán Gunnarsson bar, að hann hefði talið, að þetta hefði einnig gilt um vinnufatnað stefnanda sjálfs. Stefnandi kvað svo ekki hafa verið, heldur hefði hann eingöngu notað vinnuföt, sem hann átti fyrir. Ekki er fram komið, að stefnandi hafi haft uppi kvartanir eða kröfu að þessu leyti, fyrr en með milligöngu MATVÍS í bréfi 25. júlí 1997. Ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda að þessu leyti fyrir fyrri tímabil en 1. apríl 1997 til 31. ágúst s.á., þ.e. samkvæmt kröfuliðum 1- 3 (samtals 115.274 krónur), vegna tómlætis hans um að halda kröfu sinni fram. Stefnandi bar fyrir dóminum, að hann hefði slasast á fæti í Frakklandsför í ágúst 1997, þannig að hann hefði ekki getað stigið í annan fótinn. Hann kvaðst hafa látið Unni, launafulltrúa stefnda, vita um þetta og sent henni læknisvottorð. Árni Stefán Gunnarsson staðfesti, að þetta væri rétt. Stefnandi lagði fram tvö læknisvottorð. Í vottorði Guðmundar Elíassonar, heimilislæknis stefnanda, dags. 18.8.1997, segir, að stefnandi hafi verið skoðaður 8.8. og 11.8., og sé hann óvinnufær með öllu vegna slyss frá 8.8. og óvíst hve lengi. Í vottorði Stefáns Dalberg, sérfræðings í orthopediu, dags. 18.8.1997, segir, að stefnandi sé með öllu óvinnufær vegna meiðsla í hné frá 18.8 ´97 til 14.9. ´97, og að hann muni fara í aðgerð á hnénu þ. 4.9.´97. Að því leyti, sem hér var greint, er niðurstaða dómsins sú, samkvæmt. 3. gr., 6. gr. og 8. gr., sbr. 2. mgr. 7. gr., laga nr. 30/1987, að fallist er á kröfu stefnanda, sbr. 5. tl. kröfugerðarinnar. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú, að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda 733.665 (848.939 ÷ 115.274) krónur með vöxtum, eins og greinir í dómsorði, og málskostnaði, sem ákveðinn er 200.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands, greiði stefnanda, Francois Luis Fons, 733.665 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 314.314 krónum frá 1. janúar 1996 til 1. apríl 1997, en af 456.424 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en af 733.665 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 55/1999
Kærumál Málskostnaðartrygging Skipting sakarefnis Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti að hluta
L höfðaði mál á hendur Í sem krafðist þess í greinargerð, sem lögð var fram við aðra fyrirtöku málsins í héraði, að L yrði gert að setja tryggingu fyrir málskostnaði. Héraðsdómari hafnaði kröfu L um málskostnaðartryggingu en féllst á mótmæli Í gegn því að skipta sakarefni málsins. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að Í hefði haft kröfu sína uppi of seint og ekki leitt líkur að því að L væri ófært um greiðslu málskostnaðar, þannig að skilyrðum 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt. Þá var ekki talið heimilt að kæra niðurstöðu héraðsdómara um að skipta ekki sakarefni málsins og var kröfu Í þar að lútandi vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. febrúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 1.500.000 sænskar krónur í máli, sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila, auk þess sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að skipta ekki sakarefni málsins. Sóknaraðili styður kæruheimild við XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum o. lið 1. mgr. 143. gr. laganna. Hann krefst þess að varnaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu, svo og að staðfest verði ákvæði hins kærða úrskurðar um að sakarefni málsins verði ekki skipt. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnaðartryggingu verði staðfest, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Heimild skortir til að kæra úrlausn héraðsdómara um að skipta ekki sakarefni málsins. Verður kröfu sóknaraðila um staðfestingu á úrskurði héraðsdóms að þessu leyti því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur að öðru leyti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfu sóknaraðila, íslenska ríkisins, um staðfestingu á ákvörðun héraðsdómara um að skipta ekki sakarefni málsins. Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Lunde Varv & Verkstads AB, 40.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 245/2016
Hjón Fjárslit milli hjóna Samningur Ógilding samnings
Í málinu krafðist K þess að samningur hennar við M um skilnaðarkjör yrði felldur úr gildi. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að K hefði hvorki tekist að sýna fram á að aðstöðumunur hefði verið með aðilum við skiptin né að hún hefði verið beitt þrýstingi eða hótunum af M eða börnum þeirra. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til efnis samningsins að öðru leyti um ráðstöfun eigna og skulda var ekki fallist á að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá var ekki fallist á að víkja bæri samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var M sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. janúar2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 9. mars 2016 og var áfrýjaðöðru sinni 1. apríl sama ár.Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðiómerktur, en til vara að samningur sinn við stefnda um skilnaðarkjör frá 9. nóvember 2012, sem þaustaðfestu fyrir sýslumanninum á [...] 14. sama mánaðar, verði felldur úr gildiað því er varðar fjárskipti þeirra. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi reisir kröfu sínaum ómerkingu hins áfrýjaða dóms á því að aðalmeðferð málsins í héraði hafifarið fram í þinghaldi 10. mars 2015, þar sem báðir aðilarnir hafi gefiðskýrslu og þrjú vitni, málið hafi verið munnlega flutt og það dómtekið. Dómurhafi þó ekki verið felldur á málið í framhaldi af því, heldur hafi það verið fluttmunnlega öðru sinni 14. október 2015 og hinn áfrýjaði dómur síðan kveðinn upp23. sama mánaðar. Telur áfrýjandi að ekki hafi nægt að flytja málið munnlega aðnýju, heldur hefði borið að „endurtaka aðalmeðferðina fyrst svo langur tími varliðinn“, svo sem segir í greinargerð hennar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal dómur kveðinn upp svo fljótt semauðið er, en hafi mál verið munnlega flutt skuli það gert innan fjögurra viknafrá því að það er dómtekið. Verði því ekki komið við skuli málið flutt á ný nemadómari og aðilar telji það óþarft. Þegar af hljóðan orða þessa lagaákvæðisleiðir að með því er eingöngu áskilið að munnlegur málflutningur fari afturfram við þessar aðstæður, en ekki að aðalmeðferð verði endurtekin í heild. Erþað og í samræmi við áralanga dómaframkvæmd Hæstaréttar. Aðalkröfu áfrýjanda erþví hafnað.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, K, greiðistefnda, M, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra23. október 2015.Málþetta, sem var dómtekið 14. þessa mánaðar að undangengnum endurteknum munnlegummálflutningi, var höfðað 15. nóvember 2013.Stefnandi er K, kt. [...], [...], [...].Stefndi er M, kt. [...], [...], [...]. Stefnandikrefst þess að samningur um skilnaðarkjör vegna skilnaðar að borði og sæng,dagsettur 9. nóvember 2012 og staðfestur af sýslumanni 16. sama mánaðar, verðifelldur úr gildi að öllu leyti varðandi fjárskipti aðila. Þá er krafist máls­kostn­aðar. Stefndikrefst sýknu af kröfu stefnanda og málskostnaðar.IMálsaðilarhófu samvistir árið 1974 og byrjuðu formlegan búskap að [...] í [...] árið1979. Þau gengu í hjónaband [...] 1980og bjuggu allan sinn sambúðartíma að [...]. Þau eiga tvö börn, fædd [...] og[...]. Þau sóttu um leyfi til skilnaðarað borði og sæng 14. nóvember 2012 og lögðu þá um leið fram skiln­aðarsamningdagsettan 9. nóvember. Leyfi til skilnaðar að borði og sæng var gefið út 16.nóvember 2012. Ísamningnum, sem stefnandi krefst að verði ógiltur, segir að aðilar séu sammálaum að miða verðmæti eigna við ,,neðangreindar fjárhæðir“ en í því felist ekkiafstaða aðila til markaðsverðs þeirra við skiptin. Er síðan fyrst talin jörðin[...] í [...], 50% eignarhluti, sem löggiltur fasteignasali hafi metið á 64milljónir króna. Greiðslumark jarðarinnar sé ekki innifalið, enda hafi þaðverið selt að tveimur þriðju hlutum og það sem eftir sé verði selt í nóvembereða apríl 2013. Þá er talin fasteignin [...], en fyrir liggi samþykktkauptilboð þar sem söluverð sé 22.506.600 krónur. Af því hafi verið greiddar14.000.000 króna. Eftirstöðvar, 8.506.600krónur, beri að greiða í síðasta lagi 31. janúar 2013. Vélar og bústofn að [...] hafi verið metið á21.600.000 krónur. Þá er getið tveggja bifreiða sem aðilar séu sammála um aðekki sé nauðsynlegt að meta til verðs. Inneignir á bankareikningum hafi 29.september 2012 verið 1.744.487 krónur. Auk þessa sé venjulegt innbú. Eignir séu því samtals metnar á 109.850.487krónur. Þá eru skuldir sundurliðaðar ogsamtals sagðar vera 14.829.683 krónur. Síðan segir að samkomulag sé um aðréttindi í lífeyrissjóðum komi ekki til skipta. Þá sé samkomulag um að eignirskiptist með síðargreindum hætti. Nettóeignir, samkvæmt þeim gögnum sem liggi til grundvallar, séu 95.020.804 krónur.Síðankemur fram að við skiptingu eigna hafi það sjónarmið verið haft til hliðsjónarað stefndi geti áfram búið að [...] og ekki þurfi að selja hlutdeild hans íjörðinni. Stefnandi fái í sinn hlut fasteignina [...] og stefndi greiðieftirstöðvar kaupverðsins. Stefnandihafi þegar fengið greiddar 1.980.038 krónur.Þá greiði stefndi henni 8.000.000 króna vegna búshluta hennar. Greitt skuli með skuldabréfi til 10 ára meðmánaðarlegum greiðslum fyrsta hvers mánaðar, í fyrsta sinn 1. nóvember2012. Stefnandi fái í sinn hlutbifreiðina [...]. Í hlut stefnda komiaðrar eignir. Hann skuldbindi sig einniggagnvart stefnanda til að selja ekki eignarhlut sinn í [...], [...], í 5ár. Tekið er fram að aðilum hafi veriðgerð grein fyrir því hvað felist í helmingaskiptareglu 103. gr. laga nr.31/1993. Þá er tekið fram að stefnditaki að sér að greiða allar skuldir aðila samkvæmt framansögðu. Þau séu sammála um að telja fram saman tilskatts vegna rekstrarársins 2012 og stefndi greiði einn alla álagða skattavegna ársins 2012. Við gerð samningsinsliggi fyrir að verulegir skattar muni koma til greiðslu á árinu 2013 vegna söluá framleiðslurétti í mjólk. Loks ertekið fram að kostnað við lögmannsaðstoð greiði aðilar þannig að stefndi greiðitvo þriðju hluta en stefnandi einn þriðja.Skjaliðer dagsett 9. nóvember 2012, undirritað af aðilum og vottað af Árna Pálssynihrl.IIStefnandikveðst byggja á því að fjárskiptasamningur aðila sé bersýnilega ósanngjarn ogberi því þegar af þeirri ástæðu að víkja honum til hliðar, með vísan til 2.mgr. 95 gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.Hafi staða aðila verið ójöfn við gerð samn­ingsins og ólík að ölluleyti. Stefndi hafi notið aðstoðar lögmanns í öllu ferlinu en stefnandi ekki oghafi hún verið beitt miklum þrýstingi, bæði af hálfu stefnda og barnaþeirra. Þá séu ekki í samningnumtilgreindar allar eignir aðila sem hefðu átt að falla undir skiptin ogsamningurinn því ekki í samræmi við 99. gr. hjúskaparlaga. Þannig sé hvergigerð grein fyrir fjármunum sem hafi fallið til við sölu á tveimur þriðju hlutumgreiðslumarks í mjólk snemma árs 2012.Þá sé heldur hvergi getið um þann þriðjung greiðslumarks sem hafi staðiðeftir þegar samningurinn hafi verið undirritaður og verið seldur í nóvember2013. Ennfremur sé hvergi í samningnumbifreiðin [...], né hjólhýsið [...].Fyrir liggi að verðmæti bifreiðarinnar og hjólhýsisins sé nokkuð og ekkiað sjá að rök standi til að halda þeim utan skipta. Engu breyti að sérstaklegasé tekið fram í samningnum að aðilum hafi verið gerð grein fyrirhelmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Hafi það raunverulega gerst, sem stefnandikveðst mótmæla sem slíku, verði að ætla að stefndi hafi vísvitandi haldiðeignum utan skipta þegar hann hafi lagt upp samninginn og fengið stefnanda tilað samþykkja hann. Ekkert bendi til þessí málinu að ekki hefði átt að fara eftir helmingaskiptareglunni viðskiptin. Aðilar hafi verið í hjúskap óslitiðí 32 ár og haft sameiginlegan fjárhag og atvinnu. Þá sé ekki getið um réttindi í lífeyrissjóðumog sé það verulega ósanngjarnt og alfarið í hag stefnda. Þá telur stefnandi að við samningsgerðinahafi ekki verið tekið tillit til þeirra framtíðartekna sem stefndi muni hafa afjörðinni og möguleikum hans til atvinnu miðað við möguleika stefnanda tiltekjuöflunar. Þá byggir stefnandi á því að miðað við samninginn sjálfan, þóttlitið verði fram hjá eignum sem hún telji að hafi verið haldið utan skipta, séljóst að hún hafi fengið 15.000.000 krónum, eða 30% minna í sinn hlut afnettóeign búsins en hún hefði átt að fá samkvæmt helmingaskiptareglunni. Þegar af þeirri ástæðu eigi að ógildafjárskiptasamninginn í heild. Þá hafiþað verið ósanngjarnt að skuldabréfið hafi verið óverðtryggt og vaxtalaust tilsvo langs tíma sem raun hafi verið, þar sem það hafi engan veginn þjónaðhagsmunum stefnanda við skiptin. Þá hafistefnandi ekki frumrit skuldabréfsins undir höndum og telji hún að það sévarðveitt hjá lögmanni stefnda. Tilvara kveðst stefnandi byggja á því að samningurinn hafi verið ósanngjarn ískilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, þegar horft sé til efnis hans, stöðu aðilaog atvika við samningsgerð en einnig þegar horft sé til atriða sem síðar hafikomið til. Stefnandi vísi þannig til þess að efni samningsins hafi veriðhagfellt stefnda, bæði sökum þess að þar hafi ekki komið til skipta ýmsarhjúskapareignir aðila né heldur allar eignir stefnda, s.s. lífeyrisréttindihans og þess utan sé vikið verulega frá helmingaskiptareglu hjú­skaparlaga. Tilþrautavara sé á því byggt að stefndi hafi við gerð skilnaðarsamnings nýtt séryfirburðastöðu sína og aflað sér með því hagsmuna þar sem bersýnilegur mismunurhafi verið á því endurgjaldi sem í staðinn hafi komið. Hafi stefndi fengið ísinn hlut eignir sem með réttu hefðu átt að falla undir skiptin og þannig aukiðeignarhluta sinn á kostnað stefnanda.Stefnandi telji að stefndi hafi verið að öllu leyti grandvís um þá þættisamningsins sem ósanngjarnir teljist og því verði að telja að óheiðarlegt væriaf stefnda að bera samninginn fyrir sig.Stefnandikveðst vísa til 14. kafla laga nr. 31/1993, sérstaklega 99. gr., 102. gr. og103 gr. Krafa um ógildingu sé aðallegabyggð á 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Tilvara sé byggt á 36 gr. laga nr. 7/1936 og til þrautavara á 31. gr. og 33. gr.sömu laga. Einnig sé hvað þetta varðarvísað til skráðra og óskráðra meginreglna samningaréttar. IIIStefndikveðst byggja á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að samningur um fjárskiptihafi verið bersýnilega ósanngjarn gagnvart stefnanda þegar til hans hafi veriðstofnað. Þrátt fyrir meginreglu 103. gr.hjúskaparlaga um helmingaskipti við skilnað hafi hjón frelsi til að semja umönnur skiptahlutföll og séu mörg dæmi þess.Geri hjúskaparlög beinlínis ráð fyrir því að vikið sé frá reglu umhelmingaskipti, sbr. m.a. heimild í 110. gr. þeirra. Stefndikveðst telja að stefnandi dragi ranga ályktun af efni skilnaðar­samningsins. Hún virðist álíta að það eitt að ekki séskipt jafnt á milli hjóna, sem stefndi telji þó að ekki hafi verið raunin íþessu tilviki, þýði að samningur sé bersýnilega ósanngjarn og heimilt sé aðvíkja honum til hliðar á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Stefndi telji hinsvegar að skýra beri orðákvæðisins þannig að mikil brögð þurfi að vera að misskiptingu eigna svo hægtsé að fallast á beitingu þess. Samninguraðila sé skýr. Við mat á efni hans verðiþó ekki einungis litið til textans. Einnig beri að horfa til aðdraganda hans,markmiða og annarra atvika. Það hafiverið mikilvæg forsenda samningsaðila að ekki þyrfti að koma til sölu áeignarhluta stefnda í jörðinni [...] í [...].Jörðin hafi áður verið í eigu stefnda og hann hafi byrjað þar búskapárið 1979 ásamt A bróður sínum. Þeir bræður hafi upp frá því átt jörðina íóskiptri sameign, svo og allt sem henni fylgi, þar á meðal húsakost. Stefndikveðst halda því fram að stefnandi hafi í aðdraganda samningsins ítrekað látiðí ljós þann vilja að stefndi þyrfti ekki við skilnaðinn að selja hlut sinn íjörðinni og gæti haldið áfram búskap.Þetta hafi komið fram í samtölum aðila, en einnig á fundum með lögmanniþeirra og börnum. Þá hafi verið horfttil þess að um vorið 2012 hafi stefndi hætt mjólkurframleiðslu eftir 33 ár íslíkum rekstri. Við gerð samnings hafitveir þriðju hlutar greiðslumarks mjólkur þegar verið seldir. Stefndi hafi haft í hyggju að byrja kálfaelditil nautakjötsframleiðslu og hafi verið ljóst að undirbúningur þess myndi hafanokkurn kostnað í för með sér, auk þess sem fyrirsjáanlegt hafi verið að hannmyndi engar tekjur hafa fyrstu tvö árin.Einnig hafi verið við það miðað að dóttir aðila myndi liðsinna honum viðreksturinn, en hún hafi búið ásamt fjölskyldu sinni í húsi sem hún hafi byggt ílandi jarðarinnar. Þásegir stefndi að aðdragandi skilnaðarins hafi verið nokkur. Þann 10. september 2012 hafi þau ákveðið aðfesta kaup á íbúð í fjórbýlishúsi sem hafi verið í byggingu við [...] á [...]. Kaupsamningur hafi verið gerður í nafnistefnanda og íbúðin ætluð henni til búsetu eftir skilnaðinn. Þann sama dag hafi aðilar leitað til ÁrnaPálssonar hrl. og beðið hann um að sjá um gerð skilnaðarsamnings. Stefndi kveðst byggja á því að sá samningursem Árni hafi skjalfest og hafi verið undirritaður þann 9. nóvember 2012 hafiverið í samræmi við sameiginlegan vilja beggja. Hann kveðst mótmæla því aðverðmöt og önnur gögn hafi verið komin frá sér. Lögmaðurinn hafi að beiðniaðila aflað nauðsynlegra gagna, mats á verði jarðar, bústofns og búvéla,upplýsinga um innistæður á bankareikningum og skuldir. Stefnanda hafi verið kunnugt um allar eigniraðila og forsendur samningsins. Þær hafilegið fyrir í áðurgreindum mötum og öðrum upplýsingum um eignir ogskuldir. Þá hafi aðilar ítrekað rættgerð samningsins hvort í sínu lagi við lögmanninn og á sameiginlegum fundi hjáhonum um miðjan október 2012, en þann fund hafi börn þeirra setið einnig. Á þeim fundi hafi verið rætt um allar eiguraðila. Þar hafi legið fyrir upplýsingarum að stefndi hefði þann 7. maí 2012 fengið greiddar 20,4 milljónir króna fyrirtvo þriðju hluta greiðslumarks jarðarinnar.Einnig að fyrirhugað væri að selja það sem eftir væri síðar. Hefði veriðákveðið að þær eftirstöðvar yrðu nýttar til greiðslu lokagreiðslu samkvæmtkaupsamningi um íbúðina að [...], en þá lokagreiðslu hafi átt að greiða eigisíðar en 31. janúar 2013. Skiljanlegahafi ekki verið getið um verðmæti þess greiðslumarks sem var óselt enda hafiþað ekki verið ljóst fyrr en hafi reynt á sölu þess á uppboðsmarkaði. Þann 5. febrúar 2013 hafi stefndi fengiðgreiddar 10.809.963 krónur fyrir sinn hluta í greiðslumarkinu og hafi því féverið ráðstafað að mestu til greiðslu á framangreindri kaupsamnings­skuld­bindingu.Þá hafi einnig komið fram á fundinum að stefnandi hafi nokkrum mánuðum fyrrfengið fyrirframgreiddan arf frá móður sinni, um sjö milljónir króna, ogjafnframt að hann væri með líftryggingu hjá nánar greindu fyrirtæki. Um hvorttveggja hafi stefnanda verið vel kunnugt.Þá hafi einnig verið rætt um að húsbíll aðila hefði verið seldur í júnísama ár, fyrir 11 milljónir króna en í staðinn keypt hjólhýsi fyrir 5.614.000krónur. Á fundinum hafi legið fyrir upplýsingar um stöðu á bankareikn­ingum, þ.á m. um færslur á reikningi stefnda í Arion banka. Greiðslur vegna arfs, sölu greiðslumarks,kaupa og sölu ökutækja hafi farið um þennan reikning. Því hafi ekki veriðsérstök ástæða til að geta í samningnum um þá fjármuni sem til hafi fallið viðsölu á greiðslumarki um vorið.Upplýsingar um það hafi komið fram á umræddum bankareikningi og staðahans verið andlag skiptanna. Þá hafi oft og á fundinum verið rætt um aðsameiginlegt eignarhald stefnda og A bróður hans á jörðinni, þar á meðalíbúðarhúsi aðila, gerði að verkum að erfitt gæti verið að koma sölu þeirraeigna í kring. Lögmaður aðila hafi aðbeiðni þeirra aflað upplýsinga um skattaleg áhrif sölu eigna og hafi þær veriðtil hliðsjónar á fundinum. Á fundinum hafi verið komist að niðurstöðu umskilnaðarkjör og hafi lögmaðurinn gert samninginn í samræmi við það. Áður en til undirritunar hafi komið hafilögmaðurinn sent aðilum samninginn í tölvupósti til kynningar, auk skuldabréfsog yfirlýsinga vegna fasteigna. Stefndikveðst engum hótunum hafa beitt og kveðst staðhæfa að stefnandi hafi notið stuðningsbarna aðila og hafi sonur þeirra verið móður sinni sérstaklega innan handar áfundinum í október 2012. Kjör áskuldabréfi hafi verið ákveðin á fundinum, án vaxta og verðtryggingar, afstefnanda til að koma í veg fyrir að lífeyristekjur hennar skertust vegnafjármagnstekna. Muni stefnandi sjálf hafa farið með skuldabréfið í SparisjóðHöfðhverfinga, þar sem það sé væntanlega varðveitt. Stefnanda hafi engir afarkostir verið settirog stefndi kveðst mótmæla því að það hafi haft einhver áhrif að stefnandi hafivegna slæmrar heilsu ekki getað staðið að samningsgerð. Þá hafi staða aðilaekki verið mjög ójöfn. Þau hafi bæðinotið aðstoðar lögmanns sem hafi gætt hagsmuna beggja. Komi skýrt fram í samningnum að lögmaðurinnhafi gert þeim grein fyrir því hvað fælist í helmingaskiptaregluhjúskaparlaga. Þá séu lífeyrisréttindistefnda ekki veruleg. Hann hafi greitt í lífeyrissjóð bænda og verði greitt ísjóðinn eins og hingað til muni greiddur lífeyrir til stefnda nema 67.107krónum á mánuði við töku lífeyris við 67 ára aldur. Stefnandi hafi notið lífeyrisgreiðslna úrsama lífeyrissjóði um árabil og kveðst stefndi ætla að þær hafi verið um 82.000krónur á mánuði árið 2012 ef marka megi skattframtal. Staðhæfing stefnanda umað ástæða hafi verið til að taka tillit til framtíðartekna stefnda af jörðinni[...] sé ekki studd neinum rökum og eigi enga stoð. Starfsgeta manna og aflahæfi komi ekki tilskipta við hjónaskilnað. Stefndi sé núskráður atvinnulaus og þiggi bætur sem slíkur.Bifreiðina [...] hafi stefndi keypt í júní 2013, þ.e.a.s. eftirviðmiðunardag skiptanna. Þákveðst stefndi mótmæla því að samningurinn hafi verið ósanngjarn í skilningi36. gr. samningalaga. Hafi stefnandigengið til hans af fúsum og frjálsum vilja.Samningsfrelsi gildi um þennan samning og það eitt að vikið sé frámeginreglu um helmingaskipti jafngildi því ekki sjálfkrafa að umsamin kjör séuósanngjörn, sbr. 110. gr. hjúskaparlaga.Ekkert hafi verið til staðar við gerð samningsins eða síðar sem geri þaðað verkum að víkja eigi honum til hliðar.Stefnanda hafi verið allar forsendur samningsins ljósar, bæði hafi efnihans verið skýrt og það rætt ítarlega í aðdraganda undirritunar. Ekki sérökstutt að neinu leyti að líta beri til atriða sem hafi komið til síðar, eftirgerð samningsins. Þá hafi stefndi ekki haft yfirburðastöðu við gerðsamningsins. Bæði hafi notið aðstoðarlögmanns og kveðst stefndi fullyrða að stefnandi hafi ítrekað farið á fundlögmannsins, áður en til undirritunar hafi komið, til að ræða við hann um gerðsamningsins. Gögn sem hafi legið tilgrundvallar hafi verið útveguð af lögmanninum og hafi hann gengið frásamningnum í samræmi við vilja beggja og bæði hafi greitt fyrir þjónustu hans.Staðhæfing stefnanda um að stefndi hafi stillt samningnum upp sé með öllu ósönn. Þákveðst stefndi hafna málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem hann virðistbyggður á 31. gr. samningalaga, um að stefndi hafi í skjóli yfirburðastöðusinnar gagnvart stefnanda aflað sér hagsmuna þar sem bersýnilegur munur hafiverið á þeim og endurgjaldi sem í staðinn hafi komið. Þá sé því alfarið hafnað að stefndi hafifengið í sinn hlut eignir sem með réttu hefðu átt að falla undir skiptin og þvíað hann hafi verið grandvís. Stefndikveðst vísa til reglna um fjárskipti milli hjóna í 14. kafla hjúskaparlaga nr.31/1993. Um heimild og skilyrði til að víkja frá samningi um skilnaðarkjör sévísað til 2. mgr. 95 gr. laganna, um heimild til að undanþiggja verðmæti viðskipti sé vísað til 102. gr. laganna, um helmingaskiptareglu sé vísað til 103. gr.laganna, um heimildir til að víkja frá þeirri reglu sé vísað til meginregluíslensks réttar um samningsfrelsi, 104. gr. hjúskaparlaga og 110. gr. sömulaga. Þá sé vísað til meginreglnasamningaréttar, m.a. um að gerða samninga skuli efna. Þá vísar stefnandi jafnframt í 31. gr., 33.gr., og 36. gr. laga nr. 7/1996.IVAðilargáfu skýrslur fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur vitnin B og C, börn aðila, svo ogÁrni Pálsson hæstaréttarlögmaður.Stefnandilýsti því að hún hefði sætt miklum þvingunum af hálfu eiginmanns síns og barnaþeirra og að hún hefði ekki verið í andlegu jafnvægi þegar samningurinn hefðiverið gerður. Stefndilýsti því í skýrslu sinni að eftir að þau stefnandi hefðu ákveðið skilnað hefðuþau farið til fasteignasala. Þau hefðu fest kaup á íbúð handa stefnanda.Fasteignasalinn hefði bent á að lögmenn störfuðu í tengslum viðfasteignasöluna. Hefði þannig komið til að þau hefðu leitað til Árna Pálssonarhrl. Hann hefði aflað upplýsinga og haldið fund með þeim. Stefndi lýsti því aðhann hefði fengið fyrirframgreiddan arf árið 2012. Sér hefði þótt sanngjarnt aðtekið væri tillit til þess við skiptin. Hefði þetta ráðið því að hann hefðifengið hjólhýsi í sinn hlut og hefði stefnandi samþykkt það. Líftrygging hanshefði verið rædd. Hann hefði ekki viljað samþykkja að uppsöfnuð réttindi hanshjá líftryggingarfélagi teldist til hjúskapareigna, en þó horft á það atriðifrá þeim sjónarhóli að hjólhýsið hefði í sjálfu sér ekki nægt til að mætaarfinum að fullu. Að öðru leyti hefði verið leitast við að skipta til helminga,að teknu tilliti til þess hvað það hefði kostað að greiða skatt af söluhagnaði,hefði jörðin verið seld.Clýsti atvikum svo að fundur hefði verið haldinn í október 2012, til að ræðasamkomulag foreldra hans um skilnaðarkjör. Fundinn hefðu setið lögmaðurinn,foreldrarnir og þau B. Hann kvaðst ekki muna hver hefði beðið sig að koma áfundinn en hann hefði viljað vera móður sinni til halds og trausts. Hannminntist þess að rætt hefði verið um líftryggingu stefnda og stefndi gertmunnlega grein fyrir verðmæti hennar. Ákveðið hefði verið að hún kæmi í hlutstefnda. Þá hefði verið rætt um hjólhýsið og samþykkt að það kæmi í hlutstefnda, þar sem það hefði þótt siðferðilega rétt að hann nyti þess að hafafengið arf frá foreldrum sínum. Lögmaðurinn hefði gert grein fyrirhelmingaskiptareglu og hefði verið alveg ljóst að vikið væri frá henni.Forsenda þess hefði verið loforð stefnanda um að stefndi gæti haldið áframbúskap. Miðað hefði verið við ímyndaða sölu jarðarinnar og að skipta tilhelminga miðað við að skattur drægist frá verðmæti hennar. Þá hefði verið rættum að skuldabréf bæri ekki vexti, til að bætur til stefnanda skertust ekkivegna vaxtatekna. Það hefði verið skýrt og greinilegt hvað stefnandi hefðiviljað.ÁrniPálsson hrl. bar að í byrjun hefði verið aflað mats á verðmæti eigna. Í fyrstuhefði stefndi rætt við hann, en síðan hefði stefnandi talað við sig. Hún hefðirætt um að ráða lögmann sérstaklega í sína þjónustu. Kvaðst Árni hafa verið þvímjög fylgjandi, en af því hefði þó ekki orðið. Grundvallarforsendavið skiptin hefði verið helmingaskipti. Hann hefði aflað áætlunar hjáendurskoðunarfyrirtæki um skattalega meðferð ef jörðin yrði seld. Litið hefðiverið til þess við skiptinguna að stefndi bæri þá skattalegu áhættu. Stefndahefði raunar þótt jörðin vera hátt metin til verðs og verið óhress með það. Þákvaðst hann muna eftir að rætt hefði verið um hjólhýsið. Stefndi hefði fengiðarf greiddan, skömmu fyrir skilnaðinn. Hann hefði sagt aðilum að arfurinn ættiað koma til skipta, en einhver sanngirnissjónarmið hefðu ráðið því að stefndihefði fengið hjólhýsið. Hann kvaðst ekki minnast þess með vissu að líftrygginghefði verið rædd, en hún hefði að minnsta kosti verið kunn. Dóttir aðila hefðiekki haft sig í frammi á fundinum, en sonurinn verið virkur og verið að styðjamóður sína. Fundurinn hefði staðið ansi lengi, að minnsta kosti tværklukkustundir. Hvað varðaði skuldabréf sem stefndi gaf út, þá hefði upphaflegaverið rætt um 7 milljónir að höfuðstól. Að beiðni stefnanda hefði hann sent fyrirspurntil Tryggingastofnunar ríkisins um áhrif fjármagnstekna. Að því gerðu hefðihöfuðstóllinn verið hækkaður og samið um að skuldin bæri ekki vexti. Hannkvaðst ekki muna hvað hefði ráðið því hvernig aðilar skiptu lögmannskostnaðimeð sér, en þau hefðu samið um þetta svona. Meiri tími hefði farið í að ræðavið stefnanda en stefnda, en þau hefðu samið um þetta á þennan veg.Spurðurhvers vegna sérstaklega væri tekið fram í skjalinu að gerð hefði verið greinfyrir reglum um helmingaskipti kvaðst hann hafa gert það vegna þess aðskiptingin hefði orðið á þann veg sem þar sé lýst. Hann hefði margsagtstefnanda að hún ætti rétt til helmingaskipta.Blýsti því að fundurinn hefði verið langur og ítarlegur. Móðir hennar hefðiverið fyllilega hæf til að gæta hagsmuna sinna. Líftrygging hefði verið rædd ogað hún kæmi í hlut föður hennar og einnig hjólhýsið, til að hann nyti þess aðhafa fengið arf. Helmingaskiptaregla hefði verið rædd og lögmaðurinn verið skýrí máli um það að verið væri að víkja frá henni. Forsenda hefði verið að stefndiþyrfti ekki að bregða búi.VSamninguraðila um skiptingu eigna er rakinn í meginatriðum hér að framan. Kveðststefnandi hafa fengið 32.486.638 krónur í sinn hlut, að því marki sem eignirhafi verið metnar til verðs. Heildareignir að frádregnum skuldum hafi samkvæmtforsendum samningsins numið 95.020.804 krónum. Hefði stefnandi því átt að fá15.023.764 krónum meira í sinn hlut. Auk þessa hafi ekki verið tekið tillit tilheildareigna, svo sem beri að gera samkvæmt 99. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.Stefnandihefur ekki sýnt fram á að aðstöðumunur hafi verið með aðilum, hvorki með þeimhætti að lögmaðurinn hafi verið málsvari stefnda fremur en hennar, né öðrumhætti, svo sem að hún hafi verið ófær um það vegna veikinda að gæta hagsmuna sinna.Þá hefur ekki heldur verið sýnt fram á að hún hafi verið beitt þrýstingi eðahótunum af stefnda eða börnum þeirra. Verður niðurstaða ekki byggð ámálsástæðum stefnanda að þessu lútandi. Í99. gr. laga nr. 31/1993 segir að skipti taki til heildareigna hvors hjóna,nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæligefanda eða arfleiðanda leiði til annars, sbr. enn fremur reglur laganna umverðmæti sem séu undanþegin skiptum eða geti verið það að kröfu aðila. Framkemur í mati fasteignasala á jörðinni að greiðslumark sé ekki innifalið í þvímati. Virðist þetta greiðslumark ekki hafa verið metið sérstaklega til verðsvið skiptin. Það breytir þó ekki því að tilvist þess var augljóslega kunn.Engin stoð er fyrir þeirri staðhæfingu stefnanda að peningaeign hafi veriðleynt með því að ekki hafi verið gerð grein fyrir fjármunum sem fengust fyrirþann hluta greiðslumarks sem hafði þegar verið seldur. Samkvæmt gögnumeignaðist stefndi bifreiðina [...], sem stefnandi telur hann hafa haldið utanskipta, þann 11. júní 2013, þ.e. eftir að leyfisbréf til skilnaðar að borði ogsæng var gefið út, sem var gert þann 16. nóvember 2012. Um hjólhýsið, [...],var augljóslega fjallað á fundi aðila, sbr. skýrslur lögmanns, aðila og vitnasem raktar eru hér að framan. Samkvæmt2. tl. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 getur maki krafist þess að ekki komiundir skipti réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, svoog krafa til lífeyris eða líftryggingarfjár sem hefur ekki endurkaupsvirði. Aðþessu öllu gættu verður ekki á það fallist með stefnanda að skiptin hafi ekkitekið til heildareigna aðilanna.Samkvæmt2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993 er unnt að fella fjárskiptasamning vegnaskilnaðar úr gildi að nokkru eða öllu með dómi, ef hann var bersýnilegaósanngjarn á þeim tíma er til hans var stofnað. Samkvæmt 110. grein sömu lagaer maka heimilt að gefa eftir af tilkalli sínu til eigna, enda sé eigi ástæðatil að óttast að hann geti ekki fullnægt fjárskuldbindingum sem á honum hvílduþá.Viðmat á því hvort samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn er til hans varstofnað, verður að líta til þess að það var forsenda við skiptin að ekki þyrftiað koma til sölu hlutdeildar stefnda í jörðinni [...]. Verður ekki annað séð enað stefnandi hafi samþykkt þessa forsendu, enda er hennar sérstaklega getið ísamn­ingnum. Gekkst stefndi undir kvöð um að selja ekki jörðina innan tiltekinstíma nema samþykki stefnanda kæmi til. Litið var til þess að ef til sölu hefðikomið hefði þurft að greiða skatt af söluhagnaði og var aflað áætlunar um hannog hún höfð í huga við skiptin. Þá féllst stefnandi á það að sanngjarnt væri aðstefndi nyti þess við skiptin að hann hafði nýlega fengið fyrirframgreiddanarf. Stefnandi fékk í sinn hlut fasteign, sem var einkum fjármögnuð meðandvirði greiðslumarks eftir því sem næst verður komist og stefndi tókst áhendur ábyrgð greiðslu allra skulda og greiðslu skatta vegna tekjuársins 2012.Samið var um fjárhæð skuldabréfs sem stefndi gaf út til stefnanda og ákveðið aðkröfu hennar að það bæri ekki vexti og verðbætur. Svo sem kemur fram ísamningnum var stefnanda vandlega gerð grein fyrir reglu hjúskaparlaga um helm­inga­skipti.Þegarþetta er virt í heild verður ekki fallist á að samningur aðila hafi ber­sýnilegaverið ósanngjarn þegar til hans var stofnað. Verður hvorki fallist á að víkjaberi honum til hliðar með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993, eða 36.gr. laga nr. 7/1936. Þá verður heldur ekki fallist á að stefndi hafi haftyfirburðastöðu gagnvart stefnanda og nýtt sér hana með ólögmætum hætti, þannigað óheiðarlegt verði talið að bera samninginn fyrir sig.Samkvæmtframansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir þessummálsúrslitum verður stefnandi dæmd til að greiða honum 750.000 krónur í málskostnað.Dóminnkveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari.D Ó M S O R Ð:Stefndi,M, er sýknaður af kröfum stefnanda, K, í máli þessu.Stefnandigreiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 162/2005
Ómerking Heimvísun Játningarmál
Þremur pólskum ríkisborgurum var gefið að sök að hafa verið starfandi án atvinnuleyfis í byggingarvinnu. Voru þeir handteknir að morgni og yfirheyrðir um sakarefnið hjá lögreglu sama dag, ákæra gefin út daginn eftir og hún birt þeim samdægurs fyrir dómi við þingfestingu málsins. Í beinu framhaldi þess voru þeir yfirheyrðir stuttlega um ætluð brot sín. Farið var með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og það því tekið til dóms og kveðinn upp í því dómur. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ákærðu hefði gefist lítið sem ekkert ráðrúm til að íhuga hvort þeir ættu að ráðfæra sig við verjanda áður en þeir tækju um það ákvörðun hvort þeir myndu halda uppi vörnum. Hefði héraðsdómara verið rétt að beina því til þeirra hvort þeir óskuðu eftir slíkum fresti. Þá varð ekki heldur ráðið af framburði ákærðu fyrir dómi að þeir hafi skýlaust játað sakargiftir og því ekki heimilt að ljúka málinu í samræmi við 125. gr. laga nr. 19/1991. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. apríl 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærðu, refsing verði staðfest eða hún milduð. Ákærðu krefjast aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að þeir verði sýknaðir. Til þrautavara krefjast þeir að refsing verði felld niður, en að því frágengnu að ákvörðun hennar verði frestað skilorðsbundið en ella að hún verði milduð. Í málinu er ákærðu, sem eru pólskir ríkisborgarar, gefið að sök að hafa verið starfandi á nánar tilgreindum tímabilum á árinu 2005 án atvinnuleyfis í byggingarvinnu við nýbyggingu hótels sem verið er að reisa í landi Q. Eru brot þeirra í ákæru talin varða við 1. mgr. 5. gr. laga nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga, sbr. 17. gr. og ákvæði til bráðabirgða sömu laga. Ákærðu voru handteknir að morgni 22. mars 2005 og færðir til yfirheyrslu hjá lögreglunni á Selfossi. Þeir voru yfirheyrðir um sakargiftir á tímabilinu frá kl. 15.30 til 21.15 sama dag og látnir lausir kl. 22.20. A, sem mun vera að reisa áðurnefnt hótel að Q, var yfirheyrður sama dag. Kvaðst hann hafa haft í hyggju að kynnast ákærðu „og svo ráða þá í vinnu eftir löglegum leiðum.“ Hann hafi ætlað að sækja um atvinnuréttindi fyrir þá. Ákærði Y kvaðst hafa unnið í steypuvinnu fyrir A tveimur dögum áður, en ekki hafi verið samið um laun fyrir þá vinnu. A hafi aumkað sig yfir hann þar sem hann hafi sagt A að hann ætti ekki fyrir flugfarinu heim og A hafi leyft honum að vinna „smávegis til að fá smávegis pening.“ Ákærði X kvaðst í fyrstu hafa unnið létt störf frá því að hann kom til Q um helgina 12.-13. febrúar en frá 15. sama mánaðar hafi hann unnið við byggingarvinnu. A hafi ætlað að greiða fyrir vinnuna með því að greiða flugfarseðil hans til Póllands og aftur til Íslands „þegar [A] væri búinn að afla leyfa fyrir mætta til að hann mætti starfa.“ Ákærði Z kvaðst ekki hafa verið við vinnu á Íslandi heldur einungis dvalist sem ferðamaður í Q. Hann vildi ekki tjá sig um sakargiftir. Ákæra var gefin út á hendur ákærðu daginn eftir að þeir voru yfirheyrðir hjá lögreglu og þeim birt hún á dómþingi Héraðsdóms Suðurlands sama dag. Túlkur var viðstaddur þinghaldið. Er ákærðu hafði verið birt ákæran var eftir þeim haft að þeir óskuðu ekki eftir að þeim yrði skipaður verjandi. Í framhaldi þess voru teknar af þeim stuttar skýrslur. Ákærði X kvaðst hafa komið hingað til lands í leit að atvinnu. Hann hafi unnið „smátt og smátt, einn og einn dag“ af því að A hafi viljað sjá „hvernig hann vinnur, hverskonar fagmaður er hann.” Er ákærði var að því spurður hvort hann játi sakargiftir var fært til bókar eftir túlkinum: „Hann sagði að hann getur ekki sagt nei, hann verður að segja já, en bætti svo við að hann hefur sem sagt verið hérna og ætlar að fara svo aftur til Póllands, þá ætlaði A að vinna að atvinnu og dvalarleyfi hans, eftir að hann er búinn að prófa hann hér þennan stutta tíma.“ Á svipaðan veg var framburður ákærðu Y og Z. Við yfirheyrsluna yfir þeim síðastnefnda er meðal annars bókað eftir túlkinum: „ ... en ég veit ekki hvernig á að svara þessu af því að þeir tala þannig að það er [A] sem gerir samninginn, ég held þeir skilji ekki alveg ferlið, hvað fylgir því að fá samning hjá atvinnuveitanda.“ Eins og að framan greinir eru ákærðu pólskir ríkisborgarar. Þeir voru handteknir 22. mars 2005 og yfirheyrðir um sakarefnið hjá lögreglu sama dag, ákæra gefin út daginn eftir og hún birt þeim samdægurs fyrir dómi við þingfestingu málsins. Í beinu framhaldi þess voru þeir yfirheyrðir stuttlega um ætluð brot sín, en ekki verður séð af bókun í þingbók að þeim hafi verið kynnt gögn málsins í þinghaldinu. Að svo búnu var farið með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og fært til bókar: „Sakarflytjendur reifa sjónarmið um ákvörðun refsingar.“ Var málið í framhaldi þess tekið til dóms og kveðinn upp í því dómur. Ákærðu gafst samkvæmt framansögðu lítið sem ekkert ráðrúm til að íhuga hvort þeir ættu að ráðfæra sig við verjanda áður en þeir tækju um það ákvörðun hvort þeir myndu halda uppi vörnum. Við þessar aðstæður og með hliðsjón af sakarefninu hefði héraðsdómara verið rétt að beina því til ákærðu hvort þeir óskuðu eftir fresti til að taka slíka ákvörðun. Ekki verður séð af bókun í þingbók að svo hafi verið gert. Af framburði ákærðu fyrir dómi verður heldur ekki ráðið að þeir hafi skýlaust játað sakargiftir. Var því ekki heimilt að ljúka málinu í samræmi við 125. gr. laga nr. 19/1991. Verður því samkvæmt framansögðu ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Vegna þessara úrslita málsins verða málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði, en fram er komið að enginn annar áfrýjunarkostnaður var af málinu. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, X, Y og Z, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 23. mars 2005. Mál þetta, sem þingfest var í dag, er höfðað með ákæru Lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 23. mars 2005, á hendur X, Y og Z. „fyrir brot á lögum um atvinnuréttindi útlendinga I. Gegn ákærða [X] með því að hafa á tímabilinu 12. febrúar 2005 til 22. mars 2005 verið starfandi án atvinnuleyfis í byggingarvinnu við nýbyggingu hótels sem nú er að rísa í landi [Q]. II. Gegn ákærðu [Y] og [Z] með því að hafa á tímabilinu 15. mars 2005 til 22. mars 2005 verið starfandi án atvinnuleyfis í byggingarvinnu við nýbyggingu hótels sem nú er að rísa í landi [Q].” Ákæruvaldið telur háttsemi ákærðu varða við 1. mgr. 5. gr. laga nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga, sbr. 17. gr. sömu laga og 2. gr. laga nr. 19/2004, og krefst þess að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ákærðu komu fyrir dóminn við þingfestingu málsins og játuðu brot sín. Með málið var farið samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Refsing hvers ákærðu um sig þykir hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð en fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal refsingin niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði allan sakarkostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærðu X, Y og Z sæti hver um sig fangelsi í 1 mánuð en fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal hún niður falla að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 369/1999
Opinberir starfsmenn Áminning Stjórnsýsla Andmælaréttur
Ó starfaði sem kennari við fjölbrautarskólann B. Skólameistari B veitti honum áminningu, þar sem hann hefði tekið eintak af stærðfræðiprófi úr skólanum, sem notað var í þágu sumarskólans S. Ó krafðist þess að áminningin yrði ógilt og byggði kröfu sína annars vegar á því, að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hefðu verið brotnar, en hins vegar hefðu ekki verið fyrir hendi skilyrði til áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Talið var, að Ó hefði fengið tækifæri til þess að tjá sig um fyrirhugaða áminningu á þremur fundum, sem haldnir voru með honum, áður en honum var afhent skriflegt áminningarbréf. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdómara, að ekki hefði verið brotinn andmælaréttur á Ó. Talið var, að nægilega hefði verið sýnt fram á, að almennar reglur hefðu gilt um meðferð prófgagna í tengslum við próf hjá B þótt ekki yrði fullyrt, að Ó hefði vitað hvaða reglur giltu nákvæmlega um þessi efni hjá stærðfræðideild. Ó hefði fengið prófið hjá annarri deild en þeirri, sem hann starfaði hjá og án þess að leita heimildar hennar. Dreifing hans á prófinu innan S, sem hann ræki sjálfur í samkeppni við B, yrði að telja á hans ábyrgð og væri slík notkun prófsins annars eðlis en hagnýting þess meðal nemenda B. Var heimildarlaus taka og hagnýting prófsins með þessum hætti ekki talin hafa samrýmst ábyrgðar- og trúnaðarskyldum Ó samkvæmt IV. laga nr. 70/1996. Þóttu því ekki efni til að verða við kröfu hans um ógildingu áminningarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 1999 og krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnda og verði stefnda gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt álit umboðsmanns Alþingis 26. júlí 1999 í tilefni kvörtunar stefnda vegna áminningar sem skólameistari áfrýjanda veitti honum 5. júní 1997. Í samræmi við ósk stefnda og tilmæli umboðsmanns dró skólameistarinn áminningu þessa til baka með bréfi 15. september 1999. Þá hefur og verið lagt fram bréf skólameistarans til stefnda 17. september 1999 þar sem áhersla er lögð á að tilefni aðfinnsluefna skólameistarans gagnvart stefnda tengist með einum eða öðrum hætti eignarhaldi hans og rekstri á Sumarskólanum sf., en ekki rækslu starfa hans sem kennara við skólann. Mál þetta varðar kröfu stefnda um ógildingu áminningar, sem skólameistari áfrýjanda veitti honum 8. september 1998. Er efni áminningarbréfsins tekið upp í heild í héraðsdómi. Ógildingarkrafa stefnda byggir annars vegar á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 13. gr. og 14. gr. um andmælarétt, hafi verið brotnar, og hins vegar hafi ekki verið fyrir hendi skilyrði til áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Eins og lýst er í héraðsdómi var stefndi boðaður skriflega á fund skólameistara 28. ágúst 1998 með eins dags fyrirvara, án þess að tilefnis væri getið. Á umræddum fundi, þar sem einnig var staddur aðstoðarskólameistari áfrýjanda, var stefnda kynnt tilefnið og að skólameistari liti mjög alvarlegum augum það atferli hans að taka stærðfræðipróf úr skólanum og nota það í þágu Sumarskólans sf. Kom þar fram að skólameistari íhugaði áminningu af þessu tilefni. Stefndi kom að sjónarmiðum sínum á þessum fundi. Ekki var ákveðinn frestur honum til handa í lok hans. Stefndi kynnti sér réttarstöðu sína síðan nánar og ræddi málið aftur við skólameistara og aðstoðarskólameistara 31. ágúst, þar sem hann lýsti fyrir þeim viðhorfum sínum. Að lokum var stefndi kallaður til fundar við framangreinda tvo yfirmenn áfrýjanda 8. september 1998 og mætti þar með honum trúnaðarmaður kennara. Var málið þá rætt enn frekar en að því loknu var stefnda afhent áminningarbréf, sem dagsett var 7. september. Þótt fyrir liggi að ekki hafi verið getið tilefnis við boðun fundar 28. ágúst 1998, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga, eða veittur ákveðinn frestur til handa stefnda, sbr. 18. gr. sömu laga, þykir af framangreindu ferli ljóst að honum hafi nægilega verið kynnt í upphafi, að skólameistari hefði í huga áminningu vegna tilgreinds atferlis. Jafnframt hafi hann fengið tækifæri til að tjá sig um tilefnið, bæði á fyrsta fundinum, svo og 31. ágúst og 8. september. Fékk hann þannig svigrúm til að kynna sér réttarstöðu sína og koma viðhorfum sínum þar að lútandi á framfæri við yfirmenn áfrýjanda. Að vísu er ósannað að sérstaklega hafi komið til tals með hvaða hætti stefndi komst yfir umrætt próf í skólanum fyrr en á fundinum 8. september, en fram hefur komið að þá hafi hann ekki viljað gefa upp hver hafi afhent honum prófið. Að öllu þessu athuguðu verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki hafi verið brotinn andmælaréttur á stefnda. Í áminningarbréfi skólameistara áfrýjanda til stefnda var vísað til fundarins 28. ágúst 1998 og sagt að stefndi hafi tekið á brott, ,,í laumi” og án þess að fá leyfi, eintak af lokaprófi í stærðfræði, sem lagt hafði verið fyrir nemendur áfrýjanda undanfarandi vor og afhent það stærðfræðikennara við Sumarskólann sf., sem stefndi væri eigandi að. Prófið hafi síðar verið fjölfaldað og dreift sem sýnisprófi fyrir lokapróf í þeim skóla. Var stefndi áminntur í bréfinu með vísan til 21. gr. laga nr. 40/1996 fyrir athafnir sem væru ósamrýmanlegar starfi hans við skólann. Stefndi hefur viðurkennt að hann hafi fengið umrætt próf og afhent það stærðfræðikennara við Sumarskólann sf. Hann segir að kennari hjá áfrýjanda hafi afhent sér prófið, en hefur ekki viljað nafngreina þann kennara. Hann kveður tilgang sinn með þessu hafa verið þann að bjóða upp á vandaða kennslu og markvissan prófundirbúning hjá Sumarskólanum sf. Hann kveðst hins vegar ekki hafa vitað af því að umræddur kennari dreifði prófinu meðal nemenda Sumarskólans sf. Stefndi kvað reglur hafa verið losaralegar hjá áfrýjanda um framkvæmd prófa og varðveislu prófgagna. Hafi sér ekki verið kunnugt um það að ekki mætti afhenda gömul próf en það hafi hann iðulega gert gagnvart nemendum sínum. Af hans hálfu hefur og verið vísað til 4. tl. 6. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing fimm stærðfræðikennara hjá áfrýjanda, sem voru deildarstjórar stærðfræðideildar skólans árin 1990-1999, þar sem fram kemur að það hafi verið vinnuregla deildarinnar að óheimilt væri að sýna og dreifa áður fyrirlögðum lokaprófum í stærðfræði nema fyrir lægi samþykki deildarinnar. Komu allir þessir kennarar fyrir dóm og staðfestu þetta. Hins vegar kom fyrir dóminn Hjálmur Steinn Flosason kennari við viðskiptadeild áfrýjanda, en hann hefur einnig kennt stærðfræði við stærðfræðideild. Kannaðist hann ekki við framangreinda vinnureglu og kvað viðskiptadeild ekki hafa sett slíkar reglur. Sagði hann nemendur skólans hafa fengið að sjá gömul prófverkefni. Aftur á móti kannaðist hann við að í gildi væru almennar reglur um undirbúning og varðveislu prófgagna. Einnig var lögð fram í héraði yfirlýsing prófstjóra áfrýjanda um starfsreglur varðandi vinnu við framkvæmd prófa. Kemur þar meðal annars fram að eftir lok hvers prófs eigi að skila öllum gögnum, sem tilheyra prófinu, til prófstjóra, sem síðan afhendi deildarstjóra þau. Séu þau síðan í höndum deildarstjóra til varðveislu. Engin gögn varðandi próf megi fara út fyrir skólann. Prófstjórinn hefur staðfest yfirlýsingu þessa fyrir dómi og hafa þrír stærðfræðikennarar áfrýjanda auk skólameistara og aðstoðarskólameistara, sem hún var borin undir fyrir dómi, staðfest að þar væri rétt frá greint. Stefndi hefur verið kennari hjá áfrýjanda frá 1988 og kennt þar í viðskipta- og tölvudeildum. Var hann deildarstjóri tölvudeildar í nokkur ár. Jafnframt starfi sínu hefur hann staðið að rekstri Sumarskólans sf. frá 1993. Hefur sá rekstur verið í samkeppni við sumarskóla áfrýjanda síðustu ár. Þegar til þess er litið, sem fram hefur komið í máli þessu, verður að telja að nægilega hafi verið sýnt fram á, að almennar reglur hafi gilt um meðferð prófgagna í tengslum við próf hjá áfrýjanda. Þessar reglur hafa þó ekki verið skriflegar en öruggt má telja að hverri deild hafi verið ætlað að sjá um varðveislu gagna til framtíðar. Hins vegar virðist sem ekki hafi verið til samræmdar reglur um hvernig þessari varðveislu skyldi háttað og hafi deildir framkvæmt þetta með mismunandi hætti. Ekki verður fullyrt að stefndi hafi vitað hvaða reglur nákvæmlega giltu um þessi efni í stærðfræðideild. Þegar litið er til stöðu hans og starfsreynslu hjá áfrýjanda verður hins vegar að telja að honum hafi átt að vera fyllilega ljóst að hjá hverri deild áfrýjanda yrði að vera reiða á þessum málum og að afhending gagna, sem hér um ræðir, þyrfti að lúta ákveðnum reglum. Stefndi fékk umrætt próf hjá annarri deild en þeirri, sem hann starfaði hjá og án þess að leita heimildar hennar. Hann afhenti það til notkunar í skóla, sem hann rekur sjálfur í samkeppni við áfrýjanda. Dreifingu prófsins meðal nemenda Sumarskólans sf. verður að telja á hans ábyrgð. Slík notkun prófsins er annars eðlis en hagnýting þess meðal nemenda áfrýjanda innan skólans sjálfs. Vísan stefnda til ákvæða upplýsingalaga hefur hér ekki þýðingu, enda leitaði hann ekki leyfis til hagnýtingar prófsins. Á það verður að fallast að áminningarbréf skólameistara áfrýjanda hafi ekki stuðst við nægjanleg rök að því leyti, að stefndi hafi tekið umrætt próf ,,í laumi”, þótt líta verði til þess að hann gerði ekki fulla grein fyrir því, hvernig hann komst yfir prófið. Á hinn bóginn verður að líta til þeirrar ábyrgðar og trúnaðarskyldna, sem á stefnda hvíldu sem starfsmanni áfrýjanda, sbr. IV. kafla laga nr. 70/1996. Verður heimildarlaus taka og hagnýting prófsins með ofangreindum hætti ekki talin hafa samrýmst þessum skyldum. Samkvæmt því þykja ekki efni til að verða við kröfu hans um ógildingu áminningarinnar. Rétt þykir að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Við ákvörðun hans verður tekið tillit til þess að orðalag áminningarbréfs áfrýjanda var ekki að öllu leyti réttlætanlegt samkvæmt því sem áður sagði. Dómsorð: Áfrýjandi, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, á að vera sýkn af kröfum stefnda, Ólafs Hauks Johnson. Stefndi greiði áfrýjanda 150.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 1999. Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. júní s.l., er höfðað með stefnu út gefinni 4. janúar s.l. og birtri 9. janúar s.l. Stefnandi er Ólafur Haukur Johnson, kt. 201251-3899, Kjarrmóum 50, Garðabæ. Stefndi er Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, kt. 590182-1099, Austurbergi 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi áminning sem skóla­meistari stefnda veitti honum með bréfi dagsettu 7. september 1998. Þá er krafist máls­kostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi stefnda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi er kennari við viðskiptadeild stefnda, Fjölbrautaskólann í Breiðholti og jafnframt er hann einn af eigendum Sumarskólans sf. Síðastliðið sumar komst þá­ver­andi deildarstjóri stærðfræðideildar stefnda að því að stærðfræðiprófi stefnda frá 11. maí 1998 hafði verið dreift í Sumarskólanum sf. sem sýnisprófi fyrir lokapróf þar. Deildarstjórinn mun hafa haft samband við kennara við Sumarskólann sem stað­festi að stefnandi hefði látið sig hafa prófið. Í málinu hefur verið lögð fram yfirlýsing fimm kennara, sem gegnt hafa störf­um deildarstjóra Stærðifræðideildar frá árinu 1990 til ársins 1999, þess efnis að óheim­ilt sé og hafi verið að sýna og dreifa áður fyrirlögum lokaprófum í stærðfræði til nemenda nema fyrir liggi samþykki deildarinnar. Þá liggur fyrir í málinu yfir­lýs­ing prófstjóra stefnda þar sem því er lýst að sá kennari, sem sat yfir í prófi, skili öll­um gögnum sem tilheyrðu prófinu til prófstjóra, þ.e. úrlausnum, af­gangs­próf­verk­efn­um og öllum pappír. Prófstjóri afhendir síðan deildarstjóra þau gögn sem ekki eru not­uð. Þá lýsir prófstjóri því yfir að engin gögn varðandi próf megi fara út fyrir skól­ann. Með skriflegu fundarboði dagsettu 27. ágúst s.l. var stefnandi beðinn um að koma á fund hjá skólameistara daginn eftir kl. 11:00. Í fundarboði er ekki getið um til­efni fundarins. Stefnandi kom á fundinn og mun aðstoðarskólameistari hafa verið við­staddur. Ekki mun hafa verið rituð fundargerð en stefndi heldur því fram að stefn­anda hafi verið tjáð að hann hefði tekið gögn skólans í leyfisleysi og notað í eigin­hagsmunaskyni. Væri þetta litið alvarlegum augum og til stæði að veita honum áminn­ingu. Stefnandi viðurkenndi strax að hafa látið kennara við Sumarskólann sf. hafa prófið. Stefnandi mun hafa komið á fund skólameistara og aðstoð­ar­skóla­meist­ara 31. ágúst s.l. og lýst því yfir með vísan til upplýsingalaga að hver sem er hefði að­gang að prófum sem þegar hefðu verið þreytt. Ekki var fallist á þessi sjónarmið stefn­anda og 7. september s.l. kom hann aftur á fund skólameistara, að­stoð­ar­skóla­meist­ara og trúnaðarmanns kennara þar sem honum var afhent áminningarbréf dag­sett daginn áður. Er áminningarbréfið svohljóðandi: “Með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, veitir undirrituð, yfirmaður þinn og skólameistari Fjölbrautaskólans í Breiðholti þér hér með áminningu fyrir at­hafn­ir sem eru ósamrýmanlegar starfi þínu við skólann. Eins og þér var kynnt á fundi með undirritaðri og Stefáni Benediktssyni, aðstoðarskólameistara, þann 28. ágúst sl. er hér verið að vísa til þess að þú tókst á brott, í laumi og án þess að fá leyfi, eintak af lokaprófi í stærðfræði við F.B., sem var lagt fyrir nemendur þann 11. maí síðastliðinn, og afhentir það stærðfræðikennara við Sumarskólann sf., sem þú ert eig­andi að. Prófið var síðar fjölfaldað og dreift sem sýnisprófi fyrir lokapróf í Sum­ar­skólanum sf. Á fundinum var þér sagt að til stæði að áminna þig fyrir þetta og þér gef­inn kostur á að tala máli þínu. Þrátt fyrir framkomin sjónarmið þín telur undir­rituð að framangreind háttsemi sé af þeim toga að varði áminningu skv. 21. gr. laga nr. 70/1996. Með áminningarbréfi þessu er þér gefið færi á að bæta ráð þitt, en verði ekki breyting þar á, leiðir það til uppsagnar á ráðningarsamningi án frekari fyrir­vara.” Stefnandi sætti sig ekki við áminninguna og freistaði þess að fá skólameistara til þess að draga hana til baka en án árangurs. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki notið andmælaréttar eins og kveðið er á um í 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga. Þess hafi ekki verið getið í fundarboði að skóla­meist­ari stefnda hefði til athugunar hvort beita ætti stefnanda stjórnsýsluviðurlögum. Vegna þessa hafi stefnandi ekki átt þess kost að leita til trúnaðarmanns síns, fulltrúa stétt­arfélags síns eða búa sig undir fundinn. Þá hafi ekki komið til tals á fundinum að stefn­­andi hafi gerst sekur um að hafa í laumi tekið á brott með sér tilteknar eigur stefnda. Beri þegar af þessum ástæðum að ógilda áminninguna. Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki reynt að draga dul á að hann hafi sýnt til­teknum kennara við Sumarskólann sf. umrætt próf. Þá segir stefnandi að kenn­ar­inn hafi án samþykkis síns eða vitundar dreift prófinu til nemenda sem sýnisprófi. Stefn­andi kannast ekki við að honum hafi nokkurn tíma verið gefið til kynna af yfir­boð­urum sínum að þetta væri óheimilt. Þá bendir stefnandi á að próf, sem notuð hafa verið opinberlega, séu gögn sem engin leynd hvíli yfir, en í 4. tl. 6. gr. upp­lýs­inga­lag­anna sé tekið sérstaklega fram að einungis sé heimilt að takmarka aðgang almennings að prófum á vegum ríkis eða sveitarfélags “ef þau yrðu þýðingarlaus eða næðu ekki ti­lætluðum árangri væru þau á almanna vitorði.”. Þetta orðalaga eigi augljóslega ekki við um framhaldskólapróf sem þegar hefur verið lagt fyrir nemendur. Þá byggir stefnandi á því að það fái með engu móti staðist að sú athöfn hans að sýna kennara við Sumarskólann sf. gamalt próf geti talist ósamrýmanleg starfi hans hjá stefnda. Hafi athöfn hans verið þáttur í þeirri viðleitni hans að bjóða upp á vand­aða kennslu og markvissan prófundirbúning hjá Sumarskólanum sf. Sé það full­kom­lega samrýmanlegt starfi hans hjá stefnda og algerlega að meinalausu fyrir hann. Stefnandi reisir málskostnaðarkröfu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og laga ákvæða um virðisaukaskatt. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið gætt andmælaréttar stefnanda í sam­ræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi hafi verið boðaður til fundar með skóla­meist­ara 28. ágúst s.l. og kom hann til þess fundar. Var honum þar gerð grein fyrir því að hann hefði tekið prófgagn skólans í leyfisleysi og stæði til að veita honum áminn­ingu vegna þess. Stefndi lýsti sjónarmiðum sínum vegna hinnar fyrirhuguðu áminn­ingar á fundi 31. ágúst. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 skal starfsmanni gef­inn kostur á að tala máli sínu ef það er unnt áður en honum er veitt skrifleg áminn­ing og byggir stefndi á því að ekki sé kveðið á um að starfsmanni skuli kynnt að til standi að kynna honum fyrirhugaða áminningu. Það sé ekki sjálfstæði stjórn­sýslu­ákvörðun að gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu, heldur hluti af máls­með­ferð. Stefnanda hafi gefist nægt tækifæri á að tala máli sínu og koma sjónarmiðum sín­um á framfæri, þar á meðal gat hann leitað til trúnaðarmanns eða fulltrúa stétt­ar­fél­ags. Stefndi mótmælir því sem röngu að efni fyrirhugaðrar áminningar hafi ekki komið til tals á fundinum. Stefnandi hafi talið sér heimilt að taka eintak af stærð­fræði­prófinu og því til stuðnings hafi hann vísað til upplýsingalaga. Stefnanda hafi því ekki aðeins verið gefinn kostur á að tala máli sínu heldur nýtti hann sér þann rétt og kom sjónarmiðum sínum á framfæri. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki beðið um leyfi til að taka prófgögn skól­ans og því liggi fyrir að hann hafi tekið þau í leyfisleysi og í laumi. Var um að ræða gögn úr deild sem hann kenndi ekki við og hafi hann því haft nokkuð fyrir því að nálgast prófgögnin. Stefnandi hafi ekki aðeins sýnt kennara Sumarskólans sf. prófið heldur hafi hann afhent honum það. Stefnandi beri því ábyrgð á því að próf­inu var dreift í Sumarskólanum sf. Stefndi byggir á því að sá sem sinni atvinnurekstri sé með öllu óheimilt að mis­nota aðstöðu sína í opinberu starfi einkarekstri sínum til framdráttar. Stærð­fræði­próf­ið hafi verið afrakstur vinnu þeirra kennara sem starfa við skólann og því eign hans. Í háttsemi stefnanda hafi því falist óhæfileg og ósamrýmanleg athöfn í starfi. Það sé meginregla að afrakstur af vinnuframlagi starfsmanna í þjónustu ríkisins verði eign vinnuveitanda. Stefndi hafi því farið með allar heimildir til að nýta umrætt hug­verk og afrakstur vinnu stærðfræðikennara við skólann. Stærðfræðiprófið hafi verið hluti af vinnuskyldu kennara. Það leiði af eðli ráðningarsambands aðila að starfs­manni ber að halda sig frá hvers konar athæfi eða athafnaleysi sem vinnur gegn hags­mun­um vinnuveitanda, einkum að því er varðar eignir og samkeppnisstöðu vinnu­veit­anda. Stefndi byggir á því að í ljósi þess sem að framan er rakið sé ljóst að athöfn stefn­anda var ósamrýmanleg starfi hans hjá stefnda og var skylt að áminna hann. Stefndi vísar einkum til 21. gr. starfsmannalaga og grunnraka 14., 15., 18. og 20. gr. sömu laga. Þá bendir stefndi á ákvæði 139. gr. almennra hegningarlaga, enda þótt stefn­andi hafi ekki verið kærður fyrir háttsemi sína. Stefnanda hafi hlotið að vera ljóst, hvort sem vísað er til almennrar skynsemi sem 6. gr. starfsmannalaga höfðar til eða menntunar stefnanda í viðskiptafræði og uppeldis- og kennslufræði að gögn vinnu­veitanda eru ekki ætluð til einkanota eða í þágu atvinnureksturs, allra síst þegar um skylda starfsemi er að ræða. Stefndi bendir á að að stefnandi hafi áður hlotið áminningu í starfi vegna þess að hann nýtti aðstöðu í skólanum til að koma starfsemi Sumarskólans sf. á framfæri. Stefn­anda hafi því verið fullljóst að það var litið alvarlegum augum og talið ósam­rým­anlegt starfi kennara við skólann að nýta aðstöðu eða eignir skólans starfsemi einka­skóla til framdráttar. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að engin leynd sé yfir prófum skól­ans og að allir hafi aðgang að þeim eftir að þau hafa verið lögð fyrir. Stefndi vísar til reglna skólans þar að lútandi og stefnanda mátti vera fullkunnugt um. Stefndi mótmælir því að upplýsingalög hafi þýðingu fyrir kröfu stefnanda. Stefnandi hafi ekki óskað eftir upplýsingum á grundvelli þeirra heldur hafi hann notað prófið án leyfis. Stefndi byggir á því að af framangreindum ástæðum sé áminning sú sem stefn­anda var veitt gild að formi og efni. Stefnanda hafi verið veittur kostur á að tali máli sínu og það hafi hann gert. Mat skólameistara á að veita bæri áminningu vegna at­hafn­ar stefnanda hafi verið rétt og í samræmi við lög. Stefndi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og skýrði svo frá að hann hefði kennt í skólanum á viðskiptasviði og í tölvudeild og kvaðst hann um tíma hafa verið deildarstjóri þar. Hann kvaðst ekki hafa kennt við stærðfræðideild. Hann kvað sér ekki hafa verið kunnugt um reglur stærðfræðideildar um að ekki mætti afhenda gömul próf og kvað hann slíkar reglur ekki vera í viðskiptadeild. Stefnandi kvaðst hafa lýst yfir áhuga sínum við starfsmann skólans, sem hann vildi ekki nafngreina, á því að fá að sjá prófið. Hann kvað starfsmanninn hafa afhent sér prófið og kvaðst stefn­andi þá hafa sýnt það Stefáni Jónssyni, kennara við Sumarskólann sf. Stefnandi kann­aðist við að hafa afhent honum prófið en hann ætlaðist ekki til þess að því yrði dreift meðal nemenda Sumarskólans sf. og kvaðst hann hafa beðið skólameistara stefnda afsökunar á því. Kristín Arnalds, skólameistari stefnda, kt. 140739-3089, skýrði svo frá fyrir dómi að alltaf hafi legið ljóst fyrir að til stæði að veita stefnanda áminningu. Hún kvaðst hafa leitað lögfræðiálits áður en sú ákvörðun var tekin. Þá lýsti hún því yfir að hver sem væri mætti skoða prófgögn að fengnu leyfi viðkomandi deildar. Hún kvað skólann ekki gefa út ársskýrslur með gömlum prófum. Hjálmur Steinn Flosason, kt. 230348-3599, kennari við skólann kom fyrir dóm og kvaðst hafa kennt á viðskiptasviði og við stærðfræðideild. Hann kvað sér ekki hafa verið kunnugt um þá reglu að leynd skyldi hvíla yfir gömlum prófum og þá lýsti hann því yfir að nemendur skólann hafi fengið að sjá gömul próf. Einnig komu fyrir dóminn þeir deildarstjórar stærðfræðideildar sem rituðu undir yfirlýsingu um meðferð prófa sem áður hafa verið lögð fyrir og staðfestu efni hennar. Einnig kom fyrir dóm prófstjóri stefnda og staðfesti yfirlýsingu sína. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur annars vegar að því hvort stefnandi hafi notið andmælaréttar er honum var veitt áminning fyrir þá háttsemi sína að afhenda kennara við Sumarskólann sf. gamalt próf sem lagt hafði verið fyrir nemendur stefnda vorið 1998 og hins vegar hvort sú háttsemi hafi verið þess eðlis að rétt væri að áminna hann með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins. Ljóst er að stefnandi var boðaður skriflega á fund þar sem honum var tilkynnt að ofangreind háttsemi hans væri litin alvarlegum augum. Ágreiningur er með að­il­um um það hvort stefnanda hafi á þeim fundi verið kynnt að fyrirhugað væri að áminna hann. Þegar litið er til fyrri samskipta aðila og sérstaklega áminningar sem stefn­andi hlaut fyrir að nýta sér aðstöðu sína í skólanum til að koma starfsemi Sum­ar­skólans sf. á framfæri, verður að telja að stefnanda hafi mátt vera ljóst hvað stæði fyrir dyrum. Áðurgreindur fundur var haldinn 28. ágúst s.l. og 31. sama mánaðar átti stefnandi enn fund með forsvarsmönnum stefnda. Hafði stefnandi þá kynnt sér rétt­arstöðu sína og vísaði til ákvæða upplýsingalaga málstað sínum til framdráttar. Stefn­anda var síðan afhent skrifleg áminning dagsett 7. september s.l. á fundi daginn eftir. Verður því samkvæmt framansögðu að telja að stefnanda hafi gefist næg tæki­færi til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Verður áminningin því ekki felld úr gildi á þeim forsendum að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda. Stefnandi hefur kannast að við hafa afhent kennara við Sumarskólann sf. um­rætt stærðfræðipróf. Hann hefur lýst því yfir að honum hafi ekki verið kunnugt um þær reglur stærðfræðideildar að leynd skyldi hvíla yfir gömlum prófverkefnum Sá fram­burður stefnanda fær stoð í framburði kennarans Hjálms Steins Flosasonar. Þá heldur stefnandi því fram að hann hafi ekki ætlast til þess að prófið yrði lagt fyrir nem­endur Sumarskólans sf. og hann segist hafa beðið afsökunar á því hvernig fór. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 skal veita starfsmanni áminningu sem hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfir­manns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Al­kunna er að margir framhaldsskólar birta gömul prófverkefni í ársskýrslum sínum en upplýst var fyrir dómi að stefndi hefur ekki þann hátt á. Mikilvægur þáttur í öllu námi er að er að láta nemendur spreyta sig á gömlum prófum svo þeim megi vera ljóst hvaða kröfur eru gerðar til þeirra. Dóminum er ekki að fullu ljóst hvaða sjón­ar­mið liggja að baki þeirri ákvörðun stefnda að hafa þann hátt á meðferð gamalla prófa sem hér hefur verið lýst, en svo virðist, að því er stefnanda varðar, að einhvers konar sam­keppnissjónarmið liggi þar að baki. Háttsemi stefnanda var að sönnu að­finnslu­verð, en þegar litið er til þess að ósannað er að stefnanda hafi verið kunnugt um þær reglur sem giltu í stærðfræðideild um meðferð gamalla prófa, réttlætir hún ekki að mati dómsins að stefnda hafi verið heimilt að veita honum áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Verður því fallist á kröfur stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda kr. 150.000 í máls­kostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð:
Mál nr. 425/2006
Fasteign Skipulag Fjöleignarhús Lóðarsamningur Forkaupsréttur
Í málinu var deilt um hvort Á og H hafi, vegna ákvæðis 22. gr. a. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, borið að bjóða húsfélagi K 69 og eigendum þess forkaupsrétt að bílskúr sem þau seldu ásamt íbúð sinni í raðhúsi að K 75 í Reykjavík. Á og H kröfðust þess að viðurkennt yrði að þeim hefði ekki verið það skylt þar sem bílskúrinn stæði á sameiginlegri lóð K 69, K 75 og fleiri húsa. Húsfélag K 69 og eigendur þess töldu hins vegar að bílskúrinn stæði einvörðungu á lóð K 69, en ekki á sameiginlegri lóð, og því hefði Á og H borið að bjóða þeim forkaupsrétt að honum. Talið var að af lóðarleigusamningi og uppdrætti sem fylgdi honum væri ljóst að svæðið sem bílskúrinn stæði á tilheyrði lóð hússins að K 69, en ekki lóð sameiginlegri öðrum húsum. Á og H var því samkvæmt meginreglu 22. gr. laga nr. 26/1994 og 22. gr. a. sömu laga óheimilt að selja öðrum en eigendum hússins K 69 umræddan bílskúr án þess að gefa þeim og húsfélagi þess kost á að kaupa hann. Voru húsfélagið K 69 og eigendur þess því sýknaðir af viðurkenningarkröfu Á og H í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 2006. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur hafa stefnt Fasteignamiðlun Kópavogs ehf., Þórarni Jónssyni og Birgi Birgissyni fyrir Hæstarétt til réttargæslu. Réttargæslustefndu krefjast málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram seldu stefndu með kaupsamningi í júní 2005 íbúð sína í raðhúsi nr. 75 við Kambasel í Reykjavík ásamt 23,9 m² bílskúr. Samkvæmt deiliskipulagi Seljahverfis, Mjóumýri, sem samþykkt var í skipulagsnefnd Reykjavíkurborgar 31. júlí 1978 og borgarráði 1. ágúst sama ár, eru sjö svæði merkt sem lóðir, sem þó eru ekki nánar afmarkaðar á skipulagssvæðinu. Á lóð númer tvö eru meðal annars tvö lítil fjöleignarhús, nr. 69 og 85 og raðhús nr. 71-79. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður þinglýstur lóðarleigusamningur borgarstjórans í Reykjavík og Haraldar Sumarliðasonar 16. júlí 1980. Með þeim samningi tók Haraldur á leigu lóðina Kambasel 69 til þess að byggja á henni íbúðarhús með tilteknum skilmálum. Samkvæmt viðbót við 1. gr. lóðarleigusamningsins var óheimilt að selja bílskúr „frá því íbúðarhúsi, sem hann á að tilheyra samkvæmt samþykktu skipulagi.“ Haraldur Sumarliðason seldi upphaflega eigendum annarrar íbúðarinnar í raðhúsinu Kambaseli 75 bílskúrinn á árinu 1986, en stefndu keyptu hana og umræddan bílskúr af þeim ári síðar. Ágreiningur málsins snýst um það hvort stefndu hafi borið að bjóða áfrýjendum, húsfélagi Kambasels 69 og eigendum þess, forkaupsrétt að bílskúrnum við söluna í júní 2005. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á með stefndu að þeim hafi verið heimilt að selja bílskúrinn án þess að bjóða áfrýjendum forkaupsrétt að honum. Áfrýjendur reisa kröfu sína meðal annars á því að bílskúrinn standi ekki á sameiginlegri lóð Kambasels 69 og 75 og fleiri húsa heldur á lóð hússins nr. 69. Hafi stefndu því verið óheimilt að selja bílskúrinn umrætt sinn án þess að virða forkaupsrétt áfrýjenda, sbr. 1. og 4. mgr. 22. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, og 22. gr. a. sömu laga, sbr. 5. gr. laga nr. 136/1995. Stefndu vísa á hinn bóginn til þess að samkvæmt áðurnefndu deiluskipulagi standi Kambasel 69 og 75 á sömu lóð, lóð númer tvö. Kambasel 69 til 85 hafi á skipulaginu verið talin ein heild og breyti síðari tíma afmörkun engu þar um. Hafi þeim því verið heimilt samkvæmt 4. mgr. 22. gr. og 22. gr. a. laga nr. 26/1994 að selja bílskúrinn án þess að bjóða áfrýjendum forkaupsrétt að honum. Málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 26/1994 kemur fram sú meginregla að bílskúrar, hvort sem þeir eru innbyggðir í hús, sambyggðir því eða standa sjálfstæðir á lóð þess, skuli jafnan fylgja ákveðnum séreignarhlutum í húsinu og er sérstök sala þeirra eða framsal réttinda yfir þeim til annarra en eigenda í húsinu óheimil. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar er hins vegar gerð sú undantekning frá meginreglunni að heimilt er að ráðstafa bílskúr á milli hlutaðeigandi húsa ef hann er á lóð sem er sameiginleg fleiri húsum. Kemur þá til skoðunar hvort umræddur bílskúr standi á sjálfstæðri lóð hússins nr. 69 eða á sameiginlegri lóð þess og fleiri húsa. Í áðurnefndum lóðarleigusamningi segir meðal annars að lóðin Kambasel 69 samanstandi af „eftirtöldum lóðum samkvæmt viðfestum uppdrætti: a) Íbúðarhúsa, bílastæða og bílskúra lóð 564 ferm. að stærð. b) Bílastæðalóð 96 ferm. að stærð. c) Hluti í sameiginlegri bílastæða- og aðkomulóð fyrir Kambasel 69-85 sem er 506 ferm. að stærð.“ Eignaskiptayfirlýsing var gerð um Kambasel 69 en samkvæmt henni er gert ráð fyrir að bílskúrinn sem deilan í málinu lýtur að sé einn matshluta hússins. Undir þennan samning ritaði annað stefndu, en þau áttu 50% hvort í skúrnum. Aðrar eignaskiptayfirlýsingar hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Á uppdrætti, sem fylgdi lóðarleigusamningnum um Kambasel 69, eru afmarkaðar línur dregnar innan lóðarinnar um þau þrjú svæði sem tilgreind eru í framangreindum a til c liðum samningsins, og stendur hinn umdeildi bílskúr, sem er einn af fjórum í sameiginlegri byggingu, á fyrstnefnda svæðinu. Við skúrinn er sameiginleg innkeyrsla að Kambaseli 69 og er hún hluti af sameiginlegu bílastæða- og aðkomulóðinni fyrir Kambasel 69-85. Af lóðarleigusamningnum og uppdrætti sem fylgir honum er ljóst að svæðið sem bílskúrinn stendur á tilheyrir 564 m² hluta af lóð hússins að Kambaseli 69, en ekki lóð sameiginlegri öðrum húsum. Stefndu var því samkvæmt meginreglu 22. gr. laga nr. 26/1994 og 22. gr. a. sömu laga óheimilt að selja öðrum en eigendum hússins nr. 69 umræddan bílskúr án þess að gefa þeim og húsfélagi þess kost á að kaupa hann. Eru áfrýjendur þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af kröfu stefndu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður til handa réttargæslustefndu verður ekki dæmdur. Dómsorð: Áfrýjendur, Kambasel 69 húsfélag, Andrea Jónsdóttir, Erik Ingvar Bjarnason, Svava Viktoría Clausen, Bára Leifsdóttir, Stefán Jónsson, Guðríður Valdimarsdóttir, Jónína Vilhjálmsdóttir, Sæunn Siggadóttir, Gísli Þór Ragnarsson, Dagný Ágústsdóttir og Alda Káradóttir, eru sýkn af kröfu stefndu, Ásmundar Eiríkssonar og Höllu V. Árnadóttur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2006. Mál þetta, sem var dómtekið 25. apríl sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ásmundi Eiríkssyni, Bakkastöðum 7b, 112 Reykjavík og Höllu V. Árnadóttur, sama stað, á hendur húsfélaginu Kambaseli 69 og eigendum að Kambaseli 69, þeim Andreu Jónsdóttur, Erik Ingvari Bjarnasyni, Svövu Viktoríu Clausen, Báru Leifsdóttur, Stefáni Jónssyni, Guðríði Valdimarsdóttur, Jónínu Vilhjálmsdóttur, Sæunni Siggadóttur, Gísla Þór Ragnarssyni, Dagnýju Ágústsdóttur og Öldu Káradóttur. Þá er fasteignasölunni Fasteignamiðlun Kópavogs ehf., (auðkenni: Remax, Kópavogi), löggiltu fasteigna- og skipasölunum Þórarni Jónssyni hdl., Grjótaseli 17, Reykjavík og Birgi Birgissyni hdl., Laufásvegi 48a, Reykjavík stefnt til réttargæslu. Stefna málsins er birt 10. janúar sl. á hendur stefndu og 13. og 19. janúar sl. á hendur réttargæslustefndu. Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að stefnendum hafi verið heimilt, með kaupsamningi, dags. 15. júní 2005, að selja bílskúr meðfylgjandi íbúð sinni að Kambaseli 75 án þess að bjóða í umrætt sinn eigendum og húsfélagi Kambasels 69 forkaupsrétt að bílskúrnum. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnendum málskostnað að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu gera þá kröfu að viðurkenningarkröfu stefnanda þess efnis að þeim hafi verið heimilt að selja bílskúr meðfylgjandi íbúð sinni að Kamabseli 75 án þess að bjóða eigendum og húsfélagi Kambasels 69 forkaupsrétt, verði hrundið. Þá er gerð sú krafa að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu í málinu og gera réttargæslustefndu því engar sjálfstæðar kröfur fyrir sitt leyti aðrar en að krefjast málskostnaðar að skaðlausu. Málavextir. Mál þetta varðar forkaupsrétt að bílskúr við Kambasel í Reykjavík. Bílskúrinn stendur við hliðina á fjöleignahúsinu nr. 69 við Kambasel og á lóð þess fjöleignahúss. Tveir bílskúrar eru innan lóðamarka lóðarinnar og stendur hinn umþrætti bílskúr nær húsinu. Hinn bílskúrinn tilheyrir matshluta 0202 í Kambaseli 69. Lóðarskiki milli hússins og bílskúranna tilheyrir matshluta 0102 í Kambaseli 69. Bílskúrar þessir eru sambyggðir við tvo bílskúra á bílskúralóð sem tilheyrir Kambaseli 85. Stefnendur málsins voru eigendur að Kambasel 75 en í því húsnúmeri eru tvær íbúðir. Í maí 2005 var fasteignin ásamt bílskúr sett á sölu hjá fasteignasölunni Fasteignamiðlun Kópavogs ehf. (auðkenni: Remax, Kópavogi). Í kjölfarið gaf einn íbúa að Kambaseli 69 sig á tal við annan stefnenda, Ásmund Eiríksson, vegna bílskúrsins og taldi að eigendur að Kambaseli 69 ættu forkaupsrétt að honum. Hinn 1. júní sama ár barst stefnendum símskeyti lögmanns stefndu þar sem forkaupsréttar að bílskúrnum er krafist. Fasteignasalan fékk einnig tilkynningu sama efnis. Í júní sama ár var þeim Erlingi Valgarðssyni og Þóru Jónu Jónatansdóttur seld eignin að bílskúrnum meðtöldum. Með símskeyti, dags. 18. júlí sama ár, var krafist forkaupsréttar að bílskúrnum til handa eigendum að Kambaseli 69 og með bréfi til sýslumannsins í Reykjavík, dagsettu sama dag, var þess krafist að kaupsamningi um eignina væri vísað frá eða gerðar athugasemdir við þinglýsingu hans þar sem ekki hafi verið gætt réttinda eigenda Kambasels 69 á grundvelli 22. gr. a fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Með bréfi þinglýsingarstjóra 25. júlí 2005 tilkynnti hann að ákveðið hefði verið að rita athugasemd um heimildarbrest í þinglýsingarbók og að afsali vegna kaupanna yrði ekki þinglýst á eignina fyrr en skorið hefði verið úr um hvort ráðstöfunin hafi verið heimil. Í nóvember sama ár sendi lögmaður stefnenda bréf til lögmanns stefndu og krafðist þess að fallið yrði frá kröfu stefndu um forkaupsrétt. Var því erindi hafnað. Þar sem kaupendur eignarinnar þau, Erlingur og Þóra, halda eftir lokagreiðslu vegna kaupanna að fjárhæð 2.150.000 krónur, telja stefnendur sig þurfa að höfða mál þetta til viðurkenningar á réttindum sínum svo unnt sé að ljúka sölu eignarinnar. Málsástæður og lagarök stefnenda. Krafa stefnenda um viðurkenningu á að þeim hafi verið heimilt að selja bílskúr meðfylgjandi íbúð sinni að Kambaseli 75 án þess að bjóða í umrætt sinn eigendum og húsfélagi Kambasels 69 forkaupsrétt að bílskúrnum byggist á því að þau séu ekki „utanaðkomandi aðilar“ í skilningi 22. gr. a laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Hin umdeilda eign er í Seljahverfinu í Reykjavík og er deiliskipulagið frá árinu 1978. Samkvæmt því skiptist svonefnd Mjóamýri, þ.e. Jökla-, Kamba- og Kleifarsel, í 7 stórar lóðir. Bæði Kambasel 69 og 75 eru á lóð nr. 2. Samkvæmt deiliskipulaginu verða Kambasel 69 og Kambasel 75 því talin standa á sömu lóðinni. Stefnendur byggja á því að deiliskipulagið sé með þeim hætti að húsin nr. 69-85 myndi skipulagslega heild með sameiginlegri bílastæða- og aðkomulóð. Stefnendur benda á að hinn umþrætti bílskúr sé einn af fjórum bílskúrum í sérstæðri bílskúrabyggingu við innkeyrsluna að hinni sameiginlegu aðkomulóð Kambasels 69-85. Haraldur Sumarliðason, byggingameistari sem byggði öll húsin nr. 69-85, segir að bílskúrarnir hafi ekki verið byggðir fyrir tilteknar íbúðir eða hús. Um er að ræða tvær litlar blokkir, nr. 69 og 85, raðhús nr. 71-79 og parhús nr. 81-83. Raðhúsunum og parhúsinu fylgja innbyggðir bílskúrar ef frá er talið raðhúsið nr. 75, en það er tveggja íbúða hús og staðsett í kverkinni á hinu L-laga raðhúsi. Eigendur húss nr. 75 séu því jafnt settir og eigendur íbúða í litlu blokkunum nr. 69 og 85 að því leyti að bílskúrar eru ekki innbyggðir í hús þeirra. Bílskúrarnir stóðu á sínum tíma öllum til boða sem þannig var ástatt fyrir. Þáverandi eigendur fasteignar stefnenda keyptu hann af fyrrnefndum byggingameistara. Bílskúr stefnenda hefur því aldrei fylgt annarri eign en íbúð stefnenda að Kambaseli 75 og er samkvæmt skráningu Fasteignamats ríkisins hluti fasteignarinnar. Í kaupsamningnum um bílskúrinn segir að hið selda sé: „Bílskúr nr. 1 samkvæmt teikningu Njáls Guðmundssonar, talið frá suð-austri og stendur hann á lóðunum nr. 69-85 við Kambasel, Reykjavík.“ Stefnendur telja það meginreglu fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 að óheimilt sé að ráðstafa bílskúrum út fyrir viðkomandi fjöleignarhús og að undanskilja þá við sölu eignarhluta nema eigandi eigi annan eignarhluta í húsinu. Í athugasemdum með 22. gr. frumvarps þess sem varð að lögunum kemur fram að til grundvallar meginreglunni sé lagt það sjónarmið að óeðlilegt sé að bílskúrar á lóð fjöleignarhúss séu í eigu manna úti í bæ sem jafnvel reki þar atvinnustarfsemi. Greininni sem fyrr er vitnað til, 22. gr. a, var bætt við fjöleignarhúsalögin með lögum nr. 136/1995 og geymir fyrirmæli um bílskúra sem þegar eru í eigu utanaðkomandi aðila. Stefnendur telja ljóst að þær aðstæður sem hér eru uppi séu í engu sambærilegar þeim sem reynt er að stemma stigu við með framangreindum ákvæðum fjöleignarhúsalaga. Aðstæður eru hins vegar sambærilegar við þær sem lýst er í 4. mgr. 22. gr. laganna, en þar kemur fram að heimilt sé að ráðstafa bílskúrum milli húsa þegar svo standi á að bílskúrar séu á sameiginlegri lóð þeirra. Kambasel nr. 69-85 er hugsað sem ein heild og breytir síðari tíma afmörkun einstakra lóða engu þar um. Þegar litið er til grundvallarreglna íslensks réttar um samningsfrelsi og friðhelgi eignarréttar verður 22. gr. a fjöleignarhúsalaga ekki skýrð þannig, að hún skyldi stefnendur til að bjóða stefndu forkaupsrétt. Krafa stefnenda um málskostnað er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. Stefnendur eru ekki virðisaukaskattsskyldir og ber því nauðsyn til að gæta þess við ákvörðun málskostnaðar þannig að þeim verði haldið skaðlausum af þeim skatti. Stefnt er til réttargæslu fasteignasölunni Fasteignamiðlun Kópavogs ehf. (auðkenni: Remax, Kópavogi), og löggiltu fasteigna- og skipasölunum Birgi Birgissyni hdl. og Þórarni Jónssyni hdl. Eins og fram er komið annaðist fasteignasala þessi sölu eignarinnar. Verði talið að stefnendum hafi borið að bjóða húsfélagi og eigendum að Kambaseli 69 forkaupsrétt að bílskúrnum verður ábyrgð á öllu tjóni vegna þessa lýst á hendur fasteignasölunni og fasteignasölunum. Tveimur löggiltum fasteigna- og skipasölum er stefnt til réttargæslu. Á söluyfirliti um eign stefnenda á stöðluðu eyðublaði og á áðurnefndum kaupsamningi sem einnig er á stöðluðu eyðublaði er nafn Birgis Birgissonar gefið upp sem hinn löggilti fasteigna- og skipasali fyrirtækisins og á skrá dómsmálaráðuneytisins yfir löggilta fasteignasala er starfsstöð hans enn talin hin greinda fasteignasala. Samkvæmt því sem næst verður komist mun hann ekki starfa þar lengur heldur er fyrrnefndur Þórarinn Jónsson nú ábyrgðaraðili fasteignasölunnar og ekki ljóst hvenær þau skipti urðu. Er því báðum stefnt til réttargæslu. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu mótmæla þeirri túlkun stefnenda að þeir teljist ekki „utanaðkomandi aðilar“ og tilvitnun þeirra í upphaflegt deiliskipulag sem þeir telja ranga og ekki geta orðið grundvöll ákvarðanatöku í máli þessu. Stefndu telja að miða verði við núverandi réttarástand við túlkun 22. gr. og 22. gr. a. laga 26/1994, þannig að túlkunin geti ekki grundvallast á öðrum gögnum en núverandi réttarástand miðast við. Stefndu telja hlutverk deiliskipulags að útfæra nánar stefnu og ákvæði aðalskipulags og er þar kveðið á um lóðastærðir, byggingareiti, byggingamagn o.fl. Byggingareitir deiliskipulags afmarka oftast endanlegar lóðir. Svo sé einmitt á upphaflega deiliskipulaginu, en á lóð nr. 2 er byggingareitur merktur nr. B sem nú er lóðin Kambasel 69. Á reit A1 er fasteignin nr. 75 við Kambasel í dag. Deiliskipulagið sýni í raun að fasteignirnar Kambasel 69 og Kambasel 75 séu sitt á hvorum byggingareitnum og því sitt á hvorri lóðinni. Stefndu taka fram að deiliskipulag geti tekið miklum breytingum frá því það er samþykkt og því algerlega óraunhæft að miða við deiliskipulag við túlkun á því hvað teljist endanlega lóð, hvað þá að hægt sé að nota upphaflegt deiliskipulag við túlkun laga nr. 26/1994 á því hvað sé lóð í skilningi laganna og hvað ekki. Sést að deiliskipulagið er talsvert frábruðið þeim mæliblöðum sem mælingadeild Reykjavíkurborgar geymir um hinar umþrættu lóðir í dag. Um þetta vísast til laga nr. 73/1997, m.a. 2. gr. og 23. gr. og til leiðbeiningablaðs 9 sem Skipulagsstofnun hefur gefið út. Varðandi tilvitnun stefnenda til orða byggingameistara húsanna um að bílskúrarnir hafi ekki verið byggðir fyrir tilteknar íbúðir eða hús, þá taka stefndu fram að á þeim tíma sem fasteignir þær sem snúa að máli þessu voru byggðar mátti selja bílskúra án þess að þeir tengdust ákveðinni íbúð og mátti byggingameistarinn því á þessum tíma selja bílskúrana hverjum sem var hvar á landinu sem sá aðili bjó. Hinn umþrætti bílskúr var seldur stakur með kaupsamningi sem dagsettur er 15. janúar 1986 og er hann ekki tengdur neinni sérstakri íbúð við söluna og hefði því hver sem er getað keypt bílskúrinn á þeim tíma sem hann var seldur. Stefndu telja að setning 22. gr. laga nr. 26/1994 og í framhaldinu laga nr. 136/1995, sbr. 22. gr. a. laga nr. 26/1994, hafi einmitt verið til að koma í veg fyrir að bílskúrar yrðu seldir í ýmsar áttir og til að laga það réttarástand sem skapast hafði á fasteignamarkaði, þegar heimilt var að selja bílskúra staka og frá íbúðarhúsum. Stefndu telja tilgang lagasetningarinnar því hafa verið þann að „leiðrétta“ þá stöðu sem skapast hafði á fasteignamarkaði þann tíma sem heimilt var að selja bílskúra staka, með því að skylda seljanda til að bjóða hlutaðeigandi eigendum og húsfélagi innan sömu lóðar, forkaupsrétt að þeim bílskúrum sem svona var orðið ástatt um. Þá byggja stefndu á því að túlka verði 22. gr. og 22. gr. a laga nr. 26/1994 þröngt, annars nái ákvæðið ekki takmarki sínu eða tilgangi. Miða verði við núverandi réttarástand þegar metið er hvort um utanaðkomandi aðila sé að ræða í skilningi laganna. Mikil réttaróvissa myndi skapast, ef hugtakið utanaðkomandi aðili yrði metið út frá eldri réttarstöðu, t.d. með því að miða við upphaflegt deiliskipulag eins og stefndu byggja mál sitt á eða jafnvel á enn eldri heimildum. Stefndu vísa til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 448/2005 sem fordæmis er sýni að túlka beri 22. gr. og 22. gr. a. laga nr. 26/1994, sbr. lög nr. 136/1995, þröngt. Í því máli deildu aðilar lóða við Mávahlíð 41 og Mávahlíð 43 í Reykjavík. Lóðirnar liggja saman og var talið að seljandi bílskúrs á lóðinni nr. 43 hefði ekki gætt þeirra formreglna sem kveðið er á um í 1., 2., 5. og 6. mgr. 22. gr. laga nr. 26/1994. Stefndu hafna þeirri málsástæðu stefnenda að aðstæður í máli þessu séu sambærilegar við þær sem lýst er í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 26/1994 þar sem segir að heimilt sé að ráðstafa bílskúrum milli húsa, þegar svo standi á að bílskúrar séu á sameiginlegri lóð þeirra, þ.e. bílskúranna. Stefndu telja ekki um slíkt að ræða þar sem hinn umþrætti bílskúr stendur á lóðinni nr. 69 við Kambasel, en ekki á sérstakri bílskúralóð eins og lagaákvæðið á við um. Svo háttar oft til að bílskúrar eru byggðir á sérlóð, t.d. með þeim hætti að 15 bílskúrar standa saman á sérstakri bílskúralóð. Eigendur skúranna geta t.d. verið eigendur íbúða í nágrenninu, t.d. eigendur 3ja raðhúsalengja með 5 húsum hver lengja, þ.e. einn bílskúr á hvert raðhús, samtals 15 bílskúrar. Ákvæði þetta á við þegar svona háttar til og er þá heimilt að selja bílskúra milli þessara 15 raðhúsa ef bílskúrarnir eru á sameiginlegri lóð bílskúranna, en ekki á lóð húsanna sjálfra. Þessi skilningur stefnenda er því rangur hvað þetta varðar og er honum mótmælt. Þá byggja stefndu á því, að með undirritun stefnanda Ásmundar Eiríkssonar á eignaskiptayfirlýsingu fyrir Kambasel 69, sem þinglýst var 17. nóvember 2004, hafi stefnendur undirgengist ákvæði í eignaskiptayfirlýsingunni þess efnis, að stefnendum sé óheimilt að selja bílskúr frá því íbúðarhúsi sem hann á að tilheyra samkvæmt samþykktu skipulagi, sbr. ákvæði 03 á bls. 2 í framlagðri eignaskiptayfirlýsingu. Lóðamörk Kambasels 69 koma fram á bls. 12 í yfirlýsingunni, en hinn umþrætti bílskúr stendur nær húsinu nr. 69 við Kambasel. Lóðarskiki milli bílskúra og hússins tilheyrir matshluta 0102 í húsinu, sem hefur sérafnotarétt af þeirri lóð eins og segir bls. 1 í eignaskiptayfirlýsingunni. Stefndu telja að með því að samþykkja eignaskipta-yfirlýsinguna hafi stefnandi undirgengist að selja ekki bílskúrinn frá Kambaseli 69 Reykjavík, en á þeirri lóð stendur bílskúrinn. Þrátt fyrir að hafa undirritað eignaskiptayfirlýsingu þessa seldu stefnendur bílskúrinn án þess að gefa eigendum og húsfélaginu að Kambaseli 69 forkaupsrétt að bílskúrnum. Málskostnaðarkrafan byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefndu eru ekki virðisaukaskattskyldir aðilar og ber því nauðsyn til að gæta þess við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður og lagarök réttargæslustefndu. Réttargæslustefndu taka fram að í málinu sé deilt um tilvist forkaupsréttar að bílskúr sem fylgdi eign sem stefnendur seldu þriðju aðilum með aðkomu réttargæslustefnda Fasteignamiðlunar Kópavogs ehf., en hvorki réttargæslustefndi Birgir Birgisson né Þórarinn Jónsson kannast við að hafa komið að þessum viðskiptum með sérstökum hætti. Kveðst réttargæslustefndi Birgir hafa verið hættur störfum hjá fasteignasölunni á þeim tíma sem hér um ræðir og réttargæslustefndi Þórarinn kom ekki að skjalagerð í málinu. Ef þurfa þykir munu gögn að þessu leyti lögð fram á síðari stigum. Réttargæslustefndu hafa afar takmarkaða vitneskju um atvik málsins að öðru leyti en varðar þátt þeirra í viðskiptum aðila. Að því athuguðu eru atvik málsins þau að eign sú sem um er deilt var í sölumeðferð hjá réttargæslustefnda Fasteignamiðlun Kópavogs ehf. og var seld þar í samræmi við fullkomna og óskerta eignarheimild stefnenda. Bílskúr sá sem um var deilt var hluti þessarar fasteignar samkvæmt þinglýstum gögnum. Ágreiningur um forkaupsrétt kom ekki til tals hjá réttargæslustefndu fyrir gerð kaupsamnings aðila. Einhverjum réttargæslustefndu var send afrit bréfa og tilkynninga sem gengu milli aðila málsins en að öðru leyti hafa réttargæslustefndu ekki látið málið til sín taka. Eins og áður er vikið að er engum kröfum beint að réttargæslustefndu en þess í stað skorað á réttargæslustefndu að „veita stefnendum styrk og gæta réttar síns í máli þessu“. Í stefnu er síðan tekið sérstaklega fram að stefnendur hafi í hyggju að krefjast skaðabóta úr hendi réttargæslustefndu ef kröfur þeirra í málinu nái ekki fram að ganga. Þannig virðist á því byggt af hálfu stefnenda, að ef kröfur þeirra nái ekki fram að ganga þá verði það rakið til mistaka eða annarra bótaskyldra athafna eða athafnaleysis af hálfu réttargæslustefndu. Þessu er alfarið mótmælt. Réttargæslustefndu kannast ekki við að hafa ábyrgst gagnvart stefnendum tiltekna réttarstöðu né ráðlagt þeim eða mælt með því með öðrum hætti að meintur forkaupsréttur yrði virtur að vettugi. Stefnendur tóku sjálfir ákvörðun um sölu eignarinnar og þá skilmála sem þeim viðskiptum fylgdu. Þá virðast stefnendur sjálfir hafa tekið þá ákvörðun að hafna þeirri kröfu stefndu að forkaupsréttur væri fyrir hendi. Réttargæslustefndu verða trauðla dregnir til ábyrgðar af þeim sökum. Leiði úrslit þessa máls til þess að stefnendur hafi uppi kröfu á hendur réttargæslustefndu á síðari stigum, eftir atvikum í öðru máli, er vitaskuld áskilinn allur réttur til að taka til varna í slíkri málssókn. Að öðru leyti telja réttargæslustefndu ekki tilefni til að reifa atvik og rök fyrir sitt leyti. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefnendum hafi borið að bjóða stefndu forkaupsrétt af bílskúr í eigu þeirra er þeir seldu fasteign sína nr. 75 við Kambasel. Krafan um forkaupsrétt er byggð á 22. gr. og 22. gr. a. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Hinn umþráttaði bílskúr er einn af fjórum bílskúrum sem standa sér við innkeyrslu að sameiginlegri aðkomulóð. Um er að ræða tvö lítil fjölbýlishús, nr. 69 og 85, raðhús nr. 71-79 og parhús nr. 81-83. Raðhúsunum og parhúsinu fylgja innbyggðir bílskúrar ef frá er talið raðhús stefnenda nr. 75, en það er tveggja íbúða hús. Þannig eru íbúar Kambasels 69, 75 og 85 jafnsettir að því leyti að bílskúar eru ekki innbyggðir í hús þeirra. Hinn umþráttaði bílskúr var seldur upphaflegum eigendum Kambasels 75 hinn 15. janúar 1986 og hefur hann fylgt þeirri eign síðan. Í lýsingu hins selda samkvæmt kaupsamningnum kemur fram að bílskúrinn standi á lóðunum nr. 69-85 við Kambasel í Reykjavík. Því verður að mati dómsins að leggja það til grundvallar að bílskúrinn standi á sameiginlegri lóð er tilheyri Kambaseli 69-85. Fær þessi niðurstaða stoð í deiliskipulagi fyrir Kambasel sem samþykkt var í skipulagsnefnd 31. júlí 1978 og í borgarráði 1. ágúst 1978, en samkvæmt því standa fasteignirnar nr. 69-85 við Kambasel á lóð merkt nr. 2, en alls eru lóðirnar 7 á svæðinu. Þá lítur dómurinn svo á að ekki hafi verið með óyggjandi skjallegum gögnum sýnt fram á að lóð sú er bílskúrinn stendur á tilheyri nú Kambaseli 69, svo sem stefndu halda fram, og hvernig slíkt megi verða miðað við það sem að framan er rakið. Á þeim tíma er bílskúrinn var seldur eigendum Kambasels 75 voru í gildi lög 59/1976 um fjölbýlishús. Voru þau fáorð um álitaefni er snertu bílskúra og ráðstöðun á þeim. Brögð voru að því að bílskúrar væru seldir ótengdum aðilum sem stunduðu jafnvel atvinnurekstur í þeim. Olli þetta margvíslegum óþægindum og erfiðleikum. Á þessu var reynt að ráða bót með 22. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Skv. 1. mgr. ákvæðisins er óheimilt, ef bílskúrar standa sjálfstæðir á lóð hússins, að selja þá til annarra en eigenda í húsinu. Í 4. mgr. 22. gr. er kveðið á um að bannið gildi ekki ef bílskúrarnir eru á lóð sem er sameiginleg með fleiri húsum, þá er heimilt að ráðstafa bílskúrunum á milli hlutaðeigandi húsa. Í athugasemd með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 26/1994 var sérstaklega tekið fram að óeðlilegt væri að bílskúrar á lóð fjöleignarhúss væru í eigu manna úti í bæ sem jafnvel rækju þar atvinnustarfsemi. Með lögum nr. 136/1995 var bætt við nýju ákvæði í lögin um fjöleignarhús, það er 22. gr. a. Á það ákvæði við um bílskúra í eigu „utankomandi aðila“. Í almennum athugasemdum með frumvarpinu kom fram að við samningu 22. gr. fjöleignarhúsalaganna hafi komið til álita að setja fyrirmæli um skyldu utanaðkomandi bílskúrseigenda til að selja og skyldu eigenda eða húsfélags til að kaupa bílskúra. Slík fortakslaus lagaskylda þótti ganga um of á eignarrétt og samningsfrelsi aðila. Þótti nægilegt og viðunandi að setja þær hömlur sem settar voru. Talið var að með tímanum myndu bílskúrar án frekari stýringar og lagaboða komast í eigu eigenda í fjöleignarhúsinu. Þá kemur fram í athugasemdunum, að þótt að það hafi gengið eftir í mörgum tilvikum hafi fyrirmæli 22. gr. í nokkrum mæli leitt til ósanngjarnrar og óeðlilegrar aðstöðu bílskúrseigenda, þ.e. þegar svo hafi háttað til að utanaðkomandi bílskúrseigandi hafi viljað selja bílskúrinn en enginn í viðkomandi húsi viljað kaupa. Þá væru bílskúrseigendum flestar bjargir bannaðar skv. 22. gr. þar sem honum væri óheimilt að selja bílskúrinn til annars utanaðkomandi aðila. Þannig hafi eigendur í fjöleignarhúsi komist í óeðlilega samningsaðstöðu gagnvart bílskúrseigendum og jafnvel komist yfir bílskúra fyrir verð sem var langt undir því sem eðlilegt og sanngjarnt gat talist. Ákvæði 22. gr. a var sett til að stemma stigu við þessu. Fyrir dóminum liggur að skera úr um hvort stefndu eigi forkaupsrétt að hinum umþráttaða bílskúr. Með vísan til staðhátta við Kambasel og tilgreindra athugasemda með frumvarpinu telur dómurinn að hinn umþrætti bílskúr falli ekki undir það að vera í eigu „utanaðkomandi aðila“. Lagaheimild skorti því fyrir kröfu stefndu um forkaupsrétt að bílskúrnum. Stefndu byggja á því að með undirritun stefnanda, Ásmundar, á eignaskipta-lýsingu fyrir Kambasel 69 hafi hann undirgengist að selja ekki bílskúrinn án þess að gefa stefndu forkaupsrétt að honum. Stefndu vísa einnig til ákvæðis í eignaskipta-yfirlýsingunni þess efnis að óheimilt sé að selja bílskúr frá íbúðarhúsi sem hann á að tilheyra samkvæmt samþykktu skipulagi. Að mati dómsins er hvorki hægt að skilja tilvitnað ákvæði í eignaskiptalýsingunni né undirritun stefnanda, Ásmundar, á eignaskiptalýsinguna á þann hátt að með henni hafi hann veitt stefndu forkaupsrétt að bílskúrnum. Þessari málsástæðu er því hafnað. Með vísun til alls þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefnendum hafi verið heimilt með kaupsamningi frá 15. júní sl. að selja bílskúrinn meðfylgjandi íbúð sinni að Kambaseli 75 Reykjavík án þess að bjóða stefndu forkaupsrétt að bílskúrnum. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hver aðili málsins beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnenda flutti málið Heimir Örn Herbertsson hrl. Af hálfu stefndu flutti málið Smári Hilmarsson hdl. Af hálfu réttargæslustefndu flutti málið Halldór H. Bachmann hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefnendum, Ásmundi Eiríkssyni og Höllu V. Árnadóttur, var heimilt með kaupsamningi, dags. 15. júní 2005, að selja bílskúr meðfylgjandi íbúð sinni að Kambaseli 75 án þess að bjóða í umrætt sinn eigendum og húsfélagi Kambasels 69 forkaupsrétt að bílskúrnum. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 517/2011
Kærumál Dánarbú Opinber skipti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að dánarbú C yrði tekið til opinberra skipta. Í málinu hélt A því fram að skipti á dánarbúinu hefðu aldrei farið fram. Þá vefengdi A að E hefði fengið móðurarf sinn. Taldi héraðsdómur nægjanlega sannað að skipti hefðu farið fram á búinu og breytti þá engu þótt ekki hefðu fundist öll þau gögn sem snertu búskiptin. Krafa A var því ekki tekin til greina og engu breytti í þessu tilliti hvernig staðið hefði verið að uppgjöri gagnvart E löngu eftir skiptin. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. september 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú C, sem andaðist [...] 1930, yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreint dánarbú verði tekið til opinberra skipta. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 638/2009
Kærumál Res Judicata Frávísunarúrskurður staðfestur
Héraðsdómari vísaði máli SH ehf. gegn V ehf., til greiðslu skuldar vegna samninga á milli SV ehf. og V ehf., frá dómi þar sem að áður hafði verið dæmt í máli sem SH ehf. hafði höfðað gegn V ehf. til heimtu skuldar vegna sömu samninga. Niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga 91/1991 var staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til hins forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, S.R. Holdings ehf., greiði varnaraðila, Vagneignum ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 7/2004
Hlutafélag Ábyrgð stjórnarmanna Gjaldþrotaskipti Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
B ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og búið reynst eignalaust. Kröfuhafinn A höfðaði þá skaðabótamál á hendur T, fyrrverandi framkvæmdastjóra og stjórnarmanni B ehf. (síðar Í ehf.) en rekstur þess félags hafði verið keyptur af B hf. Í málinu krafðist A skaðabóta úr hendi T vegna þess að honum hafi mátt vera ljóst að B ehf. yrði ófært um að greiða vörur sem pantaðar voru eftir 15. desember 1998. Talið var í ljós leitt að slík skylda hafi hvílt á T eftir 16. mars 1999, en hins vegar lá ekkert fyrir í málinu um það hvort T hafi verið orðið skylt að krefjast skipta á búinu fyrir síðarnefnda tímamarkið. Vegna þessarar vanreifunar var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2004. Krefst hann þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér „DM 316.090“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þýskum mörkum frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér „DM 257.332“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af þýskum mörkum frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér „DM 115.039“ með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. mars 1999 til 30. júní 2001, en III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 549.568 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. mars 2004. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Félagið Búvélar ehf. mun hafa gert samning árið 1985 við dótturfélag aðaláfrýjanda um innflutning og sölu á Íslandi á vörum frá aðaláfrýjanda og öðru félagi. Var um að ræða ýmis landbúnaðartæki og þar á meðal dráttarvélar undir nokkrum vörumerkum, svo sem Massey Ferguson og Fendt. Er óumdeilt að gagnáfrýjandi hafi verið framkvæmdastjóri Búvéla ehf. og auk þess stjórnarmaður í félaginu og eini eigandi þess. Með bréfi 29. júní 1998 sagði dótturfélag aðaláfrýjanda upp viðskiptasamningi sínum við Búvélar ehf. Var vísað til samningsins, sem kvað á um sex mánaða uppsagnarfrest, og tekið fram að hann rynni út jafnskjótt og kostur væri, sem yrði 31. desember 1998. Annað bréf hins erlenda félags til Búvéla ehf. 28. október 1998 er meðal málsgagna, en það virðist hafa verið sent í tilefni af ósk gagnáfrýjanda um að framangreind ákvörðun yrði endurskoðuð. Var í bréfinu vísað til viðskiptaáætlunar Búvéla ehf. og tekið fram að athugun á henni gæfi ekki tilefni til að hverfa frá ákvörðun um uppsögn. Þrátt fyrir þetta lauk viðskiptunum ekki endanlega fyrr en 1. mars 1999 eftir ákvörðun um það á fundi fulltrúa aðila 15. febrúar sama árs. Í fundargerð var tekið fram að viðskiptasambandinu lyki 1. mars 1999 og síðan kveðið meðal annars á um hvernig farið skyldi með þrjár dráttarvélar, sem þá höfðu ekki verið afhendar endanlegum kaupendum þeirra. Ber aðilum saman um að í 2. lið B í fundargerðinni hafi falist val Búvélum ehf. til handa í því efni. Þannig átti félagið þess kost að afhenda vélarnar Ingvari Helgasyni hf., sem þá mun hafa gert samning við aðaláfrýjanda um umboðssölu fyrir hann hér á landi, eða afhenda þær beint til viðskiptamanna, sem kynnu að hafa pantað vélarnar hjá Búvélum ehf. fyrir 15. febrúar 1999. Efni fundargerðarinnar er nánar getið í héraðsdómi. Síðustu mánuðina áður en viðskiptum lauk pöntuðu Búvélar ehf. og fengu afhentar vörur, sem aðaláfrýjandi hefur ekki fengið greiddar. Telur hinn síðastnefndi gagnáfrýjanda skaðabótaskyldan sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanns í félaginu vegna þess hvernig að þessum viðskiptum var staðið og nánar greinir í II. kafla á eftir. Krafðist aðaláfrýjandi þess 20. mars 2001 að bú Búvéla ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta, en úrskurður um það var ekki kveðinn upp fyrr en 14. nóvember sama árs. Var aðaláfrýjandi langstærsti einstaki kröfuhafinn í þrotabúinu, sem reyndist eignalaust. Var skiptum lokið 1. mars 2002 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur í búinu. II. Aðalkrafa aðaláfrýjanda er reist á 21 reikningi, sem dagsettur er á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 24. febrúar 1999. Eru fjórir þeirra hver um sig fyrir mun hærri fjárhæð en hinir reikningarnir, en viðskipti að baki þessum fjórum voru í öllum tilvikum kaup á dráttarvél auk annars búnaðar. Varakrafan er fyrir þremur þessara reikninga, en þrautavarakrafan er vegna tveggja síðustu dráttarvélanna, sem Búvélar ehf. keyptu í þessum viðskiptum. Hinn fyrsti áðurnefndra fjögurra reikninga á hendur Búvélum ehf. er dagsettur 21. desember 1998. Segir í texta hans að pöntun kaupandans hafi verið gerð 23. nóvember sama árs. Gjaldfrestur var ákveðinn 90 dagar, sem var einnig tekið fram í hinum reikningunum þrem. Farmskírteini, útgefið af farmflytjanda, er dagsett 28. desember 1998. Annar reikningurinn er dagsettur 4. febrúar 1999 og pöntun sögð hafa verið gerð 2. nóvember 1998. Farmbréf var gefið út 8. febrúar 1999. Þriðji reikningurinn er frá 17. febrúar 1999, en samkvæmt honum var varan pöntuð 13. ágúst 1998. Farmbréf er dagsett 22. febrúar 1999. Fjórði og síðasti reikningurinn er dagsettur 24. febrúar 1999 og pöntun sögð vera frá 21. desember 1998. Farmbréf liggur ekki fyrir, en fyrirmæli til flutningsmiðlara um að afhenda Búvélum ehf. farmskírteini eru dagsett sama dag og reikningurinn var útgefinn. Fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu gagnáfrýjanda að í öllum tilvikum hafi varan verið afhent samkvæmt fob. skilmálum í Þýskalandi. Nafni Búvéla ehf. var breytt í Ísaro ehf. 22. febrúar 1999. Var gagnáfrýjandi áfram framkvæmdastjóri félagsins og eini stjórnarmaðurinn í því. Nýtt félag, Búvélar hf., var síðan stofnað 1. mars 1999 og 16. sama mánaðar var undirritaður kaupsamningur milli félaganna, þar sem Ísaro ehf. seldi Búvélum hf. öll umboð, sem seljandinn hafði „(að undanskildu Fendt umboðinu og umboði fyrir Grammer skrifstofustóla)“. Var tekið fram að öll innlend og erlend viðskiptasambönd seljandans fylgdu í kaupunum, innréttingar, skrifstofuáhöld, viðskiptamannabókhald, skrifborð, skrifstofustólar og fleira. Kaupverðið var 7.000.000 krónur, en verð vörubirgða 10.050.000 krónur. Af hálfu gagnáfrýjanda er komið fram að söluverðinu hafi einkum verið varið til að greiða ýmsar skuldbindingar félagsins og þar á meðal skuldir við dótturfélag aðaláfrýjanda vegna eldri viðskipta. III. Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því að í desember 1998 hafi gagnáfrýjanda mátt vera ljóst að einkahlutafélag hans yrði ófært um að greiða vörur, sem hann pantaði fyrir þess hönd og dótturfélag aðaláfrýjanda afhenti frá 15. desember 1998 til loka febrúar 1999. Hafi staða félagsins sýnilega verið orðin mjög erfið, sem sjáist meðal annars af því að gagnáfrýjandi hafi á þessum tíma orðið að sæta því að gangast persónulega í ábyrgð fyrir einhverjum eða öllum rekstrarlánum Búvéla ehf. Hann hafi sýnilega metið það svo sjálfur að félagið gæti ekki starfað áfram að óbreyttu og staðið við skuldbindingar sínar því hann hafi þegar í janúar 1999 reynt að selja félagið eða rekstur þess eftir að ljóst varð að ekki fengjust aðrir til að taka við rekstri þess með honum. Allt hafi bent til að félagið væri ógjaldfært og því hafi gagnáfrýjanda borið skylda til að gefa bú þess upp til gjaldþrotaskipta samkvæmt 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þrátt fyrir þessa stöðu hafi hann pantað vörur fyrir hönd einkahlutafélags síns gegn gjaldfresti, selt þær og nýtt andvirðið til að greiða öðrum kröfuhöfum, meðal annars í því skyni að losna undan persónulegum ábyrgðum. Hafi gagnáfrýjandi þannig með saknæmum hætti bakað aðaláfrýjanda tjón, sem svari til ógreiddra vörukaupareikninga, sem gefnir voru út frá 15. desember 1998 til loka febrúar 1999. Hafi einhver minnsti vafi verið um ásetning gagnáfrýjanda í þessu efni hafi honum hvað sem öðru líði verið eytt eftir að komið var fram í miðjan febrúar 1999. Þá hafi sýnilega skapast skýr ásetningur gagnáfrýjanda um að komast frá rekstri einkahlutafélags síns og greiða upp þær kröfur, sem voru honum sjálfum erfiðastar. Gagnáfrýjandi hafi ekki valið þann kost að afhenda óseldar dráttarvélar nýjum umboðsmanni aðaláfrýjanda og lækka þannig skuldir við hann, heldur þvert á móti hafið lokaáfanga að því að leggja af rekstur félagsins með því að breyta nafni þess og selja allan rekstur nýju félagi með sama nafni. Hafi gagnáfrýjanda verið fullkomlega ljóst að söluverð eigna félagsins dygði með engu móti til að greiða skuldir, sem á því hvíldu. Engra annarra tekna hafi verið að vænta úr rekstri félagsins en af sölu dráttarvélanna. Viðtaka gagnáfrýjanda á þeim, sala og ráðstöfun söluverðsins til greiðslu annarra krafna hafi falið í sér ásetning um að hafa fé af aðaláfrýjanda með saknæmum og ólögmætum hætti. Um skaðabótaskyldu gagnáfrýjanda vísar aðaláfrýjandi til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög auk 64. gr. laga nr. 21/1991. Gagnáfrýjandi mótmælir kröfum og málsástæðum aðaláfrýjanda. Hafi hann hvorki fyrir ásetning eða svik látið hjá líða að gefa bú Búvéla ehf. upp til gjaldþrotaskipta á þeim tíma, sem hér skipti máli. Reyni þá ekki á hvort um bótaskylt gáleysi hafi verið að ræða, enda sé ekki á því byggt í málatilbúnaði aðaláfrýjanda. Kveður gagnáfrýjandi ekkert tilefni hafa gefist til að ætla annað í lok árs 1998 og á fyrstu mánuðum ársins 1999 en að unnt yrði að reka Búvélar ehf. áfram. Í því samhengi skipti tímasetningar verulegu máli, en um það gæti ónákvæmni hjá aðaláfrýjanda. Það hafi fyrst verið þegar umboðið fyrir aðaláfrýjanda var afturkallað 15. febrúar 1999 með gildistöku 1. mars sama árs sem gagnáfrýjandi hafi gert sér grein fyrir að reksturinn kynni að verða erfiðari. Þrátt fyrir það hafi ekki legið fyrir að ókleift yrði að greiða kröfuhöfum og er í því sambandi nefnt að félagið hafi átt útistandandi kröfur, sem síðar gekk illa að innheimta án þess að það væri fyrirsjáanlegt. Þær hafi ekki fylgt með í sölunni til Búvéla hf., auk þess sem nokkur lager og umboð fyrir skrifstofustóla hafi ekki heldur fylgt. Segir gagnáfrýjandi að sér hafi ekki orðið ljóst fyrr en um sumarið 1999 að einkahlutafélag sitt ætti ekki fyrir skuldum. Eftir að reksturinn var seldur 16. mars 1999 hafi ýmsar kröfur verið greiddar og hafi ekki verið óeðlilegt að greiða skuldir, sem komnar voru í gjalddaga. Hafi ekki verið skylt að greiða kröfur aðaláfrýjanda í málinu, enda hafi 90 daga greiðslufrestur verið á reikningum hans. Mótmælir gagnáfrýjandi að háttsemi sín geti varðað við ákvæði 108. gr. laga nr. 138/1994. Hann hafi ekki borið ábyrgð á heildarskuldbindingum einkahlutafélagsins, sbr. 1. gr. síðastnefndra laga, og ábyrgð gagnáfrýjanda hafi verið takmörkuð við hlutafé hans í félaginu. Þurfi verulega mikið til að koma svo einstakir hluthafar eða stjórnendur verði gerðir persónulega ábyrgir fyrir skuldbindingum félags eða hugsanlegu tjóni annarra. Hafi aðaláfrýjandi með engum hætti sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi sýnt af sér bótaskylda háttsemi. Það tímamark, sem skipti máli við mat á gerðum sínum, sé þegar dráttarvélarnar voru pantaðar og það hafi jafnan verið eftir að kaupandi fékkst að þeim hér á landi. Langur afgreiðslufrestur hafi verið á vélunum, en með öllu sé ósannað að einkahlutafélag hans hafi verið ófært um að greiða þegar þær voru pantaðar. Beri einnig að miða við það tímamark um yfirfærslu eignarréttar á vélunum, en tekið sé fram í þýðingu fundargerðar frá 15. febrúar 1999 að Búvélar ehf. „eigi“ vélarnar. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi. IV. Samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 er skuldara, sem er bókhaldsskyldur, skylt að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánadrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga, enda verði ekki talið sennilegt að greiðsluörðugleikar hans líði hjá innan skamms tíma. Skylda sú, sem hér um ræðir, ræðst eftir hljóðan ákvæðisins eingöngu af fyrirsjáanlegri getu skuldarans til að standa í skilum með greiðslu skuldbindinga sinna þegar þær falla í gjalddaga. Takist skuldara það, hvort sem er með því að verða sér úti um fé með aflahæfi sínu eða með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni er honum hvorki rétt né skylt samkvæmt ákvæðinu að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu. Gildir þá einu út af fyrir sig hvort tap hefur orðið af atvinnurekstri hans eða andvirði eigna hrökkvi ekki fyrir skuldum. Við skýrslutöku hjá skiptastjóra í þrotabúi Ísaro ehf. 14. desember 2001 skýrði gagnáfrýjandi svo frá að félagið hafi síðast verið með rekstur á árinu 1999, „sennilega í febrúar“, en þá hafi reksturinn verið seldur Búvélum hf. á Selfossi. Verður lagt til grundvallar að eftir 16. mars 1999 hafi engum rekstri verið til að dreifa, svo sem einnig má ráða af því hvert söluandlagið var í viðskiptunum þann dag og áður var rakið. Við þær aðstæður var þess ekki að vænta að úr fjárhagsörðugleikum rættist með eigin tekjuöflun eða lántöku einkahlutafélags gagnáfrýjanda og ekki hefur heldur verið skotið stoðum undir að með innheimtu á útistandandi kröfum eða sölu hugsanlegra eigna yrði því marki náð. Er samkvæmt því nægilega í ljós leitt að hinn 16. mars 1999 var gagnáfrýjanda skylt að gefa bú Ísaro ehf. upp til gjaldþrotaskipta og að ráðstafanir hans á fjármunum félagsins voru honum óheimilar frá því tímamarki. Þótt í ljós sé leitt að skylda til að gefa bú Ísaro ehf. upp til gjaldþrotaskipta var orðin virk áðurnefndan dag skýtur það ekki loku fyrir að hún hafi orðið það fyrr. Að virtum málatilbúnaði aðaláfrýjanda sýnist þá einkum geta komið til álita tímabilið frá því að Búvélar ehf. pöntuðu áðurnefndar dráttarvélar fram til þess að félagið fékk afhent umráð þeirra við útgáfu og sendingu farmskírteinis til Búvéla ehf., sem jafnan virðist hafa verið gert samhliða útgáfu reiknings fyrir kaupverðinu eða fáum dögum síðar. Afhendingartími vélanna frá pöntun til útgáfu reiknings var mjög misjafnlega langur í þessum fjórum tilvikum eða frá tæplega einum mánuði upp í rúmlega sex mánuði. Engar skýringar eru fram komnar á þessu og þá hvort seljandinn hafi einhliða ákveðið hvenær hann afhenti hverja vél eða hvort Búvélar ehf. hafi í raun stjórnað því eftir aðstæðum í hverju tilviki. Engin gögn liggja fyrir um skuldbindingar félagsins við aðra á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 16. mars 1999, hvenær gjalddagi þeirra var og um hvaða fjárhæðir var að tefla. Hinu sama gegnir um samanburð við tekjuöflun félagsins þá og fyrr á starfstíma þess, stöðu á bankareikningum þess, heimild til yfirdráttar á þeim, hvort það hafi átt aðrar eignir sem fyrir 16. mars 1999 var ráðstafað með öðrum hætti eða hvort félagið hafi annars átt kost á lánsfé. Liggur því ekkert fyrir í málinu til að unnt sé að meta hvort gagnáfrýjanda hafi verið orðið skylt vegna ákvæða 64. gr. laga nr. 21/1991 að krefjast gjaldþrotaskipta á búi félagsins fyrir 16. mars 1999. Ræðst niðurstaða um málsástæður aðaláfrýjanda af því hvort gagnáfrýjanda hafi á fyrri stigum mátt vera ljóst að Búvélar ehf. myndu ekki geta staðið í skilum við aðaláfrýjanda og aðra lánardrottna félagsins. Er málið því svo vanreifað að þessu leyti að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Reynir þá ekki sérstaklega á hvort aðaláfrýjanda hafi verið heimilt að gera kröfu um greiðslu í mynt, sem ekki er lengur gildur gjaldmiðill, eða hvort hann hafi gert fullnægjandi grein fyrir aðild sinni að málinu. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Málið var höfðað 4. mars sl. og tekið til dóms 23. september sl. Stefnandi er AGCO Ltd., 62 Banner Lane, Coventry, Englandi. Stefndi er Theodór Skúli Halldórsson, Brekkuseli 29, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 316.090 þýsk mörk. Fyrsta vara­­krafa er sú að stefndi greiði stefnanda 257.332 þýsk mörk og önnur varakrafa er sú að stefndi greiði stefnanda 115.039 þýsk mörk. Í öllum tilfellum er krafist dráttar­vaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. mars 1999 til 30. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðslu­dags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði sér 549.568 krónur auk dráttar­vaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. nóvember 2001 til greiðsludags. Loks er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfurnar verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefnandi, sem er dreifingaraðili á landbúnaðartækjum, þar með töldum drátt­ar­vélum, í Evrópu skýrir svo frá málavöxtum að umboðsmaður hans hér á landi hafi verið fyrirtækið Búvélar ehf. Einkaeigandi, stjórnarmaður og jafnframt fram­kvæmda­stjóri Búvéla ehf. var stefndi. Búvélar ehf. og stefnandi áttu með sér viðskipti frá árinu 1985 og fram í febrúar 1999 en stefnandi kveðst hafa ákveðið um mitt ár 1998 að flytja söluumboð sitt fyrir dráttarvélar til annars fyrirtækis hérlendis. Stefnandi kveðst hafa afgreitt til fyrirtækis stefnda á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 24. febrúar 1999 samkvæmt pöntunum fjórar dráttarvélar, tæki, búnað og efni, samtals að verðmæti 316.090 þýsk mörk sem ekki hefur fengist greitt. Stefnandi kveðst ítrekað hafa krafið Búvélar ehf. um greiðslu en þegar þeim kröfum var ekki sinnt hafi lögmanni verið falið að innheimta skuldina. Við innheimtu lög­mannsins hafi komið í ljós að búið var að breyta um nafn á fyrirtækinu án þess að stefn­anda hefði verið tilkynnt um það. Við nánari eftirgrennslan hafi komið í ljós að 22. febrúar 1999 hafði nafni fyrirtækisins verið breytt í Ísaró ehf. en vörubirgðir, inn­réttingar, viðskiptavild og annar rekstur verið seldur öðrum fyrirtækjum um svipað leyti og eiginlegum rekstri verið hætt í sama mánuði. Þar sem innheimtutilraunir reyndust árangurslausar hafi verið krafist gjaldþrotaskipta hjá Ísaró ehf. og var skiptum lokið 1. mars 2002 án þess að nokkuð fengist upp í kröfur á hendur fyrir­tækinu en stefnandi kveðst hafa átt kröfur á hendur því að fjárhæð tæpar 18 milljónir króna sem voru nær 78% allra krafna. Stefnandi kveður fulltrúa sinn hafa átt fund með stefnda 15. febrúar 1999 þar sem form­lega hafi verið gengið frá slitum á umboði Búvéla ehf. Í fundargerð, sem undir­rituð var í lok þessa fundar, komi fram að söluumboð stefnanda flytjist 1. mars til nýs aðila. Jafnframt sé staðfest að engar kröfur stofnist vegna þessa á hendur stefnanda. Þá er í þessu samkomulagi og kveðið á um flutning á varahlutalager og ýmsum búnaði frá Búvélum ehf. til nýs aðila og verð ákveðið í þeim skiptum. Þá komi fram að þennan tiltekna dag hafi Búvélar ehf. átt þrjár óseldar dráttarvélar á hafnarsvæði og um það samið að yrðu þær enn óseldar á yfirfærsludegi, þ.e. 1. mars, þá tæki hinn nýi dreif­ingaraðili við þeim en reikningurinn yrði bakfærður á kostnaðarverði. Þannig hafi Búvélar ehf. getað létt af sér öllum skuldbindingum vegna þessara þriggja dráttar­véla með einfaldri yfirfærslu til nýs umboðsmanns stefnanda. Þá sé í fundargerðinni stað­fest að létt sé af Búvélum ehf. ábyrgðarskuldbindingum vegna áður seldra tækja en um leið áréttað að öll önnur viðskiptaleg vandamál/skuldbindingar séu áfram á ábyrgð Búvéla ehf. Stefnandi bendir á að ekkert í þessari fundargerð vísi til þess að fyrirtæki stefnda sé við það að hætta starfsemi heldur er ábyrgð þess gagnvart skuld­bind­ingum við stefnanda þvert á móti áréttuð og undirstrikuð með því að hann fái um það val að skila af sér þessum dráttarvélum eða selja þær sjálfur fram til 1. mars. Í framhaldi af þessum fundi kveður stefnandi stefnda hafa selt eignir félagsins og í skýrslu hans hjá skiptastjóra síðar komi fram að rekstur þess hafi verið erfiður, sérstak­lega eftir að það missti umboð fyrir dráttarvélar í árslok 1998. Tap hafi verið á rekstr­inum það ár og fyrirséð hafi verið að missir umboðsins mundi auka þá erfið­leika. Tilraunir stefnda til að fá nýja aðila að félaginu hafi mistekist og skömmu síðar hafi hann selt nýju félagi, sem tók upp gamla nafnið Búvélar ehf., öll umboð eldra fél­ags­ins auk ýmislegs annars. Við þessi kaup voru viðskiptatengslin við stefnanda þó und­an­skilin. Í framhaldi af þessu hafi stefndi síðan breytt nafni síns félags í Ísaró ehf. Stefnandi gerir svofellda grein fyrir kröfu sinni að á tímabilinu frá 15. desember 1998 til 24. febrúar 1999 hafi hann sent Búvélum ehf. samkvæmt pöntunum, 21 vöru­sendingu að andvirði 316.090 þýskra marka sem ekki hafi fengist greidd og er það aðalkrafa hans að stefndi verði dæmdur til að greiða honum þá fjárhæð. Hinar ógreiddu sendingar hafi verið leystar út á tímabilinu allt fram til 22. mars 1999 en þá hafi eiginlegum rekstri Búvéla ehf. verið hætt fyrir nokkru. Af þessum sendingum voru fjórar verðmætastar, þ.e. fjórar dráttarvélar sem leystar voru úr tolli á tímabilinu frá 13. janúar til 22. mars 1999 en verðmæti þeirra hafi verið 308.645 þýsk mörk. Af þessari fjárhæð hafi verðmæti þeirra þriggja dráttarvéla, sem vísað er til í sam­komulaginu frá 15. febrúar og þá sagðar óseldar, verið samtals 257.732 þýsk mörk og er það fyrri varakrafa stefnanda að stefnda beri að greiða honum þá fjárhæð. Síðasta dráttar­vélin af þessum þremur hafi verið leyst út 22. mars 1999 eða þremur vikum eftir að umboð, lager og búnaður Búvéla ehf. hafði verið seldur og starfseminni þannig í raun hætt. Höfuðstóll kröfu stefnanda vegna þessarar vélar með þeim búnaði sem henni fylgdi er 115.039 þýsk mörk og er það önnur varakrafa stefnanda að stefnda beri að greiða honum þá fjárhæð. Þá hafi verið liðnar þrjár vikur frá því að nýr aðili tók við umboði fyrir framleiðsluvörur stefnanda en það var það tímamark sem fyrrgreint samkomulag setti sem viðmið fyrir því hvenær óseldum dráttarvélum skyldi skilað til nýs umboðsmanns gegn greiðslu kostnaðarverðs þeirra eða þær yfir­teknar af stefnanda gegn bakfærslu reiknings. Stefnandi kveður að þegar hann hafi hafið innheimtutilraunir á hendur einka­hluta­félagi stefnda, er þá hafði breytt um nafn og hét Ísaró ehf., hafi komið í ljós að það var eignalaust og var það tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu stefnanda 14. nóvember 2001. Krafa stefnanda vegna þessa sundurliðast þannig að 377.000 krónur eru dæmdur málskostnaður í innheimtumáli á hendur fyrirtækinu, 150.000 þúsund krónur eru tryggingarfé vegna gjaldþrotaskiptanna, 7.000 krónur eru dómsmálagjöld og 15.568 krónur eru sagðar annar kostnaður, þar af 11.500 krónur vegna fjárnáms. Stefndi gerir þær athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu stefnanda að sá háttur hafi jafnan verið hafður á í viðskiptum Búvéla ehf. og stefnanda að þegar Búvélar ehf. höfðu fundið kaupanda að dráttarvélum eða öðrum tækjum þá hafi félagið pantað vörurnar frá stefnanda. Búvélar ehf. hafi þannig sjaldnast haft vörur á lager. Það fyrirkomulag hafi verið á greiðslum stefnda á vörum sem hann pantaði frá stefnanda að stefnandi gaf út reikninga með greiðslufresti í 90 daga að jafnaði. Stefndi kveður Búvélar ehf. hafa pantað fjórar dráttarvélar frá stefnanda á árinu 1998 og hafi hann, sem fyrr, verið búinn að finna ákveðna kaupendur að vélunum áður en hann pantaði þær. Þess vegna sé það rangt að stefndi hafi byrjað að selja dráttar­vél­arnar eftir fundinn 15. febrúar 1999. Stefndi kveður stefnanda hafa tilkynnt á árinu 1998 að umboðið fyrir drátt­ar­vél­arnar yrði hugsanlega fært til annars aðila. Ekkert hafi þó orðið af því og engin ákvörðun tekin þar að lútandi en samkvæmt samningi stefnanda og Búvéla ehf. varð um­boðið ekki tekið af Búvélum ehf. með minna en 6 mánaða fyrirvara. Þegar sam­komu­lagið var gert 15. febrúar 1998 var á hinn bóginn ákveðið að umboðið yrði ekki lengur hjá Búvélum ehf. en til 1. mars 1999. Það sé því rangt að Búvélar ehf. hafi misst umboðið 1998. Nafni Búvéla ehf. hafi verið breytt í Ísaró ehf. 22. febrúar 1999 og frá 1. mars það ár hafi fyrirtækið ekki lengur haft umboð fyrir dráttarvélar frá stefnanda. Um svipað leyti hafi stefndi ákveðið að selja félagið eftir að kauptilboð hafi borist í það. Stefndi kveður það rangt að hann hafi ítrekað reynt að selja félagið heldur hafi honum borist að fyrra bragði kauptilboð frá öðrum aðila. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefnda hafi mátt vera ljóst í desember 1998 að einkafyrirtæki hans, Búvélar ehf., gæti ekki greitt fyrir vörur, er hann pantaði hjá stefnanda og afhentar voru frá 15. desember 1998 til 24. febrúar 1999. Á þessum tíma hafi stefndi talið stöðu fyrirtækisins þannig að hann yrði að fá til liðs við sig nýja aðila að rekstrinum og þá hafi hann þurft að gangast í persónulegar ábyrgðir. Allt hafi því bent til þess að fyrirtækið yrði ógjaldfært innan skamms og hafi stefnda því borið að gefa það upp til gjaldþrotaskipta. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi pantað vörur frá stefnanda, selt þær og nýtt andvirðið til að greiða öðrum kröfuhöfum, m.a. til að losna sjálfur undan ábyrgðum. Byggir stefnandi á því að með þessu hafi stefndi vísvitandi bakað stefnanda tjón sem svarar til andvirðis ógreiddra vörukaupareikninga frá framan­greindu tímabili. Skýrasta dæmi um ásetning stefnda kveður stefnandi vera þegar aðilar hafi samið um ráðstöfun þriggja óseldra dráttarvéla 15. febrúar 1999. Stefndi hafi selt þær og látið andvirðið renna til fyrirtækisins en ekki greitt stefnanda þrátt fyrir að í samkomulaginu hafi stefnda verið gefinn kostur á að þær yrðu seldar á þann hátt að andvirðið rynni til stefnanda. Um svipað leyti hafi hann verið að vinna að sölu fyrirtækisins og í því skyni breytt nafni þess 22. febrúar og í framhaldinu selt reksturinn og birgðir. Eftir það hafi stefndi vart mátt vænta þess að fyrirtækið aflaði tekna til að greiða stefnanda. Samkvæmt framansögðu byggir stefnandi á því að stefndi beri persónulega ábyrgð á greiðslu fyrir þær vörur, sem hann pantaði hjá stefnanda á framangreindu tímabili fyrir hönd fyrirtækis síns og voru ekki greiddar. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttarins svo og til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Fyrri varakrafa stefnanda byggir, auk framangreinds, á því að sala stefnda á þremur dráttarvélum, sem hann leysti úr tolli og seldi á tímabilinu 25. febrúar til 22. mars 1999, hafi verið brot á samkomulagi aðila frá 15. febrúar. Stefnda hafi verið ljóst, þegar hann seldi vélarnar, að hann gæti ekki staðið í skilum við stefnanda léti hann andvirði þeirra renna til fyrirtækisins, sem hann og gerði, í stað þess að greiða stefnanda. Þetta hafi stefndi gert þrátt fyrir að samkomulagið gæfi honum kost á að haga málum þannig að stefnandi yrði skaðlaus að viðskiptum með þessar vélar. Stefndi hafi því af ásetningi bakað stefnanda tjón með því að hafa af honum fjármuni. Hann beri því persónulega ábyrgð á tjóni stefnanda. Síðari varakrafa stefnanda er, auk þess sem að framan er rakið um aðalkröfu og fyrri varakröfu, byggð á því að með viðtöku og sölu á tveimur dráttarvélanna eftir 1. mars 1999 hafi stefndi bakað stefnanda tjón, enda hafi hann ekki greitt honum and­virði vélanna, eins og rakið var. Á þessum tíma hafi stefndi verið búinn að breyta nafni fyrirtækis síns og hættur eiginlegum rekstri. Honum hafi því hlotið að vera fullljóst að hann var að brjóta gegn samkomulagi aðila með því að greiða ekki stefnanda andvirði vélanna, sem hann tók við og seldi. Stefndi hafi á sviksamlegan hátt brotið af sér gagnvart stefnanda og þannig haft af honum fé. Beri hann því per­sónu­lega ábyrgð á því. Krafa stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna innheimtutilrauna byggir hann á því að sér hafi verið skylt að beina kröfum að einkafyrirtæki stefnda, Ísaró ehf. Það hafi fyrst verið við gjaldþrotaskipti á því að komið hafi fram gögn, er sýnt hafi fram á sak­næmt og ólögmætt framferði stefnda gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi orðið fyrir fjár­tjóni við að halda fram kröfunni og það beri stefnda að bæta sér. Stefnandi vísar, kröfum sínum til stuðnings, til almennu skaðabótareglunnar, ákvæða 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki sýnt af sér saknæmt athæfi í viðskiptum sínum við stefnanda og ekki bakað honum tjón, hvorki af ásetningi né gáleysi. Stefndi bendir á að hann hafi haft réttmætar ástæður til að ætla að fjár­hags­erfið­leikar fyrirtækis hans myndu líða hjá innan skamms. Hann hafi verið að reyna að fá nýja aðila til liðs við sig auk þess sem hann hafi gengið í persónulegar ábyrgðir fyrir fyrirtækið en í þeim hafi hann raunverulega verið allt frá því hann hóf reksturinn. Bent er á að stefndi hafi í mars 1999 gengið í persónulega ábyrgð fyrir fyrirtækið og sýni það að hann hafi ekki verið að valda stefnanda tjóni sjálfum sér til hagsbóta. Stefndi byggir á því að sér hafi fyrst orðið ljóst þegar stefnandi afturkallaði umboð hans 15. febrúar 1999 að erfiðleikar kynnu að vera framundan í rekstrinum en fjarri því að gjaldþrot væri yfirvofandi. Hann hafi pantað vörur þær frá stefnanda, sem málið fjallar um, haustið 1998 og þá engan veginn verið ljóst að fyrirtækið myndi lenda í rekstrarerfiðleikum. Eftir að stefndi seldi fyrirtækið hafi hann fyrst greitt þær skuldir, sem næstar voru í gjalddaga og geti það vart talist óeðlilegt. Hann hafi t.d. greitt stefnanda vegna eldri skulda. Þá bendir hann á að 90 daga greiðslufrestur hafi verið á andvirði dráttar­vélanna og því ekki komið að því að greiða þær. Stefndi byggir á því að hann hafi rekið einkahlutafélög og af því leiði að hann hafi ekki borið persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum þeirra. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi valdið honum tjóni með ásetningi og svikum en það sé ósannað með öllu. Ákvæði í samningi aðila frá 15. febrúar 1998 um að fyrirtæki stefnda hafi átt að láta dráttarvélarnar ganga til nýs umboðsmanns stefnanda hafi ekki þýðingu þar eð fyrirtæki stefnda hafi verið skuldbundið til að efna samninga við þá, er pantað höfðu vélarnar. Það sé því rangt að vélarnar hafi verið óseldar. Búið hafi verið að ráð­stafa þeim, enda hafi fyrirtæki stefnda aldrei pantað dráttarvélar fyrr en kaupandi hafði fengist að þeim. Verði fallist á skaðabótaskyldu stefnda byggir hann á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni, er rekja megi til háttsemi stefnda. Hefði stefndi gefið Búvélar ehf. upp til gjaldþrotaskipta, eins og stefnandi byggir á að honum hafi borið að gera, hefði stefnandi ekki fengið neitt upp í kröfu sína. Enn fremur bendir stefndi á að þegar hann hafi selt dráttarvélar hafi hann tekið eldri vélar upp í og eigi það við um þær vélar, sem þetta mál fjallar um. Ósannað sé hvað stefnandi hefði getað fengið fyrir þær. Þá byggir stefndi á því að verði hann talinn skaðabótaskyldur sé ljóst að tjón stefn­anda stafi eingöngu af eigin gáleysi hans og eftir atvikum tómlæti. Fyrir­svars­mönn­um stefnanda hafi ekki getað dulist að umboð Búvéla ehf. fyrir dráttarvélar hafi verið mikilvægur þáttur í rekstri fyrirtækisins. Stefnandi hafi samt sem áður, eftir að hafa í júní 1998 ákveðið að taka umboðið af fyrirtækinu, og þrátt fyrir að hafa í hönd­um ársreikninga og viðskiptaáætlanir fyrirtækisins, afhent því umræddar dráttarvélar í byrjun árs 1999. Stefnandi verði sjálfur að bera hallann af þessum viðskiptum, telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni af þeim. Loks er á því byggt, verði fallist á bótaskyldu stefnda, að bætur verði færðar veru­lega niður með hliðsjón af 3. mgr. 108. gr. laga um einkahlutafélög. Stefndi sé ekki lang­skólagenginn en sé nú námsmaður. Hann hafi rekið fyrirtæki þar sem brugðið hafi getað til beggja vona og það yrði honum mjög þungbært ef honum yrði gert að greiða stefnanda skaðabætur. Kröfu um sýknu af kröfunni um endurgreiðslu innheimtukostnaðar byggir stefndi á því að hann verði ekki gerður ábyrgur fyrir ákvörðunum stefnanda um það hvernig hann hagi innheimtuaðgerðum sínum. IV Eins og rakið var starfrækti stefndi einkahlutafélag og átti viðskipti við stefnanda. Stefndi var einn eigandi félagsins, var þar stjórnarmaður og framkvæmdastjóri. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög ber enginn félags­manna persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum einkahlutafélags. Hér að framan var gerð grein fyrir á hverju stefnandi byggir kröfugerð sína á hendur stefnda. Meðal gagna málsins er skýrsla skiptastjóra í þrotabúi Ísaró ehf. sem tekin var 25. febrúar 2002. Þar skýrir stefndi svo frá, spurður um það hvenær honum hafi orðið ljóst að félagið væri í greiðsluþroti, að í lok árs 1998 hafi legið fyrir að félagið myndi missa umboðið fyrir dráttarvélarnar og þá hafi verið talið að erfiðleikar yrðu í rekstr­inum. Þegar umboðið var tekið af félaginu í ársbyrjun 1999 hafi verið ákveðið að reyna að fá nýja aðila inn í reksturinn en þegar það gekk ekki hafi verið ákveðið að selja hann. Spurður um það hvernig hafi átt að greiða stefnanda fyrir vörur frá honum svarar stefndi: "Það var meiningin að greiða fyrir vörurnar út úr rekstrinum. Þær vörur sem komu voru dráttarvélar, sem fóru beint til kaupenda þeirra, sem höfðu pantað þær á árinu 1998. Andvirðið fór beint inn í rekstur félagsins." Hér að framan var minnst á fund, sem stefndi og sölustjóri stefnanda héldu 15. febrúar 1999. Rituð var fundargerð á þessum fundi á ensku en í þýðingu löggilts skjal­þýðanda segir að Búvélar hf. (svo) dragi sig út úr FENDT (vörumerki stefnanda) samn­ingnum frá og með 1. mars 1999. Síðar í fundargerðinni segir orðrétt í þýð­ingunni: "Búvélar hf. eiga þrjár (handskrifað) óseldar dráttarvélar á lager (Höfn). Séu þær óseldar á þeim degi sem Búvélar hf. draga sig út úr samningnum verða þessar einingar skuldfærðar eða framseldar til nýja dreifingaraðilans á kostnaðarverði. Einingar sem kunna að hafa verið pantaðar af viðskiptavinum til dagsins í dag skulu afhentar viðkomandi viðskiptavinum af Búvélum hf." Stefndi bar að hann hefði haft þann hátt á að panta dráttarvélar og önnur stærri tæki eftir að hann hafði fengið kaupendur að þeim. Þannig hafi og staðið á með fram­angreindar þrjár dráttarvélar. Þá er og komið fram í málinu að viðskipti stefnanda og Búvéla ehf. voru með þeim hætti að fyrirtækinu var veittur 90 daga greiðslufrestur á vörum sem það pantaði. Af gögnum málsins má ráða að rekstur stefnda hafi lengi ekki gengið sem skyldi og af framburði sölustjóra stefnanda verður ekki annað ráðið en að stefnanda hafi verið það ljóst. Þá bar hann og að stefnandi hafi verið óánægður með stefnda og taldi hann ekki sinna sölumennskunni með þeim hætti sem samrýmdist hagsmunum hans en stefnanda var ljóst að stefndi sinnti fyrirtækinu sem hlutastarfi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum andvirði varnings, sem stefnandi sendi Búvélum ehf. á tilteknu tímabili samkvæmt pöntunum stefnda. Kröfugerð stefnanda byggir á því að stefndi hafi pantað þessar vörur vitandi að hann gæti ekki staðið skil á andvirði þeirra. Það er stefnandi sem ber sönn­un­ar­byrðina fyrir þessari fullyrðingu og þar með að stefndi hafi með ólögmætu og sak­næmu atferli valdið honum tjóni. Við mat á framangreindu verður að hafa í huga að rekstur stefnda mun aldrei hafa verið stór í sniðum og staðið tæpt fjárhagslega. Framleiðsluvörur stefnanda voru a.m.k. verulegur hluti þess varnings, er hann hafði til sölu. Hvorttveggja gat stefnanda verið fullljóst, enda heimsótti fulltrúi hans fyrirtæki stefnda nokkrum sinnum á síðustu misserum reksturs þess og hafði auk þess undir höndum gögn frá stefnda um reksturinn. Stefnandi kveðst hafa ákveðið um mitt ár 1998 að flytja umboðið fyrir vörur sínar til annars aðila en hélt engu að síður áfram að senda fyrirtæki stefnda vörur, eins og rakið var. Þessi viðskipti voru á sömu kjörum og áður, m.a. með 90 daga greiðslufresti. Andvirði þess varnings, sem fyrirtæki stefnda seldi, rann til þess, enda vandséð hvert annað það hefði átt að renna, þar eð ósannað er að um annað hafi verið samið. Hið sama á við um andvirði umræddra dráttarvéla, sem framangreint sam­komulag stefnanda og stefnda, fyrir hönd Búvéla ehf., laut að en þar er hvergi áskiln­aður um að stefnda hafi borið að halda andvirði þeirra eða annars varnings að­greind­um og greiða stefnanda. Hér ber að hafa í huga að vélarnar höfðu verið pant­aðar og bar því stefnda samkvæmt samkomulaginu að afhenda þær kaupendum. Stefndi bar að hafa greitt fyrst þær skuldir fyrirtækisins, sem komnar voru í gjalddaga og getur það vart talist óeðlilegt. Þrátt fyrir að einhverjar þessara skulda hafi verið með persónulegri ábyrgð stefnda er á það að líta að hann tók síðar á sig ábyrgðir vegna rekstursins. Samkvæmt framansögðu verður það því ekki metið stefnda til sakar að hafa haldið áfram að panta vörur frá stefnanda sem vildi eiga við hann við­skipti fram á síðasta dag viðskiptasambands þeirra þrátt fyrir að stefnanda hafi verið ljóst að hann átti viðskipti við einkahlutafélag er ekki var mjög burðugt rekstrarlega séð. Við aðalmeðferð kom fram að um áramótin 1998/1999 hóf stefndi tilraunir til að selja fyrirtækið en hafði áður reynt að fá nýja aðila að rekstrinum. Hvað svo sem leið fjár­hagsstöðu þess er ljóst að fyrirtæki í rekstri fylgja verðmæti sem glatast við rekstrar­stöðvun, svo sem viðskiptavild. Það verður því ekki metið stefnda til sakar að hafa frekar reynt að selja fyrirtækið í rekstri í stað þess að gefa það upp til gjald­þrota­skipta. Þessari málsástæðu stefnanda er því hafnað. Enn fremur er hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi bakað sér ábyrgð með því að brjóta gegn ákvæðum laganna um einkahlutafélög, enda hafa engin lagarök verið færð fram til stuðnings þeirri fullyrðingu. Þá krefur stefnandi stefnda um greiðslu kostnaðar, er hann kveðst hafa haft af inn­heimtutilraunum á hendur Ísaró ehf. Annars vegar er um að ræða dæmdan máls­kostnað í máli, er stefnandi höfðaði á hendur fyrirtækinu, og hins vegar er útlagður kostn­aður vegna kröfu stefnanda um að það yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Engin rök hafa verið færð fram fyrir því af hverju stefndi eigi að greiða stefnanda þennan máls­kostnað og er þeirri kröfu hafnað. Þá verður ekki séð að nokkra nauðsyn hafi borið til fyrir stefnanda að krefjast gjaldþrotaskipta á Ísaró ehf. áður en hann hóf málarekstur á hendur stefnda. Það er því ekki fallist á að stefndi geti borið ábyrgð á þessum kostnaði og verður hann sýknaður af þessari kröfu stefnanda. Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að ósannað sé að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmu hætti valdið stefnanda tjóni. Með vísun til þessa og meginreglu 1. mgr. 1. gr. laga um einkahlutafélög, sem kveður á um að enginn félags­manna beri persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum einkahlutafélags, verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda, en með hliðsjón af málavöxtum öllum skal máls­kostnaður þó falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndi, Theódór Skúli Halldórsson, er sýknaður af kröfu stefnanda, AGCO Ltd., en málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 242/2016
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Fullnaðarkvittun Vextir Viðbótarkrafa
I ehf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á lánssamningi, sem hafði verið bundinn ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag I ehf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar I ehf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á I ehf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2016. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 178.428.296 krónur, en til vara 100.000.000krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómitekur mál þetta til lánssamnings 25. janúar 2006 sem áfrýjandi gerði viðLandsbanka Íslands hf. Með samningnum tók áfrýjandi lán að jafnvirði 250.000.000króna í tiltekinni erlendri mynt. Skilmálum lánssamningsins er nánar lýst íhéraðsdómi. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var samningiþessum ráðstafað til stefnda.Áfrýjandi greiddi alls 58 afborganiraf láninu á tímabilinu frá 10. apríl 2006 til 10. desember 2010. Í október 2010gekk áfrýjandi að tilboði stefnda um að greiða upp lánið miðað við stöðu þess 1.apríl sama ár gegn 25% niðurfærslu höfuðstóls. Það uppgjör fjármagnaðiáfrýjandi með nýju láni frá stefnda 10. desember 2010, en með því voru stefndagreiddar 329.560.778 krónur. Í kjölfar uppgjörsins lýsti áfrýjandi því yfirgagnvart stefnda 14. janúar 2011 að hann áskildi sér rétt til frekariniðurfærslu ef hann ætti betri rétt miðað við dóma um sambærilega samninga. Meðkvittun stefnda 24. sama mánaðar var áfrýjanda sendur útreikningur á fjárhæðlánsins að teknu tilliti til niðurfærslunnar.Stefndi taldi að lánssamningurinn 25.janúar 2006 hefði haft að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlends gjaldmiðils.Því endurreiknaði hann lánið til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 umbreytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirralaga, og tilkynnti það áfrýjanda með bréfi 15. desember 2011. Niðurstaða þessendurútreiknings var að áfrýjandi ætti inneign hjá stefnda að fjárhæð82.011.177 krónur og var þeirri fjárhæð ráðstafað inn á fyrrgreint lán semtekið var til að gera upp lánssamninginn. Við þennan endurútreikning var tekiðtillit til viðbótarkröfu stefnda vegna vaxta fyrir liðna tíð.Með aðilum er ágreiningslaust aðviðbótarkrafa stefnda vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4.gr. laga nr. 38/2001 nemur 141.018.476 krónum. Aðalkrafa áfrýjanda svarar tilþeirrar fjárhæðar að viðbættum síðargreindum vöxtum frá uppgjörsdegi 10.desember 2010 til 4. júní 2014 þegar málið var höfðað í héraði. Af hálfuáfrýjanda var því haldið fram í stefnu til héraðsdóms að sammæli væru milliaðila um að reka málið sérstaklega um þessa viðbótarkröfu. Að fengnum dómi yrðusíðan önnur lán áfrýjanda hjá stefnda gerð upp í samræmi við þá niðurstöðu. Umværi að ræða þrjú lán en viðbótarkröfur vegna vaxta af þeim næmu samtals 315.049.907krónum. Heildarkrafa að teknu tilliti til fjárkröfunnar í máli þessu nemur því456.068.383 krónum. Í héraði andmælti stefndi ekki þessum málatilbúnaðiáfrýjanda. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því hins vegarmótmælt að litið yrði til umræddra þriggja lána við úrlausn málsins. Var þaðreist á því að tvö af þessum lánum hefðu verið lögmæt erlend lán og því hefðiengri viðbótarkröfu vegna þeirra verið beint að áfrýjanda. Þriðja lánið hefðiverið gert upp með erlendu láni liðlega ári eftir lántöku 2. nóvember 2008 enviðbótarkrafa vegna þess næmi um 27.000.000 krónum. Þessi andmæli fela í sérnýja málsástæðu, sem reist er á þessum atvikum, en lagaskilyrði standa ekki tilþess að hún komist að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Samkvæmt þessu verður við úrlausn málsins að meta áhrifviðbótarkröfunnar gagnvart áfrýjanda að því gættu að mismunur á umsömdum vöxtumog vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 vegna lánanna allra nemi samtals456.068.383 krónum. IIMeð skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að stefndi hafi meðathöfnum sínum viðurkennt ríkari rétt en leiðir af lögum til að greiðsluráfrýjanda á vöxtum fyrir liðna tíð teldust fela í sér fullnaðaruppgjör.Jafnframt verður fallist á röksemdir héraðsdóms fyrir því að stefndi hafi ekkimeð lögskiptum sínum við aðra viðskiptavini sína skuldbundið sig til að veitaáfrýjanda frekari rétt en leiðir af almennum reglum. Tekur varakrafa áfrýjandamið af því að stefndi hafi fallið frá viðbótarkröfu vegna vaxta gagnvart öllumskuldurum sínum ef krafan nam lægri fjárhæð en 100.000.000 krónum.Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefurþeirri meginreglu kröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengiðhefur minna greitt en hann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall tilviðbótarkröfu. Frá þeirri meginreglu gilda þó undantekningar við sérstakaraðstæður, sem ráðast af heildarmati á öllum atvikum og lögskiptum aðila. Meðalþeirra atriða sem vega þungt er óhagræði skuldara af viðbótarkröfunni, en þvímeira sem það er því ríkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni. Að því er varðar viðbótarkröfur vegnavaxta af lánum, sem bundin hafa verið ólögmætri gengistryggingu, hefur veriðtalið skipta máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtækieða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórt fyrirtæki. Svo sem nánar er rakiðí dómum réttarins 20. desember 2016 í málum nr. 82/2016, 149/2016 og 150/2016er ekki útilokað að vikið verði frá umræddri meginreglu þótt í hlut eigimeðalstór og jafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira aðkoma til. Verður því aðeins vikið frá meginreglunni um rétt kröfuhafa tilfullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beiting reglunnar leiðitil svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi ískuldarsambandinu að ekki verði við unað.Fallist verður á það með héraðsdómi aðviðbótarkrafa áfrýjanda vegna fyrrgreindra fjögurra lána sé umtalsverð. Einnigverður ekki talið að um hafi verið að ræða svo fáar greiðslur eða lítiðhlutfall afborgana að ekki hafi myndast næg festa í lögskiptum aðila viðframkvæmd lánssamninga sem áfrýjandi hafði greitt af um árabil. Jafnframtverður lagt til grundvallar að báðir aðilar hafi gengið út frá því aðgengistrygging höfuðstóls lánanna væri gild og eru því engin efni til að teljaað áfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverjusinni fælu í sér fullar efndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjandaverði tekin til greina án þess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Aðþessu gættu verður við heildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrifviðbótarkrafan hefur á efnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa aðstanda skil á henni.Eins og áður greinir var áfrýjandatilkynnt um endurútreikning stefnda á því láni sem kröfugerð hans tekur til meðbréfi 15. desember 2011, en viðbótarkrafa vegna vaxta var innifalin í útreikningnum.Samkvæmt ársreikningi áfrýjanda fyrir það ár námu tekjur hans 4.459.444.534krónum, en rekstrargjöld voru samtals 4.196.290.718 krónur. Að teknu tillititil afskrifta að fjárhæð 135.434.239 krónur var rekstarhagnaður ársins127.719.577 krónur. Þegar tillit hafði verið tekið til fjármagnsliða og skattanam hagnaður ársins 429.720.173 krónum, en um þá niðurstöðu skipti mestuleiðrétting skulda að fjárhæð 526.027.412 krónur. Viðbótarkrafa vegna vaxta íheild sinni svarar því ríflega til hagnaðar alls ársins en þau áhrif eru ennmeiri þegar aðeins er litið til rekstarhagnaðarins fyrir fjármagnsliði ogskatta. Þá nam eigið fé í árslok 696.436.207 krónum og því er hlutfallviðbótarkröfunnar í heild sinni af þeirri fjárhæð verulegt. Þegar allt þetta ervirt og litið til stærðar og umsvifa félagsins á þessum tíma eru áhrifviðbótarkröfunnar á áfrýjanda svo veruleg að stefndi verður sjálfur að beraþann vaxtamun sem krafa áfrýjanda tekur til og leiðir af því að lán voru bundinólögmætri gengistryggingu. Er þá einnig höfð hliðsjón af dómi réttarins 20.desember 2016 í máli nr. 82/2016.Samkvæmt framansögðu verður tekin tilgreina krafa áfrýjanda á hendur stefnda að fjárhæð 141.018.476 krónur, semsvarar til viðbótarkröfu vegna vaxta fyrir liðna tíð er hann stóð stefnda skilá vegna lánssamnings 25. janúar 2006. Krafa áfrýjanda um vexti á þá fjárhæðsamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á sér ekki stoð í samningi, lögum eða venju,sbr. 3. gr. þeirrar laga. Aftur á móti verður fallist á kröfu áfrýjanda umdráttarvexti frá því málið var höfðað 4. júní 2014, sbr. 3. mgr. 5. gr.laganna. Stefnda verður gert að greiðaáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins ogí dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Landsbankinn hf., greiðiáfrýjanda Innnesi ehf., 141.018.476 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní 2014 tilgreiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 4. júní 2014 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 8. desember sl. Stefnandi er Innes ehf., Fossaleyni 21, Reykjavík.Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndi greiði sér 178.428.296 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júní2014 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.Stefndikrefst aðallega sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Hann krefsteinnig málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Meginágreininguraðila snýr að því hvort við endurútreikning gengistryggðs láns, sem stefnanditók hjá Landsbanka Íslands hf. 25. janúar 2006 og nánar er gerð grein fyrirsíðar, hafi borið að taka tilliti til fullnaðarkvittana vegna þeirrasamningsvaxta sem stefnandi hafði þá greitt. Atvik málsins eru að meginstefnuágreiningslaus og er ekki um það deilt að umrætt lán hafi verið bundiðólögmætri gengistryggingu. Viðmunnlegan flutning málsins var því lýst yfir af hálfu lögmanns stefnanda að effallist væri á málsástæður hans um fullnaðarkvittanir væri því ekki mótmælt aðtölulegar forsendur stefnda yrðu lagðar til grundvallar dæmdri fjárhæð. Er þvíekki lengur um að ræða tölulegan ágreining aðila að því er máli skiptir fyrirúrlausn málsins. Að síðustu liggur fyrir að stefndi hefur tekið við réttindumog skyldum lánveitanda af Landsbanka Íslands hf. vegna umrædds láns, sbr.ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, og er því réttilega stefnt tilvarnar.AStefnandigerði samning við Landsbanka Íslands hf. 25. janúar 2006 sem bar yfirskriftina„ISK 250.000.000,- Lánssamningur“. Í upphafi samningsins kom fram að um væri aðræða „fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 250.000.000,-" í japönskumjenum. Jafnframt kom fram að fjárhæð gjaldmiðilsins ákvarðist þó ekki fyrr eneinum virkum bankadegi fyrir útborgunardag lánsins. Lánsnúmer samningsins var0106-36-4395. Í ákvæði 2.1. í samningnum var kveðið á um að lánið skyldigreiðast að fullu á næstu 5 árum með 60 afborgunum á eins mánaðar fresti,þannig að á fyrstu 59 gjalddögunum, hverjum um sig, skyldu greiðast 1/180 hlutilánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga 10. mars 2011 skyldu greiðast 121/180hluti lánsupphæðarinnar. Fyrsti gjalddagi afborganna og vaxta var ákveðinn 10.apríl 2006. Þá var kveðið á um í ákvæði 3.1. að lánið skyldi bera vexti, semskyldu vera breytilegir vextir jafnháir svonefndum LIBOR vöxtum í samræmi viðlengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,8% vaxtaálags. Stefnandigreiddi afborganir af láninu á hverjum gjalddaga í samræmi við greiðslutilkynningarfrá stefnda. Fyrsti afborgunardagur var 10. apríl 2006 og greiddi stefnandi svománaðarlegar afborganir allt til 10. desember 2010, þegar lánið var greitt upp,eða samtals 59 afborganir á gjalddaga. Samkvæmtstefnu var það í október 2010 sem stefnandi gekk að tilboði stefnda um aðstefndi greiddi upp lánið gegn 25% afskrift, miðað við stöðu þess 1. apríl2010. Ímálinu liggur fyrir bréf stefnda 11. janúar 2011 þar sem staðfest er að stefndihafi samþykkt 25% höfuðstólslækkun á téðu láni stefnda, auk þriggja annarralána. Kemur jafnframt fram að stefnanda verði veitt fjögur ný lán tiluppgreiðslu eldri gengistryggðu lánanna. Samkvæmt gögnum málsins greiddistefnandi umrætt lán upp 10. desember 2010 og nam uppgreiðsla lánsins329.560.778 krónum. Mun greiðslan hafa verið fjármögnuð með nýju láni (lán nr.0106-74-14813). Í yfirlýsingu stefnanda dagsettri 14. sama mánaðar kemurefnislega fram sá fyrirvari að ef í ljós komi að stefnandi hafi átt betri rétttil niðurfærslu á eftirstöðvum umræddra lána, beri stefnda að ráðstafa þeimmismun inn á höfuðstól hinna nýju lána. Var vísað til yfirlýsingar á heimasíðustefnda þess efnis að þau fyrirtæki sem nýttu sér höfuðstólslækkun myndu ekkifyrirgera rétti sínum til leiðréttingar á lánum, ef dómstólar kæmust að þeirriniðurstöðu að lán í erlendum myntum væru ólögmæt. Hinn 24. sama mánaðar sendistefndi kvittun til stefnanda vegna uppgreiðslunnar og afskriftarinnar.Ígreinargerð stefnda kemur fram að í kjölfar dóms Hæstaréttar 9. júní 2011 ímáli nr. 155/2011 (Motormax) hafi verið fallist á að umræddur lánsamningurhefði falið í sér ólögmæta gengistryggingu og var lánið því fyrst þáendurreiknað til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010, sbr. lög nr. 38/2001,og dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Viðendurútreikninginn, sem dagsettur er 15. desember 2011, taldist stefnandi eigainneign að fjárhæð 82.011.177 krónur sem ráðstafað var til greiðslu annarrarskuldbindingar stefnanda við stefnda, þ.á m. framangreinds láns nr.0106-74-14813, og ekki er um deilt. Var þá miðað við að inneign stefnanda hefðiborið útlánsvexti Seðlabanka Íslands frá uppgreiðsludegi lánsins 10. desember2010 til endurútreikningsdags. Árið 2012 gerði stefnandi og Dalsnes ehf.,móðurfélag stefnanda, með sér samning þar sem hið síðarnefnda félag lánaðistefnanda fé til að greiða upp lán nr. 0106-74-14813. Lánið var greitt upp þann31.maí 2012 með millifærslu til stefnda frá reikningi Dalsnes ehf. að fjárhæð239.837.238 krónur.Ífréttatilkynningu stefnda 23. nóvember 2012 upplýsti stefndi að hann hefðihafið að nýju endurútreikning lána einstaklinga og lögaðila með eftirfarandihætti: „Á næstu vikum og mánuðum mun Landsbankinn leiðrétta endurreikning allragengistryggðra lána einstaklinga og lögaðila þar sem uppfyllt eru þau skilyrðisem finna má í dómum Hæstaréttar frá því í febrúar (mál nr. 600/2011) ogoktóber (mál nr. 464/2012) á þessu ári.“ Í málinu liggur einnig fyrir tölvubréffrá Ólafi M. Magnússyni, starfsmanni stefnanda, 13. desember 2013 þar semfyrirspurn fyrirsvarsmanns stefnanda vegna nýs endurútreiknings er svarað á þáleið að unnið sé að nýjum endurútreikningum og vonir standi til að mál skýristnk. janúar. Í tölvubréfi sama starfsmanns 10. febrúar 2013 kemur fram að„bankinn (eins og staðan er núna) sé búinn að taka út þetta hliðar skilyrði semég nefndi við ykkur þ.e. að ef krafan væri hærri en 1 x EBITDA þá væri reiknaðóháð stærð“. Er vikið að þessum orðsendingum í lýsingu á málsástæðum oglagarökum stefnanda hér síðar.Meðbréfi 3. apríl 2014 tilkynnti stefndi stefnanda að stefndi hefði þegarendurreiknað umrætt lán félagsins og uppgjör farið fram. Var frekariendurútreikningi og leiðréttingu með vísan til fullnaðarkvittana hafnað.Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu lét stefnandi þá reikna út þá fjárhæð semsvaraði til þeirra vaxta sem hann hafði greitt til 10. desember 2010, og hanntaldi sig eiga fullnaðarkvittanir fyrir, í því skyni að hafa uppi kröfu gegnstefnda fyrir dómi. Ekki er ástæða til að rekja samskipti aðila frekar eftirþetta tímamark.Ístefnu kemur fram að auk þess láns sem hér um ræðir hafi stefnandi látið reiknaút þrjú önnur lán. Telur stefnandi sig eiga kröfu samtals að fjárhæð389.661.660 krónur vegna þessara lána.Viðaðalmeðferð málsins gaf skýrslu sem vitni Einar Kristján Jónsson, lögfræðingurhjá Landsbankanum hf.Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnandibyggir í fyrsta lagi á því að stefndi hafi viðurkennt rétt hans til að byggja áfullnaðarkvittunum vegna greiðslu samningsvaxta af áðurlýstu láni eða hafiskapað honum lögmætar væntingar á þá leið. Hann vísar til þess að stefndi hafiskapað honum væntingar um að lánið yrði endurreiknað að nýju eða viðurkenntþennan rétt, með vísan til viðmiða um fullnaðarkvittanir fyrir greiðslusamningsvaxta, með tilkynningu á heimasíðu sinni 23. nóvember 2012. Þessarvæntingar hafi einnig verið styrktar í tölvupóstsamskiptum við starfsmannstefnda. Við munnlegan flutning málsins vísaði stefnandi einnig til þess aðstefndi hefði fallist á að stefndi gæti byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegna tveggjanánar tilgreindra bílasamninga. Taldi hann í þessu felast beina viðurkenningu áþví að stefnandi ætti að njóta fullnaðarkvittana vegna greiðslu vaxta af lánumsínum. Stefnandi vísar einnig til þess að svo virðist sem stefndi hafi fallistá að önnur fyrirtæki, í sambærilegri stöðu og stefnandi, gætu byggt rétt áfullnaðarkvittunum. Er í þessu efni vísað til einstakra dæma svo og skýrsluEinars Kristjáns Jónssonar fyrir dómi. Sé stefnda, sem sé fjármálastofnun íeigu ríkisins, óheimilt að mismuna stefnanda með því að hafnafullnaðarkvittunum í hans tilviki. Í þessu sambandi hefur stefnandi talið aðstefndi fari gegn 4. tl. reglna Samkeppniseftirlitsins til viðskiptabanka íríkiseigu, sbr. álit nr. 3/2008, 12. nóvember 2008, sem og gegn ákvæði 7. tl. 3.mgr. 3. gr. laga nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila ogfyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Í annan stað byggir stefnandimálatilbúnað sinn á því að fullnægt sé þeim skilyrðum, sem mótuð hafi verið ídómaframkvæmd, til þess að hann geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum. Stefnandihafi þannig verið í góðri trú um að með vaxtagreiðslum til stefnda væri hann aðefna að fullu skyldur sínar að þessu leyti. Þá nemi viðbótarkrafa stefnda vegnalánsins 71.4% af höfuðstól og sé því augljóslega um verulegt hlutfall afhöfuðstól að ræða. Að því er varðar skilyrðið um að festa hafi verið íframkvæmd samningsins vísar stefnandi til þess að hann hafi greitt alls 59afborganir og alltaf á gjalddaga. Að því er varðar stöðu aðila bendir stefnandiá að stefnandi hafi enga sérþekkingu á gengismálum og alls ekki þekkingu semjafna megi við þekkingu fjármálafyrirtækis. Sjónarmiðum um að stefnandi hafigetað haft áhrif á samningsgerð er hafnað. Stefnandi telur stefnda einnig hafaviðurkennt aðstöðumun aðila í bréfi 12. júní 2014. Að því er varðar röskun áfjárhagslegri stöðu telur stefnandi að beita þurfi heildarmati. Hann vísar tilþess að um sé að ræða fjögur lán þar sem viðbótarkrafa nemi samtals 456.068.383krónum. Hér sé um að ræða verulega röskun á fjárhag og mun hærra hlutfall afveltu en í þeim málum sem lokið hafi með dómum Hæstaréttar. Stefnandi vísar til almennrareglna samninga- og kröfuréttar um, einkum til sjónarmiða um efndir og lokkröfuréttinda. Vísað er til vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum,einkum með lögum 151/2010, en 72. gr. stjórnarskrárinnar um bann viðafturvirkri skerðingu. Þá er vísað til meginreglu kröfuréttar um rétt tilendurgreiðslu vegna þeirrar ofgreiðslu sem hafi verið greidd vegnalánssamnings. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er þvímótmælt að stefndi hafi með nokkrum hætti skuldbundið sig til að endurreiknafrekar umrætt lán. Þvert á móti telur stefndi ljóst að í áðurlýstrifréttatilkynningu í nóvember 2012 hafi verið fyrirvarar sem lutu að því aðstefndi hygðist á því tímamarki einungis hefja endurútreikning lánssamninga sem„uppfylltu skilyrði“ sem kveðið var á um í dómum Hæstaréttar. Sama eigi við umtölvubréfasamskipti aðila. Þá mótmælir stefndi því einnig að hann gæti ekki viðeigandisamræmis gagnvart viðskiptavinum að því er varðar endurútreikning lána. Að þvíer varðar tilvísun stefnanda til endurútreiknings stefnda á svonefndumbílalánum er þeirri málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni, en auk þesser vísað til þess að hér sé um að ræða lánasamninga allt annars eðlis en hér umræðir. Að sama skapi er því alfarið hafnað að afstaða stefnda að þessu leytifari á einhvern hátt gegn reglum Samkeppniseftirlitsins eða ákvæðum laga nr.107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- oggjaldeyrishrunsins, en óljóst sé hvaða þýðingu framangreint hafi fyrirlögskipti aðila. Í annan stað hafnar stefndi þvíað fullnægt sé skilyrðum til þess að stefnandi geti haft uppi viðbótarkröfu ágrundvelli fullnaðarkvittana. Í þessu sambandi leggur stefndi áherslu á þaðskilyrði að sú byrði hvíli á stefnanda að sanna að krafa stefnda sem leiddi af4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, hafi falið í sér umtalsvert óhagræðifyrir stefnanda, þ.á m. með tilliti til stöðu hans, starfsemi og fjárhags.Bendir stefndi á að í þessu efni verði meðal annars að líta til þess aðhöfuðstóll lánsins lækkaði verulega, hvort tveggja við 25% niðurfærsluhöfuðstóls og við endurútreikning sem átti sér stað 15. desember 2011. Stefndibendir einnig á að stefnandi sé umsvifamikið rekstrarfélag, einkum á sviðiinnflutnings og viðskipta almennt, og verði ekki jafnað til lítils fyrirtækiseða fámenns sveitarfélags. Vísar stefndi til fyrirliggjandi gagna málsins umrekstrartekjur stefnanda. Þá sé stefnandi hluti stórrar fyrirtækjasamsteypu oghljóti að hafa verið í stöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálum lánssamningsins.Einnigsé til þess að líta að fjárhæð viðbótarkröfu geti ekki talist umtalsverð, meðtilliti til atvika allra og aðstæðna. Telur stefndi að í þessu efni eigi aðlíta til verðlagsþróunar þannig að höfuðstóll sé verðbættur áður en hlutfall viðbótarkröfuaf höfuðstól sé metið. Eins sé ljóst að fjárhæð viðbótarkröfu geti ekki talistveruleg ef hún er miðuð við fjárhagslega stöðu stefnanda eða samstæðustefnanda. Stefnanda hafi, með tilliti til stærðar og umfangs, ogsérfræðiþekkingar á alþjóðlegum viðskiptum, vart getað dulist samhengi millimynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar og því ekki talist í góðri trú. Einnig erá það bent að öll lán, einnig það sem tekið var til uppgreiðslu þess láns semhér um ræðir, hafi verið greidd upp. Stefndi hefur ekki talið að krafastefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti en telur allar athafnir og athafnaleysistefnanda við framkvæmd og uppgjör lánsins benda til þess að hann hafi ekkiorðið fyrir verulegri röskun vegna endurútreiknings stefnda á vöxtum.Niðurstaða Aðmati dómsins gat hvorki fréttatilkynning stefnda 23. nóvember 2012 né þau bréfeða yfirlýsingar starfsmanna, sem lagðar hafa verið fram í málinu, skapaðstefnanda réttmætar væntingar um að viðurkenndur yrði ríkari réttur hans, vegnafullnaðarkvittana fyrir greiðslu samningsvaxta áðurgreinds láns, en leiddi aflögum á hverjum tíma. Verður því hafnað málsástæðum stefnanda um að stefndihafi með þessu skuldbundið sig til að fallast á fullnaðarkvittanir stefnanda.AÞá kröfu verður að gera til stefnda sem starfarsamkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki að hannkomi sér upp faglegu og samræmdu verklagi í samskiptum við viðskiptamenn sínaog meðferð hagsmuna þeirra. Jafnframt er ljóst að verklag stefnda eðaraunveruleg framkvæmd í samskiptum við viðskiptamenn getur, undir vissumkringumstæðum, skapað réttmætar væntingar viðskiptamanna til ákveðinnarmeðferðar af hans hálfu. Gildir þá einu þótt stefndi sé í þessu efni ekkibundinn af formlegri jafnræðisreglu, sbr. til hliðsjónar álit Samkeppniseftirlitsins12. nóvember 2008 nr. 3/2008 sem stefnandi hefur vísað til. Verður og að skiljamálatilbúnað stefnanda þannig að hann telji stefnda hafa skapað væntingar um aðtekið yrði tillit til fullnaðarkvittana, vegna greiðslu þeirra samningsvaxtasem áður greinir, með því að fallast á slíkt í málum annarra fyrirtækja ísambærilegri stöðu, svo og með því að fallast á fullnaðarkvittanir vegnagreiðslu vaxta af svokölluðum bílalánum, sem áður greinir. Ímálinu verður að horfa til þess að einu settu reglurnar, sem gilda umendurútreikning gengistryggðra lána er að finna í lögum nr. 151/2010 sembreyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Gera þau lög, sem ætlaðvar að skýra og festa í lög þau viðmið sem fram komu í dómi Hæstaréttar 16.september 2010 í máli nr. 471/2010, ekki sérstaklega ráð fyrir því að skuldarigeti byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegna greiddra samningsvaxta af láni sembundið var ólögmætri gengistryggingu. Þvert á móti verður gagnályktað aflögunum að skuldarar eigi ekki slíkan rétt. Samkvæmt ítrekuðum fordæmum Hæstaréttar var 72.gr. stjórnarskrár lýðveldisins því til fyrirstöðu að með téðum lögum væru mennmeð íþyngjandi og afturvirkum hætti sviptir möguleikum til að byggja rétt áfullnaðarkvittunum, eins og sá réttur leiddi af almennum reglum fjármunaréttar,sbr. einkum dóm Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011. Í framkvæmdhefur raunar einnig verið fallist á að skuldarar geti byggt rétt áfullnaðarkvittunum vegna greiðslna sem fram fóru eftir gildistöku laga nr.151/2010 hinn 22. desember 2010, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 18. október 2012 ímáli nr. 464/2012, þó án þess að fram hafi komið sérstakur rökstuðningur umþetta atriði. Hvað sem þessu líður er ljóst að réttur skuldara til að byggja áfullnaðarkvittunum vegna greiðslu vaxta hefur fyrst og fremst grundvallast átúlkun dómstóla á þeim ólögfestu viðmiðum sem miða ber við þegar tekin erafstaða til þess hvort víkja beri frá meginreglunni um fullar efndirsamningsskuldbindinga með vísan til fullnaðarkvittana. Þegar höfð er hliðsjónaf matskenndu eðli þessara viðmiða, meðal annars áherslu dómstóla á nauðsynheildarmats í hverju og einu tilviki, er ljóst að engan veginn hefur legiðfyrir með ótvíræðum hætti hvenær réttur til að byggja á fullnaðarkvittunum værifyrir hendi í tilfelli einstaks skuldara eða tiltekins láns. Að virtu því lagaumhverfi sem nú hefur veriðlýst verður ekki á það fallist að stefnda hafi borið skylda til þess að fallafrá einstaklingsbundnu mati í tilviki hvers og eins fyrirtækis, líkt ogdómaframkvæmd gerir ráð fyrir, og miða þess í stað við ákveðnar kennitölurfyrirtækis, svo sem veltu, starfsmannafjölda og fjárhæð láns. Þá er það alkunnaað fjármálafyrirtæki kunna að semja við viðskiptavini um tímabundna stöðvungreiðslna, lækkun eða jafnvel niðurfellingu lána með sameiginlega hagsmuni aðleiðarljósi. Leiðir einnig af þessu að ákvarðanir stefnda um lánamáltiltekinna fyrirtækja gátu aðeins skapað stefnanda mjög takmarkaðar væntingar. Samkvæmtöllu framangreindu verður ekki á það fallist að stefndi hafi með ákvörðunumsínum um lán annarra fyrirtækja, sem vísað hefur verið til í málinu, eða meðframkvæmd sinni við uppgjör gengistryggðra lána, skapað stefnanda slíkarvæntingar að hann eigi ríkari rétt á því að byggja á fullnaðarkvittunum enleiðir af lögum. Með sama hætti verður ekki á það fallist að jafnræðisrök, aðþví marki sem þau eiga við, eigi að leiða til þessarar niðurstöðu. Sá samningur um er að ræða í máli þessu nam 250milljónum króna. Verður honum ekki jafnað til þeirra staðlaðra samninga um bílalánsem lúta að mun lægri fjárhæðum, sbr. þá samninga sem um var deilt í því málisem lyktaði með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014. Hefurþað því ekki þýðingu um niðurstöðu málsins þótt fyrir liggi að stefndi hafiákveðið að fallast á fullnaðarkvittanir vegna slíkra samninga, bæði almennt ogí tilviki stefnanda.BDómurinn telur fram komið að hlutfall viðbótarkröfustefnda vegna afturvirks útreiknings vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr.38/2001 hafi í sjálfu sér verið umtalsvert hvort sem litið er til höfuðstólslánanna, heildarvaxtagreiðslna eða einungis þeirra fjárhæða sem hér var um aðræða. Þá verður ekki á það fallist með stefnda að um hafi verið að ræða svofáar greiðslur eða lítið hlutfall afborgana að ekki hafi myndast nægileg festaí lögskiptum aðila að þessu leyti. Sömuleiðis verður ekki talið að sú staðreyndað vaxtagreiðslur höfðu átt sér stað um nokkuð langt skeið mæli gegn því aðstefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum.Í málinu er hins vegar til þess að líta að árið2011, þegar endurútreikningur fór fram, námu rekstrartekjur stefnanda tæpumfjórum og hálfum milljarði króna og eignir rúmlega 1,7 milljarði króna. Er afþessu, svo og öðrum gögnum málsins, ljóst að stefnandi er stórt fyrirtæki áíslenskan mælikvarða og gildir þá einu þótt ekki sé litið til móðurfélagsstefnanda. Einnig verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi í kraftifjárhagslegs styrkleika síns verið í góðri aðstöðu til að leggja mat á kosti oggalla þess að taka lán sem fylgdi gengi erlendra gjaldmiðla. Þá verður að horfatil þess að endurútreikningur stefnda leiddi ekki til þess að stefnandi væriskyndilega krafinn um auknar greiðslur heldur var þvert á móti um það að ræðaað höfuðstóll lána væri færður niður á grundvelli endurútreiknings stefnanda.Er og ekki komið fram í málinu að greiðslubyrði stefnanda hafi aukist íframhaldi af endurútreikningi stefnda.Að virtum framangreindum atriðum þykir stefnandiekki hafa sýnt fram á að áskilnaður stefnda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr.laga nr. 38/2001 til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 hafi valdið honumsvo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nærað bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015. Eru því ekki uppfylltskilyrði til að víkja frá téðum fyrirmælum laga nr. 38/2001 viðvíkjandiendurútreikningi gengistryggðra lána með vísan til fyrrgreindra ákvæða 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, ogáðurlýstrar reglu fjármunaréttar um fullnaðarkvittanir. Verður stefndi þvísýknaður af kröfum stefnanda. Meðhliðsjón af vafaatriðum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Árni Helgason hdl.Af hálfu stefnda flutti máli Andri Árnason hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Innes ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 275/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Varnarþing Málshöfðunarfrestur Stefnubirting Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærumál. Fjármálafyrirtæki. Slit. Riftun. Varnarþing. Málshöfðunarfrestur. Stefnubirting. Vanreifun. Frávísunarúrskurður felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2013, þar sem máli sem sóknaraðili beindi aðallega að Jaime Serrano Suner Polo og til vara að varnaraðila var vísað frá dómi að því er þann síðastnefnda varðar. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um frávísun. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta sem fyrr segir aðallega gegn Jaime SerranoSuner Polo, en til vara á hendur varnaraðila. Í málinu leitar sóknaraðili riftunar á greiðslu, sem hann innti af hendi til aðalstefnda í héraði fyrir milligöngu varnaraðila 3. október 2008 eins og nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði, og endurheimtu fjárhæðarinnar sem greidd var. Aðalstefndi og varnaraðili kröfðust þess báðir að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. Með úrskurðinum var þeirri kröfu aðalstefnda hafnað, en málinu vísað frá dómi að því er varnaraðila varðar. Frávísunarkrafa varnaraðila er reist á því í fyrsta lagi að hann eigi ekki varnarþing hér á landi. Í öðru lagi að héraðsdómsstefna í málinu hafi ekki verið birt honum með lögmætum hætti innan málshöfðunarfrests samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum og málið því ekki höfðað í tæka tíð. Í þriðja lagi að málatilbúnaður sóknaraðila í stefnunni uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður sú niðurstaða staðfest að ekki séu efni til að vísa málinu frá héraðsdómi vegna þess að málatilbúnaði sóknaraðila sé svo áfátt að úr honum verði ekki bætt undir rekstri þess. Í 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 er slitastjórn fjármálafyrirtækis veitt heimild til að krefjast riftunar á ráðstöfunum fyrirtækisins ef ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess, eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Samkvæmt þriðja málslið málsgreinarinnar, sem tekinn var upp í hana með 1. gr. laga nr. 146/2011, skal mál sem slitastjórn höfðar á grundvelli hennar þingfest fyrir þeim héraðsdómi þar sem fjármálafyrirtæki var tekið til slita.Að virtu þessu síðastgreinda lagaákvæði og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 21. september 2012 í máli nr. 485/2012 er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að reka megi málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Í öðrum málslið 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, eftir að honum var breytt með 1. gr. laga nr. 146/2011, er mælt svo fyrir að frestur slitastjórnar til að höfða riftunarmál samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sé 30 mánuðir. Samkvæmt því byrjar málshöfðunarfresturinn að líða þegar slitastjórn átti þess kost að gera riftunarkröfu, þó aldrei fyrr en við lok kröfulýsingarfrests. Slitastjórn sóknaraðila var skipuð 29. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti við slit hans 30. október sama ár. Sóknaraðili hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að atvik málsins séu með þeim hætti að miða beri upphaf þessa rúma málshöfðunarfrests við síðara tímamark en lok kröfulýsingarfrests og verður því litið svo á að hann hafi runnið út 30 mánuðum síðar eða 30. apríl 2012. Þar sem varnaraðili sótti þing við þingfestingu málsins skiptir engu hvort honum var birt stefna á lögmætan hátt, sbr. 4. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því og með vísan til þess sem áður segir stendur eftir að leysa úr því hvort sóknaraðili hafi höfðað málið á hendur varnaraðila innan þess frests sem að framan greinir. Samkvæmt 93. gr. laga nr. 91/1991 telst mál höfðað þegar stefna er birt eða árituð um viðtöku samrits hennar, sbr. 3. mgr. 83. gr. laganna, ellegar stefndi mætir að öðrum kosti fyrir dómi þar sem stefnandi afhendir honum samrit stefnu og þingfestir mál. Í samræmi við það segir í 1. mgr. 94. gr. sömu laga að mál sé þingfest með því að stefna er lögð fram fyrir dómi. Við þingfestingu skal stefnandi leggja fram stefnu og þau skjöl sem varða málatilbúnað hans eða hann byggir annars kröfur sínar á, sbr. 1. mgr. 95. gr. laganna. Sóknaraðili fór þess á leit 17. janúar 2012 við sýslumanninn í Keflavík að hann hlutaðist til um að héraðsdómsstefna í máli þessu yrði birt fyrir aðalstefnda í héraði og fyrirsvarsmanni varnaraðila á Spáni í samræmi við ákvæði samnings um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum frá 15. nóvember 1965. Sýslumaður framsendi stefnuna til hlutaðeigandi yfirvalda þar í landi. Með bréfi 27. mars 2012 sendi sýslumaður sóknaraðila vottorð um að stefnan hafi verið birt fyrir aðalstefnda í Madrid á Spáni 7. sama mánaðar. Þegar frestur til stefnubirtingar var við að renna út án þess að gögn hefðu borist frá spænskum yfirvöldum um birtingu stefnunnar fyrir varnaraðila fékk sóknaraðili birta í Lögbirtingablaði 27. apríl 2012 stefnu sem óumdeilt virðist að hafi verið samhljóða þeirri upphaflegu að öðru leyti en því að í kafla með fyrirsögninni „lagatilvísanir“ hafði til samræmis við 2. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 verið bætt svohljóðandi málslið: „Stefna þessi er birt í Lögbirtingablaði á grundvelli b-liðar 89. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem birting stefnunnar hefur ekki tekist á hendur stefndu.“ Við þingfestingu málsins 29. maí 2012 lagði sóknaraðili fram eintak stefnunnar eins og hún hljóðaði í upphafi án þess að henni fylgdu gögn um að hún hefði verið birt fyrir varnaraðila eftir einhverri þeirri leið sem um ræðir í 1. til 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991. Auk stefnunnar lagði sóknaraðili meðal annars fram bréf sitt til varnaraðila 11. maí 2012, þar sem honum var tilkynnt um málshöfðunina og jafnframt að óskað hafi verið eftir að stefnan yrði birt í heimalandi hans í samræmi við ákvæði áðurnefnds samnings, en sökum þess að ekki hafi borist staðfesting á að það hafi verið gert hafi stefnan verið birt í Lögbirtingablaði 27. apríl 2012. Á hinn bóginn lagði sóknaraðili hvorki fram afrit af stefnunni sem hafði verið birt í Lögbirtingablaði né gögn um þá birtingu eða til stuðnings því að uppfyllt væri það skilyrði b. liðar 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 fyrir slíkri birtingu stefnu að erlend yfirvöld hafi neitað eða látið hjá líða að verða við ósk um að birta hana. Varnaraðili lagði hins vegar fram í þinghaldi 30. september 2012 gögn um birtingu stefnunnar í Lögbirtingablaði. Þegar málið var tekið til munnlegs flutnings um frávísunarkröfu varnaraðila og aðalstefnda 4. mars 2013 lagði sóknaraðili fram bréf sýslumannsins í Keflavík 18. desember 2012 ásamt vottorði frá Spáni um að stefna í málinu hafi verið birt fyrir fyrirsvarsmanni varnaraðila 21. febrúar sama ár. Í héraðsdómsstefnu kom meðal annars fram að af hálfu varnaraðila væri henni beint að formanni stjórnar hans, Gonzalez Rodriguez Francisco, með aðsetur á Plaza San Nicolas nr. 4 í Bilbao á Spáni. Samkvæmt þýðingu sem sóknaraðili hefur lagt fram í Hæstarétti á vottorði um birtingu stefnunnar gagnvart varnaraðila segir að fyrrnefndur maður hafi ekki hist fyrir „á heimili“ varnaraðila „við götuna Gran Vía 12“. Stefnan hafi verið birt fyrir „aðila sem kveðst vera starfsmaður ... hjá hlutaðeigandi og heita Ana García“. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti er því haldið fram að starfsstöð hans sé „ekki við þessa götu“, svo og að ekkert liggi heldur „fyrir um að þessi tiltekni einstaklingur sem tók við stefnunni hafi einhver þau tengsl við varnaraðila að hann sé bær að lögum að taka við stefnu fyrir varnaraðila hönd.“ Um þessi atriði verður að líta til þess að „starfsmaður dómsmálaskrifstofunnar“, sem svo er nefndur í fyrrnefndri þýðingu á vottorði um birtingu stefnunnar, hefur staðfest þar að „heimili“ varnaraðila sé á umræddum stað og hefur því ekki verið hnekkt. Varnaraðili hefur ekki haldið því fram að fyrrnefnd Ana García sé ekki starfsmaður sinn, sem honum stæði næst að taka af skarið um, og verður að því gættu ekki séð að hverju þau rök hans lúta að hún hafi ekki að lögum verið bær um að taka við stefnunni fyrir hans hönd. Verður því að líta svo á að þessi birting á stefnunni hafi verið fullnægjandi. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að tekist hafi að birta stefnu í málinu fyrir varnaraðila innan þess frests sem sóknaraðili hafði til að höfða það. Þótt ekki hafi verið sýnt fram á þetta fyrr en löngu eftir þingfestingu málsins með framlagningu vottorðs um stefnubirtingu í þinghaldi 4. mars 2013 verður að gæta að því að tilgangur málshöfðunarfrests samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 er öðru fremur sá að koma í veg fyrir óvissu viðsemjanda þrotamanns um hvort þrotabú muni una við ráðstöfun hans fyrir upphaf skipta, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 257/2003. Líta verður svo á að sóknaraðili hafi jafnskjótt og tilefni var til borið fyrir sig að tekist hafi að birta stefnuna fyrir varnaraðila, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, en eins og áður greinir barst sóknaraðila ekki vitneskja um það fyrr en í desember 2012. Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varnaraðila varðar. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugist að til viðbótar kæru í málinu lagði sóknaraðili fyrir Hæstarétt athugasemdir við greinargerð varnaraðila, svo sem þeim fyrrnefnda var heimilt samkvæmt 1. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991. Að því búnu lagði varnaraðili fram „viðbótarathugasemdir“ í tilefni af greinargerð sóknaraðila. Þessi málatilbúnaður varnaraðila er andstæður lögum. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðar kröfu sóknaraðila, LBI hf., á hendur varnaraðila, Banco BilbaoVizcaya Argentaria S.A. Varnaraðili greiði sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 185/2011
Kærumál Barnavernd Börn Vistun barns Gjafsókn
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að barn A yrði vistað utan heimilis hennar í sjö mánuði á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr. og 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2011, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að nafngreindur sonur sóknaraðila yrði vistaður utan heimilis hennar frá 2. nóvember 2010 til 2. júní 2011. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila „gert að afhenda móður drenginn þegar í stað.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr ríkissjóði án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Engin heimild stendur til að dæma sóknaraðila kærumálskostnað úr ríkissjóði, svo sem hún krefst, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur.
Mál nr. 237/1998
Skattur Endurálagningarheimild Álag Sameignarfélag Sératkvæði
H og Þ stofnuðu sameignarfélagið P sem tilkynnt var til firmaskrár. Var svo um samið að félagið skyldi vera eigandi alls hlutafjár H og Þ í tilteknum hlutafélögum og rekið sem sjálfstæður skattaðili. P taldi svo fram sem sjálfstæður skattaðili árin 1992 til 1996. Skattstjóri ákvað árið 1996 að endurákvarða opinber gjöld P þannig að þau féllu niður en þess í stað skattleggja eignir og tekjur P með eignum og tekjum H of Þ. Auk þessa lagði skattstjóri álag á skattstofna H og Þ við álagningu opinberra gjalda vegna framangreinds tímabils. Talið var að P uppfyllti að formi til skilyrði þess að teljast sjálfstæður skattaðili samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt. Skilyrði fyrir sjálfstæðri skattskyldu sameignarfélags væri hins vegar að félag hefði atvinnurekstur með höndum en því væri ekki til að dreifa um P. Var því hafnað kröfu P, H og Þ um ógildingu ákvarðana skattstjóra. Þá var talið að framtöl P, H og Þ hefðu verið með þeim hætti að heimilt hefði verið að endurákvarða opinber gjöld þeirra og leggja álag á skattstofna H og Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 4. júní 1998. Þeir krefjast þess aðallega, að úrskurður skattstjóra í kærumáli Partafélagsins sf. frá 3. mars 1997 og úrskurðir skattstjóra í kærumálum Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar frá 16. maí 1997 verði felldir úr gildi og opinber gjöld áfrýjenda gjaldárin 1993-1996 verði ákvörðuð samkvæmt framlögðum skattframtölum þeirra. Fyrsta varakrafa áfrýjenda er sú, að fyrrgreindir úrskurðir verði felldir úr gildi að því er varðar álagningu opinberra gjalda áfrýjenda gjaldárin 1994-1996 og opinber gjöld þeirra þau ár verði ákvörðuð samkvæmt framlögðum skattframtölum þeirra. Önnur varakrafa þeirra er sú, að fyrrgreindir úrskurðir varðandi gjaldárin 1993, 1994 og 1995 verði felldir úr gildi og opinber gjöld þeirra þau gjaldár verði ákvörðuð samkvæmt framlögðum skattframtölum þeirra og skattstofnar öll gjaldárin 1993-1996 verði ákvarðaðir án álags. Til þrautavara krefjast þeir þess, að skattstofnar áfrýjenda Jóns Helga og Jóns Þórs gjaldárin 1993-1996 verði lækkaðir sem nemur álagi, sem skattstjóri hefur bætt við skattstofna þeirra. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Af lögum nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð verður örugglega ráðið, að aðeins skuli skrá í firmaskrá þá sem atvinnurekstur hafa með höndum. Eins og fram kemur í héraðsdómi uppfyllir Partafélagið sf. að formi til lötmælt skilyrði þess að teljast sjálfstæður skattaðili, sbr. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Skilyrði fyrir sjálfstæðri skattskyldu sameignarfélags er hins vegar, að það hafi atvinnurekstur með höndum. Því var ekki til að dreifa hjá Partafélaginu sf., og uppfyllir félagið því ekki efnisskilyrði ákvæðisins. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á, að eini tilgangurinn með stofnun félagsins hafi verið sá að færa persónulegar tekjur eigenda þess inn í sameignarfélagið í því skyni að þeir greiddu lægri tekjuskatt. Ber því að hafna aðalkröfu áfrýjenda. Þá er einnig fallist á það með héraðsdómi, að áfrýjendur hafi ekki látið í té með framtölum sínum eða fylgigögnum fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, þannig að 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 á hér ekki við. Ekki var ljóst til dæmis hvort líta bæri á yfirfærslu hlutabréfanna sem stofnframlag eða kaup, en samningar um kaup á hlutabréfunum fylgdu ekki með framtölunum. Þá fylgdu ekki með upplýsingar um það, hvenær ákvörðun var tekin um arðsúthlutun á árinu 1993. Skattstjóra var því ekki unnt, án þess að leita skýringa félagsins og afla gagna samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, að leiðrétta framtölin einhliða. Loks er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að ekki séu skilyrði fyrir hendi til niðurfellingar álags samkvæmt 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt framansögðu og með vísan til forsenda héraðsdóms er hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Partafélagið sf., Jón Helgi Guðmundsson og Jón Þór Hjaltason, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3 tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt er það meðal skilyrða fyrir sjálfstæðri skattskyldu sameignarfélags, að félagið sé skrásett á firmaskrá samkvæmt lögum nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð, sem almennt kallast firmalögin. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að í skilyrðinu felist sjálfstæð krafa um, að félag þurfi að stunda atvinnurekstur til að öðlast þessa stöðu. Þá ályktun er þó ekki unnt að draga af firmalögunum sjálfum, þar sem ákvæði þeirra um skráningu sameignarfélaga eru aðallega bundin við afmarkaðar tegundir atvinnurekstrar, þ.e. verslun og iðnað, og auðsætt er af almennu efni laga nr. 75/1981, að umræddu ákvæði þeirra er ekki ætluð slík afmörkun. Verður að skilja ákvæðið svo, að með því sé ekki horft til fyrirmæla firmalaganna, heldur hins, hvernig skráningu sameignarfélaga á grundvelli þeirra hafi verið hagað undanfarna áratugi. Er þá ólíku saman að jafna, þar sem skráningin hefur af ýmsum ástæðum verið mjög frjálsleg og náð langt út fyrir fyrrgreind atvinnusvið. Hafa félög, sem aðallega er ætlað að sýsla með tilteknar eignir, meðal annars verið talin geta hlotið skrásetningu að beiðni eigenda. Í málinu hefur stefndi ekki sýnt fram á, að skráning áfrýjandans Partafélagsins sf. á árinu 1992 hafi farið í bága við venjulega framkvæmd firmalaganna, né heldur hitt, að framkvæmdin megi teljast varhugaverð. Í annan stað er ástæða til að ætla, að umrætt skilyrði laganna um tekjuskatt og eignarskatt gagnvart sameignarfélögum hafi haft áhrif á almenna framkvæmd firmaskráningar hin síðari ár, og þá til aukningar á því frjálsræði, sem þar hefur ríkt. Er þannig boðið til ferðar inn í vítahring, ef ætlast er til, að firmaskráningin skeri úr um efnislega stöðu félaganna í skattalegu tilliti. Telja verður af þessum sökum, að skilyrðið um skráningu félaganna sem sjálfstæðra skattaðila feli fremur í sér kröfu um form en efni. Eftir stendur það hins vegar, að sameignarfélag hlýtur að þurfa að geta staðið undir því nafni sínu til að vera gjaldgengt í hópi skattþegna. Almenna skilgreiningu þess, hvaða samtök manna geti fallið undir reglur um sameignarfélög, er ekki að finna í settum lögum, og aðstaða félaga getur einnig verið með þeim hætti, að þau lúti þessum reglum á sumum sviðum réttarins, en ekki öðrum. Er hvorugt þetta efni til sérstakrar gagnrýni. Að öðru jöfnu má þó styðjast við þann algenga mælikvarða, að tilgangur sameignarfélags og umsvif þess varði starfsemi, er geri það að öðru og meiru en sérstakri sameign eigendanna og sé þannig fallin til að skilja það frá þeim sjálfum. Það sýnist og samrýmast almennu efni og markmiðum laga nr. 75/1981 að leggja hann hér til grundvallar. Partafélagið sf. var stofnað með skriflegum samningi áfrýjendanna Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar, eins og um getur í héraðsdómi, og það var skráð á firmaskrá eftir tilkynningu þeirra með viðeigandi hætti. Að formi til uppfyllti félagið þannig hin lögmæltu skilyrði þess að teljast sjálfstæður skattaðili. Af gögnum málsins verður á hinn bóginn ekki ráðið, að það hafi haft með höndum aðra starfsemi en eignarhald á tilteknum hlutum í tveimur hlutafélögum, sem sameigendurnir höfðu áður átt hvor um sig og framselt til félagsins á stofnárinu. Ekki er heldur sýnt fram á, að sameigendurnir ætli eða hafi ætlað sér að færa út starfsemina eða breyta henni úr þessu horfi. Ekki eru efni til að véfengja þá staðhæfingu eigendanna, að félagið hafi verið stofnað til að treysta samstöðu þeirra innan hlutafélaganna tveggja, sem um var að ræða, en um það mátti einnig beita öðrum lögmætum aðferðum, þannig að tilvist félagsins gat vart talist nauðsynleg forsenda þess, að þeim tilgangi yrði náð. Verður að ætla, að eigendurnir hafi jafnframt litið til þess hagræðis í formi lækkunar skatta af arði frá hlutafélögunum, sem ná mátti með stofnuninni, en arðurinn gat færst til þeirra sjálfra með beinum hætti í formi skattfrjálsra vaxta frá sameignarfélaginu, svo sem reyndin varð. Að athuguðu því, sem hér var rakið, er ég sammála þeirri niðurstöðu annarra dómenda, að Partafélagið sf. hafi ekki uppfyllt efnisleg skilyrði þess að teljast sjálfstæður skattaðili. Ég er einnig sammála því, að skattstjóra hafi verið heimilt eftir atvikum að taka skattlagningu vegna félagsins til endurskoðunar allt frá gjaldárinu 1993, þar sem hin takmörkuðu umsvif þess hafi ekki orðið að fullu ljós fyrr en að nokkrum starfstíma liðnum. Hins vegar mátti skattstjóri sjá þegar í upphafi, að skattaðild félagsins gat leitt til stórfellds hagræðis fyrir eigendurna, og höfnun á aðildinni var ekki eina úrræðið, sem hann gat neytt af því tilefni. Jafnframt hefur stefndi ekki sýnt fram á, að sókn eigendanna eftir þessu hagræði hafi verið einsdæmi í skattaframkvæmd. Með tilliti til þess og almennra jafnræðissjónarmiða verður að líta svo á, að skattstjóra hafi ekki verið rétt að beita álagi samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 við endurákvörðun skatta á hendur eigendunum. Sú ályktun hefur og stuðning í úrskurði yfirskattanefndar frá 6. febrúar 1998 um svipað efni. Samkvæmt þessu er það niðurstaða mín, að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm með þeirri breytingu, að stefnda verði gert að þola lækkun á nýjum skattstofnum áfrýjendanna Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar hvors um sig sem nemur því álagi, er bætt var við stofn tekna og eigna. Ég er sammála öðrum dómendum um málskostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 1998. I. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 20. ágúst 1997. Málinu var úthlutað til héraðsdómara 1. nóvember sl. og tekið fyrir 26. sama mánaðar. Aðalmeðferð málsins fór fram 25. febrúar sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Stefnendur eru Partafélagið sf., kt. 571192-2339, Nýbýlavegi 6, Kópavogi, Jón HelgiGuðmundsson, kt. 200547-3149, Mávanesi 20, Garðabæ og Jón Þór Hjaltason, kt 160550-2959, Súlunesi 17, Garðabæ. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að úrskurður skattstjóra í kærumáli Partafélagsins sf. frá 3. mars 1997 og úrskurðir skattstjóra, í kærumálum Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar frá 16. maí 1997, verði felldir úr gildi og opinber gjöld stefnenda gjaldárin 1993-1996 verði ákvörðuð samkvæmt framlögðum skattframtölum þeirra. Til vara að úrskurður skattstjóra í kærumáli Partafélagsins sf. frá 3. mars 1997 og úrskurðir skattstjóra í kærumálum Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar frá 16. maí 1997 varðandi gjaldárin 1993, 1994 og 1995 verði felldir úr gildi og opinber gjöld stefnenda þau gjaldár verði ákvörðuð samkvæmt framlögðum skattframtölum þeirra og skattstofnar öll gjaldárin 1993-1997 verði ákvarðaðir án álags. Til þrautavara að skattstofnar stefnenda Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar gjaldárin 1993-1997 verði lækkaðir sem nemur álagi, sem skattstjóri hefur bætt við skattstofna þeirra. Stefnendur gera í öllum tilvikum kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað samkvæmt framlögðum reikningi eða að mati réttarins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllu dómkröfum stefnenda. Þá er gerð krafa um greiðslu málskostnaður úr þeirra hendi að mati dómsins. Helgi V. Jónsson hrl. flutti málið fyrir hönd stefnenda en Jón G. Tómasson ríkislögmaður fyrir hönd stefnda. II. Málavextir Með stofnsamningi dags. 20. maí 1992, stofnuðu stefnendur, Jón Helgi Guðmundsson og Jón Þór Hjaltason, Partafélagið sf. en þeir voru þá eigendur stærsta hluta hlutafjár í BYKO hf. og Jónum hf. Tilgangur félagsins var sagður eignaumsýsla, rekstur fasteigna og skyldur rekstur. Tilkynning um stofnunina, dags. 15. september 1992, var send firmaskrá Kópavogs hinn 17. september 1992 og félagið var skráð. Var svo um samið milli eigenda að sameignarfélagið skyldi verða eigandi alls hlutafjár þeirra í BYKO hf. og Jónum hf. og rekið sem sjálfstæður skattaðili og voru kaupsamningar gerðir um kaup sameignarfélagsins á hlutabréfum eigenda í BYKO hf. hinn 20. maí 1992 og hinn 27. október 1992 um hlutabréfin í Jónum hf. Taldi sameignarfélagið fram sem sjálfstæður skattaðili, fyrst fyrir tekjuárið 1992 og síðan upp frá því. Með bréfi skattstjórans í Reykjanesumdæmi til Partafélagsins sf., dagsett 29. maí 1996 var óskað eftir því að sameignarfélagið legði fram öll fylgiskjöl bókhalds félagsins rekstrarárin 1992, 1993 og 1994 ásamt ljósritum af skuldabréfum og öðrum gögnum, sem vörðuðu reksturinn umrædd rekstrarár. Sameignarfélagið varð við þessum óskum með bréfi dags. 20. júní 1996. Með bréfi skattstjóra til félagsins dags. 8. nóvember 1996 tilkynnti hann að fyrirhugað væri með vísan til 96. gr. laga nr. 75/1981 að endurákvarða opinber gjöld félagsins gjaldárin 1993, 1994, 1995 og 1996 á grundvelli rökstuðnings í bréfinu. Jafnframt var eigendum félagsins tilkynnt með bréfum sama dag að fyrirhugað væri að falla frá allri skattlagningu á sameignarfélagið og skattleggja tekjur og eignir félagsins með tekjum þeirra og eignum. Jafnframt tilkynnti skattstjóri að hann hefði í huga að bæta 25% álagi við hækkanir skattstofna eigenda. Eftirgreindur rökstuðningur kemur fram í framangreindum bréfum skattstjóra frá 8. nóvember 1996: Gjaldár 1993. 1) Sameignarfélagið hafði ekki atvinnurekstur með höndum á árinu 1992 eða síðar og getur af þeim sökum ekki verið sjálfstæður skattaðili, sbr. úrskurði ríkisskattanefndar nr. 1098/1975 og nr. 532/1992. Vísar skattstjóri í því sambandi til 7. gr. laganna, þar sem gerður er greinarmunur á tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi (B liður) og arði af hlutabréfum (C liður, 4. tl.). 2) Viðskipti félagsins og eigenda þess bera mjög sterkan keim af málamyndagerningi, sem komi fram í eftirfarandi: a) Engin gögn eru meðal bókhaldsgagna félagsins er staðfesta móttöku á arði frá BYKO hf. eða greiðslu á vöxtum til eigenda þess. b) Hlutabréfin sem seld hafa verið félaginu voru verið seld á nafnvirði þó að ljóst hafi verið að það verð var fjarri sannvirði. c) Ekki var tekið fram í samningum um kaup á hlutabréfunum með hvaða hætti andvirði þeirra skyldi greitt, aðeins að andvirði bréfanna skuli færast á viðskiptareikning eigenda hjá félaginu. d) Vextir sem sameignarfélagið greiddi eigendum á árinu 1992 vegna inneignar þeirra svaraði til 23,4% ársvaxta sem er mun hærra en vextir af skuldabréfum hjá bankastofnunum voru á þessum tíma. 3) Ákvarðanir um arð af hlutabréfum félagsins voru teknar áður en kaup um hlutabréfin áttu sér stað og beri því að teljast til tekna á skattframtali eigenda félagsins árið 1993. Gjaldár 1994. Vísað er af hálfu skattstjóra til rökstuðnings undir liðum 1 og 2 varðandi gjaldár 1993, en jafnframt tekur hann fram að fylgiskjöl fyrirtækisins séu öll tilbúin og því ljóst að sameignarfélagið hafi ekki tekið við þeim arðstekjum og vaxtatekjum sem því eru færðar til tekna á rekstrarreikningi og ekki heldur greitt þá vexti sem gjaldfærðir eru. Gjaldár 1995 og 1996. Skattstjóri rökstyður endurákvörðun sína á opinberum gjöldum aðila með sama hætti og gjaldárið 1994. Partafélagið sf. svaraði bréfi skattstjóra með bréfi, dags. 18. desember 1996, og eigendur þess með samhljóða bréfum sama dag þar sem mótmælt var rökstuðningi skattstjóra og á það bent að frestur skattstjóra til endurákvörðunar á gjöldum aðila væri liðinn sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Í úrskurði skattstjóra í máli félagsins, dags. 3. mars 1997, vísar skattstjóri til bréfs síns frá 8. nóvember 1996, sbr. II. kafla úrskurðarins, en í niðurstöðu úrskurðarins er því haldið fram að Partafélagið sf. hafi verið stofnað til málamynda í því skyni að koma málum svo fyrir að þeir Jón Helgi og Jón Þór greiði umtalsvert lægri tekjuskatta en ella. Með úrskurði skattstjóra voru öll opinber gjöld á sameignarfélagið felld niður. Með úrskurðum skattstjóra, dagsettum sama dag, endurákvarðaði skattstjóri opinber gjöld þeirra Jóns Helga og Jóns Þórs. Eru skattstofnar þeirra hækkaðir í samræmi við boðaðar hækkanir í bréfi skattstjóra frá 8. nóvember 1996 auk 25% álags. Úrskurður skattstjóra í máli félagsins frá 3. mars 1997 var ekki kærður til skattstjóra, en með kærum, dags. 2. apríl 1997, voru úrskurðir skattstjóra í málum eigenda kærðir til skattstjóra sem staðfesti þá með úrskurði dags. 16. maí 1997. Í úrskurðum þessum koma fram sömu rök fyrir endurákvörðunum sem fyrr. Með bréfum, dags. 14. júní 1997, voru úrskurðir varðandi stefnendur, Jón Helga og Jón Þór, kærðir til yfirskattanefndar. Málin eru þar enn til meðferðar, sbr. bréf yfirskattanefndar frá 19. júní 1997. Með bréfi, dags. 28. júlí 1997, tilkynnti skattstjórinn í Reykjanesumdæmi Partafélaginu sf. að þar sem ekki hafi verið viðurkennt að sameignarfélagið væri sjálfstæður skattaðili, væru ekki lögð á það opinber gjöld gjaldárið 1997. Breytingin væri gerð á grundvelli 95. gr. laga nr. 75/1981. Málsástæður stefnenda og lagarök. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að Partafélagið sf. hafi verið stofnað og skráð í firmaskrá sem sjálfstæður skattaðili á árinu 1992. Félagið hafi talið fram til skatts gjaldárið 1993 og síðan í samræmi við 3.tl. 1. og 2. mgr. 2. gr. og önnur ákvæði laga um tekju- og eignarskatt nr. 75/1981. Skattstjóri hafi ekki gert athugasemdir við stofnun sameignarfélagsins eða að það teldi fram til skatts sem sjálfstæður skattaðili fyrr en á árinu 1996. Allt fram til þess tíma verði að líta svo á að hann hafi samþykkt félagið sem sjálfstæðan skattaðila og verði það ekki svipt þeim réttindum með afturvirkum og íþyngjandi hætti eins og í úrskurði skattstjóra felist. Ekki sé vitað um dæmi þess að félög sem starfað hafi um jafn langan tíma og Partafélagið sf., séu svipt þeim rétti að teljast sjálfstæðir skattaðilar með jafn afturvirkum hætti sem hér hafi verið gert. Í skattframtölum sameignarfélagsins og ársreikningum þess komi ljóslega fram hverjar tekjur þess og gjöld séu og liggi ljóst fyrir að bæði forráðamenn félagsins og skattyfirvöld hafi litið svo á að félaginu væri skylt að telja fram tekjur sínar í samræmi við það sem gert var, sbr. upphafsmálslið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981. Fjölmörg dæmi séu til um að sameignarfélög telji fram til skatts sem sjálfstæðir skattaðilar þótt þau hafi litla og jafnvel enga starfsemi með höndum og eigi litlar eða engar eignir. Lögin um tekju- og eignarskatt nr. 75/1981 leitist við að auðvelda skattaðilum að breyta rekstrarformi sínu og viðurkenni þannig rétt aðila til að stjórna í þeim málum, þó að slíkar breytingar geti leitt til lægri opinberra gjalda. Megi hér nefna ákvæði 56, 56A og 57. gr. um sameiningar og formbreytingar og almennan rétt manna til að velja um rekstrarform fyrirtækja sinna, þó að í því geti falist skattahagræði. Um skattlagningu sameignarfélaga gildi að ýmsu leyti sérreglur, sem ekki hefur þótt aðfinnsluvert, sbr. t.d. dóm Hrd. 1994/764. Hvorki í athugasemdabréfum né úrskurðum skattstjóra sé að finna fullyrðingu um að framtalin vaxtagjöld Partafélagsins sf. og annar rekstrarkostnaður félagsins séu ófrádráttarbær gjöld samkvæmt lögum nr. 75/1981, þótt fundið sé að því hve há vaxtagjöld félagsins hafi verið á árinu 1992, en stefnendur hafi gefið skýringu á því atriði. Úrskurðir skattstjóra byggist hins vegar á því að sameignarfélagið hafi ekki haft atvinnurekstur með höndum og geti því ekki verið sjálfstæður skattaðili. Ekki séu skýr ákvæði um það hvað teljast skuli atvinnurekstur í lögunum nr. 75/1981. Hins vegar liggi fyrir að rekstur fjölda sameignarfélaga og hlutafélaga sé samsvarandi rekstri stefnanda. Vísast í þessu sambandi til fjölda eignarhaldsfélaga. Með vísan til ofangreinds sé á því byggt að Partafélagið sf. hafi verið og sé löglegur sjálfstæður skattaðili og beri skattstjóra að leggja skattframtöl þess til grundvallar um álagningu opinberra gjalda gjaldárin 1993-1996 enda hafi engin efnisleg athugasemd verið gerð við framtaldar tekjur þess, gjöld og eignarskattsstofna. Geti skattstjóri ekki nú hafnað sjálfstæðri skattaðild félagsins sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, eftir að hafa samþykkt hana frá álagningu 1993. Verði ekki fallist á málsástæður stefnenda hér að framan, sé til vara krafist ógildingar á úrskurðum skattstjóra varðandi gjaldárin 1993, 1994 og 1995, þar sem frestur skattstjóra til endurákvarðana á opinberum gjöldum stefnenda þau ár hafi verið liðinn, er hann úrskurðaði í málum stefnenda á árinu 1997 vegna gjaldára þessara, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Skattframtöl Partafélagsins sf. og ársreikningar þess sýni með fullnægjandi hætti tekjur, gjöld, eignir og skuldir félagsins og framtölin beri það með sér í hverju rekstur þess sé fólgin og að það telji sér skylt að telja fram sem sjálfstæður skattaðili. Verði talið að félagið hafi ekki rekið atvinnustarfsemi hafi skattstjóra þegar átt að vera það ljóst á viðkomandi álagningarári og því getað hafnað framtölum þess á þeim grundvelli. Í framtölum þeirra Jóns Helga og Jóns Þórs sé einnig rækilega gerð grein fyrir hlutabréfasölu þeirra til Partafélagsins hf. og vaxtatekjum af inneign þeirra hjá félaginu. Skattstjóri virðist og hafa skoðað skattframtal Partafélagsins sf. fyrir gjaldárið 1993, því það sé ekki lagt á það fyrr en í janúar 1995. Varakrafa stefnenda er á því byggð að í öllum tilvikum beri að fella úr gildi endurákvarðanir skattstjóra vegna gjaldáranna 1993, 1994 og 1995 með vísan til 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Skattstjóri hafi haldið því fram að það eitt að eiga hlutabréf og hirða af þeim arð geti ekki talist atvinnurekstur og vitnar í því sambandi til þess greinarmunar, sem í 7. gr. laga nr. 75/1981 er gerður á B tekjum og C tekjum, 4. tl. Þessari túlkun skattstjóra á lögunum sé mótmælt. Í B- lið greinarinnar komi greinilega fram að tekjur skv. C- lið teljist til B- tekna tengist þær atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Þá vísast og til þess að stefnandi, Partafélagið sf., hafði einnig vaxtatekjur af fjármunum. Meginmálsástæða skattstjóra sé sú að Partafélagið sf. sé ekki sjálfstæður skattaðili, þar sem það hafi ekki haft með höndum atvinnurekstur og vísar í því sambandi til tveggja úrskurða ríkisskattanefndar. Ekki sé þetta skilyrði um atvinnurekstur tilgreint í 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, heldur aðeins það skilyrði að félagið skuli skráð í firmaskrá, og þess óskað við skráningu að það sé sjálfstæður skattaðili. Miðað við skattframkvæmd fái þessi málsástæða skattstjóra ekki staðist. Því er haldið fram að tilvitnaðir úrskurðir ríkisskattanefndar skipti engu í máli þessu sambandi. Þá telur skattstjóri upp þau skilyrði, sem almennt sé talið að þurfi að uppfylla til að um atvinnurekstur geti verið að ræða. Þó þau skilyrði séu ekki lögbundin megi vera ljóst að þau séu öll uppfyllt af hálfu Partafélagsins sf, þ.e. að um ákveðið umfang sé að ræða, félagið rekið með reglubundnum hætti, í ekki mjög skamman tíma, á eigin ábyrgð og áhættu félagsaðila og til þess að hagnast á fé. Enginn greinarmunur sé á Partafélaginu sf. og ýmsum öðrum sameignarfélögum og hlutafélögum, sem hafi samskonar starfsemi undir höndum og séu talin reka atvinnu eða sjálfstæða starfsemi. Er í þessu sambandi bent á skattalega meðferð á fjölda eignarhaldsfélaga í landinu. Þá byggi skattstjóri á því að viðskipti félagsins og eigenda þess beri mjög sterkan keim af málamyndagerningi. Engin skilgreining sé á hugtakinu málamyndagerningur í lögum um tekju- og eignarskatt. Því sé mótmælt að viðskipti stefnenda geti talist falla undir hugtak þetta. Þá er og mómælt að viðskipti aðila geti talist verulega frábrugðin því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, en skattstjóri vísi heldur ekki til þess ákvæðis laganna. Hafa verði og í huga í þessu sambandi að stofnun Partafélagsins sf. hafi fyrst og fremst verið gerð í því skyni að tryggja samstöðu um eignarhald á hlutafjáreign þeirra Jóns Helga og Jóns Þórs í BYKO hf. og Jónum hf. og um leið rekstur hlutafélaganna. Nánar styðji skattstjóri fullyrðingu sína um málamyndagerning með eftirgreindum atriðum: 1) Að engin gögn sé að finna meðal bókhaldsgagna félagsins sem staðfesti móttöku á arði frá BYKO eða greiðslu á vöxtum til eigenda þess. Þessu atriði sé mótmælt. Ekki sé almennt talin þörf á kvittunum fyrir greiðslu arðs, en venja sé hjá flestum hlutafélögum að greiða arð í gegnum póst. Vextir séu reiknaðir bæði hjá félaginu og eigendum þess og sé fullkomið samræmi í þeim útreikningum. Ekkert hafi komið fram af hálfu skattstjóra sem bendi til að bókhaldsfærslur félagsins séu að einhverju leyti rangar. 2) Að hlutabréfin hafi verið seld á nafnverði þó að sannvirði þeirra hafi verið mun hærra. Það hafi verið áratuga venja í skattalegri framkvæmd að eignfærsla milli eigenda og sameignarfélags hafi farið fram á bókfærðu verði án nokkurrar skattskyldu. Bent er á að þrátt fyrir athugasemd sína hafi skattstjóri ekki talið ástæðu til að áætla eigendum hlutabréfanna söluhagnað við sölu þeirra til félagsins með hliðsjón af ákvæðum 2. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. 3) Að andvirði hinna seldu hlutabréfa skyldi fært á viðskiptareikninga seljenda, en slíkt væri útilokað í viðskiptum ótengdra aðila. Slík viðskipti og bókfærsla séu alls ekki óþekkt þegar um tengda aðila er að ræða og geti á engan hátt talist óeðlileg. Ljóst sé að eigendur taki meiri áhættu en þeir myndu gera ef um viðskipti við ótengda aðila væri að ræða. Er því mótmælt að þessi háttur leiði til þess að talið sé um málamyndagerning að ræða. 4) Að vextir árið 1992 svöruðu til 23,4% ársvaxta. Stefnendur upplýstu að vextir hefðu verið reiknaðir frá janúarbyrjun 1992, eða frá þeim tíma sem stofnun félagsins var ákveðin, og hafi ekki frekari athugasemd verið gerð við útreikninga vaxta í bréfum og úrskurðum skattstjóra. Á móti hafi félagið fengið með hlutabréfunum allan arð þeirra, sem greiddur var á árinu 1992. Varakrafa að hluta og þrautavarakrafa stefnenda sé byggð á því að verði ekki fallist á að fella úr gildi úrskurði skattstjóra í málum stefnenda beri í öllu falli, með vísun til 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981, að fella niður álag það sem skattstjóri hefur bætt við skattstofna stefnenda Jóns Helga og Jóns Þórs skv. 2. mgr. greinarinnar. Því sé mótmælt sem órökstuddu að annmarkar hafi verið á framtölum stefnenda, sem heimili slíkt álag. Þá er í þessu sambandi bent á 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/193 um meðalhóf. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að af ákvæðum laga nr. 42/1903 um verslunarskrár, firmu og prókúruumboð megi ráða, að eingöngu eigi að skrá þá aðila í firmaskrá sem hafi atvinnurekstur með höndum. Af skilyrði 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og að skrá beri sameignarfélög í firmaskrá, leiði því að félagið verði að hafa atvinnurekstur með höndum til þess að geta talist sjálfstæður skattaðili. Það heyri undir skattstjóra að taka afstöðu til þess, hvort félag teljist sjálfstæður skattaðili í skilningi 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, sbr. hér t.d. 96. gr. og 1. mgr. 102. gr. laganna. Af gögnum málsins sé ljóst, svo sem rakið er í úrskurðum skattstjóra, að stefnandinn Partafélagið sf. hafi ekki haft neinn atvinnurekstur með höndum. Það megi m.a. sjá af eftirfarandi: Hlutabréf hafi verið seld Partafélaginu sf. á nafnvirði, sem telja verði að hafi verið langt undir sannvirði bréfanna. Andvirði bréfanna hafi verið fært á viðskiptareikning eiganda hjá félaginu og ekkert tekið fram um gjalddaga skuldarinnar eða hversu háa fjárhæð skyldi greiða í hvert sinn né um greiðslu vaxta af skuldinni. Engin gögn séu til í bókhaldi Partafélagsins sf., sem staðfesti móttöku arðs frá hlutafélögunum eða um greiðslu á vöxtum til eiganda sameignarfélagsins. Bókhaldsgögn, sem til eru, uppfylli ekki skilyrði laga um bókhald nr. 51/1968, sem voru í gildi til ársloka 1994, eða reglugerðar nr. 417/1982. Arðtekjur sameignarfélagsins hafi verið færðar sem inneign á viðskiptareikninga hjá BYKO hf., en inneigninni hafi síðan að meginhluta verið breytt í skuldabréf og vextir reiknaðir af því. Greiðslur hafi ekki verið inntar af hendi af hálfu Partafélagsins sf. vegna þess og vextir ekki greiddir, heldur hafi þeir verið viðskiptafærðir. Ekki verði séð að Partafélagið sf. hafi átt neinn bankareikning allt frá stofnun þess, en ótrúverðugt hljóti að vera, að félag sem eigi að annast eignaumsýslu, ávöxtun eigna og taka á móti vaxtatekjum eigi engin bankaviðskipti. Ákvörðun um arð til Partafélagsins sf. í fyrsta sinn hafi verið tekin áður en það var stofnað. Það hafi verið fyrst á fundi hluthafa BYKO hf., 3. mars 1995, sem fallið hafi verið frá forkaupsrétti á hlutum gagnvart Partafélaginu sf. Hafi þá verið liðin um 3 ár frá undirritun sameignarfélagssamningsins. Ekki verði séð að allir hluthafar hafi fallið frá forkaupsrétti sínum. Allt þetta þykir renna stoðum undir það, að Partafélagið sf. hafi í reynd aldrei haft neinn atvinnurekstur með höndum. Stofnun þess og viðskipti þess við eigendur hafi eingöngu verið til málamynda og því ekki unnt að viðurkenna félagið sem sjálfstæðan skattaðila. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að það sé andstætt meginreglum laga um tekju- og eignarskatt og grundvallarreglu stjórnskipunarréttar, ef unnt sé með málamyndagerningi, eins og um ræði í máli stefnanda, að koma sér undan að greiða til samfélagsins til jafns við aðra sem eins eru settir að öðru leyti. Með því sé brotið gegn jafnréttissjónarmiðum, sem byggt sé á bæði í skattarétti og í stjórnarskrá. Varðandi varakröfu stefnenda bendir stefndi á, að skýra beri 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 með hliðsjón af leiðréttingarheimildum skattstjóra í 3. ml. 1. mgr. 95. gr., sbr. dóm Hæstaréttar 14. febrúar 1996 í málinu nr. 15/1996. Samkvæmt síðarnefnda lagaákvæðinu getur skattstjóri leiðrétt fjárhæðir einstakra liða, ef þeir eru í ósamræmi við gildandi lög og fyrirmæli skattyfirvalda, svo og einstaka liði framtals, ef telja má að óyggjandi upplýsingar séu fyrir hendi. Því eigi 2. mgr. 97. gr. aðeins við í þeim tilvikum, að skoðun skattstjóra á framtali og fylgigögnum þess hafi verið ófullnægjandi, en ekki þegar upplýsingar frá skattaðila séu ófullnægjandi. Í máli þessu hafi verið nauðsynlegt að afla gagna og leita skýringa á ýmsum atriðum, áður en hægt hafi verið að taka afstöðu til þess, hvort endurákvörðun ætti að fara fram. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að Partafélagið sf. og eigendur þess hafi ekki látið í té með framtölum sínum eða fylgigögnum fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á. Ef framtal eða fylgigögn séu ófullnægjandi gildir 1. mgr. 97. gr. um heimild til endurákvörðunar, enda þótt skattstjóra hefði mátt vera ljóst fyrr, að eitthvað var athugavert við framtal. Varðandi þrautavarakröfu stefnenda telur stefndi, að þar sem Partafélagið sf. hafi augljóslega verið stofnað til málamynda og í því skyni einu að koma málum svo fyrir, að eigendur hlutabréfanna greiddu umtalsvert lægri tekjuskatta og nokkru lægri eignarskatta en ella, sé um að ræða annmarka í skilningi 1. ml. 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Meðstefnendur Jón Helgi og Jón Þór hafi ekki sýnt fram á, að þeim verði eigi kennt um þessa annmarka eða að atvik máls séu þess eðlis, að 3. mgr. 106. gr. laganna geti átt við. III. Forsendur og niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt er lögaðilum skylt að greiða tekjuskatt af öllum tekjum sínum, hvar sem þeirra er aflað og eignaskatt af öllum eignum sínum, hvar sem þær eru. Þeir lögaðilar, sem skattskylda hvílir nánar á, eru tilgreindir í 1.-5. tölulið greinarinnar. Í 3. tölulið greinarinnar er kveðið á um tilteknar ráðstafanir sem þörf sé á til að sameignarfélög, með ótakmarkaðri ábyrgð félagsaðila, teljist skattaðili. Þar er áskilið að félagið sé skráð í firmaskrá hér á landi og þess óskað við skráningu að það sé sjálfstæður skattaðili. Ennfremur að við skráningu sé afhentur félagssamningur þar sem getið sé eignarhlutfalla eigenda, innborgaðs stofnfjár svo og hvernig félagsslitum skuli háttað. Þá skal senda skattstjóra vottorð um skráningu og staðfest eftirrit af félagssamningi með fyrsta skattframtali þessara félaga. Í sameignarfélagssamningi stefnenda, Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar, dags. 20. maí 1992, segir að tilgangur stofnunar stefnanda, Partafélagsins sf., sé eignaumsýsla, rekstur fasteigna og skyldur rekstur. Sameignarfélagssamningur þessi var tilkynntur til firmaskrár Kópavogs 17. september 1992 og taldi stefnandi Partafélagið sf. fram sem sjálfstæður skattaðili eftir það. Í lögum nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúrurumboð, er gert ráð fyrir að skrá skuli þá aðila sem hafa með höndum atvinnurekstur. Með áskilnaði 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, um skráningu sameignarfélaga í firmaskrá, verður að álykta að löggjafinn vilji tryggja tilvist sjálfstæðs lögaðila og að skilyrði fyrir sjálfstæðri skattskyldu hans sé að slíkur aðili hafi atvinnurekstur með höndum. Það er skattstjóra að kanna hvort sameignarfélag teljist sjálfstæður skattaðili í skilningi 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981. Hér að framan eru rakin bréfaskipti milli stefnanda, Partafélagsins sf., og skattstjórans í Reykjanesi varðandi skattlagninu félagsins. Í kjölfar þeirra var skattlagning á félagið feld niður og skattlagningin færð á aðila félagsins með úrskurði dags. 3. mars 1997. Í úrskurði skattstjóra segir að í hnotskurn snúist mál þetta um það hvort það fái staðist, eins og öllum atvikum sé háttað, að þeir Jón Helgi og Jón Þór “selji” Partafélaginu sf. þann 20. maí 1992, hvor um sig hlutabréf í BYKO hf., að nafnverði 40.513.000 króna, og hvor um sig hlutabréf í Jónum hf, að nafnverði 28.031.000 króna þann 27. október sama ár, og að nafnverði 1.168.000 krónur á árinu 1994, og geti með því hagað málum svo að þeir greiði umtalsvert lægri tekjuskatta og nokkuð lægri eignaskatta en ella. Niðurstaða skattstjóra byggir á því að stefnandi, Partafélagið sf., hafi verið stofnað til málamynda. Félagið hafi ekki haft atvinnustarfsemi með höndum á árinu 1992 né síðar svo séð verði og geti af þeim sökum ekki verið sjálfstæður skattaðili. Með úrskurði, dags. 16. maí 1996, í kærumálum stefndu, Jóns Helga og Jóns Þórs, var staðfest ákvörðun skattstjóra um endurákvörðun opinberra gjalda þannig að eignir og tekjur félagsins yrðu skattlagðar með tekjum þeirra og eignum. Stefndi byggir sýknukröfu sína að mestu á sömu rökum og skattstjóri, þ.e. aðallega á því að um málamyndagerning hafi verið að ræða og eru röksemdir fyrir því raktar hér að framan. Stefnandi, Partafélagið sf., uppfyllir að formi til ákvæði skattalaga til að teljast sjálfstæður skattaðili. Hins vegar ber sérstaklega að líta til aðdraganda þess að stefnandi, Partafélagið sf., eignaðist hlutabéf stefnenda, Jóns Helga og Jóns Þórs, söluverðs hlutabréfanna, greiðsluskilmála, færslu viðskiptanna í bókhaldi sameignarfélagsins, meðferðar arðgreiðslna og annarra þeirra atriða sem skattstjóri hefur fært fram til stuðnings niðurstöðu sinni. Allt hnígur þetta að því að eini tilgangur með stofnun stefnanda, Partafélagsins sf., hafi verið sá að færa persónulegar tekjur eigenda þess inn í sameignarfélagið í því skyni að þeir greiddu lægri tekjuskatt. Þegar þessi atriði eru virt í heild sinni hafði stefnandi, Partafélagið sf., ekki með höndum neina sjálfstæða starfsemi eða atvinnurekstur og fullnægði því ekki í raun skilyrðum 3. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981 til að teljast sjálfstæður skattaðili. Dómurinn hafnar þeirri málsástæðu stefnenda að skattstjóri hafi í raun samþykkt sjálfstæða skattskyldu stefnanda, Partafélagsins sf, með tilkynningu sinni um álagningu opinbera gjalda, sbr. bréf dags. 31. janúar 1995, en vegna mistaka hafði álagning gjaldársins 1993 fallið niður. Aðalkrafa stefnenda er því ekki tekin til greina. Fallast má á með stefnda að skattstjóri hafi þurft nánari gögn um stofnun og framtalsskil stefnanda Partafélagsins sf., til að geta tekið ákvörðun um skattlagningu þess og félagsmanna. Skattstjóra var því ekki unnt, án þess að leita skýringa stefnenda, samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, að leiðrétta framtölin einhliða og leggja samkvæmt því opinber gjöld á stefnendur Jón Helga og Jón Þór. Verður því ekki talið, að þeir hafi látið í té fullnægjandi upplýsingar um gjöld og skuldir, sem byggja mátti rétta álagninu á, sbr. 2. mgr. 97. gr. nefndra laga. Skattstjóra var þannig bæði rétt og skylt að endurákvarða álagningu opinberra gjalda stefnenda á grundvelli þess samkvæmt 1. mgr. 96. gr. Samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 má skattstjóri bæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna, séu annmarkar á framtali, sbr. 96. gr., eða einstakir liðir ranglega fram taldir. Í 3. mgr. 106. gr. segir að fella skuli niður álag samkvæmt greininni ef skattaðili færi rök að því að honum verði eigi kennt um annmarka á framtalinu eða vanskil þess, að óviðráðanleg atvik hafi hamlað því að hann skilaði framtali á réttum tíma, bætti úr annmörkum á framtali eða leiðrétti einstaka liði þess. Svo sem rakið hefur verið gera skattalög strangar kröfur til sameignarfélaga, sbr. 2. gr. laganna, m.a. með tilliti til eðlis þeirra, þannig að þau teljist sjálfstæðir skattaðilar. Hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að með þeim aðgerðum stefnenda, sem lýst hefur verið hér að framan, hafi skattalög verið sniðgengin. Stefnendur hafa ekki fært rök að því að þeim verði ekki kennt um annmarka á framtali eða 3. mgr. 106. gr. um niðurfellingu álags. Því teljast skilyrði ekki fyrir hendi í málinu til niðurfellingar álags skv. 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Ber samkvæmt þessu að hafna bæði vara og þrautavarakröfu stefnenda. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Stefnendur greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað að kröfum stefnenda, Partafélagsins sf., Jóns Helga Guðmundssonar og Jóns Þórs Hjaltasonar, í máli þessu. Stefnendur greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 485/2017
Fjármálafyrirtæki Veðleyfi Veðskuldabréf Ógilding samnings Málsástæða
S höfðaði mál á hendur L og krafðist ógildingar á veðrétti samkvæmt veðskuldabréfi sem sonur hennar hafði gefið út og hvíldi á fasteign S. Bréfið hafði verið gefið út til SPRON, samkvæmt samkomulagi við L, en það síðar framselt til L. Byggði S á því að brotið hefði verið gegn ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga við veðsetninguna, þar sem meðal annars ekkert lægi fyrir um að henni hefði verið kynnt niðurstaða greiðslumats sem framkvæmt hefði verið hjá syni hennar áður en lánið var veitt. Bæri því að víkja veðsetningunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Af hálfu L var krafist sýknu, meðal annars á þeim grundvelli að S hefði glatað rétti til hafa uppi umræddar mótbárur gagnvart sér sem grandlausum framsalshafa veðskuldabréfsins. Héraðsdómur taldi að jafnvel þótt fallist yrði á að L hefði ekki að öllu leyti uppfyllt formskilyrði samkomulags um notkun ábyrgða, væri ósannað að það hefði haft áhrif á ákvörðun S um að veita veðlán í fasteign sinni. Var L því sýknaður af kröfum S. Í dómi Hæstaréttar kom fram að L gæti ekki, eins og forsögu lánveitingarinnar væri háttað, borið fyrir sig grandleysi um ætlaða annmarka veðsetningarinnar. Þá hefði hvorki í stefnu, né undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi, verið á því byggt af hálfu S að ekki hefði farið fram mat á greiðslugetu sonar hennar eða að það mat hefði verið efnislega rangt. Kæmist sú málsástæða því ekki að fyrir Hæstarétti. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og KarlAxelsson og Arngrímur Ísberg héraðsdómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2017. Hún krefst þessað ógiltur verði veðréttur gagnáfrýjanda samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu afÓlafi Frey Hjálmssyni til SPRON 18. júlí 2007, sem nú hvílir á eignaðaláfrýjanda að Kópavogstúni 3 í Kópavogi og gagnáfrýjanda gert að aflýsaveðskuldabréfinu af eigninni innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000króna dagsektum frá þeim tíma þar til aflétting fer fram. Þá krefstaðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 1.859.833 krónurmeð vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27.nóvember 2015 til 22. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi aðallegamálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hann verði felldurniður. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 11. október2017. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað enmálskostnað sem hann krefst í héraði og fyrir Hæstarétti.Af hálfu gagnáfrýjanda er á því byggt að sýkna beri hann af dómkröfumaðaláfrýjanda þegar af þeirri ástæðu að við framsal veðskuldabréfsins fráSparisjóði Reykjavíkur og nágrennis til gagnáfrýjanda 8. október 2010 hafiaðaláfrýjandi á grundvelli viðskiptabréfareglna glatað gagnvart gagnáfrýjandaþeim mótbárum sem byggt er á af hennar hálfu í málinu að eigi að leiða tilógildingar á veðsetningu samkvæmt skuldabréfi 18. júlí 2007 á fasteign hennarað Stóragerði 14, Reykjavík. Þess er þá að gæta að í „Verklagsreglum umíbúðarlán til sjóðsfélaga í Lífeyrissjóði verkfræðinga“, 8. júlí 2005, semgerðar voru á grundvelli samnings gagnáfrýjanda og Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis frá sama degi um fjármögnun eða endurfjármögnun íbúðarhúsnæðis fyrirsjóðsfélaga Lífeyrissjóðs verkfræðinga, er sérstaklega áréttað að ef um lánsveðsé að ræða skuli „lántaki standast greiðslumat SPRON, en það sé samkvæmt„Samkomulagi um sjálfskuldarábyrgðir“ sem SPRON er aðili að.“ Í 1. mgr. 9. gr.umrædds samkomulags, sem er frá 1. nóvember 2001, sagði: „Fyrirtæki skal ísamningi um skuldaábyrgð eða veðsetningu vísa í samkomulag þetta.“ Enga slíkatilvísun er hins vegar að finna í veðskuldabréfinu 18. júlí 2007 og gaf þaðgagnáfrýjanda sérstakt tilefni til þess, eigi síðar en þá er hann fékk bréfiðframselt, að kanna hvort að lánveitandinn hefði í raun fylgt umræddum reglumvið veðsetninguna á íbúð aðaláfrýjanda. Getur hann því ekki, eins og forsögulánveitingarinnar var háttað, borið fyrir sig grandleysi um þá ætluðu annmarkasem á veðsetningunni upphaflega voru og aðaláfrýjandi byggir dómkröfu sína á ímálinu. Verður þessari málsástæðu hans þegar af þeim sökum hafnað.Hvorki var ístefnu í héraði né undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi á því byggt af hálfuaðaláfrýjanda að ekki hefði farið fram mat á greiðslugeta lántakans, sonaraðaláfrýjanda, né að það mat hefði verið efnislega rangt. Standa ekki til þesslagaskilyrði, samkvæmt 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,að sú málsástæða komist að hér fyrir dómi. Að því gættu verður með vísan tilforsendna þar að lútandi staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að umræddveðsetning fasteignar aðaláfrýjanda verði ekki ógilt á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga. Samkvæmtframansögðu verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28.apríl 2017I Málþetta, sem höfðað var með stefnu áritaðri um birtingu 29. apríl 2016, vardómtekið að lokinni aðalmeðferð 16. mars 2017. Stefnandi er Sigríður RutSigurðardóttir, Kópavogstúni 3 í Kópavogi og stefndi er Lífsverklífeyrissjóður, Engjateigi 9 í Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær að ógiltur verði veðréttur stefnda sem stefnandi veitti ífyrri fasteign sinni en hvílir nú á eign stefnanda að Kópavogstúni 3, 200Kópavogi, fastanúmer 235-5945, með undirritun á skuldabréf nr. 1158-64-545003,útgefnu af Ólafi Frey Hjálmssyni til SPRON, upphaflega að höfuðstól 4.200.000krónur, dagsett 18. júlí 2007. Stefnandi krefst þess einnig að stefnda verðigert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 1158-64-545003 af fasteigninni Kópavogstúni3, 200 Kópavogi, fastanúmer 235-5945, innan 15 daga frá dómsuppsögu, aðviðlögðum 25.000 krónum í dagsektir frá þeim tíma þar til aflétting fer fram.Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 1.859.833 krónur meðvöxtum skv. 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. nóvember 2015 til 22. janúar 2015en með dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Að lokum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar úr hendi stefnanda.II Málavextireru þeir að sonur stefnanda, Ólafur Freyr Hjálmsson, sótti um lán tilíbúðarkaupa hjá stefnda 6. júlí 2007. Lánið var veitt af Sparisjóði Reykjavíkurog nágrennis, sem var þá í samstarfi við stefnda um fjármögnun eðaendurfjármögnun íbúðarhúsnæðis fyrir sjóðfélaga stefnda á grundvelli samnings8. júlí 2005. Samkvæmt samningnum skuldbatt sparisjóðurinn sig gagnvart stefndatil þess að veita sjóðfélögum stefnda íbúðarlán sem næmi allt að 80% afmarkaðsverðmæti fasteignar á 1. veðrétti. Auk þess skuldbatt sparisjóðurinn sigtil þess að veita sjóðfélögum stefnda áreiðanlega og faglega ráðgjöf. Íverklagsreglum sem voru undirritaðar í tilefni samnings þessa, var tekið framað ef um lánsveð væri að ræða skyldi lántaki standast greiðslumat SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis, en það væri samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga sem sparisjóðurinn væri aðili að. Synistefnanda var veitt lán að fjárhæð 4.200.000 krónur þann 18. júlí 2007 semsjóðfélaga hjá stefnda á grundvelli skuldabréfs sem var gefið út sama dag. Tiltryggingar á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu var fasteign stefnanda aðStóragerði 14 í Reykjavík sett að veði. Stefnandi undirritaði skuldabréfið íreit með yfirskriftinni „Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglýstureigandi“. Stefndikeypti öll skuldabréf og önnur lán sem veitt voru á grundvelli samningsins frá8. júlí 2005 af Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 1. október 2008. Í samræmivið það var skuldabréfið sem sonur stefnanda gaf út stimplað um framsal 16.október 2008 og þjónustar Íslandsbanki nú skuldabréfalán fyrir stefnda.Skuldabréfið hafði upphaflega númerið 1154-74-075003, en við yfirtökuÍslandsbanka á þjónustu við skuldabréfið fékk það númerið 1158-64-545003. Sonurstefnanda átti við fárhagsvandræði að etja eftir efnahagshrunið í október 2008.Úr varð að hann leitaði á náðir umboðsmanns skuldara vegna skuldastöðu sinnar,sem lauk með frumvarpi til samnings um greiðsluaðlögun 12. mars 2012. Á árinu2014 breytti stefndi um nafn. Stefndi hét áður Lífeyrissjóður verkfræðinga enheitir nú Lífsverk lífeyrissjóður. Kaupsamningurum sölu stefnanda á fasteigninni að Stóragerði 14 í Reykjavík var undirritaður1. desember 2015. Fyrr á sama ári hafði stefnandi keypt fasteignina aðKópavogstúni 3 í Kópavogi. Vegna fasteignaviðskipta stefnanda þurfti stefnandileyfi til veðflutnings frá stefnda. Stefndi heimilaði veðflutning lánsins yfirá nýja fasteign stefnanda gegn greiðslu 1.852.833 króna sem stefnandi greiddiÍslandsbanka fyrir hönd stefnda 23. nóvember 2015 auk 7.000 króna vegnakostnaðar við skjalagerð. Meðbréfi 22. desember 2015 krafðist stefnandi þess að stefndi aflétti veðinu affasteign stefnanda auk þess sem stefndi endurgreiddi stefnanda 1.852.833 krónurauk kostnaðar við að halda fram kröfu sinni. Stefndi svaraði stefnanda meðbréfi 4. janúar 2016 þar sem stefndi hafnaði öllum kröfum stefnanda auk þesssem hann afhenti greiðslumat ásamt fylgiskjölum sem hafði verið gert á synistefnanda í aðdraganda lánveitingarinnar. Af því tilefni höfðaði stefnandi málþetta.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandivísar til þess að hún og sonur hennar, sem tók hið umdeilda lán, séu neytendurá fjármálamarkaði. Sem slíkir hafi þau enga reynslu af fjármálaumhverfi, umfram venjulegalífsreynslu fólks sem ekki teljist sérfræðingar í viðskiptum. Stefnandi ogsonur hennar hafi átt í viðskiptum við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, semhafi verið eftirlitsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki. Hafi þau mátt treysta því að öllum lögum og reglum hafiverið fylgt vegna lánveitingarinnar til sonar stefnanda. SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis hafi átt í samstarfi við stefnda um lánveitingar tilsjóðfélaga sinna á grundvelli samnings frá 8. júlí 2005. Stefnandi beini kröfumsínum að stefnda enda sé það stefndi sem sé veðhafi á fasteign stefnanda aukþess sem stefndi hafi krafið stefnanda um greiðslu gegn því að stefnandi fengileyfi til veðflutnings samhliða fasteignaviðskiptum sínum. Stefnandi byggir á því að SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis hafi ekki fylgt skýrum ákvæðum samkomulags um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 við lánveitingu til sonarstefnanda. Samkomulagið hafi átt við um lánveitinguna samkvæmt 1. gr. sbr. 2.gr. samkomulagsins um þær aðstæður að veð í eigu annars einstaklings sé setttil tyggingar fjárhagslegri skuldbindingu annars einstaklings. Skuldabréf sonarstefnanda, sem útgefið hafi verið til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, hafisíðar verið framselt stefnda og sé það óumdeilt í málinu. Stefnandi byggir á því að ógilda beri veðsetningu í fasteignstefnanda til tryggingar skuldum sonar hennar, enda hafi SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis brotið gegn 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgðaá skuldum einstaklinga. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga hafi fjármálafyrirtæki borið að gefa út upplýsingabæklingum skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem ábyrgðarmenn fengjuafhent til undirritunar. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins skyldiábyrgðarmaður staðfesta að hann hafi kynnt sér efni bæklingsins. Samkvæmt 3.mgr. 4. gr. samkomulagsins skyldi tryggja að ábyrgðarmaður gæti kynnt sérniðurstöðu greiðslumats áður en hann gengist við ábyrgð. Þessar skyldur hafiSparisjóður Reykjavíkur og nágrennis ekki uppfyllt við umþrætta veðsetningu,enda lægi ekkert fyrirum að stefnandi hafi fengið til aflestrar eðaundirritað bækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar frá sparisjóðnum íaðdraganda veðsetningar fasteignar sinnar. Til viðbótar við framangreint liggi ekkert fyrir um aðstefnandi hafi getað kynnt sér greiðslumat sem framkvæmt hafi verið á synihennar áður en lánið hafi verið veitt. Sé það í andstöðu við efni samkomulagsum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Ábyrgðarmanni að láni hafi þurft að vera kleiftað kynna sér greiðslumat á lántaka áður en lán var veitt, jafnvel þótt lánþegistæðist greiðslumat, enda geti skipt máli hversu vel hlutaðeigandi hafi staðistslíkt mat. Mikill munur geti verið á jákvæðu greiðslumati, til að mynda ífyrirliggjandi máli. Samkvæmt greiðslumati sem Sparisjóður Reykjavíkur ognágrennis hafi framkvæmt á syni stefnanda hafi komið fram að mánaðarlegurafgangur sonar hennar eftir lánveitinguna yrðu 22.677 krónur. Stefnandi hafiþví haft ríka hagsmuni af því að fá tækifæri til þess að kynna sér niðurstöðugreiðslumatsins áður en hún hafi samþykkt veðsetningu á fasteign sinni endahafi niðurstaðan gefið til kynna að ekki þyrfti mikið að fara úrskeiðið hjásyni stefnanda þannig að til vanefnda kæmi á endurgreiðslu lánsins. Þá vísar stefnandi til þess að samkvæmt 9. gr. samkomulagsum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hafi í samningi um skuldaábyrgð eða veðsetninguborið að vísa í samkomulagið. Það hafi ekki verið gert. Með hliðsjón af því séveðleyfið ógilt og beri að aflétta veðsetningunni af fasteign stefnanda ogendurgreiða henni umkrafða fjárhæð. Samkvæmt þessu telur stefnandi ljóst að lánveitingunni ogsamhliða veðsetningu í íbúð hennar hafi verið stórlega ábótavant og að þar hafií engu verið fylgt skýrum ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga. Engu skipti þó að stefndi sé kröfuhafi núna og hafi eignastskuldabréfið með framsali frá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 16. október2008. Með hliðsjón af öllu framangreindu beri að ógilda veðsetninguna, afmáveðréttinn úr þinglýsingabók og gera stefnda að endurgreiða stefnanda umkrafðaupphæð. Stefnandi telur að stefndi geti ekkiborið fyrir sig viðskiptabréfareglur um framsal skuldabréfa og mótbárutap, líktog hann hafi gert í svarbréfi sínu við kröfugerð stefnanda 4. janúar 2016.Ástæða þess sé sú að stefndi hafi ekki verið grandlaus um aðdragandalánveitingarinnar eða útgáfu skuldabréfsins. Stefnandi bendir á að til aðstefndi geti borið fyrir sig viðskiptabréfareglur um mótbárutap þurfi stefndiað hafa verið grandlaus um mótbárur skuldara eða réttindi þriðja manns, semekki hafi verið skráð á viðskiptabréfið, en séu þó fyrir hendi. Þegar ekki sé á annan veg mælt fyrir ílögum sé sami mælikvarði notaður við mat á grandleysi framsalshafa og almennt ísamningarétti. Þannig teljist framsalshafi ekki grandlaus hafi hann vitað eðamátt vita um mótbáru skuldara eða réttindi þriðja manns. Gáleysi framsalshafageti því útilokað að hann verði talinn grandlaus. Í þessu samhengi bendir stefnandi á aðí lánsumsókn sonar hennar komi fram nafn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennisauk þess sem fram komi að sonur stefnanda hafi óskað eftir að taka lán hjáLífeyrissjóði Verkfræðinga. Í lánsumsókninni komi jafnframt fram upplýsingar umþað hversu lengi sonur stefnanda hafi verið sjóðfélagi hjá stefnda. Þá séu ámeðal gagna málsins samskipti milli stefnda og Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis um lánsrétt sonar stefnanda í aðdraganda lánveitingarinnar.Skuldabréfið sjálft hafi svo verið framselt frá Sparisjóði Reykjavíkur ognágrennis til stefnda 16. október 2008 eða um þremur mánuðum eftir útgáfubréfsins. Því sé ljóst að stefndi geti ekki boriðþví við að hann hafi verið grandlaus framsalshafi. Enda komi fram í gögnummálsins að beint samstarf hafi verið milli stefnda og Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis um lánveitingar. Grandleysi framsalshafa þurfi auk þess aðstyðjast við viðskiptabréfið sjálft. Á framsalshafa hvíli rannsóknarskylda semfelist í því að framsalshafi verði að kynna sér efni bréfsins. Geri hann þaðekki fái hann ekki notið góðs af viðskiptabréfareglunum um mótbárutap skuldaraog réttindamissi þriðja manns. Stefndi hafi ekki kynnt sér efni hins framseldaviðskiptabréfs nægilega vel. Hefði hann gert það hefði hann séð að hvergi ískilmálum bréfsins sé vísað til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga líkt og 9. gr. samkomulagsins kveði á um. Sú staðreynd hefði áttað hringja viðvörunarbjöllum hjá stefnda enda hefði stefndi, líkt og alliraðrir lánveitendur, mátt vita að Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hafi boriðað fara eftir skýrum ákvæðum samkomulagsins. Hafi stefnda borið að hlutast tilum að skilmálar skuldabréfsins yrðu aðlagaðir kröfum laga þá þegar. Það hafihann ekki gert og því tekið þá áhættu að stefnandi héldi umræddri mótbáru fram. Í ljósi alls framangreinds byggirstefnandi á því að víkja eigi ábyrgðinni til hliðar á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936. Hljóti það enda að teljast ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðriviðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr.7/1936. Við mat á því hvort ákvæðið eigi við skuli líta til efnis samnings, stöðusamningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Af efni samnings aðila telur stefnandiljóst að um veðskuldabréf sé að ræða, tryggt með veði í fasteign stefnanda ogað útgefandi þess sé sonur hennar. Stefnandi hafi enga beina hagsmuni haft afþví að veita veð í eign sinni aðra en að aðstoða son sinn við að koma undir sigfótunum. Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hins vegar, og seinna stefndi,hafi haft þá hagsmuni af samningnum að með veðsetningunni yrði endurgreiðsla aðfullu tryggð. Þá sé þess getið að öll skjöl vegna lánveitingarinnar ogveðsetningarinnar hafi verið einhliða samin af sparisjóðnum. Um stöðusamningsaðilja við samningagerðina sé öðrum þræði ljóst að SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis sem lánveitandi hafi verið eftirlitsskyltfjármálafyrirtæki með sérfræðinga í útlánum og skjalagerð að störfum. Stefnandiog sonur hennar hafi verið neytendur á lánamarkaði. Sparisjóðurinn hafi þvíhaft yfirburðastöðu gagnvart stefnanda og syni hennar við lánveitinguna og veðsetninguna. Stefnandi byggir kröfu sína umálagningu dagsekta á stefnda á 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála.Stefnandi telji 25.000 krónur hæfilega dagsekt, enda eigi stefndi hægt með aðuppfylla skyldu sína samkvæmt dómsorði yrði fallist á kröfur stefnanda ímálinu. Stefnandi byggir á því að stefnda beriað endurgreiða sér 1.859.833 krónur meðvöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. nóvember 2015 til 22. janúar2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Kröfuna byggirstefnandi á því að hún hefði aldrei greitt stefnda umrædda fjárhæð hefðistefndi fallist á að veðréttur hans í íbúð stefnanda væri ógildur. Stefnandibendir á að stefndi hafi krafist þess að vanskil láns sonar stefnanda yrðu greiddupp ef heimila skyldi veðflutning yfir á nýja íbúð hennar. Henni hafi því veriðnauðugur sá kostur að greiða vanskilin upp í því skyni að geta flutt líkt oglesa megi út úr samskiptum fasteignasala og starfsmanns stefnda sem séu meðalgagna málsins. Stefnandi byggir á því að sjónarmið umtómlæti eða að stefnandi hafi innt greiðsluna af hendi fyrirvaralaust komi ekkitil skoðunar. Stefnandi hafi greitt vanskil lánsins upp og greitt Íslandsbankaþjónustugjald dagana 23. og 27. nóvember 2015. Innan mánaðar, eða þann 22.desember 2015, hafi stefnandi svo sent stefnda bréf þar sem stefnandi hafikrafist endurgreiðslu. Af þeirri ástæðu eigi stefnandi rétt á vöxtum affjárhæðinni frá 27. nóvember til 22. janúar 2016 en dráttarvöxtum frá þeim degier liðinn hafi verið einn mánuður frá því að stefnandi hafi krafistendurgreiðslu. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr.7/1936, um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr., og tilóskráðra meginreglna samninga- og kröfuréttar, m.a. um ábyrgðir á skuldumeinstaklinga og til viðskiptabréfareglna kröfuréttarins. Þá byggir stefnandi ásamkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998 og 2001. Einniger vísað til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Vaxtakrafa stefnandabyggist á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um dagsektirkveður stefnandi byggjast á 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Um málskostnaðarkröfu stefnanda er vísað til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991. Kröfu um virðisaukskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi álögum nr. 50/1988.2.Málsástæður og lagarök stefnda Til stuðnings sýknukröfu sinni vísarstefndi til þess að kveðið hafi verið á um það í 2. gr. samnings frá 8. júlí2005 á milli stefnda og Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, um fjármögnun eðaendurfjármögnun íbúðarhúsnæðis fyrir sjóðfélaga stefnda, að sparisjóðurinn værilánveitandinn sem bæri alla áhættu af útlánum sem veitt yrðu á grundvellisamningsins. Stefndi hafi ekki komið nærri lánveitingunni að öðru leyti en þvíað staðfesta lánsrétt sonar stefnanda sem sjóðfélaga, líkt og ráða megi afverklagsreglum um lánveitingar á grundvelli 6. gr. samningsins frá 8. júlí2005. Gögn málsins sýni að lántökuskilyrði hafi verið þau að sjóðfélagi hafigreitt iðgjöld til stefnda í sex mánuði. Hafi þurft að ganga úr skugga um það íbókum stefnda hvort viðkomandi umsækjandi uppfyllti þau skilyrði. SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis hafi hins vegar annast skjalagerð og umsýslu vegnalánveitingarinnar, m.a. með framkvæmd greiðslumats. Í október 2008 hafi stefndiog Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis gert með sér kaupsamning um kaup áöllum skuldabréfum sem sparisjóðurinn hafði veitt sjóðfélögum stefnda ágrundvelli samningsins frá 8. júlí 2005. Á þeim grunni hafi stefndi fengiðskuldbréfið framselt sem ágreiningur máls þessa hverfist um. Þar sem um viðskiptabréf hafi verið aðræða hafi stefndi mátt treysta því að hann myndi eignast þann rétt sem bréfiðhafi hljóðað á um. Þau réttindi sem ekki hafi verið rituð á viðskiptabréfiðhafi glatast við framsal til stefnda sem grandlauss framsalshafa. Rökin að bakireglum um viðskiptabréf séu viðskiptalegs eðlis enda talið mikilvægt aðauðvelda viðskipti með viðskiptabréf og gera réttarstöðu framsalshafa tryggarien almennar reglur kröfuréttarins mæli fyrir um. Framsalshafi viðskiptabréfsmegi því leggja til grundvallar að hann eigi þann rétt sem viðskiptabréfið berimeð sér. Þar af leiðandi geti veðsali tapað möguleikanum á að bera fyrir sigmótbárur gagnvart grandlausum framsalshafa verði ekki séð af bréfinu að þærmótbárur séu til. Sú regla eigi alltaf við um veikar mótbárur. Veðsetningstefnanda á eign sinni hafi verið skilyrðislaus og í málinu beri stefnandiaðeins fyrir sig veikar mótbárur með vísan til ógildingarreglnasamningaréttarins. Þær mótbárur hafi glatast gagnvart stefnda enda hafi hannverið grandlaus um mótbárur stefnanda. Stefndi vísar um það til þess að hannhafi verið í góðri trú um að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi fylgtþeim reglum sem um sjóðinn hafi gilt varðandi ábyrgðir. Í 5. gr. samnings millistefnda og sparisjóðsins frá 8. júlí 2005 hafi sparisjóðurinn skuldbundið sigtil að veita sjóðfélögum stefnda áreiðanlega og faglega ráðgjöf við veitinguíbúðalána. Þá hafi skýrlega verið tekið fram í verklagsreglum aðilanna að værium lánsveð að ræða vegna íbúðarlánanna skyldi greiðslumat fara fram í samræmivið samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem sparisjóðurinn hafiverið aðili að. Stefndi hafi því hvorki vitað né mátt vita um meinta mótbárustefnanda. Yrði mótbárum varðandi aðdraganda og tilurð veðstofnunarinnar í eignstefnanda því ekki haldið uppi gagnvart stefnda. Enda yrði ekki gerð sú krafatil stefnda, sem framsalshafa viðskiptabréfa á grundvelli kaupsamnings stefndaog Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, að rannsaka tilurð hvers og einsskuldabréfs sem hann hafi þá fengið framselt. Stefndi byggir auk framangreinds á þvíað sýkna beri stefnda enda sé ósannað að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennishafi ekki fylgt tilvísuðu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklingaí tilviki stefnanda og sonar hennar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafiekki staðið undir þeirri sönnunarbyrði sem hvíli á stefnanda, en þess í staðvísað með óljósum hætti til þess að ekki liggi fyrir að stefnanda hafi veriðkynnt greiðslumat sonar hennar og eða að hún hafi fengið bækling umskuldaábyrgðir og veðsetningar til aflestrar. Stefnandi virðist þannig byggja áþví að fallast beri á dómkröfur hennar nema stefnda takist að sanna aðstefnanda hafi verið kynnt tilgreind gögn. Stefndi mótmælir því að slíksönnunarbyrði verði lögð á framsalshafa viðskiptabréfs rúmum átta árum eftirútgáfu skuldabréfsins. Verði ekki fallist á það með stefnda aðstefnandi beri sönnunarbyrði fyrir kröfum sínum byggir stefndi á því að gögnmálsins staðfesti að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi fylgt reglunummeð fullnægjandi hætti. Samkvæmt verklagsreglum sem stefndi og sparisjóðurinnhafi sett sér hafi sparisjóðurinn skuldbundið sig gagnvart stefnda til aðfylgja í öllu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Því væriljóst að greiðslumatið hafi verið kynnt stefnanda og að hún hafi fengið bæklingum skuldaábyrgðir og veðsetningar til aflestrar frá Sparisjóði Reykjavíkur ognágrennis. Á fylgiskjali með skuldabréfinu sem sonur stefnanda hafi gefið úthafi greiðsluáætlun lánsins verið sundurliðuð og hafi lánsumsókn hans fylgt þarmeð. Á lánsumsókninni hafi verið tekið fram að gögn vegna greiðslumats hafiverið afhent í ljósi þess að um lánsveð hafi verið að ræða. Jafnframt hafikomið fram á heimasíðu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis að ef um lánsveðværi að ræða þyrfti að framkvæma greiðslumat. Af því megi ráða að stefnandihafi vitað, eða í það minnsta mátt vita, að greiðslumat hafi verið framkvæmthjá syni hennar. Stefnandi hafi því haft fulla vitneskju um framkvæmdgreiðslumatsins og haft tækifæri til að afla sér frekari upplýsinga um stöðulántaka hafi hún séð ástæðu til þess. Verði ekki fallist á framangreintbyggir stefndi á því að það sé hvorki ósanngjarnt né andstætt góðriviðskiptavenju að halda veðsetningunni upp á stefnanda í skilningi 33. og 36.gr. samningalaga nr. 7/1936. Skuldabréfalánið hafi verið veitt syni stefnandaog óumdeilt sé að greiðslumat hafi réttilega verið framkvæmt af hálfu SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis sem og að greiðslumatið hafi gefið jákvæða niðurstöðu.Þá sé óumdeilt að það greiðslumat sem hafi verið framkvæmt hafi ekki veriðhaldið annmörkum og að niðurstaða þess hafi gefið rétta mynd af afgangiráðstöfunartekna sonar stefnanda að teknu tilliti til afborgana afskuldabréfinu. Það að stefnanda hafi ekki verið kynnt hið jákvæða greiðslumat,geti ekki eitt og sér leitt til þess að fallast yrði á kröfur stefnanda umógildingu og aflýsingu. Sá annmarki, að kynna ekki jákvætt greiðslumat ogbækling þar um, sé ekki svo alvarlegur að hann geti leitt til ógildingar áveðsetningunni. Fjárhagsstaða lántaka hafi borið með sér að hann hafi getaðstaðið undir greiðslubyrði af láninu. Þá væru stefnandi og lántaki nátengd oghafi stefnandi þekkt til fjárhagsstöðu sonar síns. Af því sé ljóst að stefnandihafi af fúsum og frjálsum vilja sett eign sína að veði fyrir skuldum sonar sínsog aðstoðað hann fjárhagslega með þeim hætti. Þó svo að talið verði að SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis hafi ekki farið í öllu eftir ákvæðum samkomulags umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga telur stefndi að það leiði ekkisjálfkrafa til ógildingar á veðsetningunni heldur verði að fara fram heildarmatá aðstæðum aðila fyrir, eftir og við undirritun stefnanda á hið umþrættaveðskuldabréf. Í tilviki stefnanda hafi það verið svo að greiðslumat hafi veriðréttilega framkvæmt og gefið jákvæða niðurstöðu. Þó svo að það teldist ósannaðað stefnanda hafi ekki verið kynnt niðurstaða greiðslumatsins þá leiði öll röktil þess að sérstök kynning á greiðslumatinu hefði ekki breytt vilja stefnandatil þess að gangast undir þá skuldbindingu að lána syni sínum veð í fasteignsinni. Stefndi byggir að auki á því að verðilitið svo á að stefnandi hafi átt einhvern rétt hafi sá réttur glatast fyrirtómlæti, sem sé óskráð meginregla kröfuréttarins, enda hafi stefnandi fyrstgert reka að því að kanna réttarstöðu sína rúmum átta árum eftir að hún veittiveðleyfið. Skuldabréfalánið hafi verið veitt 18. júlí 2007 en engar athugasemdirhafi verið gerðar af hálfu stefnanda, hvorki við skuldabréfið sjálft néveðsetninguna á grundvelli veðleyfisins. Það hafi ekki verið fyrr en eftirveðflutninginn sem stefnandi hafi gert athugasemdir við lánsveðið en fyrstitölvupóstur lögmanns stefnanda hafi borist stefnda hinn 7. október 2015 þar semhann hafi óskað eftir gögnum vegna skuldabréfalánsins. Athugasemdir viðveðleyfið hafi hins vegar ekki verið gerðar fyrr en með bréfi 22. desember2015. Stefndi bendir í þessu samhengi á að stefnandi hafi fengið tilkynningu umgreiðsluaðlögunarumleitanir sonar hennar á árinu 2011, líkt og gögn málsinssýni fram á. Þá hafi stefnandi greitt upp vanskil skuldarans athugasemdalaustfyrir veðflutninginn. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda umendurgreiðslu enda hafi stefnandi sjálfviljug og án fyrirvara greitt uppvanskil sonar síns sem skuldara. Við slíkar aðstæður hafi sá kröfuréttur semstefndi hafi átt í öndverðu færst yfir til stefnanda og sé krafan því á millistefnanda og sonar hennar. Enginn endurkröfuréttur sé til staðar gagnvartstefnda. Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda umdráttarvexti á endurkröfu stefnanda. Yrði fallist á endurkröfu stefnanda gætudráttarvextir fyrst reiknast frá málshöfðun 29. apríl 2016. Stefndi kveður kröfu sína ummálskostnað byggjast á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,einkum 1. og 3. mgr. 130. gr. laganna. IV Stefnandi,Sigríður Rut Sigurðardóttir, gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Verður framburðurhennar reifaður eins og þurfa þykir vegna niðurstöðu málsins. Samkvæmtframansögðu lýtur ágreiningur aðila að því hvort fella beri úr gildi veðréttstefnda í fasteign stefnanda á grundvelli skuldabréfs sem sonur stefnanda gafút 18. júlí 2007 til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis á grundvelli samningsá milli sparisjóðsins og stefnda um lánveitingar til sjóðfélaga stefnda frá 8.júlí 2005. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til 36. gr. laga nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt 1. mgr. þessákvæðis er heimilt að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eðabreyta honum, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenjuað bera hann fyrir sig. Við mat á þessu ber samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins að lítatil efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvikasem síðar komu til. Af hálfu stefnda er því m.a. borið við að stefnandi getiekki borið fyrir sig þessi rök í ljósi reglna um mótbárutap við framsalviðskiptabréfs. Dómurinntelur ljóst að lánið sem veitt var á grundvelli skuldabréfsins, sem sonurstefnanda gaf út 18. júlí 2007, hafi verið veitt af Sparisjóði Reykjavíkur ognágrennis í samvinnu við stefnda. Var það gert á grundvelli framangreindssamnings um íbúðarlán til sjóðfélaga stefnda frá 8. júlí 2005 og eftirfyrirmælum verklagsreglna sem áttu sér stoð í síðastgreindum samningi. Íverklagsreglunum greinir meðal annars frá því að ekki sé skilyrði að sjóðfélagistefnda sé í viðskiptum við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis til þess að getafengið svonefnd lífeyrissjóðslán vegna íbúðarkaupa. Forsenda fyrir lánveitingusparisjóðsins, eftir þeim skilmálum sem giltu um lánveitingu til sonarstefnanda, var því sú að hann væri sjóðfélagi í stefnda. Þá skyldi starfsmaðursparisjóðsins senda fyrirspurn til stefnda um lánsrétt sjóðfélaga og umsækjandaum íbúðarlán. Á meðal gagna málsins eru tölvupóstsamskipti milli sparisjóðsinsog stefnda þar sem starfsmaður sparisjóðsins spyrst fyrir um lánsrétt sonarstefnanda. Í svari frá starfsmanni stefnda greinir frá því hver sé lánsréttursonur stefnanda hjá stefnda og eftir hvaða skilmálum slíkt lán megi vera. Þáber til þess að líta að bæði lánsumsóknin frá 6. júlí 2007 og skuldabréfiðsjálft frá 18. júlí 2007 vísa til þess að um lán frá stefnda sé að ræða þráttfyrir að skuldabréfið sé gefið út til sparisjóðsins. Að ölluframangreindu virtu verður fallist á það með stefnanda að stefndi hafi veriðgrandsamur um lánveitinguna til sonar stefnanda og eftir hvaða skilmálum lániðvar veitt. Stefndi og Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis voru í formlegu ogyfirlýstu samstarfi um lánveitinguna, unnu saman að afgreiðslu láns til stefndaog samkvæmt verklagsreglum vegna lánveitingarinnar hvíldi ákveðinrannsóknarskylda á stefnda í tilefni af lánveitingunni. Í ljósi þess að stefndivar grandsamur um skilmála lánsins og afgreiðslu þess getur ekki hafa komið tilmótbárutaps stefnanda í skilningi viðskiptabréfareglna við framsal lánsins tilstefnda 16. október 2008 líkt og stefndi byggir á. Að þvísögðu reisir stefnandi dómkröfur sínar á því að Sparisjóður Reykjavíkur ognágrennis hafi ekki fylgt ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem hafi gilt hafi um lánveitinguna. Nánartiltekið með því að hafa vanrækt að afhenda stefnanda upplýsingabækling umábyrgðir, með því að kynna stefnanda ekki niðurstöður greiðslumatsins frá 11.júlí 2007 sem framkvæmt var á stefnda í aðdraganda lánveitingarinnar og einsmeð því að hafa ekki vísað til samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga í skuldabréfinu frá 18. júlí 2007. Um þetta vísar stefnandi til 4.og 9. gr. téðs samkomulags. Sökum vanrækslu að þessu leyti og með vísan tilefnis samningsins og ólíkrar stöðu aðila telur stefnandi rétt að víkja samningium veðsetningu fasteignar stefnanda til hliðar. Ískýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að hún hafi hvorki vitað að greiðslumathefði verið framkvæmt á syni hennar, né kannaðist hún við að hafa verið kynnturupplýsingabæklingur um ábyrgðir í aðdraganda þess að hún hafi sem veðsaliskrifað undir skuldabréfið. Hún kvaðst þó hafa gengið út frá því að greiðslumathefði verið gert og að það hefði verið jákvætt enda hefði lánið verið veitt.Stefnandi svaraði því til að hún hefði ekki þekkt fjárhagsstöðu sonar sínsítarlega á þessum tíma en í því sambandi gat hún þess að hann hefði veriðkominn í vinnu sem verkfræðingur. Þá kom fram í skýrslu stefnanda að hún hefðiverið hikandi við að veita veðlán í íbúð sinni kæmi til vanskila, en að sonurhennar hefði fullyrt að til þess kæmi ekki. Þá svaraði stefnandi því að húnhefði ekki vitað hvað hún hefði gert hefði hún séð greiðslumatið, sonur hennarhefði beðið hana að skrifa undir skuldabréfið, þetta hefði verið það sem hannþurfti vegna íbúðarkaupa. Ekkiverður fram hjá því litið að stefnandi og lántaki eru nátengd. Í því ljósi ogað teknu tilliti til þess sem fram kom við skýrslugjöf stefnanda má ganga útfrá því að hún hafi þekkt fjárhagsstöðu sonar síns í grófum dráttum. Þá vísarstefnandi sjálf til þess, dómkröfum sínum til stuðnings, að hún hafi viljað meðveðleyfinu aðstoða sonsinn við að koma undir sig fótunum. Framburður stefnanda í skýrslu fyrirdómi er á sama veg, sem fyrr greinir. Stefnandi byggir ekki á því að annmarkarhafi verið á framkvæmd eða niðurstöðu greiðslumatsins sem framkvæmt var á synihennar í aðdraganda lánveitingarinnar. Þá ber og til þess að líta að niðurstaðagreiðslumatsins var jákvæð um 22.677 krónur. Gaf það því eindregið til kynna aðlántakinn, sonur stefnanda, gæti staðið undir greiðslubyrði af láninu. Þá barstefnandi fyrir dómi að hún hefði gert ráð fyrir því að lántakinn hefði veriðgreiðslumetinn, en virðist ekki hafa talið ástæðu til að kynna sér niðurstöðumatsins áður en hún samþykkti veðsetninguna. Jafnvelþótt fallist yrði á það með stefnanda að stefndi hafi ekki gætt meðfullnægjandi hætti formskilyrða í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 2001, í aðdraganda lánveitingarinnar á grundvelliskuldabréfsins, fellst dómurinn á það með stefnda, að öllu framangreindu virtu,að ósannað sé að það hefði haft áhrif á ákvörðun stefnanda um að veita veðlán ífasteign sinni vegna lántöku sonar síns. Dómurinn telur einnig óhjákvæmilegt aðtaka mið af því að stefnandi hlutaðist ekki til um réttarstöðu sína eða gildiveðleyfisins fyrr en á síðari hluta ársins 2015, rúmum átta árum eftir að hún samþykktiað veita veðleyfið með undirritun sinni á skuldabréfið 18. júlí 2007. Sústaðreynd gerir það enn ólíklegra að mati dómsins, að það hafi veriðákvörðunarástæða stefnanda fyrir veitingu veðlánsins, hversu jákvæð niðurstaðagreiðslumats yfir syni hennar var, líkt og stefnandi byggir á. Öllu heldur hafiþar ráðið að með því að veita leyfi til veðsetningar fasteignar sinnar hafi húnverið að aðstoða son sinn við að kaupa sína eigin fasteign. Samkvæmtöllu framansögðu og að teknu tilliti til meginreglu samningaréttar umskuldbindingargildi samninga er það niðurstaða dómsins að hvorki verði litiðsvo á að ósanngjarnt sé né andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beriveðsetningu fasteignarinnar fyrir sig. Í því sambandi verður jafnframt litiðtil þess að efni skuldabréfsins var skýrt um skuldbindingu stefnanda og bréfiðmeð sama sniði og algengt var á þessum tíma þar sem nákomnir aðstoðuðu lántakameð því að veita leyfi til veðsetningar fasteignar sinnar. Er ekkert fram komiðum að stefnandi hafi verið ófær um að átta sig á þýðingu þessararskuldbindingar sinnar og þeirri áhættu sem hún tók með henni. Þegar af þeimástæðum ber að fallast á kröfu stefnda um sýknu af öllum kröfum stefnanda. Meðvísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir réttað málskostnaður milli aðila falli niður. Dregisthefur fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða uppdóm í máli þessu. Dómendur og aðilar töldu ekki efni til þess að endurflytjamálið. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O RÐ Stefndi,Lífsverk lífeyrissjóður, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sigríðar RutarSigurðardóttur, í máli þessu. Málskostnaður milliaðila fellur niður.
Mál nr. 287/2000
Kærumál Málskostnaðartrygging
H höfðaði mál gegn Þ og HB. Kröfðust Þ og HB þess að H yrði gert að setja málskostnaðartryggingu, með vísan til b.liðar 1. tl. 133. gr. laga nr. 91/1991. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu Þ og HB, þar sem H hefði sýnt fram á að hann væri fær um að greiða málskostnað, sem á hann kynni að falla við málssókn hans á hendur Þ og HB.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert í máli sínu á hendur þeim að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu og greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 747/2013
Kærumál Barnavernd Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að C yrði vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði frá 1. október 2013 að telja. Var málinu vísað frá Hæstarétti þar sem sá tími sem vistunin skyldi vara var liðinn og A hafði því ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt niðurstöðu hins kærða úrskurðar.
Varnaraðili kveðst og mótmæla þeirri staðhæfingu sem fram komi í kæru sóknaraðila að vistun telpunnar utan heimilis á grundvelli úrskurðarins geti aldrei staðið lengur en til 19. nóvember 2013, eða í tvo mánuði frá því að ákvörðun um að beita úrræði 31. gr. barnaverndarlaga um neyðarráðstöfun hafi verið tekin. Dómur Hæstaréttar í málinu nr. 370/2013, sem sóknaraðili vísi til, styðji ekki slíka niðurstöðu. Niðurstaða dómsins hafi verið sú að einvörðungu mætti beita úrræði b-liðar 27. gr. laganna einu sinni og ef nauðsynlegt væri að vista barn lengur en tvo mánuði utan heimilis bæri að beita 1. mgr. 28. gr. laganna, sem kveði á um að gera skuli kröfu um það fyrir dómi eigi ráðstöfun að vara lengur en það. V. Niðurstaða Eins fram er komið snýst mál þetta um gildi úrskurðar varnaraðila um að vista skuli barnabarn sóknaraðila utan heimilis í tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í 21. gr. barnaverndarlaga er að finna reglur um málsmeðferð vegna tilkynninga og upplýsinga, sem leitt geta til þess að barnaverndarnefnd hefji könnun máls. Í 5. mgr. greinarinnar er tekið fram að ákvörðun um að hefja könnun skuli ekki tekin nema rökstuddur grunur sé um að tilefni sé til. Í VI. kafla laganna eru síðan fyrirmæli um ráðstafanir barnaverndarnefnda í kjölfar könnunar máls. Er þar kveðið á um ýmis úrræði, með eða án samþykkis foreldra. Einnig er þar gert ráð fyrir að til þess geti komið að barnaverndarnefnd úrskurði um vistun barns utan heimilis í allt að tvo mánuði, án samþykkis foreldra, enda séu uppfyllt þau skilyrði sem þar er kveðið á um og „ef brýnir hagsmunir barns mæla með því“, sbr. 26. og 27. gr. laganna. Í b-lið 1. mgr. 27. gr. er tekið fram að slík ráðstöfun barns sé heimil „til að tryggja öryggi þess eða til þess að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu“. Eins og áður hefur verið rakið hafa varnaraðila borist tilkynningar, bæði frá einstaklingum og opinberum aðilum, þar sem lýst er áhyggjum af uppeldisaðstæðum telpunnar, vanrækslu, skorti á eftirliti og meintu ofbeldi og/eða harðræði. Þegar hin kærða ákvörðun var tekin 1. október sl. hafði forsjárhafi hennar, afi hennar A, dvalið erlendis frá því um miðjan júnímánuð. Skýrði hann frá því í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði komið hingað til lands á ný frá [...] hinn 10. október sl. og að dvöl hans þar hefði lengst umfram áætlun vegna veikinda hans sjálfs. Á umræddu tímabili mun telpan hafa átt að vera í umsjá móðursystur sinnar, F, sem sjálf fór þó einnig af landi brott með föður sínum A um miðjan júní en mun hafa komið til baka í byrjun júlí. Var telpan tekin af heimilinu hinn 19. september sl. á grundvelli ákv. 31. gr. barnaverndarlaga um neyðarvistun, þar sem ekki náðist í forsjárhafa, og hún vistuð á Vistheimili barna. Kemur fram í hinum kærða úrskurði að það sé heildstætt mat varnaraðila, með hliðsjón af greinargerðum og gögnum frá starfsmönnum varnaraðila, frá stjórnendum skóla og leikskóla og öðrum gögnum málsins, að telpan hafi búið við óviðunandi aðstæður í umsjá móðursystur sinnar mánuðina fyrir uppkvaðningu úrskurðarins og að uppeldisaðstæðum hennar og aðbúnaði hafi verið verulega ábótavant allt frá komu hennar hingað til lands. Í skýrslum sínum fyrir dómi höfnuðu þær F og D, báðar móðursystur telpunnar, því að þær hefðu orðið varar við að telpan sætti ofbeldi á heimilinu. Það er niðurstaða dómsins að mat varnaraðila á aðstæðum telpunnar sé málefnalegt og að ekki sé með vistun hennar utan heimilis í tvo mánuði gripið til harkalegri aðgerða en tilefni er til. Verður ekki annað séð en að aðgerðirnar séu, og hafi verið, í samræmi við meginreglur 1. og 4. gr. og markmið 2. gr. barnaverndarlaga og aðgerðirnar séu nauðsynlegar til að veita telpunni nauðsynlega aðhlynningu og tryggja öryggi hennar. Þegar horft er til tengsla framangreindra vitna við sóknaraðila og telpuna geta skýrslur þeirra fyrir dómi á engan hátt hnekkt því mati. Þar sem ekki verður heldur fallist á það með sóknaraðila að við meðferð málsins hafi verið brotið gegn reglum um meðalhóf eða 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verður kröfu sóknaraðila, um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, því hafnað. Samkvæmt því, og þar sem engin lagaleg rök styðja þá varakröfu sóknaraðila að upphaf tveggja mánaða vistunartímans skv. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga skuli miðast við töku ákvörðunar um neyðarvistun telpunnar hinn 19. september sl., er fallist á þá kröfu varnaraðila að B verði vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði frá 1. október 2013. Sóknaraðili fékk gjafsókn með bréfi innanríkisráðherra, dags. 4. nóvember 2013. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila, A er hafnað. Staðfestur er úrskurður varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, dags. 1. október 2013, um að C skuli vistuð utan heimilis sóknaraðila í allt að tvo mánuði frá 1. október 2013. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að fjárhæð 680.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 536/2015
Sjómaður Ráðningarsamningur Tímabundið atvinnutjón
Ágreiningur aðila laut að því hvort S hefði verið fastráðinn er hann slasaðist í desember 2011 að störfum um borð í skipi í eigu V hf., sem var með kjarasamningsbundna slysatryggingu sjómanna hjá VÍ hf., og hvort hann ætti rétt á greiðslu bóta vegna tímabundins atvinnutjóns. Talið var að V hf. þyrfti að bera hallann af skorti á sönnun um efni ráðningarsamnings, enda hafði ekki verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við S þrátt yfir ákvæði 1. og 3. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá var ekki fallist á með VÍ hf. að sú staðreynd að S hefði þegið atvinnuleysisbætur á tímabilinu janúar til maí 2011 og í september sama ár styddi það að hann hefði verið ráðinn tímabundinni ráðningu þegar hann slasaðist. Var VÍ hf. gert að greiða S bætur vegna tímabundins atvinnutjóns.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2015. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi slasaðist stefndi 2. desember 2011er hann var við störf um borð í skipinu Jóni Vídalín VE-82. Var skipið gert útaf Vinnslustöðinni hf. sem var með kjarasamningsbundna slysatryggingu sjómannahjá áfrýjanda. Hefur áfrýjandi greitt stefnda bætur á grundvelli mats semaðilar óskuðu sameiginlega eftir á afleiðingum slyssins aðrar en bætur vegnatímabundins atvinnutjóns. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar var stefndióvinnufær vegna slyssins á tímabilinu frá 11. desember 2011 til 2. desember2012. Telur áfrýjandi að stefndi eigi ekki rétt á greiðslu bóta vegnatímabundins atvinnutjóns þar sem hann hafi ekki verið fastráðinn á skipið. Áfrýjandi telur að sú staðreynd að stefndi hafi þegið atvinnuleysisbæturá árinu 2011 styðji að hann hafi verið með tímabundna ráðningu. Ekki erágreiningur um að stefndi fékk greiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu janúartil maí 2011 og í september sama ár. Frá miðjum þeim mánuði var hann lögskráðurá skipið Jón Vídalín uns hann hætti í kjölfar slyssins í byrjun desember 2011. Rennaframangreindar greiðslur atvinnuleysisbóta til stefnda því ekki stoðum undir þáfullyrðingu áfrýjanda að stefndi hafi verið ráðinn tímabundinni ráðningu þegarhann slasaðist. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur að öðru leyti en um almenna vexti, en einsog kröfugerð stefnda er sett fram verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu reiknaðir á kröfuna frá 4. desember 2012 einsog nánar greinir í dómsorði.Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnda, Sigurði JóhanniPéturssyni, 4.233.745 krónur með 4,5 % ársvöxtum af 7.237.415 krónum frá 4. desember2012 til 9. október 2013 og af 4.233.745 krónum frá þeim degi til 23. september2014 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest.Áfrýjandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 18.maí sl., er höfðað 23. september sl. afSigurði Jóhanni Péturssyni, Kjarnagötu 8, Akureyri gegnVátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda 4.233.745 krónur með 4,5% vöxtum af 7.237.415 krónum frá 2. desember2011 til 9. október 2013 en frá þeim degi af 4.233.745 krónum til 15. mars 2014en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, umvexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi greiðslumálskostnaðar. Stefnandi varð fyrir slysi um borð í skipinu Jóni Vídalín VE-82, 2. desember 2011. Stefnandi krefur stefnda um bætur svo sem stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið. Varnir stefnda snúa einkum að því að stefnandi hafi verið í afleysingum um borð og því ekki fastráðinn. Er í málinu deilt um rétt stefnanda til greiðslna úr hendi stefnda vegna tímabundins atvinnutjóns, en stefndi byggir á því að stefnandi hafi þegar fengið tjón sitt að fullu bætt. Við aðalmeðferð málsins gaf Jón Einar Jónsson, skipstjóri á skipinu Jóni Vídalín VE-82, vitnaskýrslu fyrir dóminum. II.Stefnandi byggir á því að stefnda sé ekki stætt á því að bera því við að stefnandi hafi ekki verið fastráðinn enda liggi fyrir viðurkenning fyrrverandi vinnuveitanda stefnanda og vátryggingataka stefnda, Vinnslustöðvarinnar hf., að stefnandi hafi í reynd verið fastráðinn starfsmaður útgerðarinnar. Vísi stefnandi í því samhengi til greiðslu Vinnslustöðvarinnar hf. 9. október 2013 en með henni hafi útgerðin viðurkennt að stefnandi nyti launaréttinda fastráðins starfsmanns. Vinnslustöðin hf. hefði ætlað að halda sig við þá afstöðu, að stefnandi hefði einungis verið afleysingamaður, hefði útgerðin tekið til varna í málinu. Það hafi útgerðin hins vegar ekki gert og því liggi í augum uppi að stefnandi hafi verið fastráðinn skipverji á Jóni Vídalín VE-82 er slysið varð 2. desember 2011. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður milli stefnanda og Vinnslustöðvarinnar hf. og því verði að líta svo á að stefnandi hafi verið fastráðinn á umrætt skip. Ótækt sé að stefnandi beri hallann af ætluðum skorti á sönnun um fastráðninguna vegna þess að vinnuveitandi hans og vátryggingataki stefnda hafi vanrækt skyldu sína skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en í ákvæðinu sé kveðið á um skyldu útgerðarmanns til að gera skriflegan ráðningarsamning við skipverja. Af þeim sökum teljist skipverji ætíð vera fastráðinn nema útgerðin framvísi ráðningarsamningi sem kveði á um tímabundna ráðningu. Hafi stefnandi því ótvírætt verið fastráðinn skipverji á Jóni Vídalín VE-82 og eigi því skýlausan rétt bótum vegna tímabundins atvinnutjóns úr hendi stefnda. Dómkrafa stefnanda sé reist á mati Ragnars Jónssonar og Sigurðar B. Halldórssonar, frá 5. febrúar 2014, en samkvæmt matinu hafi stefnandi verið óvinnufær frá 11. desember 2011 til 2. desember 2012. Við útreikning á tímabundnu atvinnutjóni sé óhjákvæmilegt að styðjast við laun staðgengils, þ.e. laun annars háseta á Jóni Vídalín. Krafa stefnanda sé reist á tekjum staðgengils sem hafði fæstu lögskráningadagana. Megi því vera ljóst að krafa stefnanda geri ráð fyrir hóflegri sjósókn. Höfuðstóll tímabundins atvinnutjóns nemi 8.748.164 krónum, en þá hafi verið tekið mið af leiðréttum hlut stefnanda um borð í Jóni Vídalín VE-82. Til frádráttar komi greiðslur að fjárhæð 1.675.658 krónur frá lífeyrissjóðum sem og 294.651 króna frá Tryggingastofnun ríkisins. Til viðbótar þeirri fjárhæð komi þó 8% lífeyrisframlag atvinnurekanda að fjárhæð 459.560 krónur. Samtals nemi höfuðstóll kröfu stefnanda því 7.237.415 krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæð komi greiðsla Vinnslustöðvarinnar hf. 9. október 2013 að fjárhæð 3.003.670 krónur. Krafist sé 4,5% vaxta, samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá tjónsdegi 2. desember 2011 til 15. mars 2014, mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs, en frá þeim degi sé krafist dráttarvaxta, skv. 6. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi vísar til skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefndi kveður ágreining aðila vera vel afmarkaðan og skýran. Deilt sé um það hvort fyrir liggi að stefnandi hefði, ef ekki hefði verið fyrir slysið, áfram verið háseti um borð í Jóni Vídalín VE 82. Teljist stefnandi ekki hafa sannað að svo hefði orðið. Annað liggi ekki fyrir en að stefnandi hefði orðið atvinnulaus eftir þann túr sem slysið varð í. Beri þá að sýkna stefnda af kröfum stefnanda enda hafi stefnandi þegar þegið greiðslur frá vinnuveitanda sínum vegna tímabundins atvinnutjóns sem nemi hærri fjárhæð en atvinnuleysisbætur. Teljist stefnandi hafa sannað að hann hefði áfram notið launa sem háseti um borð í bátnum, er deilt um fjárhæð staðgengislauna og lögmælta frádráttarliði.Aðalkrafa stefnda byggi á að stefnandi hafi ekki sannað að hann hefði áfram verið háseti um borð í Jóni Vídalín VE 82 ef slysið hefði ekki komið til. Stefnandi byggi kröfu sína alfarið á þeirri fullyrðingu sinni að hann hafi verið fastráðinn á Jón Vídalín VE 82 er slysið varð og hafi því mátt vænta sömu eða sambærilegra tekna og aðrir hásetar á bátnum höfðu á óvinnufærnitímabili hans. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda og byggi stefndi á að stefnandi hafi einungis verið í afleysingum og verið fenginn sérstaklega til starfa fyrir hvern túr fyrir sig. Í málatilbúnaði stefnanda sé vísað til þess að Hæstiréttur hafi í dómum sínum fellt á útgerðir sönnunarbyrði um fastráðningu starfsmanns þegar skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki verið gerður við þá líkt og lög mæli fyrir um, sbr. 6. gr. laga nr. 35/1985. Stefndi telji sig hafa fullnægt þessari sönnunarbyrði eða í öllu falli velt henni yfir á stefnanda með framlagningu gagna um að stefnandi hafi þegið atvinnuleysisbætur á milli þess sem hann hafi farið í túra með Jóni Vídalín VE-82 á árinu 2011. Hafi stefnandi verið fastráðinn geti hann ekki uppfyllt skilyrði laga nr. 54/2006, sbr. t.d. 13. og 14 gr. þeirra. Þá sé einnig vísað til þess að stefnandi hafi aldrei krafist greiðslu launa á uppsagnarfresti og að viðbrögð hans við upplýsingum skipstjóra um að starfskrafta hans væri ekki þörf í framtíðinni borið það með sér að hann teldi að sér hafi verið sagt upp úr fastri stöðu. Jafnvel þó sannað væri að stefnandi hafi verið fastráðinn verði ekki framhjá því litið að honum hafi verið sagt upp störfum áður en hann tilkynnti Vinnslustöðinni hf. um slysið. Uppsagnarfrestur fastráðinna sjómanna um borð í íslenskum fiskiskipum séu 7 dagar skv. 9. gr. laga nr. 35/1985. Stefnandi hefði aldrei notið launa sem háseti um borð í Jóni Vídalín VE 82 í lengri tíma en það. Að þeim tíma liðnum hefði stefnandi einungis notið atvinnuleysisbóta. Þar sem greiðslur vinnuveitenda, lífeyrissjóðs og almannatrygging nemi fjárhæð sem sé hærri en staðgengislaun í 7 daga og atvinnuleysisbætur það sem eftir lifi af tímabili tímabundins atvinnutjóns stefnanda verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Að lokum sé rétt vegna málatilbúnaðar í stefnu að benda á að greiðsla Vinnslustöðvarinnar hf. á launum við óvinnufærni, skv. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985 sé ekki sérstök yfirlýsing um að stefnandi hafi verið fasráðinn né sé slík yfirlýsing skuldbindandi fyrir stefnda í þessu máli. Einnig megi benda á að Vinnslustöðin hf. hafi ekki verið upplýst um að stefnandi hefði þegið atvinnuleysisbætur milli túra á Jóni Vídalín VE-82 en ætla verði að þær upplýsingar hefðu breytt miklu um mat Vinnslustöðvarinnar hf. á því hvort rétt væri að taka til varna í máli því sem stefnandi höfðaði gegn henni til innheimtu greiðslna, skv. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985.Varakrafa stefnda sé um lækkun krafna stefnanda. Stefnandi hafi í breyttri kröfugerð fallist á málflutning stefnda um að miða beri við einfaldan hlut í staðgengilslaunum og að draga verði frá greiðslur frá lífeyrissjóðum og almannatryggingum. Eftir standi að ekkert liggi fyrir í málinu sem styðji að stefnandi hefði unnið meira á árinu 2012 en 2011. Stefnandi hafi verið lögskráður á skipið í 142 daga á árinu 2011 en krafa hans miði hins vegar við 198 daga. Beri því að lækka kröfu hans um 28,3%. Stefndi mótmæli vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda. Verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda einhverja fjárhæð í máli þessu geti töpuð laun vegna hvers mánaðar einungis borið 4,5% vexti frá lokum hvers mánaðar, auk þess sem ekki séu lagaskilyrði til að dæma dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá fyrra tímamarki en málshöfðun. Um kröfur sínar vísar stefndi til ákvæða laga nr. 50/1993, sérstaklega 2. mgr. 2. gr., auk meginreglna skaðabótarréttar, einkum þeirra meginreglu að tjónþoli skuli ekki fá hærri bætur en með þurfi til þess að bæta raunverulegt sannað tjón. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 35/1985, sérstaklega 36. gr. þeirra, og 9. gr. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. og 130 gr. laga nr. 91/1991. IV.Í málinu deila aðilar um hvort stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið Jón Vídalín VE-82 er hann varð fyrir slysi um borð í skipinu 2. desember 2011, en stefnandi staðhæfir að hann hafi verið fastráðinn. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að stefnandi hafi verið lausráðinn. Hefur stefndi leitt fyrir dóminn Jón Einar Jónsson skipstjóra á Jóni Vídalín VE-82, sem lýsti því fyrir dóminum að skipstjórinn hafi mannað bátinn. Stefnandi hafi verið lausráðinn og skipstjórinn gert stefnanda það ljóst er stefnandi lauk við túr 7. desember 2011. Óumdeilt er að hvorki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda af hálfu Vinnslustöðvarinnar hf. eða skipstjóra. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 35/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerður sé skriflegur ráðningasamningur við skipverja. Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. getur skipstjóri, í umboði útgerðarmanns, ráðið skipverja og gilda þá um það ákvæði 1. mgr. ákvæðisins. Dómstólar hafa á liðnum árum margoft staðfest það í dómum sínum að útgerð skuli bera halla af skorti á sönnun um stofnun ráðningarsamnings þegar ekki hefur verið hlutast til um að gera skriflegan ráðningarsamning við skipverja. Skipstjórinn Jón Einar staðfesti fyrir dóminum, eins og áður sagði, að hann hafi mannað einstaka ferðir á skipinu Jóni Vídalín VE-82. Bar honum því eftir 3. mgr. 6. gr. laga nr. 35/1985 að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda. Verður yfirlýsing hans fyrir dóminum um að hann hafi gert stefnanda grein fyrir því að hann væri lausráðinn og færi ekki frekari ferðir virt með hliðsjón af skyldu hans eftir nefndri 3. mgr. Staða stefnda í máli þessu leiðir af skyldum Vinnslustöðvarinnar hf. og skipstjórans, sbr. og 1. mgr. 57. gr. laga nr. 91/1991, en stefndi verður að sæta þeim málsástæðum sem stefnandi hefði getað haft uppi gegn útgerð skipsins. Hefur stefndi ekki hnekkt staðhæfingu stefnanda um að hann hafi verið ráðinn ótímabundið í skiprúm á skipið Jón Vídalín VE-82.Stefnandi miðar við útreikning á tímabundnu atvinnutjóni við laun þess staðgengils nýs skipverja sem kom um borð á meðan á óvinnufærni stefnanda stóð, er fæsta lögskráningardaga hafði á árinu 2012. Er það að mati dómsins hófleg og lögmæt krafa. Stefnandi breytti kröfugerð sinni, til lækkunar, á aðalmeðferðardegi, til samræmis við varakröfu stefnda um lækkun vegna frádráttarliða og einfaldan hlut í staðgengislaunum fyrir tilgreind tímabil. Í því ljósi verða dráttarvextir dæmdir svo sem í dómsorði er mælt fyrir um. Í samræmi við niðurstöðu málsins greiði stefndi stefnanda 700.000 krónur í málskostnað. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Viktoría Hilmarsdóttir héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Gunnar Jónsson héraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Sigurði Jóhanni Péturssyni, 4.233.745 krónur með 4,5% vöxtum af 7.237.415 krónum frá 2. desember 2011 til 9. október 2013 en frá þeim degi af 4.233.745 krónum til 23. september 2014 en frá þeim degi með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 575/2015
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Gjöf Endurgreiðslukrafa Aðild
S gerði samning við L hf. um eignastýringu lífeyrissparnaðar síns þar sem kveðið var á um að lífeyrinn skyldi ávaxta í erlendum verðbréfum með tilteknum hætti. Hluta lífeyrisins átti að ávaxta með kaupum á skuldabréfum í félaginu IF fyrir andvirði 1.000.000 punda og lagði L hf. inn pöntun um millilagslán í tengslum við þau viðskipti. Uppgjör viðskiptanna drógust á langinn og þegar L hf. keypti pund vegna viðskiptanna hafði gengi krónunnar veikst talsvert og vantaði þá inn á lífeyrisreikning S fjárhæð sem svaraði til rúmlega 174.000 punda sem greiða þurfti fyrir millilagslánið. L hf. lagði andvirði þeirrar upphæðar inn á lífeyrisreikning S en ekkert varð hins vegar af viðskiptunum. Í málinu krafðist slitastjórn L hf. að greiðslunni yrði rift á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og að S yrði gert að endurgreiða sér samsvandi fjárhæð. Talið var að S hefði ekki tekist, gegn andmælum L hf., að sýna fram á að viðskiptalegar forsendur hefðu búið að baki greiðslunni og var riftunarkrafa L hf. því tekin til greina. Þá var S jafnframt gert að endurgreiða umrædda fjárhæð á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2015. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áhluthafafundi í stefnda 19. febrúar 2016 var félaginu breytt úr hlutafélagi íeinkahlutafélag.Að því gættu að kaup á bandaríkjadölum og evrum vegna fyrirhugaðraverðbréfakaupa í þágu einkalífeyrissparnaðar áfrýjanda fóru fram í áföngumdagana 26. og 28. ágúst 2008 er málsatvikum nægilega lýst í hinum áfrýjaðadómi.IÁfrýjandi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að aðild málsins séröng bæði til sóknar og varnar. Hvað aðild sína varði þá hagi svo til að greiðslasú sem deilt sé um hafi verið ráðstafað inn á reikning lífeyrissparnaðar hans, þá í vörslu LandsbankaÍslands hf., nú Kvika banki hf., og hafiáfrýjandi ekkert forræði haft á þeirri ráðstöfun og þeim reikningi, þar semlífeyrissjóðssparnaður hans hafi í raun verið sjálfstæður aðili með sérstakakennitölu. Þá geti áfrýjandi fyrst nýtt umrædd verðmæti þegarhann nái sextíu ára aldri. Af þessu leiði að með réttu beri að beina kröfum aðvörsluaðila lífeyrissparnaðarins en sýkna hann á grundvelli aðildarskorts. Hvað sem líður vörslu á lífeyrissparnaði áfrýjanda þá er til þess að lítaað hann er einn rétthafi þeirra verðmæta sem um er að ræða, svo sem samningurhans um viðbótarlífeyrissparnað og viðauki við þann samning 19. ágúst 2008,bera með sér. Í 2. gr. reglna LandsbankaÍslands hf. um lífeyrissparnað, sem áritaðar voru af aðilum sama dag, kemurfram að umrædd réttindi séu séreign áfrýjanda. Þó svo vörslu umræddra verðmæta hafiverið hagað með sérstökum hætti og þráttfyrir skilyrði um að þau séu eigandanum ekki til frjálsrar ráðstöfunar fyrr ennáð sé sextíu ára aldri er það vafalaust að áfrýjandi er einn eigandi umræddraverðmæta og að umþrætt greiðsla, sem fram fór 2. október 2008, var innt afhendi í hans þágu. Aðild áfrýjanda á sér þannig fullnægjandi stoð í 1. mgr. 16.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá ber jafnframt að gæta að því að riftunráðstafana samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti beinist aðþeim aðila sem haft hefur hag af viðkomandi ráðstöfun. Í þessu tilviki er þaðengum vafa undirorpið að þar er áfrýjanda einum til að dreifa og verðursýknukrafa hans því ekki byggð á aðildarskorti hans. Áfrýjandi hafði fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði þá málsástæðu,að af málflutningsyfirlýsingu lögmanns stefnda fyrir héraðsdómi mætti ráða, aðkrafa um riftun og endurgreiðslu hafi á grundvelli ákvörðunarFjármálaeftirlitsins 9. október 2008 flust til Nýja Landsbankans hf. Ráðstöfun súsem krafist er riftunar á átti sér stað 2. október 2008 eins og áður greinir ogvar innt af hálfu stefnda í þágu áfrýjanda. Gegn andmælum stefnda hefuráfrýjandi ekki sýnt fram á að krafan hafi verið meðal þeirra réttinda, samkvæmtsamningum um vörslu og eignastýringu viðskiptavina Landsbanka Íslands hf., semNýi Landsbanki Íslands hf. yfirtók þann 9. október 2008, sbr. 5. töluliðurákvörðunar Fjármálaeftirlitsins sama dag. Með vísan til þessa er hafnað kröfuáfrýjanda um sýknu á grundvelli aðildarskorts stefnda.IIÍ hinum áfrýjaða dómi er ítarlega rakinn aðdragandi þeirrar ráðstöfunar2. október 2008 sem stefndi krefst að rift verði á grundvelli 131. gr. laga nr.21/1991. Fallist er á það með stefnda að uppfyllt séu skilyrði ákvæðisins um að greiðslan hafiverið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, hún hafi verið til hagsbótafyrir áfrýjanda og falið í sér skerðinguá eigum stefnda. Áfrýjandibyggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að greiðslan sem innt var af hendi 2.október 2008 hafi ekki falið í sér gjöf í skilningi áðurgreinds ákvæðis laganr. 21/1991, heldur hafi tilgangur hennar verið viðskiptalegs eðlis, það er aðbæta áfrýjanda tjón sem hann hefði orðið fyrir vegna mistaka starfsmannastefnda í tengslum við kaup á skuldabréfum í tilgreindu félagi. Stefndibyggir á hinn bóginn á því að greiðslan hafi farið fram í gjafatilgangi eðaörlætisskyni. Sú staðhæfing áfrýjanda að ákveðið hafi verið seinni hlutaágústmánaðar 2008 að fjárfesta fyrir 1.000.000 sterlingspund í svokölluðumillilagsláni, sem breska verslunarkeðjan Iceland Food gaf út, á sér stoð ífyrirliggjandi gögnum og framburðum þáverandi starfsmanna stefnda. Fyrir dómibáru starfsmennirnir að fyrir mistök hefðu sterlingspund ekki verið keyptsamhliða því að verðbréf í félaginu Iceland Food voru pöntuð. Greiðslan 2.október að fjárhæð 35.140.000 krónur hafi því átt að bæta áfrýjanda þannneikvæða gengismun sem orðið hafði frá því ákveðið var að stofna til kaupannatil greiðsludags skaðabótanna. Um hefðbundið verklag hafi verið að ræða undirþeim kringumstæðum þegar mistök af þessu tagi hafi komið upp. Um þetta er til þess að líta að slík framkvæmd og verklag virðist ekkihafa stuðst við neinar formlega settar eða skráðar reglur. Þá má ráða afframburði regluvarðar og forstöðumanns á eignastýringasviði stefnda fyrir dómiað umrædd kaup á gjaldeyri helguðust alfarið af því að af viðskiptum meðmillilagslánið yrði. Sá skilningur á sér jafnframt stoð í þeirri fjárfestingarstefnusem fram kemur í viðauka um eignastýringu frá 19. ágúst 2008 þar sem ekki er gert ráð fyrir því að fjárfest sésérstaklega í gjaldeyri. Af gögnum málsins verður ekki nákvæmlega ráðið hvenærpöntun vegna umræddra viðskipta kom fram og hefur ýmist verið vísað til 21. eða22. ágúst 2008 í því sambandi. Hins vegar er það óumdeilt að aðilum var ljóstað ferill vinnslu í tengslum við kaup á skuldabréfum í Iceland Food myndi takanokkurn tíma. Í skriflegri aðilaskýrslu sinni tiltók áfrýjandi að slíkt tæki aðjafnaði um 2-3 mánuði og í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram aðfrágangur kaupa á slíkum skuldabréfum tæki að jafnaði 8 til 12 vikur. Að þessugættu fæst ekki séð hvaða ástæður gátu búið því að baki að greiða skaðabæturvegna neikvæðs gengismunar 2. október 2008. Ekkert hefur komið fram um að áþeim tíma hafi legið fyrir hvenær af kaupunum yrði og hvenær stefnda bæri, fyrirhönd áfrýjanda, að greiða tilgreinda fjárhæð í sterlingspundum. Hvað sem líður umdeildribótaskyldu stefnda af þeim sökum að hafa ekki keypt sterlingspund þá þegarviðskiptin voru afráðin í ágúst og mögulega ábyrgð á gengismun, þá lá ekkertstaðreynt tjón fyrir af þeim sökum 2. október 2008. Slíkt mögulegt tjón gatfyrst legið fyrir þegar af kaupunum varð og greiða bar kaupverðið enágreiningslaust er að ekkert varð af þeim. Eðli málsins samkvæmt var ekki ljóst2. október 2008 hvort gengismunur yrði áfram neikvæður á þeim degi þegar tilgreiðslu kæmi ellegar hið öndverða yrði ofaná og gengi krónunnar rétti úrkútnum gagnvart sterlingspundi. Að framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms er fallist á það með stefnda að umrædd greiðsla 2. október 2008hafi verið umfram skyldu og hefur áfrýjanda ekki tekist, gegn andmælum stefnda,að sýna fram á að viðskiptalegar forsendur hafi búið að baki henni. Greiðslan fól þvíí sér örlætisgerning sem verður að kröfustefnda rift á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr.21/1991.Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um fjárkröfu stefndaað fjárhæð 35.140.000 krónur auk dráttarvaxta verður staðfest með vísan tilforsendna og að því gættu að sú inneign áfrýjanda í krónum sem nýta átti tilkaupa á umræddu millilagsláni var allan tímann varðveitt á innlánsreikningi hjástefnda með þeirri ávöxtun sem um slíka reikninga gilti. Þá verður staðfest súniðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki séu skilyrði til þess að fjárkrafan áhendur áfrýjanda verði lækkuð með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms skal veraóröskuð. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sigurjón Þorvaldur Árnason, greiðistefnda, LBI ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2015. Málþetta var höfðað 27. apríl 2012 og dómtekið 20. maí 2015. Stefnandier LBI hf., Austurstræti 16 í Reykjavík, en stefndi er Sigurjón ÞorvaldurÁrnason, Granaskjóli 28 í Reykjavík. Stefnandikrefst þess að staðfest verði riftun dagsett 30. ágúst 2011 á ráðstöfun semfólst í greiðslu Landsbanka Íslands hf. í séreignalífeyrissparnaðarsjóð í þágustefnda 2. október 2008 samtals að fjárhæð 35.140.000 kr. Þákrefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 35.140.000 kr.með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. september2011 til greiðsludags.Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til varakrefst stefndi þess að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Loks krefststefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. IMálavextir Stefndivar ráðinn bankastjóri Landsbanka Íslands hf. hinn 21. apríl 2003. Íráðningarsamningi hans við bankann er fjallað um launakjör stefnda í nokkrumtöluliðum. Í einum töluliðnum segir að bankinn skuli greiða sem næmi 20% aflaunum stefnda í lífeyrisiðgjöld á móti 4% mótframlagi stefnda. Skyldilífeyrisiðgjaldið greitt í séreignarlífeyrissjóð samkvæmt heimildum laga ogsamkvæmt nánari ákvörðun stefnda. Um viðbótarlífeyrissparnaðinn skyldu gildaákvæði kjarasamnings bankamanna hverju sinni. Í fjórða lið er að finna ákvæðium kauprétt stefnda í Landsbanka Íslands hf. og loks er í fimmta lið fjallað umrétt stefnda til árlegra bónusgreiðslna. Hinn24. janúar 2005 var gerður viðauki við ráðningasamninginn. Föstum launum hansvar breytt með þessum viðauka, auk þess sem bankinn skyldi nú greiða sem næmi30% af launum stefnda í lífeyrisiðgjöld á móti 4% framlagi stefnda. Ennvar gerður viðauki við ráðningarsamninginn, þar sem föst laun stefnda voruhækkuð frá og með 1. ágúst 2005 auk þess sem mótframlag bankans á móti iðgjaldistefnda í lífeyrissjóð var hækkaði um 10 prósentustig. Þá var ákvæðum umbónusgreiðslur breytt og skyldu þær nú greiddar út 1. mars ár hvert vegnaliðins starfsárs en 30% af bónusgreiðslu skyldi greidd inn í séreignasjóð íeigu stefnda. Hinn1. desember 2006 var enn gerður viðauki við ráðningarsamning stefnda og snerisá viðauki að breytingum á föstum mánaðarlegum greiðslum og bifreiðahlunnindum. Fyrirliggur að Landsbankinn hf. rak lífeyrissparnaðarstarfsemi sína undirlífeyrissjóðsnúmerum 931 (lífeyrisbók) og 932 (fjárvörslureikningur). Hiðsíðara kom til eftir að bankinn hafði tekið yfir starfsemi dótturfélags síns,Landsbréfa hf. Hinn17. apríl 2008 samþykkti bankastjórn stefnanda tillögu rekstrarhópslífeyrissparnaðar að bjóða upp á samninga um lífeyrissparnað í sérgreindumverðbréfasöfnum. Í þessu fólst að viðskiptavinir bankans, sem gerðu eða höfðugert samning um vörslur viðbótalífeyrissparnaðar síns við hann, gætu, auklífeyrisbóka í vörslum bankans, óskað eftir því að fjárfest væri fyrir þá ísérgreindum verðbréfasöfnum, eftir fyrir fram ákveðinni fjárfestingarstefnu.Féll þessi lífeyrissjóðsstarfsemi undir lífeyrissjóðsnúmerið 932. Fyrir liggurað stefndi hafði undirritað samning um ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðar álífeyrisbók. Stefndiundirritaði þrjú skjöl 19. ágúst 2008. Í fyrsta lagi reglur um lífeyrissparnaðLandsbankans hf. sem m.a. hafa að geyma reglur um greiðslu iðgjalds, ávöxtunþess og útborgun. Kemur þar fram að rétthafi skuli gera samning umlífeyrissparnað við vörsluaðila og sé iðgjald rétthafa séreign hans. Þá segirað vörsluaðili ávaxti iðgjald rétthafa í samræmi við ákvæði samnings aðila umlífeyrissparnað eða viðauka við samninginn. Þá eru talin upp skilyrði þess aðrétthafi geti hafið úttekt á lífeyrissparnaði sem er í fyrsta lagi þegar hannyrði 60 ára. Í öðru lagi undirritaði stefndi tvo samninga umviðbótarlífeyrissparnað. Annar ber yfirskriftina „samningur umviðbótarlífeyrissparnað“ og snýst um ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðar áfjárvörslureikning nr. 111-26-502960, númer 932. Kemur þar fram sú yfirlýsingað stefndi óski eftir því að inneign hans samkvæmt samningnum yrði ávöxtuð ísamræmi við sérstakan viðauka við samninginn. Í þriðja lagi undirritaði stefndisvo tilvitnaðan viðauka sem ber yfirskriftina „viðauki við eignastýringu viðsamning um viðbótarlífeyrissparnað skv. lögum nr. 129/1997, um skiljutryggingulífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóðs“ og snerist um ávöxtun í erlendumverðbréfum eingöngu. Samkvæmt fjárfestingastefnu þess samnings skyldi fjárfestí erlendum skuldabréfum eða lánaskjölum að lágmarki, viðmið væri 90% og hámark100%. Íviðaukanum er að finna yfirlýsingu um stöðu rétthafa sem fagfjárfestis en semslíkur falli hann utan við ákvæði laga og reglna er snúi að fjárfestavernd íviðskiptum með fjármálagerninga. Í kafla um forsendur fjárfestingastefnu ervísað til þess að rétthafi hafi sjálfur sett sér fjárfestingastefnu og feli Landsbankanumhf. að ávaxta eignir hans með fjárfestingum innan ramma hennar. Þá sé honumljós sú áhætta sem kunni að felast í í fjárfestingum samkvæmt stefnunni og beriábyrgð á sjálfur að sé við hæfi rétthafa og í samræmi við markmið hans meðviðbótarlífeyrissparnaðinum. Landsbanki Íslands hf. beri ekki ábyrgð á árangrifjárfestinga samkvæmt samningnum. Þá er að finna sérstök fyrirmæli rétthafavegna fjárfestingastefnunnar en þar segir að miðað sé við að fjárfestingarverði í samráði við hann þó þannig að laust fé og innborganir ávaxtist áinnlánsreikningum. Aðþessu frágengnu voru stefnanda afhentar til vörslu og ávöxtunar 292.522.693krónur. Var fjárhæðin færð þann 22. ágúst 2008 inn á reikning nr.0111-26-57030, Fjárvörslureikning 3 hjá bankanum með kennitöluna 570299-9219,af reikningi hjá Verðbréfasviði Landsbankans. Þann20. ágúst 2008 sendi Stefán H. Stefánssyni, þá framkvæmdastjóri einkastýringarLandsbanka Íslands hf., Þórði Örlygssyni, regluverði stefnanda, tölvubréf. Þarupplýsti Stefán H. regluvörðinn um fyrirhuguð viðskipti sem sneru aðeinkalífeyrissparnaði stefnda. Í tölvubréfinu segir um þetta; „Í framhaldi afspjalli við Sigurjón, þá vildi ég fá staðfestingu hjá þér og upplýsa þigvarðandi viðskipti sem við erum að undirbúa fyrir Einkalífeyrissparnað fyrirSigurjón Þ. Árnason. Ætlunin er að fjárfesta nokkurn vegin í þeim hlutföllumsem fram koma í exel skjalinu í þremur skuldabréfaverkefnum: Gazprom, TAQA ogIceland. Heildarfjárhæðin verður nærri 280 mkr. Viðskiptin ganga þó hugsanlegaekki í gegn á einum degi.“ Þá kemur fram að umsjónarmaður safnsins sé FriðrikNikulásson. Af öðrum gögnum málsins má ráða að Taqa vísar til vatnsveitunnar íAbu Dhabi en Iceland til bresku matvörukeðjunnar Iceland Food. Í viðhengi, semfylgdi tölvubréfinu og vísað er til, stendur efst „Einkalífeyrissparnaður.“ Þarfyrir neðan er kennitala stefnda og upphæð í íslenskum krónum 282.076.532krónur. Þá kemur fram gengi punda 153,8, evra 121,97 og dollara 82,86. Að lokumer eftirfarandi stillt upp: Skuldabréf Mynt Upphæð ISK Iceland GBP 1.000.000 153.769.500 Gasprom USD 750.000 62.145.000 TAQA EUR 500.000 60.985.000 Samtals: 276.899.500 mismunur 5.177.032 Ísvari Þórðar snemma næsta dag kemur fram að hann geri ekki athugasemdir viðþessi viðskipti en óski eftir afriti af samningnum. Þá óskar hann upplýsinga umþað hver taki ákvörðun um einstakar fjárfestingar. Þá segir; „Ef hann er aðtaka einstakar ákvarðanir sjálfur þá verðum við að hafa einhvern feril um aðleitað sé álits svo ekki komi upp deilur seinna við FME eða IE um aðhagsmunaárekstrar séu til staðar.“ Afframlögðum reikningsyfirlitum má ráða að 26. ágúst 2008 voru af hálfu bankanskeyptir tæplega 850.000 Bandaríkjadalir og 504.000 evrur og lagðar inn ágjaldeyrisreikninga sem féllu undir Fjárvörslureikning 3. Samkvæmtuppgjörsnótum dagsettum 27. ágúst 2008 voru þann sama dag keypt skuldabréf íGazprom fyrir samtals 848.627,56 Bandaríkjadali og skuldabréf í TAQA Abu DhabiNational fyrir samtals 548.457,31 evrur. Ferillvinnslu í tengslum við kaup á skuldabréfum var í Iceland Food lengri ogflóknari en í tengslum við hin félögin en fyrsta fyrirspurn frá FriðrikiNikulássyni um það til starfsmanna Landsbankans í London er frá 22. ágúst 2008.Má sjá af tölvubréfasamskiptum á milli þessara aðila frá 26., 27. og 28. ágúst2008 að ástæða vinnslutímans var sú að viðskiptin gerðust með kaupum áhlutdeild í fjármálagerningum útgefnum af bresku verslunarkeðjunni, svokölluðummillilagslánum (e. mezzanine loans) og fylgdi því nokkur skjalavinna. Ítengslum við kaupin óskuðu starfsmenn ytra eftir tilteknum upplýsingum sem m.a.lutu að viðskiptavininum en áður hafði Friðrik upplýst að um einkalífeyrissjóðværi að ræða. Kemur m.a. fram í tölvubréfi starfsmanns ytra að upplýsingarverði að liggja fyrir um lífeyrissjóðinn sem lánin verði framseld til, IcelandFoods þurfi að samþykkja fyrirhugað framsal lánanna, auk þess sem fyrir þurfiað liggja upplýsingar um það um hvaða lífeyrissjóð sé að ræða og tengsl viðLandsbankann. Einnig þurfi að afla nauðsynlegra upplýsinga um kaupandann vegnareglna um aðgerðir gegn peningaþvætti og afhenda umsýslubankanum sem samþykkjaþurfi upplýsingarnar áður en framsalið færi fram. Samkvæmtgögnum málsins voru bresku pundin keypt 30. september 2008. Þennan sama dagráðstafaði bankinn 156.380.000 krónum á áðurnefndan reikning lífeyrissparnaðar,Fjárvörslureikning 3, nr. 0111-26-57030, til kaupa á 825.834,39 breskum pundum.Þar sem gengi krónu hafði veikst mjög í september 2008 vantaði liðlega 174.000bresk pund upp á þá fjárhæð sem greiða þurfti fyrir hlutdeild í millilagslániðtil þess að ná fyrirhugaðri fjárhæð, þ.e. 1.000.000 punda. Ítengslum við ráðstöfun þessa var útbúið skjal dagsett 30. september 2008 semhljóðar svo: „Viðskiptavinur óskaði eftir að keypt yrðu 1.000.000 GBP ogskuldabréf í Iceland Food debt þann 22. ágúst. Uppgjör viðskiptanna drógust álanginn í útibúi Landsbankans í London. Misskilningur var um það innanhús [sic]hvort kaupa ætti GBP um leið og ósk um viðskipti barst eða við uppgjörviðskipta á skuldabréfinu. En ljóst varð að það átti kaupa [sic] GBP um leið ogfjárfestingin var ákveðin. Mismunur á gengi GBP þann 21. ágúst (154,22) oguppgjörsgengis þann 30. september (189,36) er 35,14. Greiðsla: Greiða á1.000.000x35,14=35.140.000 kr. inn á 111-26-057030, kt. [...] og sendiðstaðfestingu um greiðslu á stefan@landsbanki.is.“ Undir skjalið ritar FriðrikNikulásson, starfsmaður á eignastýringasviði, svo og Stefán H. Stefánsson,næsti yfirmaður, auk Halldórs J. Kristjánssonar, þáverandi bankastjóraLandsbankans hf. en undir nafnritun hans stendur „séð“. Íkjölfarið eða 2. október 2008 voru samtals 35.140.000 krónur lagðar inn áfyrrnefndan reikning stefnda á Fjárvörslureikning 3 og næsta dag keypt 174.180sterlingspund, sem lögð voru inn á gjaldeyrisreikning í sterlingspundum nr.111-38-200428, en reikningar þessir voru einnig skráðir á Fjárvörslureikning 3. Þann6. október 2008 voru sett lög nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Lögin heimiluðuíslenskum stjórnvöldum að yfirtaka fjármálafyrirtæki, meðal annars banka ígreiðsluerfiðleikum. Á grundvelli þessara laga óskaði stjórn Landsbanka Íslandshf. eftir því að Fjármálaeftirlitið tæki yfir stjórn og starfsemi bankans ogvar það gert með ákvörðun þess 7. október 2008 og bankanum skipuð sérstökskilanefnd. Stefndi sagði upp störfum sínum sem bankastjóri stefnanda þann 8.október 2008 og voru þá kaup á ofangreindu millilagsláni í Iceland Foodófrágengin. Meðlögum nr. 129/2008 var fjármálafyrirtækjum veitt sérstök heimild til þess að fágreiðslustöðvun. Samkvæmt lögunum var ákveðið að frestdagur samkvæmt 2. gr.laga nr. 21/1991 vegna greiðslustöðvunar, sem fengin yrði á grundvelli laganna,skyldi vera gildistökudagur þeirra. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2008 var Landsbanka Íslands hf. veittheimild til greiðslustöðvunar og stóð sú heimild til 26. febrúar 2009. Meðúrskurði 3. mars 2009 var heimildin framlengd til 26. nóvember 2009. Meðsetningu laga nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, varð breyting áinntaki greiðslustöðvunar bankans með því að slitameðferð hans hófst innanhennar með þeim hætti sem nánar greinir í lögunum. Í því felst meðal annars aðum málsmeðferðina gilda í meginatriðum reglur laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti og fleira. Frestdagur í slitameðferð Landsbanka Íslands hf. er15. nóvember 2008. Meðyfirlýsingu dagsettri 30. ágúst 2011, sem birt var sama dag, var stefndatilkynnt um riftun á þeirri ráðstöfun Landsbankans hf. 2. október 2008 semfólst í greiðslu 35.140.000 króna inn á séreignalífeyrissparnaðarreikningstefnda. Þá var hann krafinn um greiðslu þeirra fjármuna sem greiddir höfðuverið í þágu stefnda auk vaxta. Með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 21.september 2011, var riftun mótmælt og fjárkröfum hafnað. Aðilagreinir á um hvort skilyrði riftunar samkvæmt 131. gr. laga 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. séu uppfyllt, og þá einkum þau er lúta að því hvortgjafatilgangur hafi búið að baki ráðstöfuninni 2. október 2008. II.Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að greiðsla sú sem innt var af hendi 2. október 2008 inn áreikning stefnda hjá Fjárvörslureikningi 3, safn SA3109, hafi verið umframskyldu, án gagngjalds og hafi greiðslan leitt til auðgunar stefnda á kostnaðbankans. Byggir stefnandi því á því að um gjöf hafi verið að ræða í skilningi131. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandibyggir á því að Landsbanka Íslands hf. hafi ekki verið skylt að greiða stefndahina umdeildu fjárhæð og hafi verið greitt í rangri trú um greiðsluskyldubankans. Enginn samningur liggi fyrir á milli stefnda og Landsbanka Íslands hf.um greiðslu vegna meints gengismismunar. Þurfi stefndi að bera hallann af þvíað þau gjaldeyrisviðskipti sem fyrirhuguð voru í tengslum við kaup verðbréfa íIceland Food Group hafi ekki átt sér stað þegar ósk var sett fram umverðbréfaviðskiptin. Byggir stefnandi þannig á að stefndi hafi ekki áttlögvarða fjárkröfu á hendur Landsbanka Íslands hf. vegna mismunar á gengi sterlingspunds(GBP) 21. ágúst 2008 (154,22) og uppgjörsgengi gjaldmiðilsins 30. september2008 (189,36). Stefnandisegir fjárkröfu sína styðjast við 142. gr. laga nr. 21/1991. Á grundvelli þessaákvæðis sé stefnda skylt að greiða stefnanda þá fjármuni sem krafist er en meðgreiðslu þeirrar fjárhæðar auk vaxta og málskostnaðar fengi stefnandi rýrnuneigna vegna hinnar riftanlegu ráðstöfunar að fullu til baka. Stefnandibyggir á því að stefnda beri að greiða tjónsbætur enda hafi honum verið kunnugtum riftanleika ráðstöfunarinnar, sbr. lokamálslið 1. mgr. 142. gr. laga nr.21/1991, eins og stöðu hans og atvikum var háttað í september og október 2008. Stefnandibyggir jafnframt á því að þó tjónsbætur yrðu ekki viðurkenndar hafi umkrafinfjárhæð komið stefnda að notum og samsvari tjóni Landsbanka Íslands hf. og þvíberi honum að endurgreiða hana að fullu. Á því er byggt að hin umdeildagreiðsla bankans hafi komið stefnda að notum. Vaxtakröfusína kveðst stefnandi byggja á því að stefnda beri að greiða dráttarvexti fráþví liðinn var mánuður frá því að stefnda var tilkynnt um riftun og hannkrafinn um greiðslu. Það hafi verið gert 30. ágúst 2011 og sé stefndi þvíkrafinn um dráttarvexti frá og með 30. september 2011. III.Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því aðhann eigi ekki aðild að máli þessu. Stefnandi hafi sjálfur greittstefnufjárhæðina inn á bankareikning sem var hluti af fjárvörslureikningistefnanda og hafi stefnandi ekki haft neitt forræði yfir þeim reikningi.Upphaflega hafi stefnandi einn haft heimild til að ráðstafa fé af þeimreikningi. Þann 9. október 2008 hafi lífeyrissparnaðarsamningur stefnda viðstefnanda verið fluttur með stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsins til NýjaLandsbanka Íslands hf. Þann 15. mars 2012 samdi stefndi við MP-banka hf. umvarðveislu og ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðarins. Telur stefndi að stefnandaberi því að beina kröfu sinni að MP-banka hf. sem hafi nú vörslurlífeyrissparnaðar stefnda og fari með öll réttindi og skyldur varðandiviðbótarlífeyrissparnað hans. Fé á lífeyrissparnaðarreikningi sé ekkiaðgengilegt stefnda með neinum hætti. Stefndi byggir sýknukröfu sína í annan stað á því aðgreiðsla stefnanda hafi hvorki verið gjöf né laun eða annað endurgjald og séþví ekki riftanleg á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr.21/1991. Stefnandi hafi ekki innt greiðsluna af hendi í þeim tilgangi að gefa,hún hafi ekki leitt til eignaaukningar hjá stefnda og greiðslan hafi ekki rýrteignir stefnanda. Greiðsla stefnanda hafi falið í sér skaðabætur sem stefnandahafi verið skylt að inna af hendi til séreignarsparnaðar stefnda vegna þeirrarhandvammar starfsmanna sinna að kaupa ekki sterlingspund eins og þeim hafiborið þegar þeir hafi tekið við lífeyrissparnaði stefnda. Skylda til kaupa ágjaldeyri hafi stofnast í síðasta lagi 27. ágúst 2008 en þá hafi stefnandiskuldbundið sig með ótvíræðum hætti. Stefndi hefði með sérstökum samningi faliðstefnanda að annast vörslur og ávöxtun viðbótarlífeyrissparnaðar síns og greitthonum þóknun fyrir og hafi skaðabótagreiðslan því verið fyllilega réttmæt. Stefndi leggur áherslu á að umrædd greiðsla hafi hafthverfandi áhrif á fjárhag stefnanda og vísar í þessu sambandi m.a. tilhálfsársuppgjörs stefnanda sem er á meðal gagna málsins. Stefndi mótmælir fjárhæð endurheimtukröfu í málinu oghafnar því að stefnandi geti endurheimt alla greiðsluna verði hún talinriftanleg. Verði greiðslu rift á grundvelli þess að um gjöf hafi verið að ræðaeigi stefnandi aðeins auðgunarkröfu á hendur stefnda. Á stefnanda hvílisönnunarbyrgði um að hvaða marki riftanleg greiðsla hafi komið stefnda aðnotum. Stefndi bendir á að hann eigi engan rétt til greiðslna úrséreignarsparnaði sínum fyrr en eftir liðlega einn og hálfan áratug. Forsenda skaðabótagreiðslna úr hendi stefnda sé aðstefnandi sanni að stefndi hafi verið grandsamur um riftanleika greiðslnastefnanda 2. og 3. október 2008. Hvergi í stefnu eða öðrum framlögðum skjölumer gerð minnsta tilraun til að sanna grandsemi stefnda. Þá sé ljóst að stefndihafi ekki bakað stefnanda tjón. Skaðabótakrafa stefnanda er algjörlegavanreifuð í stefnu og því með öll ódómtæk. Stefndi krefst þess, hvernig sem á endurheimtu kröfustefnanda verður litið, að krafan verði felld niður eða lækkuð verulega með heimildí 145. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. V.Niðurstaða Ágreininguraðila lýtur að því hvort ráðstöfun sú, sem framkvæmd var 2. október 2008 ogfólst í greiðslu á 35.140.000 krónum inn á lífeyrissparnaðarreikning stefnda,sé riftanleg samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndireisir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að hann sé rangur aðili aðmálinu en stefnanda beri að beina kröfu sinni að MP-banka hf., sem frá 15. mars2012 hafi verið nýr vörsluaðili alls lífeyrissparnaðar stefnda Á þessamálsástæðu stefnda fellst dómurinn ekki. Í málinu er dregið í efa að stefndihafi í reynd átt rétt á greiðslu þeirrar fjárhæðar sem lögð var inn á reikninghans hjá stefnanda, nú MP-banka hf. Með vísan til 1. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála er kröfu um riftun og endurgreiðslu fjár réttilegabeint að stefnda en hann er sá sem á þau réttindi sem um ræðir og ber skyldurað sama skapi. Breytir hér engu þó að lífeyrisréttindi hans séu vistuð hjá vörslumannienn um sinn, þ.e. að stefndi fái ekki notið réttindanna fyrr en eftir tiltekinnárafjölda í samræmi við samning þar um. Þessari málsástæðu stefnda er þvíhafnað. Ímálflutningsræðu sinni lét lögmaður stefnda að því liggja að skilja mætti umfjölluní ræðu lögmanns stefnanda um ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008,um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbankans hf.,á þann veg að í henni fælist yfirlýsing um að sú krafa sem höfð sé uppi í máliþessu sé í reynd á forræði Nýja Landsbankans hf. Mætti þannig draga í efa aðstefnandi gæti átt aðild að máli þessu. Þessari framsetningu hafnaði lögmaðurstefnanda með öllu. Stefnandihefur frá upphafi beint kröfum sínum að stefnda og telur þær tilheyra sér.Hafði Nýi Landsbanki Íslands enga aðkomu að þeirri ráðstöfun sem hér er deiltum. Þá stofnaðist endurgreiðslukrafa sú sem stefndi hefur uppi í málinu ekkifyrr en hann lýsti yfir ritun gagnvart áfrýjanda þann 30. ágúst 2011. Erstefnandi þannig að lögum réttur aðili til að beina kröfu sinni að stefnda.Þess utan er um málsástæðu að ræða sem er of seint fram komin en hana hefðimátt hafa uppi í greinargerð óháð því sem fram kom í málflutningi lögmannsstefnanda. Í1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 segir að krefjast megi riftunar ágjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag.Ákvæðið hefur verið skýrt þannig að undir það falli hver sú ráðstöfun sem rýrieignir þrotamanns og leiði til eignaaukningar hjá þeim sem nýtur góðs af hennienda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr.sömu greinar sem taki til venjulegra tækifærisgjafa og svipaðra ráðstafana afsmærra tagi. Þá hafa gagnkvæmir samningar verið taldir til örlætisgerninga efumtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann fékk ístaðinn. Íhinni umdeildu ráðstöfun fólst að fjármunir voru þann 2. október 2008 færðir afreikningi Landsbanka Íslands hf. inn á annan reikning til hagsbóta fyrirstefnda, þ.e. lífeyrissparnaðarreikning nr. 0111-26-57030, Fjárvörslureiknings3. Var það gert innan þeirra tímamarka er 1. mgr. 131. gr. áskilur, enfrestdagur við skiptin var 15. nóvember 2008. Í samræmi við heimild í reglum umlífeyrissparnaðinn flutti stefndi lífeyri sinn til MP-banka hf., eins og áðurer fram komið. Í skýrslu sinni fyrir dómi greindi hann frá því að hann hefðiskipt pundunum sem lágu eftir á gjaldeyrisreikningi í íslenskar krónur og síðankeypt íslensk ríkisskuldabréf. Dómurinnfellst á það með stefnanda að uppfyllt séu hlutbundin skilyrði 1. mgr. 131. gr.laga nr. 21/1991 um að ráðstöfunin hafi verið til hagsbóta fyrir stefnda en aðsama skapi falið í sér skerðingu á eignum stefnanda. Þegar metið er hvort hinumdeilda ráðstöfun feli í sér gjöf í merkingu 131. gr. laganna þarf jafnframtað skoða hvort hún hafi átt sér stað í gjafatilgangi eða í örlætisskyni tilaðgreiningar frá ráðstöfunum sem eru viðskiptalegs eðlis. Ímálinu er óumdeilt að stefndi óskaði eftir því í ágúst 2008 að bankinn keyptifyrir hönd lífeyrissparnaðarreiknings stefnda m.a. skuldabréf í Iceland Foodfyrir 1.000.000 punda. Viðskiptin með skuldabréf í félaginu gerðust með kaupumá hlutdeild í svokölluðu millilagsláni sem breska verslunarkeðjan gaf út. Óskstefnda var komið á framfæri af Stefáni H. Stefánssyni, þáverandiframkvæmdastjóra eignastýringasviðs Landsbanka Íslands, í tölvubréfi til ÞórðarÖrlygssonar, regluvarðar bankans. Frá því að stefndi bar fram ósk sína og þartil bankinn keypti pundin féll gengi íslensku krónunnar gagnvart breska pundinuverulega og lá þá fyrir að fjármunir þeir sem stefndi ætlaði í kaupin nægðuekki. Stefnandibyggir á því að sú ákvörðun bankans að greiða það sem upp á vantaði til þess aðkaupin gætu gengið í gegn samkvæmt upphaflegri beiðni hafi verið tekin án þessað bankanum bæri skylda til þess samkvæmt samningi. Hafi stefndi því átt aðbera hallann af gengismuninum en ekki bankinn. Stefndibyggir hins vegar á því að bankinn hafi viðurkennt mistök í tengslum viðumbeðin viðskipti og ástæða þess sé sú að pundin hafi ekki verið keypt á samatíma og annar gjaldeyrir á því gengi sem þá var skráð. Greiðslan hafi því veriðréttmætar skaðabætur vegna þeirra mistaka. Stefndigaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Hann kvað beiðni sína hafaverið afgreidda í bankanum í samræmi við óskir hans nema hvað varðaði kaup ápundum. Þannig hafi kaup á millilagsláninu verið sett af stað en kaup ápundunum ekki framkvæmd. Kvað hann það ávallt vera svo að gjaldeyririnn værikeyptur, „í öllum meginatriðum“ á sama tíma og verðbréfin væru pöntuð, þvíannars væru menn með „opna gjaldeyrisáhættu“. Stefndi kvað mistökin hafauppgötvast í samtali hans við Stefán H. í september í tengslum við sveiflur ágengi krónunnar. Stefndi kvaðst hafa vitað að afgreiðsla á millilagsláninu tækium 2-3 mánuði á meðan hefðbundin afgreiðsla kaupa á erlendum skuldabréfum tækialla jafna 2-3 daga. Stefndi taldi líklega skýringu mistakanna þá að starfsmennsem önnuðust kaupin hafi ekki gert sér grein fyrir því að það væri lykilatriðiað kaupa gjaldeyrinn á nákvæmlega sama tíma og óskað væri eftir kaupum ámillilagsláninu. Spurður um millilagslánið kvað stefndi aðeins þá sem velþekktu til í fjárfestingum gera sér grein fyrir því að hægt væri að kaupa þau ámarkaði. Markaðurinn væri hins vegar ekki skráður en stæði „tæknilega“ öllumtil boða. VitninFriðrik Nikulásson, þáverandi forstöðumaður á eignastýringarsviði Landsbankanshf., og fyrrnefndur Stefán H. báru fyrir dómi að það hefði verið fyrir mistökbankans að pund voru ekki keypt á sama tíma og millilagslánið var pantað enFriðrik hafi verið ábyrgðarmaður viðskiptanna. Hafi staðið til að kaupin færufram samhliða kaupum á öðrum gjaldeyri vegna hinna skuldabréfanna. Hafi þannigþurft að skipta krónum í pund til að forðast gengissveiflur á mörkuðum. Bar StefánH. að alla jafna hefði átt að miða við þau tímamörk er óskað væri heimildar fráregluverði um að kaupa skuldabréfin. Uppgjörsferill væri lengri í viðskiptummeð millilagslán og væri því litið svo á að viðskiptin væru komin á við pöntun.Þá báru bæði vitnin um að í tilfelli sem þessu væru mistökin ávallt leiðréttmeð sama hætti og væri það hefðbundið verklag í bankanum. Kvað Stefán H. að þaðverklag hefði viðgengist bæði fyrir og eftir að skilanefnd tók bankann yfir. ÞórðurÖrlygsson staðfesti fyrir dómi að kannað hefði verið hvort hugsanlegirhagsmunaárekstrar í sambandi við verðbréfaviðskiptin, vegna stöðu stefnda sembankastjóra, væru til staðar. Hafi stefndi rætt við hann og í framhaldinu hafiStefán H. sent honum tölvubréf. Um hafi verið að ræða beiðni um erlendverðbréfaviðskipti og líti hann svo á að slík viðskipti hefðu ávallt í för meðsér ákveðin gjaldeyrisviðskipti. Hafi hann því verið að gefa álit sitt áverðbréfaviðskiptunum sem slíkum en ekki kaupum á gjaldeyri. Aðspurður kvaðhann rétt vera að það fæli í sér að ef fallið væri frá kaupum á verðbréfum kæmiekki til gjaldeyrisviðskiptanna. Áðurhefur verið rakið efni þess skjals sem útbúið var í bankanum þann 30. september2008 en þar kemur m.a. fram að óskað hafi verið eftir því að keypt yrðu1.000.000 punda og skuldabréf í Iceland Food þann 22. ágúst 2008. Uppgjörviðskiptanna hafi dregist á langinn í London. Misskilningur hafi orðið um þaðinnanhúss hvort kaupa ætti pundin um leið og ósk um viðskipti barst eða viðuppgjör viðskipta á skuldabréfinu. Hafi átt að kaupa pundin um leið ogfjárfestingin var ákveðin. Mismunur á gengi pundsins 21. ágúst og 30. septemberhafi verið lagður inn á lífeyrissparnaðarreikning nr. 0111-26-57030,Fjárvörslureiknings 3. Ekkiliggur fyrir hvernig vinnslu millilagslánsins ytra leið þegar hér er komið söguog hvort allar upplýsingar hafi legið fyrir sem óskað var eftir. Miðað við aðvinnsla lánanna gæti tekið 2-3 mánuði var þó ljóst að viðskiptin myndu ekkiganga í gegn strax. Áþví er byggt af hálfu stefnda að nauðsynlegt hafi verið að kaupa pund á samatíma og ósk var sett fram um kaup á millilagsláninu eða pöntun gerð. Þettastaðfestu Friðrik og Stefán H. einnig í sínum skýrslum eins og rakið hefurverið. Af þeim gögnum sem liggja frammi í málinu verður þó ekki skýrt ráðiðhvenær sú pöntun er í reynd gerð. Er annars vegar um að ræða tölvupóstsamskiptiá milli starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og hins vegar milli starfsmannabankans og starfsmanna bankans í London. Í ofangreindu skjali frá 30. september2008 er miðað við að pöntunin hafi verið sett fram með tölvubréfum starfsmannabankans hér á landi. Í skjalinu er reyndar ósamræmi í dagsetningum hvaðviðmiðunardagsetningar varðar. Stefndihefur vísað til þess að kaup á pundum hafi átt að afgreiða með sama hætti ogkaup á evrum og dollurum. Til þess er að líta að markaðspöntun á skuldabréfum íGazprom og TAQAU var sérstaklega færð á þar til gert eyðublað og er dagsetningviðskipta með skuldabréfin tilgreind 27. ágúst 2008. Kaup á gjaldeyri vegnaþeirra áttu sér stað bæði daginn fyrir og daginn eftir þau viðskipti og voruekki að fullu í samræmi við þær fjárhæðir sem tilgreindar voru í tölvubréfiStefáns H. til Þórðar regluvarðar. Þannig er ljóst að gjaldeyririnn var ekkiallur til reiðu er kaupin gerðust heldur að hluta til daginn eftir. Hvaðsem líður dagsetningu pöntunar millilagslánsins verður ekki séð af gögnummálsins að bankanum hafi, vegna þess hversu langan tíma vinnslan tók, borið aðlíta svo á að viðskiptin væru komin á við pöntun skuldabréfa í Iceland og að áþeim tímapunkti þyrfti að vera til staðar gjaldeyrir til að mæta kaupunum. Erþað mat dómsins að það hefði þurft að liggja fyrir með óyggjandi hætti. Þrátt fyrir skýran framburð vitna um aðtilgangur greiðslunnar frá 2. október 2008 hafi verið sá að gera bankanumkleift að standa við viðskipti sem stefndi hafði óskað eftir, og að súafgreiðsla hafi verið í samræmi við framkvæmd í sambærilegum málum, var ljóstað kaupin á millilagsláninu náðu ekki fram að ganga. Bresku pundin lágu þvíinni á gjaldeyrisreikningi Fjárvörslureiknings 3 þar til keypt voru fyrir þauríkisskuldabréf. Ljóst var að viðskiptin með hin erlendu skuldabréf og kaup ágjaldeyri voru samhangandi. Fær þetta stoð af fyrrgreindum framburðiregluvarðar. Þannig voru kaup á bréfum í samræmi við fjárfestingastefnuviðbótarlífeyrissparnaðarins forsenda fyrir kaupum á gjaldeyri. Þaðer mat dómsins, þegar litið er til þess sem rakið hefur verið, að ofangreindráðstöfun hafi verið umfram skyldu enda ekki tímabær fyrr en skuldabréfin íIceland Food höfðu verið afgreidd. Tilgangur greiðslunnar var aldrei sá aðgreiða stefnda skaðabætur ef ekkert yrði af viðskiptunum, eins og stefndi telursig eiga rétt til. Fól ráðstöfunin þannig, eins og á stóð, í sér örlætisgerningí skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 og ber því að fallast á kröfu stefnandaum staðfestingu riftunar. Fjárkrafastefnanda er reist á 142. gr. laga nr. 21/1991. Í ofangreindu ákvæði felst súmeginregla að þegar riftun fer fram á grundvelli hlutlægra riftunarreglna svosem 131. gr. laganna, skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun,endurgreiða þrotabúinu þá auðgun, sem hann hafði af ráðstöfuninni. Eins ograkið hefur verið fólst auðgun stefnda í því að lagðar voru 35.140.000 krónurinn á sérgreindan reikning lífeyrissparnaðar hans. Svarar það til þeirrarskerðingar sem stefnandi hefur orðið fyrir á eignum sínum. Gildir hér einu aðlífeyrisgreiðslur til stefnda eigi ekki að hefjast fyrr en hann nær 60 áraaldri. Krafa stefnanda er því tekin til greina ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2011,en þá var mánuður liðinn frá því að stefnandi tilkynnti stefnda um riftun meðbréfi dagsettu 30. ágúst 2011 og setti fram fjárkröfu sína. Ekkiþykja efni til þess að fella kröfu stefnanda niður eða lækka hana verulega meðvísan til 145. gr. laga nr. 21/1991. Þó ekki sé dregið í efa að málsóknirstefnanda á hendur stefnda hafi verið honum þungbærar hefur ekki verið sýntfram á það af hálfu stefnda að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt í tilvikistefnda. Meðhliðsjón af niðurstöðu málsins ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað,sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem er ákveðinn980.000 kr. og er þá tekið tillit til þóknunar vegna flutnings umfrávísunarkröfu. SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Staðfester riftun stefnanda LBI hf., frá 30. ágúst 2011 á ráðstöfun, sem fólst ígreiðslu Landsbanka Íslands hf. þann 2. október 2008 að fjárhæð 35.140.000krónur, í séreignalífeyrissparnaðarsjóð í þágu stefnda, Sigurjóns ÞorvaldarÁrnasonar, Stefndigreiði stefnanda 35.140.000 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 30. september 2011 tilgreiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 980.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 375/2010
Skaðabætur Vinnuslys Líkamstjón Ábyrgðartrygging
B krafðist skaðabóta úr hendi ábyrgðartryggjandans V hf. vegna tjóns sem hann varð fyrir við vinnu sína í þágu Í ehf. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að fallast yrði á með B að Í ehf. hefði ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. meðal annars 1. mgr. 37. gr. sömu laga, með því að sjá B ekki fyrir þeim einfalda búnaði sem þurfti til að tryggja öryggi hans. Voru kröfur B því teknar til greina. Hæstiréttur lagði niðurstöður matsgerðar, sem B hafði aflað einhliða, til grundvallar við ákvörðun bóta honum til handa, enda neytti V hf. ekki úrræða sem hann hafði að lögum til að hnekkja henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 6.095.502 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.331.850 krónum frá 2. október 2007 til 2. janúar 2008, af 6.095.502 krónum frá þeim degi til 10. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.066.824 krónur 20. mars 2009 og 1.343.475 krónur 28. apríl 2010. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður falli þá niður. Áfrýjandi varð fyrir slysi á verkstæði Íslandsfraktar ehf. í Hafnarfirði 2. október 2007, en hann var starfsmaður félagsins. Hann krefst skaðabóta úr hendi stefnda, sem var ábyrgðartryggjandi Íslandsfraktar ehf., þegar slysið varð. Áfrýjandi vann við að slípa niður suðu af þverbitum á beislisvagni vörubíls. Klifraði hann upp á vagngrindina sem var meira en einum metra frá gólfi verkstæðisins og kom sér fyrir uppi á bitanum sem hann vann við. Var hann með í höndunum allþungan slípirokk sem hann notaði við verkið. Er óumdeilt að slysið hafi orðið með þeim hætti að áfrýjandi féll út af bitanum niður á gólf verkstæðisins, en verkstjórinn, sem hafði verið viðstaddur þegar verkið hófst, hafði þá brugðið sér frá. Við mat á því hvort vinnuveitandi áfrýjanda beri ábyrgð á slysinu verður haft í huga að verkið var unnið undir stjórn verkstjóra á verkstæðinu, Helga Ársælssonar, sem óumdeilt er að hafi sagt áfrýjanda til um verkið og verið, eins og áður sagði, viðstaddur þegar það hófst. Augljóst má telja að einfaldur vinnupallur í hæfilegri hæð, sem áfrýjandi hefði getað staðið á meðan hann vann við slípunina, hefði aukið öryggi hans við framkvæmd verksins til muna. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skal vinnuveitandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis á vinnustað meðal annars um framkvæmd vinnu, sbr. meðal annars 1. mgr. 37. gr. sömu laga. Verður fallist á með áfrýjanda að Íslandsfrakt ehf. hafi ekki sinnt þessari skyldu með því að sjá ekki fyrir þeim einfalda búnaði sem þurfti til að tryggja öryggi áfrýjanda er hann vann umrætt verk. Leiðir þetta til þess að félagið ber skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann varð fyrir umrætt sinn. Eins og atvikum er háttað verður ekki talið að áfrýjandi, sem vann verkið undir beinni stjórn verkstjóra og raunar að hluta í samvinnu við hann, verði að sæta lækkun bóta vegna eigin sakar. Leiðir þessi niðurstaða til þess að stefndi, en hann hafði veitt Íslandsfrakt ehf. ábyrgðartryggingu, sem óumdeilt er að hafi tekið til þess atviks sem fjallað er um í málinu, verður dæmdur til að greiða áfrýjanda bætur vegna líkamstjóns hans, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Áfrýjandi byggir kröfu sína á matsgerð Stefáns Dalbergs læknis og Björns Daníelssonar lögfræðings 5. febrúar 2009, þar sem þeir töldu áfrýjanda hafa í slysinu hlotið 10% varanlega örorku og 15% varanlegan miska og er þá átt við 15 miskastig samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi aflaði matsgerðarinnar án þess að óska eftir dómkvaðningu og er ósannað að stefndi hafi átt með honum aðild að beiðni um matið. Nefndir matsmenn komu fyrir dóm og staðfestu matsgerð sína. Af hálfu stefnda komu strax í greinargerð í héraði fram mótmæli við matsgerðinni og taldi stefndi hana ekki haldbært sönnunargagn um afleiðingar slyssins fyrir heilsufar áfrýjanda. Stefndi nýtti sér hins vegar hvorki heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga til þess að bera matsgerðina undir örorkunefnd né óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna til að hnekkja henni. Hann hefur á hinn bóginn lagt matsgerðina til grundvallar við ákvörðun bóta til áfrýjanda úr slysatryggingu launþega, en þá tryggingu hafði hann einnig veitt Íslandsfrakt ehf. Þykir við þessar aðstæður mega leggja niðurstöðu nefndrar matsgerðar til grundvallar við ákvörðun bóta til áfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hafði stefndi ekki uppi sérstök andmæli við tölulegri útlistun á kröfu áfrýjanda. Verður krafan því tekin til greina. Samkvæmt þessum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Birgi Brynjólfssyni, 6.095.502 krónur með 4,5% ársvöxtum, af 1.331.850 krónum frá 2. október 2007 til 2. janúar 2008, af 6.095.502 krónum frá þeim degi til 10. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.066.824 krónur 20. mars 2009 og 1.343.475 krónur 28. apríl 2010. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 7. maí sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Birgi Brynjólfssyni, Egilsbraut 20, Reykjavík, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 10. september 2009. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 6.095.502 krónur, auk 4,5% ársvöxtum af 1.331.850 krónum frá 2. október 2007 til 2. janúar 2008, en af 6.095.502 krónur frá þeim degi til 10. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 af samanlagðri fjárhæð höfuðstóls og vaxta frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun hinn 20. mars 2009, að fjárhæð 1.066.824 krónur, og hinn 28. apríl 2010, að fjárhæð 1.343.475 krónur. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda tildæmdur málskostnaður úr hans hendi, að mati dómsins, en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. II Málavextir eru þeir, að stefnanda var falið það verk á verkstæði Íslandsfraktar ehf., að slípa niður suðu af gömlum þverbitum á vörubílagrind. Þurfti að koma fyrir nýjum flutningskassa á grindina og leggja ný lagnabönd á hana sem undirstöður. Slípirokkur var notaður til að sverfa af eldri suðu, sem festi gömlu lagnaböndin á grindina, en grindin var ofan við hjólabúnað. Líkleg hæð grindarinnar frá gólfi er rúmur metri. Verkstjóri á verkstæði Íslandsfraktar ehf., Helgi Ársælsson, fól stefnanda að vinna umrætt verk. Umræddan dag voru þeir bara tveir að vinna á verkstæðinu. Að sögn stefnanda féll hann af grindinni skömmu eftir að hann hóf verkið og lenti á öxl og baki. Vegna verkja yfirgaf hann síðan vinnustaðinn en mætti daginn eftir til vinnu. Var stefnandi síðan í nokkra daga í veikindaleyfi. Stefnandi kveðst hafa unnið í nokkur ár sem bílstjóri hjá Íslandsfrakt ehf., en hafði skömmu fyrir slysið fengið flutning í starfi á verkstæði fyrirtækisins og hafði verið þar í nokkra mánuði áður en slysið varð. Stefnandi hefur lýst aðdraganda slyssins þannig, að honum hafi verið falið að vinna við grind á flutningabifreið, sem flutningskassi hafi átt að fara ofan á. Grindin hafi verið lengd á verkstæði Íslandsfraktar að Steinhellu 1, Hafnarfirði, m.a. með því að skeyta aftan við hana. Stefnandi kveðst hafa farið að fyrirmælum verkstjórans, sem hafi sýnt honum hvernig verkið skyldi unnið. Hafi verkstjórinn bent honum á suðurnar sem staðið hafi upp fyrir kantinn á grindinni og hafi, eðli máls samkvæmt, þurft að slípa niður áður en flutningshúsið yrði lagt ofan á. Breiddin á bitunum hafi aðeins verið um 15 cm og hæð frá jörðu 1,30 m. Stefnandi kveðst hafa hafist handa við verkið eins og fyrir hann hafi verið lagt. Slípirokkurinn, sem hann hafi notað hafi verið um 2-3 kg að þyngd og hafi verkið reynst heldur óþægilegt. Halda hafi þurft á slípirokknum með báðum höndum og við það hafi myndast öfugt vogarafl. Hafi verkstjórinn því stutt við stefnanda meðan hann hafi verið að koma sér fyrir. Verkstjórinn hafi síðan brugðið sér frá og á meðan hafi stefnandi dottið niður á hart steingólfið. Hann hafi lent á öxlinni og ofarlega á bakið. Stefnandi kveðst hafa verið með vettlinga á höndum, eyrnahlífar, rykgrímu fyrir andliti og hlífðargleraugu, sem náð hafi frá nefi upp á enni. Stefnandi telur að þessi búnaður hafi truflað skyn hans og jafnvægi upp á grindinni. Stefnandi og verkstjórinn tilkynntu slysið til vinnueftirlitsins hinn 20. nóvember 2007 og gengu einnig frá skýrslum til Tryggingastofnunar ríkisins. Atvinnurekandi stefnanda, Íslandsfrakt ehf., var ábyrgðartryggður hjá stefnda og krafðist stefnandi greiðslu úr þeirri tryggingu hinn 18. ágúst 2008. Stefndi hafnaði kröfunni. Hinn 24. september 2008 óskaði lögmaður stefnanda eftir því við stefnda að hann endurskoðaði ákvörðun sína. Með bréfi, dagsettu 22. október 2008, ítrekaði stefndi fyrri afstöðu sína. Stefnandi fékk Stefán Dalberg lækni og Björn Daníelsson, lögfræðing, til þess að meta tjón stefnanda af völdum slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 5. febrúar 2009. Niðurstaða matsgerðarinnar er sú, að stefnandi hafi hlotið 10% varanlega örorku af völdum slyssins og 15% varanlegan miska. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að 13. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, hafi verið brotin. Vísar stefnandi til V.-IX. kafla þeirra laga. Þá hafi atvinnurekandi stefnanda ekki gert honum ljósa slysahættuna, sem falist hafi í starfi stefnanda. Auk þess byggir stefnandi á því, að hann hafi hvorki fengið nauðsynlega kennslu né þjálfun við að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafaði hætta af. Stefnandi byggir á því, að verkstjóri hafi ekki beitt sér með fullnægjandi hætti fyrir því að aðbúnaður og öryggi væri nægilega gott í umrætt sinn. T.d. hafi hvorki verið vinnupallur né planki til að vinna á. Verkstjóra hafi einnig borið að tryggja að þeirri hættu yrði afstýrt sem framkvæmd verksins væri búin. Framkvæmd vinnu í skilningi V. kafla laga nr. 46/1980 hafi verið ábótavant, sbr. t.d. 37. gr. laganna. Verkið hefði mátt framkvæma á hættuminni hátt. Í engu hafi verið fylgt reglum III. kafla laga nr. 46/1980 um bætt öryggi og hvernig koma eigi í veg fyrir slys. Með sama hætti hafi ákvæði XI. kafla laganna um áhættumat, heilsuvernd og heilsufarsskoðanir verið hunsaðar. Stefnandi kveður að framkvæma hafi mátt umrætt verk með öruggari hætti, t.d. hefði mátt nota pall, annað hvort í sömu hæð og grindin en sennilega hefði verið enn betra að hafa hann lægri þannig að menn gætu staðið við verkið í eðlilegri vinnuhæð upp við grindina og slípað þannig með slípirokknum. Einnig hefði mátt leggja breiðan planka yfir grindina á bílnum og vinna á honum. Á vinnustaðnum hafi hins vegar hvorki verið til slíkur planki né vinnupallur. Telur stefnandi, að yfirstjórn Íslandsfraktar hafi verið skeytingalaus um öryggisatriði. Atvinnurekandi hafi ekki tilkynnt Vinnueftirlitinu um slysið þegar í stað, og hafi sönnunargögn því farið forgörðum. Á því beri stefndi hallann. Stefnandi hefur sundurliðað bótakröfu sína með eftirgreindum hætti: 1. Þjáningabætur reiknist frá tjónsatburði hinn 2. október 2007 til stöðugleikapunkts hinn 2. janúar 2008 eða alls 93 daga. Þjáningabætur á dag séu 1.400 krónur, eða samtals 130.200 krónur. Grunnfjárhæð þjáningabóta samkvæmt skaðabótalögum, 1.400 krónur, miðað við grunnvísitöluna 3282, en uppfært til 1. febrúar 2009 miðað við lánskjaravísitöluna 6573. 2. Varanlegur miski reiknist 15% af 8.011.000 krónum, eða samtals 1.201.650 krónur. Tjónþoli hafi verið 37 ára á tjónsdegi og grunnfjárhæð samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga fyrir 100% miska sé 4.000.000, sem breytist samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga miðað við grunnlánskjaravísitöluna 3282, sem sé á útreikningsdegi 6573. 3. Varanleg örorka reiknist 15% miðað við viðmiðunarlaun síðustu þrjú almanaksár fyrir slys eða meðaltal áranna 2004, 2005 og 2006, uppfært til launavísitölu á stöðugleikatímapunkti 330,9 stig: Stuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé 11,085 stig. Því reiknist fjárhæðin þannig: 4.297.386 x 11,085 x 10% = 4.763.652 krónur. Krafan sundurliðist því þannig: Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, reglna um húsbóndaábyrgð, laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Einnig vísar stefnandi til reglugerðar nr. 920/2006, um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Þá vísar stefnandi til Evróputilskipana 89/391/EBE og 89/654/EBE. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. þeirra laga. Þá krefst stefnandi þess, að tekið verði tillit til þess að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að ekkert liggi fyrir í málinu sem styðji fullyrðingar stefnanda um ábyrgð á óhappi því, sem málið sé sprottið af. Um skaðabótaábyrgð á slysinu fari eftir sakarreglunni og hvíli sönnunarbyrðin óskipt á stefnanda um meinta sök og orsakatengsl. Ósannað sé, að Íslandsfrakt ehf., sem atvinnurekandi, eða starfsmaður á þeirra vegum eigi nokkra sök á slysi stefnanda, sem alfarið megi rekja til gáleysis hans sjálfs eða óhappatilviljunar. Engin sérstök hætta hafi fylgt starfanum, sem hafi verið einfalt. Framkvæmdin hefðbundin og ef stefnandi hefði viljað haga vinnu sinni á annan hátt, hafi það verið honum í sjálfsvald sett, enda 37 ára vanur maður á ferð. Sú málsástæða að verkstjóri hefði átt að ná í pall eða planka handa stefnanda sé mótmælt, enda ekki um lærling að ræða. Það að nota slípirokk sé í engu hættulegra eða erfiðara en gengur og gerist með almenn störf á verkstæði, að því undanskildu að verja þurfi hendur, andlit og augu sérstaklega og hafi verkstjóri séð til þess. Í öðru lagi mótmælir stefndi því, að rangur búnaður hafi verið notaður við verkið, enda í engu rökstutt í hverju slíkt brot hafi falist, t.d. brot á lögum eða reglugerðum, í stefnu. Í þriðja lagi mótmælir stefndi því, að starfssvið stefnanda hafi ekki verið almenn störf á verkstæði. Í fjórða lagi sé því hafnað, að starfsmenn eða verkstjóri Íslandsfraktar, hafi ekki sinnt leiðbeiningar- eða eftirlitsskyldu sinni við verkið. Ekkert sé athugavert við verklagið eitt og sér og því hafnað, að hið tryggða félag hafi brotið nokkur lög eða verklagsreglur við framkvæmd starfans. Ekkert liggi fyrir í málinu um að starfsfólk, annað eða verkstjóri, hafi getað gripið til einhverra ráðstafana til þess að koma í veg fyrir óhappið og verði að árétta að stefnandi hafi átt að gera sér fullkomna grein fyrir því hvort og þá hvernig sú hætta hafi skapast, sem lýst sé í stefnu, hafi hún verið til staðar. Í fimmta lagi felli það eitt ekki bótaskyldu á stefnda, að vinnueftirlitið hafi ekki verið kvatt á vettvang samdægurs. Hafi vanræksla á því aðeins þá þýðingu, að stefndi kunni að þurfa að bera halla af upplýsingaskorti um óupplýst atvik, sem vettvangsrannsókn myndi hafa leitt í ljós. Hér standi hins vegar svo á, að stefnandi sé einn til frásagnar um það, hvernig hann hafi dottið. Hefði vettvangsrannsókn vinnueftirlitsins ekki getað upplýst það frekar. Rannsókn vinnueftirlitsins á vinnustaðnum hefði heldur ekki getað skorið úr um réttmæti gagnstæðra fullyrðinga aðila um það, hvort notast hefði átt við planka eða pall. Þvert á móti verði að líta svo á að þar sem vinnueftirlitinu hafi verið tilkynnt um slysið og það kosið að koma ekki og skoða vettvang sé það frekar sönnun þess að slíkrar skoðunar þurfi ekki við. Óhappið sé því alfarið að kenna skorti á aðgæslu af hálfu stefnanda og/eða óhappatilviljun. Leggja verði áherslu á að ekki sé hægt að leggja lýsingar stefnanda sjálfs til grundvallar, án þess að hafa í huga að stefnandi hafi persónulega mikla hagsmuni af því að óhappið verði rakið til sakar annars manns en hans sjálfs. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi á því, að skipta beri sök í málinu og leggja meginhluta sakar á slysinu á stefnanda sjálfan. Um eigin sök stefnanda vísast til þess, sem reifað sé um það atriði hér að framan og þess að stefnandi hafi sjálfur ákveðið að fara upp á grindina og síðan ekki gætt betur að sér en svo, að hann hafi misst jafnvægið og dottið niður á gólf. Geti því aldrei komið til þess, að stefndi beri bótaábyrgð á slysi stefnanda, nema að litlum hluta, hvað sem öðru líði. Stefndi mótmælir framlagðri matsgerð. Í fyrsta lagi hafi stefnandi vitað að bótaskyldu hafði verið hafnað á grundvelli þess, að ekki væri um bótaskylt atvik að ræða, ekki hafi því verið komið að ágreiningi um bótafjárhæðir. Í öðru lagi sé matið einhliða og utanréttar og því ekki haldbært sönnunargagn. Í þriðja lagi sé matið ekki nægjanlega rökstutt hvað varði miska og örorku. Skil milli slysanna tveggja sem metin hafi verið séu óljós og ósannfærandi hvað varði rökstuðning fyrir örorku. Þá vanti töluvert upp á að tekið sé tillit til fyrri áverka á vinstri öxl sem og rökstuðnings fyrir svo háum miska við seinna slysið miðað við það fyrra. Þá bendir stefndi á, að samkvæmt 1. og 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigi tjónþoli ekki að fá metnar eða greiddar bætur vegna örorku nema það dragi úr getu hans til þess að afla sér tekna. Gögn í málinu leiði ekki til þess að ætla að stefnandi hafi orðið fyrir skerðingu á að afla tekna og breyti matsgerðin þeirri staðreynd ekki. Stefndi gerir sérstakar athugasemdir varðandi fjárhæð stefnukröfu. Telur hann að lækka beri stefnukröfur og leiðrétta, þar sem útreikningar í stefnu byggi að hluta á röngum forsendum. Stefnandi geri kröfu um greiðslu bóta á grundvelli matsgerðar í málinu og 3., 4. og 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Stefndi gerir þær athugasemdir við útreikning bóta, að þar sem viðmiðunarvísitalan sé allt of há, virðist vísitalan sem notuð sé miða við ágúst/september 2009 (6573), en ekki vísitöluna eins og hún hafi verið á stöðugleikatímapunkti, sem hafi verið í janúar 2008. Þá mótmælir stefndi því, að hvergi sé tekið tillit til þess að draga beri frá greiðslur úr öðrum tryggingum og frá Tryggingastofnun, sbr. þágildandi 5. gr. skaðabótalaga, en upplýst sé í málinu að stefnandi hafi notið þeirra. Verði ofangreindir meinbugir varðandi stefnufjárhæðina ekki lagfærðir af stefnanda beri að vísa henni frá dómi sem vanreifaðri. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, enda liggi ekki fyrir um endanlegt tjón stefnanda fyrr en að gengnum dómi. Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993, almennra reglna skaðabótaréttar um saknæmi, orsakasamhengi, sönnunarbyrði, gáleysi og eigin sök tjónþola. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/199. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. V Ágreiningur máls þessa lýtur að bótaábyrgð á slysi sem stefnandi varð fyrir við vinnu sína hjá Íslandsfrakt ehf. Fyrir héraðsdómi skýrði stefnandi frá því að verkstjóri hjá Ísfrakt ehf. hafi falið honum vinnu við að slípa til bita á svokölluðum beislisvagni. Til verksins notaði stefnandi slípirokk, sem hann kveður að hafi verið u.þ.b. 3-4 kg að þyngd. Stefnandi og verkstjóri hjá Íslandsfrakt ehf. hafa lýst því svo, að stefnandi hafi klifrað upp á grindina, sem hafi verið um 1.3 m hæð frá gólfi og þverbitarnir í grindinni hafi verið um 15 cm á breidd. Verkstjórinn hafi stutt við stefnanda meðan hann hafi verið að koma sér fyrir ofan á bitunum. Síðan hafi verkstjórinn farið frá og skömmu síðar hafi stefnandi misst jafnvægið og fallið niður á steingólfið. Stefnandi var með öryggishlíf á höfði og hlífðargleraugu við verkið. Samkvæmt framburði stefnanda og verkstjórans var ekkert það á staðnum, svo sem stigi eða pallur, sem nota hafi mátt til verksins. Kvað verkstjóri að venja væri til að framkvæma verk sem þetta með svipuðum hætti. Stefnandi bar fyrir dómi að honum hafi þótt verklagið óþægilegt, enda hafi hann þurft að bogra við það og erfitt hafi verið að koma sér fyrir á bitunum. Í málinu liggur ekkert annað fyrir en að verk stefnanda hafi verið einfalt og mátti honum vera ljósar aðstæður þær er hann vann við þó svo hann hafi ekki unnið lengi á verkstæðinu. Samkvæmt framburði stefnanda verður ekki annað ráðið en að hann hafi metið það svo í umrætt sinn að hann væri fullfær um að framkvæma verkið eins og hann gerði og án nokkurrar aðstoðar. Þegar litið er til þess hvernig umrætt verk er framkvæmt verður ekki fallist á það með stefnanda að verkstjóri Íslandsfraktar ehf. hafi í umrætt sinn brotið gegn almennum varúðar- og öryggisreglum eða að öryggisbúnaður á starfstöð Íslandsfraktar ehf. hafi verið ófullnægjandi eða í andstöðu við fyrirmæli laga nr. 46/1980. Þá hefur stefnandi vísað til þess að stefnda hafi láðst að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en mánuður var frá því liðinn. Með því hafi stefndi brotið gegn þágildandi 81. gr. laga nr. 46/1980, sbr. og reglum nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa. Vanræksla á þeirri skyldu hljóti að verða metin stefnda í óhag, en hefðu atvik málsins verið betur upplýst ef atburðurinn hefði strax verið rannsakaður af kunnáttumönnum. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi mat það svo að hann þyrfti ekki aðstoðar læknis fyrr en nokkru síðar og þá í framhaldinu hafi slysið verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins, sem þó sá ekki ástæðu til þess að mæta á staðinn. Í ljósi þessa benti ekkert til þess að um tilkynningarskylt slys hefði verið að ræða. Eru því ekki efni til að meta stefnda í óhag, eins og mál þetta er vaxið, að slysið var ekki strax tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins. Með vísan til þess sem að ofan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi brotið gegn tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, né heldur gegn tilvitnuðum ákvæðum reglugerðar nr. 499/1994. Stefnandi kaus sjálfur að haga verki sínu með framangreindum hætti og hlýtur, eins og hér háttar til, að bera á því fulla ábyrgð. Að öllu framansögðu virtu verður að telja að stefnandi hafi ekki leitt sönnur að því að slysið og tjónið sem af því hlaust verði rakið til sakar stefnda heldur verði að telja að slysið verði alfarið rakið til óhappatilviks sem enginn beri sök á. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Birgis Brynjólfssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 498/1998
Kynferðisbrot Miskabætur Sérálit
S var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa með líkamlegu ofbeldi þröngvað konunni K til holdlegs samræðis á heimili S. Talið var sannað með hliðsjón af framburði brotaþola og vitna að S hefði brotið gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og ákvörðun viðurlaga staðfest og K dæmdar miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu var skotið til Hæstaréttar 14. desember 1998 að ósk ákærða. Krefst ákæruvaldið staðfestingar héraðsdóms, að því er sakfellingu varðar, en þyngingar á refsingu og hækkunar á dæmdri bótafjárhæð. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins til annarrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu og frávísunar bótakröfu, en til þrautavara vægustu refsingar, sem lög leyfa, og að bætur verði lækkaðar frá því sem dæmt var í héraði. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að eftir dvöl kæranda og ákærða í íbúð hans aðfaranótt 23. ágúst 1997 ók ákærði stúlkunni í Grafarvog, eins og hún hafði óskað eftir. Segist hún hafa verið grátandi á leiðinni þangað. Ákærði kannast ekki við þetta og kveðst ekki hafa tekið eftir að stúlkan hafi verið í uppnámi. Í beinu framhaldi þess að stúlkan fór úr bíl ákærða kom hún heim til vinkonu sinnar. Samkvæmt lýsingu vinkonunnar var stúlkan grátandi og í taugalosti, er hún kom til hennar. Kvaðst hún þekkja kæranda vel og taldi ástand hennar greinilega hafa borið með sér að hún væri verulega hrædd og hefði hún í raun verið sturluð. Eftir stutta viðdvöl á heimilinu fór kærandi í fylgd vinkonu sinnar á neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna nauðgunar. Lýsti hún þar atburðum á heimili ákærða þá um nóttina í megindráttum á sama veg og hún gerði síðar hjá lögreglu og fyrir dómi, svo sem rakið er í héraðsdómi. Lýsing læknis á neyðarmóttökunni á andlegu ástandi kæranda er mjög á sama veg og fram kom hjá vinkonu hennar. Fyrir dómi kvað læknirinn ekki hafa farið á milli mála að stúlkan hefði orðið fyrir miklu áfalli og verið haldin mikilli hræðslutilfinningu og bjargarleysi. Taldi læknirinn miðað við útlit stúlkunnar og andlegt ástand að ekki kæmi til greina að frásögn hennar væri uppspuni. Í héraðsdómi er lýst því mati dómsins, sem skipaður var þremur héraðsdómurum, að frásögn kæranda væri trúverðug og hið sama ætti við um framburð vinkonu hennar. Er mat dómenda ítarlega rökstutt. Þegar gögn málsins í heild eru virt verða ekki taldar líkur til þess, að þessi niðurstaða kunni að vera röng, svo að tilefni sé til aðgerða samkvæmt 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdómsins verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar. Um andlega líðan kæranda liggur fyrir framburður hennar, vinkonu hennar og læknis á neyðarmóttöku vegna nauðgunar. Hins vegar nýtur ekki álits sérfræðings um ástand hennar nú og um hugsanleg varanleg áhrif verknaðarins á hana. Þó er ljóst, að slíkur verknaður og hér um ræðir er til þess fallinn að valda þeim, sem fyrir verður, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Á kærandi rétt á miskabótum úr hendi ákærða, sem miðað við fyrirliggjandi gögn þykja hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og beri þær vexti, eins og í dómsorði segir. Einnig ber að staðfesta ákvæði héraðsdóms um greiðslu lögmannskostnaðar vegna kröfugerðarinnar. Staðfest verður ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Dæma ber ákærða til greiðslu alls áfrýjunarkostnaðar málsins, svo sem mælt er fyrir um í dómsorði. Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason gera þá athugasemd að þeir séu sammála framangreindum rökstuðningi, en telji að miðað við málavexti og fordæmi skuli ákvarða refsingu fangelsi í 18 mánuði. Dómsorð: Ákærði, Sveinbjörn Ólafur Sigurðsson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði K 400.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. febrúar 1998 til greiðsludags og 50.000 krónur vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfunni. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Gauts Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 1998. Ár 1998, föstudaginn 20. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hjördísi Hákonardóttur, héraðsdómara, ásamt meðdómendunum Hirti O. Aðalsteinssyni héraðsdómara og Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara og kveðinn upp svohljóðandi dómur í sakamálinu nr. 368/1998: Ákæruvaldið gegn Sveinbirni Ólafi Sigurðssyni. Mál þetta sem dómtekið var 22. október 1998 er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara hinn 31. mars 1998 á hendur ákærða Sveinbirni Ólafi Sigurðssyni, kt. 100674-3279, Æsufelli 6, Reykjavík fyrir nauðgun, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 23. ágúst 1997, á heimili sínu að Æsufelli 6, Reykjavík, með líkamlegu ofbeldi þröngvað konunni K, 22 ára, til holdlegs samræðis. Er þetta talið varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Helga Leifsdóttir, héraðsdómslögmaður, krefst miskabóta fyrir hönd K úr hendi ákærða, 1.000.000 króna, auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga, frá 23. ágúst 1997 til greiðsludags. Verjandi krefst sýknu af ákæru og að bótakröfu verði vísað frá dómi, til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakrafa verði stórlega lækkuð. Málsatvik og framburður aðila og vitna. Að morgni laugardagsins 23. ágúst 1997 kl. 09:00 kom kærandi máls þessa, K, á Neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur í fylgd vinkonu sinnar I. Kvað hún óþekktan karlmann hafa beitt sig ofbeldi og nauðgað sér þá um morguninn, með því að halda sér niðri, halda fyrir munninn á sér og þröngva sér til samfara og haldið sér í íbúð sinni til klukkan 08:00 um morguninn. Taldi hún manninn vera um 24 ára gamlan og hafi atburðurinn átt sér stað í blokk í Breiðholti. Hún kvaðst hafa hitt manninn í miðborg Reykjavíkur nóttina áður eftir að skemmtistaðir lokuðu og farið með honum í leigubifreið, að því er hún hélt, í samkvæmi. Hún kvaðst hafa verið talsvert drukkin. Hún hafi farið inn í íbúð með manninum, en þegar hún hafi áttað sig á því að þar var ekkert samkvæmi hafi hún viljað fara en hann hafi hindrað hana í því. Hún hafi einu sinni komist fram á gang og náð að hringja á dyrabjöllum annarra íbúða en enginn hafi svarað. Hafi maðurinn þá komið og tekið hana með valdi úr ganginum og borið hana inn í svefnherbergi þar sem hann hafi haft við hana samfarir. Honum hafi orðið sáðlát. Á eftir hafi hann spurt hvort hún myndi nokkuð segja frá og síðan ekið henni á heimilisfang sem hún gaf upp á gömlum gráum Mercedes Benz. Hafi hún þá náð að komast til vinkonu sinnar vitnisins I. Hinn 27. ágúst lagði K fram kæru hjá lögreglu og gaf skýrslu. Lýsti hún þá manninum nánar sem hávöxnum um 190 cm, grönnum, breiðleitum, með blá eða græn augu en dökkar augabrúnir og augnhár. Hafi hann klæðst rauðleitri úlpu. Hún kvað I hafa ekið um Breiðholtið daginn eftir og fundið gamlan gráan Benz með skráningarnúmerinu KE-611 fyrir utan Æsufell 6. Hjá lögreglu hafi hún fengið uppgefið að eigandi bifreiðarinnar væri Guðmundur Ingi Sigurðsson. Kvaðst hún þá hafa farið með vinkonu sinni að Æsufelli 6 og hafi þessi bifreið litið eins út og sú er árásarmaðurinn hafði ekið henni í. Kvaðst hún einnig hafa farið inn í stigaganginn og hafi sér fundist að hún þekkti sig þar. Ákærði kom til yfirheyrslu hjá lögreglu 2. september 1997. Hann kannaðist við að hafa komið heim með stúlku aðfaranótt laugardagsins 23. ágúst og að hafa átt við hana samfarir í íbúð sinni en fullyrti að það hefði verið með hennar vilja. Mercedes Benz bifreiðina kvað hann vera skráða eign bróður síns og kvaðst hann hafa ekið stúlkunni á bifreiðinni í Grafarvog um kl. 08:00 um morguninn. Óumdeilt er að aðilarnir hittust fyrir framan Hótel Borg um nóttina og tóku leigubifreið saman upp í Breiðholt ásamt tveimur öðrum mönnum sem héldu áfram á bifreiðinni er þau fóru út. Á Neyðarmóttöku var ástand og útlit K skoðað. Lýsir læknirinn því að í viðtalinu sitji hún í hnipri, niðurlút og sé greinilegur hrollur í henni þótt hún sé í pelsjakka. Hún sé útgrátin, rauð í kringum augun og málning hafi runnið til. Segi frekar fátt, virki lokuð og mjög miður sín. Á síðbuxum hennar séu tvær saumsprettur, utanvert á vinstra læri og á mjöðm. Á vinstri framhandlegg séu tveir litlir kringlóttir vel afmarkaðir marblettir, radialt rétt ofan við úlnlið, sem gætu verið eftir fast tak með fingrum. Á burðarbörmum hafi sést hvítir blettir sem gætu verið sæðisvökvi. Ákærði neitar sök. Hann skýrir svo frá fyrir dóminum að hann hafi hitt K fyrir utan Hótel Borg og hafi þeim litist vel hvoru á annað. Hann kvað þau hafa hitt einhverja konu sem hafi borið á stúlkuna að hún væri fíkniefnaneytandi og hafi þær þrasað. Þau hafi tekið leigubifreið ásamt frænda hans, Borgþóri Gústafssyni, sem hann hafi verið með þarna, og vitninu Hilmari Hannessyni. Við leigubifreiðastöðina hafi Borgþór lent í einhverjum stympingum og hafi K ætlað að blanda sér í málið en hann hafi tekið í hana og haldið aftur af henni, kvað hann hugsanlegt að hún hefði fengið framangreinda marbletti við það. Í leigubifreiðinni hafi Borgþór setið í framsæti og Hilmar aftur í ásamt þeim. Þau hafi verið að kyssast í bifreiðinni á leiðinni upp í Æsufell 6. Þar hafi þau tvö farið út en hinir tveir haldið áfram í bifreiðinni. Stúlkan hafi gengið í átt að Æsufelli 4, hafi henni verið óglatt. Hann hafi spurt hvort hún vildi ekki koma í hans íbúð og kasta upp þar. Hún hafi svo aldrei kastað upp. Hann kvaðst hafa séð að stúlkan var undir áhrifum áfengis. Hann kvaðst ekki hafa haldið á henni inn í húsið, en haldið utan um hana. Þegar inn var komið hafi þau sest í sófa og verið að kyssast. Síðan hafi hann leitt hana inn í svefnherbergi. Þau hafi klætt sig úr einhverjum fötum. Hann hafi síðan hjálpað stúlkunni við að fara úr einhverju. Þau hafi haft stuttar samfarir, honum hafi orðið sáðlát, hann kvaðst aldrei nota smokk. Kvað hann stúlkuna hafa verið fullan þátttakanda í samförunum og ekki sýnt neinn mótþróa. Þau hafi síðan klætt sig og spjallað saman og hann hafi ekið henni í Grafarvog. Hann kvaðst hafa drukkið áfengi þetta kvöld. Hann kannaðist ekki við að stúlkan hefði reynt að komast í burtu og kvaðst myndu muna það ef hún hefði farið út á gang. Hann kvaðst ekki muna eftir því að stúlkan bæði hann að hringja á leigubifreið, ekki muna eftir því að stúlkan færi á salernið, ekki muna eftir því að buxur hennar hefðu rifnað þegar hann tók hana úr þeim, ekki muna eftir því að hún færi að gráta, ekki eftir því að hann tæki jakka hennar í pant, og minntist ekki samræðna um eyðni. Hann kvað ekkert hafa verið talað um samkvæmi og taldi stúlkuna hafa komið með sér heim vegna þess að henni hefði litist vel á hann. Hann neitaði því að nokkuð í fari stúlkunnar hefði bent til þess að hún vildi ekki vera með honum. Hann kannaðist ekki við að hafa spurt hana hvort hún myndi nokkuð kæra. Hann taldi hana ekki hafa verið miður sín þegar hann keyrði hana í Grafarvoginn. Kærandi K kvaðst hafa verið með þremur vinkonum sínum á Kaffibrennslunni þetta kvöld þar til staðnum var lokað, eftir að þær fóru þaðan hafi þær orðið viðskila. Hún kvað vitnið I ekki hafa verið með. Hún kvaðst hafa hitt tvo menn fyrir utan Hótel Borg, ákærða og eldri mann sem hafi verið með lítilsháttar skegg. Hafi ákærði kallað hann frænda sinn. Aðspurð kannaðist hún við að þarna hefði verið einhver eldri kona og eitthvað hafi þær verið að tala. Henni hafi ekki litist illa á ákærða og hún hafi verið spennt fyrir að komast í samkvæmi. Hún kvaðst hafa spurt þá hvort þeir vissu um samkvæmi. Hafi þeir þá játað því og hafi sér litist vel á það, hún gæti hafa haldið utan um ákærða en telur sig ekki hafa kysst hann. Þau hafi tekið leigubifreið. Kvað hún það geta verið rétt að hún hafi blandað sér í slagsmál við leigubifreiðastöðina. Hún kvaðst ekki vera viss um hvort eldri maðurinn hafi verið með í bifreiðinni eða farið út. Hún kvaðst hafa verið mjög drukkin og hafi henni orðið óglatt í bifreiðinni. Hún kvaðst ekki muna eftir ferðinni í leigubifreiðinni að öðru leyti en þá hafi hún ekki verið hrædd. Þegar hún komst út úr bifreiðinni í Breiðholti hafi hún þurft að kasta upp og hafi ekki hugsað um annað þá stundina. Maðurinn hafi sagt að það væri best að hún kæmi upp í íbúðina og kastaði upp þar. Hún hafi þó ekki kastað upp og hafi farið með manninum inn í íbúðina og hafi ekkert verið hrædd við hann. Hún hafi einfaldlega verið á leið í samkvæmi, hann hafi boðið henni í samkvæmi. Þegar inn var komið hafi hún hins vegar áttað sig á því að þarna var ekkert samkvæmi. Hann hafi lagst ofan á hana. Hún hafi viljað fara og beðið hann að hringja á leigubíl, sagst vera þreytt, en hann hafi tekið því illa og verið pirraður af því að hún vildi ekki kynnast sér. Hann hafi tekið jakkann hennar og ekki viljað að hún færi, sagt að það tæki því ekki af því að klukkan væri orðin svo margt. Svo kveðst hún muna að þau hafi aftur verið inni í svefnherberginu. Hann hafi beðið hana að fara úr sokkum og skónum og hafi hún gert það, þá hafi hann tekið hana harkalega úr buxunum og nærbuxunum og ætlað að nauðga henni. Hún hafi ekki orðið vör við að buxurnar rifnuðu. Hún hafi þá gripið til þess ráðs að segjast vera með eyðni. Hafi hann þá stungið puttanum upp í leggöng hennar og sagt að hann smitaðist ekki við þetta. Þarna hafi hún verið orðin rosalega hrædd og eina hugsunin hafi verið sú að komast út úr íbúðinni. Hún hafi beðið um að fá að fara á klósettið og hafi hann samþykkt það, þá hafi hún farið beint út og tekist að hringja á bjöllum á tveimur eða þremur íbúðum frammi á ganginum. Kvaðst hún þá hafa verið ber að neðan og í mussu að ofan. Hún hafi svo hlaupið að enda gangsins þar sem hún hafi haldið að væri stigi niður, en það hafi aðeins reynst vera útskot. Kvaðst hún hafa verið að leita að útgönguleið. Hún kvaðst hafa verið svo skelfingu lostin að hún hafi ekki vitað hvað hún var að gera. Þá hafi maðurinn komið að og haldið á henni inn í íbúðina, hún telur sig hafa öskrað og beðið hann að sleppa sér. Hann hafi verið sterkur. Hún telur að atburðurinn á ganginum hafi tekið tvær til þrjár mínútur. Maðurinn hafi verið rosalega reiður, hann hafi öskrað hvort hún ætlaði að gera honum þetta erfitt. Hann hafi hent henni á rúmið og spurt hvort hún væri að reyna að vekja á sér athygli. Hún hafi grátið og grátið og verið orðin gífurlega hrædd. Hafi hann haldið fyrir munninn á henni þannig að henni fannst hún vera að kafna og haldið henni fast niðri á meðan hann var að nauðga henni. Hún kvaðst hafa snúið höfðinu til hliðar til þess að geta andað. Á eftir hafi hann ítrekað spurt hvort henni hafi þótt þetta gott og hafi hún neitað því. Hún hafi beðið hann um að hringja á leigubifreið, en hann hafi sagst ætla að aka henni heim. Hún hafi klætt sig í allt nema sokkana, sem hún hafi troðið í töskuna, og sótt jakkann inn í óhreina tauið á baðinu. Spurð um saumsprettur á buxum kvaðst hún ekki hafa orðið vör við þegar þær komu, en ekki vita til þess að þær hafi verið til staðar. Þau hafi farið niður í bifreiðastæði að Benz og hann hafi ekið henni í Grafarvoginn. Hafi hún sagst vera að fara til systur sinnar og að hún vildi ekki fara beint heim. Í raun hafi hún verið að fara til vinkonu sinnar. Ákærði hafi sagt við hana að þetta væri í fyrsta skipti sem hann gerði svona lagað og hafi spurt hvort hún ætlaði að segja einhverjum frá þessu. Hún hafi verið grátandi í bifreiðinni en ekki móðursjúk og grátandi þegar hún var að hringja bjöllunni. Hún kvaðst hafa verið viti sínu fjær af hræðslu þegar hún losnaði frá manninum og komst inn til vinkonu sinnar vitnisins I. Hún hafi síðan sagt henni frá því sem komið hafði fyrir og vitnið I hafi ekið henni á Neyðarmóttökuna. Kvað hún annað ekki hafa komið til greina en að kæra manninn. Hún kvað þennan atburð hafa orðið til þess að hún flutti að heiman frá foreldrum sínum. Hafi faðir hennar kennt henni um það sem hafði skeð. Henni hafi liðið mjög illa á eftir og verið frá vinnu í eina og hálfa viku og kveðst hafa hætt í skóla, en sé nú byrjuð aftur og stundi nám í kvöldskóla [...]. Hún kvaðst aðeins hafa farið í einn tíma hjá sálfræðingi, hún hafi verið komin svo mikið inn í sig að hún hafi ekki getað hugsað sér að tala við sálfræðing. Nú eigi hún kærasta sem hafi hjálpað henni mikið. Hún kvað ákærða hafa tekið mikið frá sér og valdið sér mikilli vanlíðan og hún kvaðst vera mjög reið. Við endurkomu á Neyðarmóttöku 12. september 1997 skráir læknirinn að hún hafi flutt frá foreldrum, bragði ekki áfengi eftir atburðinn, virki spennt og eigi erfitt með að ræða atburð, vilji ekki ræða viðbrögð foreldra og sé hikandi í afstöðu til sálfræðings. K staðfesti að hún hefði farið á staðinn með lögreglu eftir atburðinn og áttað sig á tveimur af þeim íbúðum þar sem hún hringdi bjöllum en ekki fleirum. Hún kvaðst vera [...] cm á hæð og hafa verið [...] kg. á þyngd þegar atburðurinn átti sér stað. Vitnið Hilmar Þór Hannesson kvaðst minnast þess að hafa hitt ákærða og stúlku í Lækjargötu við leigubifreiðastöð umrætt kvöld þar sem hann hafi staðið í röðinni. Borgþór Gústafsson kunningi hans hafi verið þar og hafi hann verið mjög drukkinn. Taldi vitnið að ákærði og stúlkan hefðu látið vel hvort að öðru og hefði hann ekki séð neitt athugavert við það. Staðfesti hann við meðferð málsins lýsingu sína í skýrslunni. Á leiðinni í leigubifreiðinni hafi Borgþór verið að spjalla við bifreiðastjórann frammi í. Minntist hann þess ekki að rætt hefði verið um samkvæmi. Taldi hann að stúlkan hefði ekki verið mikið drukkin. Þeir Borgþór hafi farið í Kópavog heim til Borgþórs. Taldi hann þau hafa verið að koma af Tunglinu, þau hafi hist þar. Taldi vitnið sig hafa verið að skemmta sér með Borgþóri í bænum þetta kvöld. Vitnið I kvaðst hafa kynnst K árið 1993 og hafi þær verið bestu vinkonur síðan. K hafi komið og hafi hún hamast á bjöllunni og þegar hún kom inn hafi hún verið í taugalosti og móðursýkiskasti, gersamlega brjáluð. Hafi hún gargað: „Hann ætlar að drepa mig, hann ætlar að drepa mig”. Lætin hafi vakið börnin hennar og hafi hún farið inn til þeirra og þá heyri hún K garga frammi að henni hafi verið nauðgað. Hún hafi verið sjúskuð og skrýtin og kvaðst vitnið fyrst hafa haldið að hún væri dauðadrukkin. Þegar hún hafi róast hafi þetta farið að skýrast. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð K í svona ásigkomulagi. Hún hafi séð hana miður sín og drukkna en það hafi ekki verið eins og í þetta skipti. Nánar aðspurð kvað hún K hafa verið grátandi, rosalega hrædda, gersamlega sturlaða. Kvaðst vitnið ekki verið í vafa um að hún væri að segja sannleikann. Hún hafi sagt sér að hún hefði verið niðri í bæ og týnt vinkonum sínum og svo hitt fólk sem var að fara í samkvæmi. Hún hafi ætlað með í samkvæmi, sem ekki hafi reynst vera samkvæmi. Hún hafi reynt að komast út en ekki tekist það, m.a. látist ætla á salernið og hlaupið fáklædd út á gang. Á eftir hafi maðurinn ekið henni heim svo hún færi ekki til lögreglunnar, hann hafi haft áhyggjur af því að hún kærði þetta. Hann hafi talað um að sleppa því að aka henni heim, og þá hafi hún orðið hrædd um að hann ætlaði að ganga frá sér og sagt að hún skammaðist sín svo mikið og vildi ekki fara heim og hvort hann vildi ekki aka henni til systur sinnar. Hann hafi stoppað annars staðar við [...] og hún hafi getað hlaupið í burtu. Vitnið kvaðst hafa hringt upp á Neyðarmóttöku og þær hafi farið strax og hún var búin að koma börnunum fyrir. Hún kvað K hafa eins og truflast við þennan atburð og verið annarleg í nokkra mánuði, hún hafi alltaf verið úti og það hafi verið eins og ekkert skipti hana máli. Hún hafi ekki farið í vinnu í viku á eftir. Faðir hennar hafi ásakað hana vegna þess að hún fór með manninum í leigubifreiðinni. Nú sé þetta breytt. Vitnið Anna Þ. Salvarsdóttir, læknir, kvaðst hafa tekið á móti K á Neyðarmóttöku og muna eftir því. Kvað hún hana hafa borið dæmigerð einkenni þeirra sem hafi orðið fyrir kynferðisbroti. Hún hafi greinilega orðið fyrir miklu áfalli, verið mjög miður sín, liðið mjög illa, haft einkenni um alvarlegt kreppuástand. Marblettir sem voru á henni hafi verið nýir og gætu komið heim og saman við það að henni hafi verið haldið. Hún hafi lýst vel rosalegri hræðslutilfinningu og bjargarleysi, enginn hafi svarað dyrabjöllum sem hún hafi hringt á. Hún hafi lýst því að árásarmaðurinn hafi haldið fyrir munninn á henni svo það heyrðist ekki í henni. Hún hafi sagt að hann hafi óttast að hún myndi kæra, en hún hafi verið ákveðin í því, hún hafi komið nánast beint frá atburðinum. Vitnið kvað sjaldnast vera sjáanlega ytri áverka á brotaþolum í þessum málum. Það hafi verið saumsprettur á buxunum. Vitnið kvaðst ekki hafa verið í vafa, miðað við andlegt ástand K, að hún segði satt frá atburði. Vitnið lýsti því að við endurkomu hefðu orðið miklar breytingar á högum K, hún hafi verið frekar lokuð og dauf og búin að eiga erfitt. Eftir áfall sem þetta sé eðlilegt að fólk sé frá vinnu, hafi hún boðið henni vottorð til lengri tíma en viku en hún hafi ekki þegið það. Frásögn vitnisins er í samræmi við gögn Neyðarmóttöku, sem liggja frammi í málinu. Vitnið Benedikt H. Benediktsson, rannsóknarlögreglumaður, staðfesti að hafa tekið lögregluskýrslur varðandi málið. Kvaðst hann muna að stúlkan hefði átt erfitt með að segja frá atburðinum, henni hefði liðið illa og þetta hefði tekið tíma. Vitnið taldi hana þó hafa lýst atburðinum, hefði hann ekki þurft að leiða hana. Vitnið staðfesti að hafa talað við íbúa á staðnum og farið með K á staðinn. Gat vitnið ekki munað hvort K var upplýst um það hverjir hefðu verið heima í íbúðunum áður en hún benti á þær dyr á vettvangi þar sem hún taldi sig hafa hringt, en samkvæmt almennum starfsvenjum myndi það ekki hafa verið gert. Spurður um aðstæður á vettvangi kvað hann K hafa bent á skot við stiga og sagst hafa farið þar og haldið að það væri stigagangur niður og út, þá hafi maðurinn komið. Taldi vitnið að útgangur sæist greinilega í birtu. Niðurstaða. Mikið ber í milli í frásögn ákærða og K um framvindu mála í íbúð ákærða að Æsufelli 6 í Reykjavík að morgni laugardagsins 23. ágúst 1997. Vitnum er þar ekki til að dreifa. Um atburðarásina á undan og á eftir ber þeim nokkurn veginn saman, svo sem ljóst er af framburði þeirra sem rakinn er hér að ofan. Óumdeilt er að samfarir áttu sér stað á milli ákærða og K, sæði fannst við læknisrannsókn á K. Ekki voru áverkar á henni utan tveir litlir nýir marblettir. Vitnið Anna Salvarsdóttir, læknir, telur að marblettirnir gætu stafað af því að K hefði verið haldið. Ákærði telur sig hafa tekið fast í K við leigubifreiðastöðina er hún hafi ætlað að blanda sér í slagsmál milli frænda hans og annars. Er þarna einnig hugsanleg skýring á marblettunum. Saumsprettur á buxum K gætu hafa komið við það er ákærði tók hana úr þeim, en um það verður ekki fullyrt. Ákærði hefur neitað sakargiftum og öllum þeim atriðum í frásögn stúlkunnar sem styðja kæru hennar. Bæði hafa verið staðföst í framburði sínum. K reyndist erfitt vegna geðshræringar að skýra frá málinu fyrir dóminum, en sagði þó skýrt frá því sem fyrir hana hafði komið. Í frásögn sinni lýsir hún því að hún hafi komist fram á gang og reynt að vekja athygli á sér með því að hringja á dyrabjöllur nærliggjandi íbúða. Hún kveðst hafa verið viti sínu fjær af hræðslu á því stigi. Var hún ekki viss um hvort hún hefði hringt á tveimur eða þremur dyrabjöllum. Við vettvangsrannsókn kvaðst hún viss um að hafa hringt dyrabjöllum íbúða 1.b. og 1.d. Við rannsókn lögreglu hafði áður komið í ljós að íbúð 1.b. var mannlaus þennan morgunn og íbúi í 1.d. var heyrnarlaus á öðru eyra og kvaðst ekki myndu hafa vaknað við dyrabjöllu ef hann hefði legið á heilbrigða eyranu. Konur sem bjuggu í íbúðum 1.a. og 1.e. höfðu ekki orðið varar við að dyrabjöllu væri hringt né við hávaða frá gangi. Önnur var sofandi, en hin var með tveggja ára gamalt barn og taldi sig hafa verið vakandi. K telur sig hafa hrópað frammi á ganginum, en þetta hafi verið mjög stutt stund áður en ákærði náði henni aftur inn í íbúðina. Ekkert í þessari frásögn þykir vera ósennilegt eða veikja framburð K. Þegar hræðsluástand hennar er haft í huga þykir ekki tortryggilegt að hún skyldi ekki hlaupa beint út úr húsinu, en þar var hún ókunnug staðháttum. Hún var fáklædd og leitaði eftir hjálp og kveðst ekki hafa áttað sig á útgöngudyrunum. Af hálfu ákærða er því haldið fram að K hafi ekki verið sjálfri sér samkvæm og gætt hafi mikillar ónákvæmni hjá henni, til dæmis hafi hún ekki munað hversu margir voru í leigubifreiðinni og að hún hafi farið með ákærða í „samkvæmið” þótt hinir farþegarnir kæmu ekki með. K hefur lýst því að hún hafi verið mjög drukkin og veik af drykkjunni, hefur ákærði staðfest að sést hafi að hún var drukkin og að henni hafi verið óglatt þegar þau komu út úr bifreiðinni. Þykir þetta ástand hennar skýra framangreint á fullnægjandi hátt. K taldi sig vera að fara í samkvæmi. Ósannað er hins vegar að ákærði hafi tjáð henni að hann vissi um samkvæmi og má vera að hann hafi farið með hana heim í góðri trú um að þau ætluðu að vera saman og að hann hafi ekki gert sér ljóst að hún kom með honum á fölskum forsendum. Frásögn K þykir vera trúverðug og telur dómurinn ekki vera vafa á því að hún skýri rétt frá atburðinum. Ákærði staðfestir að hafa verið með K í íbúðinni á þessum tíma. Vitni hafa borið um ástand og frásögn K í beinu framhaldi af atburðinum. Vinkona K, vitnið I, ber að hún hafi komið til sín um áttaleytið um morguninn og verið þá verulega hrædd og miður sín og ólík sjálfri sér. Þetta vitni þykir trúverðugt. K fer síðan beint á Neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur og er hún komin þangað um klukkan níu. Staðfestir vitnið Anna Salvarsdóttir, læknir, að hún hafi þá borið öll einkenni manneskju sem orðið hefur fyrir alvarlegu áfalli og að hún hafi lýst hræðslu og bjargarleysi. Vitnin I og Anna efuðust ekki um sannleiksgildi frásagnar hennar umræddan morgun. Ástand K eftir atburðinn getur ekki samræmst lýsingu ákærða á því sem þeim fór í milli. Ákærði hafði greinilega líkamlega yfirburði. Þykir sannað að K hafi verið mótfallin samförunum og hafi verið beitt þvingun. Er þetta byggt á frásögn hennar og ástandi eftir atburðinn, sem tvö vitni hafa lýst á sama hátt. Vitnið Anna Salvarsdóttir, læknir, lýsti því að sjaldnast sjáist líkamlegir áverkar á brotaþolum í nauðgunarmálum. Ákærði og K höfðu ekki sést fyrir þetta kvöld. Hún var ekki í föstu sambandi. Verður ekki séð að hún hafi haft neina ástæðu til þess að bera á ákærða rangar sakir. Ekki þykir vera vafi á því að ákærði hafi þröngvað K til samfara með valdi og ógnandi framkomu. Er ákærði fundinn sekur um háttsemi þá sem lýst er í ákæru og er þar rétt heimfærð til refsiákvæðis. Ákærði hefur tvisvar hlotið refsingu fyrir ölvunarakstur, með sátt á árinu 1995 og sektardómi hinn 20. febrúar 1998. Brot það sem hér er til umfjöllunar var framið fyrir dóminn og er því um hegningarauka að ræða samanber 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekkert sér til málsbóta. Það er honum engin afsökun fyrir því að hindra stúlkuna í að fara þegar hún vildi og þvinga fram vilja sínum til kynmaka, að hann hafi verið í góðri trú um að hún hefði komið með honum í því skyni. Við refsingu hans ber að hafa hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Ljóst er að atburðurinn sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir hefur haft alvarlegar afleiðingar fyrir K bæði andlega og félagslega, þykir hún eiga rétt til miskabóta úr hendi ákærða og eru þær hæfilega ákveðnar kr. 800.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. febrúar 1998 til greiðsludags, en ákærða var birt bótakrafan 23. janúar 1998, og lögfræðikostnaðar án virðisaukaskatts kr. 50.000. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar kr. 100.000 í saksóknarlaun í ríkissjóð og kr. 100.000 í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Haraldar Arnar Ólafssonar héraðsdómslögmanns. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði J. Friðjónsdóttur, settum saksóknara. Uppsaga dóms þessa hefur dregist vegna embættisanna dómsforseta. Dómsorð: Ákærði, Sveinbjörn Ólafur Sigurðsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar kr. 100.000 í saksóknarlaun í ríkissjóð og kr. 100.000 í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Haraldar Arnar Ólafssonar héraðsdómslögmanns. Ákærði greiði K kr. 800.000 í miskabætur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. febrúar 1998 til greiðsludags og kr. 50.000 í lögfræðikostnað.
Mál nr. 651/2006
Kærumál Lagaskil
E krafðist þess að D og vátryggingafélagið V, ábyrgðartryggjandi D, yrðu dæmd in solidum til að greiða honum nánar tilgreindar skaðabætur vegna vinnuslyss um borð í skipi D. V krafðist þess að kröfum á hendur sér yrði vísað frá dómi. Talið var að ekki yrði með skýrum hætti ráðið af ákvæðum 146. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga að málsóknarreglur 44. gr. þeirra laga skyldu gilda vegna tjónsatvika sem urðu fyrir gildistöku laganna. Yrði því að leysa úr málinu samkvæmt reglum eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Samkvæmt 95. gr. þeirra laga eignaðist tjónþoli kröfu á hendur ábyrgðartryggjanda tjónvalds þegar bótaskylda hefði verið staðreynd og bótafjárhæð ákveðin. Þar sem bótakrafa E á hendur D hafði hvorki verið viðurkennd né dæmd varð að vísa kröfum E á hendur vátryggingafélaginu V frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2006, þar sem kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka framangreindar kröfur til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki er fallist á með sóknaraðila að ráðið verði með skýrum hætti af ákvæðum 146. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga að málsóknarreglur 44. gr. þeirra laga skuli gilda vegna tjónsatvika sem urðu fyrir gildistöku laganna. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Eyjólfur M. Eyjólfsson, greiði varnaraðila, Vátryggingafélagi Íslands hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 434/1999
Fasteignakaup Vangildisbætur Samlagsaðild Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi Aðfinnslur
Með tveimur kaupsamningnum seldu S og G K hvor sinn eignarhlutann í fasteigninni F. Samhliða þessum samningnum voru gerðir fjórir samningar, þar sem S og G keyptu af K fjórar íbúðir, sem enn voru í smíðum. S og G riftu lýstu yfir riftun allra þessara samninga, þar sem þau töldu K hafa stórlega vanefnt skuldbindingar sínar með því að standa ekki við útborgun samkvæmt tveimur fyrstnefndu samningunum. Í máli, sem S og G höfðuðu gegn K, féllst héraðsdómari á kröfu S og G um vangildisbætur. Skaut K þeirri niðurstöðu til Hæstaréttar og krafðist sýknu af kröfu S og G, en hafði ekki uppi kröfu um frávísun málsins, svo sem hann hafði gert í héraði. Talið var, að krafa S og G væri reist á þeirri meginforsendu, að K hefði vanefnt svo verulega kaupsamningana um fasteignina F, að þeim hefði verið heimilt að rifta þeim. Þar sem hvor samninganna hefði tekið til afmarkaðs hluta eignarinnar, sem hvor aðili hefði átt fyrir sig, væri ekki unnt að fara með kröfur, sem S og G reistu á samningunum, eins og um sameign þeirra væri að ræða. Þótt þeim hefði verið heimilt að höfða málið sameiginlega, þar sem K hafði ekki uppi kröfu fyrir Hæstarétti um frávísun málsins vegna brests á heimild til aðilasamlags, hefði þeim allt að einu borið hvoru um sig að gera sjálfstæða dómkröfu um hagsmuni sína. Þetta hefðu S og G ekki gert, heldur krefðust þau í sameiningu vangildisbóta úr hendi K í einu lagi, þótt ætlað tjón þeirra yrði eingöngu rakið til atriða, sem þau teldu leiða af vanefndum kaupsamnings við hvort þeirra um sig. Þegar af þessum ástæðum þótti ekki verða komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. október 1999. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til samninga, sem aðilarnir gerðu um fasteignakaup 24. október 1997. Með einum þessara samninga seldi stefndi Sigurður áfrýjanda eignarhluta sinn í fasteigninni að Fellsási 7 í Mosfellsbæ, sem taldist vera 80% hennar. Umsamið kaupverð, 11.000.000 krónur, átti áfrýjandi að inna af hendi með peningagreiðslu að fjárhæð 803.562 krónur við gerð samningsins, með því að taka að sér tilteknar áhvílandi veðskuldir að fjárhæð samtals 4.590.625 krónur og með hluta andvirðis fjögurra íbúða að Flétturima 1 og 5 í Reykjavík, 5.605.813 krónum. Átti stefndi Sigurður að afhenda eignina 15. nóvember 1997, svo og að létta af henni sjö veðskuldum í nánar tilteknu samræmi við afhendingu áðurnefndra íbúða að Flétturima 1 og 5. Í öðrum samningi seldi stefnda Guðríður áfrýjanda sinn eignarhluta, sem taldist 20%, í fasteigninni að Fellsási 7. Fyrir þessa eign átti áfrýjandi að greiða 302.485 krónur með peningum við samningsgerð, 1.715.804 krónur með því að taka að sér tilteknar veðskuldir, sem hvíldu á eigninni, og 4.681.711 krónur með hluta andvirðis íbúðanna að Flétturima 1 og 5. Kaupverðið átti þannig alls að nema 6.700.000 krónum. Stefnda Guðríður átti að afhenda eignina 15. nóvember 1997 og létta síðan af henni tveimur veðskuldum í tengslum við afhendingu umræddra íbúða. Þá var og tekið fram í þessum samningi að stefnda Guðríður veitti áfrýjanda „veðleyfi fyrir kr. 1.000.000.00 við kaupsamning“ og fyrir um 2.000.000 krónur þegar íbúð að Flétturima 1 hefði verið afhent. Samhliða fyrrnefndum samningum voru gerðir fjórir samningar, þar sem stefndu keyptu í sameiningu af áfrýjanda fjórar íbúðir, sem voru í smíðum, eina að Flétturima 1 og þrjár að Flétturima 5. Fyrir íbúðina að Flétturima 1 áttu stefndu að greiða 7.350.000 krónur með því annars vegar að taka að sér áhvílandi veðskuldir að fjárhæð samtals 4.291.164 krónur og hins vegar með greiðslu á 3.058.836 krónum „upp í allt húsið nr. 7 við Fellsás“. Átti áfrýjandi að afhenda þessa íbúð 1. desember 1997 tilbúna til innréttinga. Samkvæmt þremur kaupsamningum um íbúðirnar að Flétturima 5 var kaupverð þeirra alls 19.050.000 krónur. Af þeirri fjárhæð áttu samtals 7.228.688 krónur að teljast greiddar með kaupum áfrýjanda á allri fasteigninni að Fellsási 7 og 9.078.256 krónur með því að stefndu tóku að sér tilteknar áhvílandi veðskuldir, en samtals 2.743.056 krónur áttu stefndu að greiða með skuldabréfum, sem yrðu gefin út þegar íbúðirnar yrðu fokheldar. Þessar íbúðir átti áfrýjandi að afhenda 5. janúar 1998 í sama ástandi og íbúðina að Flétturima 1. Við undirritun þessara kaupsamninga gaf áfrýjandi út tékka fyrir samanlagðri fjárhæð greiðslna, sem honum bar þá að inna af hendi samkvæmt áðursögðu til hvors stefndu fyrir sig vegna kaupa á fasteigninni að Fellsási 7. Aðilunum ber ekki saman um hvort hér hafi verið um einn tékka að ræða eða fleiri og heldur ekki hvort þeir voru afhentir sem greiðsla eða trygging fyrir henni. Við tékkunum tók löggiltur fasteignasali, sem hafði liðsinnt stefndu í viðskiptunum. Áfrýjandi heldur því fram að þetta hafi verið greiðsla af sinni hendi, sem fasteignasalinn hafi tekið í vörslur sínar vegna þess að stefndu hafi ekki þegar við samningsgerð ritað undir veðleyfi handa áfrýjanda, svo sem mælt var fyrir um í kaupsamningi hans við stefndu Guðríði. Stefndu halda hins vegar fram að innistæða hafi ekki verið fyrir tékkum áfrýjanda, sem hafi aðeins átt að vera trygging. Ætlunin hafi verið að stefndu veittu áfrýjanda umrætt veðleyfi með áritun um það á veðskuldabréfi, sem hann myndi koma í verð til að standa straum af greiðslu samkvæmt kaupsamningunum. Af þessu hafi ekki orðið, þrátt fyrir áminningu stefndu með bréfi 28. október 1997, þar sem veittur hafi verið frestur til greiðslu til 31. sama mánaðar. Þess í stað hafi áfrýjandi í kjölfarið óskað eftir veðleyfi fyrir skuldabréfi að fjárhæð 2.100.000 krónur, sem stefndu hafi neitað. Stefndu lýstu yfir riftun allra áðurnefndra kaupsamninga í símskeyti til áfrýjanda 13. nóvember 1997. Var þar vísað til þess að stórfelldar vanefndir hafi orðið af hendi áfrýjanda, sem hafi látið hjá líða að greiða útborgun samkvæmt kaupsamningunum um Fellsás 7, þrátt fyrir tilmæli stefndu í bréfi 28. október 1997. Þessu mótmælti áfrýjandi 17. nóvember 1997. Urðu í kjölfarið veruleg bréfaskipti um þetta milli lögmanna, sem þá gættu hagsmuna aðilanna. Fór að endingu svo að stefndu höfðuðu málið 2. apríl 1998 og kröfðust þess samkvæmt héraðsdómsstefnu að viðurkennt yrði lögmæti riftunar þeirra á kaupsamningum um fasteignina að Fellsási 7, að áfrýjanda yrði gert að fá samningana afmáða úr þinglýsingabók og að hann yrði dæmdur til að greiða stefndu skaðabætur að fjárhæð 1.871.044 krónur. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi munu umræddir kaupsamningar hafa verið afmáðir úr þinglýsingabók og breyttu því stefndu kröfu sinni á þann veg að eingöngu var krafist skaðabóta úr hendi áfrýjanda. Fjárhæð skaðabótakröfunnar sætti einnig lækkun og varð að endingu 1.384.691 króna. Stefndu sundurliðuðu kröfuna þannig að 370.044 krónur væru vegna sölulauna, sem þau hafi greitt í tengslum við sölu umræddrar fasteignar til áfrýjanda, 1.000 krónur væru vegna kostnaðar af þinglýsingu yfirlýsingar um riftun kaupanna, 750.000 krónur væru áætlaðir vextir í fimm mánuði af veðskuldum, sem hvíldu á fasteigninni að Fellsási 7, 171.814 krónur væru fasteignagjöld í jafn langan tíma af eignarhlutanum, sem áfrýjandi keypti af stefnda Sigurði, 29.542 krónur væru með sama hætti fasteignagjöld af eignarhluta stefndu Guðríðar og loks væri samtals 62.291 króna vegna kostnaðar af rafmagni og hita á umræddu fimm mánaða tímabili. Þessi krafa var tekin að fullu til greina með hinum áfrýjaða dómi. II. Krafa stefndu um skaðabætur er reist á þeirri meginforsendu að áfrýjandi hafi vanefnt svo verulega kaupsamninga um fasteignina að Fellsási 7 að stefndu hafi verið heimilt að rifta þeim. Eins og áður greinir voru kaupsamningarnir tveir, annar á milli áfrýjanda og stefnda Sigurðar og hinn á milli þess fyrrnefnda og stefndu Guðríðar. Hvor þessara samninga tók til afmarkaðs hluta eignarinnar, sem hvort stefndu átti fyrir sig. Í báðum samningunum var jafnframt mælt fyrir um skyldur, sem aðilunum að hvorum þeirra bar að efna sjálfstætt og án tengsla við hinn samninginn. Er því ekki unnt að fara með kröfur, sem stefndu reisa á samningunum, eins og um sameign þeirra væri að ræða, svo sem haldið var fram af þeirra hálfu við flutning málsins fyrir Hæstarétti, enda hefur áfrýjandi ekki fellt sig við þá skipan. Í greinargerð áfrýjanda í héraði var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Voru þau rök meðal annars færð fyrir kröfunni að ekki væri fullnægt skilyrðum fyrir aðilasamlagi stefndu samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeirri kröfu hafnaði héraðsdómari með úrskurði 25. febrúar 1999. Úrskurðinum var ekki áfrýjað ásamt héraðsdómi í málinu til Hæstaréttar samkvæmt heimild í 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 38/1994. Getur niðurstaða héraðsdómara hvað þetta varðar því ekki komið til endurskoðunar fyrir Hæstarétti, enda verður máli ekki án kröfu vísað frá dómi vegna brests á heimild til aðilasamlags. Þótt stefndu verði vegna þess, sem að framan greinir, talið heimilt að reka þetta mál í einu lagi samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, verður ekki litið fram hjá því að þeim bar hvoru um sig að gera sjálfstæða dómkröfu um sína hagsmuni. Þetta hafa stefndu ekki gert, heldur krefjast þau í sameiningu fyrrgreindra vangildisbóta úr hendi áfrýjanda í einu lagi, þótt ætlað tjón þeirra verði eingöngu rakið til atriða, sem þau telja leiða af vanefndum kaupsamnings við hvort þeirra fyrir sig. Þeim mun frekar var ástæða til að greina á milli krafna stefndu þegar litið er til þess að áfrýjandi hefur borið því við að greiðslur, sem honum bar að inna af hendi við undirritun kaupsamninga, hafi ekki verið afhentar stefndu vegna þess að vanefnt hafi verið að veita honum veðleyfi, sem gefa átti út við sama tækifæri. Um slíkt veðleyfi var þó aðeins mælt í kaupsamningi áfrýjanda við stefndu Guðríði. Þegar af þessum ástæðum verður ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt þykir að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að fyrir héraðsdómi var málið munnlega flutt um frávísunarkröfu áfrýjanda 18. september 1998. Málið var flutt á ný um sömu kröfu 23. febrúar 1999, þar sem úrskurður hafði ekki verið kveðinn upp um hana í kjölfar fyrri málflutnings. Gekk síðan áðurnefndur úrskurður 25. febrúar 1999, þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað. Aðalmeðferð málsins fór síðan fram í tvennu lagi, án þess að séð verði tilefni fyrir því, 19. og 25. mars 1999. Var málið dómtekið síðarnefnda daginn. Dómur var ekki kveðinn upp innan lögmælts tíma og var málið því flutt á ný 22. júlí 1999. Var hinn áfrýjaði dómur loks kveðinn upp 27. sama mánaðar. Þessi meðferð héraðsdómara á málinu er vítaverð. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júlí 1999. Mál þetta sem tekið var til dóms 22. þ.m. er höfðað með stefnu birtri 2. apríl 1998. Stefnendur eru Sigurður Sigurðsson, kt. 160345-4469, Hegranesi 15, Garðabæ og Guðríður Einarsdóttir, kt. 021148-7099, sama stað. Stefndi er Kristinn Már Þorsteinsson, kt. 130257-2409, Huldubraut 34, Kópavogi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 1.384.691, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 370.044 frá 14. nóvember 1997 til 20. nóvember 1997, en af kr. 371.044 frá þeim degi til stefnubirtingardags, en af kr. 1.383.691 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Upphaflegar dómkröfur stefnanda voru þessar: 1. Að viðurkennt verði með dómi lögmæti riftunar Kaupsamninga, dagsettra 24. október 1997, um 6 herbergja íbúð á aðalhæð, ásamt kjallara, í húsinu nr. 7 við Fellsás, Mosfellsbæ, annars vegar og 2ja herbergja íbúð í N-hluta hússins nr. 7 við Fellsás Mosfellsbæ, hins vegar. 2. Að stefnda verði gert að aflýsa úr fasteignabók Sýslumannsins í Reykjavík nefndum kaupsamningum að fasteigninni Fellsási 7. 3. Gerð var krafa um skaðabætur að fjárhæð 1.871.044 krónur með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 370.044 krónum frá 14. nóvember 1997 til 20. nóvember s.á. en af 371.044 krónum frá þeim degi til stefnubirtingardags, en af 1.871.044 krónum frá þeim degi til greiðsludags. 4. Loks var krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti. Í þinghaldi 23. mars sl. upplýstu lögmenn aðila að kaupsamningar hefðu gengið til baka og að kaupsamningum um kaup á Fellsási 7 hefði verið aflýst. Ágreiningur aðila snýst því einungis um skaðabótakröfu stefnenda á hendur stefnda og málskostnað. Með úrskurði 25. febrúar 1999 var synjað um frávísun málsins. MÁLSATVIK Þann 24. október 1997 gerðu aðilar með sér kaupsamninga um fasteignina Fellsás 7 í Mosfellsbæ, annars vegar 6 herbergja íbúð á aðalhæð, ásamt kjallara og bílageymslu, eign stefnanda Sigurðar og hins vegar 2ja herbergja íbúð í N-hluta hússins, eign stefnanda Guðríðar. Kaupverð stærri íbúðarinnar var 11.000.000 króna, sem skyldi greitt þannig að stefndi yfirtæki veðskuldir að fjárhæð 4.590.625 krónur, en eftirstöðvar, 6.409.375 krónur, skyldu greiddar annars vegar með 4 íbúðum að Flétturima 1 og 5, að andvirði 5.605.813 krónur, skv. sérstökum kaupsamningum þar um, einnig dagsettum 24. október 1997, og hins vegar með peningagreiðslu að fjárhæð 803.562 krónur, sem greiðast skyldi við kaupsamning. Kaupverð minni íbúðarinnar var 6.700.000 krónur, sem skyldi greitt þannig að kaupandi yfirtæki veðskuldir að fjárhæð 1.715.804 krónur, en eftirstöðvar, 4.984.196 krónur, skyldu greiddar annars vegar með áðurgreindum 4 íbúðum að Flétturima 1 og 5, að andvirði 4.681.71l krónur, og hins vegar með peningagreiðslu að fjárhæð 302.485, sem greiðast skyldi við kaupsamning. Voru stefnendur, Sigurður Sigurðsson og Guðríður Einarsdóttir, bæði tilgreind sem kaupendur að öllum íbúðunum við Flétturima Sama dag og stefnendur seldu Fellsás 7 skv. framangreindu festu þau kaup á íbúðarhúsnæði að Hegranesi 15, Garðabæ, fyrir 17.000.000 króna, en þar af voru yfirteknar veðskuldir að fjárhæð 7.771.646 krónur. Hafi verið gert ráð fyrir að 2.000.000 króna væru greiddar við samningsgerð. Kveðast stefnendur hafa ætlað að nota útborgunargreiðslu vegna Fellsáss 7 til að greiða hluta þeirrar fjárhæðar. Hafi bæði kaupanda og fasteignasala verið um það kunnugt, þar sem það hafði verið tekið skýrt fram við samningsgerðina, og að stefnendum væri þ.a.l. mikið í mun að fá greiðsluna innta af hendi á réttum tíma. Við undirritun kaupsamninga vegna Fellsáss 7 lagði stefndi fram þrjá tékka, sem geyma átti á fasteignasölunni þar til búið væri að gefa út og þinglýsa veðskuldabréfi að fjárhæð 1.000.000 króna sem stefnandi Guðríður átti að veita veðleyfi fyrir, líkt og fram kemur í kaupsamningi um minni eignarhlutann. Í framhaldi af því hafi síðan átt að greiða stefnendum peninga vegna útborgunar. Stefnendur kveða að þegar þau hafi haft samband við fasteignasöluna þann 28. október hafi hvorki veðskuldabréfið verið tilbúið né útborgunin til reiðu. Þar sem stefnendur hafi þurft að greiða útborgun vegna kaupa sinna á fasteigninni Hegranesi 15 hafi þau þrýst mjög á um að fá greiðslu í samræmi við kaupsamning. Sendi stefnandi Sigurður símbréf til fasteignasölunnar þann 28. október þar sem gefinn var frestur til hádegis 31. október til að gera upp í samræmi við kaupsamninginn. Þegar greiðsla hafi ekki borist hafi stefnendur þurft að fjármagna útborgun fasteignarinnar Hegranes 15 með lánsfé, sem þau hafi gert, með tilheyrandi kostnaði. Þann 7. nóvember hafi stefnandi Sigurður síðan farið á skrifstofu fasteignasölunnar og krafist afhendingar áðurgreindra tékka, sem afhentir hefðu verið til tryggingar greiðslum. Hafi honum verið neitað um það en sýnt veðskuldabréf að fjárhæð kr. 2.100.000, útgefið af stefnda og honum tjáð að ef veitt yrði veðleyfi fyrir því þá gæti hann fengið greidda útborgun í eigninni. Stefnendur hafi ekki samþykkt þetta, enda hafði einungis verið gert ráð fyrir því í kaupsamningi, að veitt yrði veðleyfi að fjárhæð kr. 1.000.000, en auk þess hafði verið gert ráð fyrir því í kaupsamningnum að við afhendingu íbúðar 0103 að Flétturima 1, skyldi aflétt 4. og 5. veðrétt af minni eignarhlutanum að Fellsási 7, og veitt veðleyfi að fjárhæð kr. 2.000.000. Hafi stefnendum þótt með því nóg komið, auk þess sem eftirstöðvar þess láns sem greiða átti með nefndu veðskuldabréfi hafi verið nokkru lægri en þær 1.100.000 krónur sem krafist hafi verið til viðbótar. Þegar stefnendur hafi ekki fengið umsamda útborgun greidda þann 13. nóvember 1997 hafi þau rift með símskeyti áðurgreindum kaupsamningum, vegna verulegra vanefnda stefnda, en þá hafi m.a. legið fyrir að eignarhlutar að Flétturima 5 yrðu ekki fokheldir þann 15. nóvember 1997, þrátt fyrir staðhæfingu þar um í kaupsamningi. Var yfirlýsingunni þinglýst þann 20. nóvember 1997. Riftuninni hefur verið mótmælt með símskeyti stefnda, dags. 17. nóv. 1997 og bréfum Sigurðar Guðmundssonar, hdl., dags. 20. nóvember og 11. desember 1997, en stefnendur hafa hadlið við rifunina, sbr. bréf Dóru Sifjar Tynes, lögfræðings, dags. 25. nóvember 1997. Stefndi hafi ekki efnt skyldur sínar að því er varðar fasteignir í Flétturima 1 og 5, þar sem íbúðirnar að Flétturima 5 hafi skv. upplýsingum byggingafulltrúans í Reykjavík ekki einu sinni verð fokheldar um mánaðarmótin febrúar/mars 1998, en þær hafi átt skv. áðurgreindu samkomulagi að vera tilbúnar til innréttingar þann 5. janúar 1998 og hús og lóð fullfrágengin þann 15. febrúar 1998. Íbúðin að Flétturima 1 hafi ekki verið tilbúin til innréttingar þann 1. desember 1997 og hús og lóð ekki fullfrágengin þann 15. febrúar 1998, líkt og um hafði verið samið. Hafi stefndi einnig tekið til baka þá fjármuni sem hann kvaðst hafa lagt inn hjá fasteignasölunni Húsvangi, sbr. framlagt bréf lögmanns hans, Sigurðar Guðmundssonar, hdl., dags. 10. mars 1998 en stefnendur hafi litið á þá fjármuni sem sér óviðkomandi frá því þeir riftu kaupsamningunum þann 13. nóvember s.l., sbr. yfirlýsing þeirra dags. 10. mars 1998. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnendur byggja kröfu sína um skaðabætur á því að þau hafi rift kaupunum með yfirlýsingu sem beint var til stefnda vegna vanefnda hans á kaupsamningi um Fellsás 7, aðallega þar sem hann hafi ekki greitt útborgun, samtals að fjárhæð samtals l.106.124 krónur, að frádregnu vaxtauppgjöri. Beri þá m.a. að taka tillit til þess að um hafi verið að ræða einu peningagreiðsluna sem ganga hafi átt á milli aðila, en fyrir fasteignina hafi að öðru leyti átt að greiða með fjórum íbúðum að Flétturima og yfirtöku áhvílandi veðskulda. Hafi skuldbindingar viðvíkjandi íbúðunum einnig verið vanefndar, auk þess sem tryggingarbréf að fjárhæð 1.000.000 króna með veði í Flétturima 5, íbúð 0102, hafi ekki verið afhent stefnanda Sigurði. Þá beri einnig að taka tillit til þess að stefnendur hafi haft af því verulega hagsmuni að fá umrædda greiðslu á réttum tíma, þar sem þau hafi ætlað að nota hana til að greiða útborgun í fasteigninni Hegranesi 15, Garðabæ, sem þau höfðu fest kaup á sama dag, og að stefnda hafi verið um það kunnugt. Þá hafi stefndi heldur ekki efnt skuldbindingar sínar skv. kaupsamningum um Flétturima 1 og 5. Með vísan til alls þessa telja stefnendur sannað að um verulegar vanefndir af hálfu stefnda hafi verið að ræða og því hafi skilyrðum riftunar verið fullnægt. Á Fellsási 7 hafi hvílt u.þ.b. 14 millj. kr. við samningsgerð, líkt og ráða megi af kaupsamningum. Vegna vanefnda stefnda og þar sem hann hafi ekki aflýst kaupsamningum af eigninni þrátt fyrir riftun fyrr en í marslok 1998 hafi stefnendur óhjákvæmilega þurft að greiða af áhvílandi veðskuldum vexti, en meðal skuldabréfavextir Seðlabanka Íslands séu nú 12,9% og hafa verið svo síðan 1. desember 1997. Hafi því fallið umtalsverðir vextir á stefnendur vegna vanefnda stefnda og þar sem eignin hafi verið bundin vegna þinglýstrar eignarheimildar. Megi ætla að áfallnir vextir nemi a.m.k. kr. 750.000 (þ.e. 14.000.000 x 12,88% vextir í 5 mánuði), sem teljist þá til tjóns stefnenda vegna vanefnda stefnda. Hluti áhvílandi veðskulda hafi einnig verið í vanskilum vegna framangreinds og sé kröfugerð stefnanda í ljósi þessa hófleg. Þá hafi stefnendur einnig þurft að greiða sölulaun að fjárhæð 370.044 krónur sem farið hafi til einskis vegna vanefnda stefnda og annan útlagðan kostnað, þ.m.t. vegna þinglýsingar. Sé því gerð krafa um skaðabætur að fjárhæð 1.384.691 krónur sem sundurliðist þannig að 370.044 krónur séu vegna sölulauna, 750.000 krónur vegna vaxtagjalda (12,88% af 14.000.000 í u.þ.b. 5 mánuði, frá mánaðarmótum október/nóvember 1997 til mánaðarmóta mars/apríl 1998) og 1.000 krónur vegna þinglýsingargjalds. Séu vextir miðaðir við meðal skuldabréfavexti Seðlabanka Íslands frá nóvember 1997 til og með mars 1998 (12,8% í einn mánuð og 12,9% í fjóra mánuði). Þá sé krafist endurgreiðslu fasteignagjalda stefnanda Sigurðar að fjárhæð 171.814 krónur og Stefnanda Guðríðar að fjárhæð 29.542 krónur fyrir tímabilið nóvember 1997 til febrúar 1998 vegna Fellsáss 7, hita 44.102 krónur og rafmagns 18.189 krónur fyrir sama tímabil vegna sömu eignar. Ef ljóst þyki að fjárhagslegt tjón hafi orðið, en ekki þyki sönnuð fjárhæð þess, krefjast stefnendur til vara annarrar lægri fjárhæðar en að framan getur, eftir álitum. Stefnendur vísa máli sínu til stuðnings til almennra reglna kröfuréttar um vanefndir og vanefndaúrræði, þ.m.t. um skilyrði riftunar og skaðabóta vegna vanefnda í fasteignakaupum. Um skaðabætur við riftun og skilyrði þessa er m.a. vísað til H 1962:580 og H 1959:594. Krafa um dráttarvexti af skaðabótakröfu stefnenda byggir á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Varakrafa stefnenda um bætur að álitum styðst við dómvenju, sbr. og til hliðsjónar 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Stefndi mótmælir því að skilyrði hafi verið til riftunar kaupsamninga. Stefndi hafi lagt fram tékka hjá fasteignasölunni Húsvangi fyrir útborgunargreiðslum skv. kaupsamningum um Fellsás 7. Það hafi orðið að samkomulagi með aðilum að tékkarnir yrðu geymdir á fasteignasölunni þar til formlegt veðleyfi yrði gefið út af hálfu stefnanda, Guðríðar, skv. kaupsamningi. Engu að síður hafi stefndi þann 7. nóvember 1997 afhent án skilyrða tékka til fasteignasölunnar Húsvangs f. h. stefnenda sem svarað hafi til útborgunargreiðslna og vaxtauppgjörs vegna kaupsamninganna. Tékkarnir hafi verið framseldir samdægurs en fasteignasalan Húsvangur verði að teljast hafa haft umboð til móttöku greiðslnanna f. h. stefnenda. Tékkarnir hafi verið mótteknir af fasteignasölunni án athugasemda. Stefnandi Guðríður hafi aldrei boðið fram formlegt veðleyfi í samræmi við ákvæði kaupsamnings. Í samskiptum aðila hafi stefndi aldrei áskilið sér annan rétt en leiða megi af samningum aðila. Ef stefnendum hafi verið settir afarkostir af hálfu fasteignasölunnar Húsvangs hljóti það að teljast á ábyrgð fasteignasölunnar en ekki stefnda. Því er mótmælt að stefndi hafi krafist hærra veðleyfis úr hendi stefnanda Guðríðar en umsamið var. Stefndi mótmælir því sem röngu sem fram komi í stefnu, að hann hafi enga tilraun gert til að efna samninga eftir riftunaryfirlýsingu stefnenda. Eins og fram komi í skjölum málsins hafi hann margítrekað áskoranir sínar um að aðilar efndu samninga samkvæmt efni sínu. Í því efni hafi stefnendur engan vilja sýnt. Stefndi mótmælir því sem röngu að hann hafi ekki verið bær til að efna skyldur sínar samkvæmt samningum um íbúðir að Flétturima 1 og 5. Stefndi hefði boðið fram afhendingu íbúðar 0103 við Flétturima 1, Reykjavik, fyrir umsamdan afhendingardag. Stefndi hafi lagt fram yfirlýsingar frá byggingaraðilum um bærni hans til að efna samningsskyldur sínar varðandi íbúðir við Flétturima 5. Sérstök ákvæði hafi verið í kaupsamningum um íbúðir að Flétturima um að kaupendum væri einungis heimil riftun ef afhending drægist lengur en 3 mánuði frá og með 5. janúar 1998. Með bréfi dagsettu 10. mars 1998 hafi stefndi breytt kröfugerð sinni í máli þessu. Í stað efnda in natura hafi hann boðað að hann krefjist bóta vegna ólögmætrar riftunar stefnenda. Þeim bótakröfum muni verða beint gegn stefnendum. Með breyttri kröfugerð hafi stefndi talið sig vera að draga úr frekara fjártjóni aðila. Kaupsamningar um sex íbúðir í viðskiptum aðila hafi verið í uppnámi og mikil óvissa um lúkningu ágreiningsefnis bakað hættu á stórkostlegu fjártjóni hjá stefnda ef haldið hefði verið áfram með kröfugerð um efndir samkvæmt efni samninga. Stefndi hafi sett sérstakan fyrirvara fram við stefnendur í bréfi sínu að með breyttri kröfugerð og kröfu til endurgreiðslu framlagðra fjármuna til fasteignasölunnar Húsvangs fælist engin viðurkenning á réttmæti riftunar stefnenda. Stefndi áskildi sér rétt til að hafa uppi allar þær málsástæður sem hann hafði áður haft uppi við stefnendur vegna tilefnislausrar riftunar. Stefndi hafi hvorki með beinum né óbeinum hætti samþykkt riftun á samningum aðila. Því er mótmælt að stefndi hafi ekki verið fáanlegur til að aflýsa kaupsamningum um Fellsás 7, Mosfellsbæ, í framhaldi af breyttri kröfugerð. Fullyrðing stefnenda þess efnis er sett fram gegn betri vitund. Til þess að aflýsing kaupsamninganna næði fram að ganga þurfti til sameiginlega yfirlýsingu aðila á frumrit kaupsamninga. Kaupsamningunum hafi nú verið aflýst. Stefnandi Guðríði hafi verið í lófa lagið að leggja fram formlegt veðleyfi fyrir skuldabréfi að fjárhæð 1.000.000 krónur til fasteignasölunnar Húsvangs við kaupsamningsgerð eða síðar ef hún hefði viljað efna samningsskyldur sínar. Í því sambandi hafi ekki þurft tilverknað stefnda til. Að öllu framanvirtu hljóti að verða að hafna kröfu stefnenda um viðurkenningu á því að riftunaryfirlýsing 13. nóvember 1997 hafi verið lögmæt. Stefndi hafi alls ekki verið kunnugt um að forsendur fyrir kaupum stefnenda á fasteigninni Hegranesi 15, Garðabæ. Samkvæmt kaupsamningum um Fellsás 7 hafi stefnendum Sigurði og Guðríði borið að aflétta ýmsum veðréttum er hvíldu á hinum seldu eignum í tengslum við afhendingu íbúða að Flétturima. Um það bil 14.000.000 króna hafi hvílt á Fellsmúla 7 við samningsgerð. Fasteignasalan Húsvangur hefði sérstaklega tekið að sér að ráðstafa greiðslum vegna kaupsamninganna upp í vanskil á lánum stefnenda. Undir þessum kringumstæðum hafi stefnda ekki komið til hugar að stefnendur stæðu í húsakaupum fyrir kr. 17.000.000.­ Samkvæmt kaupsamningum aðila hafi stefndi yfirtekið 6.306.429 krónur sem hvílt hafi á Fellsási 7. Aðrar áhvílandi veðskuldir hafi verið á ábyrgð stefnenda. Stefnendum hafi borið að draga úr tjóni sínu. Stefnendur hafi neitað öllum samskiptum við stefnda í framhaldi af riftunaryfirlýsingunni en það hafi fyrst verið að tilhlutan stefnda, eftir að hann breytti kröfum sínum í málinu, að lagt hafi verið til að dregið væri úr tjóni. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafi verið knúin til að greiða þá vexti sem þau gera kröfu um. Kröfum stefnanda um dráttarvexti frá stefnubirtingardegi er mótmælt og þess krafist, ef dæmt verður, að dráttarvextir greiðist frá dómsuppkvaðningu. Vísað er til almennra reglna samninga og kröfuréttar um vanefndir og vanefndaúrræði, þ. m. t. um skilyrði riftunar og skaðabóta. Vísað er til grunnreglna laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Vísað er til laga nr. 34/1986 um réttarstöðu fasteignasala og um sölumeðferð eigna. Um upphafstíma dráttarvaxta er vísað til vaxalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðst við lög nr. 50/1988. Samkvæmt kaupsamningum þeim sem aðilar gerðu 24. október 1997 skyldi stefndi greiða samtals 1.106.047 krónur í útborgun að frádregnu vaxtauupgjöri. Fram kom hjá vitninu Ernu Valsdóttur fasteignasala, að hún hefði tekið við tékkum frá stefnda til tryggingar greiðslu þessarar en af hálfu stefnenda skyldi gefið út veðleyfi fyrir 1.000.000 króna skuldabréfi sem hvíla hefði átt á eignarhluta stefnanda, Guðríðar. Þá kom fram hjá vitninu að af hálfu stefnda hafi verið komið með skuldabréf að fjárhæð 2.100.000 krónur sem stefnendur hefðu ekki viljað gefa veðleyfi fyrir. Hins vegar kom fram hjá vitninu að aldrei hefði á það reynt hvort stefnendur gæfu út veðleyfi fyrir 1.000.000 og að ekki hefði staðið á því af þeirra hálfu. Fram kom í aðilaskýrslu stefnda að stefnandi Sigurður hafði samband við hann í síma og gekk eftir greiðslu og að stefnda var kunnugt um að greiðsla hafði ekki borist stefnendum. Þá liggur fyrir að stefndi hlutaðist ekki til um að tryggja það að stefnanda bærist greiðsla sjálfum en afhending hans á tékkum til fasteignasala var ekki fullnægjandi greiðsla enda er greiðslustaður samkvæmt almennum reglum kröfuréttar hjá kröfuhafa og þykir sú regla eiga við hér. Stefnandi Guðríður, þurfti ekki að hlíta því að greiðsla fengist ekki nema gegn útgáfu veðleyfis til tryggingar láni að fjárhæð 2.100.000 króna með því að samkvæmt samningum aðila skyldu stefnendur gefa út veðleyfi fyrir 1.000.000 króna. Það er álit dómsins að stefndi hafi ekki leyst greiðsluskyldu sína af hendi með því að afhenda fasteignasalanum Ernu Valsdóttur tékka fyrir útborgun og að hann hafi vanefnt skyldur sínar í kaupunum með því að stefnendur fengu ekki útborgunargreiðsluna. Þegar af þeirri ástæðu verður fallist á það með stefnendum að skilyrði riftunar hafi verið fyrir hendi er þau beindu yfirlýsingum sínum til stefnda þar að lútandi 13. nóvember 1997 og að stefndi bakaði sér bótaskyldu gagnvart stefnendum með ofangreindum vanefndum sínum. Stefnendur krefja hér um vangildisbætur vegna vanefnda í fasteignakaupum og er krafist endurgreiðslu söluþóknunar til fasteignasölu, þinglýsingarkostnaðar riftunaryfirlýsingar, ýmissa gjalda vegna reksturs fasteignarinnar Fellsás 7 auk þess að krafist er greiðslu vegna vaxtakostnaðar af lánum þeim sem á fasteigninni hvíldu. Kröfur þessar eru teknar til greina með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur og er þá litið til reglna um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Kristinn Már Þorsteinsson, greiði stefnendum, Sigurði Sigurðssyni og Guðríði Einarsdóttur, 1.384.691 krónu með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 370.044 frá 14. nóvember 1997 til 20. nóvember 1997, en af kr. 371.044 frá þeim degi til dómsuppsögudags en af kr. 1.384.691 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 241/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur E var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í málinu var deilt um heimild M sem eiganda að landi K í G-hreppi til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006-2009 af E á grundvelli lóðarleigusamnings aðila. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að M hefði ekki reifað með fullnægjandi hætti hvaða útgjöld lægju til grundvallar gjaldinu og væru því ekki fyrir hendi forsendur sem gerðu dóminum kleift að leggja mat á hvort umrætt gjald væri raunhæft. Fyrir Hæstarétti lagði M fram yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006-2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þar sem þessi gögn höfðu ekki legið fyrir héraðsdómi komu þau ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að aðila greindi á um hvort krafa M byggðist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings aðila. Yrði að fallast á að M, sem væri bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur E. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess „að frávísunarúrskurður verði felldur úr gildi og greiðsla málskostnaðar og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um heimild sóknaraðila, sem eiganda að landi Kiðjabergs í Grímsnes- og Grafningshreppi, til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006 til 2009 af varnaraðila, sem leigutaka sumarbústaðalóðar, á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings frá 19. júlí 1990. Varnaraðili dregur ekki í efa rétt sóknaraðila til að ákveða gjald samkvæmt nefndri 3. gr. lóðarleigusamningsins eins og þar sé skilgreint, það er fyrir viðhald á vegum og kaldavatnskerfum, en kveður ágreining aðila lúta að því að sóknaraðili hafi ekki, þrátt fyrir áskoranir, lagt fram endurskoðaða og sundurliðaða reikninga vegna viðhalds vega og reksturs og viðhalds vatnsveitu. Varnaraðila hafi því verið fyrirmunað að sannreyna að gjaldið taki í raun mið af þeim rekstarliðum sem því sé ætlað að standa undir. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006 til 2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þessi gögn lágu ekki fyrir héraðsdómi og koma því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Aðila greinir á um hvort krafa sóknaraðila byggist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings þeirra. Verður fallist á að sóknaraðila, sem er bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur varnaraðila. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Meistarafélag húsasmiða, greiði varnaraðila, Einari Skúla Hjartarsyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 172/2007
Nytjastuldur Þjófnaður Refsiákvörðun Skilorð
Þ var sakfelldur fyrir nytjastuld með því að hafa tekið bifreið í heimildarleysi og ekið henni þar til hann missti stjórn á henni með þeim afleiðingum að hún hafnaði utan vegar og gjöreyðilagðist. Þá var hann einnig sakfelldur fyrir þjófnað með því að hafa stolið úr bifreiðinni bílageislaspilara og MP3 spilara. Þ játaði brot sín skýlaust og áfrýjaði málinu einungis til refsilækkunar. Með brotunum rauf Þ skilorð eldri dóms, þar sem hann hafði verið dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi, og var sá dómur tekinn upp og honum ákvörðuð refsing í einu lagi fyrir bæði málin, sem þótti hæfilega ákveðin átta mánaða fangelsi. Í ljósi upplýsinga um betri hegðun Þ og breyttar fjölskylduaðstæður og að teknu tilliti til þess að hann hafði bætt það tjón sem hann hafði valdið var fallist á að refsingin yrði skilorðsbundin að öllu leyti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. febrúar 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst refsiþyngingar. Ákærði krefst mildunar á refsingu og að hún verði skilorðsbundin. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu og ákvörðun refsingar. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar er staðfest að ákærði hefur stundað reglubundið vinnu frá 2. janúar 2006 og fær hann góða umsögn vinnuveitenda. Þá er fram komið að fjölskylduaðstæður hans hafa breyst, en hann býr nú í Danmörku með sambúðarkonu og barni þeirra. Þegar til þessa er litið sem og þess að hann hefur bætt það tjón sem hann olli, þá þykir mega skilorðsbinda refsingu hans að fullu. Samkvæmt málskostnaðaryfirliti leiddi engan kostnað af meðferð málsins í héraði og ekki er annar kostnaður af áfrýjun málsins en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal ákærði greiða helming þeirrar fjárhæðar, en helmingur skal greiddur úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Þór Rúnar Þórisson, sæti fangelsi í átta mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, skulu vera 186.750 krónur. Ákærði greiði helming þeirrar fjárhæðar, 93.375 krónur, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Seyðisfirði, útgefinni 22. desember 2006, á hendur Þór Rúnari Þórissyni, [...], óstaðsettum í hús í Hafnarfirði, en með dvalarstað að Grænukinn 28, Hafnarfirði “fyrir nytjastuld, eignaspjöll og þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 19. nóvember 2006 tekið bifreiðina UN-[...] í heimildarleysi frá Dynskógum á Egilsstöðum og ekið henni þaðan í gegnum Egilsstaði og eftir Upphéraðsvegi áleiðis inn í Fljótsdal, uns hann missti stjórn á bifreiðinni, með þeim afleiðingum að bifreiðin hafnaði utan vegar og gjöreyðilagðist skammt frá bænum Strönd við Upphéraðsveg og jafnframt stolið úr bifreiðinni bílageislaspilara af tegundinni JVC að verðmæti um 15.000 krónur og MP3 spilara af tegundinni Samsung að verðmæti um 25.000 krónur. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr., 1. mgr. 257. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1956, lög nr. 82/1998 og lög nr. 30/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst eigandi bifreiðarinnar UN-[...], A, [kt.], þess að ákærði greiði honum skaðabætur vegna tjóns sem hann olli á bifreiðinni, að fjárhæð kr. 604.689,-, auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi þann 19. 11. 2006, en síðan auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags.” Um málavaxtalýsingu er skírskotað til ákæru. Ákærði játaði brot sín skýlaust fyrir dóminum eins og þeim er lýst í ákæru. Þykir með játningu ákærða sem á sér stoð í gögnum málsins sannað að ákærði hafi gerst sekur um nytjastuld og þjófnað eins og þeim brotum ákærða er lýst í ákæru málsins. Ósannað þykir hins vegar að ákærði hafi valdið spjöllum á bifreiðinni UN-[...] af ásetningi, en samkvæmt gögnum málsins missti ákærði stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún fór út af veginum og valt. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að ákærði hafi misst vald á bifreiðinni vegna þess að hann ók of hratt miðað við aðstæður og verður sú háttsemi rakin til gáleysis hans. Með því að ósannað þykir að ákærði hafi velt bifreiðinni og valdið spjöllum á henni af ásetningi verður þessi háttsemi hans ekki heimfærð undir 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga og er hann því sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins að því er varðar eignaspjöll. Háttsemi ákærða að öðru leyti er hins vegar réttilega heimfærð til 1. mgr. 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 82/1998. Ákærði hefur þrívegis áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Hinn 30. júní 2004 gekkst ákærði undir greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar fyrir brot gegn 2. mgr. 44. gr. umferðarlaga. Hinn 13. júlí sama ár var ákærði dæmdur í 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað, gripdeild, tilraun til þjófnaðar, brot gegn 246. gr. almennra hegningarlaga, eignaspjöll og brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf. Jafnframt var ákærða gert að greiða sekt. Hinn 25. nóvember 2004 var ákærði dæmdur í 5 mánaða fangelsi fyrir skjalafals, skilorðsbundið í 3 ár, og var dómurinn frá 13. júlí tekinn upp og ákærða gerð refsing í einu lagi fyrir bæði málin. Með brotum sínum nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá 25. nóvember 2004. Ber því með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp þann dóm og ákveða refsingu í einu lagi fyrir bæði málin í samræmi við 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur frá upphafi gengist greiðlega við brotum sínum og er það honum til refsimildunar. Til þess er hins vegar einnig að líta að ákærði hefur áður gerst sekur um þjófnað og önnur auðgunarbrot. Með hliðsjón af framangreindu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu 5 mánaða af refsivistinni og að sá hluti refsingarinnar falli niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Enginn sakarkostnaður hefur hlotist af málinu og dæmist hann því ekki. Við þingfestingu málsins samþykkti ákærði bótakröfu eiganda bifreiðarinnar UN-[...] eins og hún er sett fram í ákæru. Er ákærði því dæmdur til að greiða A, [...], bætur að fjárhæð 604.689 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. nóvember 2006 til 6. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Þór Rúnar Þórisson, sæti fangelsi í 8 mánuði, en fresta skal fullnustu 5 mánaða af refsivistinni og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 604.689 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. nóvember 2006 til 6. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 4/2020
Skaðabætur Líkamstjón Vinnuslys Meðdómsmaður Ómerking dóms Landsréttar Gjafsókn
A höfðaði mál gegn V hf. og B ehf. og krafðist viðurkenningar á bótaskyldu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir við störf sín hjá B ehf. Féll A úr stigapalli niður á steinsteypt gólf og úlnliðsbrotnaði er hann var að vinna við vélasamstæðu á vinnustað sínum. Með dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, var viðurkennd bótaábyrgð stefnda V hf. á afleiðingum slyss A en dómurinn taldi að B ehf. hefði vanrækt að rannsaka eða láta rannsaka slysið þegar það varð. Með dómi Landsréttar, sem skipaður var þremur embættisdómurum, voru V hf. og B ehf. aftur á móti sýknaðir af kröfu A, en einn dómara skilaði sératkvæði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í ljósi aðstæðna og eins og málið lægi fyrir hefði Landsrétti borið að kveðja til sérfróðan meðdómsmann til þess að fjalla um málsástæður sem hafðar voru uppi um að vanbúnaður á vélinni sem A vann við hefði valdið því að hann slasaðist. Landsréttur hefði látið það ógert og mat ekki við endurskoðun héraðsdóms hvaða áhrif sérþekking meðdómsmannsins hefði haft á niðurstöðu málsins. Væri af þessum sökum óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2020.Hann krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu vegna afleiðingavinnuslyss er hann varð fyrir 18. janúar 2013. Þá krefst hann málskostnaðar úrhendi stefndu á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt.Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verðilátinn niður falla.IÍ málinu greinir aðila á um hvort áfrýjandi eigi rétttil bóta úr ábyrgðartryggingu stefnda, B ehf., hjá stefnda, Verði tryggingumhf., vegna líkamstjóns er hann varð fyrir í slysi 18. janúar 2013 á vinnustaðsínum, álframleiðslufyrirtækinu BB ehf., í álverinu á […].Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að vanbúnaður á vélþeirri er hann vann við er slysið varð hafi valdið slysinu. Það verði því rakiðtil sakar vinnuveitanda hans. Stefndu telja á hinn bóginn slysið hafa veriðóhappatilvik sem ekki verði rakið til vanbúnaðar á vinnustað, sem stefndu beriábyrgð á.Áfrýjunarleyfivar veitt á þeim grundvelli að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um atriðisem leyfisbeiðni var reist á. IIMál þetta lýtur að slysi sem áfrýjandi varð fyrir erhann var að vinna við vélasamstæðu hjá álvinnslunni BB ehf., sem nú ber heitistefnda, B ehf., föstudagskvöldið 18. janúar 2013. Í dómi héraðsdóms ervélasamstæðunni lýst á þann hátt að annar hluti hennar hafi verið ofn og hinnhlutinn tæki, svokallaður fæðari notaður til að koma álgjalli inn í ofninn.Ofninn hafi verið tunnulaga tromla og inn um op á annarri hlið hans hafiálgjallið verið sett. Stærsti hluti fæðarans hafi verið skúffa úr málmi. Á þeimenda er sneri að ofninum hafi skúffan ekki verið lokuð, heldur hafi þar tekiðvið opin, lárétt, trektlaga renna. Trektin eða rennan hafi verið þannig löguðað hún hafi mjókkað nægilega mikið til þess að geta gengið inn í opið áofninum. Fyrir ofan rennuna og upp af skúffunni hafi verið hleri sem unnt varað fella niður. Væri það gert féll hann fram og yfir trektina. Hlerinn hafiverið festur með hjörum á efri brún rennunnar. Þegar slysið varð mun áfrýjandi hafa staðið ástigapalli við enda skúffunnar. Áfrýjandi féll niður á steinsteypt gólf og úlnliðsbrotnaðiog var fluttur af slysstað með sjúkrabifreið. Lögreglu var samstundis tilkynntum slysið en hún kom ekki á vettvang. Þá tilkynnti fyrirsvarsmaður BB ehf.Vinnueftirlitinu um slysið mánudaginn 21. janúar 2013, en það kom heldur ekki ávettvang. Í tilkynningunni var slysinu lýst á þann hátt að áfrýjandi hefðiverið að teygja sig í álstykki sem staðið hafi fast í opi ofnsins, en dottið ogtrúlega lent á annarri hendinni. Við skýrslutökur fyrir héraðsdómi barfyrirsvarsmaðurinn að hann hefði ekki verið á vinnustaðnum er slysið varð, enhonum verið tilkynnt um að áfrýjandi hefði dottið og meitt sig.Með bréfi þáverandi lögmanns áfrýjanda til stefndaVarðar trygginga hf. 7. janúar 2014, var slysinu lýst á þann veg að fyrrnefndurfæðari hefði losnað frá ofninum og slegist í höfuð áfrýjanda og hann því falliðaf stigapallinum sem hann stóð á. Ástæða þess að fæðarinn hefði losnað hefði veriðsú að splitti, sem átt hefði að halda honum stöðugum hefði losnað. Við skýrslutökurfyrir héraðsdómi rakti áfrýjandi tildrög slyssins á hinn bóginn til þess að framangreindurhleri hefði losnað og fallið fram. Við það hefði handfang á þeirri hlið hleranssem vísað hafi að honum rekist í hjálm sem hann bar á höfði. Við höggið hefði hannmisst jafnvægið og dottið fram af pallinum sem hann stóð á niður á steyptgólf. Taldi áfrýjandi hlerann hafalosnað vegna þess að splitti sem átti að halda honum á sínum stað hefði ekkiverið klofið eins og það átti að vera. Það hefði því losnað við titringrennunnar á meðan álgjall mjakaðist úr henni í ofninn.Í málinu liggja fyrir þrjár ljósmyndir af vélinni, enþær munu hafa verið teknar af öðru tilefni en því sem um er deilt í máli þessu.Samkvæmt örorkumati bæklunarlæknis 18. desember 2014 varvaranleg örorka áfrýjanda vegna afleiðinga slyssins metin 15%. IIIHéraðsdómur var kveðinn upp í máli þessu 27. febrúar2018. Dómurinn var skipaður sérfróðum meðdómsmanni auk tveggja embættisdómara. Samkvæmtniðurstöðu meirihluta dómsins var viðurkennd bótaábyrgð stefnda Varðartrygginga hf. á afleiðingum slyss áfrýjanda. Dómurinn taldi að vinnuveitandiáfrýjanda, BB ehf., hefði vanrækt að rannsaka eða láta rannsaka slysið þegarþað varð. Slík rannsókn hefði getað eytt óvissu um hvort slysið yrði rakið tilágalla eða vanbúnaðar á vélinni sem áfrýjandi vann við. Þar sem óvissa væri umorsök slyssins ætti áfrýjandi ekki að bera hallann af sönnunarskorti þar um ogvar skaðabótaábyrgð því felld á stefndu. Annar embættisdómaranna skilaðisératkvæði og taldi að á áfrýjanda hefði hvílt sú skylda að skýra fyrr frá þeimatvikum sem hann taldi hafa valdið því að hann féll af stigapallinum. Þar semhann hafi dregið það í tæpt ár yrði sönnunarbyrði um orsakir slyssins ekkisnúið við og lögð á vinnuveitanda hans.Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var þremurembættisdómurum, voru stefndu sýknaðir af kröfu áfrýjanda, en einn dómaraskilaði sératkvæði. Í niðurstöðu meirihluta dómsins kom fram að engin gögnstyddu staðhæfingar áfrýjanda um að slysið yrði rakið til þess að hlerivélarinnar sem hann vann við hefði slegist í höfuð hans. Væri við hann einan aðsakast að hafa dregið í tæpt ár að lýsa slysinu á þann hátt sem gert hafi veriðí stefnu og í því efni gæti hann ekki borið fyrir sig tungumálaörðugleika.Taldi meirihluti dómsins ósannað að vanbúnaður vélarinnar hafi valdið slysiáfrýjanda. Í sératkvæði eins dómara voru reifuð sjónarmið um þærsönnunarreglur sem mótast hafi í dómaframkvæmd þegar atvik að vinnuslysum eruóljós. Þar sagði að miða yrði við frásögn áfrýjanda af slysinu, enda hefði þaðstaðið vinnuveitanda hans nær að tryggja sönnun um atvik málsins. Var ábyrgð áslysinu felld á vinnuveitanda áfrýjanda, enda yrði slysið rakið tilófullnægjandi frágangs á hlera þeim sem áfrýjandi kveður hafa fallið á sig ogvaldið slysinu. IVÍ niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms kemur fram að ímálinu hafi verið borin fram sú málsástæða að vanbúnaður á vél þeirri semáfrýjandi vann við hafi valdið slysinu. Hafi því borið að kveðja tilmeðdómsmann í héraði með sérkunnáttu á þessu sviði, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, en ekki verði ráðið af starfsheitimeðdómsmannsins að hann hafi yfir þeirri sérþekkingu að ráða. Samkvæmtframangreindu var við endurskoðun Landsréttar á héraðsdómi ekki tekið tillittil þess hvaða áhrif sérþekking meðdómsmannsins hefði haft á niðurstöðumálsins. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð ferilskrá hins sérfróða meðdómsmanns.Verður af henni ráðið að hann hafi nægilega sérkunnáttu á því sviði sem áreynir í máli þessu. Í Landsrétti voru hafðar uppi sömu málsástæður og íhéraði um að vanbúnaður á vélinni sem áfrýjandi vann við hefðu valdið því aðhann slasaðist. Við þær aðstæður og eins og málið liggur fyrir, án þess að framhafi farið nein rannsókn Vinnueftirlitsins og lögreglu, bar Landsrétti aðkveðja til sérfróðan meðdómsmann til þess að fjalla um málsástæður sem hafðarvoru uppi um þennan þátt málsins, sbr. 2. gr. a. laga nr. 91/1991. Það létLandsréttur á hinn bóginn ógert og mat ekki við endurskoðun héraðsdóms hvaðaáhrif sérþekking meðdómsmannsins hefði haft á niðurstöðu málsins. Málið var þvíekki dæmt á réttum grundvelli og er þvíóhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til Landsréttar til löglegrarmeðferðar og dómsálagningar á ný. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af rekstrimálsins fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fereins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur erómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningarað nýju.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaðuráfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans 800.000 krónur.Dómur Landsréttar 29.nóvember2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnir EiríkurJónsson og KristbjörgStephensen og ArngrímurÍsberg, settur landsréttardómari.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 22. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2019 í málinu nr. E-3643/2017.2Áfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundiðog þeir verði sýknaðir af kröfum stefnda. Þá krefjast þeir málskostnaðar íhéraði og fyrir Landsrétti.3Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærsla4Samkvæmt gögnum málsins slasaðist stefndi á vinnustað sínum,álvinnslu BB ehf., að kvöldi föstudagsins 18. janúar 2013. Slysið var tilkynnttil lögreglu samdægurs og var tilkynningin móttekin klukkan 22:44. Ílögregluskýrslu segir að tilkynning hafi borist um að maður hafi dottið niðurúr stiga á Grundartanga og sé eitthvað slasaður. Enn fremur hafi komið fram ítilkynningunni að sjúkrabifreið væri á leið á vettvang frá Akranesi.Lögreglumenn fóru ekki á vettvang, enda uppteknir í öðru verkefni, eins ogsegir í skýrslunni. Síðan segir í skýrslunni: „Ræddi síðar við tilkynnanda, C,sem sagði að A hafi verið þarna við vinnu er hann hafi dottið niður úr stiga ogbrotið á sér vinstri handlegginn. Ræddi einnig við eiganda D, eigandafyrirtækisins, og sagði hann að þarna hafi átt sér stað slys og aðvinnueftirlitinu hafi verið gert viðvart.“ Lögregluskýrslan var gerðþriðjudaginn 19. febrúar 2013.5Í læknisvottorði frá sjúkrahúsinu á Akranesi segir svo umstefnda: „Slysdag um kl. 22 féll hann úr stiga, u.þ.b. 1 ½ m og lenti á steyptuundirlagi. Kom niður á vi. síðu og bar fyrir sig vi. hendi. Fann strax tilverkja í vi. hendi og síðu. Var fluttur hingað á slysadeild í sjúkrabíl. Viðskoðun var hann með fullri meðvitund. Taugaskoðun var eðlileg. Vi.framhandleggur var greinilega aflagaður en blóðflæði, skyn og hreyfing í vi.hendi óskert. Þá voru bein og óbein eymsli yfir brjósti framan til vi. meginyfir neðstu rifjum. Þá var rispa og mar á vi. fótlegg. Röntgenrannsókn af vi.úlnlið sýndi brot í vi. sveif í úlnliðnum.“ 6Meðal gagna málsins er tilkynning, dagsett 21. janúar 2013,um vinnuslys til Vinnueftirlitsins undirrituð af D er þá var eigandi BB ehf.,vinnuveitanda stefnda. Á tilkynninguna er ritað: „kom 21/1 13 SS“. Ítilkynningunni er slysinu lýst svo: „Skv. lýsingu samstarfsmanns: stóð upp íannarri til þriðju tröppu og var að teygja sig í ál stykki sem stóð fast íopinu á 1000 gráðu heitum ofninum dettur við þetta og lendir trúlega áhöndinni.“ Í tilkynningunni er merkt við nokkur atriði varðandi stefnda ogslysið. Þar kemur fram að hann hafi verið ófaglærður launþegi er hafi unniðlengur en mánuð hjá fyrirtækinu í vaktavinnu. Slysið hafi orðið viðframleiðslustörf, orsökin hafi verið fall af hærri stað og orsakavaldur „menn“og „annað“. Þá kemur fram að úlnliður/hönd hafi brotnað og stefndi orðiðóvinnufær. 7Með ódagsettum tölvupósti óskaði lögmaður stefnda eftirafstöðu áfrýjandans Varðar trygginga hf. til bótaskyldu vegna slyssins.Jafnframt var óskað eftir gögnum frá áfrýjanda. Í svari áfrýjanda 20. júní 2013kemur fram að hann hafi ekki önnur gögn en framangreinda lögregluskýrslu.Lögmaðurinn ritaði Vinnueftirlitinu bréf 26. júní sama ár og óskaði eftirafriti af tilkynningu um slysið. Í bréfinu segir að stefndi hafi verið viðvinnu hjá áfrýjanda BB ehf., nú B ehf., „er hann féll niður 3 metra frá ofnisem hann starfaði við. Fólst starfið aðallega í því að halda hita á ofninum oggæta þess að ál sem þar fór inn myndi ekki detta út. Afleiðingar þess að umbj.minn féll 3 metra niður á gólf voru brot á vinstri hönd ofan við úlnlið ogrifbeinsbrot.“ Svar Vinnueftirlitsins er svohljóðandi: „Vinnuslys þetta hefurekki verið rannsakað af Vinnueftirlitinu þar sem það var ekki tilkynnt þegarþað átti sér stað. Meðfylgjandi er skrifleg tilkynning frá fyrirtækinu umslysið, sem barst stofnuninni þann 21. janúar 2013.“8Lögmaður stefnda ritaði áfrýjandanum Verði tryggingum hf.bréf 16. september 2013 og krafðist bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu BB ehf.,nú áfrýjandans B ehf. Í bréfinu er tildrögum slyssins lýst á sama hátt og aðframan var rakið. Kröfunni var hafnað með bréfi áfrýjanda Varðar trygginga hf.23. september sama ár. Segir í bréfinu að krafa stefnda sé engum gögnum studdog sök því ósönnuð. 9Lögmaður stefnda ritaði áfrýjanda Verði tryggingum hf. afturbréf 7. janúar 2014 og ítrekaði kröfu um bætur úr frjálsri ábyrgðartrygginguáfrýjanda BB ehf. Í bréfinu segir lögmaðurinn að stefndi tali enga íslensku oglitla ensku. Á fundi stefnda og lögmannsins hafi verið túlkur og hafi stefndilýst slysinu með eftirfarandi hætti: „Ofninn sem umbj. minn starfaði við aðsetja ál innan í virkar þannig að efnið sem fer í ofninn er hrist niðursvokallaðan fæðara (e. feeder), sem hefur það hlutverk að ýta álinu inn íofninn sem hitar það. Fæðarinn losnaði frá ofninum og slóst í höfuð umbj. mínsmeð þeim afleiðingum að hann féll niður 3 metra á steinsteypt gólf. Ástæðanfyrir því að fæðarinn losnaði var vegna þess að splitti sem átti að haldafæðaranum á sínum stað losnaði við atgang hristarans. Slíkt á ekki að getagerst þegar splitti er klofið, en tilgreint splitti var það aftur á móti ekki.Féll því splittið úr ofninum með fyrrgreindum afleiðingum. Við tilkynninguslyssins voru sendar myndir þar sem sjá má splittið, fæðarann og ofninn.“ Þávitnar lögmaðurinn til þess að slysið hafi ekki verið rannsakað.Vinnueftirlitið hafi tjáð sér að það hafi ekki verið rannsakað vegna þess aðekki var tilkynnt um slysið. Tilkynning hafi svo borist síðar. Í bréfinu heldurlögmaðurinn því fram að samkvæmt dómafordæmum beri vinnuveitandi hallann af þvíef atvik slyss eru ekki nægilega upplýst vegna þess að það var ekki rannsakað.Áfrýjandi hafnaði bótaskyldu á ný með bréfi 15. maí 2014.0Stefndi skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum27. júní 2014. Nefndin úrskurðaði í málinu 12. ágúst sama ár og hafnaði kröfustefnda. Í úrskurðinum segir að lýsing stefnda á slysinu hafi fyrst komið fram7. janúar 2014 eða tæpu ári eftir slysið. „Engin gögn liggja fyrir í málinu semmeð einhverju móti skjóta stoðum undir lýsingu M [stefnda], en ætla verður aðfrekari gagna hefði mátt afla um aðstæður á vettvangi og hvort lýsing M getiátt við rök að styðjast. Í ljósi þessa, svo og þess hversu seint var gerð greinfyrir orsökum slyssins af hálfu M, verður sönnunarbyrði um það hvernig slysiðbar að höndum ekki varpað yfir á V [áfrýjanda B ehf., áður BB ehf.]. Þessubreytir ekki þótt M telji tungumálaörðugleika í samskiptum við lögmann sinnhafa valdið því hversu seint lýsing hans á málsatvikum og orsökum slyssins hafikomið fram. Eins og mál þetta liggur fyrir verður því ekki talið að sýnt hafiverið fram á að slysið verði rakið til vanbúnaðar í tækjabúnaði sem M vann viðeða annarra atvika sem V getur borið ábyrgð á. Af því leiðir að M á ekki rétt ábótum úr ábyrgðartryggingu V hjá X [Verði tryggingum hf.].“1Stefndi höfðaði hið áfrýjaða mál á hendur áfrýjendum meðstefnu sem þingfest var 16. nóvember 2017. Í stefnunni er málavöxtum lýst áþennan hátt: „Vinna stefnanda fólst aðallega í því að halda hita á svokölluðumofni og gæta þess að ál sem fór inn myndi ekki detta út. Við vinnu sína sástefnandi um að setja ál innan í þennan ofn, en álið fer fyrst niðursvokallaðan fæðara sem hefur það hlutverk að ýta álinu inn í ofninn sem svobræðir það. Á ofninum er svokallaður hristari sem hjálpar til við að koma álinuáleiðis inn í ofninn. Þegar stefnandi stóð þarna við vinnu sína losnaðifæðarinn frá ofninum og slóst í höfuð hans með þeim afleiðingum að stefnandiféll niður 3 metra á steinsteypt gólf. Ástæða þess að fæðarinn losnaði var súað splitti sem átti að halda fæðaranum á sínum stað losnaði, en það losnaði viðatgang hristarans. Slíkt á ekki að geta gerst þegar splitti er klofið, ensplittið sem losnaði umrætt sinn hafði ekki verið klofið. Splittið hafi þvífallið úr ofninum með fyrrgreindum afleiðingum.“ 2Í héraði byggði stefndi kröfur sínar á því að framangreindurvanbúnaður á vélinni hefði valdið slysinu og að á þessum vanbúnaði bærivinnuveitandi hans ábyrgð. Þá var einnig byggt á því að slysið hefði ekki veriðrannsakað, en það hefði vinnuveitandanum borið að hlutast til um að yrði gert.Ekki hefði nægt að tilkynna Vinnueftirlitinu um slysið. Stefndi sé pólskur ogtali enga íslensku og litla ensku. Honum hafi því ekki verið ljós réttarstaðasín og heldur ekki hvað þurft hafi að upplýsa um tildrög slyssins til að hannætti rétt á bótum frá tryggingafélagi vinnuveitandans.3Áfrýjendur mótmæltu ekki framangreindri málavaxtalýsingu íhéraði en bentu á að hún hefði fyrst komið fram 7. janúar 2014. Í tilkynningutil lögreglu og Vinnueftirlits hefði komið fram að stefndi hefði dottið úrstiga. Þeir byggðu sýknukröfu sína á því að ósannað væri að vanbúnaður vélar,sem áfrýjendur bæru ábyrgð á, væri valdur að slysinu. Þá hafi verið uppfylltskylda um að tilkynna slysið og yrði sönnunarbyrðin ekki felld ávinnuveitandann vegna vanrækslu á tilkynningu.4Við aðalmeðferð í héraði lýsti stefndi því að hann hefðiunnið við vél sem hefði flutt álefni að ofni. Stór biti hafi komið og hefðihann þurft að gæta þess að hann færi í rétta átt og stíflaði ekki leiðina íofninn. Bitinn hefði legið þversum og meðan hann var að reyna að snúa bitanumhefði stykki fallið niður og rekist í höfuð hans. Um hafi verið að ræða einskonar höldu til að opna og loka lokinu, eins og hann bar. Það bara datt niðuraf því það er á lömum, eins og hann sagði. Nánar spurður kvað hann þetta hafaverið stórt og mikið járnstykki, eins konar handfang sem hefði rekist í höfuðhans þegar það féll. Hann kvaðst ekki vita af hverju stykkið hefði dottið entaldi að pinni sem átti að halda því á sínum stað hefði getað dottið úr. Þákvað hann samstarfsmann sinn hafa verið vitni að slysinu og hefði hann hringtstrax í vinnuveitanda til að tilkynna um slysið. Hann kvað stykkið, sem féll,geta verið tvö hundruð til þrjú hundruð kíló. Lýsing á slysinu sem kemur fram ískýrslu til Vinnueftirlitsins var borin undir hann og benti hann á að enginnhefði talað við sig og þessi lýsing væri röng. Nánar spurður um hvernig hannslasaðist kvað hann lokið ekki hafa dottið á sig heldur hefði stykki sem notaðer til að opna og loka rekist í sig og hann dottið niður. Þetta stykki hefði veriðfest við hlerann með pinna. Hann kvaðst ekki vita hvort pinninn hefði dottiðúr. Þá kvaðst hann hafa verið með hjálm við vinnu sína. 5Samstarfsmaður stefnda bar að hafa séð lokið fara niður ogekki séð stefnda. Hann hefði því farið að athuga með hann og séð hann liggjandiá gólfinu. Í framhaldinu hefði hann hringt í 112 og í vinnuveitandann. Hannkvaðst hafa sagt lögreglu að stefndi hefði dottið og höndin á honum hefðibrotnað. Eftir það hefði enginn haft samband við sig til að spyrja um slysið.Eftir að stefndi slasaðist kvaðst samstarfsmaðurinn hafa lent í sams konarslysi, pinninn hefði losnað og sami hlutur rekist í höfuð hans og hefði rekistí stefnda. 6Þáverandi eigandi fyrirtækisins mundi eftir að hafa tilkynntum slysið til Vinnueftirlitsins en mundi ekki eftir því hvort hann hefði fylgtþeirri tilkynningu eftir. Þá gat hann lítið borið um vélina, þyngd hennar ogfleira þess háttar, en sagði að svona gæti „gerst þegar menn eru að geraeitthvað sem þeir eiga ekki að gera.“ Spurður um hvað hann ætti við svaraðihann að þessi „vél er ekki til þess að hanga utan á og teygja sig inn íeitthvað sem að, til þess að gera eitthvað.“Niðurstaða 7Hér að framan hafa atvik málsins verið rakin. Eins og þargreinir var það fyrst með bréfi lögmanns stefnda 7. janúar 2014, eða tæpu árieftir slysið, sem því er lýst að vanbúnaður vélar hafi valdið slysinu. Fram aðþeim tíma var ekki annað upplýst um tildrög slyssins en að stefndi hefði dottiðúr stiga og fallið á steinsteypt gólf með framangreindum afleiðingum. Hvorkilögregla né Vinnueftirlitið kom á slysstað, eins og rakið var. Meðal gagnamálsins eru myndir af vél sem nefnist fæðari og á að vera vél sú sem stefndivann við er hann slasaðist, en lýsingar á henni að öðru leyti og því hvernigunnið var við vélina eru ekki meðal gagna málsins umfram það sem rakið var úrvitnaleiðslum í héraði hér að framan. Það eru því engin gögn sem styðja þáfullyrðingu stefnda að sá hluti vélarinnar sem stefndi lýsir og er eins konarhleri, hafi losnað og slegist í höfuð hans með þeim afleiðingum að hann féll.Er þar ekki við neinn nema stefnda sjálfan að sakast sem dró það í tæplega árað lýsa slysinu á þann hátt sem hann lýsti í stefnu í héraði. Ekki er hægt aðfallast á að tungumálaörðugleikar geti átt hér hlut að máli, enda verður ekkibetur séð af gögnum málsins en að stefndi hafi notið aðstoðar lögmanns aðminnsta kosti frá því í júní 2013. Samkvæmt þessu er ósannað að vanbúnaðurvélarinnar hafi valdið því að stefndi slasaðist.8Stefndi byggir einnig á því að slysið hafi ekki veriðtilkynnt til Vinnueftirlitsins og þess vegna hafi upplýsingar um það glatast.Þetta eigi að leiða til þess að áfrýjendur verði að bera hallann af því aðtildrög slyssins voru ekki rannsökuð sem skyldi. Hér að framan var gerð greinfyrir því að lögreglu var strax tilkynnt um slysið en hún kom ekki á slysstaðog bar við önnum. Lögreglan sá ekki síðar ástæðu til að rannsaka málið og hefurekki verið leitað skýringa á því. Þá var það einnig rakið að vinnuveitandistefnda tilkynnti Vinnueftirlitinu um slysið og tók það við tilkynningunni 21.janúar sem var mánudagur en slysið varð föstudagskvöldið 18. sama mánaðar.Þrátt fyrir að í tilkynningunni kæmi fram að stefndi hefði beinbrotnað og orðiðóvinnufær sá Vinnueftirlitið ekki ástæðu til að rannsaka slysið og bar því viðað slysið hefði ekki verið tilkynnt „þegar það átti sér stað“, eins og segir ítölvupósti eftirlitsins til lögmanns stefnda 27. júní 2013. Í 1. mgr. 79. gr.laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir aðatvinnurekandi skuli án ástæðulausrar tafar tilkynna til Vinnueftirlitsríkisins öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnufær í einn eðafleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Slys þar sem líkur eru á aðstarfsmaður hafi orðið fyrir langvinnu eða varanlegu heilsutjóni skal tilkynnaVinnueftirlitinu eigi síðar en innan sólarhrings. Í 2. mgr. segir aðatvinnurekandi skuli innan viku tilkynna skriflega um slysið tilVinnueftirlitsins. Í 1. mgr. 81. gr. laganna segir að Vinnueftirlitið skulirannsaka orsakir slysa og óhappa sem tilkynnt er um samkvæmt 79. gr. Í 2. mgr.81. gr. segir að þegar Vinnueftirlitinu hafi borist tilkynning skuli starfsmennþess fara á staðinn án ástæðulauss dráttar til að hefja vettvangskönnun. Hér aðframan hefur verið gerð grein fyrir því að áfrýjandi tilkynnti um slysið tilVinnueftirlitsins og hvað kom fram í tilkynningunni. Þrátt fyrir það sá þaðekki ástæðu til að fara á vettvang sem þó er boðið í nefndri lagagrein. Á þessugeta áfrýjendur, eins og atvikum er háttað hér, ekki borið ábyrgð. 9Samkvæmt framansögðu er ósannað að vanbúnaður á vélinni hafivaldið slysinu og þar með áverkum stefnda. Þá vanrækti forsvarsmaður áfrýjanda,BB ehf., nú B ehf., ekki að tilkynna Vinnueftirlitinu um slysið svo semlögboðið er. Áfrýjendur verða því sýknaðir af kröfum stefnda en málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti þykir mega falla niður.20Það athugast að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála hafa aðilar máls forræði á öflun sönnunargagna, þar á meðalum hvaða vitni eru leidd fyrir dóm og um hvað þau eru spurð. Það er þó hlutverkdómara, samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 56. gr. laganna, að krefja vitni frekariskýringa á svari þannig að efni þess komi skýrt fram svo og að leggjaspurningar sjálfstætt fyrir vitni. Við yfirheyrslu yfir stefnda við aðalmeðferðí héraði voru afskipti dómsformanns af skýrslutökunni mjög mikil frá upphafi ogskýrslutakan því ekki í samræmi við framangreind fyrirmæli laga nr. 91/1991.Þessa gætti einnig að nokkru þegar skýrslur voru teknar af vitnum. 21Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari kvatttil sérfróðan meðdómsmann þegar deilt er um staðreyndir sem bornar eru fram semmálsástæður og dómari telur sérkunnáttu þurfa til að leysa úr ágreiningsefninu.Í málinu var borin fram sem málsástæða að vanbúnaður á vél hefði valdið slysinuog þar með áverkum stefnda. Það hefði því borið að kveðja til sérfróðanmeðdómsmann á þessu sviði en ekki verður ráðið af starfsheiti meðdómsmannsinsað hann hafi þá sérkunnáttu.22Þrátt fyrir framangreinda annmarka á héraðsdóminum, sem eruaðfinnsluverðir, eru ekki efni til að ómerkja hann. Dómsorð:Áfrýjendureru sýknaðir af kröfum stefnda.Málskostnaðurí héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.SératkvæðiEiríks JónssonarÉg er ósammálaniðurstöðu meirihluta dómenda og tel að eins og málið liggi fyrir ogsönnunarstöðu sé háttað beri að fallast á viðurkenningarkröfu stefnda.2Í málinu er deilt um hvernig það atvikaðist að stefndi féllniður og slasaðist við vinnu sína hjá BB ehf., nú áfrýjandanum B ehf., 18.janúar 2013. Nokkur óvissa er uppi um málsatvik enda telja málsaðilartjónsatvikið hafa gerst með mismunandi hætti. Þarf því að leysa úr því hvaðberi að telja sannað og leggja til grundvallar í málinu.3Engin rannsókn fór fram á slysinu en slík rannsókn hefðiverið til þess fallin að upplýsa um atvik að slysinu og ástæður þess. B ehf.sendi skriflega tilkynningu til Vinnueftirlitsins þremur dögum eftir slysið ení bréfi stofnunarinnar, sem liggur fyrir í málinu, segir að slysið hafi ekkiverið rannsakað „þar sem það var ekki tilkynnt þegar það átti sér stað“.Samstarfsmaður stefnda, C, tilkynnti slysið til lögreglunnar en hún kom ekki ávettvang með vísan til þess að hún væri upptekin í öðru verkefni.4Þær sönnunarreglur sem mótast hafa í dómaframkvæmd um þáaðstöðu er atvik að vinnuslysum eru óljós snúast að verulegu leyti um hvorummálsaðila það hafi staðið nær að leitast við að upplýsa atvikin og tryggjasönnun um þau. Vinnuveitandi sem ekki tilkynnir vinnuslys til samræmis við 79.gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 þarfþannig að bera hallann af því að rannsókn Vinnueftirlitsins hafi ekki fariðfram, ef atvik teljast ekki nægilega upplýst af þeim sökum, enda leiðir afsjálfu sér að upp á hann stendur að sinna lögbundinni tilkynningarskyldu sinni.Jafnframt er ljóst að þótt vinnuveitandi hafi uppfyllt hina lögbundnutilkynningarskyldu getur hann orðið að bera halla af því að málsatvik séu ekkinægilega upplýst, ef það verður talið hafa staðið honum nær að leitast við aðupplýsa atvik frekar, til dæmis með því að fylgja tilkynningu eftir eða hlutastá annan hátt til um rannsókn eða varðveislu sönnunargagna.5Svo vikið sé að lýsingu málsaðila á atvikum þá byggir stefndiá því, líkt og nánar er rakið um framburð hans í hinum áfrýjaða dómi, að hleriá hinum svonefnda fæðara, sem hann vann við, hafi losnað og fallið fram. Viðþetta hafi handfang á hleranum rekist í hjálminn sem stefndi bar á höfði oghann við það misst jafnvægið og dottið fram af þeim palli sem hann stóð á.Taldi hann hlerann hafa losnað vegna þess að pinni, sem átti að halda hleranumá sínum stað, hafi losnað við stöðugan titring fæðarans. Þrátt fyrir aðframangreind lýsing fyrir dómi hafi ekki verið að öllu leyti til samræmis viðþað sem lýst er í stefnu þá rúmast hún fyllilega innan þess málsgrundvallar semþar er lagður og málsástæðna sem þar eru settar fram. Í reynd hafa síðarilýsingar stefnda á slysinu falið í sér nánari útskýringar á því hvernig það komtil að hann féll niður. Verður ekki talið óeðlilegt að hann hafi í fyrstu, aðþví marki sem yfirleitt var kallað eftir lýsingu hans á slysinu, einblínt áfallið sjálft, sem orsakaði þá áverka sem hann hlaut, fremur en ástæðurnarfyrir fallinu. Hér er og til þess að líta að stefndi virðist nánast eingöngutala pólsku, auk þess sem hann var fluttur á brott af slyssstað meðsjúkrabifreið og var síðan óvinnufær og frá vinnu í tvo mánuði. 6Framangreind lýsing stefnda á atvikum að slysinu fyrir dómifær stoð í skýrslu vitnisins C. Þannig bar C fyrir dómi að hann hefði séðhlerann sveiflast niður. Hann hafi ekki séð stefnda og því hlaupið til hans ogséð að hann hefði dottið niður. Hann kvaðst einnig hafa lent í svipuðu atviki,eftir að slys stefnda varð, þar sem umrætt stykki hafi rekist í höfuð hans.Lýsti hann því að pinni hefði verið laus, vélin væri gömul og hrististstanslaust, sem valdi því að pinni geti losnað. Stefndi og C, sem eru þeir einusem voru að störfum umrætt sinn og því þeir einu sem borið geta um atvik aðslysinu, báru samkvæmt þessu á svipaða lund fyrir dómi, að því marki sem C sáhvað átti sér stað, og þótt þeir séu svilar getur það ekki orðið til þess aðlitið verði fram hjá skýrslu vitnisins.7Áfrýjendur vísa á hinn bóginn til tilkynningar BB ehf. tilVinnueftirlitsins en þar var tildrögum slyssins lýst svo: „Skv. lýsingusamstarfsmanns: stóð upp í annarri til þriðju tröppu og var að teygja sig í álstykki sem stóð fast í opinu á 1000 gráðu heitum ofninum dettur við þetta oglendir trúlega á höndinni.“ Ekki er fyllilega ljóst hvaðan þessi lýsing erkomin en hún fær litla stoð í gögnum málsins. Sá sem ritaði undirtilkynninguna, þáverandi eigandi BB ehf., kvaðst fyrir dómi eingöngu hafa heyrtaf slysinu í gegnum síma. Hann kvaðst hafa vitað að stefndi hefði meitt sig enhann hefði „enga hugmynd um hvar eða hvernig, nákvæmlega“. Hann mundi ekkieftir því að hafa rætt við stefnda eða spurt hann sjálfan út í slysið ogstefndi kvað engan hafa rætt við sig eftir slysið, hvorki vinnuveitandann nélögreglu eða Vinnueftirlitið. Þegar stefndi setti síðar fram frekari lýsingu áatvikum að slysinu var bótaábyrgð hafnað af hálfu áfrýjenda en ekkert aðhafstfrekar til að leitast við að upplýsa málsatvik. Þannig eru til að mynda einugögnin sem liggja fyrir í málinu um þá vélasamstæðu sem stefndi vann við, nánartiltekið þrjár ljósmyndir, lagðar fram af stefnda en ekki af áfrýjendum. 8Eins og málið liggur fyrir verður ekki talið að BB ehf. hafivanrækt að tilkynna Vinnueftirlitinu um slysið samkvæmt 79. gr. laga nr.46/1980. Líkt og rakið hefur verið að framan gerði BB ehf. hins vegar ekkertfrekar til að upplýsa málið en að senda umrædda tilkynningu tilVinnueftirlitsins. Sú tilkynning, sem leiddi ekki til neinnar rannsóknar,innihélt lýsingu á atvikum sem fær litla stoð í gögnum málsins og var send affyrirsvarsmanni sem kvaðst fyrir dómi ekki hafa hugmynd um hvar eða hvernigslysið nákvæmlega átti sér stað og ræddi ekki við stefnda áður en tilkynninginvar send. Þegar stefndi fór að lýsa nánar atvikum að slysinu var ekki leitastvið að upplýsa atvikin frekar og það litla sem liggur fyrir í málinu umvélasamstæðuna sem um ræðir, sem ekki er lengur í notkun, er frá stefnda komið.Stefndi er ófaglærður verkamaður sem virðist nánast eingöngu tala pólsku, hafðinýlega hafið störf hjá fyrirtækinu, var fluttur burtu slasaður meðsjúkrabifreið og var síðan frá vinnu að fullu í tvo mánuði. BB ehf. var á hinnbóginn vinnuveitandi og bar sem slíkur ríkar skyldur samkvæmt lögum nr.46/1980. Þegar litið er til framangreindra atvika og aðstöðumunar aðila eróhjákvæmilegt að telja að það hafi staðið BB ehf., nú B ehf., nær að leitastvið að upplýsa atvikin að slysinu betur og tryggja sönnun um þau. Þegar viðbætist að sú lýsing sem áfrýjendur byggja á fær litla stoð í gögnum málsins, ámeðan lýsing stefnda fyrir dómi fær stoð í framburði vitnis, sem var eitt aðstörfum með stefnda umrætt sinn, þykir verða að leggja lýsingu stefnda áatvikum að slysinu til grundvallar niðurstöðu í málinu. 9Verður samkvæmt því að miða við að fyrrnefndur hleri hafifallið niður og handfang á honum rekist í hjálm stefnda þannig að hann féllniður af þeim palli sem hann stóð á. Það var á ábyrgð BB ehf., nú áfrýjandans Behf., að tryggja að hlerinn væri festur með fullnægjandi hætti en félli ekkiniður með umræddum hætti. Þannig verður að telja að slysið verði rakið tilsaknæmrar háttsemi hans eða starfsmanna hans, annarra en stefnda, enda hefurekkert komið fram um hlutverk hans að því leyti. Ber áfrýjandinn B ehf. þvíbótaábyrgð á tjóni stefnda, sbr. sakarregluna og óskráða reglu skaðabótaréttarum vinnuveitandaábyrgð, og áfrýjandinn Vörður tryggingar hf. semábyrgðartryggjandi hans. 0Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri niðurstöðu hinsáfrýjaða dóms og dæma áfrýjendur til að greiða stefnda málskostnað fyrirLandsrétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2018. Þetta mál, sem var tekið til dóms31. janúar 2019, höfðar A, kt. […], […], Hafnafirði, með stefnu birtri 7. nóv­em­ber 2017, á hendur Verði tryggingum hf., kt. […],[…], Reykja­vík og birtri 8. nóvember 2017 á hendur BB ehf., kt. […],[…],Akranesi. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda, BB ehf., vegnavaranlegra líkamsáverka sem stefnandi hlaut 18. janúar 2013 í starfi sínu hjástefnda í álverinu á [...]. Stefnandi krefst málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefnda auk álags er nemi virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Stefndi, Vörður tryggingar hf.,krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og máls­kostnaðar úr hendi hans.Málsatvik Þettamál varðar slys sem stefnandi lenti í við störf sín hjá álvinnslunni BB ehf., áiðnaðarsvæðinu á Grundar­tanga, kl. 22.30, föstu­dags­kvöldið 18. janúar 2013.Stefn­andi hafði verið starfsmaður BB ehf. í rúman mánuð, frá 1. des­em­ber2012. BB ehf., sem heitir nú B ehf., endurvann ál úr álgjalli. Félagið hafðikeypt ábyrgðartryggingu vegna starf­semi sinnar hjá stefnda, Verði trygg­ingumehf. FyrirsvarsmaðurB bar fyrir dómi að hann hefði keypt til álvinnslunnar not­aða véla­samstæðufrá Þýskalandi. Hún hefði verið í tveimur hlutum. Annars vegar var ofn og hinsvegar var tæki til þess að koma álgjalli inn í ofninn, kallað fæðari. Ofn­innvar tunnu­laga tromla, sem lá á hliðinni. Inn um op á ann­arri hlið ofnsins varálgjallið sett. Fæðarinn var sérstaklega hannaður fyrir það verk. Stærsti hlutihans var skúffa úr málmi, á stærð við stóran, en stuttan, vöru­bíls­pall. Áþeim enda sem vísaði að ofn­inum var skúffan ekki lokuð heldur tók þar viðopið, lárétt, trekt­laga stykki, renna. Trektin var þannig löguð að hún mjókk­aðinóg til þess að geta gengið inn í opið á annarri hlið álbræðslu­ofns­ins. Fyrirofan þessa rennu og upp af skúff­unni, en festur með hjörum á efri brún hennar,var hleri sem unnt var að fella niður. Væri það gert féll hann fram og yfirtrektina. Álgjallinuvar mokað upp í skúffu fæðarans með gröfu. Úr skúffunni fór það í gegnum renn­unainn í ofninn. Í botni skúffunnar var hristibúnaður. Til þess að gjallið mjak­að­istþessa leið inn í ofninn hrist­ist fæð­ar­inn, þ.e.a.s. trektin og skúffan, stöð­ugteftir að lokið hafði verið tekið af opinu á hlið ofnsins og renn­unni á fæð­ar­anumrennt inn í það. FyrirsvarsmaðurB bar að nýr stjórnbúnaður hefði verið hannaður og smíð­aður hér á landi og meðþeirri iðntölvu hefði vélasamstæðunni verið stýrt. Starfsmennunnu á tveimur tólf tíma vöktum og voru einungis tveir á vakt í senn. Annarvann á gröfunni og fyllti fæðarann af álgjalli. Að því búnu var lokið tekið afopinu á ofninum, fæðaranum rennt upp að ofninum og rennunni komið fyrir íopinu. Titringurinn á fæðaranum átti að sjá til þess að álgjallið mjakaðist inní ofninn. Hinn starfs­maðurinn stóð á stigapalli, sem var fastur við fæðarann,og fylgdist með að álgjallið bærist greiðlega eftir rennunni inn í ofninn. Stefnandibar að hann hefði staðið á þessum stiga­palli við þann enda skúff­unnar þar semrennan tekur við. Hann hafi átt að tryggja að álgjallið bærist hnökra­lausteftir renn­unni inn í ofninn. Til þess verks hafi hann notað stjaka. Hann hafimeð stjak­anum verið að stýra stóru stykki af álgjalli sem hafi legið þversum írenn­unni. Þá hafi hler­inn, sem áður var lýst og hann stóð til hliðar við,losnað þannig að hann féll fram og yfir renn­una. Við þetta hafi handfang áþeirri hlið hler­ans sem vís­aði að stefn­anda rekist í hjálm­inn sem hann bará höfði. Við höggið hafi hann misst jafn­vægið á pall­inum og dottið fram afhonum og niður á steypt gólfið. Afmyndum að dæma er stiginn brattur og í honum eru fimm þrep og sjötta upp­stigiðer upp á stigapallinn. Því má ætla að fallið hafi verið nærri 1,5 metri. Einsog áður segir er önnur langhlið pallsins upp við og samsíða skúffu fæðarans.Handrið er við hina lang­hlið­ina. Fyrir aftan starfsmanninn er brattur stigiupp á annan stigapall. Fyrir ofan fremri stigann, og því fyrir framan starfs­mann­innþegar hann er að stýra álgjall­inu eftir trekt­inni, er hvorki handrið nésjálflokandi hlið. Þar er því ekkert sem kemur í veg fyrir að starfsmaður falliaf pallinum, missi hann af ein­hverjum ástæðum jafn­vægið. Stefnanditaldi hlerann hafa losnað vegna þess að splitti, sem átti að halda honum ásínum stað, hafi losnað við stöðugan titr­ing fæðarans á meðan álgjallið mjak­að­istúr honum inn í ofninn. VitniðC, svili stefnanda og samstarfsmaður, kvaðst hafa verið staddur hinum megin viðfæðarann og ofninn, þeim megin sem álgjallinu er mokað ofan í fæð­ar­ann meðgröfu. C kvaðst ekki hafa séð nákvæmlega hvernig það gerðist að stefn­andi féllniður af pallinum. Hann kvaðst hafa séð hlerann sveiflast fram og niður og séðað stefnandi stóð ekki lengur við trek­tina/rennuna. Vitnið hafi þá hlaupiðyfir á þann stað þar sem stefnandi vann og séð hann liggja í gólf­inu og aðhönd hans var brotin. Vitniðkvaðst hafa hringt í 112. Hann hafi verið beðinn um að gefa upp stað­setn­ingutil þess að hægt væri að senda sjúkrabíl á staðinn. Vitnið kvaðst einnig hafahringt í eiganda fyrirtækisins. Hann hefði sagt eigandanum að stefndi hefðidottið niður af stiganum og handleggsbrotnað. Ístefnu er sagt þannig frá atvikum að fæðarinn hafi losnað frá ofninum og sleg­istí höfuð stefnda með þeim afleið­ingum að stefn­andi féll þrjá metra niður ástein­steypt gólf. Dómurinn telur þáverandi lögmann stefnanda hafa misskiliðstefnanda að hluta til en telur þennan misskilning ekki hafa neina þýðingufyrir málið. Ótvírætt var af fram­burði stefnanda fyrir dómi að hann átti viðað hlerinn sem var festur á fæð­ar­ann hafi losnað og að handfang á hleranumhafi slegist í hjálminn sem hann bar á höfði. Eftirþví sem næst verður komist veit enginn hvað varð af þessari véla­sam­stæðu néhvenær var hætt að nota hana. Hvorki virðast til teikningar af henni né hand­bókframleiðanda, sem hefði átt að fylgja samstæðunni þegar hún var keypt hingaðtil lands, né uppfærð gögn sem B hefði átt að gera um tækið í heild sinni þegarsettur var nýr stjórn­bún­aður á vélina, sbr. kröfur reglugerðar 1005/2009 umvélar og tækni­legan búnað, sbr. 4., 6., og 7. gr., svo og I., II. og VII.viðauka við reglugerðina. Stefn­andi lagði hins vegar fram þrjár ljósmyndir semgefa heild­ar­mynd af véla­stæð­unni en splittið og sá frá­gangur sem hélthleranum í lóð­réttri stöðu ofan við renn­unna á fæðar­anum sést hins vegarekki. Myndirnar virðast teknar af öðru til­efni en því atviki sem deilt er um íþessu máli. Lögreglavar kölluð á slysstað en kom ekki vegna anna. Stefnandi var fluttur meðsjúkrabifreið á slysadeild á Akranesi. Hann fékk áverka á vinstri síðu ogvinstri úlnliður brotnaði. Hann fór því í aðgerð hjá hand­ar­skurðlækni 24. janúar2013 þar sem úlnliðsbrotið var dregið rétt og fest með fjórum pinnum. Stefnanditilkynnti atvinnurekanda sínum, stefnda BB ehf., slysið sam­dæg­urs, enda varlíkamstjón hans þess eðlis að flytja þurfti hann frá vinnustaðnum á Sjúkra­húsiðá Akranesi til aðhlynningar. FyrirsvarsmaðurB sendi Vinnueftirlitinu skriflega tilkynningu um slysið næsta virka dag,mánudaginn 21. janúar 2013. Þar ertildrögum slyssins lýst á þennan hátt:skv. lýsingu samstarfsmanns: stóð upp íannarri til þriðju tröppu og var að teygja sig í álstykki sem stóð fast í opinuá 1000 gráðu heitum ofninum dettur viðþetta og lendir trúlega á höndinni. Lögreglaritaði skýrslu um atvikið 19. febrúar 2013, mánuði eftir að það varð. Þar segirað tilkynning hafi borist þess efnis að maður hefði dottið niður úr stiga áGrund­ar­tanga og væri eitthvað slasaður og að sjúkra­bif­reið hefði komiðstrax á stað­inn. Lögregla hafi verið upptekin og hafi ekki farið á vettvang. Ískýrslunni segir að lög­regla hafi síðar rætt við þann sem tilkynnti slysið, C.Hann hefði lýst slysinu þannig að stefnandi hefði verið við vinnu þegar hannhafi dottið niður úr stiga og brotið á sér vinstri handlegginn. Í skýrslunnisegir jafnframt að lög­regla hafi rætt við eig­anda fyrirtækisins sem hafi sagtað Vinnu­eftir­lit­inu hefði verið gert við­vart um slysið. Stefnanditilkynnti stefnda, Verði tryggingum hf., sem vátryggjanda BB ehf., slys sitttveimur mánuðum eftir atvikið, 15. mars 2013. Rúmum mánuði síðar svar­aði trygg­ingafélagiðog óskaði eftir að lögmaðurinn útvegaði tilkynningu vinnu­veit­anda tilVinnueftirlitsins. Lögmaður stefnanda athug­aði, 27. júní 2013, hvort starfs­maðurVinnu­eftirlitsins hefði rann­sakað þetta vinnuslys. Því var svarað að enginrann­sókn hefði farið fram vegna þess að slysið hefði ekki verið til­kynntþegar það varð. Stefnandiaflaði læknisvottorðs 31. ágúst 2013 um afleiðingar slyssins fyrir hann. Ummiðjan september sama ár krafðist stefn­andi greiðslu úr frjálsri ábyrgðar­trygg­inguB hjá Verði. Stefndi Vörður hafn­aði kröfunni viku síðar með þeim rökum aðstefn­andi hefði ekki sýnt fram á neina sök vinnuveitanda síns. Um miðjan des­em­ber2013 féllst Vörður á að greiða stefnanda bætur úr slysatryggingu launþega. Þáverandilögmaður stefnanda ritaði stefnda Verði bréf 7. janúar 2014, tæpu ári eftirslysið. Þar var gerð grein fyrir því að stefnandi hefði fengið aðstoð túlks tilþess að segja frá atvikum slyssins. Í bréfinu er því lýst að fæðari, sem ýtiálinu inn í ofn­inn, hafi losnað þegar splitti, sem eigi að halda honum, hafifærst úr stað. Fæðarinn hafi sleg­ist í höfuð stefnanda og hann hafi, vegnaþessa höggs, fallið ofan af stiga­palli sem hann stóð á niður á gólfverksmiðjunnar. Ástæða þess að fæðarinn losnaði hafi verið að splitti, sem áttiað halda honum föstum, hafi losnað vegna stöðugs titrings fæð­ar­ans. Í lok bréfsins ertryggingafélagið, stefndi Vörður, hvatt til þess að afla gagna umöryggisstaðla, aðbúnað og fleira frá vinnuveitanda sem honum sem atvinnu­rek­andaberi að tryggja í samræmi við 13. gr. laga nr. 46/1980 svo kanna megi hvortörygg­is­búnaði ofnsins hafi verið áfátt þegar slysið átti sér stað. Ítrekaðvar að vinnu­veit­andi bæri hallann af því væru tildrög slyss og aðstæður ekkiupplýst nægjan­lega enda yrði ekki séð hvernig tryggingafélagið gæti tekiðafstöðu til slyssins nema það hefði verið rannsakað. Rúmumfjórum mánuðum síðar svaraði tryggingafélagið með bréfi dags. 15. maí 2014. Þaðhafnaði kröfu stefnanda um bætur úr ábyrgðatryggingu stefnda, BB ehf. Í bréfinuvar vísað til þess að vinnu­veit­and­inn hefði ekki brugð­ist til­kynn­ingar­skyldusinni þar eð hann hefði sent Vinnu­eftir­lit­inu til­kynn­ingu næsta virka dageftir slysið. Hann geti ekki borið ábyrgð á þeirri ákvörðun Vinnueftirlitsinsað rann­saka ekki slysið. Auk þess bendi gögn málsins ekki til annars en aðslysið verði rakið til aðgæslu­leysis tjónþola enda mótmæli vinnu­veit­and­innþví að van­búnaður eða bilun hafi valdið slysinu. Í fyrstu tilkynningu tjónþolatil félagsins 15. mars 2013 hafi ekki verið minnst á bilun í tækinu eðavanbúnað þess. Þar eð hvorki lögregla né Vinnu­eft­ir­lit hafi komið á slysstaðverði sönn­unarbyrði ekki velt á vinnuveitandann með nýjum upp­lýs­ingum tæpuári eftir slysið. Ágreiningnumvar skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem komst að þeirriniðurstöðu, 12. ágúst 2014, að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðar­trygg­ingunnihjá stefnda. Nefndin byggði á því að engin gögn skytu stoðum undir full­yrðingustefn­anda um orsök slyss­ins. Í því ljósi, og vegna þess hversu seint stefn­andigerði grein fyrir orsökum slyssins, yrði sönn­unarbyrði um orsök þess ekki veltyfir á vinnu­veit­and­ann. Því væri ekkert sem sýndi fram á að slysið yrðirakið til van­bún­aðar í tækjum eða annarra atvika sem vinnuveitandi gæti boriðábyrgð á. Stefnandihlaut varanlegt líkamstjón af slysinu. Í mats­gerð E læknis, dags. 18. desember2014, er lækn­is­fræðileg örorka hans metin 15%. Upp­gjör úr slysa­tryggingulaunþega fór fram í byrjun árs 2015. Stefnandi hefur þurft á tals­verðri sjúkra­þjálfunog eftirliti að halda vegna meiðsla sinna. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu, BB ehf. og Varðartrygginga hf., sem vátryggj­anda BB ehf., vegna lík­ams­tjóns hans. Þá kröfubyggir hann á sakar­regl­unni, ólögfestri meginreglu skaðabótaréttar. Einsog áður segir virðist þáverandi lögmaður stefnanda hafa misskilið að hluta tilhvaða stykki það var sem losnaði og féll á stefnanda. Þessi misskilningurhaggar þó ekki máls­ástæðum hans. Það þykir nægja að árétta þá frásögn stefn­andafyrir dómi að það hafi verið handfang á hlera á fæðaranum sem hafi slegist íhjálm hans þegar hlerinn losnaði en ekki fæð­ar­inn sjálfur. Lesa má máls­ástæðurog lagarök stefn­anda með þeirri útskýr­ingu en text­inn sem hér fer á eftirverður ekki leiðréttur til sam­ræmis við frá­sögn stefnanda af atvikum fyrirdómi.Tildrög slyssins ekki nægjanlega rannsökuð Aðsögn stefnanda var það óklofið splitti í fæðara ofnsins sem olli því að fæð­arinnlosnaði og slóst í höfuð hans með þeim afleiðingum að hann féll niður stiga.Sam­starfsmaður stefnanda, C, hafi orðið vitni að þessu. Stefn­andi hafi taliðöruggt, þar eð sjúkrabifreið var kölluð á vett­vang, að Vinnu­eftir­litið eðavinnu­veitandi hans myndu rann­saka eða láta rannsaka slysið en það hafi ekkiverið gert. Stefn­andi sé ólög­lærður og tali ein­ungis pólsku og hafi ekki,þegar hann leit­aði réttar síns í upp­hafi, getað vitað að van­bún­aður tækja áslysstað hefði úrslita­áhrif um greiðslu úr trygg­ingu vinnu­veit­anda. Hannhafi lýst slysinu með aðstoð manns sem sé ekki túlkur. Af þeim sökum hafi ekkiverið tekið fram, þegar trygg­inga­félag­inu Verði var til­kynnt um slysið,hver hefði verið ástæða þess að hann féll úr stig­anum. Hann hafi ekki gert sérekki grein fyrir því að það skipti máli að láta vita að fæð­ari hefði sleg­istí höfuðið á honum og hafi því ekki nefnt orsök þess að hann féll. Tungu­mála­örðug­leikarhafi jafn­framt gert honum erfitt að lýsa til­drögum slyss­ins á slysa­deild enhann hafi sagt það sem skipti máli, að hann féll úr stiga. Hefði Vinnu­eftir­litiðrann­sakað slysið á fullnægjandi hátt telur stefn­andi að það hefði leitt íljós að óklofið splitti í fæðara hafi valdið því að fæð­arinn slóst til.Stefndi verði að bera hall­ann af því að það hafi ekki verið rannsakað nægj­an­lega.Aðstæður á slysstað Tilstuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til þess að aðstæður á vinnustað hans, ávegum BB ehf., hafi verið óforsvaranlegar þar eð frágangur búnaðarins sem stefn­andiþurfti að nota, þ.e. ofninn, hafi verið með öllu ófullnægjandi. Á ofn­inum sésvo­kallaður fæðari sem hafi það hlutverk að ýta áli inn í ofninn þar sem þaðbráðni. Fæð­ar­inn sé festur með splitti. Stefnandi hafi hlotið lík­ams­tjónþegar umrætt splitti hafi losnað og fæðarinn slegist í höfuð hans og högg semstefn­andi fékk við það hafi valdið því að hann féll niður þrjá metra á stein­steyptgólf. Slíkt eigi ekki að geta gerst þegar splitti sé klofið en það splitti sem hélthler­anum hafi ekki verið klofið. Af þessu sé ljóst að orsakatengsl séu á millivan­bún­að­ar­ins og tjóns stefn­anda. Einnigberi að hafa í huga eðli vinnunnar en gera eigi ríkari kröfur til vinnu­veit­anda,á jafn hættulegum vinnustöðum og þessum, til þess að hann tryggi fyllsta öryggistarfs­manna sinna. Því þyki stefndu, Vörður tryggingar hf. og BB ehf., beraskaða­bóta­ábyrgð á tjóni stefnanda vegna van­bún­að­arins. Fyrirliggi að skrifleg tilkynning um slysið hafi ekki borist Vinnueftirlitinu fyrren mánudaginn 21. janúar 2013. Jafnframt liggi fyrir að hvorki Vinnueftirlitiðné vinnu­veitandi stefnanda hafi hlutast til um rannsókn á tildrögum slyss­ins.Samkvæmt svari Vinnu­eft­ir­lits­ins hafi það ekki rann­sak­að slysið vegnaþess að það var ekki til­kynnt þegar það varð. Enn fremur liggi fyrir aðlögreglan hafi ekki rann­sakað vett­vang slyss­ins vegna anna sem ollu því aðstarfsmenn hennar komu ekki á staðinn. Slysiðsé ótvírætt tilkynningarskylt skv. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, holl­ustuhættiog öryggi á vinnustöðum. BB ehf. hafi því borið að tilkynna Vinnu­eftir­litinuslysið innan sólahrings frá því að það varð. Sú vanræksla stefnda, BB ehf., aðtilkynna slysið ekki á réttan hátt, og að hafa ekki hlutast til um rann­sókn ávett­vangi, hafi valdið því að tildrög slyssins séu óupp­lýst og aðeins uppitilgátur aðil­anna sjálfra um orsakir slyssins. Það sé ekki sann­gjarnt aðvanræksla stefnda BB ehf. bitni á stefnanda. Stefnandi telji, í ljósi þessa, aðlíta beri til dóma­fram­kvæmdar Hæsta­réttar í sams konar málum, sem sýni aðþegar tilkynningarskylda hafi verið van­rækt hafi það þau áhrif aðvinnuveitandi beri hall­ann af skorti á sönnun og frá­sögn tjón­þola er lögðtil grundvallar í málinu, sbr. H 363/2008 og H 272/2008. Dómkröfurstefnanda byggist á því að slys hans 18. janúar 2013 sé bóta­skylt úr ábyrgð­ar­tryggingusem B hafði í gildi á slysdegi. Krafa stefnanda byggist á heimild 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að höfða viður­kenn­ing­ar­mál.Vísað er til matsgerðar um afleiðingar slyssins sem sýna fram á var­an­legt lík­ams­tjónstefnanda og hagsmuni hans af þessari málsókn. Tilstuðnings bótaábyrgð stefndu vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaða­bóta­réttarsvo og almennu sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Hann vísareinnig til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og til lagaum vátrygg­ing­ar­samninga nr. 30/2004. Jafnframt vísar hann til laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem og þeirra reglnaog reglu­gerða sem settar hafa verið á grund­velli laganna. Aðild stefnda erbyggð á III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum ákvæði16. og 17. gr. Aðild stefnda Varðar er byggð á 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004um vátryggingarsamninga, hann sé greiðslu­skyldur vegna frjálsrar ábyrgð­ar­trygg­ingarsem stefndi BB ehf. var með í gildi hjá stefnda á slys­degi. Varn­ar­þingbyggist á V. kafla laga nr. 91/1991, um með­ferð einka­mála. Varð­andimálskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeð­ferð einkamála. Um virðis­auka­skatt á mál­flutn­ings­þóknun er vísað tillaga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breyt­ingum.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi Vörður tryggingar hf.áréttar að stefnandi byggi kröfu sína um viður­kenn­ingu skaða­bóta­skyldu B átjóni hans á sakar­grund­velli. Þar eð stefnandi hafi ekki fært nein rök fyrirsök BB ehf. beri að sýkna. Að mati stefnda er orsök slyss stefn­anda óhapp semverði ekki rakið til mistaka vinnuveitanda eða van­bún­aðar á vinnu­stað. Þvíer mót­mælt sem röngu og ósönnuðu að vanbúnaður hafi valdið slysi stefn­anda. Málatilbúnaður stefnanda ummeintan vanbúnað sem orsök slyssins fái enga stoð í samtímagögnum sem séu tilum slysið, hvorki skýrslu lögreglu né til­kynn­ingu til Vinnueftirlitsins.Lýsing stefnanda á hinum meinta vanbúnaði sem orsök slyss­ins komi fyrst framári eftir slysið í bréfi lögmanns hans dags. 7. janúar 2014. Þá fyrst komi framsú lýsing að splitti hafi losnað. Það hafi valdið því að fæð­ari við brennslu­ofnhafi losnað og slegist í höfuð stefnanda með þeim afleiðingum að hann féll úrstig­anum og handleggsbrotnaði. Stefnandi skýri tómlæti sitt við að lýsanákvæmum til­drögum slyssins með þeim rökum að hann komi frá Póllandi og tungu­mála­örð­ug­leikarhafi gert honum erfitt fyrir að lýsa tildrögum þess. Þar að auki hafi hann ekkiáttað sig á rétt­ar­stöðu launamanna vegna mögulegs vanbúnaðar á slysstað.Stefndu telja þessa skýr­ingu stefnanda ekki hafa áhrif á sönnunarstöðuna og aðsönn­un­ar­byrðin um van­búnað og orsakatengsl hvíli á stefnanda, sem endranær.Ólíkt þeim dómum sem stefn­andi vísi til sé ástæða þess að meintur vanbúnaðurvar ekki rann­sak­aður frekar í þessu til­viki ein­göngu tómlæti stefnanda.Vátrygg­ingataki hafi uppfyllt til­kynn­ingar­skyldu sína með til­kynn­ingu tilVinnueftirlitsins. Hann geti ekki borið ábyrgð á því að eftir­litið taldi ekkiástæðu til þess að koma á vett­vang í kjölfar slyss­ins. Stefndi bendir jafnframt á aðumræddur búnaður sé mikill og þungur og hefði hann losnað og/eða slegist ístefnanda á þann hátt sem stefnandi lýsi ættu áverkar hans eða ástand hans íkjölfar slyssins að gefa það til kynna. Svo sé hins vegar ekki að sjá af gögnummálsins. Í fyrsta áverkavottorði F læknis, hafi stefn­andi verið með fullrimeðvitund við komu á slysadeild og hvergi minnst á neina höfuð­áverka eðahöfuðverki. Hefði stefnandi fengið á sig svo þungan og stóran búnað eins ogþann sem er við álbrennsluofninn, hefði ástand hans strax eftir slysið gefiðþað til kynna. Að minnsta kosti hefði höfuðhöggið átt að leiða til skertrar með­vitundareða alvar­legri afleiðinga en úlnliðsbrots. Atvika­lýs­ing stefn­anda fái þvíekki stoð í þessum vott­orðum eftir slysið, hvorki í áverkunum sjálfum néneinum lýs­ingum stefnanda sjálfs í því hvað gerðist. Þá komi þessi lýsingstefn­anda ein­göngu og fyrst fram í bréfi lög­manns hans ári eftir slysið.Stefndi byggi þannig á því að stefn­andi hafi ekki sannað að slysið sé rakiðtil atvika sem stefndi beri skaða­bóta­ábyrgð á, enda styðjist atvika­lýs­inginsem stefnandi vilji leggja til grund­vallar hvorki við atvik né gögn máls­ins. Stefndi Vörður áréttar að ástefnanda hvíli sönnunarbyrði fyrir orsök tjóns síns. Ekki séu nein skilyrðitil þess að snúa sönnunarbyrðinni við í þessu tilviki. Að mati stefnda bendagögn málsins til þess að slysið sé óhapp eða það verði rakið til eigin gáleysisstefn­anda. Í fyrsta samtímagagni um slysið, tilkynningu vinnuveitanda tilVinnu­eftir­lits­ins, sé tildrögum slyssins lýst á þennan hátt:skv. lýsingu samstarfsmanns:stóð upp íannarri til þriðju tröppu og var að teygja sig í álstykki sem stóð fast í opinuá 1000 gráðu heitum ofninum dettur við þetta og lendir trúlega á höndinni. Eins og mynd, sem stefnandi leggifram, sýni sé veglegt og hátt handrið í kringum stigann, sem stefnandi stóð í.Þá liggi ekkert fyrir um það af hverju stefnandi hafi við þessar aðstæður kosiðað beita því verklagi sem sé lýst í tilkynningu vinnu­veit­anda hans tilVinnueftirlitsins. Stefndi áréttar að stefnandi byggi ekki á því að verk­stjórnhafi á einhvern hátt verið ábótavant. Sú ákvörðun hans að haga verk­inu áþennan hátt sé ekki á ábyrgð neins ann­ars en hans sjálfs. Stefndi mótmælir því að aðstæðurá vinnustaðnum eða frágangur búnaðar hafi ekki verið forsvaranlegar. Þvert ámóti hafi stefndi hagað vinnuaðstæðum eins og best var á kosið. Að mati stefndaer orsök slyss stefnanda óhapp sem sé ekki á ábyrgð stefnda. Stefndi mótmælir því aðtilkynning á slysinu hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 46/1980.Stefnandi vísi til 79. gr. laganna og þess að tilkynningar­skylda hafi veriðvanrækt. Samkvæmt ákvæðinu sé atvinnurekanda skylt að til­kynna Vinnu­eftirlitinuán ástæðulausrar tafar öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnu­færí einn eða fleiri daga, auk þess dags, sem slysið varð. Slys þar sem líkur séuá því að starfsmaður hafi hlotið langvinnt eða varanlegt heilsutjón skuli til­kynnaeigi síðar en innan sólarhrings. Almennt sé frestur til tilkynningar ein vika,sbr. 2. mgr. 79. gr. laganna. Stefndi bendir í þessu sambandi á að slysið hafiorðið kl. 22.30 á föstu­dags­kvöldi 18. janúar 2013. Stefndi hafi tilkynnt þaðstrax næsta mánu­dag 21. janúar 2013. Slysið hafi því verið til­kynnt fyrstavirka vinnudag eftir að það varð og sama dag og ljóst var að stefnandi yrði frávinnu vegna þess. Lögreglunni hafi hins vegar verið til­kynnt um slysið strax íkjölfar þess. Því sé ljóst að stefndi hafi ekki dregið að til­kynna slysið. Meðvísan til ofan­greinds mót­mæli stefndi því sem röngu að hann hafi van­rækt lög­boðnatil­kynn­ingar­skyldu. Í til­viki stefn­anda hefði engu breytt hvort Vinnu­eftir­litinuhefði borist til­kynningin á föstu­dags­kvöldi eða strax næsta mánu­dag. Stefn­andihafi sjálfur ekki gert grein fyrir til­drögum slyss­ins fyrr en ári eftirslysið. Það að hvorki Vinnu­eft­ir­lit né lög­regla hafi talið ástæðu til þessað rann­saka slysið betur tengist beint frásögn stefn­anda sjálfs af slysinuþegar eftir það. Hefði hann lýst því strax að vanbúnaður væri orsök slyss­inshefðu full­yrð­ingar hans um van­búnað lík­leg­ast verið rann­sakaðar. Stefn­andihafi hins vegar kosið að segja ekki frá orsökum slyss­ins fyrr en ári síðar.Það geti ekki verið á ábyrgð stefnda. Um hinn meinta van­búnað liggi ekkert fyrirog því beri að hafna honum sem röngum og ósönn­uðum. Þar sem málsókn stefnandaeigi ekki við nein rök að styðjast sé sýkna stefnda ein­boðin. Stefndi vísar til áðurgreindralagaraka er varði sýknukröfu sem og ákvæða laga nr. 50/1993 og nr. 46/1980. Krafaum málskostnað styðst við 130. gr. laga um með­ferð einkamála nr. 91/1991 enjafnframt er krafist álags á málskostnað er nemi virð­is­auka­skatti. Stefndireki ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi og honum sé því nauð­syn­legt að fádæmt álag úr hendi stefnanda er nemi þeim skatti. Niðurstaða Það er óumdeilt að stefnandislasaðist við vinnu sína hjá stefnda B að kvöldi föstudagsins 18. janúar 2013svo og að hann féll þá úr stiga eða af stigapalli vélar sem hann vann við. Það er hins vegar umdeilt hvervar ástæða þess að hann féll. Tvær ástæður hafa verið gefnar. Annars vegarlýsti vinnuveitandi stefnanda því í tilkynningu til Vinnu­eftir­lits­ins 21.janúar 2013 að stefnandi hefði verið að teygja sig eftir álgjallsbita sem stóðfastur í opi á 1000°C heitum ofni sem hann vann við. Stefnandi hefði af þeimsökum dottið úr stiga sem hann stóð í. Stefndi lítur því svo á að slysið séóhapp eða verði rakið til gáleysis stefn­anda sjálfs. Eins og áður segir talarstefnandi hvorki íslensku né ensku. Fyrsta skráða lýs­ing á atvik­inu er ísjúkraskrá hans hjá sjúkrahúsinu á Akranesi. Þar segir að stefnandi hafi unniðhjá fyrirtækinu B. Um kl. 22.00 á slysdegi hafi hann fallið þar úr stiga um 1,5metra og niður á steinsteypt gólf. Ekki liggur ótvírætt fyrir hver gaf þá lýs­inguen C, sam­starfsmaður stefn­anda semtalar ensku, hringdi í 112 auk þess sem sjúkra­flut­inga­menn komu á staðinn ogsáu aðstæður. Stefnandi sjálfur greindi þannigfrá, tæpu ári eftir atvikið, að bún­aður á vél­inni sem hann vann við hefðilosnað og slegist í hann og hann hafi af þeim sökum fallið af pall­inum þar semhann stóð og vann verk sitt. Þessi bún­aður hafi slegist í hann vegna þess aðsplitti sem átti að halda búnaðinum hafi losnað við titring vélar­innar ensplittið hafi ekki verið klofið. Hefði það verið klofið hefði það ekki losnaðþrátt fyrir titr­ing vél­ar­innar. Þar eð stefnandi telur þettaorsök slyssins byggir hann á því að vélin sem hann vann við hafi verið vanbúinog vinnuaðstæður hans af þeim sökum ekki hættulausar. Slys hans verði því rakiðtil sakar vinnuveitanda hans. Orsök slyss­ins hafi ekki verið rann­sökuð en áþví beri vinnuveitandinn ábyrgð. Stefnda Verði trygg­ingum beri því að bætastefnanda tjón hans þar eð félagið hafi selt vinnuveitanda stefn­anda ábyrgð­ar­trygg­ingu. Þá lýsingu á orsökum slyssins semstefndi gengur út frá að sé rétt ritaði eigandi BB ehf. í til­kynn­ingu sínatil Vinnueftirlitins. Hún er svo­felld:skv. lýsingu samstarfsmanns: stóð upp íannarri til þriðju tröppu og var að teygja sig í álstykki sem stóð fast í opinuá 1000 gráðu heitum ofninum dettur við þetta og lendir trúlega á höndinni. Fyrir dómi mundi vinnuveitandinnekki hver það var sem greindi honum frá því að stefn­andi hefði staðið ístiganum og borið sig svona að áður en hann féll á gólfið. Vitnið C þvertók fyrir að þetta væri haft eftirhonum enda hefði hann ekki séð stefn­anda detta. Hann hefði verið hinum meginvið vélina og séð hlerann á fæð­ar­anum falla fram og síðan tekið eftir því aðhann sá ekki lengur í stefn­anda. Stefnandibar að hann hefði ekki teygt sig yfir rennuna heldur hefði hann verið að reynaað stýra álgjallsbitanum með stjaka sem hann hafi haft til þess að vinna verksitt með. Stefnandi bar jafnframtað ekki nokkur maður hefði haft samband við hann og beðið hann að greina fráþví hvernig slysið vildi nákvæmlega til, hvorki lögregla, starfs­maður Vinnu­eftir­litsné starfsmaður vinnuveitanda. Vitnið C bar að hann hefði hringt í vinnuveitandann og sagt honum að stefn­andihefði dottið og handleggsbrotnað. Hann bar einnig að skömmu eftir að atvikiðvarð hafi starfs­maður […] komið á vettvang og spurt hann hvað hefði gerst. Viðvaktaskiptin, kl. 06.00 um morg­un­inn, hafi Steindór verkstjóri komið ádagvakt og spurt vitnið að því sama. C bar jafnframt að lögreglan hefði aldreihaft sam­band við hann. Sú fullyrðing í lögregluskýrslunni væri því ekki rétt. Dómurinn telur því alls ekkiupplýst eftir hverjum lýsingin í tilkynningu til Vinnu­eftirlitsins er höfð ogþar á meðal hvort hún er höfð eftir einhverjum sem ræddi við stefnanda eðavitnið C. Hún er í það minnsta ekkihöfð eftir sjónarvotti. Til viðbótar því að tækið semstefnandi vann við hafi verið vanbúið og hættu­legt byggir stefnandi sök stefnduá því að vinnuveitandinn hafi vanrækt til­kynn­ingar­skyldu sína og hann hafilátið hjá líða að tryggja að slysið yrði rann­sakað, annað hvort sjálfur eðameð því að knýja Vinnueftirlitið til þess að koma á vettvang. Þótt vinnuveitandi stefnanda hafilátið við það sitja að tilkynna slysið næsta virkan dag eftir að það varðverður ekki séð að það eitt og sér sé saknæmt eins og aðstæðum á slysstað varháttað. Bún­að­ur­inn sem stefnandi vann við er úr steyptu járni sem er ýmistlogsoðið saman eða skrúfað saman með öflugum boltum og skrúfum. Þótt ofninnvelti eins og tunna er hann þó ætíð á sama stað og fæðarinn fær­ist að og fráofninum eftir brautum. Vinnu­aðstæður virðast því ekki hafa verið hvik­ular aðöðru leyti en því að hægt var að hreyfa hlerann á fæð­ar­anum úr lóðréttristöðu í lárétta með því að losa splitti sem hélt honum. Ekkert liggur fyrir umað ekki hefði verið unnt að rann­saka atvik slyss­ins á full­nægj­andi háttþann dag sem tilkynningin barst eða jafnvel síðar. Það er lögboðin skyldaVinnueftirlitsins að rannsaka orsakir slysa, sbr. 81. gr. laga nr. 46/1980.Tilgangur rannsóknar eftirlitsins er að tryggja að sambærileg slys end­ur­takisig ekki á vinnustöðum yfirleitt. Samkvæmt mörgum ákvæðum laga og reglu­gerðaum öryggi á vinnu­stöðum hvílir jafnframt rannsóknarskylda á vinnu­veit­and­anum.Sinni hann henni ekki getur hann ekki uppfyllt þá skyldu að endurskoða áhættu­matog áætlun sína um öryggi og heil­brigði á vinnustaðnum í því skyni að koma íveg fyrir að sam­bærilegt atvik end­ur­taki sig á vinnustaðnum hans. Hér mábenda á 65., 65.gr. a, og 66. gr. laga nr. 46/1980, en jafn­framt 37. gr., svoog 30. gr. reglu­gerðar nr. 920/2006, um skipu­lag og fram­kvæmd vinnu­verndar­starfsá vinnu­stöðum, ásamt 4., 5., 6., 7., 8. og 10. gr. reglugerðar 367/2006 umnotkun tækja. Í dómaframkvæmd hefur verið byggtá þessari rannsóknarskyldu vinnu­veit­anda. Litið hefur verið svo á að hannlosni ekki undan ábyrgð á afleiðingum slyss við það eitt að hafa til­kynntVinnu­eftirlitinu slys, sérstaklega ekki séu orsakir þess ekki að fulluupplýstar. Hann verði þrátt fyrir tilkynninguna að tryggja að fullnægjandi rann­sóknfari fram á orsökum slyssins og jafnframt ganga eftir því að Vinnueftirlitiðsinni rann­sókn­ar­skyldu sinni. Vinnuveitandi stefnanda kvaðsthafa fengið lýsingu einhvers samstarfsmanns stefn­anda, sem vann þó ekki áþeirri vakt sem slysið varð, á því hvað var talið hafa gerst. Þótt svo væri gatvinnuveitandinn ekki litið svo á að atvikið væri að fullu upp­lýst því eng­innsá hvað gerðist. Stefnandi og Cvoru tveir á vakt. C sá ein­ungis þaðsem var sýni­legt frá þeim stað þar sem hann stóð, það er að hler­inn sveifl­aðistfram og stefn­andi hvarf á sama tíma sjónum hans. Hann kom síðan að stefn­andahand­leggsbrotnum liggj­andi á gólf­inu neðan við stigann. Þótt hann sé sá einisem var á staðnum rataði þessi lýsing hans ekki í til­kynningu vinnu­veit­and­anstil Vinnu­eftir­lits­ins. Vinnuveitandinn ræddi heldur aldrei við stefnanda umorsakir slyss­ins eða hafði sam­band við hann yfirhöfuð. Þareð vinnu­veit­andinn gat ekki gengið út frá því að orsök slyssins væri að fulluupp­lýst var aug­ljóst að rann­saka þyrfti til­drög þess. Hann gat því ekkilátið hjá líða að þrýsta á að Vinnu­eftirlitið sinnti hinni lög­boðnu skyldusinni. Eins og áður segir var honum sjálfum jafnframt ótvírætt skylt aðrannsaka til­drög slyss­ins þegar í upp­hafi þótt honum tækist ekki að fá eftir­litiðá stað­inn. Stefndi Vörður hf. ber því við aðtómlæti stefnanda sé um það að kenna að slysið var ekki rannsakað. Eins ograkið hefur verið telur dómurinn þá skyldu hafa hvílt á vinnuveitandanum þegarí upphafi að tryggja að slysið yrði rannsakað. Þótt farist hefði fyrir hjá vinnuveitandanumað ganga eftir því að Vinnu­eftirlitið kæmi og rannsakaði slysið í upphafi, svoog að hann hafi látið hjá líða að rannsaka það sjálfur, fékk hann tæki­færi tilúrbóta. Þáverandi lögmaður stefnandaritaði stefnda Verði bréf 7. janúar 2014, tæpu ári eftir slysið. Þar kemur framað stefnandi hafi fengið aðstoð túlks til þess að gera grein fyrir atvikumslyssins. Samkvæmt frásögn hans hafi fæðari, sem ýti álinu inn í ofn­inn, sleg­istí höfuð stefnanda og hann hafi vegna þessa höggs fallið ofan af stiga­palli semhann stóð á og niður á gólf verksmiðjunnar. Ástæða þess að fæðarinn hafi losnaðhafi verið sú að splitti, sem hafi átt að halda honum á sínum stað, hafilosnað. Það hafi gerst vegna þess að splittið var ekki klofið og af þeim sökumhafi það hreyfst við titring vélar­innar. Íþessari frásögn er endurtekinn sá grunnatburður, sem kemur fram í öllum sam­tímagögnum,svo sem lögregluskýrslu, áverkavottorði og læknisvottorði, að stefn­andi hafifallið úr stiga/ofan af stigapalli við vinnu sína hjá B. Hins vegar er orsökþess að hann féll til­greind önnur en sú sem vinnuveitandinn til­kynnti Vinnu­eftir­lit­inu. Í lok bréfsins ertryggingafélagið, stefndi Vörður, hvatt til þess að afla gagna umöryggisstaðla, aðbúnað og fleira frá vinnuveitandanum sem honum, sem atvinnu­rek­anda,beri að tryggja í samræmi við 13. gr. laga nr. 46/1980 svo kanna megi hvortörygg­is­búnaði ofnsins hafi verið áfátt þegar slysið átti sér stað. Ítrekað erað vinnu­veit­andi beri hallann af því séu tildrög slyss og aðstæður ekkiupplýst nægjan­lega enda verði ekki séð hvernig tryggingafélagið geti tekiðafstöðu til slyssins nema það hafi verið rannsakað. Ekki var liðið ár þegar stefnandifékk, með aðstoð túlks, tækifæri til þess að gera betur grein fyrir því hvernigþað vildi til að hann féll niður af stigapallinum á fæð­ar­anum að kvöldiföstudagsins 18. janúar 2013. Eins og áður segir talar stefnandi hvorkiíslensku né ensku. Þegar litið er til þess hversu erfitt er fyrir fólk í þeirristöðu, hvort tveggja að afla sér upplýsinga um réttindi sín og koma frásögnsinni á framfæri við þá sem gætu lið­sinnt þeim að leita réttar síns, telurdómurinn að það verði ekki talið honum til tómlætis að hann skýrði ekkiítarlegar frá atvikinu fyrr en tæpu ári eftir slysið. Í bréfinu sem lögmaður stefnandasendi stefnda Verði tryggingum 7. janúar 2014 er trygg­inga­félagið hvatt tilþess að afla upplýsinga frá atvinnurekandanum eins og áður er rakið. Meðalgagna málsins er ekkert sem bendir til þess að trygginga­félagið hafi orðið viðþessari áskorun. Rúmum fjórum mánuðum síðarsvaraði tryggingafélagið með bréfi dags. 15. maí 2014. Í bréfinu var í fyrstalagi vísað til þess að vinnu­veit­and­inn hefði ekki brugð­ist til­kynn­ingar­skyldusinni þar eð hann hefði sent Vinnu­eftir­lit­inu til­kynningu næsta virka dageftir slysið. Í öðru lagi bendi gögn málsins ekki til annars en að slysið verðirakið til aðgæsluleysis tjónþola enda mótmæli vinnu­veit­and­inn því aðvanbúnaður eða bilun hafi valdið slysinu. Þar eð hvorki lögregla né Vinnu­eft­ir­lithafi komið á slysstað verði sönn­unarbyrði ekki velt á vinnuveitandann meðnýjum upp­lýsingum tæpu ári eftir slysið. Í bréfi tryggingafélagsins kemurekki fram að vélin sé ekki lengur í fyrir­tæk­inu eða að henni hefði veriðfargað. Þar segir ekki heldur að teikningar af henni eða hand­bækur sem ættu aðhafa fylgt henni frá seljanda né tækniskjöl, sem B hefði átt að vinna þegarfyrir­tækið setti vél­ina upp og breytti með nýjum stjórnbúnaði eins og eig­andiB greindi frá við vitnaleiðslur, hafi ekki fundist eða nokkuð annað til­greintsem gæti rétt­lætt að ekki væri hægt að rannsaka hvort frásögn stefnanda kynniað eiga við rök að styðj­ast. Samkvæmt viðauka VII við reglugerð nr. 1005/2009um vélar og tækni­legan búnað, ber að varðveita slík skjöl í a.m.k. 10 ár eftirfram­leiðslu­dag vélar. Hann teldist í þessu tilviki vera frá og meðuppsetningu og breytingum vélar­innar á starf­svæði A. Ekkertliggur því fyrir um það að þá hafi verið um seinan að athuga vettvang slyss­ins,meðal annars hvort búnaður, sem var við vinnusvæði stefnanda á pallinum, værifestur með splitti og hvort þannig væri gengið frá splittinu að það gæti losnaðvið titr­ing fæðarans. Einsog komið er fram byggði tilkynning vinnuveitandans til Vinnueftirlitsins hvorkiá frásögn stefnanda né C. Eftir því semnæst verður komist byggði hún á því sem einhver starfsmaður fyrirtækisins, semþó var ekki á staðnum þegar atvikið varð, taldi að hefði gerst. Þegar fyrir lá að frásögnstefnanda sam­ræmd­ist ekki þeirri lýs­ingu sem vinnu­veit­andinn hafði gefiðVinnueftirlitinu hlaut að vera augljóst að það hefði þýð­ingu í mál­inu hvororsökin reyndist rétt og því væri nauðsynlegt að rann­saka tækið og ræða viðstefnanda, með liðsinni góðs túlks, og hugsanlega við aðra starfsmennfyrirtækis­ins. Ekkert í gögnum málsins bendirtil annars en að tækið sem stefnandi vann við hafi verið óbreytt á þeim tímaþegar skorað var á stefnda að afla gagna frá vinnu­veit­and­anum um búnaðinn,frágang á honum og hvort þar hafi verið gætt fyllsta öryggis starfs­manna.Þegar litið er til þessa, auk fyrirmæla laga og reglugerða um rannsókn atvinnu­rekandaá vinnuslysum í því skyni að fyrirbyggja frekari slys, og kröfur um varð­veislugagna, telur dómurinn að stefndi Vörður geti ekki byggt á því að sú töf semvarð á því að stefnandi greindi frá atvikum slyssins kæmi í veg fyrir að vett­vangurog orsakir slyssins yrðu rann­sak­aðar, þótt tæpt ár væri liðið frá atvikinu. Það er því niðurstaða dómsins aðvinnuveitandi stefnanda hafi vanrækt að rann­saka og láta rannsaka slysið þegarþað varð. Hann átti kost á að bæta þar úr en nýtti sér það ekki. Eins og áðursegir hefur ekkert verið lagt fram um það að neinu hafi verið breytt ávinnustaðnum sem kom í veg fyrir rannsókn á vélinni þótt tæpt ár væri liðið fráslysinu. Miða verður við að slík rannsókn, einkum í upphafi en einnig síðar, hefðigetað eytt þeirri óvissu sem er um það hvort slysið verði rakið til ágalla eðavan­bún­aðar á fæðaranum sem stefnandi vann við eða hvort eittvað annað varorsök slyssins. Þar eð óvissa er um orsök vinnuslyssins, sem leggja verður tilgrund­vallar að ráðist af því að vinnuveitandinn hlutaðist ekki til um aðorsakir þess væru rannsakaðar, verður að snúa sönnunarbyrði um orsökina við ogfella skaða­bóta­ábyrgð á tjóni stefn­anda á vinnu­veitanda hans BB ehf. Annar meðdómsmanna, KolbrúnSævarsdóttir, er ekki sammála þessari niður­stöðu. Hún telur fyrirsvarsmannstefnda BB ehf. hafa fullnægt tilkynningar­skyldu sinni skv. 79. gr. laga nr.46/1980. Í ljósi upphaflegrar frásagnar stefnanda telur hún jafn­framt að vinnu­veitandinnhafi ekki haft neitt tilefni til þess að hlutast til um rann­sókn á atvikum néheldur knýja Vinnueftirlitið til þess að koma á staðinn og rann­saka aðstæðurog tæki. Að hennar mati bar stefn­anda, sem naut liðsinnis lögmanns frá upp­hafi,að greina mun fyrr frá þeim atvikum sem hann taldi hafa valdið því að hann féllofan af stigapallinum. Þar eð hann hafi dregið það í næstum ár verði sönnunar­byrð­inniekki snúið við og varpað á vinnu­veit­and­ann. Af þeim sökum beri að sýknatrygg­inga­félag vinnuveitandans, stefnda Vörð tryggingar hf. Stefnandi stefnir bæði BB ehf. ogtryggingafélagi hans, Verði tryggingum. Dóm­krafan er þó einungis orðuð þannigað viðurkennd sé skaðabótaskylda stefnda BB ehf. vegna varanlegra líkamsáverkasem stefnandi hlaut þegar hann slas­aðist við vinnu sína hjá stefnda áGrundartanga. Dómurinn telur að skilja verði dóm­kröf­una þannig að þess séjafn­framt krafist að viðurkennd verði skylda stefnda Varðar trygg­inga hf.,sem tryggingafélags stefnda B, til þess að greiða stefnanda bætur úr frjálsriábyrgðartryggingu B hjá Verði. Ekki verður annað séð en stefndi Vörður hafilesið dómkröfuna þannig því í greinargerð til varnar er þess einungis kraf­istað stefndi Vörður tryggingar hf. verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Meirihluti dómenda hefur fallistá að B ehf. beri fulla ábyrgð á því tjóni sem stefn­andi hlaut þegar hann féllniður af stigapalli sem hann stóð á við vinnu sína á vél fyrir­tæk­is­ins 18.janúar 2013. Stefndi Vörður tryggingar, sem seldi vinnu­veit­and­anum ábyrgð­ar­trygg­ingu,hefur með því tekið á sig að greiða bætur vegna þeirrar ábyrgðar sem fellur ávinnu­veit­and­ann. Dómurinn hefur því fallist ámálsástæður stefnanda og kröfur hans. Af þeim sökum verður, með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnda til þess að greiða honum máls­kostnað.Þegar litið er til umfangs málsins þykir mál­flutn­ings­þóknun, að teknu til­lititil virðis­auka­skatts og kostnaðar við túlkun fyrir stefnanda við aðal­meðferð,hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur. IngiríðurLúðvíksdóttir og Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómarar og Árni Jósteins­sonvinnuverndarsérfræðingur kveða upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð: Viðurkennder bótaábyrgð stefnda, Varðar trygginga hf., á afleiðingum vinnu­slyss semstefnandi, A, lenti í 18. janúar 2013 á starfsstöð BB ehf. Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 60/2012
Fjöleignarhús Stjórnarskrá Friðhelgi eignarréttar Friðhelgi heimilis Meðalhóf Húsfélag Nauðungarsala
Húsfélag höfðaði mál gegn H til að fá hana skyldaða til að selja eignarhlut sinn í fjöleignarhúsi, sbr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Fallist var á með húsfélaginu að H hefði brotið gróflega og ítrekað gegn eigendum annarra eignarhluta í fjöleignarhúsinu með því að virða ekki skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 26/1994. Einnig var talið að húsfélagið hefði fullnægt formreglum 55. gr. laga nr. 26/1994. Þá var talið að 4. og 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 fullnægðu skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda gæti almenningsþörf krafist þess að eiganda eignarhlutar í fjöleignarhúsi yrði gert að láta af hendi eign sína með því að hún yrði seld gegn vilja hans, þegar stórfelld brot hans gagnvart öðrum eigendum vægju gegn friðhelgi eignarréttinda þeirra og heimilis, og eiganda væri tryggt fullt verð fyrir eignarhluta sinn. Eins og atvikum málsins væri háttað virtust ekki tiltæk önnur vægari úrræði til að gæta lögvarinna réttinda annarra eigenda fjöleignarhússins en að taka kröfu húsfélagsins til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2012. Hún krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. mars 2012. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér í héraði og fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins fékk aðaláfrýjandi afsal 27. janúar 1984 fyrir eignarhluta í fasteigninni Hverfisgötu 68a í Reykjavík, sem lýst var sem „íbúð í kjallara í austurenda hússins, tvö herb. eldhús og bað, ásamt sérgeymslu undir útitröppum að sunnan og hlutdeild í eignarlóð.“ Tekið var fram í afsalinu að íbúðin væri ekki samþykkt af byggingaryfirvöldum í Reykjavík. Í eignaskiptayfirlýsingu 8. nóvember 2006 kom meðal annars fram að íbúðarhúsið að Hverfisgötu 68a væri fjöleignarhús, sem hafi verið byggt 1915 úr steinsteypu og timbri. Í kjallara væru tvær tveggja herbergja íbúðir, önnur þeirra ósamþykkt, ásamt tveimur séreignarrýmum og einu sameignarrými allra eigenda. Á fyrstu hæð væru tvær tveggja herbergja íbúðir og eitt séreignarrými, en á rishæð ein tveggja herbergja íbúð og eitt séreignarrými. Flatarmál hússins væri samtals 200,9 m2, en lóðarinnar 307,2 m2 og væri á henni geymsluskúr byggður 1930, sem fylgdi tveimur tilteknum íbúðum í sameign. Flatarmál íbúðar aðaláfrýjanda var sagt vera 37,5 m2 og og eignarhluti hennar í húsi 17,45%, en í lóð 16,94%. Samkvæmt uppdráttum, sem fylgdu eignaskiptayfirlýsingunni, stendur húsið sunnan Hverfisgötu í röð þriggja húsa ofan við bílastæði, sem nær milli lóða þeirra og gangstéttar, en sunnan við þau eru bakhús, sem tilheyra Laugavegi, og þar næst húsaröð við þá götu. Gagnáfrýjandi er félag eigenda fasteignarinnar að Hverfisgötu 68a, sbr. 56. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í málatilbúnaði hans segir meðal annars að íbúar í húsinu hafi um mjög langt skeið orðið að kljást við gríðarlegan óþrifnað, sem hafi stafað frá híbýlum aðaláfrýjanda og valdið ómældum óþægindum. Hafi aðaláfrýjandi í fjölmörg ár alvarlega vanrækt skyldur sínar varðandi nýtingu og viðhald eignarhluta síns í húsinu, einkum með því að safna að sér geysimiklu sorpi, bæði í íbúð sinni og sameign, þar á meðal á lóð við húsið. Þessu hafi fylgt mikill óþefur og meindýr, öðrum íbúum til ólíðandi ama. Af vanrækslu á viðhaldi séreignarhluta aðaláfrýjanda hafi ekki aðeins stafað útlitslýti, heldur einnig hætta, svo sem af rafmagni, og lækkun á verðgildi annarra eignarhluta í fasteigninni. Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega lýst hvernig fram kemur í gögnum málsins að starfsmenn á ýmsum sviðum Reykjavíkurborgar, einkum við heilbrigðiseftirlit, félagsþjónustu, byggingarmál og sorphirðu, hafi orðið að grípa til íhlutunar í málefni aðaláfrýjanda af framangreindum sökum, að öðru jöfnu að tilhlutan annarra íbúa að Hverfisgötu 68a, en þau hafi einnig komið til kasta héraðslæknis og eldvarnareftirlits. Í tengslum við þetta hafi lögregla jafnframt þurft að hafa margvísleg afskipti af aðaláfrýjanda, meðal annars með því að veita atbeina til að knýja á um hreinsun á húsakynnum hennar, en samkvæmt gögnum málsins beitti Reykjavíkurborg í því skyni valdheimildum, sem nú eru í lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, í apríl 1986, desember 1995, febrúar 2000 og júlí 2009. Að auki munu aðstandendur aðaláfrýjanda hafa tekið að sér hreinsun á húsnæðinu í október 1987 að undangenginni vettvangsskoðun heilbrigðiseftirlits, borgarlæknis og lögreglu og aðvörun borgarinnar um að gripið yrði til þvingunarúrræða. Starfsmenn byggingarfulltrúans í Reykjavík könnuðu húsakynni aðaláfrýjanda 24. febrúar 2000 í framhaldi af hreinsun þeirra og rituðu um það minnisblað, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Þó svo að öllu sorpi hafi verið mokað út úr húsnæðinu þá var aðkoman ... vart lýsanleg með orðum og óþefur það megn að ómögulegt reyndist að dvelja innandyra nema augnablik. Eigandi eignarinnar mun haldinn þeirri sjúklegu áráttu að safna að sér sorpi úr öskutunnum og geyma innandyra og hafði er hér var komið nánast fyllt húsrýmið af þessum ófögnuði. ... Húsnæðið er ekki skráð sem íbúð í gögnum BFTR. Á síðustu samþ. uppdráttum af húsinu dags. 9. mars 1989 er þessi tiltekni húshluti sýndur sem „autt“ rými. Það sem e.t.v. kann að vera heilt í þessum hluta hússins er grindin og (burðarvirkið) án þess þó að það hafi verið kannað sérstaklega. Allt innan dyra er ónýtt og á það jafnt við um vegg- og gólfklæðningar sem og innréttingu ef hægt er að kalla hana því nafni. Allt er þetta orðið morkið og gegnsósa af þeim óþverra (sorpi) sem þar hefur legið árum saman. Ekki var að sjá að lagt hafi verið fyrir heitu neysluvatni, aðeins einn ofn var sjáanlegur sem reyndist vera kaldur. Hreinlætisaðstaða sem vart er hægt að kalla því nafni, hafði sýnilega ekki verið notuð sem slík svo árum skipti.“ Í bréfi byggingarfulltrúa til aðaláfrýjanda 20. mars 2000 var meðal annars vísað til þess, sem fram kom í minnisblaðinu, svo og að á uppdrætti af húsinu að Hverfisgötu 68a frá 9. mars 1989 hafi þessi hluti þess verið sýndur án innréttinga og í virðingargerð 1. mars 1943 hafi verið sagt að í kjallara hússins væru tvær geymslur, gangur og smíðaherbergi. Byggingaryfirvöld hafi ekki heimilað að breyta notkun þessa húsnæðis í íbúð. Með vísan til þess og ástands húsnæðisins væri „búseta í húsnæðinu bönnuð uns úr hefur verið bætt.“ Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda og skýrslu, sem hún gaf fyrir héraðsdómi, nýtti hún ekki húsakynni sín til íbúðar í nokkurn tíma í framhaldi af bréfi byggingarfulltrúa 20. mars 2000, heldur sem geymslu af og til. Hún hafi fengið félagslegt húsnæði til afnota, en misst það og því farið að sofa að Hverfisgötu 68a á nóttunni, að virðist á árinu 2008 eða 2009. Starfsmenn Reykjavíkurborgar hreinsuðu húsnæði aðaláfrýjanda 17. júlí 2009 og ber hún því við í málinu að hún hafi ekkert notað það frá þeim tíma. Eftir þessa hreinsun kannaði starfsmaður byggingarfulltrúa húsnæðið á nýjan leik. Í ódagsettu minnisblaði hans kom meðal annars fram að ástand húsnæðisins hafi versnað frá skoðun á árinu 2000 og væri „allt innandyra ... ónýtt, morkið og gegnsósa.“ Húsakynnin væru ekki hæf til íbúðar og gætu valdið þeim skaða, sem þar dveldi. Húseigendafélagið ritaði af hálfu gagnáfrýjanda bréf til aðaláfrýjanda 2. júlí 2009 á grundvelli samþykktar, sem gerð var á fundi í húsfélaginu 14. júní sama ár, og var hún þar „áminnt fyrir alvarleg brot og vanrækslu vegna nýtingar séreignar og sameignar“ að Hverfisgötu 68a. Var skorað á hana að „láta tafarlaust af ofangreindri nýtingu séreignar jafnt sem sameignar og koma eign yðar í íbúðarhæft ástand í samræmi við gerðar kröfur“, en að öðrum kosti yrði boðað til fundar í húsfélaginu til að greiða atkvæði um hvort henni yrði gert að selja eignarhluta sinn samkvæmt ákvæðum 55. gr. laga nr. 26/1994. Þess væri nánar tiltekið krafist að innan 60 daga léti aðaláfrýjandi fjarlægja allt sorp úr húsakynnum sínum og alla muni sína úr sameign, húsnæðið yrði allt þrifið og sótthreinsað, meindýraeyðir fenginn til að „eiturúða íbúðina“ og lagt fram vottorð um að það hafi verið gert. Að auki yrðu fengin vottorð frá eldvarnareftirliti um að eldhætta stafi ekki af ástandi húsnæðisins, frá heilbrigðisyfirvöldum „um að þér hafið gripið til viðeigandi úrræða“, frá byggingarfulltrúa um að húsnæðið væri íbúðarhæft, frá „raf- og pípulagningarmeistara þess efnis að lagnir yðar standist lágmarkskröfur“ og frá seljanda rafmagns og hitaveitu um að rafmagn hafi verið tengt inn í húsnæðið og það væri upphitað. Þá var þess krafist að gagnáfrýjandi fengi aðgang að húsnæðinu strax að liðnum áðurgreindum fresti til að kanna ástand þess og lagna, sem teldust til sameignar í húsinu. Í lok bréfsins var gefin aðvörun um að gagnáfrýjandi teldi sig neyddan til að grípa til þess úrræðis samkvæmt 55. gr. laga nr. 26/1994 að höfða mál á hendur aðaláfrýjanda með kröfu um að henni yrði gert að selja eignarhluta sinn ef hún yrði ekki við áskorunum hans. Fyrir liggur í málinu að aðaláfrýjandi varð að engu leyti við þessu. Á aðalfundi gagnáfrýjanda 20. júní 2010 var borin upp tillaga um að aðaláfrýjanda yrði bönnuð búseta og dvöl í húsinu að Hverfisgötu 68a og að henni yrði gert að selja eignarhluta sinn í fasteigninni, sbr. 3. mgr. og 4. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994. Samkvæmt fundargerð var fundurinn sóttur af öllum félagsmönnum í gagnáfrýjanda að aðaláfrýjanda frátalinni og tillagan samþykkt einróma. Í bréfi gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda 1. júlí 2010 var greint frá þessari samþykkt og því beint til hennar að selja eignarhluta sinn í fasteigninni innan 60 daga að því viðlögðu að mál yrði höfðað til að fá hana skyldaða til þess samkvæmt 5. mgr. 55. gr. áðurnefndra laga. Aðaláfrýjandi staðfesti með áritun á afriti af þessu bréfi að hún hafi tekið við því 1. júlí 2010. Gagnáfrýjandi höfðaði síðan mál þetta 30. október sama ár með kröfu um að viðurkennd yrði skylda aðaláfrýjanda til að selja eignarhlut sinn í fasteigninni að Hverfisgötu 68a. II Samkvæmt 3. og 4. tölulið 13. gr. laga nr. 26/1994 ber þeim, sem á hlut í fjöleignarhúsi, meðal annars að taka eðlilegt og sanngjarnt tillit til annarra eigenda við hagnýtingu séreignar sinnar og virða rétt og hagsmuni þeirra við nýtingu sameignar. Í 2. mgr. 26. gr. laganna er kveðið á um skyldu eiganda til að halda allri séreign sinni vel við og haga afnotum hennar þannig að aðrir eigendur eða afnotahafar verði ekki fyrir ónauðsynlegu og óeðlilegu ónæði eða meiri ama eða óþægindum en óhjákvæmilegt er í sambærilegum húsum. Af 4. mgr. sömu lagagreinar leiðir einnig að eiganda ber að sinna eðlilegu og nauðsynlegu viðhaldi og umhirðu séreignar sinnar þannig að sameign í fjöleignarhúsi eða aðrir séreignarhlutar líði ekki fyrir vanrækslu og liggi undir skemmdum eða vanrækslan valdi verulegum ama eða rýrnun á verðmæti annarra eignarhluta. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi með háttsemi sinni brotið gróflega og ítrekað gegn eigendum annarra eignarhluta í fjöleignarhúsinu að Hverfisgötu 68a með því að virða ekki skyldur sínar samkvæmt þessum lagaákvæðum, sbr. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994. Í fyrrnefndu bréfi 2. júlí 2009, sem Húseigendafélagið beindi til aðaláfrýjanda í þágu gagnáfrýjanda, var hún áminnt fyrir alvarleg brot og vanrækslu vegna nýtingar séreignar sinnar og sameignar. Jafnframt var skorað á hana að láta tafarlaust af þeirri meðferð fasteignarinnar, sem rakin var nánar í bréfinu og sneri bæði að söfnun á sorpi innan dyra sem utan og verulegri vanrækslu á umhirðu og viðhaldi séreignarhluta hennar. Áskoranir gagnáfrýjanda lutu að auki að fleiri atriðum, meðal annars að eitrað yrði fyrir meindýrum í húsnæði aðaláfrýjanda, staðfest að eldhætta stafaði ekki af ástandi þess og bætt úr brýnustu annmörkum á raflögnum og vatnslögnum. Þótt gagnáfrýjandi hafi ekki með réttu getað krafist þess, svo sem gert var í bréfinu, að aðaláfrýjandi kæmi húsnæðinu í íbúðarhæft ástand, en sem fyrr segir hafði aldrei verið aflað heimilda fyrir því að það yrði nýtt í því skyni, verður að líta svo á að í þessu hafi falist tilmæli um að bætt yrði úr stórfelldum annmörkum á húsnæðinu, sem meðal annars var lýst í fyrrgreindu minnisblaði starfsmanns byggingarfulltrúa 24. febrúar 2000. Bréfið 2. júlí 2009, sem hafði einnig að geyma aðvörun um aðgerðir sem gagnáfrýjandi kynni að grípa til, fullnægði samkvæmt þessu ákvæðum 2. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 og er óumdeilt að því hafi verið komið á framfæri við aðaláfrýjanda á þann hátt, sem þar er áskilinn. Að því verður að gæta að þegar bréf þetta var ritað hafði ekki enn tekist að fjarlægja úr húsakynnum aðaláfrýjanda gífurlegt magn af sorpi, sem hún hafði safnað þar fyrir á þó nokkrum tíma. Efni sínu samkvæmt beindist bréfið ekki að því einu að knýja á um að aflétta því ástandi, heldur jafnframt að brýna fyrir aðaláfrýjanda hversu alvarlega hún bryti almennt með slíkri háttsemi gegn skyldum sínum gagnvart öðrum eigendum og íbúum hússins. Þeim áminningum og áskorunum, sem fram komu í bréfinu og að þessu sneru, var af þessum sökum ekki sinnt með því einu að tekist hafi 17. júlí 2009 að tæma húsakynni aðaláfrýjanda gegn vilja hennar með þvingunarráðstöfun stjórnvalda. Óumdeilt er að hún hefur ekki sinnt áskorunum gagnáfrýjanda, sem vörðuðu önnur áðurgreind atriði. Samkvæmt þessu var fullnægt formlegum skilyrðum 3. mgr. og 4. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 fyrir því að gagnáfrýjandi tæki ákvörðun um að neyta úrræða eftir þessum ákvæðum, svo sem hann gerði með áðurnefndri samþykkt á aðalfundi 20. júní 2010. Á aðalfundi gagnáfrýjanda, sem hér var nefndur, var meðal annars samþykkt að krefjast þess að aðaláfrýjandi seldi eignarhluta sinn í fasteigninni að Hverfisgötu 68a, sbr. 4. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994, en í því skyni var henni gefinn frestur í 60 daga. Mál þetta var höfðað til að fylgja þeirri samþykkt eftir á grundvelli 5. mgr. sömu lagagreinar. Aðaláfrýjandi ber meðal annars fyrir sig að með þessu sé brotið gegn þeirri friðhelgi, sem eignarrétti hennar er veittur með 1. málslið 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Um þessa málsástæðu er að því að gæta að samkvæmt 2. og 3. málslið sama ákvæðis getur friðhelgi eignarréttar sætt þeirri takmörkun að skylda megi mann eða lögaðila til að láta af hendi eign sína ef almenningsþörf krefji, en til þess þurfi lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Með setningu 4. mgr. og 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 hefur löggjafinn metið það svo að almenningsþörf geti krafist þess að eiganda hlutar í fjöleignarhúsi verði gert að láta af hendi þá eign sína með því að hún verði seld gegn vilja hans. Ganga verður út frá því að það mat hafi öðru fremur verið reist á því að stórfelld brot eiganda hlutar í fjöleignarhúsi gagnvart öðrum eigendum geti vegið að friðhelgi eignarréttinda þeirra og heimilis. Einnig er hér fullnægt áskilnaði stjórnarskrár um að lagafyrirmæli þurfi til að skerða eignarréttindi á þennan hátt. Að því er varðar það skilyrði að fullt verð þurfi að koma fyrir eign er til þess að líta að með 4. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 er sett sú regla að eiganda gefist kostur á að koma eignarhluta sínum sjálfur í verð. Neyti hann ekki þess kosts innan sanngjarns frests geti húsfélag með stoð í 5. mgr. sömu lagagreinar aflað dóms um skyldu eigandans til að selja eignarhlutann og framfylgt síðan dóminum eftir ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Að því verður og að gæta að við nauðungarsölu er þess kostur að krefjast að hún fari fram á almennum markaði, sbr. 23. gr. og VI. kafla síðastnefndra laga, og verður því ekki horft í þessu sambandi til þess eins hvað kynni að geta fengist fyrir eignarhluta í fjöleignarhúsi við nauðungarsölu á uppboði. Þó svo að húsfélagi sé ekki skylt samkvæmt 4. mgr. og 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 að inna sjálft af hendi fullt verð eignarhlutans verður að líta svo á að með þeim reglum, sem hér var getið, sé nægilega tryggt við þessar aðstæður að eigandi eigi kost á að fá það verð fyrir eignarhlutann. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að ákvæði 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 fullnægi þeim skilyrðum, sem sett eru í 2. og 3. málslið 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar fyrir því að víkja megi til hliðar þeirri friðhelgi, sem eignarrétti er annars veitt. Verður þá að huga að því hvort jafnframt séu uppfylltar kröfur um meðalhóf til að beita megi fyrstnefnda ákvæðinu við þær aðstæður, sem uppi eru í málinu, en því aðeins er unnt að taka til greina dómkröfu gagnáfrýjanda að ekki sé með öðrum úrræðum unnt með ásættanlegu móti að ná þeim tilgangi, sem hún miðar að, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 19. mars 2009 í máli nr. 425/2008. Um þetta verður að gæta að því að eignarréttindi og heimili annarra eigenda fasteignarinnar að Hverfisgötu 68a njóta friðhelgi eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar. Eins og málið liggur fyrir eru ekki efni til annars en að líta svo á að eignarhald aðaláfrýjanda að hluta fasteignarinnar rýri svo að máli skipti verðgildi annarra eignarhluta, svo sem gagnáfrýjandi heldur fram. Þetta verður ekki rakið til þess eins að ítrekað hefur verið fjallað meðal annars í fjölmiðlum um húseignina í tengslum við þvingunarráðstafanir til að hreinsa húsnæði aðaláfrýjanda, þannig að almennt megi vera kunnugt um þá áhættu, sem fylgt gæti því að kaupa hlut í fasteigninni, heldur einnig til ástands séreignarhluta aðaláfrýjanda, sem leiðir af meðferð hans og stórfelldrar vanrækslu á viðhaldi, sem óhjákvæmilega bitnar einnig á verðgildi eignarhluta annarra. Þessir hagsmunir annarra eigenda fasteignarinnar verða ekki nægilega tryggðir með því að neyta þeirra úrræða, sem að öðru leyti eru heimiluð í 55. gr. laga nr. 26/1994, að banna aðaláfrýjanda búsetu og dvöl í húsnæði sínu, enda stæði það ekki því í vegi að hún gæti aftur tekið upp á því að safna þar sorpi, en ætla verður að veruleg hætta geti verið á því að teknu tilliti til þess að hún hefur eftir gögnum málsins litið svo á í meira en aldarfjórðung að lífshættir hennar að þessu leyti séu öðrum eigendum fasteignarinnar óviðkomandi. Þótt gagnáfrýjandi gæti brugðist við vanrækslu á viðhaldi eignarhluta aðaláfrýjanda með því að láta framkvæma viðgerðir á kostnað hennar og hann nyti fyrir endurkröfu sinni lögveðréttar í eignarhluta hennar, sbr. 4. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994, verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að þörf á slíkum framkvæmdum sé svo stórfelld að ekki verði ætlast til að aðrir eigendur fasteignarinnar leggi út í þær með kostnaði, sem þeim myndi fyrirsjáanlega fylgja, og bera síðan áhættu af endurkröfu. Eins og atvikum er hér háttað er að þessu virtu ekki að sjá að tiltæk séu önnur vægari úrræði til að gæta lögvarinna réttinda annarra eigenda fasteignarinnar en að staðfesta þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að taka til greina kröfu gagnáfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest og er rétt að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2011. Mál þetta sem dómtekið var 11. október sl. er höfðað með stefnu birtri 30. október 2010. Það var upphaflega flutt og dómtekið 21. júní sl. en flutt og dómtekið að nýju 11. október sl. vegna þess að dómur varð ekki lagður á það innan lögmælts frests vegna anna dómara. Stefnandi er Hverfisgata 68a, húsfélag, Hverfisgötu 68a, Reykjavík. Stefndi er Hjördís Hjörvar, óstaðsettri í hús. Stefnandi gerir þá kröfu að viðurkennd verði sú skylda stefndu að selja eignarhlut sinn í fjöleignarhúsinu að Hverfisgötu 68a í Reykjavík, en eignarhluti þessi er ósamþykkt íbúð merkt 01 0002 með fastanúmerið 200-4957 í fasteignaskrá hjá Þjóðskrá Íslands. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda gerir þá kröfu að hún verði sýknuð af dómkröfum stefnanda. Þá gerir hún kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda líkt og ekki sé um gjafvörn að ræða. MÁLSATVIK: Stefnandi er lögbundið félag eigenda íbúða í fjöleignarhúsinu að Hverfisgötu 68a í Reykjavík. Um stefnanda gilda ákvæði laga um fjöleignarhús, nr. 26/1994. Í fjöleignarhúsinu að Hverfisgötu 68a eru fimm eignarhlutar, tvær íbúðir í kjallara, tvær íbúðir á hæð og ein íbúð í risi. Elsti hluti hússins var reistur árið 1905 og fellur húsið undir lög um húsafriðun, nr. 104/2001, en tilgangur þeirra laga er að varðveita íslenska byggingararfleifð sem hefur menningarsögulegt gildi. Stefnda er eigandi ósamþykktrar íbúðar í kjallara (merkt 01 0002, fastanúmer. 200-4957). Hefur stefnda átt umrædda íbúð í tæpa þrjá áratugi, eða allt frá árinu 1984. Aðrir núverandi félagsmenn húsfélagsins hafa átt eignir sínar skemur, sá sem lengst hefur átt eignarhluta í húsinu eignaðist hann 1999 en einn eigenda keypti sinn hluta á árinu 2010. Hinir tveir eignarhlutarnir voru keyptir á árinu 2005. Af hálfu stefnanda er til þess vísað að um mjög langt skeið hafi félagsmenn í húsfélaginu, nágrannar stefndu, orðið að kljást við gríðarlegan óþrifnað sem frá híbýlum hennar hafi stafað og sem hafi valdið þeim, sem og íbúum í nærliggjandi húsum, ómældum óþægindum. Hafi stefnda alvarlega vanrækt skyldur sínar að því er varði bæði nýtingu og viðhald séreignar sinnar, sem og sameignar hússins til fjölmargra ára. Hafi vanræksla stefndu einkum falist í því að hún safni hjá sér geysimiklu magni af heimilissorpi. Hafi sorpinu verið safnað bæði inni í séreign stefndu en einnig í sameign, s.s. á sameiginlegri lóð fjöleignarhússins. Þessari söfnunaráráttu stefndu hafa fylgt frekari vandkvæði, einkum mikil ólykt en einnig meindýr, öðrum íbúum hússins til ama þannig að ólíðandi sé. Þá hafi stefnda vanrækt viðhald á séreign sinni þannig að bæði stafi af því útlitslýti en einnig bein hætta, svo sem vegna vanrækslu á viðhaldi rafmagns, eins og síðar sé rakið. Eins og gögn málsins beri með sér hafi nágrannar stefndu ósjaldan þurft að kalla til lögreglu vegna hátternis hennar en einnig hafi Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur, byggingarfulltrúi borgarinnar, borgarlæknir, Landlæknisembættið og aðrir opinberir aðilar þurft að hafa afskipti af málefnum stefndu. Í málatilbúnaði stefnanda eru síðan rakin helstu samskipti íbúa hússins við stefndu og afskipti opinberra aðila af stefndu á undanförnum árum og áratugum. Ekki sé kostur á að rekja öll slík samskipti, svo mikil séu þau að vöxtum, en gerð er grein fyrir þeim sem stefnendur telja þau helstu sem varpað geti ljósi á atvik málsins. Í febrúar árið 1986 hafi nágrannar stefndu kvartað til lögreglu vegna óþrifnaðar og ólyktar í íbúð stefndu. Lögreglan hafi rætt við stefndu og gert skýrslu um útkallið. Eins og rakið sé í skýrslunni hafi gólf íbúðar stefndu verið þakið dagblöðum, tómar mjólkurhyrnur og matarleifar á eldhúsgólfi auk þess sem salerni hafi verið stíflað og lagt mikinn óþef frá því. Í apríl 1986 hafi lögregla haft afskipti af stefndu þar sem hún hafi verið að bera dót inn í íbúð sína. Dótið hefði áður verið borið út fyrr þennan sama dag af lögreglu og heilbrigðisfulltrúa. Í bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkursvæðis til aðstoðar-borgarlæknis sé ástandi í íbúð stefndu lýst. Þar sé einnig vikið að þrifum sem átt hafi sér stað á vegum heilbrigðisyfirvalda og upplýst að ekki sé um að ræða fyrsta sinn sem grípa hafi þurft til slíkra hreinlætisráðstafana hjá stefndu. Þáverandi nágrannar stefndu hafi leitað til lögmanns á árinu 1987 til að kanna réttarstöðu sína gagnvart ítrekuðum brotum stefndu á skyldum sínum í fjöleignarhúsinu. Íbúarnir hefðu margoft óskað þess við stefndu að hún þrifi og sinnti öðrum skyldum sínum. Hefðu slíkar beiðnir hins vegar engan árangur borið heldur hafi stefnda talið að það kæmi ekki öðrum íbúum við hvernig hún héldi heimili. Íbúarnir hafi því talið sig nauðbeygða að leita þeirra úrræða sem lög bjóði í slíkum tilvikum. Í framhaldinu hafi verið fenginn úrskurður hjá Sakadómi Reykjavíkur til aðgangs að húsakynnum stefndu til að hægt yrði að framkvæma nauðsynlega skoðun á íbúðinni. Hafi lögregla þurft að brjóta upp útidyrahurð á íbúð stefndu til að hægt yrði að framkvæma skoðunina enda hafi stefnda ekki sinnt ítrekuðum beiðnum lögreglunnar um að opna og leyfa skoðun. Af gögnum málsins megi ráða að ættingjar stefndu hafi séð um nauðsynleg þrif á íbúð hennar hinn 20. október 1987. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkursvæðisins hafi fylgt því eftir með úttekt og lögmaður húseigenda einnig gert tilraun til að fylgja málinu eftir með bréfaskrifum til Félagsmálastjóra Reykjavíkur, til að tryggja að regluleg þrif gætu farið fram á íbúð stefndu. Félagsmálayfirvöld hafi hins vegar ekki virst sjá sér fært að fylgja málinu eftir og ekki brugðist við erindi lögmannsins. Þáverandi nágrannar stefndu hafi talið sig hafa reynt eftir megni að fá opinbera aðila til að bregðast varanlega við því vandamáli sem skapast hafi af ruslsöfnun stefndu. Í ljósi þess að félagsmálayfirvöld hafi ekki verið tilbúin til að aðstoða íbúana með því að aðstoða stefndu hafi orðið ákveðin tímabundin uppgjöf meðal þeirra. Stefnda hafi hins vegar haldið iðju sinni áfram og áður en langt um leið hefði aftur skapast ófremdarástand í fjöleignarhúsinu þegar ruslsöfnun hennar hafi hafist á ný. Ófá formleg og óformleg samskipti hafi átt sér stað á milli nágranna stefndu og hennar þar sem reynt hafi verið með góðu að fá hana til að virða eðlilegar umgengnisreglur í fjöleignarhúsinu. Engar slíkar beiðnir hafi hins vegar borið árangur. Með bréfi, dagsettu 8. ágúst 1990, hafi þáverandi eigendur og leigjendur íbúða við Hverfisgötu 68a sent bréf til Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Í bréfinu hafi verið kvartað vegna óþrifnaðar stefndu og þess farið á leit við embættið að brugðist yrði við kvörtuninni. Ekki sé að sjá að það hafi verið gert. Hinn 5. desember 1995 hafi Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur með bréfi óskað leyfis hjá stefndu til að skoða ástand íbúðarinnar. Þar sé stefndu einnig tilkynnt að hreinsun kunni að fylgja í kjölfarið ef í ljós komi að heilsufarshætta stafi af sóðaskapnum hjá stefndu. Hinn 8. desember sama ár hafi verið tilkynnt um eld í íbúð stefndu og hefði stefnda brennst á höndum. Í kjölfarið hafi Heilbrigðiseftirlitið verið kallað á staðinn vegna ástands íbúðarinnar. Í september 1997 hafi lögregla verið kölluð á heimili stefndu vegna áverka sem hún hefði hlotið á hendi. Í skýrslu lögreglu vegna atviksins sé skráð að grunur leiki á því að híbýli hennar uppfylli ekki kröfur sem gerðar séu til aðbúnaðar og hreinlætis í mannabústöðum. Í apríl 1998 hafi Bragi Kristjánsson, þáverandi nágranni stefndu, kvartað til lögreglu vegna myglaðra kjötbeina sem legið hafi á sameiginlegri lóð við fjöleignarhúsið. Hafi stefnda borið ábyrgð á umræddum kjötbeinum en frá þeim hafi stafað megn óþefur. Í lok ársins 1998 hafi Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur verið gert viðvart um sóðaskap við hús stefndu en þá hefði stefnda tæmt ruslapoka í nágrenni við heimili sitt. Hreinsunardeild borgarinnar hafi í kjölfarið verið fengin til að hreinsa svæðið. Í upphafi ársins 1999 hafi Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur enn þurft að hafa afskipti af stefndu. Nú hafi nágranni kvartað yfir því að stefnda stundaði það að hirða matarleifar úr ruslatunnum og dreifa í hverfinu. Í kjölfarið hafi Heilbrigðiseftirlitið talið rétt að gera Félagsþjónustunni í Reykjavík viðvart um aðstæður og athafnir stefndu. Um mitt sumar 1999 hafi í tvígang verið kvartað til Heilbrigðiseftirlitsins í Reykjavík yfir því að stefnda dreifði matarleifum við íbúð sína á Hverfisgötunni og um nánasta nágrenni. Hafi mikið mávager fylgt þessu með tilheyrandi óþægindum fyrir nágranna stefndu. Í kjölfarið hafi fulltrúar frá Heilbrigðiseftirlitinu, Félagsþjónustunni og embætti héraðslæknis heimsótt íbúð stefndu. Í upphafi ársins 2000 hafi ruslsöfnun stefndu enn færst í aukana og hinn 13. janúar hafi rafmagn farið af allri húseigninni að Hverfisgötu 68a. Viðgerðarmenn Rafmagnsveitunnar hafi þurft að komast inn í íbúð stefndu til viðgerðar en orðið frá að hverfa vegna óþrifnaðar og ólyktar. Hafi viðeigandi embættum ríkis og borgar verið gert viðvart um ástandið og í framhaldinu hafi viðgerðarmenn fengið reykkafaragrímur og búninga hjá slökkviliðinu til að hægt væri að fara inn í íbúð stefndu og sinna nauðsynlegri viðgerð á tengikassa. Með bréfi, dagsettu 14. janúar 2000, frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, hafi stefndu verið gert að bæta úr umgengni sinni vegna ítrekaðra kvartana nágranna um ólykt sem stafað hafi frá íbúð hennar. Hafi í bréfinu verið vísað til þeirra úrræða sem lög hafi heimilað Heilbrigðiseftirlitinu að beita vegna vanrækslu stefndu. Hafi stefndu að því loknu verið gefinn stuttur frestur til að bæta úr því ástandi sem skapast hefði í íbúð hennar. Hafi framangreindu ófremdarástandi og sóðaskap í íbúð stefndu verið gerð skil í fréttaumfjöllun DV sem vakið hafi mikla athygli á sínum tíma. Áfram hafi nágrannar kvartað ítrekað vegna ólyktar og skordýra sem borist hafi frá íbúð stefndu og inn í íbúðir annarra íbúa í húsinu. Heilbrigðiseftirlitið hafi gefið stefndu frekari fresti til að sinna hreinsun á íbúð sinni og hafi fulltrúar frá Heilbrigðiseftirlitinu, Félagsþjónustunni, hreinsunardeild borgarinnar og lögreglunni rætt við stefndu til að fá leyfi til að sinna hreinsun. Viðbrögð stefndu hafi í fyrstu verið þau að heimila hreinsun en þegar á hafi reynt hefði henni snúist hugur og hafi hún ekki viljað leyfa hreinsun nema áður fengist úrskurður dómara um þá skyldu. Hinn 15. febrúar 2000 hafi stefnanda borist bréf frá Eldvarnareftirliti Slökkviliðs Reykjavíkur. Í bréfinu sé vísað til þess að íbúð stefndu sé full af rusli og að rusl sé einnig við rafmagnstöflu. Segi síðan að mikil hætta sé á að mjög bráður eldur verði ef kvikni í sem gæti skapað ótvíræða hættu fyrir aðra íbúa hússins enda sé timburgólf yfir íbúð stefndu. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi leitað til Lögreglustjórans í Reykjavík til að fá aðstoð lögreglunnar við hreinsun íbúðar stefndu til að koma í veg fyrir ólögmætt ástand í húsinu og til að afstýra yfirvofandi hætti á mann- og eignatjóni. Í svarbréfi varalögreglustjóra til Heilbrigðiseftirlitsins komi fram að með vísan til þeirra sérstöku og almennu hagsmuna sem í húfi væru myndi lögreglan veita umbeðna aðstoð. Hafi þar sérstaklega verið vísað til hættu á að smit- og/eða veirusjúkdómar gætu borist frá sorpi í íbúð stefndu auk hættu á sjálfsíkveikju vegna sjálfshitnunar í sorpinu. Hinn 23. febrúar 2000 hafi hreinsun farið fram í íbúð stefndu en áður hefðu henni verið veittir ítrekaðir frestir til að bæta sjálf úr ástandinu, eins og rakið sé að framan. Hafi enda verið ljóst á þessum tímapunkti að bráð eldhætta hafi stafað af ruslsöfnun og öðrum óþrifnaði stefndu sem skapað hafi ótvíræða hættu fyrir aðra íbúa hússins. Á dómskjali 49 megi sjá myndir af því ruslmagni sem hreinsað hafi verið úr íbúð stefndu og hafi þurft um 170 stóra ruslapoka undir það allt. Í því sambandi beri að geta þess að íbúðin sé aðeins rétt rúmir 30 fermetrar. Hafi verið fjallað um ástandið og hreinsunina með ítarlegum hætti í fjölmiðlum. Með ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík hinn 20. mars 2000, hafi stefndu verið bönnuð búseta í íbúð sinni um ótiltekinn tíma. Að mati byggingarfulltrúa hafi húsnæði stefndu talist algerlega óhæft til íbúðar og ekki fullnægja þeim kröfum sem gerðar væru um hollustuhætti og búnað samkvæmt 8. kafla byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Komi einnig fram í ákvörðun hans að húsnæði stefndu sé ósamþykkt sem íbúðarhúsnæði og þurfi að sækja um byggingarleyfi til að breyta notkun þess. Eftir að hreinsun hafi átt sér stað árið 2000, og bann hefði verið lagt við búsetu stefndu í íbúðinni, hafi nágrannar hennar engu að síður óttast að sagan myndi endurtaka sig. Eins og gögn málsins beri með sér hafi undanfarna áratugi reglulega tekist að hreinsa íbúð stefndu þegar í algert óefni hafi verið komið. Slík hreinsun hafi hins vegar aldrei varnað því að stefnda tæki upp fyrri ósiði og bryti ítrekað gegn nágrönnum sínum með ruslsöfnun sinni. Ef vera skyldi að nú væru nýir tímar runnir upp og stefnda myndi ekki hefja búsetu í íbúðinni á ný hafi nágrannarnir engu að síður talið að sú staðreynd að íbúðin stæði tóm og óupphituð kynni að leiða af sér vandkvæði fyrir aðra íbúðaeigendur. Ótti íbúanna, þess efnis að stefnda tæki upp fyrri siði, hafi þó reynst á rökum reistur. Ýmis samskipti hafi átt sér stað við stofnanir Reykjavíkurborgar í kjölfar fyrrgreindrar hreinsunar. Nágrannar stefndu hafi meðal annars þurft að eiga samskipti við Umhverfis- og heilbrigðisstofu borgarinnar vegna rottugangs í bakgarði eignarinnar. Við athugun hafi komið í ljós að útigeymsla í eigu stefndu hafi enn verið full af drasli og þar fundist gat á gólfi sem gæti verið uppgönguleið fyrir rottur. Einnig hafi verið talið ljóst að frárennslislagnir væru í ólagi við götuna og hafi verið farið fram á tafarlausar lagfæringar. Íbúar hafi fengið verktaka til að leita slíkra frárennslislagna en í ljós hafi komið að lagnir hafi verið óskemmdar. Íbúar hússins hafi talið nauðsynlegt að fylgja málinu nánar eftir til að tryggja að varanleg lausn fengist. Hafi í því skyni verið haft samband við umhverfisráðuneytið og einn íbúi hússins rætt við þáverandi umhverfisráðherra vegna málsins. Í kjölfarið hafi fulltrúi ráðuneytisins bent íbúum á að leita til kærunefndar fjöleignarhúsamála og fá álit nefndarinnar á því hvort húsfélaginu væri tækt að beita ákvæði 55. gr. laga um fjöleignarhús vegna ástandsins. Í samræmi við lögbundið hlutverk sitt hafi nefndin hins vegar ekki getað gefið slíkt álit og hafi erindinu verið vísað frá nefndinni. Í upphafi ársins 2004 hafi þáverandi formaður stefnanda aftur haft samband við umhverfisráðherra vegna málsins. Í tölvupósti sem sendur hafi verið ráðherra hafi atvik málsins verið rakin og viðraður sá ótti íbúa að stefnda kynni að snúa aftur í eignarhluta sinn. Auk þess hafi þess verið krafist að viðunandi lausn fengist á málinu. Í kjölfarið hafi ráðuneyti umhverfismála óskað upplýsinga frá Umhverfis- og samgöngusviði Reykjavíkurborgar um málið. Hinn 11. janúar 2005 hafi íbúar hússins sent stutta orðsendingu til stefndu þar sem hún hafi verið beðin um að grípa til viðeigandi aðgerða vegna ónógrar upphitunar, óþrifnaðar og meindýra. Hinn 16. febrúar 2005 hafi borist ábending til Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar um að ruslsöfnun væri enn á ný hafin í kjallara hússins að Hverfisgötu 68a og hafi heilbrigðisfulltrúar frá borginni farið á vettvang. Smám saman hafi stefnda þannig hafið að venja komur sínar á ný í húsnæðið og geyma þar dósir og annað rusl með tilheyrandi ólykt og vandkvæðum fyrir aðra íbúa hússins. Hafi ótti nágranna stefndu, um að hún myndi þrátt fyrir búsetubann hefja ruslsöfnun sína á ný í eignarhlutanum, augljóslega ekki verið ástæðulaus. Þegar líða hafi tekið á árið 2009 hafi dósa- og ruslsöfnun stefndu aukist til mikilla muna. Ólykt hafi borist inn í aðrar íbúðir hússins auk þess sem mikil óprýði hafi verið af drasli á sameiginlegri lóð við húsið. Haft hafi verið samband við starfsmenn Heilbrigðiseftirlits borgarinnar og athygli vakin á ástandinu. Einnig hafi verið óskað upplýsinga um hvort búsetubann væri ekki örugglega enn í gildi. Með erindinu hafi fylgt myndir af rusli í og við eignarhluta stefndu. Heilbrigðisfulltrúar hafi mætt á staðinn og skoðað aðstæður ásamt því að ræða nánar við gjaldkera húsfélagsins. Hafi nú orðið ljóst að ruslsöfnun stefndu hafi verið orðin mjög umfangsmikil og hafi stefnda einnig virst hafa búsetu í eignarhlutanum í trássi við bann byggingarfulltrúans í Reykjavík. Hafi stefnda verið minnt á bannið og þess krafist af hálfu Heilbrigðiseftirlits borgarinnar að hún tæmdi húsnæðið af öllu sorpi og þrifi það innan tilskilins frests. Þar sem ekki hafi verið orðið við því hafi stefndu verið send ítrekun og henni tilkynnt að Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur myndi sinna hreinsun á hennar kostnað ef ekki yrði bætt úr. Á dómskjölum 74 til 79 sé að finna ýmis samskipti Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur við byggingarfulltrúa, lögreglu, slökkvilið og aðra sem komið hafi að málinu á þessum tíma. Stefnda hafi ekki sinnt þessum ítrekuðu beiðnum Heilbrigðiseftirlitsins og því hafi verið tekin ákvörðun um hreinsun húsnæðisins. Þar sem stefnda hafi hins vegar ekki leyft aðgang að húsnæðinu, frekar en áður þegar hreinsun hafi farið fram, hafi Heilbrigðiseftirlitinu verið nauðsynlegt að óska aðstoðar lögreglu með vísan til þvingunarúrræða ákvæða 2. mgr. 26. og 28. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Með bréfi, dagsettu 15. júlí 2009, hafi stefndu verið tilkynnt að húsnæðið yrði hreinsað með vísan til ákvæða 1. mgr. 14. gr. og 1. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti og VI. kafla laga nr. 7/1998. Hinn 17. júlí 2009 hafi hreinsun farið fram á húsnæðinu. Á dómskjali 89 sé hreinsun lýst og þar sé einnig að finna myndir af vettvangi sem teknar hafi verið bæði fyrir og eftir hreinsun. Í framhaldinu hafi byggingarfulltrúinn í Reykjavík framkvæmt skoðun á húsnæðinu. Í skýrslu hans komi fram að íbúðin sé ekki íbúðarhæf og ástand hennar hafi versnað frá því skoðun embættisins hafi farið fram á árinu 2001. Sé það mat byggingarfulltrúa að vegna óviðeigandi notkunar á húsnæðinu um ótiltekinn tíma sé allt innandyra ónýtt, morkið og gegnsósa. Lagnir vanti fyrir heitt neysluvatn og hitaveita sé aftengd. Húsnæðið teldist því algerlega óhæft til íbúðar. Húsnæðið sé ósamþykkt og standist ekki þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt byggingarreglugerð. Nú hafi þolinmæði annarra eigenda fjöleignarhússins gagnvart brotum stefndu verið þrotin. Margítrekuð brot hennar í tengslum við nýtingu eignarhlutans og á skyldum sínum í fjöleignarhúsinu hlytu að varða við ákvæði laga nr. 26/1994 að þeirra mati. Var því haldinn húsfundur í húsfélaginu hinn 14. júní 2009 þar sem ákveðið var að fá lögfræðing Húseigendafélagsins til að senda stefndu áskorun í samræmi við ákvæði 55. gr. laga um fjöleignarhús. Áður hefði formaður húsfélagsins, f.h. húsfélagsins, sent bréf til stefndu þar sem hún hafi vinsamlegast verið beðin um að fjarlægja rusl og ruslakörfur af sameiginlegri lóð við húsið. Í kjölfarið hafi Húseigendafélagið, f.h. stefnanda, sent stefndu bréf, dagsett 2. júlí 2009, þar sem hún hafi verið áminnt vegna ítrekaðra og alvarlegra brota sinna og skorað á hana að grípa til viðeigandi úrræða. Þær kröfur sem húsfélagið hafi gert í þessum efnum hafi meðal annars verið að sorp yrði fjarlægt úr séreign hennar og sameign, auk þess að alþrif og sótthreinsun færi fram á íbúðinni. Einnig skyldi stefnda leggja fram vottorð viðeigandi yfirvalda, s.s. eldvarnareftirlits, heilbrigðisyfirvalda, byggingarfulltrúa og söluaðila vatns og rafmagns. Hafi stefndu verið gefinn 60 daga frestur til að uppfylla kröfur húsfélagsins en ella myndu íbúar neyðast til að grípa til neyðarúrræðis 55. gr. laga um fjöleignarhús og krefjast sölu eignarhlutans. Þegar fresturinn samkvæmt bréfinu hafi verið úti hafi legið fyrir að hreinsun hefði farið fram af hálfu Heilbrigðiseftirlitsins hinn 17. júlí 2009, sbr. hér að framan, en önnur skilyrði, sem stefndu höfðu sannanlega verið sett, hefðu ekki verið uppfyllt. Hinn 20. júní 2010 hafi verið haldinn aðalfundur í húsfélaginu þar sem tekin hafi verið ákvörðun um að banna stefndu dvöl og búsetu í eignarhluta sínum. Auk þess hafi ákvörðun húsfélagsins hljóðað um að stefndu skyldi gert að selja eignarhlutann með vísan til ákvæða 3. og 4. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús. Með bréfi, dagsettu 1. júlí 2010, hafi ákvörðun húsfélagsins verið kynnt stefndu. Hafi stefndu verið gefinn tveggja mánaða frestur til að selja eignarhlutann. Þar sem stefnda hafi ekki sinnt þeirri skyldu sinni sé húsfélaginu nauðugur sá kostur að fá viðurkenningardóm fyrir kröfum sínum til að hægt verði að selja eignarhlutann með nauðungarsölu. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir kröfur sínar aðallega á því að stefnda hafi með ítrekuðum og grófum hætti og um langt árabil brotið gegn lögbundnum skyldum sínum um nýtingu og viðhald séreignar og sameignar gagnvart stefnanda og öllum eigendum fjöleignarhússins að Hverfisgötu 68a, sbr. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þar sem allar tilraunir til að fá stefndu til að láta af brotum sínum hafi aðeins veitt stundarfrið varðandi ruslsöfnun og engan árangur borið varðandi viðhald séreignar hennar sé stefnanda því nauðugur sá kostur að beita því úrræði sem mælt sé fyrir um í 5. mgr. 55. gr. sömu laga. Eins og lýsing málsatvika beri með sér hafi ruslsöfnun stefndu og vanræksla á viðhaldi valdið öðrum íbúum fjöleignarhússins verulegum óþægindum og ónæði. Þá sé augljóst að háttsemi stefndu hafi valdið verðmætarýrnun á íbúðum í fasteigninni enda hafi ruslsöfnunarárátta stefndu ratað í fjölmiðla með reglulegu millibili. Stefnandi telur að stefnda hafi með hátterni sínu brotið alvarlega gegn ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og þeim sé ekki skylt að þola ástand mála lengur. Ástand íbúðarinnar sé hörmulegt eins og opinber gögn sanni. Þá telji félagsmenn stefnanda að það sé bara tímaspursmál hvenær stefnda hefji á ný ruslsöfnun í eignarhlutanum og jafnvel tilraun til búsetu þar. Það sanni sagan. Stefnda sé skráð óstaðsett í hús í þjóðskrá. Hins vegar sé lögð á það áhersla af hálfu stefnanda að jafnvel þótt stefnda hefji hvorki ruslsöfnun né búsetu í eignarhlutanum á ný sé með vanrækslu hennar á viðhaldi séreignar sinnar og niðurgrotnun hans vegna þess nægilega uppfyllt skilyrði 55. gr. til þess að fallast verði á kröfu um að stefndu verði gert að selja eignarhluta sinn. Samkvæmt 13. gr. laganna sé hverjum eiganda skylt að taka eðlilegt og sanngjarnt tillit til annarra eigenda við hagnýtingu séreignar og virða rétt og hagsmuni annarra eigenda við nýtingu sameignar. Samkvæmt 26. gr. laganna sé hverjum eiganda skylt að halda allri séreign sinni vel við og haga afnotum og hagnýtingu hennar með þeim hætti að aðrir eigendur eða afnotahafar í húsinu verði ekki fyrir meiri óþægindum en óhjákvæmilegt og eðlilegt þyki í sambærilegum húsum. Samkvæmt 35. og 36. gr. laganna sé eiganda enn fremur óheimilt að nýta sameign til einkanota án samþykkis allra meðeigenda. Atvik málsins beri vitni um að stefnda hafi ítrekað gerst brotleg við framangreind ákvæði fjöleignarhúsalaganna. Hafi nágrannar stefndu ekki aðeins þurft að þola megna ólykt frá rusli og rotnandi lífrænum úrgangi úr séreign hennar heldur hafi rusli einnig verið dreift á sameiginlegri lóð við fasteignina, íbúum til verulegs ama og óþæginda. Hafi enda fylgt slíkum óþrifnaði ýmis meindýr, s.s. rottur, mávar og flugnager. Vanræksla stefndu á því að viðhalda séreign sinni og sú staðreynd að í íbúð hennar hafi um árabil verið geymt ómælt magn af rusli, hafi leitt af sér að húseignin og ásýnd hússins sé verri en ella. Eins og byggingarfulltrúi Reykjavíkur hafi vitnað um, þá hafi óviðeigandi notkun á húsnæðinu um ótiltekinn tíma orsakað að innandyra sé allt ónýtt, morkið og gegnsósa. Engum blöðum sé um það að fletta að slíkt ástand geti valdið skemmdum á húsinu í heild sinni. Verði að telja að afnot, og hagnýting stefndu, af eigninni undanfarna áratugi sé óvenjuleg, svo vægt sé til orða tekið, og hafi valdið verulegum óþægindum hjá öðrum íbúum hússins þannig að fari gegn 26. gr. laga um fjöleignarhús. Hér beri einnig að líta til þess að stefnda hafi með háttsemi sinni ítrekað brotið ákvæði annarra laga sem geri brot hennar fyrir vikið enn alvarlegri. Stefnda hafi með háttsemi sinni farið gegn bæði ákvæðum laga og reglugerða um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 en einnig ákvæðum þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Hér verði einnig að leggja á það áherslu að ekki séu einasta í húfi mikilsverðir einkaréttarlegir hagsmunir stefnanda og félagsmanna þess félags heldur séu jafnframt í húfi almannahagsmunir. Fjöleignarhús það sem hér um ræði sé byggt fyrir 1918 og falli því undir ákvæði laga um húsafriðun nr. 104/2001. Tilgangur þeirra laga sé að varðveita íslenska byggingararfleifð sem hafi menningarsögulegt gildi. Í 2. mgr. 6. gr. laganna segi að eigendum húsa, sem reist séu fyrir 1918 sé skylt að leita álits hjá húsafriðunarnefnd með góðum fyrirvara ef þeir hyggist breyta húsi sínu, flytja það eða rífa. Aðrir eigendur en stefnda hafi af alúð sinnt sameiginlegu viðhaldi hússins í samræmi við aldur þess, eins og sjá megi ef húsið er skoðað. Eignarhluti stefndu sé mikið lýti á húsinu. Í ljósi þessa sé vanræksla stefndu á viðhaldi séreignar sinnar, sem geti leitt til þess að húsið allt liggi undir skemmdum, enn alvarlegri en ella. Nágrannar stefndu hafi ítrekað kvartað yfir háttsemi stefndu til Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar. Í það minnsta þrisvar sinnum frá árinu 1987 hafi þurft að hreinsa út úr íbúð stefndu. Hafi ruslmagnið verið gríðarlegt og dæmi þess að starfsmenn hafi þurft að sinna hreinsun með reykkafaragrímur og í eiturefnagöllum. Heilbrigðiseftirlit borgarinnar hafi þurft að beita þvingunarúrræðum 2. mgr. 26. og 28. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og fá lögreglu í lið með sér til að hreinsun hafi getað farið fram. Þá hafi háttsemi og sóðaskapur stefndu verið talin fara í bága við ákvæði byggingarreglugerðar nr. 441/1998, sem leitt hafi til þess að stefndu hafi verið bönnuð dvöl og búseta í húsnæðinu. Að sama skapi hafi stefnda ítrekað skapað bráða eldhættu í fasteigninni þar sem miklum eldsmat hafi verið komið fyrir. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að fá stefndu til að láta af ruslsöfnun sinni, ellegar sinna lögbundnum skyldum sínum, hafi slíkt engan árangur borið. Það gefi augaleið að háttsemi stefndu hafi rýrt verðmæti íbúða í húsinu svo nokkru nemi. Hafi aðrir íbúar hússins kostað nokkru til, nú allra síðustu árin, til að halda eignum sínum við og gera upp íbúðir sínar svo sómi sé af. Slík verðmætisaukning hverfi í skuggann af því lýti sem eignarhluti stefndu sé á fasteigninni. Brot stefndu felist í ítrekuðum brotum hennar á skyldum sínum sem rakin hafa verið hér að framan. Brotin hafi verið alvarleg og þau margítrekuð. Stefnandi hafi gætt ýtrustu varkárni og meðalhófs við ákvörðun sína. Áður hafi stefnda margoft verið beðin um að láta af háttsemi sinni en án nokkurs árangurs. Langlundargeð og þolinmæði íbúa hafi verið mikil en þrotið að lokum. Stefnandi telji málsatvik sýna fram á að þótt hreinsun hafi farið fram í eigninni og þótt búsetubann byggingarfulltrúa sé í gildi, þá geti það ekki dregið úr rétti stefnanda samkvæmt 5. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús. Málsatvik séu einnig þannig að þótt stefnda hafist ekki við í húsnæðinu í augnablikinu sé yfirvofandi hætta á því að hún taki þar upp búsetu á ný. Það hafi hún ítrekað gert eftir árið 2000 að henni hafi verið bönnuð búseta í íbúðinni. Stefnandi telur að öllum skilyrðum 5. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús sé fullnægt þannig að krafa hans skuli ná fram að ganga. Stefnda hafi ekki sinnt kröfum húsfélagsins um sölu eignarhlutans þrátt fyrir rúma fresti þar um. Ekkert liggi fyrir um að gerð hafi verið tilraun til sölu eignarhlutans. Dómkrafa stefnanda byggist sem fyrr segi á 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Auk þess sé eftir atvikum byggt á öðrum ákvæðum laga nr. 26/1994, einkum þeim sem fjalli um skyldur eigenda í fjöleignarhúsi. Einnig sé byggt á ákvæðum laga um hollustuvernd og mengunarvarnir nr. 7/1998, ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og lögum um húsafriðun nr. 104/2001, sem og reglugerðum sem settar séu með stoð í framangreindum lögum. Stefnandi telur sér heimilt að höfða mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með vísan til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefndu er til þess vísað að stefnda hafi keypt umræddan fasteignarhluta og fengið útgefið afsal fyrir honum 27. janúar 1984. Hafi hún haft umráð yfir fasteigninni síðan þá, með þeirri takmörkun þó að henni hafi verið meinuð búseta þar frá því 20. mars árið 2000. Búsetubannið sé ekki tilkomið vegna kröfu húsfélagsins þar um, heldur sjálfstæð ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík eftir að kvartanir hafi borist frá húsfélaginu. Það sé því ekki á grundvelli 1. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús sem bannið hafi verið sett á, heldur hafi það verið gert með vísan til ákvæða byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Ekki hafi stefnda leitað eftir því að hnekkja banninu og sé það hennar ákvörðun sem m.a. leiði af umráðarétti eigenda í skilningi eignaréttarins. Þá hafi hún ekki haft þar búsetu í skilningi þess orðs, heldur notað fasteign sína sem geymslu af og til. Hafi hún gert það sökum þröngs skilnings síns á hugtakinu bann við búsetu, en ekki að sér væri meinað að koma þar og geyma hluti sína. Hafi hún nú öðlast skilning á því hvað felist í hugtakinu í víðara samhengi og fallist á að virða það svo lengi sem þurfi. Með öðrum orðum muni hún ekki nota fasteign sína á nokkurn hátt, en standa af henni þau gjöld sem áskilin séu með lögum. Sé allt þetta réttur hennar sem eiganda í skilningi eignaréttarins. Þá þyki stefndu vert að taka fram að engin áskorun hafi borist henni frá húsfélaginu um það hvað nákvæmlega þyrfti betur að fara til að ekki yrði gripið til þeirra aðgerða sem nú séu viðhafðar. Engum kröfum um úrbætur hafi verið beint að henni persónulega af stjórnvöldum heldur hafi verið sett skilyrði um búsetu í íbúðinni. Meginreglur eignaréttarins bjóði að stefndu sé það valkvætt hvort hún nýti sér það að uppfylla skilyrðin til búsetu eða hvort hún kjósi að búa annars staðar. Einu kröfunum um úrbætur sem fram komi í málsgögnum hafi verið beint að húsfélaginu sjálfu sökum rottugangs. Þá hafni hún öllum ásökunum um að hafa valdið húsfélaginu eða öðrum íbúum skaða í skilningi skaðabótaréttarins með háttsemi sinni. Hún hafi hlýtt öllum erindum og beiðnum yfirvalda um skoðun og annað slíkt á fasteign sinni og hvergi staðið þar í vegi. Stefnda kveður hart vegið að eignarrétti sínum sem varinn sé af 72. gr. stjórnarskrárinnar með því að beita 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Telji hún ákvæðið ganga gegn eignarréttarverndinni í fyrri málslið 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segi „Eignarrétturinn er friðhelgur“. Telji hún kröfu stefnanda ekki samræmast tilgangi eignarréttarákvæðisins en með því sé eign hennar varin gagnvart atlögum sem þessari. Í síðari málslið ákvæðisins sé að finna heimild til eignarnáms með orðunum „Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir“. Megi bæði sjá af fræðiritum og dómaframkvæmd Hæstaréttar að ströng skilyrði séu fyrir því að eigandi eignar verði sviptur umráðum yfir henni með þeim hætti að hann fái ekki notið hennar. Einnig hafi sá skilningur verið lagður í ákvæðið að um sé að ræða heimild til stjórnvalda til að gera eignarnám, en að heimild þessi geti ekki verið framseld öðrum þegnum ríkisins, þ.e. til einstaklinga eða lögaðila, og þar með að þeir geti ekki krafist slíks fyrir tilstuðlan heimilda í almennum lögum. Telur hún að heimildin sem felist í 5. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 sé því stjórnskipulega ólögmæt þar sem hún gangi gegn eignarréttarvernd 72. gr. stjórnarskrárinnar af þeim sökum að ekki sé fylgt eignarnámsheimildinni í sama ákvæði. Í síðari málslið 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar sé að finna þrjú skilyrði sem öll þurfi að vera uppfyllt hvert og eitt með sjálfstæðum hætti, til að eignarnám sé lögmætt. Skilyrðin séu þau að „almenningsþörf krefji,“ að „lagafyrirmæli“ þurfi til og að „ fullt verð [komi] fyrir“. Í lögum nr. 26/1994 sé ekki að finna neitt sem gefi til kynna að þessi skilyrði séu uppfyllt að hluta eða í heild. Ekkert slíkt sé heldur að finna í málavaxtalýsingu stefnanda eða þeim dómskjölum sem lögð séu fram. Til að tryggja þessa málsmeðferð og hagsmuni eignarnámsþola við framkvæmd eignarnáms hafi lög nr. 11/1973 verið sett en þau mæli fyrir um hvernig skuli staðið að eignarnámi, sé á annað borð lagaheimild fyrir því. Slíkar málsmeðferðarreglur sé ekki að finna í lögum nr. 26/1994 né heldur hafi stefnendur boðið stefnda upp á að þeim skuli fylgt. Þá er einnig bent á að stefnandi sé ekki stjórnvald, heldur sé um húsfélag að ræða sem sé í eigu fasteignareigenda, þar með talið stefndu. Hagsmuna hennar sé því ekki gætt við kröfugerð stefnanda, líkt og gert væri með eignarnámi stjórnvalds. Einungis sé gerð krafa um að henni sé gert að selja eignina með nauðungarsölu, en telja verði það lökustu leiðina til að gæta þess að verðmæti tapist ekki. Stefnda telji að 5. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús feli ekki í sér eignarnámsheimild þar sem í ákvæðinu sé kveðið á um að eignin skuli seld á nauðungarsölu. Engin trygging sé fyrir því að bætur í líkingu við það sem kveðið sé á um í eignarnámsheimild 72. gr. stjórnarskrárinnar fáist með þeim hætti. Þvert á móti megi ætla að eignin verði seld á undirverði, jafnvel svo lágu að stefnda beri lítið sem ekkert úr bítum við gerðina. Þá fáist ekki séð hvernig skilyrðið um almenningsþörf sé uppfyllt, þar sem að íbúðin hafi verið ræstuð út og hreinsuð með fullnægjandi hætti, nú síðast 17. júlí 2009 og hafi engin afnot eða umferð um íbúðina verið síðan þá. Telja verði að heilbrigðiseftirlitið, sem framkvæmdi hreinsunina, hafi komið í veg fyrir að almannahætta skapaðist og því sé almenningsþörfin ekki til staðar. Að þessu sögðu, og að því gefnu að 5. mgr. 55. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 sé ólögmæt, sé því augljóst að ekkert hinna þriggja, ófrávíkjanlegu skilyrða sé uppfyllt svo að standist ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um eignaréttarlega vernd, annars vegar, og stjórnskipulega heimild til eignarnáms, hins vegar. Þá hafi stefnandi, eða annar íbúðareigandi að Hverfisgötu 68a, ekki gert sér far um að kaupa af henni íbúðina, en samningaleiðin sé áskilinn undanfari eignarnáms. Sé það gert til að beita megi vægasta úrræði til að ná fram settu markmiði. Í því sambandi vill stefnda koma því á framfæri að áhyggjur annarra fasteignareigenda gagnvart verðmætarýrnun sinni séu óþarfar, eða í það minnsta oftúlkaðar, að hennar mati. Telji hún að allar aðgerðir stefnanda snúi að því að forða fasteignum annarra fasteignareigenda frá frekara tjóni, sem þó sé erfitt að sjá að sé yfirvofandi. Sé það hins vegar svo, bendir hún á að húsfélaginu sé heimilt, samkvæmt ákvæðum 3. og 4. mgr. 26. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, að hafa eftirlit með því að viðhaldi sé sinnt, sem og að sinna viðhaldi á kostnað eiganda, sinni hann því ekki sjálfur. Stefnandi hafi augljóslega ekki hagað afskiptum sínum af fasteign stefndu með þessum hætti, heldur geri þá kröfu eina að henni sé gert að selja íbúð sína gegn vilja sínum með nauðungarsölu samkvæmt 5. mgr. 55. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Af þessu megi sjá að vægasta úrræði laganna sé ekki beitt, heldur sé stuðst við það sem feli í sér mesta íþyngingu fyrir stefndu. Því sé auðsætt að beiting umrædds lagaákvæðis í þessu máli brjóti í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttarins. Á það sé minnt hér að ekkert stjórnvald hafi hlutast til um að finna lausn á þessu máli, heldur sé eina aðkoma þeirra sú að setja á búsetubann. Það sé síðan réttur stefndu að ákveða fyrir sitt leyti hvort hún uni slíku banni eða leitist við að fá því hnekkt. Hafi hún afráðið að una því að svo stöddu, auk þess að virða búsetubannið til fulls og nýta sér ekki húsnæðið til afnota fyrr en skilyrði fyrir afnámi bannsins séu uppfyllt. Af þeim sökum sé ótti íbúanna óþarfur gagnvart því að hún muni taka upp á ný viðveru í fasteign sinni. Af þeim ástæðum sem að ofan eru taldar telji stefnda að brotið sé verulega á eignarétti hennar með tvennum hætti. Í fyrsta lagi með því að henni sé gert að selja fasteign sína þrátt fyrir að hafa þar ekki búsetu og að vera tilbúin til að sæta því svo lengi sem þurfa þyki, eða þar til hún afræður hvort hún ráðist í að uppfylla skilyrði byggingarreglugerða til að fá banninu aflétt. Í öðru lagi þyki henni eignaskerðing sú sem henni sé stefnt til að þola ekki byggja á heimildum 2. málsliðar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnda hafi leitað sátta við stefnendur og boðið fram yfirlýsingu um að hún muni ekki hafast við í íbúð sinni á meðan búsetubannið sé í gildi. Hún hafi ekki ákveðið hvort hún muni ráðast í framkvæmdir til að uppfylla skilyrði byggingarfulltrúans í Reykjavík og fá þar með leyfi til búsetu í íbúðinni á ný eða hvort hún sætti sig við það um aldur og ævi. Hennar sé valið, og einskis annars. Lagatilvísanir: Krafa stefndu um sýknu byggist á ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignaréttarins og heimildar til eignarnáms. Krafa stefndu um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggist á lögum nr. 50/1998. NIÐURSTAÐA Samkvæmt 1. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús getur húsfélag með ákvörðun skv. 6. tölul. B-liðar 41. gr., lagt bann við búsetu og dvöl hins brotlega í húsinu, gert honum að flytja og krafist þess að hann selji eignarhluta sinn ef eigandi, annar íbúi húss eða afnotahafi gerist sekur um gróf eða ítrekuð brot á skyldum sínum gagnvart húsfélaginu eða eigendum, einum eða fleirum. Í 2. mgr. segir að áður en húsfélag grípi til aðgerða skv. 1. mgr. skuli það a.m.k. einu sinni skora á hinn brotlega að taka upp betri siði og vara hann við afleiðingum þess ef hann lætur sér ekki segjast. Sé réttmæti frekari aðgerða háð því að slík aðvörun, sem vera skal skrifleg og send með sannanlegum hætti, hafi verið gefin og send og að hún hafi ekki borið árangur. Í 3. mgr. segir að láti hinn brotlegi ekki skipast skv. 2. mgr. sé húsfélagi rétt að banna honum búsetu og dvöl í húsinu og skipa honum að flytja á brott með fyrirvara, sem skuli að jafnaði ekki vera skemmri en einn mánuður. Þó megi fyrirvari vera skemmri ef eðli brota, viðbrögð við aðvörun eða aðrar knýjandi ástæður valdi því að aðgerðir þoli ekki bið. Í 4. mgr. segir að með sama hætti sé húsfélagi rétt að krefjast þess að hinn brotlegi selji eignarhluta sinn svo fljótt sem auðið sé. Skuli veita honum sanngjarnan frest í því skyni sem skuli þó að jafnaði ekki vera lengri en þrír mánuðir. Í 5. mgr. segir að sinni hinn brotlegi ekki kröfum húsfélagsins skv. 3. og 4. mgr. geti það framfylgt þeim með lögsókn, eftir atvikum lögbanni og/eða útburði án undangengins dóms. Á grundvelli dóms um skyldu hins brotlega til sölu eignar geti húsfélagið krafist þess að hún verði seld nauðungarsölu samkvæmt lögum nr. 90/1991, sbr. 3. mgr. 8. gr. þeirra laga. Stefnandi er húsfélag í skilningi laga um fjöleignarhús og stefndi er einn eigenda íbúða að Hverfisgötu 68a. Kemur fyrst til athugunar hvort stefnda hafi brotið svo gróflega og ítrekað gegn skyldum sínum gagnvart húsfélaginu eða öðrum eigendum að skilyrði ákvæðisins sé fullnægt. Samkvæmt 13. gr. laganna þar sem taldar eru upp helstu skyldur eiganda í fjöleignarhúsi hvílir m.a. skylda til að taka eðlilegt og sanngjarnt tillit til annarra eigenda við hagnýtingu séreignar eiganda. Þá segir í 26. gr. laganna að eiganda sé skylt á sinn kostnað að halda allri séreign sinni vel við og að haga afnotum og hagnýtingu hennar með þeim hætti að aðrir eigendur eða afnotahafar í húsinu verði ekki fyrir ónauðsynlegu og óeðlilegu ónæði, þ.e. meiri ama, ónæði og óþægindum en óhjákvæmilegt er og eðlilegt þykir í sambærilegum húsum. Fyrir liggur að frá því á fyrri hluta árs 1986 hafa nágrannar stefndu að Hverfisgötu 68a þráfaldlega þurft að þola óþægindi vegna umgengni stefndu um íbúð sína og sameign íbúa en ekki er ágreiningur um meginatriði málavaxta eins og þeim er lýst hér að framan í kafla um málsatvik og vísast til þeirrar lýsingar. Þá liggur einnig fyrir að ástand íbúðar stefnanda er þannig að allt innandyra er ónýtt, morkið og gegnsósa eins og fram kemur í skoðunargerð starfsmanns byggingarfulltrúans í Reykjavík sem fram fór eftir hreinsun eignarinnar í júlí 2009. Segir þar jafnframt að þetta eigi jafnt við um gólf- og veggjaklæðningar sem og aðrar innréttingar og hreinlætisaðstöðu. Ekki hafi verið hægt að sjá annað en að lagnir vanti fyrir heitt neysluvatn og hvað hitun varði virðist sem hitaveita fyrir þessa íbúðareiningu sé aftengd. Sé ljóst að húsnæði þetta sé algerlega óhæft til íbúðar. Við skoðun dómsins á vettvangi hinn 21. júní sl. blasti þetta ástand við. Samkvæmt framansögðu verður fallist á það með stefnanda að sýnt sé fram á það hér að stefnda hafi gerst sek um gróf og ítrekuð brot á skyldum sínum gagnvart húsfélaginu með margendurtekinni söfnun rusls í íbúðina og allsendis óviðunandi umgengni um sameign í húsinu svo árum skipti. Þá er ástand íbúðar nú þannig að hætt er við að aðrir hlutar hússins geti skemmst vegna þess að kjallaraíbúð þessi er í algerri niðurníðslu. Loks verður ekki fram hjá því litið að ástand íbúðar stefndu er til þess fallið að hafa áhrif á verðmat annarra eigna í húsinu og horfur á sölu þeirra og hagsmunir eigenda þeirra því skertir vegna þessa. Þá kemur til athugunar hvort stefnandi hafi fullnægt þeim skilyrðum 2. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús að hafa a.m.k. einu sinni skorað á stefndu að taka upp betri siði og vara hana við afleiðingum þess ef hún léti sér ekki segjast. Málefni stefndu voru til meðferðar á fundi stefnanda hinn 14. júní 2009 en stefnda sat þann fund. Var samþykkt á fundinum að skora á stefndu að taka til í íbúð sinni og lagfæra og að fá aðstoð lögfræðings Húseigendafélagsins við að skrifa áskorun. Jafnframt var ákveðið að ráða lögfræðing til að framfylgja 55. gr. laga um fjöleignarhús yrði stefnda ekki við þeim atriðum sem fram komu í áskoruninni. Aðrir eigendur en stefnda samþykktu þessar tillögur. Hinn 2. júlí 2009 var þeirri áskorun beint til stefndu með bréfi Húseigendafélagsins að láta þá þegar af þeirri nýtingu séreignar jafnt sem sameignar og koma eign sinni í íbúðarhæft ástand í samræmi við kröfur sem settar eru fram í bréfinu í fimm liðum, nefnilega: að allt sorp yrði fjarlægt úr íbúðinni, fram færu alþrif á íbúðinni og sótthreinsun, meindýraeyðir yrði fenginn til að eiturúða íbúðina og vottorð þar að lútandi lagt fram, að vottun eldvarnareftirlits, heilbrigðisyfirvalda, byggingarfulltrúa, raf- og pípulagningameistara, söluaðila rafmagns og söluaðila vatns yrði lagt fram og loks að stefnandi fengi aðgang að íbúðinni strax að loknum fresti í samráði við stefndu til þess að kanna almennt ástand íbúðar og lagna sem eftir atvikum teldust til sameignar. Í fyrrgreindu bréfi var stefnda jafnframt áminnt fyrir alvarleg brot og vanrækslu vegna nýtingar séreignar og sameignar. Var henni gefinn 60 daga frestur til að fullnægja kröfum um umbætur. Þá segir í bréfinu að yrði stefnda ekki við áskorun og kröfum íbúa og stefnanda innan tilskilins frests yrði boðað til húsfundar þar sem greidd yrðu atkvæði um það hvort stefndu yrði gert að selja íbúð sína. Yrði niðurstaðan sú en stefnda yrði ekki við þeirri kröfu myndu íbúar leita til dómstóla þar sem gerðar yrðu ýtrustu kröfur, þ. á m. að íbúðin verði sett á nauðungarsölu ef allt þrjóti. Á aðalfundi stefnanda hinn 20. júní 2010 var samþykkt tillaga um að stefndu yrði gert að selja eignarhluta sinn, sbr. ákvæði 3. og 4. mgr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Stefnda sat ekki fundinn en hinn 1. júlí 2010 ritaði formaður stefnanda henni bréf þar sem vísað var til samþykktar aðalfundarins og henni send fundargerðin og jafnframt vísað til framangreinds bréfs Húseigendafélagsins frá 2. júlí 2009 og minnt á að henni hefði verið gefinn 60 daga frestur til þess að uppfylla kröfur þær sem greindi í bréfinu og að hún hefði ekki enn uppfyllt þessa þætti. Segir í lok bréfsins að færi stefnda ekki eftir ákvörðun stefnanda um að selja eignarhluta sinn innan gefins frests myndi stefnandi framfylgja ákvörðuninni með lögsókn í samræmi við 5. gr. 55. gr. fjöleignarhúsalaga. Bréf þetta er áritað um móttöku af stefndu. Hér að framan er gerð grein fyrir ákvörðunum stefnanda á fundum 14. júní 2009 og 20. júní 2010 og bréfum Húseigendafélagsins frá 2. júlí 2009 og stefnanda frá 1. júlí 2010. Þykir sýnt að stefndu hafi verið birt áskorun og aðvörun í samræmi við 2. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús. Af hálfu stefndu er því haldið fram að heimild sú er fram kemur í 5. mgr. 55. gr. laga um fjöleignarhús fari í bága við ákvæði 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995 með því að henni verði gert að þola þá skerðingu eignarréttinda sinna sem af framkvæmd skv. ákvæðinu leiðir. Í þessu sambandi verður að líta til þess að ákvæðið er sett í lög um fjöleignarhús til þess að veita þeim eigendum íbúða í fjöleignarhúsum úrræði sem beita megi vofi yfir skerðing eigna þeirra vegna framferðis annarra, svo sem hér á sér stað. Þykir því það skilyrði stjórnarskrárákvæðisins að lagafyrirmæli liggi fyrir vera uppfyllt. Enn fremur þykja þau sjónarmið sem búa að baki ákvæðinu vera málefnaleg og samrýmast því skilyrði stjórnarskrárákvæðisins að almenningsþörf krefji að stefndu verði gert að sæta þeirri skerðingu sem af ákvæðinu leiðir. Þá er þess að gæta að stefnda hefur átt um það val hvort hún beitir sér sjálf fyrir sölu eignarinnar á frjálsum markaði og fái það verð sem gildir á markaði á hverjum tíma en láti hún það undir höfuð leggjast verður heimild stefnanda til að krefjast nauðungasölu virk. Verður ekki séð að nær því verði komist að fullt verð fáist fyrir eign hennar eins og háttar til um tilvik þetta. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þá málsástæðu stefndu að ákvæði 72. gr. stjórnarskrár standi því í vegi að stefnandi fái kröfum sínum framgengt. Samkvæmt öllu framansögðu verða kröfur stefnanda teknar til greina en málskostnaður milli aðila verður felldur niður. Stefnda hefur fengið gjafsóknarleyfi og greiðist málskostnaður hennar, sem er þóknun lögmanns hennar, 690.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð 175.950, eða samtals 865.950 krónur, úr ríkissjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Viðurkennd er sú skylda stefndu að selja eignarhlut sinn í fjöleignarhúsinu að Hverfisgötu 68a í Reykjavík, en eignarhluti þessi er ósamþykkt íbúð merkt 01 0002 með fastanúmerið 200-4957 í fasteignaskrá hjá Þjóðskrá Íslands. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, 865.950 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 124/2007
Kærumál Öryggisgæsla
Hafnað var kröfu skipaðs tilsjónarmanns X um að aflétt yrði í áföngum öryggisgæslu, sem henni hafði verið gert að sæta með dómi héraðsdóms frá 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. febrúar 2007, þar sem hafnað var kröfu skipaðs tilsjónarmanns sóknaraðila um að aflétt yrði í áföngum öryggisgæslu, sem sóknaraðila var gert að sæta með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2005. Kæruheimild er í 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að öryggisgæslunni verði aflétt í áföngum með nánar tilgreindum hætti. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði greindi yfirlæknir á réttargeðdeildinni á Sogni frá því í bréfi 21. nóvember 2006 til héraðsdóms að hann styddi afléttingu öryggisgæslu „með venjulegum varnöglum.“ Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf sama læknis 5. mars 2007, þar sem fram kemur að á síðustu dögum hafi geðheilsu sóknaraðila hrakað og sé nú svo komið að torvelt sé að mæla með því að rétturinn hnekki úrskurði héraðsdóms. Segir í bréfinu að þetta bendi til þess að enn sé grunnt á geðrofseinkennum hjá sóknaraðila og því hafi verið gripið til þess ráðs að hefja forðalyfjameðferð að nýju. Með hliðsjón af þessum nýju upplýsingum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 420/2010
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G gegn B og M var vísað frá dómi. Í málinu krafðist G þess að B og M yrðu dæmd óskipt til að endurskrá 1,767 kílógramma greiðslumark til framleiðslu sauðfjárafurða sem fært var af ættaróðali á það að nýju, að viðlögðum dagsektum. Til vara krafðist G skaðabóta úr hendi B. Var kröfugerð og málatilbúnaður G talin vera á þann veg að ekki yrði hjá því komist að vísa málinu í heild frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Bændasamtök Íslands hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilinn Matvælastofnun krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, en til vara er þess krafist að málskostnaður og kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilanum Matvælastofnun kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðrún Fjóla Helgadóttir, greiði varnaraðilanum Matvælastofnun 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 353/2017
Skaðabætur Rannsókn Friðhelgi einkalífs Gjafsókn
G höfðaði mál gegn Í og krafðist miskabóta vegna hlustunar sem hafði verið framkvæmd á heimili hennar í þágu rannsóknar sakamáls. Meðal þeirra sem lágu undir grun við rannsóknina var bróðir G, en hann hafði fengið að gista í íbúð G yfir tiltekið tímabil. Í héraði var fallist á kröfu G og henni dæmdar 950.000 krónur í miskabætur. Hæstiréttur rakti tildrög málsins og vísaði til þess að þrjá daga tímabilsins hefði bróðir G ekki dvalið á heimili hennar heldur hefði hún sjálf hafst þar við ásamt fjölskyldu sinni. Þótt lögreglan hefði staðhæft að búnaðurinn sem komið hefði verið fyrir á heimili G til hlustunar hefði ekki verið í notkun þá daga sem bróðir hennar hefði ekki dvalið þar, hefði búnaðurinn engu að síður verið til reiðu og gild heimild til að beita honum. Með því að ekki lægju fyrir sönnur um að hlustunarbúnaðurinn hefði að engu leyti verið nýttur umrædda daga ætti G rétt til miskabóta úr hendi Í. Voru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Ingimundur Einarsson héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2017. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en tilvara að fjárhæð kröfunnar verði lækkuð og falli þá niður málskostnaður á báðumdómstigum.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hafi verið veitt.ISamkvæmt gögnum málsins, sem lágufyrir í héraði, og nýjum gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt,hafði ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu á árinu 2012til rannsóknar í samstarfi við lögreglu í Danmörku og Noregi ætluð brotnokkurra Íslendinga og útlendinga, sem búsettir voru erlendis. Sneru þau aðstórfelldum innflutningi fíkniefna til Íslands og hinna landanna tveggja, enýmist voru brotin talin þegar hafa verið framin eða ætlað var að þau yrðu drýgðá komandi mánuðum. Meðal þeirra, sem lágu undir grun við þessa rannsókn, varbróðir stefndu, Guðmundur Ingi Þóroddsson, sem talið var að búsettur væri áSpáni en virðist hafa átt skráð heimili í Danmörku. Hann hafði tvívegis hlotiðdóm fyrir Hæstarétti vegna brota gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, annars vegar í desember 2000, þegar honum var gert að sæta fangelsi ísjö ár, og hins vegar í nóvember 2002, þegar hann var dæmdur í fangelsi í fimmár.Í upplýsingaskýrslu lögreglu 6. júní2012 var meðal annars greint frá því að hún hafi á grundvelli dómsúrskurðarhlustað um skeið á símtöl Guðmundar. Hafi komið þannig fram að hann værivæntanlegur til landsins með flugi síðdegis þann dag og reiknaði með að haldaaftur utan eftir þrjá daga þótt hann hafi aðeins keypt sér flugfar aðra leið.Stefnda hafi í símtali boðið honum að gista í íbúð sinni að Selvaði 3 íReykjavík, þar sem hún byggi með maka sínum og þremur börnum, en þau yrðu áferðalagi innanlands þessa daga. Hafi Guðmundur þegið það boð. Þá hafiGuðmundur átt símtöl 6. júní 2012 við föður sinn og rætt þar um að hann þyrftiað hafa aðgang að tölvu á meðan hann væri hér á landi, en slegið hafi veriðföstu að slíkan aðgang gæti hann fengið á heimili stefndu. Þess var getið ískýrslunni að fram hafi komið við rannsóknina að Guðmundur talaði lítið sem ekkertvið ætlaða samverkamenn sína um fyrirhuguð fíkniefnaviðskipti í síma, heldurtækju þeir ákvarðanir í símtölum um að ræðast við með notkun tölvubúnaðar. Uppiværi grunur um að Guðmundur myndi þannig nota tölvu á heimili stefndu á meðanhann dveldi þar til að „ræða viðkvæm mál við samstarfsaðila sína, mál sem ekkimega líta dagsins ljós.“ Það væri því mat lögreglu að nauðsynlegt væri að komafyrir búnaði til hljóðupptöku á heimili stefndu án vitundar hennar í eina viku,enda lægi ekki fyrir staðfesting á því hvenær Guðmundur færi aftur úr landi. Áþessum grunni krafðist lögregla sama dag fyrir héraðsdómi að sér yrði ágrundvelli a. liðar 1. mgr. 82. gr., sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála veitt heimild til að koma fyrir hlustunarbúnaði í fyrrnefndri íbúð stefnduog hlusta og hljóðrita samtöl, sem þar færu fram, án vitneskju hlutaðeigendafrá 6. til 13. júní 2012. Krafa þessi var samdægurs tekin til greina meðúrskurði dómsins.Aftur gerði lögregla upplýsingaskýrsluvegna rannsóknar sinnar 13. júní 2012. Þar var greint meðal annars frá því aðGuðmundur væri enn á landinu og hafi ekki pantað sér flug til farar héðan, enkomið hafi fram að hann hygðist halda til Danmerkur innan fárra daga. Hann hafigist í íbúð stefndu á meðan hún hafi ásamt fjölskyldu sinni dvalið utanbæjarfrá 6. til 10. júní 2012. Hlustunarbúnaði hafi verið komið þar fyrirfyrstnefnda daginn og hafi hann verið í notkun þar til stefnda hafi komið tilbaka, en hlustun hafi þá verið hætt því að Guðmundur hafi gist á öðrum staðeftir það. Á meðan hlustun hafi verið beitt hafi komið í ljós að Guðmundur hafinotað „talsvert tölvu er systir hans er með á heimilinu til að halda uppitengslum sínum við samstarfsmenn sína, þá í gegnum Skype-ið, sem staddir erum.a. í Danmörku.“ Hafi komið þannig fram upplýsingar, sem miklu skiptu fyrirrannsóknina. Fyrir lægi að stefnda væri þennan dag á leið úr landi ásamtfjölskyldu sinni og hygðist Guðmundur þá aftur gista í íbúð hennar þar til hannhéldi sjálfur utan. Mætti þannig gera ráð fyrir að hann myndi sem fyrr nýta áþeim tíma tölvu á heimili stefndu til að eiga samskipti við samverkamenn sínaog væri það því mat lögreglu að nauðsyn bæri til að afla heimildar til að nýtaáfram hlustunarbúnaðinn á meðan Guðmundur dveldi þar. Á þessum grunni krafðistlögregla fyrir héraðsdómi 13. júní 2012 að sér yrði áfram heimilað að hlusta oghljóðrita samtöl, sem fram færu á heimili stefndu frá þeim degi til 18. samamánaðar. Heimild þessi var veitt með úrskurði sama dag. Samkvæmt minnisblaðilögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá 6. júlí 2017 var fært í skrár hennar aðhlustun á heimili stefndu hafi aftur orðið virk 13. júní 2012 klukkan 17.25eftir að hafa legið niðri frá 10. sama mánaðar um klukkan 19.00.Enn krafðist lögregla þess fyrir héraðsdómi18. júní 2012 að sér yrði heimilað að nýta áfram hlustunarbúnað á heimilistefndu til 22. sama mánaðar, en þar dveldi Guðmundur enn og væru stefnda ogfjölskylda hennar erlendis. Heimild þessi var veitt með úrskurði sama dag.Í upplýsingaskýrslu, sem lögreglagerði 21. júní 2012, kom meðal annars fram að Guðmundur hafi daginn áður fariðfrá Íslandi til Danmerkur og hafi hann fram að því dvalið í íbúð stefndu aðhenni og fjölskyldu hennar fjarstaddri. Í skýrslunni var einnig greint fráýmsu, sem fram hafi komið við rannsóknina, þar á meðal með því að hlusta ásamtöl, sem Guðmundur hafi átt með notkun tölvu á heimili stefndu.Með bréfi til stefndu, sem hún áritaðium móttöku 13. desember 2012, greindi lögreglan á höfuðborgarsvæðinu frá því aðvegna rannsóknar á tilgreindu máli hafi sér verið veitt heimild með þremurdómsúrskurðum til „að koma fyrir hlustunarbúnaði og taka upp öll hljóð úr íbúð“stefndu að Selvaði 3. Hafi þetta verið gert á tímabilinu frá 6. til 22. júní2012.Dómur gekk fyrir héraðsdómi íKaupmannahöfn 3. júní 2013 í máli, sem ákæruvaldið í Danmörku höfðaði á hendurGuðmundi. Þar var hann borinn sökum um að hafa staðið ásamt öðrum nafngreindummönnum, íslenskum og erlendum, að innflutningi á samtals 60,25 kg af amfetamínií nóvember 2011, ágúst 2012 og september 2012 frá Hollandi til Danmerkur, svoog að hafa á tímabilinu frá júlí 2011 til apríl 2012 afhent í Noreginafngreindum manni samtals 1 kg af amfetamíni og 400 g af kókaíni. Guðmundurjátaði sök í málinu og var dæmdur til að sæta fangelsi í 12 ár. Af dóminum verðurráðið að fyrrgreind rannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hafi snúið að hlutaþessara brota Guðmundar, en samkvæmt áðurnefndu minnisblaði hennar frá 6. júlí2017 var öllum hljóðupptökum, sem gerðar voru við rannsóknina, eytt 1.september 2014 í tilefni af því að dómsmálinu á hendur Guðmundi hafi veriðlokið í Danmörku.Vegna framangreindra aðgerða lögregluhöfðaði stefnda mál þetta á hendur áfrýjanda 27. júní 2016 til heimtu miskabótaá grundvelli þágildandi 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú 3. mgr. 246.gr. sömu laga eins og þeim var breytt með 2. gr. laga nr. 17/2018.IITil þeirra rannsóknaraðgerða gagnvartGuðmundi Inga Þóroddssyni, sem lögreglan á höfuðborgarsvæðinu greip til átímabilinu 6. til 10. og 13. til 20. júní 2012 og áður er lýst, stóð heimild ía. lið 1. mgr. 82. gr., sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008. Með fyrrnefndum dómi,sem gekk í héraðsdómi í Kaupmannahöfn 3. júní 2013, var Guðmundur sakfelldurfyrir hluta þeirrar háttsemi, sem til rannsóknar var. Gæti hann því ekki fyrirsitt leyti hafa krafist skaðabóta samkvæmt ákvæðum XXXIX. kafla laga nr.88/2008 vegna þessara rannsóknaraðgerða, sbr. 1. mgr. 246. gr. laganna. Þó svoað rofin hafi verið friðhelgi heimilis stefndu til að koma þeim aðgerðum viðgetur hún að þessu virtu ekki notið sjálfstæðs réttar til skaðabóta eftir fyrrnefndumákvæðum, enda verður hún að þessu leyti að bera áhættu af framferði þeirra, semhún hefur leyft að hafa not af heimili sínu.Dagana 10. til 13. júní 2012 dvaldiGuðmundur á hinn bóginn ekki á heimili stefndu og hafðist hún þar við á þvítímabili ásamt fjölskyldu sinni. Eftir gögnum málsins lá stefnda á engu stigiundir grun um refsiverða háttsemi, sem staðið hefði getað til þess að lögregluhefði verið heimilt að beita aðgerðum samkvæmt a. lið 1. mgr. 82. gr. laga nr.88/2008 gagnvart henni með því að hlusta á það, sem fram fór á heimili hennar,og eftir atvikum taka það upp. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur ífyrirliggjandi gögnum staðhæft að búnaður, sem hún kom fyrir á heimili stefndutil hlustunar, hafi ekki verið í notkun þá daga, sem Guðmundur dvaldi ekki þar.Búnaðurinn var þó til reiðu og gild heimild fyrir hendi til að beita honumsamkvæmt úrskurði héraðsdóms 6. júní 2012. Var af þessum sökum brýn ástæða tilað lögregla tryggði sér ótvíræðar sönnur fyrir því að búnaðurinn hafi að enguleyti verið nýttur á þessu tímabili. Með því að engin slík sönnun liggur fyrir ástefnda samkvæmt 3. mgr., sbr. 2. og 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 rétt tilmiskabóta úr hendi áfrýjanda. Þær bætur eru hæfilega ákveðnar 300.000 krónur ogskulu þær bera vexti eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða staðfest.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður. Samkvæmt gjafsóknarbréfi innanríkisráðuneytisins 8.september 2013 var gjafsókn, sem stefndu var þar veitt, bundin við reksturþessa máls fyrir héraðsdómi og hefur hún ekki aflað sér gjafsóknar hér fyrirdómi. Verður henni því ekki dæmdur gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Guðrúnu SnæbjörtuÞóroddsdóttur, 300.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu veraóröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars2017. Mál þetta höfðaði GuðrúnSnæbjört Þóroddsdóttir, Selvaði 3, Reykjavík, með stefnu birtri 27. júní 2016 áhendur íslenska ríkinu, en fjármálaráðherra er stefnt fyrir þess hönd. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 21.febrúar sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 6.júní 2012 til 4. febrúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál, en henni var veitt gjafsókn 8. september2013. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar, til vara lækkunar stefnukröfu og að málskostnaðurverði felldur niður. Þann 6. júní 2012 var kveðinnupp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem lögreglu var heimilað að „komafyrir hlustunarbúnaði í íbúð 0106 að Selvaði 3 í Reykjavík, þar sem kærðiGuðmundur Ingi Þóroddsson ... mun dvelja, í því skyni að hlusta, hljóðrita,nema samtöl og önnur hljóð ...“Heimildin var veitt frá 6. til 13. júní.Með úrskurði 13. júní var heimildin framlengd til 18. júní og síðan til22. júní með úrskurði þann 18. Lögreglankrafðist ekki frekari framlengingar. Guðmundur Ingi Þóroddsson, semnefndur er kærði í þessum úrskurðum, er bróðir stefnanda. Í fyrsta úrskurðinum kemur fram að Guðmundurbúi erlendis og að lögreglan telji hann stórtækan í sölu og dreifingufíkniefna, m.a. til Íslands. Hann komioft hingað til lands og stoppi stutt við.Hann muni koma hingað á þessum degi og muni dveljast nokkra daga. Við hlustun á síma hafi lögreglan komist aðþví að hann muni fá íbúð systur sinnar lánaða, en sjálf verði hún ekki ííbúðinni. Þá segir í úrskurðinum að kærðuí málinu eigi samskipti með forritinu Skype og því nauðsynlegt að beitaherbergishlustun. Stefnanda var tilkynnt umhlerunina með bréfi sem var afhent henni 13. desember 2012. Þar segir:„... vegna rannsóknar ofangreinds máls var embætti Lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu veitt heimild skv. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur ... aðkoma fyrir hlustunarbúnaði og taka upp öll hljóð úr íbúð [stefnanda] að... Tímabil frá 06.06.2012 til22.06.2012“. Í greinargerð stefnda er þvíhaldið fram að fyrir liggi upplýsingaskýrsla lög­reglu frá 13. júní 2012, semhafi verið lögð fram í dómi með kröfu um hlustun. Þar segi að bróðir stefnanda hafi gist í íbúðhennar frá 6. júní til sunnudags 10. júní, en þá hafi stefnandi komið aftur. Hún hafi farið til Spánar með fjölskyldusinni 13. júní. Fram komi í skýrslunniað lögreglan hafi hvorki hlustað né hljóðritað samtöl þann tíma sem bróðirstefnanda gisti annars staðar en í íbúð stefnanda. Upplýsingaskýrsla þessi var ekki lögð fram íþessu máli. Í nefndum úrskurðum má sjá aðenginn grunur beindist að stefnanda. Íaðila­skýrslu sinni fyrir dóminum sagði stefnandi að það hafi verið henni áfallað heyra af þessari hlustun. Hún hafiorðið óörugg og upplifað vanlíðan, sér hafi fundist þetta vera innrás í lífsitt. Hún hafi farið úr íbúðinni þegarbróðir hennar kom, en síðan komið aftur á sunnudegi og verið fram á miðvikudag,er hún fór til útlanda. Hún hafi verið ííbúðinni í fjóra daga á meðan hlustað var.Bróðir hennar hafi farið til vinar síns þá daga og ekki verið ííbúðinni. Stefnandi lagði fram í málinuvottorð Björns Harðarsonar sálfræðings.Þar segir að stefnandi hafi komið í fyrsta viðtal 12. október 2012 ogkomið í alls 18 tíma fram á vor 2013.Segir síðan að greinilegt hafi verið að hún hafi verið með mörg ein­kenniaf áfallastreitu og kvíða vegna þessara atburða (hlerunar í íbúð hennar). Björn Harðarson staðfestivottorð sitt fyrir dómi. Hann sagði aðstefnandi hefði orðið fyrir tveimur áföllum sem hafi verið samtvinnuð, annarsvegar fangelsun bróður hennar í Danmörku og síðan hafi hún frétt af þessarihlustun lögreglu. Taldi hann erfitt aðgreina á milli hvort hefði haft meiri áhrif á hana. Sennilega hafi hvort tveggja vegið jafnþungt. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi telur sig eiga rétt ábótum samkvæmt 3. mgr. 228. gr. laga um með­ferð sakamála nr. 88/2008. Hún hafi ekki verið borin sökum, en beðiðtjón af íbúðar­hlustun lögreglunnar.Ábyrgðin sé hlutlæg, hér dugi að hún hafi orðið fyrir tjóni af völdumaðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna. Stefnandi kveðst krefjastmiskabóta samkvæmt 5., sbr. 3. mgr. 228. gr.Brotið hafi verið gróflega gegna réttindum hennar, en réttindin séuvarin af stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála Evrópu. Hann vísar hér til friðhelgi einkalífs ogfjölskyldu samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr.mannréttindasáttmálans. Engu skipti þóttbróðir stefnanda hafi dvalið í íbúðinni.Brotið hafi verið gegn rétti stefnanda þegar hún dvaldi í íbúðinni meðfjölskyldu sinni, sambýlismanni og þremur börnum. Stefnandi bendir á að henni hafiekki verið tilkynnt um aðgerðir lögreglu fyrr en rúmum sex mánuðum eftir aðþeim lauk. Hafi þetta aukið á miskahennar, en þetta sé í andstöðu við 2. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi byggir á því aðaðgerðir lögreglu hafi gengið lengra en nauðsynlegt hafi verið og veriðólögmætar. Þetta auki á miskahennar. Hún tekur fram að hún telji aðþað sé ekki skilyrði bótaskyldu að aðgerð hafi verið ólögmæt, þótt hún byggisérstaklega á því að umræddar aðgerðir hafi verið ólögmætar. Stefnandi byggir á því aðhvorugu skilyrða 83. gr. sml. hafi verið fullnægt. Ekki hafi verið líklegt að með hlustunfengjust upplýsingar sem skiptu máli fyrir rannsóknina og rannsóknin hafi ekkibeinst að broti sem varðað getur að lögum átta ára fangelsi. Í það minnsta hafi þessum skilyrðum ekkiverið fullnægt þegar stefnandi dvaldi ein með fjölskyldu sinni í íbúðinni. Enn fremur vísar stefnandi tilmeðalhófsreglu 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 12. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Þá byggir stefnandi á því aðundantekningarregla 2. mgr. 228. gr. sml. eigi ekki við. Hún hafi ekki valdið eða stuðlað að aðgerðumlögreglu. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi bendir á að 228. gr.sml. sé fyrst og fremst ætlað að vernda þá sem bornir hafi verið sökum umrefsiverða háttsemi og sætt þvingunarráðstöfunum að ósekju. Aðrir eigi rétt á bótum ef þeir hafa beðiðtjón af aðgerðum samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna. Í greinargerð var vísað til þess að stefnandihefði ekki lagt fram nein gögn um það hvaða áhrif atvik hafi haft á andlegaheilsu hennar eða eftir atvikum fjölskyldu- og heimilislíf. Þá var bent á það að erfitt yrði að greina ámilli áhrifa annars vegar hlustunarinnar og hins vegar þess að bróðir stefnandahlaut þungan dóm í Danmörku fyrir innflutning fíkniefna. Stefndi mótmælir því aðúrskurðir héraðsdóms hafi verið ólögmætir.Þá hafi rannsóknarhagsmunir valdið því að ekki hafi verið hægt aðtilkynna stefnanda um hlustunina fyrr en rannsókn var lokið. Stefndi krefst til varalækkunar. Þá mótmælir hann kröfu umvexti og dráttar­vexti sem styðjist ekki við víðhlítandi lagagrundvöll. Niðurstaða Stefndi hefur ekki lagt framnein gögn um aðgerðir lögreglunnar gagnvart stefnanda og bróður hennar. Stefnandi lagði fram endurrit úrskurðahéraðsdóms sem heimiluðu hlustun. Bróðirstefnanda var undir grun um aðild að broti gegn 173. gr. a almennrahegningarlaga. Fallist var á það íþremur úrskurðum héraðsdóms að grunurinn væri rökstuddur. Stefnandi hefur ekki reynt að hnekkja þessumati. Lögreglan fékk heimild tilhlustunar í íbúð stefnanda frá 6. til 22. júní 2012. Samkvæmt því sem fram kom í máli stefnandadvaldi hún ekki í íbúðinni á þessum tíma, nema frá sunnudeginum 10. júní tilmiðvikudags 13. júní, en annars var bróðir hennar í íbúðinni. Í greinargerð stefnda er því haldið fram aðekki hafi verið hlustað eftir að bróðir stefnanda var farinn úr íbúðinni. Um þetta vísar stefndi til upplýsinga­skýrslulögreglu, en skýrsla þessi hefur ekki verið lögð fram í málinu. Í tilkynningu lögreglu tilstefnanda um hlustunina, dags. 13. desember 2012, er ekki sagt annað en aðhlustun hafi verið heimiluð frá 6. til 22. júní. Ekki er sagt hvenær hlustað hafi verið. Í úrskurðum héraðsdóms 13. júní og 18. júníkemur ekkert fram um að hlustun hafi verið hætt á einhverju tímabili. Að þessu virtu er ósannað að hlustun hafiverið hætt og verður að byggja niðurstöðu á því að lögreglan hafi hlustað öllhljóð sem heyrðust í íbúðinni allt umrætt tímabil. Þessi hlustun var óheimil þegar bróðirstefnanda var ekki í íbúðinni . Stefnandi dvaldi í íbúð sinnifrá 10. til 13. júní, en annars ekki á meðan hlustun stóð yfir. Hún getur ekki átt rétt á bótum þótt hlustaðsé í íbúð hennar þegar hún er fjarstödd.Henni er ekki valdið tjóni með slíkri hlustun. Ekki er sýnt fram á aðlagaskilyrðum til hlustunar hafi ekki verið fullnægt, þegar bróðir stefnandadvaldi í íbúðinni. Stefnandi var ekki borin sökum ísakamáli, en aðgerðir lögreglu beindust gegn henni þegar hún dvaldi í íbúðsinni. Sannað er með vottorðisálfræðings og skýrslu hans fyrir dómi að þessi hlustun hefur haft neikvæðáhrif á stefnanda. Dregur það ekki úrábyrgð ríkisins þótt aðrar ástæður hafi einnig komið til. Hlustun á heimili fólks er veruleg skerðing áfriðhelgi einkalífs. Stefnandi á rétttil bóta samkvæmt 3. mgr. 228. gr. sml.Eru bætur hæfilega ákveðnar 950.000 krónur. Ekki hefur verið sýnt fram á að dregist hafiað tilkynna stefnanda um hlustunina. Andmæli stefnda við vaxtakröfueru órökstudd. Vextir samkvæmt 1. mgr.8. gr. vaxtalaga verða dæmdir frá 13. júní 2012. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 4. febrúar2016, en hún skýrir ekki hvaða heimild standi til þess, og afrit kröfubréfshefur hún ekki lagt fram. Verða dráttarvextirdæmdir frá þingfestingardegi, 30. júní 2016. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda erákveðinn með virðisaukaskatti 750.000 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, íslenska ríkið, greiðistefnanda, Guðrúnu Snæbjörtu Þóroddsdóttur, 950.000 krónur með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2012 til 30. júní 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.´
Mál nr. 601/2011
Kærumál Gjaldþrotaskipti
BFB ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B hf. um að bú BFB ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Krafa B hf. var byggð á skuld samkvæmt sjö lánssamningum. Taldi héraðsdómur ósannað að krafa B hf. væri nægilega tryggð með veði eða á annan hátt. Þá voru ekki taldir annmarkar á greiðsluáskorun sem krafa B hf. um gjaldþrotaskipti var reist á. Í dómi Hæstaréttar sagði að BFB ehf. hefði ekki hnekkt útreikningum B hf. á fjárhæð krafna hans. Miðað við þessa útreikninga væru kröfur B hf. umtalsvert hærri en verðmæti eigna BFB ehf. eins og gerð væri grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna úrskurðarins var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2011, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki hnekkt útreikningum varnaraðila á fjárhæð krafna hans. Miðað við þessa útreikninga eru kröfur varnaraðila umtalsvert hærri en verðmæti eigna sóknaraðila eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna úrskurðarins verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, BFB ehf., greiði varnaraðila, Byr hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 388/2015
Ómerking Heimvísun Meðdómsmaður
Áfrýjað var dómi héraðsdóms þar sem I ehf. var dæmt til greiðslu reikninga vegna vinnu H ehf. við vefsíðugerð fyrir fyrrnefnda félagið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að embættisdómara væri ófært að fjalla um þær málsástæður sem uppi væru hafðar í málinu á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar. Þar sem þörf væri á sérkunnáttu til þess að leysa úr málsástæðum aðila yrði að kveðja til sérfróða meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að leggja mat á gögn málsins og spyrja þá sérfróðu menn sem unnið hefðu matsgerðir í því. Þar sem það hefði ekki verið gert varð að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelsson hæstaréttardómari og Hjördís BjörkHákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2015. Hann krefstsýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefst hann þess að gagnafrýjandi verði dæmdurtil þess að endurgreiða sér 16.669.667 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. nóvember 2013til greiðsludags og að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda gagnáfrýjandavegna tjóns sem aðaláfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda gagnáfrýjandaá verksamningi þeirra, dagsettum 7. og 8. mars 2012. Loks krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 19. ágúst2015. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinuvísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefsthann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 13.270.778 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 2013 tilgreiðsludags. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Íöllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar málsins með sérsamninga sem dagsettir eru 7. og 8. mars 2012 þar sem gagnáfrýjandi tók að sérannars vegar að hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir aðaláfrýjanda og hins vegarað sinna fyrir hann mánaðarlegri vefumsjónarþjónustu. Í kostnaðaráætlun fyrrnefndasamningsins var gert ráð fyrir því að aðaláfrýjandi þyrfti að greiða 4.782.116krónur, án tillits til virðisaukaskatts, fyrir hönnun og forritun vefsíðunnar.Sá fyrirvari var þó gerður í samningnum að stór óvissuþáttur við hönnunina værivefþjónustusamskipti við bókunarvél aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi heldur þvífram að þessi vinna hafi verið mun umfangsmeiri en hann taldi í upphafi vegnaatriða sem nánar eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt gögnum málsins hefuraðaláfrýjandi þegar greitt 16.669.667 krónur fyrir hönnun vefsíðunnar og í máliþessu gerir gagnáfrýjandi kröfu um að aðaláfrýjandi greiði sér til viðbótar 13.270.778krónur að höfuðstól. Að beiðni aðaláfrýjanda var við meðferð málsins í héraði dómkvaddurmatsmaður til þess að meta meðal annars hvort það teldist eðlilegt að greiða29.940.445 krónur fyrir hönnun vefsíðu af því tagi sem gagnáfrýjandi útbjófyrir aðaláfrýjanda samkvæmt verksamningi aðila. Í matsgerð hins dómkvadda manns18. mars 2014, sbr. og viðauka við matsgerðina 30. maí sama ár, var komist aðþeirri niðurstöðu að kostnaðurinn væri eðlilegur og samrýmdist almennum venjumí vefsíðugerð. Var þessi niðurstaða matsmannsins efnislega lögð til grundvallarí hinum áfrýjaða dómi, að því undanskildu að ekki var fallist á greiðsluskylduaðaláfrýjanda vegna fjögurra reikninga sem gefnir voru út eftir að vinnu viðvefsíðuna lauk 25. júní 2013. Eftir að héraðsdómur gekk hefur aðaláfrýjandi aflað tveggja matsgerða tilviðbótar. Annars vegar er um að ræða yfirmatsgerð þar sem metin eru á ný atriðisem komu til skoðunar í áðurnefndri matsgerð frá 18. mars 2014. Hins vegar matsgerðþar sem meðal annars er spurt um hvort upprunaleg kostnaðaráætlun gagnáfrýjandahafi verið raunhæf og hvort afhending veflausnar í skilningi verksamningsinshafi farið fram. Dómkvaddir voru tveir menn til þess að vinna báðar matsgerðirog skiluðu þeir þeim 7. ágúst 2015. Í yfirmatsgerð er meðal annars komist aðþeirri niðurstöðu að „efri mörk“ hæfilegs endurgjalds til gagnáfrýjanda fyrirhönnun vefsíðunnar hafi verið 15 til 18 milljón krónur. Aðaláfrýjandi heldur því fram að reikningar gagnáfrýjanda hafi ekki veriðí samræmi við það verk sem unnið var. Telur hann fjölda vinnustunda langtumfram það sem eðlilegt verði talið miðað við umfang verksins. Hvað þettaatriði varðar sérstaklega ber mikið í milli þeirra matsgerða sem liggja fyrir ímálinu. Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið erljóst að embættisdómara er ófært að fjalla um þær málsástæður sem uppi eruhafðar í málinu á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eðalagaþekkingar. Þar sem þörf er á sérkunnáttu til þess að leysa úr málsástæðumaðila verður að kveðja til sérfróða meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að leggja mat á gögn málsins og spyrja þásérfróðu menn sem unnið hafa matsgerðir í því. Þar sem það hefur ekki veriðgert verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað tilaðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur erómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar aðnýju. Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2014.Mál þetta, sem dómtekið var 1.júlí 2014, var höfðað með stefnu sem þingfest var þann 1. október 2013 afHugsmiðjunni ehf., Snorrabraut 56, 105 Reykjavík, á hendur Iceland ExcursionsAllrahanda ehf., Klettagörðum 4, 104 Reykjavík. Með gagnstefnu sem þingfest var5. nóvember 2013 höfðaði aðalstefndi gagnsakarmál gegn aðalstefnanda.I.Aðalstefnandi gerir þær dómkröfurað aðalstefndi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda 13.270.778 kr. ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga vaxtalaga nr. 38/2001 af 39.533 kr.frá 1.1.2013 til 1.3.2013, af 79.067 kr. frá 1.3.2013 til 30.4.2013, af4.460.893 kr. frá 30.4.2013 til 1.5.2013, af 4.504.191 kr. frá 1.5.2013 til1.6.2013, af 4.552.509 kr. frá 1.6.2013 til 1.7.2013, af 4.600.832 kr. frá1.7.2013 til 28.8.2013, af 13.270.778 kr. frá 28.8.2013 til greiðsludags. Þákrefst aðalstefnandi þess að aðalstefndi verði dæmdur til að greiðaaðalstefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi, sem lagður verði fram undir rekstri málsins.Aðalstefndi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá krefstaðalstefndi þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða aðalstefndamálskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Ígagnsök gerir gagnstefnandi þá kröfu að gagnstefndi verði dæmdur til aðendurgreiða gagnstefnanda innborganir samkvæmt samningi, 16.669.667 krónur, meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr.38/2001 frá 29. nóvember 2013 til greiðsludags. Þákrefst gagnstefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskyldagagnstefnda vegna tjóns sem gagnstefnandi hefur beðið vegna vanefndagagnstefnda á verksamningi aðila, dags. 7. og 8. mars 2012. Þá krefst gagnstefnandi þess að gagnstefndiverði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi eða að mati dómsins og að gagnsök verði sameinuðaðalsök.Gagnstefndi gerir eftirtaldar dómkröfur í gagnsök:Að verða sýknaður af kröfu gagnstefnanda um endurgreiðslu innborgana skv. samningi.Að vísað verði frá kröfu gagnstefnanda um að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda gagnstefnda vegna meints tjóns gagnstefnanda vegna verksamnings aðila.Verði ekki fallist á ofangreinda frávísunarkröfu er þess krafist til vara að því verði hafnað að viðurkennd sé með dómi skaðabótaskylda gagnstefnda vegna meints tjóns gagnstefnanda vegna verksamnings aðila.Enn fremur krefst gagnstefndi málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda í samræmi við framlagða tímaskýrslu eða að mati dómsins, verði tímaskýrsla ekki lögð fram.II.MálsatvikAðalstefnandi er veffyrirtæki sem veitir þjónustu við hönnun og forrituná vefum fyrir fyrirtæki og stofnanir. Þá leigir aðalstefnandi viðskiptavinumsínum vefumsjónarkerfi sitt Eplica, sem gerir notendum kleift að reka ogviðhalda vefsíðum sínum. Enn fremur veitir aðalstefnandi viðskiptavinum sínumhýsingarþjónustu, sem felst í því að vefir viðskiptavina eru vistaðir ánetþjónum sem stefnandi á og rekur.Kröfur sínar byggir aðalstefnandi á 18 reikningum semeru eftirfarandi:Nr.Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1. 01.01.2013 01.01.2013 39.533,00 2. 01.03.2013 01.03.2013 39.534,00 3. 30.04.2013 30.04.2013 1.178.609,00 4. 30.04.2013 30.04.2013 18.962,00 5. 30.04.2013 30.04.2013 209.147,00 6. 30.04.2013 30.04.2013 1.710.816,00 7. 30.04.2013 30.04.2013 18.962,00 8. 30.04.2013 30.04.2013 342.163,00 9. 30.04.2013 30.04.2013 223.404,00 10. 30.04.2013 30.04.2013 679.763,00 11. 01.05.2013 01.05.2013 43.298,00 12. 01.06.2013 01.06.2013 48.318,00 13. 01.07.2013 01.07.2013 48.323,00 14. 28.08.2013 28.08.2013 2.998.653,00 15. 28.08.2013 28.08.2013 700.559,00 16. 28.08.2013 28.08.2013 19.829,00 17. 28.08.2013 28.08.2013 4.805.360,00 18. 28.08.2013 28.08.2013 145.545,00 Aðalstefndi er ferðaþjónustufyrirtækisem rekur ferðaskrifstofu og fólksflutningabifreiðar og býður meðal annars uppá dagsferðir fyrir erlenda ferðamenn. Þá rekur aðalstefndi áætlunarbifreiðarsem annast akstur milli Keflavíkurflugvallar og höfuðborgarsvæðisins selur ferðirog afþreyingu fyrir almenna neytendur og býður ýmsar styttri og lengri ferðirhér á landi, m.a. í gegnum vefsíðu sína, http://www.icelandexcursions.is. Þann 18.ágúst 2011 sendi starfsmaður aðalstefnda tölvupóst til aðalstefnanda þar semfram kom að aðalstefndi væri að skoða vefumsjónarkerfi, viðkomandi hefði unniðmeð eldri útgáfu af Eplica og óskaði eftir grunnverði á kerfinu, hönnun á nýjuútliti og yfirfærslu á „contents“. Þann 1. nóvember 2011 sendi aðalstefnandiaðalstefnda gróft kostnaðarmat sem laut að kostnaði við hönnun og uppsetningu ánýjum vef fyrir aðalstefnda og héldu starfsmenn aðalstefnanda kynningu á Eplicakerfinu fyrir lykilstarfsmenn aðalstefnda. Aðilarfunduðu síðan og ákveðið var í nóvember 2011 að aðalstefnandi ynni tillögu aðuppröðun forsíðu á vef aðalstefnda, sem og síðunum sem sneru að sölu ádagsferðum. Þessi vinna laut að útlitshönnun og þarfagreiningu fyrir vefaðalstefnda. Greiningarvinna fór fram hjá aðalstefnanda og vegna þessarar vinnugreiddi aðalstefndi 275.869 kr. Í byrjunjanúar 2012 óskað aðalstefndi eftir því að aðalstefnandi gerði tímaáætlun fyrirtenginu nýrrar vefsíðu við bókunarkerfi aðalstefnda og var stefnda send uppfærðkostnaðaráætlun í tölvupósti þann 18. janúar sama ár. Í þessum tölvupósti komfram að aðalstefnandi teldi stóra óvissuþáttinn vera vefþjónustusamskiptin viðbókunarvél en útfærslan á þeim væri þess eðlis að frekar erfitt væri fyrirstarfsmenn hans að áætla vinnu við þær þar sem ekki væru til svokallaðarWSDL-lýsingar eða skjölun. Eina leiðin til að prófa þær væri að byrja á aðforrita á móti þeim til að prófa þær. Þar sem aðalstefnandi taldi ómögulegt aðkynna sér innviði bókunarvélarinnar með öðrum hætti óskaði hann eftirskilgreiningu á veðþjónustum vegna tenginga við bókunarvél. Bókunarkerfistefnda var svokallað „Ticket“ kerfi sem hannað var af sænskum aðila, TommyWiberg. Þessi aðili, sem veitti aðalstefndabókunarþjónustu, upplýsti aðalstefnanda um að ekki væru til skilgreiningar ávirkni bókunarvélarinnar og hún byði ekki upp á prufusvæði til að gera aðilumkleift að forrita á móti henni. Ítölvupósti forsvarsmanns aðalstefnanda til forsvarsmanns aðalstefnda þann 25.janúar 2012 segir:Hæ Erla. Þetta hjálpar eflaust eitthvað en það er ekkiaugljóst á þessari stundu hversu mikið þetta kemur að gagni eða hversu mikinntíma þetta sparar. En það er alla vega komið á hreint að skjölunin er ekki tilog hann ætlar ekki að leggja í þá vinnu :)Þetta er eflaust einn af ókostum þess að eiga viðsvona einyrkja. En eins og ég nefndi, þá erum við svo sem ekki óvanir svonavinnubrögðum og getum aðlagað okkur að þeim ­ eini gallinn er sá að við getumekki fastneglt tilboðið í þennan verkhluta. Þann 31.janúar 2012 svaraði forsvarsmaður aðalstefnda ofangreindu erindi meðsvohljóðandi tölvupósti:Ok við ætlum að funda í dag og taka ákvörðun en éggeri mér fulla grein fyrir því að þessi liður er ekki fastur í tilboðinu. Sendiþér niðurstöðurnar á eftir, gætum við hafist handa sem fyrst við að byrja áglæsilegum nýjum vef? Þann 1.mars 2012 sendi forsvarsmaður aðalstefnda tölvupóst þar sem hann tilkynnirstefnanda að ákveðið hafi verið að ganga til samninga við hann og óskaði eftirdrögum að samningi til yfirlestrar. Þann 19. mars 2012 var haldinn fundur ástarfsstöð aðalstefnanda þar sem farið var yfir samningsdrög. Þann 21.mars 2012 var haldinn fundur með forsvarsmönnum aðalstefnanda og aðalstefndaásamt Tommy Wiberg, sem var í forsvari fyrir rekstraraðila bókunarvélarinnarsem aðalstefndi notaði og eini starfsmaður þess félags. Tommy kom gagngerthingað til lands á vegum aðalstefnda vegna bókunarvélarinnar. Eftir fundinnvarð ljóst að taka þyrfti forritunarmál vegna bókunarvélarinnar til sérstakrarskoðunar. Þann 3.maí 2012 sendir Erla Vignisdóttir, forsvarsmaður aðalstefnda, póst tilforsvarsmanns aðalstefnanda, þar sem óskað er eftir fundi til að ganga frásamningi og öðrum formsatriðum.Verksamningur og þjónustusamningur voru síðan undirritaðir milliaðalstefnanda og aðalstefnda. Margeir Ingólfsson, verkefnastjóri hjáaðalstefnanda og stjórnarmaður, ritaði undir samningana fyrir höndaðalstefnanda og Guðrún Þórisdóttir, stjórnarmaður aðalstefnda, ritaði undirsamningana fyrir hönd aðalstefnda. Samningarnir eru dagsettir 7. og 8. mars 2012en aðalstefnandi kveður undirritun hafi farið fram þann 11. maí 2012 ogtölvuskeyti milli aðila benda til þess að dagsetningar á samningunum séu ekkiréttar. Verkefnastjóri hjá aðalstefnda og tengiliður vegna verksins var ErlaVignisdóttir. Verkefnastjóri hjá aðalstefnanda og tengiliður vegna verksins varMargeir Ingólfsson. Samkomulagið fól í sér að aðalstefnandi tók annars vegar aðsér að hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir stefnda og hins vegar mánaðarlegavefumsjónarþjónustu. Í samningnum var kostnaðaráætlun, þarsem taldir voru upp helstu vinnuliðir í tengslum við verkið. Sá fyrirvari vargerður af hálfu aðalstefnanda að stóri óvissuþátturinn í verkinu værivefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Þau væru þess eðlis að erfittværi fyrir aðalstefnanda að áætla nákvæmlega vinnu við þau þar sem ekki værutil svokallaðar WSDL-lýsingar á vefþjónustunni og því væri eina leiðin fyriraðalstefnanda sú að byrja að forrita á móti þeim til að prófa þær. Það gætiorðið til þess að kostnaðurinn við þann lið gæti orðið hærri eða lægri en gertværi ráð fyrir í samningnum. Samkvæmt kostnaðaráætlun skyldi vinna við vefsíðugerðina taka 383klukkustundir á tímagjaldinu 14.200 krónur og 10 klukkustundir á tímagjaldinu12.200 krónur, samtals 5.560.600 krónur, án vsk. Að auki var samið um aðveittur skyldi yrði 14% afsláttur þannig að til greiðslu kæmu 4.782.116 krónur,án vsk. eða 6.001.556 krónur auk 30.014 króna á mánuði. Áætlaðar voru 176klukkustundir af framangreindum 393 klukkustundum í vinnu viðvefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Greiðslufyrirkomulag samkvæmtsamningnum var þannig að 30% af tilboði skyldu greiðast við undirskriftsamnings, 40% þegar hönnun yrði afhent og 30% við afhendingu veflausnar. Öllaukaverk skyldu rukkuð samkvæmt verðskrá aðalstefnanda. Þá var aðalstefnda gertað greiða fast gjald mánaðarlega vegna kerfisleigu, þjónustusamnings,vefhýsingar, DND-hýsingar, leitarvélar og áskriftargjalds. Ekki var kveðið á umþað í samningi aðila hvenær verki skyldi lokið. Þann23. maí 2012 hófst vinna við verkið og stóð fyrsta lota verksins yfir til 20.ágúst 2012. Þann dag sendi forsvarsmaður aðalstefnda, Erla Vignisdóttir,forsvarsmanni aðalstefnanda tölvupóst og falaðist eftir upplýsingum umverkstöðu. Forsvarsmaður aðalstefnanda sendir svohljóðandi svar þann 21. ágúst2012:Vefuninni er lokið, uppsetning á hefðbundnum vefhlutumer langt komin og forritararnir eru byrjaðir á sinni vinnu. Þeir munu eflaustfljótlega kalla eftir einhverri hjálp frá Tommy. Þann 24.október 2012 sendi Stefán Laxdal, starfsmaður aðalstefnanda, Erlu Vignisdóttur,póst með útlistun á verkáætlun og upplýsti um stöðu verksins. Þann 12.nóvember 2012 sendi Stefán Laxdal framvinduskýrslu til Erlu Vignisdóttur vegna vinnufrá 1. til­ 11. nóvember, þann 19. nóvember2012 framvinduskýrslu vegna vinnu í 46. viku ársins, þann 27. nóvember 2012framvinduskýrslu vegna vinnu í 47. viku ársins, og þann6. desember 2012 framvinduskýrslu vegna vinnu í 48. viku ársins. Þann 6.desember 2012 tilkynnti Stefán Laxdal Erlu Vignisdóttur með tölvupósti aðvefurinn væri tilbúinn til efnisinnsetningar og að ákveðinn starfsmaðuraðalstefnanda myndi leiðbeina þeim við að setja upp ferðir og tengja þær. Þann 3.janúar 2013 sendir Erla Vignisdóttir póst fyrir hönd aðalstefnda þar sem gerðvar athugasemd við reikninga sem stemmdu ekki við tímaskýrslur sem lagðar höfðuverið fram. Um var að ræða mistök við reikningaútgáfu, þar sem tímatalning ískýrslum var gefin upp í hálfum stundum en í tímaskýrslum á reikningum varrukkað fyrir 2/3 úr klukkustund og leiðrétti aðalstefnandi umrædd mistök. Ekkivoru gerðar aðrar athugasemdir af hálfu aðalstefnda við útgefna reikninga eðatímaskýrslur. Í mars2013 var Guðmundur Stefán Þorleifsson, forritari hjá aðalstefnanda, í sambandivið Tommy Wiberg vegna bókunarvélarinnar og Tommy sendi þann 8. mars 2013tölvupóst til hans sem var svohljóðandi samkvæmt íslenskri þýðingu á honum:„... hér virðist einhver misskilningur vera á ferðinni– þetta forritaviðmót er ekki opinbert forritaviðmót heldur aðeins innraforritaviðmót sem þú ert að nota sem við erum að nota til að knýjabókunarvefinn.þar sem þetta er þróað fyrir viðskiptavininn fyrirmjög lítið fé og var hætt við áður en því var lokið geturðu ekki bara gert ráðfyrir að þetta sé birt opinbert viðmót!Grayline hefur verið upplýst um þetta og núverandikerfi tókst að laga sig að því nokkuð fljótt – en það tæki a.m.k. vikuvinnu aðgera alvöru opinbert forritaviðmót sem gray line vill ekki, né heldur höfum viðmannafla í þessum mánuði til þess.“ TommyWiberg sendi annan tölvupóst 18. mars 2013 og segir: „hey eins og ég hef sagtþér áður var þetta verkefni sem var hætt við áður en því lauk og er ekki meðallt fíneríið sem þú vilt – ég held ég hafi skrifað það áður.“ Þann20. mars 2013 sendi Stefán Laxdal framvinduskýrslu til Erlu Vignisdóttur vegnavinnu í mars 2013 og þann 17. apríl 2013 vegna vinnu í 14. og 15. vikuársins. Þann 12. og 21. mars 2012 voruhaldnir fundir um stöðu málsins á starfsstöð aðalstefnda. Á hinum síðarnefndafundi var farið yfir útgefna reikninga. Fundinn sátu Sigurdór Sigurðsson,fjármálastjóri aðalstefnda, og Margeir Ingólfsson fyrir hönd aðalstefnanda.Fjármálastjóri aðalstefnda hafði ekki verið viðstaddur fyrri fundi þar semverkið var til umræðu og hafði heldur ekki tekið þátt í fyrri samskiptum viðaðalstefnanda um verkframvindu. Var því farið yfir ástæður fyrir þeimaukakostnaði sem þegar hafði fallið til við vinnu við vefsíðu stefnda. Þann4.til 9. apríl 2013 fóru fram samskipti um vangoldna reikninga semaðalstefnandi hafði gefið út vegna verksins. Pétri Blöndal Gíslasyni var sentyfirlit yfir verkið og honum tilkynnt að allir vextir og dráttarvextir yrðufelldir niður ef vangoldnir reikningar yrðu greiddir, en umræddir reikningarvoru ekki greiddir. Ítölvupósti aðalstefnanda, dags. 21. júní 2013, til fjármálstjóra aðalstefndasegir að samkomulag hafi verið gert á síðasta fundi aðila um að aðalstefndigerði upp útistandandi skuld því þá væru þeir nokkurn veginn á pari. Til aðleysa málið hafi verið samið um að tímaverðið yrði 14.200 kr. í stað 15.800 kr.og gefinn yrði 30% afsláttur af því. Miðað við þennan dag væri vinna samkvæmttímaskýrslum 1.677 klst. sem þýddi heildarkostnað upp á 16.669.380 kr., en tilþessa hefði aðalstefndi aðeins greitt 13.077.154 kr. og eftirstöðvar væru því3.592.226 kr. Allar tölur væru án virðisaukaskatts. Þá var skorað á aðalstefndaað greiða eins fljótt og auðið væri þar sem þetta fé skipti lítið fyrirtækieins og aðalstefnanda mjög miklu máli. Sama daga svaraði fjármálstjóriaðalstefnda og kvað þetta langt frá þeirri niðurstöðu sem hann hélt að gengiðhefði verið út frá. Daginn eftir sendur Pétur Blöndal Gíslason starfsmaðuraðalstefnda, póst til aðalstefnanda og sagði þetta langt frá þeim skilningi semhann hefði haft eftir síðasta fund. Eftir25. júní 2013 var vinna aðalstefnanda við vefsíðuna stöðvuð vegna vanefndaaðalstefnda. Þann 29. júlí 2013 var haldinn sáttafundur aðila þar sem farið varyfir málið og lagði aðalstefnandi til að aðalstefndi greiddi útistandandireikninga ella yrði send greiðsluáskorun og aðalstefnandi myndi falla fráveittum afsláttum. Þann 9.ágúst 2013 sendi aðalstefndi aðalstefnanda áskorun um samningsefndir og tókjafnframt fram að þeir efnisþættir sem unnir hefðu verið af aðalstefnanda ogafhentir aðalstefnda hefðu ekki fullnægt þeim kröfum sem leiddi af samningi ogeðli málsins. Þannig hafi efnisþættir verið gallaðir og aðalstefnda ónothæfir.Fyrir lægi að ekki hefði verið samið sérstaklega um það hvenær vefsíðan hefðiátt að vera tilbúin, en ráða mætti af samskiptum aðila að stefnt yrði að því aðhún yrði tilbúin til notkunar um mánaðamótin september/október 2012. Skorað vará aðalstefnanda að efna skyldu sína samkvæmt verksamningnum með afhendingu ánothæfri og gallalausri vefsíðu eigi síðan er 6. september 2013. Yrðiaðalstefnandi ekki við þessari áskorun áskildi aðalstefndi sér allan rétt tilað rifta verksamningnum og krefjast skaðabóta vegna alls þess tjóns semvanefndir aðalstefnanda hefðu haft í för með sér. Þann 5.september 2013 sendi lögmaður aðalstefnanda greiðsluáskorun oginnheimtuviðvörun til aðalstefnda, þar sem skorað var á aðalstefnda að greiðavangoldna reikninga vegna verksins. Í innheimtubréfinu segir að alls sévangoldin fjárhæð 9.497.9333 kr. með kostnaði, en höfuðstóll reikninga ívanskilum samtals 9.025.9565 kr. Greiðslufall hafi orðið af hálfu aðalstefndaþann 1. janúar 2012 en í þágu verksins hafi aðalstefnandi haldið verkinu áframþrátt fyrir vanefndir í þeirri trú að aðalstefndi myndi bæta úr þeim. Þegar íljós hafi komið að aðalstefndi hafi ekki brugðist með neinu móti við ítrekuðuminnheimtuviðvörunum og greiðsluáskorunum hafi verið ljóst að aðalstefnandi gatekki haldið áfram vinnu fyrr en aðalstefndi bætti úr vanefndum sínum. Þá varþví mótmælt að aðalstefnandi hefði með nokkrum hætti vanefnt samninginn afsinni hálfu og hefði aðalstefnandi aldrei skuldbundið sig til að skilavefsíðunni um mánaðamótin september/október 2012. Þá hafi aðalstefndi fyrstsett fram þessar mótbárur sínar um að aðalstefnandi hefði ekki efnt samninginneftir að aðalstefndi var krafinn um greiðslu á vangoldnumverksamningsgreiðslum. Þann 9. september 2013 sendi lögmaður aðalstefnda yfirlýsingu um riftunverksamnings til aðalstefnanda. Mál þetta var síðan þingfest þann 1. október2013 og gagnstefna var þingfest 5. nóvember 2013. Gagnsök var sameinuð aðalsökþann 27. nóvember 2013. Þann 27. nóvember 2013 lagði lögmaðuraðalstefnda fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns, en hún hljóðaði svo: „Þess er óskað að matsmaður láti í téskriflegt og rökstutt álit um þau atriði sem tilgreind eru hér á eftir. Er þessóskað að við matið verði höfð hliðsjón af verksamningi aðila, framlögðumdómskjölum og góðum venjum við sambærilega vefsíðugerð.Er þess óskað að matsmaður skoði og meti vefsíðu semmatsþoli útbjó fyrir matsbeiðanda og kanni eftirfarandi atriði með tilliti tilþess hvort um galla sé að ræða, orsök þeirra og afleiðingar, leiðir til úrbótaog kostnað við úrbætur. Nánar tiltekið er óskað eftir því að matsmaður skoðieftirfarandi liði og meti:Gallar í vefsíðuHvort uppsetning síðunnar, frágangur hennar og eftir atvikum annað sem skiptir máli sé fullnægjandi og í samræmi við hefðbundnar vefsíður aðila í sambærilegri atvinnustarfsemi og matsbeiðandi.Telji matsmaður síðunni ábótavant, þá meti hann hvaða leiðir séu til úrbóta og kostnað við þær.Tenging við bókunarvél Hvort matsþola hafi tekist með fullnægjandi hætti að tengja vefsíðuna við bókunarvél matsbeiðanda svo unnt sé að panta ferðir með eðlilegum hætti þ.á.m. með spjaldtölvum og snjallsímumVinna í vefsíðunni Hvort unnt sé að rekja hvort matsþoli hafi unnið að lagfæringum í vefsíðunni síðan að forsvarsmenn matsþola lýstu því yfir, á sáttafundi dags. 25. júní 2013, að þeir hygðust ekki vinna frekar í vefsíðunni án frekari greiðslna. Jafnframt hvenær unnið var síðast í vefsíðunni skv. fyrirliggjandi skrám.Kostnaður vegna vefsíðugerðarinnarHvort eðlilegt geti talist að greiða 29.940.445 krónur fyrir vefsíðu af því tagi sem matsþoli útbjó fyrir matsbeiðanda samkvæmt verksamningi aðila og hvort slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð.Ef svarið við staflið a. er neikvætt, þá leggi matsmaður mat á það hvert sé eðlilegt og sanngjarnt verðmæti vefsíðunnar á því vinnslustigi og með þeirri virkni sem hún birtist matsmanninum.Þess er óskað að matsmaður fjalli einnig um önnuratriði sem hann telur máli skipta í tengslum við framangreind atriði. Þess eróskað að matsmaður meti hver er ástæða fyrir göllum sé og hvað fór úrskeiðis.“Aðalstefndilagði jafnframt fram bókun þar sem fram kom að þann 12. nóvember 2013hefði helsti samkeppnisaðili, Reykjavík Excursions – Kynnisferðir, opnað nýjaheimasíðu sem útbúin hefði verið af aðalstefnanda. Þannig eigi fullyrðingaraðalstefnda, sem fram komi í greinargerð í gagnsök, um að sú vinna sem innthafi verið af hendi fyrir aðalstefnda geti á engan hátt nýst aðalstefnanda viðriftun, ekki við rök að styðjast. Lögmaður aðalstefnanda mótmælti bókuninni semhann kvað vera nýja málsástæðu og óskaði eftir fresti til að kynna sérframkomin gögn. Aðalstefnandi lagði síðan fram bókun þann 11. desember 2013 þarsem hann mótmælti bókun stefnda frá 12. nóvember 2013 sem skriflegummálflutningi og nýrri málsástæðu. Aðalstefndi lagði jafnframt fram bókun þarsem hann gerði athugasemdir við beiðni aðalstefnda um dómkvaðningu matsmanns.Þann 15. janúar 2014 vardómkvaddur matsmaður, skv. framangreindri matsbeiðni og til að framkvæma hiðumbeðna mat, skipaður Ásmundur Bjarnason tölvunarfræðingur, forstöðumaðurupplýsingasviðs Sjóvár.Matsgerð dómkvadds matsmanns, dags. 18. mars2014, var síðan lögð fram 15. apríl 2014 og voru niðurstöður matsmanns sem hérsegir:„Matsliður 1, Gallar í vefsíðuBeiðni matsbeiðanda:„Hvort uppsetning síðunnar, frágangur hennar og eftir atvikum annað sem skiptir máli sé fullnægjandi og í samræmi við hefðbundnar vefsíður aðila í sambærilegri atvinnustarfsemi og matsbeiðandi.Telji matsmaður síðunni ábótavant, þá meti hann hvaða leiðir séu til úrbóta og kostnað við þær.“Skv. gögnum málsins, þá er vinnu við vefsíðuna erekki lokið, en vinna við vefsíðuna var stöðvuð af hálfu matsþola eftir 25. júní2013.Það er rétt að byrja á því að skýra út í hvaða stöðuverkefnið var á þeim tímapunkti m.v. sýn matsmanns. Matsmaður lítur svo á aðbúið hafi verið að afhenda verkkaupa vefinn til efnisinnsetningar og prófunar.Verkinu er hinsvegar ekki lokið, þ.e. ekki var búið að klára endanlega allavirkni vefsins og framkvæma allar prófanir. Á gögnum málsins verður ekki annaðséð en að verkefnið hafi verið í eðlilegum farvegi, þ.e. prófanir stóðu yfir ogvinna við lagfæringar á athugasemdum úr prófunum. Þá stóð einnig yfir vinna viðefnisinnsetningu en í því felst m.a. innsetning á almennu efni, tengja samanferðir og ítarefni milli vefsíðu og bókunarvélar ásamt nánari skilgreiningum.Skv. verkefnavef matsþola voru á þeim tímapunkti nokkrar útistandandiathugasemdir sem komið höfðu út úr prófunum. Verður ekki annað séð en að þærathugasemdir séu ennþá opnar og í fullu gildi m.v. stöðu verksins og virknivefsins á þessum tímapunkti. Mat á vefsíðunni fór þannig fram að fyrsta yfirferðfór fram á fundi 10. mars hjá matsþola og í framhaldinu fékk matsmaður aðgangað síðunni til að gera sjálfstæðar athuganir sem framkvæmdar voru 10. – 16.mars. Ein bókun var kláruð til enda meðþví að greiða með kreditkorti en þrátt fyrir að vefurinn eigi að keyra á mótibókunarvélinni í prófunarumhverfi, þá virðist öll kortameðhöndlunbókunarvélarinnar vera raunkeyrð, þ.e. pöntunin var raunverulega skuldfærð afviðkomandi kreditkorti. Öll sú virkni/vinnsla gekk hinsvegar athugasemdalaustog pöntunar- og greiðslukvittun skiluðu sér hratt og örugglega. Í ljósi þessa,var ekki látið reyna á frekari prófanir með kreditkortum, heldur stöðvað ágreiðslusíðunni (e. Customer information & payment).Vefsíðan lítur ágætlega út, það hefur greinilegaverið lögð mikil vinna í hönnun og uppsetningu vefsíðunnar. Boðið er upp áskemmtilegar framsetningar á dagsferðum (Day tours) og pakkaferðum (TourPackages) ásamt tengingum við Google Maps, umsögnum viðskiptavina, ítarlegrilýsingum á ferðum o.fl. Aðeins vantar þó upp á endanlega virkni vefsins en þaðer að mestu í samræmi við opnar athugasemdir á verkefnavef matsþola.Það skal tekið fram að matsmanni var ekki alltaf ljóst hvers kyns var ef virknireyndist ekki alveg sem skyldi, en þar gat verið um eitt af eftirtöldum atriðumtil að dreifa :Vefun/forritun ekki alveg lokið eða ábótavantEfnisinnsetningu ábótavant, t.d. tengingar/skilgreiningar milli bókunarvélar og vefsíðu Prófunargögn mögulega of gömul í einhverjum tilfellum (frá 2013) og hafi því þannig áhrif á virkni/birtingu.Niðurstaða:Eins og fram kemur hér að ofan, þá er verkinu ekki lokið en vefsíðan lofar góðu. Staðan er því sú að vefsíðan virðist komin með alla helstu grunnvirkni og vefforritun virðist vera mjög langt komin. Búið er að greiða úr flestum tæknilegum flækjum sem tengjast bókunarvélinni en það eru útstandandi atriði sem ekki hafa verið kláruð, eins og fyrr segir. Matsmanni þykir því ekki rétt að tala um galla í þessu sambandi, hér er um að ræða verkefni sem ekki er lokið. Matsmaður metur það svo að ef vefsíðan yrði fullkláruð m.v. þá virkni sem nú er fyrirliggjandi, þá myndi hún fyllilega standast samanburð við aðrar vefsíður aðila í sambærilegri atvinnustarfsemi og verkkaupi.Eðlilegasti kosturinn væri að taka upp þráðinn og klára verkefnið. Það virðist ekki vera langt í land eftir þótt matsmaður treysti sér ekki til að meta umfang þeirrar vinnu sem eftir er. Það sem þarf að þarf að klára mun krefjast vinnu frá bæði verksala og verkkaupa en í grófum dráttum er það eftirfarandi: Klára vinnu varðandi virkni á vefnum, slípa til vegna spjaldtölva og snjallsíma en önnur atriði eru flest skráð á verkefnavef matsþola.Klára vinna við efnisinnsetningu; t.d. tengja „activities“ við ferðir og klára tengja ferðir í bókunarvél við ítarupplýsingar á vefnum. Framkvæma formlegar lokaprófanir og lagfæringar sem þarf að framkvæma í framhaldi af því.Matsliður 2: Tenging við bókunarvélBeiðnimatsbeiðanda:„Hvort matsþola hafi tekist meðfullnægjandi hætti að tengja vefsíðuna við bókunarvél matsbeiðanda svo unnt séað panta ferðir með eðlilegum hætti þ.á.m. með spjaldtölvum og snjallsímum.“Þessi matsliður er nátengdur matslið 1 og ber aðskoða í því samhengi.Á fundi með matsþola þ. 10. mars s.l. kom fram aðplanið var að klára fyrst þann hluta sem snýr að borð- og fartölvum en eftirværi að slípa viðmótið betur til fyrir spjaldtölvur og snjallsíma; skala myndirog prófa/klára forritsköll en vefsíðan er hönnuð sem s.k. „snjall vefur“ sem á að aðlaga sig aðólíkum skjástærðum (e. responsive).Niðurstaða:Eins og fram kemur í matslið 1 hér fyrir ofan, þá er verkinu ekki lokið.Almennt gekk þó ágætlega að finna ferðir og panta (greiðsluhluta að mestusleppt sbr. matslið 1) úr borð- og fartölvu en úr spjaldtölvu og snjallsímaskalast vefsíðan ágætlega en ekki reyndisthægt að klára pöntunina af fyrrgreindum ástæðum. Matsliður 3: Vinna í vefsíðunniBeiðni matsbeiðanda:„Hvort unnt sé að rekja hvort matsþolihafi unnið að lagfæringum í vefsíðunni síðan að forsvarsmenn matsþola lýstu þvíyfir, á sáttafundi dags. 25. júní 2013, að þeir hygðust ekki vinna frekar ívefsíðunni án frekari greiðslna. Jafnframt hvenær unnið var síðast í vefsíðunniskv. fyrirliggjandi skrám.“Verkefnavefur matsþola (BaseCamp) Á verkefnavefnum voru þrjár uppfærslur sem eiga sér stað eftir 25. júní semmögulega gátu bent til þess að unnið hafi verið í verkefninu eftir 25. júní. Áfundi með matsþola þ. 10. mars upplýsti Guðmundur Þorvaldsson að þessi atriðihefðu verið kláruð löngu áður en gleymst hafi að merkja þau sem„completed“ eða lokuð.Skoðun á tímaskráningum matsþola bendir til aða.m.k. tvö af þessum atriðum hafi veriðunnin í maí 2013.Aðrar uppfærslur á verkefnavefnum ganga að mestuleyti út á að taka hlutaðeigandi aðila úr viðkomandi athugasemd (assignment).Ástæðan er sú að verkefnavefurinn er notaður í fleiri verkefnum þar semstarfsmenn matsþola sjá allar athugasemdir sem skráðar eru á þá. Þegar stefndií að einhver bið yrði á frekari vinnu í verkefninu fyrir matsbeiðanda, þá grípamenn til þess ráðs að taka athugasemdirnar (ígildi verkbeiðni) af sér til aðþeir sjái eingöngu athugasemdir í verkefnum í vinnslu. SVN (vefútgáfustjórnunarkerfi matsþola)Matsþoli notar vefútgáfustjórnunarkerfi sem nefnist SVN til að halda utan umallar hugbúnaðarbreytingar sem eru framkvæmdar. Þar voru tvær færslur skráðareftir 25. júní 2013. Á fundi með matsþola þ. 10. mars upplýsti MargeirIngólfsson og Atli Páll að þessar færslur stöfuðu frá almennum uppfærslum á SVNútgáfustjórnunarkerfinu, þvert á öll verkefni. Matsmaður fékk að skoða þessarfærslur og það sem á baki þeim lá og var það staðfest í þeirri skoðun að skv.útgáfustjórnunarkerfinu eru síðustu hugbúnaðarbreytingar á vefsíðunni frá 11.júní 2013.Tímaskráningar Sundurliðaðar tímaskráningar eru hluti af dómsskjölum en þar verður ekki séð aðskráður hafi verið tími vegna vinnu við vefsíðuna eftir 25. júní 2013.Niðurstaða: Matsmaður getur ekki séð að matsþoli hafi unnið að lagfæringum ívefsíðunni eftir 25. júní 2013.Matsliður 4: Kostnaður vegnavefsíðugerðarinnarBeiðnimatsbeiðanda:„Kostnaður vegna vefsíðugerðarinnarHvort eðlilegt geti talist að greiða 29.940.445 krónur fyrir vefsíðu af því tagi sem matsþoli útbjó fyrir matsbeiðanda samkvæmt verksamningi aðila og hvort slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð.Ef svarið við staflið a. er neikvætt, þá leggi matsmaður mat á það hvert sé eðlilegt og sanngjarnt verðmæti vefsíðunnar á því vinnslustigi og með þeirri virkni sem hún birtist matsmanninum.“Verkefnið sem hér um ræðir var tvíþætt. Annars vegarfólst það í hönnun, uppsetningu og forritun á vefsíðu fyrir matsbeiðanda. Hinsvegar að samþætta bókunarvél matsbeiðanda við vefinn.Kostnaður vegna vefsíðugerðar og samþættingu fellurnánast eingöngu til vegna vinnu. Það er einkum tvennt sem hefur áhrif á hækkunkostnaðar í slíkum verkefnum; aukaverk og ófyrirsjáanleg vinna. Bókunarvél matsbeiðanda er ákveðin þungamiðja í ölluþessu verkefni, en mikil vinna í vefsíðunni fellur til vegna samþættingar viðbókunarvélina. Eftirfarandi eru nokkur dæmi úr matsgögnum sem matsmaður telurgeta valdið ófyrirsjáanlegri vinnu.Skjölun á vefþjónustum bókunarvélarinnar er mjög takmörkuð og ábótavant. Vefþjónustur bókunarvélarinnar skila „any object“ til baka og engin skjölun á skilagildum. Forritun krafðist þekkingu á „business lógík“ bókunarvélarinnar, þekkingu á gagnatöflum og hvernig þær tengdust (foreign keys), í raun var verið að skrifa beint ofan í töflur bókunarvélarinnar með mjög takmarkaðri villuprófun af hálfu bókunarvélarinnar. Þetta kallar á talsverða aukavinnu við að setja sig inn í innviði bókunarvélarinnar sem ekki ætti að þurfa.Það þarf að halda utan um „business lógík“ báðum megin; vefsíðan þarf að halda utan um innkaupakörfuna (e. suitcase), afsláttarútreikninga og þar með endanlega verðútreikninga. Þetta eru atriði sem eðlilegt hefði verið að láta bókunarvélinni eftir að halda utan um en matsþoli vann þessa vinnu vefsíðumegin.Pökkun inn í raunverulegar vefþjónustur sem eðlilegast hefði verið að gera í bókunarvélinni en á endanum var það matsþoli sem framkvæmdi þá vinnu.Það er ekki annað að sjá en að matsbeiðandi sé velupplýstur um öll þau vandamál og takmarkanir ábókunarvélinni sem upp koma í ferlinu en niðurstaðan virðist alltaf verasú sama; að matsþoli haldi áfram vinnu við við forritun og samþættingu viðbókunarvéli matsbeiðanda en bókunarvélin virðist ekki uppfylla „best practices“varðandi högun og útfærslu. Það er ljóst að vinna vegna samþættingar viðbókunarvélina vegur mjög þungt í þessu verkefni. Hér að ofan hafa verið rakinnokkur af þeim atriðum sem valda því aðvinnuþátturinn verður umtalsvert meiri en eðlilegt gæti talist, sem verður aðskrifast að miklu leyti á högun og útfærslu bókunarvélarinnar. Það er einnigljóst að matsþoli tekur að sér talsverða vinnu í verkefninu sem eðlilegra hefðiverið að útfæra í bókunarvél matsbeiðanda.Niðurstaða:Matsmaður telur að kostnaður við hugbúnaðarverkefni af þessu tagi getiauðveldlega farið úr böndunum. Varðandi almennar venjur í vefsíðugerð, þá telurmatsmaður að matsþoli hafa gert vel í því að halda matsbeiðanda vel upplýstumvarðandi um framgang verkefnisins og þeim áskorunum sem matsþoli stóð frammifyrir í verkefninu.Ótölusettur matsliður almenns eðlisBeiðni matsbeiðanda:„Þess er óskað að matsmaður fjallieinnig um önnur atriði sem hann telur máli skipta í tengslum við framangreindatriði. Þess er óskað að matsmaður meti hver er ástæða fyrir göllum sé og hvaðfór úrskeiðis.“Niðurstaða:Matsmaður vísar til matsliða 1 og 4.“ Í samaþinghaldi og matsgerð lagði aðalstefndifram bókun þar sem hann gerði athugasemdir við matsgerðina,matspurningum hefði ekki öllum verið svarað og svör ekki vel rökstudd ogmatsmann hafi skort þekkingu og kunnáttu til að meta það sem meta hafi átt.Dómkvaddur matsmaður kom fyrir dóm þann 20. maí 2013 og urðu lögmennaðila sammála um að matsmanni yrði falið að endurskoða matsgerð sína. Þann 30.maí var síðan lög fram ósk um endurmat á matsgerð. Í ósk um endurmat á matsgerðkemur fram að aðilar hafi komist að samkomulagi um að óska eftir endurmati á 4.lið matsbeiðnar til fyllingar því svari sem nú liggi fyrir og rétt sé að takafram að orðalag spurningarinnar standi í samhengi við þann inngang sem sé aðfinna í matsbeiðni matsbeiðanda í 4. lið. Þess var óskað að matsmaður svaraðieftirfarandi spurningum:Hvort eðlilegt geti talist að greiða 29.940.445 kr. fyrir þá vinnu sem matsþoli hefur unnið í þágu matsbeiðanda, skv. verksamningi, dags. 7. mars 2012 og hvort slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð.B – liðurinn spurningar standi óhaggaður eins og hann sé í upphaflegri matsbeiðni matsbeiðanda. Í samaþinghaldi var lagður fram viðauki við matsgerðina, dags. 30. maí 2014. Íinngangi kemur fram að matsmaður vísi til nánari fyllingar fyrirliggjandimatsgerðar til skýrslu sinnar fyrir dóminum. Í kjölfar þeirrar skýrslugjafarhafi matsbeiðandi og matsþoli orðið sammála um að leggja fyrir matsmanninn aðumorðaða matspurningu í a hluta 4. matsliðar en b hluti 4. matsliðar skalstanda óhaggaður eins og hann sé í upphaflegri matsbeiðni. 4. matsliður hljóðar því svo:„Kostnaður vegna vefsíðugerðarinnarHvort eðlilegt geti talist að greiða kr. 29.940.445 fyrir þá vinnu sem matsþoli hefur unnið í þágu matsbeiðanda, skv. verksamningi dags. 7. mars 2012 og hvort slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð.Ef svarið við staflið a. er neikvætt, þá leggi matsmaður mat á það hvert sé eðlilegt og sanngjarnt verðmæti vefsíðunnar á því vinnslustigi og með þeirri virkni sem hún birtist matsmanninum.“Umfjöllunmatsmanns:Verkefnið sem hér um ræðir var tvíþætt. Annars vegarfólst það í hönnun, uppsetningu og forritun á vefsíðu fyrir matsbeiðanda. Hinsvegar að samþætta bókunarvél matsbeiðanda við vefinn.Kostnaður vegna vefsíðugerðar og samþættingu fellurnánast eingöngu til vegna vinnu. Það er einkum tvennt sem hefur áhrif á hækkunkostnaðar í slíkum verkefnum; aukaverk og ófyrirsjáanleg vinna. Bókunarvél matsbeiðanda er ákveðin þungamiðja í ölluþessu verkefni, en mikil vinna í vefsíðunni fellur til vegna samþættingar viðbókunarvélina. Eftirfarandi eru nokkur dæmi úr matsgögnum sem matsmaður telurað hafi beinlínis valdið ófyrirsjáanlegri vinnu.Skjölun á vefþjónustum bókunarvélarinnar er mjög takmörkuð og ábótavant. Vefþjónustur bókunarvélarinnar skila „any object“ til baka og engin skjölun á skilagildum. Forritun krafðist þekkingu á „business lógík“ bókunarvélarinnar, þekkingu á gagnatöflum og hvernig þær tengdust (foreign keys), í raun var verið að skrifa beint ofan í töflur bókunarvélarinnar með mjög takmarkaðri villuprófun af hálfu bókunarvélarinnar. Þetta kallar á talsverða aukavinnu við að setja sig inn í innviði bókunarvélarinnar sem ekki ætti að þurfa.Það þarf að halda utan um „business lógík“ báðum megin; vefsíðan þarf að halda utan um innkaupakörfuna (e. suitcase), afsláttarútreikninga og þar með endanlega verðútreikninga. Þetta eru atriði sem eðlilegt hefði verið að láta bókunarvélinni eftir að halda utan um en matsþoli vann þessa vinnu vefsíðumegin.Pökkun inn í raunverulegar vefþjónustur sem eðlilegast hefði verið að gera í bókunarvélinni en á endanum var það matsþoli sem framkvæmdi þá vinnu.Það er ekki annað að sjá en að matsbeiðandi sé velupplýstur um öll þau vandamál og takmarkanir ábókunarvélinni sem upp koma í ferlinu en niðurstaðan virðist alltaf verasú sama; að matsþoli haldi áfram vinnu við við forritun og samþættingu viðbókunarvéli matsbeiðanda en bókunarvélin virðist ekki uppfylla „best practices“varðandi högun og útfærslu. Það er ljóst að vinna vegna samþættingar við bókunarvélinavegur mjög þungt í þessu verkefni. Hér að ofan hafa verið rakin nokkur af þeimatriðum sem valda því að vinnuþátturinnverður umtalsvert meiri en eðlilegt gæti talist, sem verður að skrifast aðmiklu leyti á högun og útfærslu bókunarvélarinnar. Það er einnig ljóst aðmatsþoli tekur að sér talsverða vinnu í verkefninu sem eðlilegra hefði verið aðútfæra í bókunarvél matsbeiðanda.Þegar kemur að almennum venjum í vefsíðugerð, þá erviðskiptavinurinn í öndvegi og reynt að uppfylla allar óskir hans. Ekki er tilneinn almennur verðmiði á vefsíðu en kostnaður vegna vefsíðugerðar (og þar meðsamþættingu við önnur kerfi sbr. bókunarvélina) fellur nánast eingöngu tilvegna vinnu. Óvissuþættir tengdir bókunarvélinni eru margir en óvissunni er flaggað af matsþola allt frá greiningarfasa,í verksamningi (vísað til þess sem „Stóri óvissuþátturinn“) og svo ítrekað ámeðan unnið var í verkefninu. Niðurstaða:Sé tekið tillit til allra ofangreindra atriða, þá telur matsmaður aðeðlilegt geti talist að greiða kr. 29.940.445 fyrir alla þá vinnu sem matsþolihefur unnið í þágu matsbeiðanda og að slíkt samrýmist almennum venjum ívefsíðugerð.“III. Aðalstefnandibyggir málatilbúnað sinn fyrst og fremst á meginreglum kröfuréttar ogsamningaréttar og lögum um lausafjárkaup, nr. 50/2000. Aðalstefnandi ogaðalstefndi hafi gert með sér samkomulag um að aðalstefnandi tæki annars vegarað sér að hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir aðalstefnda og hins vegar ummánaðarlega vefumsjónarþjónustu. Aðalstefnda hafiborið að greiða fyrir þá vinnu sem aðalstefnandi innti af henti í samræmi viðverðtilboð sem gefið hafi verið í hverja unna klukkustund. Öll aukaverk skylduþá innheimt skv. verðskrá aðalstefnanda. Þá hafi aðalstefnda borið að greiðafast gjald mánaðarlega vegna kerfisleigu, þjónustusamnings, vefhýsingar,DNS-hýsingar, leitarvélar og áskriftargjalds. Íverksamningi aðila sé verkáætlun fyrir verkið, sem byggi á greiningarvinnu semunnin hafi verið áður en samningurinn hafi verið undirritaður. Við þáverkáætlun hafi þó verið gerður sérstakur fyrirvari, en í verklýsinguverksamningsins segi: Stóri óvissuþátturinn í þessu verkefni eru vefþjónustusamskiptin við bókunarvél verkkaupa en útfærslan á þeim er þess eðlis að frekar erfitt er fyrir okkur að áætla nákvæmt vinnu okkar við þær. Þar sem ekki eru tilsvokallaðar WSDL lýsingar á vefþjónustunum, þá er eina leiðin fyrir okkur að byrja að forrita á móti þeim til að prófa þær. Það gæti orðið til þess að kostnaðurinn við þann lið gæti annað hvort hækkað eða lækkað umfram þá áætlun sem þessi verksamningurbyggir á.Aðalstefnandi hafi upplýst aðalstefnda um þessa óvissu strax þegarviðræður hófust um verkið, nánar tiltekið á fundi aðila þann 18. janúar 2012.Allir liðir í verkáætlun aðalstefnanda, sem ekki ríkti óvissa um, hafi staðistsvo til að öllu leyti. Viðbótarvinna hafi fallið til vegna verulegra vandkvæða við forritunarvinnu í tengslum við bókunarvél aðalstefnda. Ómögulegt hafiverið fyrir aðalstefnanda að gera sér grein fyrir umfangi þeirrar vinnu áður enverkið hófst. Á öllum stigum verksins hafiaðalstefndi verið upplýstur um verkframvindu. Þá hafi verið haldnir reglulegirfundir þar sem aðilar ræddu um verkið og þau vandamál sem stöfuðu af því að samþætta vefinn við bókunarvél stefnda. Á þessum fundum hafi aldreikomið fram óskir um að aðalstefnandi léti af frekari vinnu við verkið og ekkihafi heldur komið fram óskir um að gerðar yrðu breytingar á umfangi verksins.Þvert á móti hafi það alltaf verið niðurstaða fundanna og samskiptanna að haldaverkinu áfram. Þá hafi verið ljóst aðaðalstefndi hafi sjálfur verið meðvitaður um þá vankanta sem voru á bókunarvélinni, enda hafi Pétur Blöndal Gíslason, forsvarsmaður aðalstefnda, haftsamband við forsvarsmann stefnanda og lýst yfir áhyggjum sínum af bókunarvélinni, m.a. með tilliti til þess hversu brothætt hún væri og hverjar afleiðingar það hefði fyrir rekstur aðalstefnda efbókunarvélin virkaði ekki sem skyldi. Forsvarsmaður aðalstefnanda hafi stungiðupp á því að fá hlutlausan og sérfróðan aðila til að taka bókunarvélina til skoðunar og leggja mat á áhættu aðalstefnda af því að reka og selja allar ferðir ígegnum þessa bókunarvél. Óskar Ingvarsson kerfisfræðingur hafi verið fenginntil verksins og hafi hann í kjölfarið átt fund með aðalstefnanda. Aðalstefndihafi ekki breytt afstöðu sinni og verkið hafi haldið áfram. Á meðan á verkinu hafi staðið, nánar tiltekið þann 1. janúar 2013, hafi orðið greiðslufall af hálfuaðalstefnda þegar verkreikningur nr. 20409, sem aðalstefnandi gaf út vegnaverksins, hafi ekki verið greiddur. Í þágu verksins hafi aðalstefnandi þóhaldið vinnu sinni áfram fyrst um sinn þrátt fyrir vanefndir aðalstefnda íþeirri trú að aðalstefndi bætti úr þeim við fyrsta tækifæri.Aðalstefndi hafi heldur ekki greitt aðra reikninga sem gefnir voru útvegna verksins eftir þettaog greiðsluáskorunum hafi verið beint að honum vegna þessara vanefnda. Ekkerthafi orðið úr úrbótum aðalstefnda þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir þar aðlútandi. Aðalstefnandi hafi þáneyðst til að leggja af vinnu við verkið til að komast hjá frekara tjóni vegna vanefndanna. Aðalstefnandi hafiþó þegar lokið verki sínu að mestu leyti og það eina sem hafi verið eftir hafiverið að aðalstefndi lyki sinni vinnu við efnisinnsetningu á vefinn. Í kjölfarþess eigi sér stað lokaprófanir og lagfæringar og loks sé opnað fyrir netumferðá vefinn. Aðalstefnandi og aðalstefndi hafiátt allnokkra fundi þar sem þeir hafi freistað þess að ná sáttum um uppgjörvangoldinna reikninga. Eftir að útséð hafi verið um að unnt væri að sættamálið, hafi aðalstefndi sent aðalstefnanda áskorun um skil á gallalausri ognothæfri vefsíðu. Aðalstefnandi byggir á því að í samræmi við meginreglur kröfuréttar, geti aðalstefndi ekki gert kröfu um aðaðalstefnandi vinni frekar að gerð vefsíðunnar þar sem hann hafi vanefnt skyldur sínar verulega með því að greiða ekki verkreikninga vegna þeirrar vinnu sem þegar hefur verið unnin í verkinu. Því hafi greiðsluáskorun beint að aðalstefnda í kjölfar þess að ofangreind áskorun barst. Í kjölfar greiðsluáskorunarinnar hafiborist yfirlýsing aðalstefnda um riftunverksamnings og hafi riftun byggst á því að aðalstefnandi hefði vanefnt skyldur sínar skv. verksamningiþar sem verkið hefði tafist og að þeir verkþættir sem afhentir hefðu verið væru haldnir verulegum göllum. Í fyrstalagi telur aðalstefnandi að það sæti furðu að andmæli við þeim verkþáttum sem höfðu verið afhentir var ekki teflt fram fyrr en aðalstefnandi hafði hafið löginnheimtu á hendur aðalstefnda vegna vangoldinnaverkreikninga. Þeir verkþættir sem höfðu verið afhentir hafi þó á fyrri stigum verið látnir sæta prófun í gæðaprófunarferli semaðalstefnandi geri á sinni vinnu og hafði aðalstefndi hvorki haft uppi andmælivið þeim verkþáttum á því stigi né heldur eftir að hafa fengið vefinn afhentantil efnisinnsetningar. Í annanstað hafi aðalstefndi ekki að neinu leyti vikið að því í hverju hinn meintigalli á verkþáttum hafi falist, en það sé ljóst að á meðan vinnu við vefinn séekki lokið geti aðalstefndi ekki tekið hann til fullrar notkunar. Vinna viðvefinn sé þó það langt komin að þegar hafi starfsmenn aðalstefnanda ogaðalstefnda getað bókað ferðir í gegnum hann. Aðalstefnandi vísar í þvísamhengi til dskj. nr. 25. Þar megi sjá að starfsmaður aðalstefnda prófibókunarferlið og fái staðfestingar um að bókanir í gegnum vefinn hafi farið ígegn. Umræddar prófanir hafi átt sér stað þann 15. júlí 2013. Í þriðjalagi hafi aðalstefndi engar athugasemdir gert við þá reikninga sem út vorugefnir ef frá er talin athugasemd sem gerð hafi verið þann 3. janúar 2013 vegnamistaka við skuldfærslu á tímum sem síðan hafi verið leiðrétt. Mótbárur semaðalstefndi ætli að bera fyrir sig vegna útgefinna reikninga hafi þurft aðberast án tafar, sbr. 47. gr. laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000, að öðrumkosti sé aðalstefndi bundinn við efni þeirra. Ljóst sé að aðalstefndi hafifylgst vel með þeim reikningum sem bárust, enda hafi strax verið gerðathugasemd þegar rangir reikningar voru sendir fyrir mistök. Sæti það furðu aðekki hafi verið gerð athugasemd við aðra reikninga hafi aðalstefndiraunverulega staðið í þeirri trú að þegar afhentir verkþættir væru haldnirgalla. Í fjórðalagi hafnar aðalstefndi því með öllu að hann hafi skuldbundið sig til aðafhenda vefinn fyrir ákveðinn dag. Fyrir slíkri skuldbindingu sé hvorki aðfinna stoð í verksamningi aðila né í öðrum gögnum málsins. Þvert á móti hafi þeirri staðreynd ávallt verið haldið á lofti að ómögulegt væri að meta umfang verksinsvegna óvissuvarðandi bókunarvél aðalstefnda. Meðvísan til þess er að framan greini sé ljóst að þessi síðbúnu andmæliaðalstefnda séu afar ótrúverðug og virðist sett fram í þeim eina tilgangi aðbreiða yfir verulegar vanefndir hans sjálfs og drepa málinu á dreif. Það sem sýni þó hvað best fram á hversu fráleitur þessi málatilbúnaður aðalstefnda sé, sé sú staðreynd að frá og meðbyrjun desember 2012 hefur aðalstefndi haft aðgang að vefnum, enda hafi hannfengið vefinn formlega afhentan til efnisinnsetningar þann 10. desember 2012 ogvísar aðalstefnandi í þessu samhengi til tölvupósts sem Stefán Laxdal,verkefnastjóri hjá aðalstefnanda, hafi sent aðalstefnda þann 6. desember 2012,en þar segir, sbr. dskj. 11:„Nú erum við kominn á þann stað að við getum veittykkur aðgang að vefnum til að setja inn efni. Fanney (cc) mun leiðbeina ykkurvið að setja upp ferðir og tengja þær.Það sem er eftir í forritun er að ganga frábókunarferlinu en sú vinna er langt kominn. Sendu Fanneyu línu eða sláðu áþráðinn til hennar og þið finnið tíma sem hentar til að fara yfir þessa þætti.“Eftir að vefurinn hafi verið afhentur hafa starfsmennaðalstefnda unnið við efnisinnsetningu á honum án þess að nokkur athugasemdværi gerð við gæði vefjarins. Þó hefðu starfsmenn aðalstefnda átt að verða þessáskynja strax á fyrstu dögunum þegar þeir tóku við vefnum til efnisinnsetningarað hann væri haldinn galla, eins og aðalstefndi haldi fram. Aðalstefnandi byggir á því að hann geti ekki veriðlátinn bera hallann af því að verkið varð umfangsmeira en aðilar málsins höfðuætlað í upphafi. Um þá óvissu hafi aðalstefndi verið meðvitaður áður en gengiðhafi verið til samninga eins og glögglega megi greina í tölvupósti sem ErlaVignisdóttir sendi þann 31. janúar 2012. Þann 26. janúar 2012 hafði starfsmaðuraðalstefnanda sent tölvupóst vegna vandkvæða við að áætla þann tímafjölda sem lægi í að samþætta nýjan vef að bókunarvél aðalstefnda.Umræddum pósti hafi Erla svarað með svohljóðandi skeyti:„Ok við ætlum að funda í dag og taka ákvörðun en ég geri mér fulla grein fyrir því að þessi liður er ekki fastur í tilboðinu. Sendi þér niðurstöðurnar á eftir, gætum við hafist handa sem fyrst við að byrja á glæsilegum nýjum vef?“Aðalstefnandi vísar til þess að aðalstefndi hafi hvenær sem var getaðóskað þess að látið yrði af frekari vinnu við vefinn, en það var aldrei gert.Að öðru leyti vísar aðalstefnandi til útgefinna verkreikninga kröfum sínum tilstuðnings. Um varnarþingvísar aðalstefnandi einkum til 4. gr. 33. gr. laga um meðferð einkamála, nr.91/1991. Þá vísaraðalstefndi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en reglaþessi fái m.a. lagastoð í 45. og 51. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þáer enn fremur vísað til ólögfestra meginreglna verktakaréttar, sem og laga umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936. Kröfu umdráttarvexti byggir aðalstefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu, nr. 38/2001.Málskostnaðarkrafa aðalstefnanda byggir á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr.laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Ígagnsök vísar aðalstefnandi til þess að í greinargerð aðalstefnda í aðalsök ogí gagnstefnu sé hvorki á því byggt að endurgjald það sem aðalstefnandi krefjistfyrir þá vinnu sem hann hafi innt af hendi í verkinu sé ósanngjarnt né að þaðsé ekki í samræmi við það sem aðilar höfðu samið um. Þá sé heldur ekki á þvíbyggt að þær tímaskýrslur eða verkreikningar sem aðalstefnandi hafi gefið útséu rangir. Verði því að ætla að aðalstefndi sætti sig við efni umræddra skjalaað öllu leyti. Aðalstefnandibyggir kröfugerð sína á neðangreindum málsástæðum:FrávísunarkrafaAðalstefnandi vísar til þess að aðalstefndi krefjist viðurkenningar áskaðabótaskyldu aðalstefnanda, skv. dómkröfu í ii) lið í gagnstefnu. Heimildtil þess sé í 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda hafiaðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda.Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hafi í dómum Hæstaréttar Íslandsverið skýrður svo, að sá sem höfði mál til viðurkenningar skaðabótaskyldu verðiað leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og geri grein fyrirþví í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik málsins, sbr.t.d. hrd. 68/2010, hrd. 698/2009 og hrd.117/2009.Aðalstefndi virðist byggja á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnamissis hagnaðar og kostnaðar af vinnu starfsmanna og útlagðs kostnaðar, en hannleggi hins vegar engin gögn fram kröfu sinni til stuðnings. Krafa aðalstefndaað því er varði missi hagnaðar byggi á forsendum sem séu algerlega úr lausulofti gripnar. Þannig fái sú fullyrðing hans um rekstrarafkomu félagsins ekkistoð í neinum gögnum. Þá verði ekki heldur annað séð en að áætlanir aðalstefndaum 5% vöxt félagsins í kjölfar þess að hann uppfæri vefsíðu sína hljóti aðteljast fjarstæðukenndar. Þá verði ekki séð með hvaða hætti kostnaður vegnavinnu starfsmanna aðalstefnda geti talist tjón í skilningi skaðabóta- og eðakauparéttar, enda sé aðalstefndi bundinn af því að greiða starfsmönnum sínummánaðarlega laun í samræmi við kjarasamninga eða ráðningarsamninga sem hannhafi gert við þá. Sú skylda sé óháð því hvort starfsmennirnir séu að vinna aðuppfærslu á vefsíðu aðalstefnda eða að öðrum verkum. Enn fremur sé ósannað aðaðalstefndi hafi lagt í einhvern kostnað vegna verkefnisins enda sé engumreikningnum til að dreifa þar að lútandi. Þá sé áþví byggt í útreikningum að aðalstefndi eigi rétt á bótum vegna missis hagnaðaren ekki framlegðar. Í því felist að aðalstefnda hefði verið unnt að bæta við 13.368farþegum í ferðir sínar á tímabilinu 1. október 2012 til 9. september 2013, ánþess að þurfa að fara í fjárfestingar. Með réttu verði því að taka mið afframlegð af hverjum seldum miða fremur en hagnaði af hverjum miða ánfjármagnsliða. Af ofangreindu megi ráða að krafa aðalstefnda sé með ölluvanreifuð, enda ekki gerð fyllilega grein fyrir því að aðalstefndi hafi orðiðfyrir tjóni né því í hverju það tjón sé fólgið. Þá skortir enn fremur að gerðsé grein fyrir því með hvaða hætti tengsl séu milli téðra þátta og atvika máls.Verður því að vísa kröfu aðalstefnda frá dómi.Sýknukrafa - riftunAðalstefnandi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að aðalstefndasé ekki heimilt að rifta verksamningi með vísan til þess að verkið hafi tafist.Aðalstefnandi hafði ekki skuldbundið sig til þess að skila verkinu á ákveðnumtíma. Þvert á móti hafi ávallt verið gerður sá fyrirvari að ómögulegt væri aðfastsetja umfang verksins vegna þeirrar óvissu sem uppi hafi verið umforritunarþátt þess. Þá hafi aðalstefnanda verið ómögulegt að hefjaforritunarvinnuna fyrr en honum hafði verið veittur aðgangur að forritunargátthjá þjónustuveitanda bókunarvélarinnar. Það hafi ekki gerst fyrr en í september2012. Þannig hafi aðalstefnanda verið ómögulegt að ljúka verkinu um haustið2012. Það hafi ekki verið á forræði aðalstefnanda að hafa áhrif á það hvenæraðgangur var veittur að forritunargátt þjónustuveitanda aðalstefnda, enda lútiþað að samskiptum aðalstefnda og viðsemjanda hans og hafi verið aðalstefnandaóviðkomandi. Þá megiráða af lestri yfirlitsblaðs yfir tímaskráningar verksins að frá 13. mars 2012til loka ársins hafi verkið fyrst og fremst verið unnið af hönnuðum ogvefforriturum. Þeir starfsmenn aðalstefnanda sem sinni þeim verkþáttum séufyrst og fremst Jóna Dögg Sveinbjörnsdóttir og Valur Sverrisson. Eftir aðforritarar hafi fengið aðgang að forritunargáttinni hafi vinna þeirra viðverkið hafist eins og ráða megi af tímaskráningum. Þeir forritarar sem taki þáað mestu leyti við verkinu séu Guðmundur Stefán Þorvaldsson, Atli PállHafsteinsson og Freyr Sævarsson, sem allir vinni á forritunarsviðiaðalstefnanda. Í árslokhafi aðalstefnandi því að mestu leyti lokið þeim verkþáttum sem hann hafðiforræði á, þ.e. greiningu, hönnun og vefforritun. Eins og rakið sé í stefnuhafi það síðan komið í ljós, þegar vinna við forritun á móti bókunarvélaðalstefnda hófst, að bókunarvél aðalstefnda hafi ekki uppfyllt almenna staðlasem gildi í þessum geira. Það hafi í raun verið upplýst af hálfu þjónustuveitandaað þróun og forritun bókunarvélarinnar væri ekki einu sinni lokið. Þannig segií samskiptum milli Guðmundar Stefáns Þorvaldssonar og Tommi Wiberg, sem séþjónustuveitandinn, að bókunarvélin hafi verið unnin með afar naumumfjárveitingum. Þá hafi vinnu hennar verið hætt áður en hún hafi veriðfullkláruð. Enn fremur segi að ekki standi til að fjárfesta í því að ljúka viðsmíði bókunarvélarinnar. Aðalstefnandi vísar til yfirlits yfir verkreikninga sem fram komi ímálavaxtalýsingu í greinargerð en á yfirlitinu megi glögglega ráða aðaðalstefndi hafi nánast allan samningstíma verið í vanefnd meðverksamningsgreiðslur sínar, með því annars vegar að greiða verkreikninga alltað þremur mánuðum eftir eindaga og fjórum mánuðum eftir gjalddaga, sem og að greiðaekki útgefna verkreikninga. Þegar aðalstefndi hafi sent aðalstefnanda áskorunum að ljúka verkinu hafði aðalstefndi þegar vanefnt samningsskyldur sínar svoverulega að aðalstefnandi gat ekki unnið frekar í verkinu án verulegrar hættu áað frekara tjón gæti skapast fyrir hann. Þannig sé rétt að halda því til hagaað á degi áskorunarinnar hafði aðalstefndi þegar verið í vanefnd viðverksamning í um hálft ár, enda hafði hann ekki greitt verkreikning semútgefinn var þann 1. janúar 2013 og hafnað öllum sáttaumleitunum um uppgjörvangoldinna reikninga með afslætti. Þannigverði ekki séð að samningsaðili sem hafi allan samningstímann vanefntsamningskyldur sínar til að inna af hendi verksamningsgreiðslur geti reist réttsinn á 2. mgr. 25. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Auk þess sé vefsíðansem mál þetta fjalli um útbúin sérstaklega fyrir aðalstefnda og er því hafnaðað meintur greiðsludráttur raski tilgangi aðalstefnda fyrir kaupunum verulega,enda sé hann alltaf bundinn af því að ráðast í sömu vinnu þegar hann ræðst í aðuppfæra vefsíðu sína, sbr. 26. gr. laga um lausafjárkaup. Þá væri aðalstefnandaómögulegt að ráðstafa söluhlutnum á annan hátt ef kaupunum yrði rift. Vefsíðansé sérsniðin og sérhönnuð í samræmi við þarfir og óskir aðalstefnda. Sú vinnamyndi ónýtast að öllu leyti ef kaupum yrðu rift. Þá hafi meginvinna starfsmannaaðalstefnanda snúið að því að samþætta hinn sérhannaða vef að hinni ófullbúnubókunarvél aðalstefnda og sú vinna myndi einnig ónýtast að öllu leyti ef kaupumyrði rift. Þegar ofangreint sé virt megiráða að riftun á kaupum sé ekki tæk, hvorki á grundvelli 25. gr. laga umlausafjárkaup né á meginreglum kröfu- og/eða samningaréttar.Sýknukrafa/galli Eins ograkið sé í greinargerð í aðalsök sé mikill ólíkindablær á málatilbúnaðiaðalstefnda að því er varði þá meintu galla sem hann telji vera á verkiaðalstefnanda. Þessum málsástæðum sé ekki teflt fram fyrr en aðalstefnandihafði tilkynnt aðalstefnda á fundi, dags. 29. júlí 2013, að hann teldi sigóbundinn af því að veita aðalstefnda afslætti af útseldum tímum ef aðalstefndibætti ekki úr vanefnd sinni, eins og rakið sé í málavaxtalýsingu aðalstefnda.Það skuli áréttað að á þeim tíma hafði aðalstefndi verið meira og minna ívanefnd við verksamning aðila frá upphafi samningssambandsins, auk þess sem þávar gjaldfallinn ógreiddur verkreikningur sem hafi verið u.þ.b. hálfsársgamall. Þá vísar aðalstefnandi til þess að á öllum verkreikningum sem út hafiverið gefnir vegna verksins segi að athugasemdir við útgefna reikninga skulivera gerðar innan 20 daga frá gjalddaga ellegar teljist þeir samþykktir.Aðalstefndi hafi aldrei gert athugasemdir við útgefna reikninga. Það vekiathygli að á tímabilinu 10. maí til 23. maí 2013 greiði aðalstefndi 7verkreikninga, alls að fjárhæð 3.078.655kr. Þessir verkreikningar hafi verið greiddir án athugasemda og fyrirvara. Ekkiverði hjá því komist að geta þess að eðli verksins sem unnið hafi verið fyriraðalstefnda sé þannig að allir þeir verkþættir sem unnir hafi verið við frá upphafiverksins séu samþættir á lokastigi verksins. Þannig séu það síðustu verkaðalstefnanda í verkinu sem miða að því að tryggja fulla virkni allra þeirralausna sem hafi verið smíðaðar og fulla virkni vefsíðunnar. Augljóslega getisíðan verið óvirk þrátt fyrir að þegar hafi allir verkþættir verið að fulluunnir, enda hafi þeir þá ekki verið réttilega tengdir saman.Aðalstefnandi hafnar því hins vegar að verkþættir séu haldnir galla,heldur séu allir verkþættir sem afhentir hafi verið í samræmi við allar kröfursem gera megi til slíkra verkþátta. Ástæða þess að vefsíðan sýni ekki fullavirkni sé að aðalstefnandi hafi ekki átt þess kost að ljúka vinnu við verkiðþar sem aðalstefndi hafði ekki greitt gjaldfallna verkreikninga svo mánuðumskipti. Þrátt fyrir þessa verulegu vanefndaðalstefnda hafi verkinu verið að mestu lokið, enda megi ráða af dskj. 25 aðprófanir aðalstefnanda á kerfin, sem átt hafi sér stað þann 15. júlí 2013, hafireynst árangursríkar og sýnt fram á virkni þeirra lausna sem aðalstefnandihafði unnið eins og rakið sé í stefnu í aðalsök. Þannig sé þeirri fullyrðingusem fram komi í gagnstefnu, að verkþættir aðalstefnanda hafi ekki virkað meðbókunarvél aðalstefnda, hafnað sem rangri og ósannaðri. Þá virðist vera látið íþað skína í greinargerð aðalstefnda að aðalstefnanda sem sérfróðum aðila viðvefhönnun og -forritun bæri að þekkja bókunarvél þá sem aðalstefndi notaðistvið, þar sem hún sé notuð af fjölmörgum aðilum á samgöngumarkaði. Þessu sé meðöllu hafnað. Hið rétta er að sá aðili sem hafi séð aðalstefnda fyrir bókunarvélhafi ekki upplýst aðalstefnanda fyrr en þann 8. mars 2013 að bókunarvél hansværi í raun ekki fullbúin lausn. Af því megi ráða að sá þáttur í verkinu semmeð sönnu megi halda fram að sé haldinn galla sé bókunarvél aðalstefnda. Ennfremur sé vélin ekki stöðluð lausn, heldur lausn sem sérsniðin hafi verið ísamræmi við kröfur aðalstefnda í áranna rás. Það sé aðeins einn aðili ásamgöngumarkaði hér á landi sem hafi notast við bókunarvél frá þjónustuveitandaaðalstefnda, en það sé flugfélagið WOW-air. Það sé hins vegar ekki samabókunarvél og aðalstefndi noti þar sem hans lausn sé sérsniðin fyrir hann oghefur flugfélagið enn fremur látið af notkun bókunarvélarinnar.Aðalstefnandi vísar til þess að um leið og hann hafi orðið þess áskynjaað bókunarvél aðalstefnda væri haldin þessum verulegu göllum og borið þessmerki að vera ekki fullbúin lausn, hafi hann ráðlagt aðalstefnda að innleiðabókunarvél Bókunar ehf. Aðalstefnandi þekkti vel til innviða hennar og vissi aðþar var á ferðinni vel smíðuð lausn sem væri fullbúin og að engin vandkvæðiyrðu við að samtengja nýjan vef við þá lausn. Þetta hafi aðalstefnandi ráðlagtaðalstefnda löngu áður en lagt var í þann mikla tilkostnað að samþættabókunarvél aðalstefnda við hinn nýja vef. Aðalstefndi hafi hins vegar kosið aðfara ekki að þessari ráðgjöf aðalstefnanda og verði hann að bera hallann af þvíað hafa ekki farið að ráðgjöf, vitandi að um væri að ræða ráðgjöf sérfróðsaðila á þessu sviði. Í ljósiþessa verði ekki með nokkru móti séð að verkið eða söluhlutur séu haldin gallaí skilning 17. gr. laga um lausafjárkaup. Þá verði að ætla að hið stórfelldatómlæti aðalstefnda við að bera fyrir sig hina meintu galla valdi því að honumverði ekki stætt á því að bera fyrir sig þessa málsástæðu svo löngu eftirafhendingu verkþáttanna.Höfnun á kröfu umviðurkenningu bótaskyldu Að þvígefnu að ekki sé fallist á frávísun á viðurkenningarkröfu aðalstefnda byggiraðalstefnandi á því að hafna beri kröfu aðalstefnda um að viðurkennd verði meðdómi skaðabótaskylda aðalstefnanda vegna meints tjóns aðalstefnda vegnaverksamnings aðila. Í ljósi þess sem rakið hafi verið sé ljóst að aðalstefnandisé ekki bótaskyldur gagnvart aðalstefnda í skilningi 27. gr. laga umlausafjárkaup. Þá sé því hafnað að verkið eða einstakir þættir þess séu haldnirgalla og því sé enn fremur hafnað að dráttur hafi orðið á afhendingu verksinsenda hafi aðalstefnandi ekki verið skuldbundinn til að afhenda verkið á fyrirfram ákveðnum tíma. Jafnvelþó að tekið væri undir málatilbúnað aðalstefnda, og talið að hann hefði mátteiga lögmætar væntingar um að vinnu við vefinn hefði verið lokið, sé ljóst aðbótaskylda geti aldrei verið til staðar ef tafir á afhendingu stafa afhindrunum sem aðalstefnandi fékk ekki ráðið við eða ekki er með sanngirni unntað ætlast til að hann hafi haft í huga við samningsgerð eða getað komist hjáeða sigrast á afleiðingum þeirra. Í fyrstalagi hafi ástæður tafanna ekki verið á forræði aðalstefnanda, helduraðalstefnda, eða eftir atvikum þeim aðila sem veitti aðalstefnda þjónustu viðbókunarvél hans. Í öðrulagi sé ljóst af öllum gögnum er lúti að undanfara samnings að aðalstefnandihafði haft þessa hindrun í huga allt frá upphafi samningaviðræðna. Í tölvupósti forsvarsmanns aðalstefnanda tilforsvarsmanns aðalstefnda þann 26. janúar 2012 hafi Margeir St. Ingólfsson,forsvarsmaður aðalstefnanda, ritað:„Hæ Erla. Þetta hjálpar eflaust eitthvað en það erekki augljóst á þessari stundu hversu mikið þetta kemur að gagni eða hversumikinn tíma þetta sparar. En það er alla vega komið á hreint að skjölunin erekki til og hann ætlar ekki að leggja í þá vinnu :)Þetta er eflaust einn af ókostum þess að eiga viðsvona einyrkja. En eins og ég nefndi, þá erum við svo sem ekki óvanir svonavinnubrögðum og getum aðlagað okkur að þeim ­ eini gallinn er sá að við getumekki fastneglt tilboðið í þennan verkhluta.“Þessu hafi Erla Vignisdóttir, forsvarsmaðuraðalstefnda, þann 31. janúar 2012 svarað forsvarsmanni aðalstefnanda varðandiofangreint erindi með svohljóðandi tölvupósti:„Ok við ætlum að funda í dag og taka ákvörðun en éggeri mér fulla grein fyrir því að þessi liður er ekki fastur í tilboðinu. Sendiþér niðurstöðurnar á eftir, gætum við hafist handa sem fyrst við að byrja áglæsilegum nýjum vef?“Af þessu megi ráða að ekki aðeins hafi aðalstefnandihindrunina í huga, heldur lýsti hann áhyggjum sínum fyrir samningsgerð og hafiþannig gert aðalstefnda kleift að taka afstöðu til hennar sem hann og hafi gertí kjölfar funda stjórnenda félagsins. Í þriðjalagi sé það ljóst að hvorki aðalstefnandi né aðalstefndi áttu kost á að komasthjá afleiðingum hennar nema með því að notast við aðra bókunarvél eins ogaðalstefnandi hafði í raun lagt til og aðalstefndi hafnaði. Með því að aðalstefndi tók þáákvörðun að halda sig við þá bókunarvél sem hann hafi notað fólst í þvíákvörðun um að samþætta virkni hennar við nýja vefsíðu. Gildi einu hvort hannhefði leitað til aðalstefnanda, þjónustuveitanda bókunarvélarinnar eða hvaðaþriðja aðila sem væri, það hefði ávallt þurft að leggja í þá vinnu að samþættabókunarvél við nýjan vef. Þannig má ráða að ekkert bótaskylt tjón hafi hlotistí skilningi laga um lausafjárkaup. Þvert á móti verði að ætla að þessifjárfesting sé nokkuð hófsöm sé til þess litið að aðalstefndi hafi gert ráðfyrir 5% vexti vegna hennar. Jafnvel þó að komist yrði að þeirri niðurstöðu aðverkið væri haldið galla í samræmi við sjónarmið aðalstefnda sé kröfugerð hanssvo verulega vanreifuð að ekki sé unnt að fallast á hana eins og hún sé framsett. Í fyrstalagi sé einkum verið að krefjast bóta vegna óbeins tjóns, en 27. gr. laga umlausafjárkaup undanskilji óbeint tjón að öllu leyti, sbr. 4. mgr. ákvæðisins. Íöðru lagi sé krafan ekki studd neinum haldbærum gögnum öðrum en óraunhæfumáætlunum aðalstefnda um vöxt rekstrar sem ekki verði séð að eigi sér nokkrastoð í raunveruleikanum. Í þriðja lagi sé hvergi vikið að því til hvaða aðgerðaaðalstefndi hafi gripið til þess að lágmarka tjón sitt. Afar ótrúverðugt sé aðaðalstefndi sitji aðgerðalaus meðan 5% veltuaukning, sem hann byggi á að séhonum rétt innan seilingar, fari forgörðum. Hver einasti rekstraraðili sem takiá sínum rekstri af ábyrgð hefði fyrir löngu verið búinn að grípa til aðgerðatil að tryggja þau viðskipti, sér í lagi þegar ljóst sé að það mun taka tíma aðkoma nýrri vefsíðu í loftið. Með vísantil þess er að framan greinir hafnaraðalstefnandi kröfu aðalstefnda um að viðurkennd verði með dómiskaðabótaskylda aðalstefnanda vegna meints tjóns aðalstefnda vegna verksamningsaðila.Umfang tjóns og dráttarvextir Aðalstefnandi byggir á því að hvort semaðalstefndi reisi bótarétt sinn á greiðsludrætti, sbr. 27. gr. laga umlausafjárkaup eða á galla söluhlutar, sbr. 40. gr. sömu laga, takmarkistbótaréttur aðalstefnda við beint tjón af þeim sökum, sbr. 1. mgr. 67. gr.laganna. Þannig undanskilji 4. mgr. 27. gr. berum orðum óbeint tjón vegnagreiðsludráttar og enn fremur segi í 2. mgr. 40 gr. að 1. mgr. ákvæðisins takiekki til óbeins tjóns í skilningi 2. mgr. 67. gr. laganna. Af því megi ráða aðbótaskylda aðalstefnanda gæti hvorki tekið til tjóns vegna tapaðs hagnaðar,sbr. c-lið 2. mgr. 67. gr. laganna, né kostnaðar af launagreiðslum starfsmanna. Þá hafnar aðalstefnandi því að rétt séað reikna dráttarvexti frá 29. nóvember 2013 eins og krafist sé í gagnstefnuenda aðeins unnt að reikna dráttarvexti frá uppkvaðningu dóms.Varðandi lagarök vísar aðalstefnandi til meginreglu kröfuréttarins umefndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45. og 51. gr.laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þá sé enn fremur vísað til ólögfestrameginreglna verktakaréttar sem og laga um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, nr. 7/1936.Málskostnaðarkröfu byggir aðalstefnandi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr.laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.IV. Íaðalsök byggir aðalstefndi kröfu sína um sýknu á því í fyrsta lagi aðverksamningnum hafi verið rift með lögmætum hætti vegna verulegra vanefndaaðalstefnanda og af þeirri ástæðu beri aðalstefnda ekki að inna frekarigreiðslur af hendi. Í öðru lagi byggir hann hana á þeim grundvelli aðaðalstefndi hafi nú þegar innt af hendi svo verulega hátt gjald að það sé komiðlangt út fyrir umsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðila.Aðalstefndi byggir kröfu sína um sýknu á því í fyrsta lagi aðverksamningnum hafi verið rift og þannig hafi frekari greiðsluskylda falliðniður. Aðalstefndi hafi rift verksamningnum þann 9. september 2013 og krafistþess að greiðslur myndu ganga til baka. Aðalstefndi telur ljóst að skilyrðumriftunar hafi verið fullnægt með vísan til tafa á afhendingu vefsvæðisins ogþeirra galla er hafi komið í ljós við vinnu á vefsvæðinu. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. lkpl. sé kaupanda heimilt að rifta kaupum þegargreiðsludráttur hafi í för með sér verulegar vanefndir. Líkt og rakið hafiverið í málsatvikum hafi ekki sérstaklega verið samið um hvenær afhendingvefsíðunnar átti að fara fram. Hins vegar megi ráða af samskiptum aðila aðstefnt hafi verið að því að vefurinn færi í loftið í lok september 2012, sbr.dskj. nr. 30. Af því leiði að væntingar aðalstefnda hafi staðið til þess aðvefsíðan yrði tilbúin haustið 2012. Í kostnaðaráætlun verksamningsins hafiverið gert ráð fyrir því að samtals yrðu unnar 393 vinnustundir í verkinu,flestar á tímagjaldinu 14.200 krónur. Aðalstefndi hafi nú þegar greitt16.669.667 krónur á sama tímagjaldi og hefur aðalstefnandi því unnið samtals umþað bil 751 vinnustund meira en gert var ráð fyrir í upphafi.Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. lkpl. sé unnt að rifta kaupum ef seljandiafhendir ekki söluhlut og efndir dragast fram yfir sanngjarnan viðbótarfrestsem kaupandi setji. Með bréfi, dags. 9. ágúst 2013, skoraði aðalstefndi áaðalstefnanda að inna skyldur sínar samkvæmt verksamningnum af hendi innan einsmánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að inna skyldur sínar af hendi ogeftir stendur að verkinu er ólokið um það bil ári eftir að stefnt var að lokumþess. Af 26. gr. lkpl. leiði að aðalstefndi geti einungis rift kaupum þegargreiðsludráttur hefur raskað tilgangi með kaupunum verulega. Aðalstefndi telureinsýnt að því efnisskilyrði ákvæðisins sé fullnægt enda sé ljóst að tafirnar áafhendingu hafi valdið aðalstefnda verulegu óhagræði og tjóni. Þannig hafiaðalstefndi orðið fyrir miklu tekjutapi á því tímabili sem vefsíðan hefur veriðí bígerð enda sé meirihluti pantana aðalstefnda framkvæmdur á vefsíðufyrirtækisins. Helsta sölutímabil aðalstefnda sé frá vori fram á haust, entafir aðalstefnanda á að skila af sér vefsíðunni hafi verið það verulegar aðaðalstefndi hafi orðið af miklum tekjum á árinu 2013. Samkvæmt framangreindu séljóst að tilgangur aðalstefnda með kaupunum hafi raskast svo verulega að þaðheimilar honum riftun samningsins. Þá sé annað efnisskilyrði 26. gr. lkpl., umað seljandi geti ráðstafað söluhlut án verulegs tjóns, einnig uppfyllt endafáist aðalstefnandi við heimasíðugerð og ætti því hæglega að geta nýtt unnavinnu við önnur verk, auk þess sem telja verður að skilyrðið horfi öðruvísi viðrafrænum hugverkum en söluhlutum í efnislegu formi.Skilyrði riftunar: Gallar á söluhlutAðalstefndi byggir sýknukröfu sína öðrum þræði á því að þeir verkþættirsem aðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að þaðhafi heimilað aðalstefnda riftun verksamningsins. Þannig fullnægi verkþættirnirekki þeim kröfum sem leiði af samningi og séu gallaðir í skilningi 17. gr.lkpl. Gallarnir séu að meginstefnu til fólgnir í því að þeir verkþættir semaðalstefndi hafi fengið að skoða virki ekki með því bókunarkerfi semaðalstefndi notast við. Þá séu að auki ýmsar tengingar á vefsvæðinu sjálfu semvirki ekki sem skyldi. Af því leiði að verkþættirnir séu aðalstefnda ónothæfir.Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. lkpl. geti kaupandi rift kaupum ef meta má galla tilverulegra vanefnda. Af 2. mgr. 39. gr. leiði að kaupandi geti rift kaupum eftirað sanngjarn frestur hafi verið veittur til úrbóta. Aðalstefndi hafi staðið íþeirri trú við samningsgerðina að aðalstefnandi væri sérfróður aðili á sviðihönnunar vefsíðna og þannig væri það á forræði aðalstefnanda að koma auga á þáerfiðleika og hindranir sem kynnu að verða við vefsíðugerðina.Aðalstefndi bendir á að fram hafi farið greiningarvinna af hálfu aðalstefnandaí desember 2011 til þess að honum væri unnt að átta sig á þeim efnisþáttum semað málinu kæmu. Meðan á vinnu hafi staðið hafi aðalstefnandi kvartað yfir þvíað eiga í vandræðum með bókunarkerfið „Ticket“ jafnvel þótt honum hefði veriðkunnugt um að nefnt bókunarkerfi væri í notkun hjá aðalstefnda þegar hann tókverkið að sér og þrátt fyrir veitta aðstoð hönnunaraðila bókunarkerfisins,Tommy Wiberg. Rétt sé að taka fram að bókunarkerfið sé í notkun hjá fjölmörgumaðilum á samgöngumarkaði á Íslandi og ætti því að vera sérfróðum aðilum ívefsíðugerð vel kunnugt. Þrátt fyrir framangreint hafi aðalstefnandi ekki getaðráðið fram úr framangreindu sem leitt hefur til þess að verkið hefur tafist úrhófi fram ásamt því að tilbúnir verkþættir séu gallaðir og hafi ekki búið yfirþeirri virkni sem ætlast sé til af þeim. Aðframangreindu virtu sé ljóst að skilyrðum riftunar sé fullnægt enda hafi vanefndiraðalstefnanda verið gífurlega íþyngjandi fyrir aðalstefnda. Þannig hafiaðalstefnandi fyrirgert rétti sínum til frekara endurgjalds á grundvellisamningsins þar sem vanefndir aðalstefnanda hafi orsakað að aðalstefndi hafiengra annarra kosta átt völ en að rifta samningnum til þess að takmarka tjónsitt af fremsta megni. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfumstefnanda. Um nánari umfjöllun um skilyrði riftunar og eðli vanefndanna vísaraðalstefndi til gagnstefnu sem aðalstefndi hyggst höfða á hendur aðalstefnanda. Íöðru lagi byggir aðalstefndi kröfu sína um sýknu á því að aðalstefndi hafi núþegar innt af hendi svo verulega hátt gjald að það sé komið langt út fyrirumsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðila. Af þeirri ástæðu teluraðalstefndi ósanngjarnt að krefjast frekari greiðslna á grundvelli samningsinsog því sé aðalstefndi óskuldbundinn af frekari kröfum aðalstefnanda. Ímálavaxtalýsingu aðalstefnda sé rakið að samkvæmt kostnaðaráætlun skyldi vinnavið vefsíðugerðina taka 383 klukkustundir á tímagjaldinu 14.200 krónur og 10klukkustundir á tímagjaldinu 12.200 krónur, samtals 5.560.600 krónur, án vsk.Að auki hafi verið samið um að veittur skyldi 14% afsláttur þannig að tilgreiðslu kæmu 4.782.116 krónur, án vsk., eða 6.001.556 krónur, með vsk. Þá hafiverið áætlaðar 176 klukkustundir af framangreindum 393 klukkustundum í vinnuvið vefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Meðaná vinnu stóð hafi aðalstefndi gert óformlegar athugasemdir við þann gífurlegakostnað sem hann þurfti að bera en svör aðalstefnanda hafi ávallt verið þausömu, að einungis væri örlítil vinna eftir af verkinu. Af þeirri ástæðu taldiaðalstefndi sig nauðbeygðan að halda áfram að greiða til þess að ljúka verkinuenda væri mikill kostnaður fólginn í því að slíta viðskiptunum og þurfa aðhefja framkvæmdir að nýju hjá öðru fyrirtæki.Aðalstefndi hafi í góðri trú reitt fram 16.669.667 krónur í von um að fáafhenta nothæfa vefsíðu sem starfsemi aðalstefnda grundvallist á. Þrátt fyrirað hafa greitt ríflega 10.000.000 króna umfram kostnaðaráætlun krefjistaðalstefnandi þess að stefndi greiði til viðbótar 13.270.778 krónur. Slíkráðagerð geti ekki staðist á grundvelli almennra sjónarmiða kauparéttar um aðhönd selji hendi og um sanngjarnt kaupverð, sbr. 10. og 45. gr. lkpl. né ágrundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr.7/1936 (sml.). Meginregla kauparéttar sé sú að hönd selji hendi. Aðalstefndahafi því verið óskylt að inna af hendi frekari greiðslur en þær sem óskað vareftir nema gegn því að fá endurgjaldið, þ.e. nothæfa vefsíðu, afhent. Líkt ogkomið hafi fram hafi aðalstefndi innt af hendi margfalt umsamið kaupverðsamkvæmt kostnaðaráætlun án þess að fá afhenta nothæfa vefsíðu. Þannig getiaðalstefnda ekki verið skylt að inna af hendi frekari greiðslur án nokkurrarvissu fyrir því að vefsíðan verði afhent samstundis. Þá standist það ekkisamkvæmt 45. gr. lkpl. að sanngjarnt kaupverð fyrir vefsíðu sem aðalstefnandihafi upplýst aðalstefnda um að kostaði u.þ.b. 6.000.000 króna geti nú kostaðaðalstefnda 29.940.445 krónur (=16.669.667+13.270.778). Þannig séu kröfuraðalstefnanda svo verulega úr hófi að ekki teljist sanngjarnt að bera þær fyrirsig né teljist það samrýmast góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. samningalaga. Þágerir aðalstefndi alvarlega athugasemd við dómkröfur aðalstefnanda með vísantil þeirrar fjárhæðar sem stefndi sé krafinn um með hliðsjón af áðursenduinnheimtubréfi og fyrri samskiptum aðila. Á sáttafundi aðila þann 29. júlí 2013hafi aðalstefnandi greint aðalstefnda frá meintum skuldum aðalstefnda sem numiðhafi án afslátta u.þ.b. 9.000.000 króna. Nokkru síðar, eða þann 5. september2013, hafi aðalstefnandi sent aðalstefnda innheimtubréf þar sem greint hafiverið frá því að vangoldin fjárhæð væri samtals 9.497.933 krónur. Samkvæmtstefnu krefjist aðalstefnandi nú 13.270.778 króna. Þannig veki það furðuaðalstefnda að meint vangoldin greiðsluskylda félagsins hafi hækkað um semnemur 3.772.845 krónum á innan við mánuði. Að auki gerir aðalstefndi athugasemdvið útgáfudaga þeirra reikninga sem liggi að baki kröfum aðalstefnanda. Þannigséu útgefnir reikningar af hálfu aðalstefnanda í ágúst 2013 samtals 8.669.946krónur þegar vinna við vefsíðugerðina hafi verið löngu hætt. Þessummálatilbúnaði og kröfugerð sé mótmælt með vísan til meginreglna kauparéttar umsanngjarnt kaupverð og 36. gr. sml. Að ölluframangreindu virtu telur aðalstefndi einsýnt að hann sé óskuldbundinn afkröfum aðalstefnanda, í fyrsta lagi á þeim grundvelli að hann hafi riftverksamningi aðila og í öðru lagi vegna þess að hann hafi nú þegar innt afhendi svo verulega hátt gjald að það sé komið langt út fyrir umsamdakostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðilanna. Tilstuðnings kröfum sínum vísar aðalstefndi til almennra reglna kaupa-, kröfu-,samninga- og skaðabótaréttar. Þá vísar hann til laga um lausafjárkaup, nr.50/2000, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936 ogmeginreglna laga um þjónustukaup nr. 42/2000. Málskostnaðarkröfu reisiraðalstefndi á 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í gagnsök byggir aðalstefndi á því aðaðalstefnandi hafi vanefnt verulega verksamning þann sem aðalstefnandi gerðivið aðalstefnda og sé skaðabótaskyldur gagnvart aðalstefnda vegna þess tjónssem aðalstefndi hafi orðið fyrir vegna vanefnda hans. Aðalstefndi byggir kröfursínar í gagnsök á eftirfarandi málsástæðum.Aðalstefndi byggir á því í fyrsta lagi að verkið hafi tafist svoverulega að honum hafi verið heimilt að rifta verksamningnum. Samkvæmt 1. mgr.25. gr. lkpl. sé kaupanda heimilt að rifta kaupum þegar greiðsludráttur hafi íför með sér verulegar vanefndir. Líkt og rakið hafi verið í málsatvikum hafiekki verið samið sérstaklega um hvenær afhending vefsíðunnar hafi átt að farafram. Hins vegar má ráða af samskiptum aðila að stefnt hafi verið að því aðvefurinn færi í loftið í lok september 2012. Af því leiði að væntingaraðalstefnda hafi staðið til þess að vefsíðan yrði tilbúin haustið 2012. Íkostnaðaráætlun verksamningsins var gert ráð fyrir því að samtals yrðu unnar393 vinnustundir í verkinu, flestar á tímagjaldinu 14.200 krónur. Aðalstefndihefur nú þegar greitt 16.669.667 krónur á sama tímagjaldi og hafi aðalstefnandiþví unnið samtals um það bil 751 vinnustund meira en gert var ráð fyrir íupphafi. Þá sé rétt að ítreka að verkinu sé ekki lokið og aðalstefnandi hafitilkynnt sér að hann skuldaði aðalstefnanda 9.497.933 krónur sem eðlilegt sé aðálykta að stafi af enn frekari vinnustundum við verkið. Meintar vangoldnargreiðslur hafi síðan hækkað í 13.270.778 krónur samkvæmt stefnu í aðalsök.Þrátt fyrir að ekki hafi verið samið sérstaklega um afhendingu vefsíðunnarverði að leggja til grundvallar eðlilegar væntingar aðalstefnda til þess hvenærverkinu yrði lokið. Aðalstefnda sé ljóst að um kostnaðaráætlun hafi verið aðræða þar sem einungis var áætlaður tímafjöldi við verkið. Hins vegar hafiaðalstefndi hvorki mátt gera ráð fyrir né sjá fyrir að unnar vinnustundir mynduþrefaldast með tilheyrandi töfum á afhendingu vefsíðunnar.Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. lkpl. sé unnt að rifta kaupum ef seljandiafhendir ekki söluhlut og efndir dragast fram yfir sanngjarnan viðbótarfrestsem kaupandi setur. Með bréfi, dags. 9. ágúst 2013, hafi aðalstefndi skorað áaðastefnanda að inna skyldur sínar samkvæmt verksamningnum af hendi innan einsmánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að inna skyldur sínar af hendi ogeftir standi að verkinu sé ólokið um það bil ári eftir að stefnt hafi verið aðlokum þess. Af 26.gr. lkpl. leiði að aðalstefndi geti einungis rift kaupum hafi greiðsludrátturraskað tilgangi með kaupunum verulega. Aðalstefndi telur einsýnt að þvíefnisskilyrði ákvæðisins sé fullnægt enda sé ljóst að tafir á afhendingu hafivaldið sér verulegu óhagræði og tjóni. Þannig hafi aðalstefndi orðið fyrirmiklu tekjutapi á því tímabili sem vefsíðan hafi verið í bígerð enda sémeirihluti pantana aðalstefnda framkvæmdur á vefsíðu fyrirtækisins. Helstasölutímabil aðalstefnda sé frá vori fram á haust, en tafir aðalstefnanda á aðskila af sér vefsíðunni hafi verið það verulegar að aðalstefndi hafi orðið afmiklum tekjum á árinu 2013. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að tilganguraðalstefnda með kaupunum hafi raskast svo verulega að það heimili honum riftunsamningsins. Þá sé annað efnisskilyrði 26. gr. lkpl., um að seljandi getiráðstafað söluhlut án verulegs tjóns, einnig uppfyllt enda fáist aðalstefnandivið heimasíðugerð og ætti því hæglega að geta nýtt unna vinnu við önnur verk,auk þess sem telja verði að skilyrðið horfi öðruvísi við rafrænum hugverkum ensöluhlutum í efnislegu formi. Í öðru lagi byggir aðalstefndi á því aðþeir verkþættir sem aðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svoverulegum göllum að þeir heimili gagnstefnanda riftun verksamningsins. Þannigfullnægi verkþættirnir ekki þeim kröfum sem leiði af samningi og séu gallaðir ískilningi 17. gr. lkpl. Gallarnir séu að meginstefnu til fólgnir í því að þeirverkþættir sem aðalstefndi hafi fengið að skoða virki ekki með því bókunarkerfisem aðalstefndi notist við. Þá séu að auki ýmsar tengingar á vefsvæðinu sjálfu semvirki ekki sem skyldi. Af því leiði að verkþættirnir séu aðalstefnda ónothæfir.Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. lkpl. geti kaupandi rift kaupum ef meta má galla tilverulegra vanefnda. Af 2. mgr. 39. gr. leiði að kaupandi geti rift kaupum eftirað sanngjarn frestur hefur verið veittur til úrbóta. Aðalstefndi hafi staðið íþeirri trú við samningsgerðina að aðalstefnandi væri sérfróður aðili á sviðihönnunar vefsíða og þannig væri það á forræði aðalstefnanda að koma auga á þáerfiðleika og hindranir sem kynnu að verða við vefsíðugerðina. Rétt sé aðítreka að fram hafi farið greiningarvinna af hálfu aðalstefnanda í desember2011 til þess að honum væri unnt að átta sig á þeim efnisþáttum sem að málinukomu. Meðan á vinnu hafi staðið hafi aðalstefnandi kvartað undan því að eiga ívandræðum með bókunarkerfið „Ticket“ jafnvel þótt honum hefði verið kunnugt umað nefnt bókunarkerfi væri í notkun hjá aðalstefnda þegar hann tók verkið aðsér og þrátt fyrir veitta aðstoð hönnunaraðila bókunarkerfisins, Tommy Wiberg.Rétt sé að taka fram að bókunarkerfið sé í notkun hjá fjölmörgum aðilum ásamgöngumarkaði á Íslandi og ætti því að vera sérfróðum aðilum í vefsíðugerðnokkuð kunnugt. Þrátt fyrir framangreint hafi aðalstefnandi ekki getað ráðiðfram úr framangreindu sem leitt hafi til þess að verkið hafi tafist úr hófifram ásamt því að tilbúnir verkþættir séu gallaðir og hafi ekki búið yfirþeirri virkni sem ætlast sé til af þeim. Aðframangreindu virtu sé ljóst að skilyrðum riftunar sé fullnægt enda hafi vanefndiraðalstefnanda verið gífurlega íþyngjandi fyrir aðalstefnda. Aðalstefndi hafigreitt rúmlega 10.000.000 króna umfram áætlað verð. Ætluð skuld aðalstefnda sésamkvæmt stefnu aðalstefnanda í aðalsök 13.270.778 krónur, þrátt fyrir aðverkinu sé ekki lokið og þeir verkþættir, sem að mati aðalstefnanda séutilbúnir, séu gallaðir í skilningi lkpl. Þá hafi afhending verksins tafist umrúmlega ár frá því að stefnt var að afhendingu vefsíðunnar. Vanefndiraðalstefnanda á aðalskyldum samkvæmt verksamningnum hafi raskað hagsmunumaðalstefnda svo verulega að þær heimili aðalstefnda riftun samningsins. Á þeimgrundvelli krefjist aðalstefndi þess að honum verði endurgreiddar allarinnborganir sem framkvæmdar hafi verið af hálfu hans, alls 16.669.667 krónur,enda feli staðfesting riftunar í sér að skyldur aðila til þess að efnasamninginn falli niður og að staða aðalstefnda verði sú sama og ef enginnsamningur hefði verið gerður. Af því leiði að aðalstefnandi verði skuldbundinntil þess að endurgreiða aðalstefnda greiddar innborganir sem raktar hafa veriðí málsatvikum. Með sama hætti falli aðalstefndi frá þeirri kröfu sinni aðaðalstefnandi efni verksamninginn og afhendi aðalstefnda vefsíðu líkt og samiðhafi verið um. Þábyggir aðalstefndi á því í þriðja lagi að vanefndiraðalstefnanda hafi bakað aðalstefnanda bótaskyldu á grundvelli 27. og 40. gr.lkpl. og gerir því kröfu um að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðalstefnanda.Samkvæmt 5. mgr. 27. gr. og 3. mgr. 40. gr. lkpl. geti kaupandi krafistskaðabóta ef greiðsludrátt, galla eða tjón má rekja til mistaka eða vanræksluaf hálfu seljanda. Aðalstefndi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskyldaaðalstefnanda vegna tapaðs hagnaðar og útlagðs kostnaðar aðalstefnda frá því aðverksamningurinn var undirritaður. Aðalstefndi leggur áherslu á aðaðalstefnandi gefi sig út fyrir að vera sérfróður aðili við vefsíðugerð hér álandi og beri þar af leiðandi ábyrgð eftir því. Aðalstefnandi hafi framkvæmtgreiningarvinnu í desember 2011 og hafi mátt, eftir hana, vera ljóst hve viðamikiðverkefnið væri. Aðalstefndi hafi verið í góðri trú um að sú kostnaðar- ogtímaáætlun sem lögð hafi verið fram af aðalstefnanda væri áreiðanleg og myndiekki skeika nema innan eðlilegra marka. Þá hafi aðalstefndi einnig verið ígóðri trú um að tilbúnir verkþættir myndu sýna eðlilega virkni og veraaðalstefnda nothæfir. Aðalstefnandi hafi brugðist skyldum sínum með tvennskonar hætti. Annars vegar með verulegum afhendingardrætti og hins vegar með þvíað afhenda verkþætti haldna verulegum göllum. Slík háttsemi verði ekki skilinöðruvísi en svo að tjóni aðalstefnda sé valdið af starfsmönnum aðalstefnanda ogstafi ekki af hindrun sem þeir fengu ekki ráðið við, gátu ekki með sanngirnihaft í huga við samningsgerð eða hafi getað komist hjá, eða sigrast á afleiðingumhennar. Verði að telja að starfsmenn aðalstefnanda hafi gert mistök eða sýnt afsér vanrækslu við vinnu við verkið í skilningi framangreindra lagaákvæða. Tjónaðalstefnda sé að mestu leyti fólgið í töpuðum hagnaði og útlögðum kostnaðimeðan á vinnu hefur staðið. Útreikningur tapaðs hagnaðar grundvallast á þeirristaðreynd að á tímabilinu 1. október 2012 (þegar aðalstefndi gerði ráð fyrir aðvefsvæðið yrði tilbúið til notkunar) til 9. september 2013 (þegar aðalstefndirifti verksamningnum) hafi farþegar á vegum aðalstefnda verið alls 267.363.Samkvæmt hóflegri áætlun hafi aðalstefndi gert ráð fyrir 5% aukningu í söluþegar ný heimasíða færi í loftið eða sem nemi 13.368 farþegum aukalega, meðalannars vegna þess að vefsvæðið hafi átt að henta snjallsímum og spjaldtölvumbetur. Sé tekið mið af meðalverði, 4.500 krónum fyrir ferð hjá aðalstefnda, þánemi heildartekjutap 60.126.675 krónum. Samkvæmt ársreikningi félagsins árið2012 sé rekstrarafkoma án fjármagnsliða 8,35% sem geri þá tapaðan hagnað afviðbótarsölu 5.023.084 krónur. Útlagður kostnaður aðalstefnda vegna vinnu eiginstarfsmanna við innsetningar og umsjón verkefnisins nemi 3.921.455 krónum. Þar tilviðbótar sé greiddur kostnaður vegna aðstoðar Tommy Wiberg, alls 2.184 evrursem á miðgengi Seðlabanka Íslands, dags. 19. september 2013, nemi alls 353.349krónum. Samtals sé tapaður hagnaður og útlagður kostnaður aðalstefnda því aðminnsta kosti 9.297.886 krónur, en aðalstefndi áskilji sér rétt til þess aðafla mats dómkvadds matsmanns til þess að leiða nánar í ljós umfang tjónsinsverði fallist á viðurkenningarkröfu aðalstefnda. Verðiekki fallist á kröfur aðalstefnda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu ágrundvelli 5. mgr. 27. gr. og 3. mgr. 40. gr. lkpl., byggir aðalstefndiviðurkenningarkröfu sína á grundvelli 1. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 40. gr. lkpl. Tilstuðnings kröfum sínum vísar aðalstefndi til almennra reglna kröfu-, samninga-og skaðabótaréttar. Þá er vísað til laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000, ogmeginreglna laga um þjónustukaup, nr. 42/2000. Kröfur aðalstefnda umdráttarvexti eru byggðar á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001.Viðurkenningarkrafa aðalstefnda er gerð með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga ummeðferð einkamála, nr. 91/1991. Um heimild til höfðunar gagnstefnu vísast til28. gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafa er reist á 129. gr. og 130. gr. sömulaga.Niðurstaða Viðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrirsvarsmenn aðila og starfsmenn aðilavitnaskýrslur auk Ásmundar Bjarnasonar dómkvadds matsmanns sem staðfestimatsgerð sína og viðauka við hana. Ekki er þó ástæða til að rekja sérstaklegaþað sem fram kom við skýrslugjöf þessara aðila að öðru leyti en því að vikiðverður að einstökum atriðum í rökstuðningi fyrir niðurstöðu dómsins eftir þvísem þörf þykir. Í máliþessu byggir aðalstefnandi málatilbúnað sinn aðallega á því að hann hafi í einuog öllu staðið við verksamning milli aðila þar sem hann tók annars vegar að sérað hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir aðalstefnda og hins vegar að annastmánaðarlega vefumsjónarþjónustu auk samþættingar við bókunarvél aðalstefnda.Ekki hafi verið samið um að aðalstefnandi afhenti vefinn fyrir ákveðinn dag.Ljóst hafi verið frá upphafi að vandkvæði við forritunarvinnu í tengslum viðbókunarvél aðalstefnda væri stór óvissuþáttur og ómögulegt hafi verið fyriraðalstefnanda að gera sér grein fyrir umfangi þeirrar vinnu. Þetta hafiaðalstefndi verið meðvitaður um frá upphafi. Allir liðir í verkáætlunaðalstefnda að öðru leyti hafi staðist. Aðalstefnda hafi reglulega verið sendarframvinduskýrslur varðandi verkstöðu og hafi hann ekki hreyft mótmælum viðreikningum eða óskað eftir því að stefndi hyrfi frá verkinu. Á öllum reikningumhafi verið tekið fram að athugasemdir bæri að gera innan 20 daga annars teldustreikningarnir samþykktir. Ekki hafi tekist að klára verkið endanlega vegnaverulegra vanefnda aðalstefnda á að greiða fyrir vinnu aðalstefnanda í samræmivið verksamninginn. Þá mótmælir hann því að skilyrði til riftunar verksamningsaðila séu fyrir hendi. Við aðalmeðferð vísaði aðalstefnandi til matsgerðar ogviðauka við matsgerð dómkvadds matsmanns kröfum sínum til stuðnings en hennihefði ekki verið hrundið. Aðalstefndibyggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að hann hafi rift verksamningiaðila þann 9. september 2013 og krafist þess að greiðslur sínar gengju tilbaka. Þannig hafi frekari greiðsluskylda sín fallið niður og þá hafi hannhöfðað mál í gagnsök og krafist endurgreiðslunnar. Þá hafi aðalstefndi ekkimótmælt riftun. Í öðru lagi byggir aðalstefndi á því að hann hafi þegar innt afhendi verulega hátt endurgjald, eða 16.669.667 krónur, fyrir vinnuaðalstefnanda og sé hann með því kominn langt út fyrir umsamda kostnaðaráætluná grundvelli verksamnings aðila. Þá mótmælir hann reikningum sem gefnir hafiverið út í ágúst 2013 eftir að vinna hafði verið stöðvuð við verkið.Varðandi skilyrði riftunar vísar aðalstefndi til þess að þótt ekki hafisérstaklega verð samið um hvenær afhending færi fram megi ráða af samskiptumaðila að stefnt hafi verið að því að vefurinn færi í loftið í lok september2012. Með bréfi 9. ágúst hafi hann skorað á aðalstefnanda að inna skyldur sínaraf hendi innan eins mánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að efna skyldursínar. Þá hafi afgreiðsludráttur aðalstefnanda valdið sér verulegu óhagræði ogtjóni, sbr. 26. gr. lkpl. Þá byggir aðalstefndi á því að þeir verkþættir semaðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að það hafiheimilað stefnda riftun verksamningsins, sbr. 1. gr. lkpl., gallarnir hafiverið verulegir og sanngjarn frestur hafi verið veittur til úrbóta. Íverksamningi milli aðila er ekki kveðið á um það að vefinn skuli afhenda fyrirákveðinn dag. Í verksamningi aðila er tekið fram af hálfu aðalstefnanda aðstóri óvissuþátturinn í verkefninu séu vefþjónustusamskiptin við bókunarvélverkkaupa en útfærslan á þeim sé með þeim hætti að erfitt sé fyrir hann aðáætla nákvæmlega vinnu við þau og rekur hann í hverju þessi vandkvæði séufólgin. Þetta geti orðið til þess að kostnaðurinn við þennan lið getiannaðhvort hækkað eða lækkað umfram þá áætlun sem verksamningur byggi á.Verkefni aðalstefnanda fólst annars vegar í hönnun, uppsetningu og forritun ávefsíðu fyrir matsbeiðanda og hins vegar í að samþætta bókunarvél matsbeiðandavið vefinn. Af samskiptum aðila sem fram koma í gögnum málsins, bæði áður ensamningurinn var gerður og eins eftir að hann var undirritaður og vinna hófst viðverkið, verður ráðið að aðalstefndi hafi verið vel upplýstur um þá vankanta semvoru á bókunarvélinni. Bókunarkerfi aðalstefnda var svokallað „Ticket“ kerfisem hannað var af sænskum aðila, Tommy Wiberg. Þessi aðili, sem veittiaðalstefnda bókunarþjónustu, upplýsti aðalstefnanda um að ekki væru tilskilgreiningar á virkni bókunarvélarinnar og hún byði ekki upp á prufusvæði tilað gera aðilum kleift að forrita á móti henni. Varðandiþennan óvissuþátt þá svaraði fyrirsvarsmaður aðalstefnda með tölvupósti þann31. janúar 2012 til aðalstefnanda og kvaðst gera sér fulla grein fyrir því aðliðurinn varðandi vefþjónustusamskiptin við bókunarvélinu væri „ekki fasturliður í tilboðinu“. Þá liggur einnig fyrir að starfsmaður aðalstefnda, PéturBlöndal Gíslason kerfisstjóri, sem gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins,fékk nefndan Tommy Wiberg til fundar við sig og starfsmann aðalstefnanda vegnaþessara vandkvæða með bókunarvélina. Tveirforritarar hjá aðalstefnanda, Guðmundur Stefán Þorvaldsson og Atli PállHafsteinsson, gáfu vitnaskýrslur við aðalmeðferð og lýstu vanköntum ábókunarvélinni og vandkvæðum við að vinna á móti bókunarvélinni. Í mars2013 var Guðmundur Stefán Þorleifsson forritari hjá aðalstefnanda í sambandivið Tommy Wiberg vegna bókunarvélarinnar og Tommy sendi þann 8. mars 2013tölvupóst og staðfesti að forritaviðmót bókunarvélarinnar væri ekki opinbertforritaviðmót, það hefði verið þróað fyrir lítið fé og ekki verið klárað ogaðalstefndi hefði verið upplýstur um þetta. Tommy Wiberg sendi annan tölvupóst18. mars 2013 til Guðmundar Stefáns og segir í honum samkvæmt íslenskri þýðingusem lögð var fram: „hey eins og ég hefsagt þér áður var þetta verkefni sem var hætt við áður en því lauk og er ekkimeð allt fíneríið sem þú vilt – ég held ég hafi skrifað það áður.“ StefánLaxdal Aðalsteinsson verkefnastjóri gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð og kvaðsthafa átt frumkvæði að því í apríl 2013 að stöðva vinnu við forritunarvinnunagagnvart bókunarvélinni þar sem ekki hafi verið til prufuumhverfi til að prófahugbúnað og ófært væri að forrita ofan í lifandi gögn sem verið væri að vinna íannars staðar. Í framhaldi af þessu hafi verið útbúinn prufuvefþjónn semforriturum aðalstefnanda hafi verið veittur aðgangur að og þá verið haldiðáfram með verkið. Hann kvaðst hafa sent verkkaupa reglulega framvinduskýrslu umstöðu verksins og aldrei hafi verið gerðar athugasemdir við stöðu eða reikningautan einu sinni þar sem hann hafi í kjölfarið leiðrétt afslátt á reikningi.Þetta kemur einnig fram í gögnum málsins. Ítölvupósti þann 6. desember 2012 tilkynnti Stefán Laxdal Aðalsteinsson,verkefnastjóri aðalstefnanda, fyrirsvarsmanni aðalstefnda að vinna við vefinnværi komin á það stig að aðalstefndi gæti farið að setja efni inn á vefinn. Ímatsgerð dómkvadds matsmanns, Ásmundar Bjarnasonar tölvunarfræðings, semstaðfesti matsgerð sína og viðauka við hana við aðalmeðferð, kemur fram að skv.gögnum málsins sé vinnu við vefsíðuna ekki lokið, en vinna við vefsíðuna hafi veriðstöðvuð af hálfu matsþola eftir 25. júní 2013. Matsmaður líti svo á að búiðhafi verið að afhenda verkkaupa vefinn til efnisinnsetningar og prófunar.Verkinu hafi hins vegar ekki verið endanlega lokið, þ.e. ekki var búið að kláraendanlega alla virkni vefsins og framkvæma allar prófanir. Af gögnum málsinsverður ekki annað séð en að verkefnið hafi verið í eðlilegum farvegi. Matsmaðurkvaðst hafa gert sjálfstæðar athuganir, ein bókun hafi verið kláruð til endameð því að greiða með kreditkorti, en þrátt fyrir að vefinn hafi átt að keyra ámóti bókunarvélinni í prófunarumhverfi, hafi svo virst sem öll kortameðhöndlunbókunarvélarinnar hafi verið raunkeyrð, þ.e. pöntunin hafi raunverulega veriðskuldfærð af viðkomandi kreditkorti. Öll sú virkni/vinnsla hafi hins vegargengið athugasemdalaust og pöntunar- og greiðslukvittun hafi skilað sér hrattog örugglega. Vefsíðan líti ágætlega út, mikil vinna hafi greinilega verið lögðí hönnun og uppsetningu vefsíðunnar, hún sé komin með alla helstu grunnvirkni,vefforritun virðist vera mjög langt komin og búið sé að greiða úr flestumtæknilegum flækjum sem tengist bókunarvélinni. Matsmanni þyki því ekki rétt aðtala um galla í þessu sambandi, hér sé um að ræða verkefni sem ekki sé lokið.Matsmaður metur það svo að ef vefsíðan yrði fullkláruð m.v. þá virkni sem nú erfyrirliggjandi, þá myndi hún fyllilega standast samanburð við aðrar vefsíðuraðila í sambærilegri atvinnustarfsemi og verkkaupi. Matsmaður kvað það að haldaekki áfram með vinnu við vefinn vera eins og að hætta í maraþonhlaupi þegarmenn sjái markið.Matsmaður segir í viðauka við matsgerð að bókunarvél aðalstefnda hafiverið þungamiðjan í verkefni aðalstefnanda, mikil vinna hafi fallið til ívefsíðunni vegna samþættingar við bókunarvélina og telur hann upp atriði semhann álítur að hafi beinlínis valdið ófyrirsjáanlegri vinnu.Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður ekki fallist á það meðaðalstefnda að aðalstefnandi hafi vanefnt skyldur sínar verulega með töfum áafhendingu vefsvæðisins, sbr. 1. mgr. 25. gr. lkpl. þar sem ekki var í samningiaðila mælt fyrir um hvenær verki yrði skilað og tafir á verkinu verða fyrst ogfremst raktar til bókarvélar aðalstefnda. Niðurstöðu dómkvadds matsmanns þettavarðandi hefur ekki verið hnekkt. Aðalstefndi var upplýstur um gang verksins áöllum stigum og gerði ekki athugasemdir við stöðu verksins eða reikninga fyrren aðalstefnandi hafði hafið innheimtuaðgerðir vegna vanefnda aðalstefnda semfyrir liggur að voru verulegar, en allir útgefnir reikningar á árinu 2013 voruógreiddir. Þrátt fyrir greiðslufyrirkomulag sem mælt var fyrir um íverksamningi verður ekki annað sé en að samkomulag hafi verið um að reikningarværu gefnir út eftir því sem verki miðaði. Aðalstefnandi hélt þrátt fyrirvanefndir á greiðslum áfram vinnu viðverkið í trausti þess að reikningarnir yrðu greiddir. Þegar aðalstefndi, meðbréfi 9. september 2013, veitti aðalstefnanda mánaðarfrest til að ljúka verkinuvar þegar ljóst að verkið hafði verið stöðvað vegna vanefnda aðalstefnda oghann ekki bætt úr þeim vanefndum. Hafna verður því að grundvöllur riftunarverði byggður á því að aðalstefnandi hafi ekki brugðist við þessari áskoruneins og málum var komið.Aðalstefndi byggir einnig kröfu sína um riftun á því að þeir verkþættirsem gagnstefndi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að þeirheimili honum riftun verksamningsins. Aðalstefnda hefur ekki tekist sönnun umað vefsíðan sé haldin þeim göllum sem hann heldur fram og hann gerði ekkiathugasemdir fyrr en eftir að vinna hafði verið stöðvuð vegna vanefnda hans.Matsmaður sem dómkvaddur var skv. beiðni aðalstefnda segir í niðurstöðum sínum,sem raktar voru hér að framan, að ekki sé hægt að tala um að vefsíðan sé haldingöllum, verkinu sé ekki verið lokið. Vefsíðan sé þó komin með alla helstugrunnvirkni og hann hafi gert prófanir á henni. Þessari niðurstöðu dómkvaddsmatsmanns hefur ekki verið hnekkt og verður hún lögð til grundvallar þettavarðandi þar sem ekki var farið fram á yfirmat. Varðandiþau rök sem aðalstefndi færir fyrir sýknukröfu sinni að hann hafi þegar innt afhendi svo verulega hátt gjald fyrir verkið að það sé komið langt fram yfirumsamda kostnaðaráætlun þá vísar hann til þess að þá fjárhæð sem hann hafiþegar greitt hafi hann greitt í von um að fá afhenta nothæfa vefsíðu semstarfsemi hans grundvallaðist á. Aðalstefndi gerði ekki athugasemdir viðútgefna reikninga fyrr en eftir að aðalstefnandi fór í innheimtuaðgerðir vegnavanskila aðalstefnda og vinna við verk hafði verið stöðvuð. Hann gerir hinsvegar athugasemdir við þá reikninga samtals að fjárhæð 8.669.946 kr. sem gefnirhafi verið út löngu eftir að verk hafi verið stöðvað. Í ósk umendurmat á matsgerð komu aðilar sér saman um að leggja fyrir dómkvaddanmatsmann umorðaða matsspurningu í a-hluta 4. matsliðar og spurningin var:„Hvort eðlilegt geti talist að greiða kr. 29.940.445 fyrir þá vinnu semmatsþoli hefur unnið í þágu matsbeiðanda, skv. verksamningi 7. mars 2012 oghvort slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð“ Þessi tala er samtala þesssem aðalstefndi hafði greitt að viðbættum höfuðstól í dómkröfu aðalstefnanda íaðalsök. Matsmaður rakti eins og fram hefur komið dæmi úr matsgögnum sem hanntaldi að hafi beinlínis valdið ófyrirsjáanlegri vinnu sem tengdust bókunarvélaðalstefnda. Matsmaður telur að þau atriði sem valdi því að vinnuþátturinnverði umtalsvert meiri en eðlilegt geti talist verði að skrifast að miklu leytiá högun og útfærslu bókunarvélarinnar. Þá sé ljóst að matsþoli hafi tekið aðsér talsverða vinnu í verkefninu sem eðlilegra hefði verið að útfæra íbókunarvél matsbeiðanda. Óvissuþættir tengdir bókunarvélinni séu margir enóvissunni sé flaggað af matsþola allt frá greiningarfasa, í verksamningi og svoítrekað á meðan unnið hafi verið í verkefninu. Með tilliti til þessara atriðavar það niðurstaða matsmanns að eðlilegt geti talist að greiða 29.940.445 kr.fyrir alla þá vinnu sem matsþoli hafi unnið í þágu matsbeiðanda og að slíktsamrýmist almennum venjum í vefsíðugerð. Þó aðniðurstaða matsmanns sé afdráttarlaus varðandi það að eðlilegt geti talist aðþessa fjárhæð fyrir alla vinnu aðalstefnanda fyrir aðalstefnda, þá þá er í kröfugerð aðalstefnanda byggt áfjórum reikningum sem gefnir voru út 28. ágúst 2013 löngu eftir að vinna hafðiverið stöðvuð við verkið. Af tímaskýrslum sem framlagðar eru í málinu verðurekki ráðið að eftir fund aðila 25. júní 2013 hafi aðalstefnandi unnið frekarvið verkið. Eitt af þeim atriðum sem óskað var eftir að dómkvaddur matsmaðursvaraði í framangreindri matsbeiðni var: „Hvort unnt sé að rekja hvort matsþolihafi unnið að lagfæringum í vefsíðunni síðan forsvarsmenn matsþola lýstu þvíyfir, á sáttafundi dags. 25. júní 2013 að þeir hygðust ekki vinna frekar ívefsíðunni án frekari greiðslna. Jafnframt hvenær unnið var síðast í vefsíðunniskv. fyrirliggjandi skrám.“ Ímatsgerð dómkvadds matsmanns kemur fram að matsþoli notivefútgáfustjórnunarkerfi til að halda utan um allar hugbúnaðarbreytingar semframkvæmdar séu. Matsmaður hafi farið yfir færslur og það sem að baki þeim hafilegið og staðfest hafi verið í þeirri skoðun að samkvæmtútgáfustjórnunarkerfinu væru síðustu hugbúnaðarbreytingar á vefsíðunni frá 11.júní 2013. Þá verði ekki séð af tímaskráningum í dómskjölum að skráðir séutímar vegna vinnu við vefsíðuna eftir 25. júní 2013. Niðurstaða hans var aðekki verði séð að matsþoli hafi unnið að lagfæringu á vefsíðunni eftir 25. júní2013. Þráttfyrir þá niðurstöðu dómkvadds matsmanns að eðlilegt geti talist að greiða29.940.445 kr. fyrir alla þá vinnu sem matsþoli hafi unnið í þágu matsbeiðandaverður ekki litið fram hjá þeirri niðurstöðu matsmanns að ekki hafi verið unniðað lagfæringum á vefsíðunni eftir 25. júní 2013. Þessi niðurstaða dómkvaddsmatsmanns verður lögð til grundvallar þar sem henni hefur ekki verið hrundið.Þetta er einnig í samræmi við tímaskýrslur sem liggja fyrir í málinu. Ekki erþví hægt að fallast á að aðalstefnda beri að greiða fjóra reikninga útgefnaþann 28. ágúst 2013 að fjárhæð 700.559 kr., 19.829 kr., 4.805.360 kr. og145.545 kr. þar sem ekkert liggur fyrir um vinnu aðalstefnanda í ágúst 2013 eðaeftir 25. júní 2013. Þá eru dómkröfur aðalstefnanda ekki í samræmi viðgreiðsluáskorun og innheimtuviðvörun dags. 5. september 2013. Að ölluofanskráðu athuguðu og virtu ber aðalstefnda að greiða aðalstefnanda dómkröfurí aðalsök að frádregnum ofangreindum reikningum sem eru samtals að fjárhæð5.671.293 kr. eða samtals dómkröfur að höfuðstól 7.599.485 krónur. Meðvísan til þess sem rakið hefur verið verður ekki fallist á kröfur aðalstefnda ígagnsök um endurgreiðslu innborgana samkvæmt samningi 16.669.667 meðdráttarvöxtum samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu frá 29. nóvember 2013til greiðsludags og að viðurkennd verði skaðabótaskylda gagnstefnda vegnavanefnda á verksamningi aðila dags. 7. og 8. mars 2012. Ber því að sýknaaðalstefnanda af þessu kröfum í gagnsök. Meðhliðsjón af þessari niðurstöðu ber að dæma aðalstefnda til að greiðaaðalstefnanda málskostnað eins og kveðið er á um í dómsorði. Vegnaembættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest samkvæmt 1.mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Aðilar eru sammála dómaraum að ekki sé þörf á endurflutningi. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Aðalstefndi, Iceland ExcursionAllrahanda ehf., greiði aðalstefnanda, Hugsmiðjunni ehf., 7.599.485 kr. ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga vaxtalaga nr. 38/2001 af 39.533 kr.frá 1.1.2013 til 1.3.2013, af 79.067 kr. frá 1.3.2013 til 30.4.2013, af4.460.893 kr. frá 30.4.2013 til 1.5.2013, af 4.504.191 kr. frá 1.5.2013 til1.6.2013, af 4.552.509 kr. frá 1.6.2013 til 1.7.2013,af 4.600.832 kr. frá1.7.2013 til 28.8.2013 og af 7.599.485 krónur frá þeim tíma til greiðsludags.Aðalstefnandi er sýkn af kröfum aðalstefnda í gagnsök.Aðalstefndi greiði aðalstefnanda1.800.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 179/2009
Börn Forsjá Dómsátt
M og K deildu um forsjá tveggja sona sinna. K krafðist þess að dómsátt milli hennar og M um að þau færu sameiginlega með forsjá barnanna yrði felld úr gildi og henni yrði dæmd forsjá þeirra. Hæstiréttur vísaði til þess að það væri meginregla barnalaga nr. 76/2003 að sameiginleg forsjá fráskilinna foreldra yfir barni væri háð því grundvallarskilyrði að samkomulag væri þeirra á milli um þá skipan og nægði ágreiningur um hana af hendi annars foreldris til þess að hún liði undir lok. Í því efni gæti engu breytt að foreldrar hefðu ákveðið með samningi, þótt dómsátt væri, að sameiginleg forsjá stæði í tiltekinn tíma. Með málshöfðun hefði K lýst yfir ágreiningi við M um skipan forsjár sona þeirra, en þar sem gildistíma sáttarinnar væri að auki lokið væru ekki efni til að kveða sérstaklega á það í dóminum að hún væri felld úr gildi. Í málinu lágu ekki fyrir önnur gögn um hæfni aðilanna til að fara með forsjá barnanna en matsgerð dómkvadds manns, sem aflað hafði verið undir rekstri fyrra dómsmáls þeirra. Var af niðurstöðum hennar talið ljóst að K hefði talist M fremri að hæfni til að fara með forsjá sona þeirra, en M hafði ekki gert kröfu í málinu um að honum yrði falin forsjáin. Var því orðið við kröfu K um að henni yrði falin forsjá sona aðilanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. apríl 2009. Hún krefst þess að dómsátt milli hennar og stefnda um að þau fari sameiginlega með forsjá barna sinna, A og B, sem fæddir eru 2002 og 2004, verði felld úr gildi, áfrýjanda verði dæmd forsjá þeirra til 18 ára aldurs og stefnda verði til sama tíma gert að greiða meðlag með þeim. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap á árinu 2002 og lauk samvistum þeirra í apríl 2007. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur stefnda í maí 2007 og krafðist að sér yrði dæmd forsjá fyrrnefndra tveggja sona þeirra. Undir rekstri þess máls var aflað ítarlegrar matsgerðar dómkvadds manns um hæfi aðilanna til að fara með forsjá sona þeirra. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar, sem dagsett var 23. nóvember 2007, var forsjárhæfni áfrýjanda talin „í ágætu meðallagi“, en stefnda „í meðallagi.“ Við aðalmeðferð þess máls í héraði 4. mars 2008 var gerð dómsátt milli aðilanna, þar sem kveðið var á um að þau færu sameiginlega með forsjá sona sinna, sem hefðu lögheimili hjá áfrýjanda, en með þeim skyldi stefndi greiða meðlag. Í sáttinni var jafnframt mælt fyrir um umgengni drengjanna við stefnda og tekið loks fram að „samkomulag þetta gildir í eitt ár.“ Að liðnum tæpum fjórum mánuðum frá gerð dómsáttarinnar höfðaði áfrýjandi mál þetta 26. júní 2008 og gerði fyrir héraðsdómi sömu dómkröfur og hún gerir nú fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu. Samkvæmt 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 76/2003, svo sem þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 69/2006, fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns síns eftir hjónaskilnað nema annað sé ákveðið. Í 32. gr. barnalaga er mælt fyrir um heimildir foreldra til að gera samning um forsjá barns, sem getur verið sameiginleg eða hjá öðru þeirra, en slíkan samning má gera til ákveðins tíma, þó að lágmarki sex mánuði. Greini foreldra á um forsjá barns sker dómari á hinn bóginn úr máli, sbr. 1. mgr. 34. gr. laganna. Af þessu er sú meginregla ljós að sameiginleg forsjá fráskilinna foreldra með barni er háð því grundvallarskilyrði að samkomulag sé þeirra á milli um þá skipan og nægir ágreiningur um hana af hendi annars foreldris til að hún líði undir lok. Í því efni getur engu breytt að foreldrar hafi ákveðið með samningi, þótt dómsátt sé, að sameiginleg forsjá standi í tiltekinn tíma. Með höfðun þessa máls hefur áfrýjandi lýst yfir ágreiningi við stefnda um skipan forsjár sona þeirra og þarf samkvæmt framansögðu ekki annað til svo að skilyrði standi ekki lengur til að áfrýjandi teljist bundin af ákvæðum dómsáttarinnar frá 4. mars 2008 um tímabundna sameiginlega forsjá. Með því að gildistíma sáttarinnar er nú að auki lokið eru á hinn bóginn ekki efni til að kveða sérstaklega á um það í dómi þessum að hún sé felld úr gildi. Í málinu liggja ekki fyrir önnur gögn um hæfni aðilanna til að fara með forsjá sona sinna en áðurnefnd matsgerð, sem aflað var undir rekstri fyrra dómsmáls þeirra. Þótt þeirri matsgerð hafi verið lokið fyrir nærfellt tveimur árum hefur ekkert verið fært fram, sem bendir til að aðstæður aðilanna hafi breyst svo að máli skipti með tilliti til matsefnisins. Af fyrrgreindum niðurstöðum matsgerðarinnar er ljóst að áfrýjandi hefur talist stefnda fremri að hæfni til að fara með forsjá sona þeirra. Í málinu hefur stefndi ekki gert kröfu um að sér verði falin forsjáin. Þegar að þessu virtu eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfu áfrýjanda um að henni verði falin forsjá sona aðilanna. Um greiðslu meðlags með þeim fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, en hvorugur aðili hefur gert kröfu um að mælt verði fyrir um umgengni við börnin. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjanda, K, er falin forsjá sona sinna og stefnda, M, þeirra A og B, sem fæddir eru [...] 2002 og [...] 2004, til fullnaðs 18 ára aldurs. Til sama tíma greiði stefndi einfalt meðlag með sonum sínum eins og það er ákveðið á hverjum tíma af Tryggingastofnun ríkisins. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði K, kt. [...],[...],[...], með stefnu birtri 26. júní 2008 á hendur M, kt. [...],[...],[...]. Málið var dómtekið 3. mars sl. Stefnandi krefst þess að dómsátt milli aðila um að þau fari sameiginlega með forsjá þeirra A, kt. [...], og B, kt. [...], verði felld úr gildi og að henni verði einni falin forsjá drengjanna til 18 ára aldurs. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greið einfalt meðlag með drengjunum til 18 ára aldurs þeirra. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Málsaðilar gengu í hjúskap 16. mars 2002. Í kjölfarið settust þau að á Íslandi. Þau eignuðust tvo drengi, A og B. Aðilar slitu samvistum í apríl 2007. Kom þá upp ágreiningur um forsjá drengjanna. Var höfðað mál fyrir héraðsdómi og við aðalmeðferð málsins þann 4. mars 2008 var gerð sátt um að aðilar færu sameiginlega með forsjá þeirra. Skyldu þeir eiga lögheimili hjá stefnanda og stefndi greiða einfalt meðlag með hvorum þeirra. Um umgengni föður segir í sáttinni: Umgengni við föður er frá lokum leikskóla á fimmtudegi til mánudagsmorguns aðra hvora helgi... Drengirnir verði hjá föður sínum á komandi páskum (frá fimmtudegi til mánudags) og á páskum næsta ár hjá móður. Þá skal ákveða fyrir 1. maí ár hvert hvernig sumarleyfinu skuli háttað en hvort um sig fær fjórar vikur. Drengirnir skulu vera hjá móður á aðfangadag og jóladag og hjá föður á annan í jólum, gamlársdag og nýársdag. Síðan voru í sáttinni ákvæði um símtöl við drengina á afmælum og hátíðis­dögum, um greiðslu skattskulda stefnda og að sótt skyldi um lögskilnað. Loks var tekið fram að samkomulagið gilti í eitt ár. Rúmum þremur mánuðum eftir að sáttin var gerð var stefnan í þessu máli gefin út. Stefnandi skýrði það svo fyrir dómi að hún hefði í raun ekki verið sátt við að samið væri um sameiginlega forsjá. Taldi hún þetta hindra heimsóknir hennar til ættingja í [...]. Við meðferð framangreinds máls var Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur kvödd til að leggja mat á forsjárhæfni aðila og hvort þeirra teldist hæfara til að fara með forsjána. Var matsgerðin lögð fram í þessu máli og ekki krafist nýrrar mats­gerðar eða yfirmats. Þá var efni matsgerðarinnar ekki mótmælt, en í málflutningi taldi lögmaður stefnda hana ekki geta haft gildi í nýju máli. Matsgerðin er ítarleg, en í niðurstöðum hennar segir: M lýsti sér sem valdalausu fórnarlambi K sem sé ofbeldisfull og geðveik kona og hættuleg sonum þeirra. Persónuleikapróf K og samskipti mats­manns við hana renna ekki stoðum undir þá mynd af henni. Sú mynd sem starfsmenn leikskóla drengjanna draga upp eftir nokkurra ára samskipti við hana er jákvæð. Um­sagnir nágrannakonu og leigjanda eru jákvæðar. Lýsingar annarra eru að verulegu leyti eftir frásögnum M við þá. Neikvæð atriði hafa komið fram frá afgreiðslumanni og móður M auk þess að koma frá M sjálfum. K lýsir M að mestu leyti vel, en þó að samskipti þeirra um fjármál hafi verið erfið. Starfsmenn leikskólans hafa stundum átt í erfiðleikum með samskipti við hann. Persónuleikapróf sýnir hvatvísi, streitu, skort á dómgreind á eigin hegðun og oft neikvæða hegðun í garð annarra. Matsmaður sá sömu einkenni í samskiptum sínum við hann. Nú eru sjö mánuðir liðnir síðan leiðir M og K skildu. Á þeim tíma hefur ekkert gerst sem rennir stoðum undir alvarlegar ásakanir M á hendur K um geðveiki og ofbeldi í garð drengjanna. Tilkynningar til Barnaverndar Reykjavíkur leiddu til áætlunar um meðferð málsins. Því hefur ekki verið lokað sem barnaverndarmáli en sú tillaga virðist liggja fyrir í minnispunktum. Matsmaður telur báða foreldra hæfa til að fara með forsjá drengjanna. Stuðst var við ASPECT-forsjárhæfniprófið og niðurstöður þess sýna forsjárhæfni hennar í ágætu meðallagi. Niðurstöður þess sýna forsjárhæfni föður í meðallagi. Aðilar gáfu skýrslur fyrir dóminum. Málsástæður og lagarök stefnanda Í stefnu segir að forsendur fyrir dómsáttinni séu brostnar. Útilokað sé að fara með forsjá ásamt stefnda. Vinni hann gegn stefnanda leynt og ljóst og innræti drengjunum neikvætt viðhorf gagnvart móðurmáli stefnanda og föðurlandi. Þá telur stefnandi að það sé drengjunum fyrir bestu að hún fari með forsjá þeirra. Þeir séu háðir umönnun hennar og mun tengdari henni en stefnda. Vísar stefnandi um þetta til framangreindrar matsgerðar. Stefnandi vísar til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Málsástæður og lagarök stefnda Í greinargerð stefnda kemur fram að það sé rangt að hann hafi ekki samþykkt skilnað að borði og sæng eða lögskilnað. Hann hafi hins vegar neitað að játa á sig hjúskaparbrot. Þar sem krafa stefnanda sé á þessu byggð sé botninn dottinn úr kröfu­gerðinni. Því verði að hafna kröfu um ógildingu sáttarinnar og um skipan forsjár. Stefndi mótmælir því í greinargerð að hann hafi unnið gegn stefnanda með því að innræta drengjunum neikvæð viðhorf. Í málflutningi byggði stefndi á því að dómsáttin hafi átt að gilda í eitt ár. Því beri að vísa málinu frá dómi. Þá mótmælti hann því að hegðun sín væri til vandræða. Þá hefði matsgerð er aflað hefði verið í hinu fyrra máli ekki gildi í þessu máli. Þá hefði matsmaður ekki komið fyrir dóm. Loks vísaði hann til þess skilmála í skilnaðarleyfi að forsjáin væri sameiginleg. Stefndi vísar til barnalaga nr. 76/2003. Nú er liðið rúmt ár frá því að gerð var sátt milli aðila þessa máls um að þau færu sameiginlega með forsjá sona sinna. Sáttin átti samkvæmt efni sínu að gilda í eitt ár. Ár var ekki liðið frá gerð sáttarinnar þegar mál þetta var höfðað og verður því að leysa úr því hvort sáttin sé fallin niður af öðrum ástæðum. Í stefnu segir að stefnandi hafi verið treg að samþykkja sameiginlega forsjá. Stefnandi lýsti því einnig í aðilaskýrslu sinni. Byggt er á því að forsendur fyrir sáttinni séu brostnar eins og lýst er að framan. Þessum fullyrðingum mótmælir stefnandi. Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings fullyrðingum sínum og hefur hún því ekki sannað slík atvik að fallast megi á að forsendur fyrir sáttinni séu brostnar. Samkvæmt þessu var sátt aðila bindandi er mál þetta var höfðað 26. júní 2008. Þarf þá ekki að fjalla um þá málsástæðu stefnanda að það sé drengjunum fyrir bestu að hún fari ein með forsjána. Verður að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Rétt er að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, M, er sýknaður af kröfum stefnanda, K, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 290/2008
Kærumál Forkaupsréttur Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Sóknaraðilar kröfðust þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur þeirra við sölu varnaraðilans S á tilgreindum hlut í jörðinni F til varnaraðilans E. Þá kröfðust sóknaraðilar þess að S yrði gert að selja og afsala eignarhlutanum til þeirra í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að sú kröfugerð sóknaraðila, þar sem krafist er annars vegar viðurkenningar forkaupsréttar, en ekki tilgreint hversu hátt hlutfall hins selda sóknaraðilar eigi rétt á að fá, og hins vegar sölu og útgáfu afsals eftir eignarhlutföllum sem ekki koma fram í kröfugerðinni hver séu, uppfylli ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 5. maí 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir þess að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði felldur niður. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar er nánar rakið afsalaði varnaraðilinn Steinn Þórhallsson varnaraðilanum Einari Birni Einarssyni eignarhluta sínum í jörðinni Felli í Sveitarfélaginu Hornafirði 29. desember 2006. Sóknaraðilar telja sig eiga forkaupsrétt að eignarhluta varnaraðilans Steins á grundvelli sameignarsamnings 22. apríl 1995. Þeir telja að sá réttur hafi ekki verið virtur við fyrrnefnda afsalsgerð. Hafa þeir af því tilefni uppi þær kröfur sem lýst er í hinum kærða úrskurði. Vilji forkaupsréttarhafi, sem telur að réttur sinn hafi ekki verið virtur við sölu til þriðja manns, höfða mál til að neyta forkaupsréttar síns verður hann að beina þeirri málsókn að aðilum þess samnings sem hann telur að gert hafi forkaupsréttinn virkan. Verður þá kröfugerð forkaupsréttarhafa að vera tvíþætt þar sem fyrri þætti kröfunnar er beint bæði að seljendum og kaupendum. Þessum fyrri þætti kröfugerðarinnar hefur oft verið hagað þannig að leitað sé viðurkenningar forkaupsréttar þess sem málið höfðar í tilefni umræddrar sölu en einnig hefur verið látið óátalið að hann sé látinn beinast að því að samningsaðilum verði gert að þola ógildi samningsins. Síðari þáttur kröfugerðarinnar snýr síðan að seljandanum einum og gengur efnislega út á að hann selji eða afsali umræddri eign til forkaupsréttarhafans gegn nánar tilgreindu endurgjaldi. Að þessu athuguðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Bjarni Sævar Geirsson, Jón Bjarnason, Geir Þór Bjarnason og Björn Vigfús Jónsson greiði óskipt varnaraðilum, Steini Þórhallssyni og Einari Birni Einarssyni, hvorum um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfur stefndu 14. apríl 2008, er höfðað með stefnu, birtri 6. nóvember 2007, af Bjarna Sævari Geirssyni, kt. 090461-5409, Norðurtúni 24, Bessastaðahreppi, Jóni Bjarnasyni, kt. 210437-2909, Hlíðartúni 6, Hornafirði, Geir Þóri Bjarnasyni, kt. 210437-3049, Hörðukór 5, Kópavogi og Birni Vigfúsi Jónssyni, kt. 100861-4619, Sunnubraut 1, Hornafirði á hendur Steini Þórhallssyni, kt. 191136-3579, Sandbakkavegi 2, Höfn og Einari Birni Einarssyni, kt. 221165-3739, Kirkjuvegi 7, Höfn. Dómkröfur Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur þeirra við sölu stefnda Steins Þórhallssonar á 0,9813 % hluta í jörðinni Felli, Hornafirði, Austur-Skaftafellssýslu, til Einars Björns Einarssonar, samkvæmt afsali dagsettu 29. desember 2006, með sömu kjörum og skilmálum og þar greinir. Þá krefjast stefnendur þess, að stefnda Steini verði gert skylt að selja og afsala eignarhlutanum til þeirra í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni, að uppfylltum þeim skilyrðum sem í fyrrgreindu afsali greinir, þar með talinni greiðslu kaupverðsins, 500.000 krónur. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, allt að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu krefjast þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi og að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefndu málskostnað in solidum að skaðlausu. Til vara krefjast stefndu þess, „að vísað verði frá dómi kröfu stefnenda þess efnis að „stefnda Steini Þórhallssyni verði gert skylt að selja og afsala eignarhlutanum [0.9813 % í Felli] til þeirra í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni, að uppfylltum þeim skilyrðum sem í [...] afsali greinir, þ.m.t. greiðslu kaupverðsins kr. 500.000“, en að fallist verði á kröfu stefnenda þess efnis að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur stefnenda við sölu stefnda Steins á 0,9813 hlut í jörðinni Felli til stefnda Einars Björns samkvæmt afsali, dags. 29. desember 2006 með sömu skilmálum og kjörum og þar greinir, og að málskostnaður verði felldur niður.“ Til þrautavara krefjast stefnendur þess að „þeir verði sýknaðir af kröfu stefnenda þess efnis að „stefnda Steini Þórhallssyni verði gert skylt að selja og afsala eignarhlutanum [0.9813 % í Felli] til þeirra í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni, að uppfylltum þeim skilyrðum sem í [...] afsali greinir, þ.m.t. greiðslu kaupverðsins kr. 500.000“, en að fallist verði á kröfu stefnenda þess efnis að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur stefnenda við sölu stefnda Steins á 0,9813 % hlut í jörðinni Felli til stefnda Einars Björns samkvæmt afsali, dags. 29. desember 2006 með sömu skilmálum og kjörum og þar greinir, og að málskostnaður verði felldur niður.“ Málavextir Mál þetta varðar jörðina Fell í Austur-Skaftafellssýslu. Samkvæmt gögnum málsins eru allmargir aðilar eigendur hennar í sameign. Nær allir þessara aðila hafa með samningi myndað með sér sameigendafélag um eignina. Í 7. gr. þess samnings segir meðal annars: „Milli sameigenda skal gilda gagnkvæmur forkaupsréttur. Forkaupsréttinn skulu aðrir sameigendur en sá sem selja vill, eiga að tiltölu við eignarhlutdeild sína. Kjósi einhver sameigenda eða einhverjir að hafna neyslu forkaupsréttar eykst réttur annarra sameigenda hlutfallslega.“ Samkvæmt þinglýsingarvottorði sem liggur frammi í málinu, dags. 2. júlí 2007, og öðrum gögnum eru stefnendur máls þessa meðal þessara eigenda og aðilar að sameigendafélaginu. Þá kemur fram í gögnum málsins að stefndi Steinn var einn þeirra er stóðu að gerð umrædds sameigendafélagssamnings. Í málinu liggur fyrir þinglýsingarvottorð um eignina, dagsett 19. maí 2006, og kemur þar meðal annars fram, að meðal eigenda sé stefndi Steinn og eigi hann 0,9813 % eignarhlut og sé eignarheimild hans erfðayfirlýsing dagsett 14. apríl 2004. Þá kemur fram að stefndi Einar Björn Einarsson sé eigandi 10,3583 % hlutar, samkvæmt afsali dagsettu 1. nóvember 2000. Í áðurnefndu þinglýsingarvottorði um eignina frá 2. júlí 2007 er fyrrgreinds eignarhluta stefnda Einars Björns enn getið, en við hefur bætzt á hans nafni 0,98 % eignarhluti samkvæmt afsali, dagsettu 29. október 2006. Þinglýsingarvottorð þessi eru að því leyti ólík að í hinu fyrra er eignarhluti hvers tilgreindur með fjórum aukastöfum en í hinu síðara með tveimur. Óumdeilt er, að með afsali, dagsettu 29. desember 2006, afsalaði stefndi Steinn eignarhluta sínum, 0,9813 % í umræddri jörð til stefnda Einars Björns. Stefnendur segja að þetta hafi stefndi Steinn gert án nokkurs samráðs við sameigendur sína í sameignarfélaginu um eignina, en stefndu halda því fram að stefndi Steinn hafi á haustmánuðum 2006 tilkynnt lögmanni sameigendafélagsins að hann hefði ákveðið að selja eignarhluta sinn og hafi stefndi Steinn bæði óskað að aðrir eigendur yrðu upplýstir um þetta sem og óskað eftir skriflegum tilboðum hið fyrsta ef einhver hefði áhuga á kaupum. Að sögn stefndu barst ekkert tilboð og hafi stefndi að lokum selt eignarhluta sinn til stefnda Einars Björns svo sem áður er getið. Málsástæður Stefndu rökstyðja aðalkröfu sína um frávísun svo að krafa stefnenda um viðurkenningu forkaupsréttar þeirra við sölu stefnda Steins lúti að sama efni og krafa stefnenda um að stefnda Steini verði gert skylt að selja og afsala hlut í jörðinni til stefnenda. Við úrlausn um þessa kröfuliði sé verið að leysa úr sama sakarefni, það er því hvort forkaupsréttur hafi orðið virkur í umrætt skipti. Ekki verði séð að unnt sé að verða við báðum þessum kröfuliðum í senn og ekki geti átt undir dómstóla að velja hvora kröfuna eigi að dæma. Sé því óhjákvæmilegt að vísa báðum kröfuliðunum, og þar með málinu öllu, frá í heild. Þá segja stefndu að stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr báðum þessum kröfuliðum í senn þar sem í úrlausn um síðari kröfuliðinn, sem gangi lengra, sé tekin afstaða til hins fyrri. Verði því, hvað sem öðru líði, að vísa fyrri kröfuliðnum frá dómi. Enn fremur segja stefndu að síðari kröfuliður stefnenda sé ekki dómtækur, en samkvæmt orðum sínum beinist sá kröfuliður að stefnda Steini einum, en hann sé ekki lengur eigandi umrædds hlutar í fasteigninni. Sé honum því ómögulegt einum síns liðs að efna kröfuna eftir orðanna hljóðan enda þurfi jafnframt til þess atbeina skráðs eiganda hennar, stefnda Einars Björns. Hafi stefnendum því jafnframt borið að beina þessari kröfu að stefnda Einari Birni, annað hvort með því að krefjast þess að stefndu yrði báðum gert að þola ógildingu á afsali um eignarhlutann eða að stefnda Einari Birni yrði gert að þola að stefnendur fengju útgefin afsöl fyrir eigninni. Þessa hafi ekki verið gætt og krafan sé ódómtæk enda ekki á því formi að henni yrði fullnægt með aðför ef í það færi. Loks segja stefndu að kröfuliðurinn sé óljóst orðaður þar sem talað sé um að stefnda Steini verði gert skylt að afsala hlut í jörðinni Felli til stefnenda „í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni“. Ekki sé þar tilgreint hvert þetta hlutfall sé og hver hlutur hvers og eins stefnenda í þessari afsölun skuli vera. Þá sé ekkert vikið að rétti stefnda Einars Björns „til að fá hlutfallslegan rétt, miðað við eignarhlut hans í Felli, til að halda uppi kaupunum“ með vísan til þess að í 7. gr. sameignarsamningsins sé greint að milli sameigenda skuli gilda gagnkvæmur forkaupsréttur. Stefndi Einar Björn sé sameigandi að jörðinni Felli, þó hann sé ekki aðili að sameigendafélaginu, og beri honum sem slíkum forkaupsréttur að tiltölu við eignarhlutdeild sína í samræmi við sameignarsamninginn. Ekkert liggi fyrir um að stefnendur séu þeir einu af eigendum jarðarinnar Fells sem vilji nýta sér umræddan forkaupsrétt, en ekki aðrir eigendur í Felli. Sé krafan því ódómtæk og eða vanreifuð og beri að vísa henni frá dómi. Samkvæmt öllu þessu sé óhjákvæmilegt að vísa báðum kröfuliðum stefnenda, og þar með málinu öllu, frá dómi. Varakröfu sína um frávísun að hluta segjast stefndu rökstyðja með sömu sjónarmiðum og þeir hafi sett fram til stuðnings aðalkröfu, að því er þann hluta varði. Verði ekki fallizt á kröfu um frávísun kröfu um viðurkenningu á forkaupsrétti sé af hálfu stefndu fallizt á hann einan og sér. Sé í því tilfelli þess krafizt að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefnendur mótmæla framkomnum frávísunarkröfum stefndu. Stefnendur mótmæla því að hvor kröfuliður sinn útiloki annan og vísa stefnendur því máli sínu til stuðnings til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 154/2001. Stefnendur fullyrða að þeir hafi lögvarða hagsmuni af báðum köfuliðum sínum og sé sá síðari í eðlilegu framhaldi af hinum fyrri. Ef ekki megi koma þeim báðum að í sama málinu kynnu stefnendur að neyðast til að höfða tvö mál til að ná fram rétti sínum. Þá kveða stefnendur að síðari kröfuliður þeirra sé vel dómtækur og að ekki hafi þurft að beina kröfu vegna hans að stefnda Einari Birni þar sem samningur stefnda Steins og stefnda Einars Björns ógildist við það að forkaupsréttur stefnenda sé viðurkenndur. Þessum skilningi sínum til stuðnings vísa stefnendur til dóms Hæstaréttar Íslands frá 18. október 2001 í máli nr. 207/2001. Stefnendur segja að krafa sín sé alls ekki til þess fallin að valda vafa eða misskilningi. Í stefnu sé eignarhlutur hvers og eins stefnenda talinn upp. Þeir eigi einfaldlega misstóran hlut, en rétt til að nýta sér forkaupsrétt í hlutfalli við eign sína. Vegna þeirra sjónarmiða stefndu, að í stefnu sé ekkert fjallað um mögulegan forkaupsrétt stefnda Einars Björns, segja stefnendur að forkaupsrétturinn sé samningsbundinn og fenginn úr áðurnefndum sameignarsamningi vegna eignarinnar. Stefndi Einar Björn sé ekki aðili að þeim samningi, þrátt fyrir ítrekuð boð um það, en hann hafi eignazt hlut sinn með kaupum af aðila sem ekki hafi tekið þátt í stofnun sameignarfélagsins á sínum tíma. Eigi stefndi Einar Björn því engan forkaupsrétt. Niðurstaða Fallast má á það með stefndu, að í íslenzkum rétti gildi almennt sú regla, að séu um sama efnisatriði gerðar fleiri en ein krafa sem mislangt gangi, og í kröfugerð sé ekki greint á milli þeirra í forgangsröð sem aðalkröfu og varakrafna, verði ekki á dómstóla lagt að velja milli þeirra, heldur beri að vísa þeim öllum frá dómi. Í íslenzkri dómaframkvæmt hefur hins vegar verið viðurkennt, að heimilt sé að gera í einu og sama máli jafnstæða kröfu um að viðurkenndur verði forkaupsréttur svo og um að gagnaðila verði gert skylt að efna hinn viðurkennda forkaupsrétt. Má um það vísa til dóms Hæstaréttar Íslands frá 20. september 2001 í máli nr. 154/2001. Verður aðalkröfu stefnanda því ekki vísað frá af þessum sökum. Þá bera stefndu því við að ekki tjái að beina kröfu um sölu og útgáfu afsals að stefnda Steini einum, því eignarhluturinn sé nú eign stefnda Einars Björns. Sé stefnda Steini ómögulegt að gefa einn og sér út það afsal sem stefnendur krefjist af honum. Á það verður ekki fallizt. Í íslenzkum rétti hefur verið byggt á því, að seljanda fasteignar verði þvert á móti gert að selja og gefa út afsal til forkaupsréttarhafa, þrátt fyrir að seljandinn hafi þegar gefið út afsal til viðsemjanda síns í þeim samningi sem forkaupssréttarhafinn gengur inn í. Má til marks um þetta vísa til dóms Hæstaréttar Íslands frá 15. desember 2005 í máli nr. 214/2005. Hitt er svo annað mál, að slík niðurstaða getur verið hörð aðgöngu fyrir þann aðila sem hefur fengið gefið út til sín afsal samkvæmt kaupsamningi við seljandann. Er því rétt að stefna honum sérstaklega til að þola að gefið sé út afsal til forkaupsréttarhafans. Má um þetta einnig vísa til umrædds dóms Hæstaréttar frá 15. desember 2005. Hefði stefnendum hér verið rétt að stefna stefnda Einari Birni til að þola það að gefið yrði út afsal fyrir umræddum eignarhluta til stefnenda. Í máli þessu, er sem áður segir stefnt þeim Steini Þórhallssyni og Einari Birni Einarssyni báðum og verður að líta svo á, að beint sé að þeim báðum kröfu stefnenda um viðurkenningu forkaupsréttar vegna umræddrar sölu á eignarhluta stefnda Steins til stefnda Einars Björns. Ef fallizt yrði á þá kröfu, fælist í slíkum dómi að stefnendur ættu rétt á að ganga inn í samning þann sem stefndu gerðu sín á milli um söluna. Yrði slíks forkaupsréttar neytt, leiddi af því að til stefnenda féllu þau eignarréttindi sem stefnda Einari Birni voru ætluð í samningi hans og stefnda Steins. Þykir því sem síðari kröfulið stefnenda verði ekki vísað frá dómi af þeim sökum að kröfum samkvæmt honum sé ekki beint að stefnda Einari Birni. Stefndu halda því fram, að stefnendur geti ekki haft lögvarða hagsmuni af því að fá bæði dóm fyrir fyrri kröfulið sínum og hinum síðari. Beri því að vísa hinum fyrri frá, en hann gangi skemur. Ekki verður á þetta fallizt, því við efnisúrlausn málsins kann að fara svo að sýknað verði af kröfu um útgáfu afsals og við þær aðstæður hefðu stefnendur hagsmuni af því að viðurkenndur yrði margnefndur forkaupsréttur þeirra. Stefndu halda því loks fram, að síðari kröfuliður stefnenda sé vanreifaður af nokkurum ástæðum. Sé í honum þess krafizt, að stefnda verði gert skylt að afsala til stefnenda hlut í jörðinni Felli í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni, en ekki sé tilgreint hvert þetta hlutfall sé og ekki hver hlutur hvers og eins stefnanda skuli vera. Þá sé ekkert vikið að forkaupsrétti stefnda Einars Björns en hann sé einn sameigenda með stefnendum þó ekki sé hann félagi í sameigendafélaginu og beri honum forkaupsréttur að tiltölu við eignarhlutdeild sína í samræmi við sameignarsamninginn. Loks liggi ekkert fyrir um það hvort aðrir sameigendur en stefnendur vilji nýta sér forkaupsrétt sinn. Af þessu öllu leiði að krafan sé ódómtæk, og eða vanreifuð. Í málavaxtalýsingu stefnenda í stefnu er tiltekið hversu mikinn eignarhlut hver og einn stefnenda eigi í Fellsjörðinni en sú sundurliðun kemur ekki fram í kröfugerðinni sjálfri. Þar er, eins og áður er rakið, látið sitja við það að krefjast þess annars vegar að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur þeirra við sölu stefnda Steins á 0,9813 % hluta úr Fellsjörðinni, samkvæmt nánar tilgreindu afsali með sömu kjörum og í því afsali greini, og hins vegar þess að stefnda Steini verði „gert skylt að selja og afsala eignarhlutanum til þeirra í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni, að uppfylltum þeim skilyrðum sem í fyrrgreindu afsali greinir, þ.m.t. greiðslu kaupverðsins kr. 500.000.“ Er það álit dómsins að nánari tilgreining hefði þurft að koma fram í dómkröfum stefnenda, enda í íslenzku réttarfari við það miðað að kröfugerð stefnanda þurfi að jafnaði að vera svo ákveðin og skýr að taka megi hana óbreytta upp sem ályktunarorð í dómsniðurstöðu, þyki málavextir á annað borð leyfa slík málalok. Kemur þessi meginregla fram í d lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er það niðurstaða dómsins að sú kröfugerð stefnenda, þar sem krafizt er annars vegar viðurkenningar forkaupsréttar, en ekki tilgreint hversu hátt hlutfall hins selda stefnendur eigi rétt á fá selt sér, og hins vegar sölu og útgáfu afsals eftir eignarhlutföllum sem ekki koma fram í kröfugerðinni hver séu, uppfylli ekki skilyrði d liðar 80. gr. laga nr. 91/1991. Sú staðreynd að eignarhlutföll stefnenda eru rakin í greinargerð þeirra þykja ekki fá breytt þessari niðurstöðu. Af þessum sökum verði ekki hjá því komizt að vísa kröfum stefnenda frá dómi. Eftir þessum úrslitum verður að fallast á kröfur stefndu um málskostnað úr hendi stefnenda. Verða stefnendur dæmdir til að greiða in solidum 100 þúsund krónur til hvors stefndu um sig. Af hálfu stefnenda flutti málið Reynir Karlsson hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefndu Arnar Þór Stefánsson héraðsdómslögmaður. Þorsteinn Davíðsson kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Bjarni Sævar Geirsson, Jón Bjarnason, Geir Þórir Bjarnason og Björn Vigfússon, greiði in solidum Steini Þórhallssyni og Einari Birni Einarssyni málskostnað, 100.000 krónur til hvors.
Mál nr. 73/2016
Vátryggingarsamningur Sjúkdómatrygging Málshöfðunarfrestur
S krafði Á ehf. og L um fullar bætur úr starfstryggingu sem S tók árið 2001. Samkvæmt mati læknis var S 100% óvinnufær til starfa sinna sem húsasmiður vegna slitgigtar en 50% sem framkvæmdastjóri. L hélt því fram að tryggingin hefði miðað við stjórnunarstörf en ekki smíðar og greiddi S einungis helming bóta á grundvelli matsins. Í málinu deildu aðilar einkum um það hvort S hefði verið tryggður sem húsasmiður eða eingöngu sem framkvæmdastjóri. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í upphaflegri umsókn S um starfstryggingu hefði hann tilgreint atvinnu sína með þeim hætti að hann væri framkvæmdastjóri, húsasmiður og verkstjóri. Þá hefði S endurnýjað trygginguna reglulega en samkvæmt umsókn hans um endurnýjun árið 2011 hefði atvinna hans verið skráð sem húsasmiður, auk þess sem vátryggingaskírteini sama ár, sem undirritað var af hálfu Á ehf., hefði tilgreint starf hans sem húsasmið. Samkvæmt þessu og þar sem óumdeilt var að S var algerlega óvinnufær sem húsasmiður var talið að S ætti rétt á fullum bótum úr tryggingunni. Var fjárkrafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2016. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að kröfum stefnda á hendur áfrýjandanum Árna Reynissyni ehf. verð vísað frá héraðsdómi. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjendur gera þá varakröfu að málinu verði vísað frá héraðsdómi hvað snertir áfrýjandann Árna Reynisson ehf. þar sem aðild hans að málinu hafi í engu verið rökstudd af stefnda. Í héraðsstefnu er aðild þessa áfrýjanda rökstudd með fullnægjandi hætti og verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar að þessu leyti.Fyrir Hæstarétti byggja áfrýjendur á því að áfrýjandinn Árni Reynisson ehf. eigi ekki aðild að máli þessu. Þessi málsástæða var ekki höfð upp í héraði og kemur hún af þeim sökum ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Í málinu deila aðilar einkum um það hvort stefndi hafi með þeirri starfstryggingu sem hann tók verið tryggður sem húsasmiður eða eingöngu sem framkvæmdastjóri. Fyrir liggur álitsgerð Sigurjóns Sigurðssonar læknis, sem áfrýjendur óskuðu einhliða eftir, á afleiðingum slitgigtar sem stefndi er haldinn. Var það niðurstaða læknisins að vegna slitgigtarinnar væri stefndi 100% óvinnufær sem húsasmiður og verkstjóri til slíkra starfa en 50% óvinnufær til starfa sem framkvæmdastjóri. Byggja áfrýjendur á því að starfstryggingin nái aðeins til starfa stefnda sem framkvæmdastjóri og hafa stefnda verið greiddar bætur í samræmi við það.Í upphaflegri umsókn stefnda um starfstryggingu 14. febrúar 2001 tilgreindi hann atvinnu sína með þeim hætti að hann væri framkvæmdastjóri, húsasmiður og verkstjóri. Gildistími upphaflegu tryggingarinnar var þrjú ár og eftir það sótti stefndi um endurnýjun tryggingarinnar árlega. Sú starfstrygging, sem var í gildi þegar stefndi tilkynnti áfrýjendum um tjón sitt af völdum slitgigtarinnar, hafði verið endurnýjuð 31. janúar 2011 og var gildistími hennar frá 20. febrúar 2011 til 19. febrúar 2012. Samkvæmt umsókn stefnda um þá endurnýjun á starfstryggingunni var atvinna hans skráð sem húsasmiður og í vátryggingarskírteini vegna hennar, sem undirritað var af hálfu áfrýjandans Árna Reynissonar ehf., var starf stefnda tilgreint sem húsasmiður. Óumdeilt er að stefndi er algerlega óvinnufær sem húsasmiður og á hann því rétt á fullum bótum úr tryggingunni. Þá verður með vísan forsendna hins áfrýjaða dóms fallist á að málið hafi verið tímanlega höfðað. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest.Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Árni Reynisson ehf. ogLibertyCorporateCapitalLimited, greiði óskipt stefnda, Sigurjóni Pálssyni, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2015.Mál þetta sem höfðað var 22. apríl 2014 var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 8. október 2015. Stefnandi er Sigurjón Pálsson, Hörgslundi 5, Garðabæ en stefndu eru Árni Reynisson ehf., Skipholti 50d, Reykjavík ogLibertySyndicatesamkvæmt stefnu. Undir rekstri málsins upplýsti lögmaður stefndu, sem stefnandi gerði ekki athugasemdir við, að rétt auðkenning á þeim aðila væriLibertySyndicateCorporateCapitalLimited, 20FenchurchStreet, London EC3M 3AW, Bretlandi.Stefnandi krefst þess að stefndu verði, sameiginlega (insolidum), gert að greiða honum 10.000.000 króna auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. 9. gr. sömu laga af 17.300.000 krónum frá 1. apríl 2012 til 3. apríl 2012, af 16.800.000 krónum frá þeim degi til 18. apríl 2012, af 15.800.000 krónum frá þeim degi til 9. maí 2012, af 14.800.000 krónum frá þeim degi til 16. maí 2012, af 13.100.000 krónum frá þeim degi til 7. júní 2012 en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu.Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar.I.Ekki er teljandi ágreiningur um málavexti en upphaf viðskipta aðila var að 14. febrúar 2001 sótti stefnandi um starfstryggingu fyrir miðlun stefnda Árna Reynissonar ehf. en félagið rak þá og rekur enn vátryggingamiðlun. Starfsemin er, a.m.k. í tilviki því sem hér um ræðir, fólgin í því að selja vátryggingar hér á landi fyrir hönd vátryggingafélaga í Bretlandi. Hlutverk slíks miðlara er því að koma á viðskiptum á milli vátryggjanda og vátryggingartaka samkvæmt lýsingu lögmanns stefndu. Í upphafi var vátryggjandi, þ.e. sá er seldi stefnanda þá tryggingu sem leitt hefur til þessa ágreinings,EuropeaLimitedí Horsham,Sussexí Englandi. Tryggingin sem stefnandi sótti um að áeggjan starfsmanns miðlarans var starfstengd sjúkra- og slysaörorkutrygging sem átti að gilda 24 tíma sólarhringsins um heim allan.Stefnandi var að sögn ekki að leita sérstaklega eftir tryggingu sem þessari en starfsmaður eða verktaki hjá stefnda Árna Reynissyni ehf. gaf sig fram við hann og bauð honum þessa vöru. Umsóknareyðublaðið var að sögn stefnanda fyllt út af fulltrúa stefndu sem tók niður eftir frásögn stefnanda skilgreiningu hans á atvinnu sinni þannig: Framkvæmdastjóri, húsasmiður, verkstjóri/housebuilder:director–supervisor,ownbuildingcompany. Lögmaður stefndu telur ósannað í málinu að fulltrúi á vegum stefndu hafi fyllt út umsóknina. Ekkert var rætt um mismunandi áhættuflokka eða mismunandi iðgjöld eftir því hvaða tryggingavernd væri keypt og við undirritun á umsókn um trygginguna hafði áhættuflokkur ekki verið ákveðinn. Stefnandi fullyrðir og að ekkert hafi verið rætt um starfshlutfall á milli ofangreindra atvinnuflokka. Ekki er ágreiningur um að stefnandi hitti eingöngu téðan fulltrúa stefndu en ekki forsvarsmenn þeirra. Upphaflegur gildistími tryggingarinnar átti að vera þrjú ár. Bætur fyrir varanlega örorku áttu að nema 20.000.000 kr. fyrir fulla örorku. Fyrsta tryggingaskírteinið var gefið út afEuropeaog var ritað á ensku. Þar var starfi (occupation) stefnanda lýst sem „HousebuildingCompanyDirector/Supervisor.“Að ósk stefnanda þremur árum síðar var tryggingin endurnýjuð og var það gert á eyðublaði frá stefnda Árna Reynissyni ehf. en nú var tryggingafélagið annað eða AONLtd. Atvinna stefnanda var í umsókn skilgreind sem húsasmiður/housebuilder. Skírteinið var gefið út af AONGlobalRisksí London. Starf stefnanda í skírteininu er sagt vera „director“.Eftir þetta var starfstryggingin endurnýjuð árlega. Sú breyting varð á árið 2006 að stefndi Árni Reynisson ehf. gaf þá út vátryggingaskírteinið en ekki hið erlenda tryggingafélag. Bæði í umsóknum og skírteinum sem endurnýjuð voru af stefndu árlega eftir þetta, var starfi stefnanda nú lýst einvörðungu með orðunum húsasmiður/housebuilder. Sú tilgreining tók engum breytingum frá þessum tíma og fram til þess að á greiðsluskyldu úr tryggingunni reyndi.Enn mun hafa orðið breyting á árið 2007 þannig að í stað AONLtd. var komið félagið WILLISLtd. Sami háttur var hafður á varðandi umsóknir og útgáfu vátryggingarskírteina. Lýsingin á starfsgrein stefnanda var einnig sú sama.Stefndi, Árni Reynisson ehf., gaf árlega út reikninga á hendur stefnanda vegna tryggingarinnar og greiddi stefnandi inn á tilvísaðan bankareikning félagsins. Lögmaður stefndu greindi frá því við aðalmeðferð að Hagall vátryggingamiðlun sem getið er í skjölum málsins í sömu andrá og hið stefnda einkahlutafélag Árni Reynisson ehf. er einn og sami lögaðilinn.Á árunum 2010 og 2011 fór stefnandi að finna fyrir alvarlegum einkennum slitgigtar í flestum liðum, aðallega höndum og hnjám og fór svo á endanum að hann þurfti að hætta að vinna. Stefnandi sneri sér þá til forsvarsmanns stefnda Árna Reynissonar ehf. sem ákvað að láta meta heilsufar stefnanda og fól Sigurjóni Sigurðssyni lækni að framkvæma það mat. Í bréfi stefnda til Sigurjóns í lok árs 2011 óskaði hann eftir því að metið yrði heilsufar stefnanda miðað við starf hans sem framkvæmdastjóri og verkstjóri í eigin byggingafélagi. Forsvarsmaður stefnda sá ástæðu til að vekja fyrir fram athygli matsmannsins á því að í skýrslum og vottorðum sem stefnandi hafði lagt fram hafi hann gefið upp að hann starfaði við smíðar en það væri andstætt því sem fram hefði komið á upphaflegri umsókn hans um tryggingu. Iðgjald tryggingarinnar hafði að sögn stefnda miðað við stjórnunarstörf en ekki smíðar. Því hlyti matið að byggjast á því og mat Tryggingastofnunar ríkisins, sem þá lá fyrir, gæti þess vegna ekki verið rétt. Stefnanda var ekki gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna og réttar við matið sem stefndi óskaði einhliða eftir og kom því ekki að athugasemdum undir matsstörfunum.Læknirinn skilaði matsgerð 1. mars 2012. Í henni er rakið að stefnandi hafi fundið fyrir versnandi einkennum frá flestum liðum, aðallega höndum og hnjám. Slitgigt hafi versnað mjög og svo væri komið að hann hefði þurft að gefast upp á vinnunni. Mat læknirinn stefnanda 100% óvinnufæran til starfa sinna sem húsasmiður (HouseBuilder), og sem verkstjóri við húsasmíðar en 50% óvinnufæran til starfa sem framkvæmdastjóri.Á grundvelli þessarar matsniðurstöðu tilkynnti stefndi, Árni Reynisson ehf., að stefnandi ætti rétt til helmings bóta úr starfstryggingunni eða alls 10.000.000 kr. að því er virðist samkvæmt ákvörðun þess tryggingafélags sem þá átti í hlut. Ágreiningslaust er að niðurstaðan úr matinu var ekki borin undir stefnanda né var honum gefinn kostur á andmælum áður en þessi ákvörðun var kynnt honum.Að beiðni lögmanns stefnanda gaf Stefán Dalberg bæklunarlæknir út vottorð um heilsufar stefnanda hinn 18. desember 2012, en Stefán mun hafa sinnt stefnanda í veikindum hans undanfarin ár. Niðurstaða læknisins var að þeir sjúkdómar sem hrjáðu stefnanda væru þess valdandi að hann væri með öllu ófær um að sinna störfum sínum sem húsasmiður, verkstjóri og framkvæmdastjóri verktakafyrirtækis síns frá mars 2011.Engin breyting varð á afstöðu stefndu þannig að stefnandi afréð að óska eftir því að dómkvaddir yrðu tveir óvilhallir og sérfróðir menn til að meta örorku hans út frá starfstryggingunni. Þann 23. júlí 2013 dómkvaddi Héraðsdómur Reykjaness til starfans Ragnar Jónsson lækni og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmann. Við fyrirtöku málsins og uppkvaðningu úrskurðarins var mættur Árni Reynisson forsvarsmaður stefnda og með honum Baldvin Hafsteinsson hæstaréttarlögmaður. Aðilar voru boðaðir til matsfundar sem haldinn var 4. september 2013. Ekki var mætt af hálfu stefndu á fundinn.Áður en matsfundurinn var haldinn beindu matsmenn þeirri spurningu til aðila hvort í matsspurningu nr. 1 væri átt við einn tiltekinn sjúkdóm stefnanda eða hvort átt væri við alla sjúkdóma sem hrjá hann. Af hálfu stefnanda var því svarað til í tölvupósti hinn 26. september að matsspurningin liti að því við hvaða varanlegu örorku stefnandi byggi af völdum þeirra sjúkdóma sem hrjáðu hann. Ekki bárust viðbrögð við þessari fyrirspurn frá stefndu.Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna lá fyrir 7. desember 2013. Niðurstaða hennar var sú að stefnandi væri haldinn margvíslegum sjúkdómum sem gerðu hann óvinnufæran til þeirra starfa sem trygging hans tæki til, hvort sem væri framkvæmdastjóri í eigin fyrirtæki, húsasmiður eða verkstjóri.Lögmaður stefnanda sendi því stefndu kröfugerð 23. desember 2013 byggða á matsgerðinni en stefndu höfnuðu kröfum hans með tölvupósti 4. mars 2014, þar sem því var haldið fram að niðurstaða matsmanna væri byggð á röngum forsendum þar sem varanleg örorka stefnanda væri þar metin heildstætt út frá fleiri en einum sjúkdómi stefnanda en hann væri eingöngu tryggður ef einn sjúkdómur leiddi til óvinnufærni.II.Stefnandi byggir dómkröfur sínar á vátryggingarsamningnum sem upphaflega var stofnað til árið 2001 og síðan reglulega endurnýjaður þannig að aldrei varð rof á samningssambandinu. Viðsemjandi hans var ætíð stefndi Árni Reynisson ehf. Hann tók við og gekk frá umsókninni á sínum tíma. Beiðnir um endurnýjun tryggingarinnar voru gerðar á eyðublöð frá félaginu og félagið gaf sjálft út vátryggingarskírteinin til stefnanda, að þeim allra fyrstu undanskildum. Þá tók félagið við öllum iðgjaldagreiðslum frá stefnanda og þegar kom að greiðslu bóta þá bárust þær frá Árna Reynissyni ehf.Stefnandi telur því Árna Reynisson ehf. réttan aðila að máli þessu enda viðsemjandi hans frá upphafi. Stefndi hefur hins vegar bent á stefnda,LibertySyndicatenr. 4472 áLloyds, sem vátryggjandann á grundvelli samnings milli þessara aðila. Félagið hefur komið fram í málinu sem hinn endanlegi vátryggjandi og tekið ákvarðanir um bótaskyldu og greiðslu bóta. Því er honum stefnt einnig til að þola dóm í málinu.Með bótagreiðslum og yfirlýsingum sínum hafa báðir stefndu gengist við bótaskyldu sinni gagnvart stefnanda á grundvelli vátryggingarinnar að mati stefnanda. Ágreiningur aðila varði eingöngu túlkun á niðurstöðum matsgerða um örorkustig og uppgjör bótafjárhæða.Stefnandi bendir á að skilmálar vátryggingarinnar komi fram í upphaflegu umsókninni, í vátryggingarskírteinunum og í almennum skilmálum stefnda. Þegar sölumaður stefnda heimsótti stefnanda lá fyllilega fyrir við hvað hann starfaði. Hann rak lítið verktakafyrirtæki með á bilinu 2-5 starfsmenn. Verkefni félagsins voru á gildistíma tryggingarinnar nánast einskorðuð við þjónustu við Elliheimilið Grund. Sölumanninum var því kunnugt um að stefnandi var smiður að mennt, hann hafði menn í vinnu og sá sjálfur um öll þau verkefni sem hvíla á stjórnendum slíkra fyrirtækja, svo sem að sjá til þess að lögboðin gjöld séu greidd, skýrslur gerðar, bókhald fært o.s.frv.. Stefnandi greindi frá því í skýrslu fyrir dómi að hann hefði aldrei starfað sem framkvæmdastjóri nema í þessari mynd í eigin resktri.Stefnandi fullyrðir að það hafi verið sölumaður tryggingarinnar sem færði inn allar upplýsingarnar á umsóknina en síðan hafi það verið Árni Reynisson sjálfur sem lauk útfyllingu hennar, m.a. ákvörðun um áhættuflokk. Allt frá því að stefnandi endurnýjaði tryggingu sína fyrst var atvinna hans skilgreind sem húsasmiður/housebuilder. Vátryggingarskírteinin skilgreindu atvinnu hans með sama hætti. Stefnandi telur því það engum vafa undirorpið að stefndu gerðu sér grein fyrir því að stefnandi væri húsasmiður og starfaði við að byggja hús.Stefnandi vísar til greinar 2.2 í hinum almennu skilmálum vátryggingarinnar en þar er að finna svofellda skilgreiningu á varanlegri örorku: „Alger varanleg örorka“ og „alger varanlegur öryrki“ merkir algera líkamlega örorku hins vátryggða vegna líkamstjóns eða sjúkdóms, sem kemur að fullu í veg fyrir að hinn vátryggði ræki venjulega atvinnu sína eins og kveðið er á um í skírteini og sem annað hvort varir stöðugt í tólf mánuði án þess að nein von sé um bata að þeim tíma liðnum, eða er samkvæmt úrskurði vátryggjenda þar um, eða þegar vátryggjendur úrskurða hinn vátryggða varanlega algeran öryrkja hvort heldur á sér fyrr stað.“Hvorki í þessu ákvæði, sem afmarkar 100% varanlega örorku, né í öðrum ákvæðum skilmálanna eða skírteinisins, sé nokkurs staðar vikið að því að örorkan verði að stafa af einum skilgreindum afmörkuðum sjúkdómi. Eingöngu segi að sjúkdómur þurfi að koma að fullu í veg fyrir að vátryggði ræki sína venjulegu vinnu. Þá vinnu sem tilgreind sé í vátryggingarskírteini hans.Stefnandi telur að stefndu hafi rangtúlkað mjög niðurstöður Sigurjóns Sigurðssonar læknis um hæfni stefnanda og tekið eingöngu út þá niðurstöðu að stefnandi hefði 50% hæfni til að starfa sem framkvæmdastjóri og greitt bætur á þeim grundvelli. Þessi rangtúlkun stefndu á niðurstöðum Sigurjóns og synjun um greiðslu fullra bóta gerðu það að verkum að stefnanda var nauðugur sá kostur að fá dómkvadda matsmenn til að meta örorku hans. Niðurstaða þeirra var sú sama að mati stefnanda og Sigurjón hafði komist að. Fyrir liggi þannig að stefnandi er með slitgigt á háu stigi. Hún hafi þegar lagst á hnjáliði og ökkla sem hafi gert honum erfitt um gang og stöður auk þess sem hann getur ekki kropið eða lyft þannig að reyni á fæturna. Verst hafi hún þó lagst á hendur og olnboga sem geri að verkum að hann getur ekki unnið með smíðaverkfæri og heldur ekki við neitt sem krefst skrifta eða vinnu við tölvur. Flesta daga gangi stefnandi með járnspelku á fingrum til að vernda þá fyrir hnjaski.Stefnandi telur því að örorka hans felist fyrst og fremst í þessum sjúkdómi og afleiðingum hans. Járnhleðslusjúkdómur virki til að auka tíðni og alvarleika gigtarinnar en ylli tæplega örorku ein sér ef gigtin væri ekki til staðar.Stefnandi byggir þess vegna á því að niðurstaða matsmanna sé afdráttarlaus. Líkamlegt ástand stefnanda geri það að verkum að hann sé að þeirra mati ófær til þeirra starfa sem starfstrygging hans tekur til. Skiptir þá ekki máli hvort átt sé við störf hans sem smiður, verkstjóri eða framkvæmdastjóri. Stefnandi bendir og á að eina starfsheitið sem hann ber og er lögverndað er húsasmíðameistari og því ætti að miða við það ef vafi léki á og það þurfi ekki frekari skilgreiningar við.Bótagrundvöllurinn og þá um leið greiðsluskylda stefndu er því að mati stefnanda skýr.Varðandi vaxtakröfu sína bendir stefnandi á að samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 skulu skaðabótakröfur bera dráttarvexti frá þeim degi er upplýsingar lágu fyrir sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Það skilyrði hafi verið uppfyllt þegar Sigurjón Sigurðsson skilaði af sér matsgerð sinni 1. mars 2012 og bótafjárhæðin sjálf lá og fyrir í samningi aðila. Því sé rétt að krafa stefnanda beri dráttarvexti frá því mánuður var liðinn frá útgáfu matsgerðarinnar eða hinn 1. apríl 2012.Bótakrafa stefnanda á hendur stefndu byggir því á ákvæðum vátryggingarsamnings aðila auk almennra reglna íslensks skaðabótaréttar um bætur fyrir tjón af völdum réttarbrota utan og innan samninga sbr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um bótafjárhæðina vísast til 3. gr. vátryggingarskírteinis þess sem stefndi Árni Reynisson ehf. gaf út til stefnanda. Um dráttarvexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og um upphafsdag þeirra til 9. gr. sömu laga. Um réttar­far vísar stefnandi til laga nr. 91/1991 um með­ferð einka­mála og málskostnað til. mgr. 130. gr. sömu laga.III.Meginmálsástæður stefndu eru að þeir krefjast sýknu á þeim grundvelli að stefnandi hafi fengið tjón sitt að fullu bætt í samræmi við samninga aðila og veikindi stefnanda. Því eigi hann engar frekari kröfur á hendur stefndu. Stefndu telja matsgerð dómkvaddra matsmanna svo miklum annmörkum háða að útilokað sé að byggja á henni með þeim hætti sem stefnandi gerir. Þá telja stefndu rétt stefnanda, hafi hann á annað borð verið til staðar, nú fallinn niður fyrir fyrningu.Stefndu telja að til að hægt sé að greina þá vátryggingarvernd sem leiddi af samningi aðila þurfi að skoða vátryggingarsamninginn í heild sinni. Þar telja stefndu mikilvægt að hafa í huga að um frjálsa tryggingu hafi verið að ræða og því séu skilmálar tryggingarinnar samningsatriði aðila í millum.Stefndu leggja áherslu á að vátryggingarsamningur aðila sé, eins og komi fram í honum, samansettur af upphaflegri umsókn stefnanda, almennum vátryggingarskilmálum stefndu og tryggingarskírteini með viðaukum, ef þeir eiga við.Stefndu benda á að í umsókn vátryggða, stefnanda í máli þessu, sé, þegar getið er um atvinnu, tiltekið sem fyrsta starf stefnanda framkvæmdastjórn en jafnframt komi fram að starf hans sé húsasmíðar og verkstjórn. Það hver færði þessar upplýsingar inn á skjalið telja stefndu ekki úrslitaatriði varðandi framsetningu þess. Þær séu byggðar á upplýsingum frá stefnanda sjálfum og framsetning þeirra á umsóknareyðublaðinu samþykkt með undirritun hans á skjalið. Stefndu benda á að það komi fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna Ragnars Jónssonar og Ingvars Sveinbjörnssonar að starfsemi stefnanda á vátryggingartímanum hafi nær alfarið verið bundin við þjónustu við elliheimilið Grund. Stefnandi hafði að jafnaði sex manns í vinnu á þessu tímabili og því hafi það verið bæði eðlilegt og rétt að miða hinn vátryggða starfsvettvang hans við framkvæmdastjórn, jafnvel þó svo að hann hafi á einhverjum tíma haft með höndum verkstjórn og jafnvel gripið einstaka sinnum í smíðar sjálfur.Stefndu benda á að í 2. mgr. 2. gr. í almennum vátryggingarskilmálum er í málinu gilda undir fyrirsögninni „Skilgreiningar“ er alger varanleg örorka og alger varanlegur öryrki skilgreint sem „alger líkamleg örorka hins vátryggða vegna líkamstjóns eða sjúkdóms, sem kemur að fullu í veg fyrir að hinn vátryggði reki venjulega atvinnu sína eins og kveðið er á um í skírteini og sem annaðhvort varir stöðugt í tólf mánuði án þess að nein von sé um bata að þeim tíma liðnum, eða er samkvæmt úrskurði vátryggjanda þar um, eða vátryggjendur úrskurða hinn vátryggða varanlega algeran öryrkja hvort heldur á sér stað fyrr“.Í 1. mgr. 3. gr. skilmálanna sé tekið fram að tilkynna skuli vátryggjanda strax, eða eins fljótt og með sanngirni er hægt að ætlast til, um þá sjúkdóma sem kunna að valda örorku. Með tilkynningu sem dagsett var 6. apríl 2011 hafi stefnandi tilkynnti um sjúkdóm bæði í hné og höndum sem samkvæmt meðfylgjandi læknisvottorði var skilgreint sem „arthrosys“. Með tilkynningum dagsettum 31. október 2011 greini stefnandi síðan frá því að hann sé haldinn slitgigt. Stefndu benda á að um aðra sjúkdóma hafi stefnandi ekki sent stefndu tilkynningu. Benda stefndu á að í matsgerð dómkvaddra matsmanna séu upplýsingar um að stefnandi hafi í kjölfar dvalar að Reykjalundi áramótin 2010 og 2011 verið greindur með bæði sykursýki, háþrýsting, bakflæði frá vélinda, offitu og hækkaðan blóðþrýsting, en þessar greiningar hafi ekki verið tilkynntar vátryggjanda.Stefndu tilgreina að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. skilmála stefndu sé það forsenda fyrir greiðslu bóta til vátryggðs að öll læknisfræðileg gögn sem málið varða verði fengin þeim læknisfræðilega ráðgjafa í hendur sem vátryggjendur kunna að tilnefna. Í tilviki aðila hafi þessi aðili verið Sigurjón Sigurðsson bæklunarlæknir sem skilaði niðurstöðu sinni í matsgerð dagsettri 1. mars 2012. Niðurstaða hans var sú, að mati stefnda, að stefnandi væri að hálfu leyti ófær um að sinna því starfi sem hann var tryggður fyrir, þ.e.a.s. sem framkvæmdastjóri í eigin byggingarfyrirtæki. Því hafi það verið á grundvelli ráðlegginga ráðgjafans sem vátryggjandi úrskurðaði stefnanda bætur í samræmi við þá niðurstöðu að hann væri 50% öryrki, sbr. bréf stefndaLibertydags. 11. desember 2012. Stefndu byggja á því að þessari niðurstöðu vátryggjenda hafi ekki verið hnekkt af stefnanda.Stefndu telja matsgerð dómkvaddra matsmanna ekki hafa nokkurt vægi eða gildi gagnvart stefndu í máli þessu. Deila aðila snúist um túlkun og framkvæmd á vátryggingarsamningi, en ekki um kröfu á grundvelli skaðabótalaga, eins og ranglega virðist byggt á af hálfu stefnanda. Ákvæði skaðabótalaga eigi því ekki við í málinu.Stefndu telja að í samræmi við matsbeiðni og að eini sjúkdómurinn sem hafi verið tilkynntur vátryggjendum hafi verið slitgigt hafi matsmönnum verið með öllu óheimilt að útvíkka matsandlagið með þeim hætti sem þeir gerðu og taka til skoðunar aðra og fleiri sjúkdóma er hrjáðu stefnanda, eins og gert hafi verið. Stefndu telja að matsmenn hefðu átt að einskorða mat sitt við þann sjúkdóm einan sem stefnandi hafi byggt sína bótakröfu á. Þar sem matsmenn hafi ekki gætt þessa sé mat þeirra þegar af þeirri ástæðu með öllu ónothæft.Stefndu telja að ef víkja hafi átt frá matsbeiðninni með jafn róttækum hætti og gert var, hafi sérstaka nauðsyn borið til þess að tryggt yrði með öruggum hætti skriflegt samþykki bæði matsbeiðanda og matsþola. Það hafi ekki verið gert. Í staðinn hafi matsmenn kosið að líta á það, að ekkert svar hafi borist frá stefndu, sem samþykki við þessari róttæku breytingu á matsbeiðni stefnanda, án þess að ganga úr skugga um hvort stefndu hefði yfirhöfuð borist athugasemdir matsmannanna um þessa breytingu.Svo virðist varðandi matsgerð dómkvaddra matsmanna sem stefndu líti svo á að stefnanda hafi ekki verið heimilt að leita mats á örorku sinni með þeim hætti sem gert var. Því hafi matsgerðin ásamt öðru ekkert gildi í málinu,.Stefndu krefjast að lokum sýknu á þeim grundvelli, að hugsanlegur réttur stefnanda til frekari bóta hafi verið fyrndur þegar mál þetta var höfðað. Þar er vísað til 124. gr. laga nr. 30/2004 en þar segir að hafi félag hafnað kröfu um bætur í heild eða að hluta glatar sá sem rétt á til bóta þeim rétti ef hann hefur ekki höfðað mál eða krafist meðferðar málsins fyrir úrskurðarnefnd skv. 141. gr. laganna innan árs frá því að hann fékk skriflega tilkynningu um höfnunina. Þá höfnun telja stefndu hafa birst í bréfi stefndaLibertydagsettu 11. desember 2012, en af bréfinu megi ráða að kröfu stefnanda sé hafnað að hluta. Stefndu tiltaka í þessu sambandi að málið hafi verið þingfest þann 8. maí 2014, eða tæplega fimm mánuðum eftir að lögbundinn tólf mánaða frestur var liðinn. Því hafi krafa stefnanda verið fallin niður.Um frekari lagarök vísa stefndu til ákvæða laga nr. 30/2004. Þá vísa stefndu til 130. gr. sbr. 129 gr. s.l. um málskostnað en þar er væntanlega átt fremur við lög nr. 91/1991.IV.Eins og glöggt verður ráðið hefur stefndi Árni Reynisson ehf. verið aðili að viðskiptum við stefnanda frá upphafi eða a.m.k. miðlari eins og lögmaður stefndu upplýsti við aðalmeðferð málsins. Á hinn bóginn hafa á samningstímanum ný tryggingafélög tekið við aðild að viðskiptunum þ.e. verið sá aðili sem á endanum telst vátryggjandi. Því hefur ekki verið haldið fram að þetta komi að sök og gengið út frá því að nýir vátryggjendur fyrir miðlun stefnda Árna Reynissonar ehf. hafi tekið við öllum réttinum og skyldum fyrirrennara sinna við aðilaskipti hverju sinni. Þrátt fyrir framangreint hefur dómnum reynst nokkuð erfitt á köflum að meta þátt hvors stefndu um sig í málinu, ábyrgð á ákvörðunum og sameiginlega ábyrgð þeirra á greiðsluskyldu, ef hún er viðurkennd. Þessi ónákvæmni kemur þó ekki að sök að mati dómsins þar sem stefndu hafa ekki mótmælt aðild sinni í máli þessu eða kröfu um óskipta ábyrgð þeirra á dómkröfum stefnanda verði á þær fallist.Sá samningur sem markar upphaf viðskipta stefnanda og stefnda Árna Reynissonar ehf. sem vátryggingamiðlara, og vátryggjenda, sem hafa verið nokkrir á samningstímabilinu, er frá 14. febrúar 2001 og var því rétt rúmlega tíu ára gamall þegar stefnandi tilkynnti um óvinnufærni sína vegna sjúkdóms. Deilt er um túlkun á nokkrum atriðum í samningi aðila.Með þeirri matsgerð Sigurjóns Sigurðssonar læknis frá 1. mars 2012, sem stefndu óskuðu einhliða eftir, var því strax slegið föstu að stefnandi hefði mjög skerta starfsorku. Í matsgerðinni er m.a. getið um háan blóðþrýsting stefnanda og að hann hafi þá fyrir 4-5 árum greinst með sykursýki 2. Þá fjallar læknirinn um að stefnandi hefði þjáðst verulega vegna ofþyngdar. Læknirinn kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu að vegna afleiðinga slitgigtar eigi stefnandi erfitt með alla vinnu. Ekkert í matsgerð Sigurjóns bendir þannig til annars en að niðurstaða læknisins um örorku stefnanda byggist einvörðungu á afleiðingum slitgigtar.Sem rökstuðning fyrir niðurstöðum sínum í kjölfar þessarar matsgerðar tiltóku forsvarsmenn stefndu að stefnandi hefði einungis verið tryggður sem framkvæmdastjóri yfir fyrirtæki sínu en ekki sem húsasmiður eða verkstjóri. Þetta var ítrekað við aðalmeðferð málsins. Þetta virðist í fyrstu hafa verið eina ástæðan fyrir synjun á fullri greiðsluskyldu úr vátryggingunni. Þannig er ekki tilgreint, hvorki í tölvupósti frá Árna Reynissyni 7. júní 2012 né bréfi fráMatthewPhillipsfyrir höndLibertySyndicates11. desember 2012, að ákvörðun, eða úrskurður eins og stefndu kalla hana, byggi á því að örorku stefnanda megi rekja til fleiri en eins sjúkdóms ef sú var og er raunin. Ákvörðun stefndu byggði þannig, að því er virðist, einvörðungu á því að stefnandi hafi verið tryggður og starfað sem framkvæmdastjóri og til slíkra starfa hafi hann verið metinn hálfdrættingur samkvæmt Sigurjóni Sigurðssyni lækni. Því er, að mati dómsins, greiðsluskylda í grunninn viðurkennd á þessu tímamarki en einungis helmingur vátryggingarfjárhæðar vegna varanlegrar örorku greiddur út á grundvelli framangreindrar túlkunar um hvaða starfi stefnandi hafi gegnt.Þessi túlkun stefndu er nokkuð á skjön við útskýringu þeirra sjálfra á þýðingu tilgreiningar starfs á umsóknarblaði. Nú er lögð áhersla á að framkvæmdastjórastarfið sé samkvæmt umsókn aðalstarf stefnanda og því beri honum bætur samkvæmt því. Þessi niðurstaða leiðir, miðað við greiðslur úr vátryggingunni til þessa, óhjákvæmilega til þess að tilgreining á öðrum störfum, það er við húsasmíði og verkstjórn, virðist án þýðingar fyrir stefnanda eða vátryggingarsamninginn. Lögmaður stefndu taldi reyndar við aðalmeðferð að skort hefði á nánari útlistun á þessum tveimur störfum sbr. skýringartexta á umsóknareyðublaðinu þar sem eftir slíkum skýringum var leitað ef starfið væri ekki stjórnunar- eða skrifborðsvinna. Sú yfirlýsing vekur einnig upp spurningar þ.e. hver sú þörf var ef starfsgeta stefnanda sem framkvæmdastjóra var það eina sem tryggt var. Dómurinn telur að ef stefndu töldu á skorta, þannig að jafnvel gæti varðað réttindamissi fyrir stefnanda hafi það hlotið að liggja þeim nær að kalla eftir frekari skýringum til að tryggja eins og best yrði á kosið réttarstöðu vátryggingartaka fremur en að hann sjálfur hlutaðist til um skýringar eða eftir atvikum leiðréttingar. Þar verður horft til almennra reglna er um slík lögskipti gilda en einnig til þeirra skyldna sem hvíla sérstaklega á vátryggingamiðlara samkvæmt lögum um miðlun vátrygginga nr. 32/2005 einkum 31. grein. Miðlari vátrygginga getur að mati dómsins ekki firrt sig ábyrgð að þessu leyti á þeim grundvelli að vátryggingartaki undirriti umsókn um trygginguna. Í þessu sambandi má jafnvel og vísa til 22. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.Fram að þeim tíma sem skrifað var undir vátryggingarsamninginn, en gildistími tryggingarinnar var frá 20. febrúar 2001, bar vátryggingamiðlaranum stefnda Árna Reynissyni ehf. því að ganga úr skugga um að skjalagerð væri í lagi og bar ábyrgð á því að grundvallaratriði í réttarsambandinu væru skýr. Hér verður litið til sjónarmiða um að skýra beri samningsákvæði þannig að þau verði ekki merkingarleysa. Einnig varðandi þetta atriði og raunar við heildarúrlausn málsins að samningsskilmálar eru staðlaðir og samdir einhliða af stefndu.Á hitt ber einnig að líta að nokkrar breytingar urðu á tilgreiningu stefndu sjálfra á því hvaða starfi viðskiptavinur þeirra, vátryggingartaki, gegndi. Þar nægir við úrlausn málsins að horfa til þeirra breytinga sem urðu frá og með 2006 þegar hann er í vátryggingarskírteini sagður húsasmiður/housebuilder. Þarna varð einnig sú breyting að stefndi Árni Reynisson ehf. tók sjálfur við útgáfu á vátryggingarskírteinum vegna tryggingarinnar en sá aðili stóð augljóslega nær stefnanda að þessu leyti en fyrri útgefendur og í betri færum við hann ef eitthvað var talið óljóst. Skírteinið hverju sinni virðist hafa a.m.k. frá 2006 byggst á árlegri umsókn stefnanda sjálfs um starfstryggingu á skjali sem ber yfirskriftina „Starfstrygging endurnýjunRenewal“. Þar er sérstakt svæði til útfyllingar um breytingar frá fyrra ári. Á þessum skjölum eru gerðar í gegnum árin nokkrar athugasemdir á þessu svæði svo sem breytingar á símanúmerum, greiðslukortanúmerum og netfangi en aldrei hróflað við tilgreiningu á atvinnu stefnanda. Því er ómótmælt að þetta skjal var útfyllt af vátryggingamiðlaranum en handskrifaðar breytingar inn á skjölin þá væntanlega verið stefnanda eða samkvæmt upplýsingum frá honum því hann greindi frá því fyrir dómi að Árni Reynisson hefði hringt í sig ár hvert og farið yfir stöðu mála þar með talið um hvernig heilsufari og aðstæðum stefnanda væri háttað og hvort breytingar hefðu orðið á hans högum. Í kjölfarið hafi verið gengið frá þessum skjölum. Í vátryggingarskírteinum er skýr áskorun á vátryggingartaka um að skoða skjalið gaumgæfilega og tilkynna samstundis ef einhver hluti þess er rangur. Sú staðreynd að stefnandi gerir á þessum tíma engar athugasemdir við þessa tilgreiningu á því hver atvinna hans sé styður þann framburð hans fyrir dómi að þetta hafi enda verið besta lýsingin á því sem hann starfaði við. Með sama hætti blasir við tómlæti og eða andvaraleysi stefndu við því að leiðrétta þessa skráningu ef hún var að þeirra mati röng. Því hefur ekki verið mótmælt sem stefnandi staðhæfði fyrir dómi að hann hafi aldrei starfað sem framkvæmdastjóri fyrir annan aðila og það starf sem hann gegndi í eigin rekstri, einkum um kvöld og helgar. sé það eina á hans starfsferli sem hugsanlega megi gefa slíkt heiti.Í ljósi framangreinds er ekki hægt að fallast á að vátryggingin hafi verið bundin við starf stefnanda sem framkvæmdastjóra. Rök standa þvert á móti til þess að þegar stefnandi verður óvinnufær vegna veikinda hafi hann að minnsta kosti verið tryggður fyrir missi starfsorku sem húsasmiður. Ágreiningslaust er að til slíkra starfa er stefnandi og hefur verið frá vori 2011 með öllu óvinnufær. Það er jafnvel tækur skýringarkostur að mati dómsins að stefnandi hafi verið tryggður sjálfstætt vegna allra þessara starfa eða að þau yrðu ella öll metin saman sem myndi þá leiða til greiðsluskyldu sem næmi 83,3% eins og stefnandi hefur bent á.Í greinargerð stefndu er feitletrað úr almennum vátryggingarskilmálum stefnda að tryggt sé vegna óvinnufærni af völdum sjúkdóms. Hér virðist því byggt á því að ef óvinnufærni verður metin einungis af völdum samanlagðra áhrifa fleiri sjúkdóma en eins þá komi ekki til greiðslu úr tryggingunni nema þá eftir atvikum upp að því marki og miðað við þann sjúkdóm sem leiðir til hærri eða hæstu örorku. Þrátt fyrir að jafnvel stefnandi virðist í stefnu málsins gera ráð fyrir þessari málsástæðu verður henni hvorki fundinn með góðu móti staður í greinargerð stefndu né í málflutningi. Væntanlega er þessi feitletrun stefndu í greinargerð og athugasemdir í stefnu komnar til vegna sjónarmiða sem birtust í tölvupósti frá lögmanni stefndu frá 4. mars 2014 til lögmanns stefnanda.Dómurinn telur þó rétt vegna þessarar framsetningar að fjalla um þetta sem málsástæðu. Þá verður að leggja til grundvallar að einn einstakur sjúkdómur verði að leiða til 100% örorku til að heildarvátryggingarfjárhæðin verði greidd út. Sú niðurstaða fæli þá í sér að ef vátryggingartaki greindist sannanlega með þrenns konar óskylda sjúkdóma sem hver og einn myndi leiða til 60% missis starfsorku yrði greiðsluskylda úr tryggingunni miðuð við 60%. Sú niðurstaða stæði óhögguð þótt viðurkenndir sérfræðingar kæmust að þeirri niðurstöðu að samanlögð áhrif þessara sjúkdóma tveggja eða þriggja leiddu til algjörrar (100%) óvinnufærni viðkomandi. Niðurstaða í þessa veru fær ekki næga stoð í gögnum málsins, hvorki samningi aðila, vátryggingarskilmálum né -skírteini. Tíðkanlegir skilmálar á þessu sviði gera enda ráð fyrir gagnstæðri reglu nema ef tryggt er sérstaklega fyrir sérstökum tilgreindum sjúkdómi eða sjúkdómum. Sjálfsagt er að vísa til fyllingar í þessum efnum til framburðar Ingvars Sveinbjörnssonar hrl., annars dómkvaddra matsmanna fyrir dómi, sem er sérfróður á sviðinu.Því verður ekki fallist á þessa túlkun stefndu. Stendur þá eftir mat á sönnunargildi þeirra gagna sem fyrir dóminn hafa verið lögð til marks um starfshæfni stefnanda eða fremur óvinnufærni hans og áhrif ástands stefnanda á greiðsluskyldu stefndu.Eins og þegar hefur verið fjallað um er í máli þessu óumdeild sú niðurstaða Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarskurðlæknis að stefnandi hafi þegar um vorið 2011 verið 100% óvinnufær til að starfa sem húsasmiður og sem verkstjóri við húsasmíðar. Hins vegar er deilt um þá niðurstöðu að læknirinn metur hann með hálfa starfsgetu til að gegna starfi framkvæmdastjóra og einnig um þýðingu hennar fyrir greiðsluskyldu stefndu.Stefndu óskuðu sjálfir og einhliða eftir mati læknisins í bréfi dagsettu 27. desember 2011 eins og þeim var heimilt. Í beiðninni til læknisins benti Árni Reynisson á að iðgjald tryggingarinnar hafi verið miðað við stjórnunarstörf en ekki smíðar og því hlyti matið að byggjast á annarri forsendu en örorkumat Tryggingastofnunar ríkisins sem þá lá fyrir. Stefnanda gafst enginn kostur á formlegum andmælum eða að leggja fram gögn, heldur virðist matið byggt einvörðungu á gögnum sem Árni Reynisson sendi með beiðninni. Stefnandi var þó kallaður til viðtals hjá matslækninum. Eins og fyrr segir telur dómurinn ekkert í matsgerð Sigurjóns benda til annars en að niðurstaða læknisins um örorku stefnanda hafi einvörðungu verið byggð á afleiðingum slitgigtar. Sigurjón var ekki kallaður fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins.Í kjölfar matsgerðarinnar var stefnanda tilkynnt um ákvörðun stefndu um greiðsluskyldu sem var byggð á 50% örorku til að sinna starfi framkvæmdastjóra en litið fram hjá öðrum þáttum matsins.Lögmaður stefnanda óskaði eftir vottorði frá Stefáni Dalberg bæklunarlækni sem hafði annast stefnanda. Vottorðið er dagsett 18. desember 2012 en þar kemst læknirinn að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu að stefnandi hafi frá 29. mars 2011 verið með öllu ófær um að sinna störfum sínum sem húsamiður, verkstjóri og framkvæmdastjóri fyrirtækis síns. Þessa óvinnufærni stefnanda rakti læknirinn einvörðungu til slitgigtar.Stefndu héldu sig við fyrri niðurstöðu og vísuðu sem fyrr til matsgerðar Sigurjóns og úrskurðar á grundvelli hennar. Því sá stefnandi þann kost vænstan í stöðunni að óska eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta „tímabundna og varanlega örorku matsbeiðanda af völdum áverka sem hann hlaut í slysi og af völdum slitgigtar sem hann hefur greinst með“. Í nánari útlistun matsspurninga var óskað eftir því að matsmenn tækju afstöðu til vátryggingarsviðs tryggingarinnar, og hvort framangreind þrjú tilgreind störf stefnanda tengdust með þeim hætti að hæfni matsbeiðanda til að sinna einu starfinu hefði áhrif á möguleika hans til að sinna hinum.Lögmaður beggja stefndu og Árni Reynisson vátryggingamiðlari mættu við fyrirtöku málsins í Héraðsdómi Reykjaness 23. júlí 2013 þar sem dómkvaddir voru til starfans Ragnar Jónsson bæklunarlæknir og lögfræðingur og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður. Engar athugasemdir voru hafðar uppi vegna matsbeiðni eða dómkvaðningarinnar sem slíkrar.Dómkvaddir matsmenn sendu aðilum tölvuskeyti 4. september 2014, þar sem þeir óskuðu eftir skýringum og gögnum. Meðal annars var óskað skýringa á því hvort átt væri við alla þá sjúkdóma sem hrjáðu stefnanda eða einn tiltekinn sjúkdóm. Lögmaður stefnanda svaraði með tölvuskeyti 26. september þar sem hann sagði andlag matsins vera þá sjúkdóma sem hrjáðu matsbeiðanda.Ingvar Sveinbjörnsson hrl. staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Aðspurður sem sérfræðingur í vátryggingarétti, greindi hann frá því að hann kannaðist einungis við tvenns konar sjúkdómatryggingar á markaði. Annars vegar væri um að ræða einfalda tryggingu þar sem tilteknir sjúkdómar væru tilgreindir og hins vegar þar sem tryggt væri fyrir almennum heilsubresti og tæki tryggingin þá til allra sjúkdóma. Ingvar staðfesti að niðurstaða matsins væri sú að örorka stefnanda væri 100%, hún væri heildarmat og erfitt væri að greina nákvæmlega á milli. Það væri hins vegar slitgigtin sem ylli fyrst og fremst óvinnufærni en aðrir undirliggjandi þættir myndu valdaversnun.Ragnar Jónsson kom einnig fyrir dóm og staðfesti matsgerðina. Hann sagði að örorka stefnanda væri vegna fjölliðaslitgigtar með festumeinum vegna gigtarinnar. Járnhleðslusjúkdómurinn væri einnig tengdur gigtinni eða gigtareinkennum. Örorkan væri þó fyrst og fremst vegna slitgigtarinnar, einkenna frá liðum. Sykursýkin hefði ekki áhrif og flestir sem væru með sykursýki án fylgikvilla hennar væru vinnufærir. Sama gilti um járnhleðslusjúkdóm sem leiddi ekki til óvinnufærni án annarra einkenna. Aðspurður hvort sykursýki stefnanda væri áhrifavaldur við mat á örorku hans sagði læknirinn svo ekki vera og þótt engin væri sykursýkin væri stefnandi þrátt fyrir það með öllu óvinnufær.Niðurstaða dómkvaddra matsmanna var því sú að stefnandi væri óvinnufær. Skipti þá engu máli hvort um væri að ræða starf framkvæmdastjóra í eigin fyrirtæki, húsasmiðs eða verkstjóra. Bentu matsmenn og á að framkvæmdastjórn stefnanda hefði verið algjörlega háð hinum tveimur störfunum; að grundvöllur rekstursins og vinnufærni í heild hafi oltið á starfsgetu hans til allra þessara verka.Aðilum er játað mikið svigrúm til að óska eftir mati dómkvaddra matsmanna á ýmsum atriðum. Slíkar matsgerðir eru enda unnar á áhættu og í fyrstu a.m.k. á kostnað matsbeiðenda. Þýðing þeirra fyrir sakarefni fyrir dómi veltur síðan á mati dómara. Á það bæði við um sönnunaratriði og eftir atvikum lagaatriði sé um þau spurt. Álit dómkvaddra matsmanna um lagaatriði binda aldrei hendur dómara eða þrengja svigrúm hans og skyldu til að meta slík sjálfur. Niðurstaða sérfróðra dómkvaddra matsmanna hins vegar er snýr að sönnun í dómsmáli getur haft úrslitaáhrif við úrlausn þess, enda sé ekki til að dreifa öðrum sterkari sönnunargögnum eða matsgerð sem slík sé haldin verulegum annmörkum að formi eða efni.Athugasemdir stefndu við niðurstöðu dómkvaddra matsmanna eru einkum þær að matið hafi verið einhliða og að það hafi ekki verið á valdi stefndu að hafa áhrif á matsspurningar eða tjá sig að öðru leyti um matsandlagið jafnvel þótt þeir væru spurðir sérstaklega. Því væri matsgerðin á engan hátt bindandi fyrir matsþola heldur stæði fyrri niðurstaða vátryggjanda óhögguð.Stefndu gafst kostur á að koma að sjónarmiðum sínum fyrir og við dómkvaðningu matsmanna en einnig undir störfum þeirra. Jafnframt beindu matsmenn spurningum til aðila sem stefndu kusu að sinna ekki. Látið er liggja að því að fyrirspurn matsmanna frá 4. september 2014 til aðila hafi ekki borist stefndu. Þrátt fyrir það var hún send á það netfang sem gefið var upp í matsbeiðni og engar athugasemdir voru gerðar við þegar dómkvaðning fór fram. Það gefur óhjákvæmilega sterkar vísbendingar um að hún hafi skilað sér líkt og, að því er virðist, önnur tölvuskeyti málsins á þetta netfang. Það verður aukinheldur ekki talið hafa úrslitaáhrif um gildi matsgerðarinnar hvort þessar spurningar matsmanna hafi skilað sér til stefndu eður ei enda höfðu þeir alla möguleika á því meðan á matsstörfum stóð að koma að sínum sjónarmiðum en einnig verður horft til þess að matsmenn lýstu því fyrir dómi að það væri einn sjúkdómur, slitgigt, sem ylli í raun óvinnufærni stefnanda og leiddi til þess að hann ætti rétt á fullri greiðslu úr tryggingunni. Með vísan til þess og annarra sönnunargagna um óvinnufærni stefnanda verður ekki talið að það dragi úr sönnunargildi matsgerðarinnar fyrir sakarefnið þótt þessar vangaveltur matsmanna hafi ekki skilað sér strax til stefndu.Dómurinn telur ekkert í málinu draga úr trúverðugleika niðurstöðu matsgerðar eða sönnunargildi hennar. Hún styrkir að auki með afgerandi hætti öll önnur gögn um starfshæfni stefnanda. Stefndu hafa engra gagna aflað sem haggar þessari niðurstöðu hvort sem er með yfirmati eða eftir öðrum leiðum.Við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefndu því að mat Tryggingastofnunar ríkisins á örorku stefnanda væri sönnunargagn um örorku stefnanda þar sem það sæti reglulega endurskoðun. Á það ber að líta í því sambandi að stofnunin hefur vissulega endurskoðað möt sín vegna stefnanda reglulega, en það sem skiptir máli hér fyrst og fremst er að stofnunin kemst alltaf að þeirri niðurstöðu að stefnandi sé 100% óvinnufær og af gögnum málsins má ráða að stofnunin sér ekki fyrir neinar breytingar á því ástandi. Dómurinn telur því þvert á móti allt sem fram kemur í gögnum frá stofnuninni styðja niðurstöðu málsins um starfshæfni stefnanda.Stefndu byggja á því að það varði jafnframt réttindamissi að aðrir sjúkdómar en slitgigt hafi ekki verið tilkynntir stefndu eins og skylt væri samkvæmt skilmálum. Þessi málsástæða er reyndar, að því er virðist, á skjön við þá að stefnandi sé ekki tryggður nema vegna eins sjúkdóms. Í þessu sambandi nefna stefndu til sögunnar umfjöllun í matsgerð dómkvaddra matsmanna um sjúkrasögu stefnanda sem þá hafi væntanlega komið þeim á óvart. Stefndu láta þess ekki getið í greinargerð sinni að Sigurjón Sigurðsson, sá læknir sem stefndu óskuðu sjálfir eftir til að leggja mat á heilsufar stefnanda, gat einnig um háan blóðþrýsting, offituvandamál og sykursýki stefnanda. Upplýsingar um þessa kvilla lágu því fyrir þegar stefndu úrskurðuðu, eins og þeir kalla það, um greiðsluskyldu úr tryggingunni, en ekki verður séð að skjöl málsins beri með sér að tilkynning stefnanda um sjúkdóma eða aðra krankleika sé háð einhverjum ströngum formskilyrðum, ef nokkrum. Þá verður ekki annað ráðið en að þessi, sem má heita, trúnaðarlæknir stefndu, hafi haft óhindraðan aðgang að sjúkraskrám og upplýsingum um stefnanda, en í grein 3.4 í vátryggingarskilmálum er kveðið á um skyldu vátryggingartaka til að veita og afla allra slíkra upplýsinga samkvæmt beiðni. Einnig er vísað til þeirra gagna sem læknirinn sjálfur tiltekur að hafi verið höfð til hliðsjónar í matsgerð hans. Sjónarmiðum stefndu um tómlæti að þessu leyti og skort á tilkynningarskyldu er því hafnað og jafnframt er ekkert sem bendir til þess að stefnandi hafi leynt eða haldið eftir upplýsingum sem máli skiptu, eða hafi ekki verið til fulls samstarfs við stefndu og fulltrúa er félögin tilnefndu. Aukinheldur telur dómurinn með hliðsjón af niðurstöðum sérfræðinga sem mátu starfgetu stefnanda að aðrir sjúkdómar en slitgigt, sem kunna að hafa hrjáð stefnanda, hafi ekki áhrif á niðurstöðu málsins.Stefndu tefla að lokum fram þeirri málsástæðu að hugsanlegur réttur stefnanda til frekari bóta en þegar voru greiddar honum hafi verið fyrndur þegar mál þetta var höfðað skv. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefndu byggja á því að í tilkynningu frá vátryggjanda með bréfi 11. desember 2012 um greiðslu úr tryggingunni miðað við 50% örorku hafi verið fólgin tilkynning í skilningi þessa lagaákvæðis og því hafi ársfrestur ákvæðisins verið liðinn og kröfur stefnanda fallnar niður. Skýrt er kveðið á um að í tilkynningu samkvæmt 2. mgr. 124. gr. þurfi að koma fram hver lengd frestsins sé og hvernig honum verði slitið og lögfylgjur þess að það verði ekki gert. Engin slík viðvörun var í þessu bréfi til stefnanda sem aukinheldur var ritað á ensku. Dómurinn telur langan veg frá því að umrætt bréf hafi fullnægt því skilyrði að marka upphafstíma þessa frests. Engu breytir í því sambandi þótt stefnandi hafi á þessum tíma notið aðstoðar lögmanns eins og stefndu byggðu á í málflutningi að skipti máli í þessu sambandi.Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn að stefndu beri að greiða stefnanda að fullu út úr tryggingunni miðað við fullan missi starfsorku og þar með höfuðstól umkrafinnar fjárhæðar. Ekki verður talið að 9. gr. laga nr. 38/2001 eigi við um dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og hann gerir kröfu um þar sem hér er um kröfu á grundvelli vátryggingarsamnings að ræða. Því fer um dráttarvexti skv. 2.ml. 5. mgr. 123. gr. laga nr. 30/2004 sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Dráttarvextir verða dæmdir frá því að mánuður var liðinn frá bréfi lögmanns stefnanda til stefnda Árna Reynissonar ehf. rituðu 24. júlí 2012. Þar var gerð krafa um fulla greiðslu út úr tryggingunni. Þótt ekki sé tilgreind sérstaklega fjárhæð kröfunnar gátu stefndu á þeim tíma ekki velkst í vafa um hver fjárhæðin var enda hún fastákveðin í vátryggingarsamningnum.Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnanda Sigurjóni Pálssyni málskostnað sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur.Dómara var úthlutað málinu 15. september sl. og hafði þá ekkert komið að rekstri þess fram að því.Af hálfu stefnanda flutti málið Jón Auðunn Jónsson hrl. og af hálfu stefndu flutti málið Baldvin Hafsteinsson hrl.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Stefndu, Árni Reynisson ehf. ogLibertyCorporateCapitalLimited, greiði sameiginlega stefnanda, Sigurjóni Pálssyni, 10.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 24. ágúst 2012 til greiðsludags.Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 1.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 90/2000
Þjófnaður Nytjastuldur Eignaspjöll Akstur sviptur ökurétti Ítrekun Áfrýjunarfrestur
Talið var að ekki stæðu rök til annars en að skýra 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1994, á þá leið að fjögurra vikna frestur dómfellds manns í opinberu máli til að lýsa yfir áfrýjun miðaðist við lok sama vikudags og hann hófst. Var því ekki fallist á kröfu ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstarétti af þeim sökum að tilkynning um áfrýjun hefði borist ríkissaksóknara of seint. Var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu H fyrir þjófnað, nytjastuld og akstur sviptur ökurétti og var niðurstaða dómsins einnig staðfest að því er varðaði refsingu H með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Undir meðferð málsins hafði vátryggingafélagið S gert skaðabótakröfu vegna tjóns, sem O hafði orðið fyrir vegna háttsemi H og annarra ákærðu í héraði. Þar sem tjónsuppgjör hafði ekki farið fram og engin gögn lágu fyrir í málinu um hvernig S hefði eignast kröfuna þótti hún svo vanreifuð að vísa yrði henni sjálfkrafa frá héraðsdómi að því er H varðaði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að refsing, sem ákærða var gerð með héraðsdómi, verði þyngd. Ákærði krefst þess að kröfu ákæruvalds um frávísun verði hafnað, hann sýknaður af sakargiftum um nytjastuld og eignaspjöll samkvæmt III. kafla ákæru, refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi milduð og skaðabótakröfu Sjóvá-Almennra trygginga hf. vísað frá dómi. Fyrrgreind aðalkrafa ákæruvaldsins um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er reist á því að hinn áfrýjaði dómur hafi að viðstöddum ákærða verið upp kveðinn kl. 13.30 miðvikudaginn 19. janúar 2000. Tilkynning ákærða um áfrýjun hafi hins vegar ekki borist ríkissaksóknara fyrr en kl. 13.54 miðvikudaginn 16. febrúar sama árs. Hafi þá verið liðinn frestur ákærða til að lýsa yfir áfrýjun. Samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1994, hafði ákærði fjögurra vikna frest frá birtingu héraðsdóms, sem fór fram gagnvart honum með uppkvaðningu dómsins, til að lýsa yfir áfrýjun með bréflegri tilkynningu til ríkissaksóknara. Ekki er í lögunum kveðið nánar á um mörk þessa frests eða annarra, sem ákvæði þeirra taka til. Fyrir því er hins vegar rótgróin venja að skýra verði ákvæði um fresti í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, meðal annars í 91. gr. þeirra, á þann veg að frestur, sem ákveðinn er í sólarhringum, hefjist og renni út á sama tíma innan sólarhrings, en frestur, sem ákveðinn er í vikum, sé á enda við lok sama vikudags og hann hófst. Standa ekki rök til að beita annarri reglu á sviði opinberra mála og takmarka með því rétt dómfellds manns til áfrýjunar. Verður kröfu ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstarétti því hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Við ákvörðun refsingar verður að gæta að ákvæði 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda framdi ákærði brot samkvæmt III. kafla ákæru í félagi við tvo aðra, sem sættu með honum ákæru og una héraðsdómi. Þá verður og að líta til þess að ákærða var á árinu 1996 þrívegis gerð refsing fyrir auðgunarbrot og verður því að ákveða refsingu nú að teknu tilliti til ákvæðis 255. gr. sömu laga. Að þessu athuguðu og með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest að því er varðar refsingu ákærða. Sjóvá-Almennar tryggingar hf. gerðu kröfu um skaðabætur með bréfi 7. júní 1999 vegna þeirrar háttsemi, sem um ræðir í III. kafla ákæru. Í bréfinu er tekið fram að tjónsuppgjör hafi ekki farið fram. Engin frekari gögn liggja fyrir í málinu um að félagið hafi eignast bótakröfu Olíufélagsins hf., sem af umræddri háttsemi leiddi. Þegar af þeirri ástæðu er krafa Sjóvá-Almennra trygginga hf. svo vanreifuð að vísa verður henni sjálfkrafa frá héraðsdómi hvað ákærða varðar. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður gagnvart ákærða, Helga Þór Kristínarsyni, um annað en skaðabótakröfu Sjóvá-Almennra trygginga hf., sem er vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 19. janúar 2000. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 21. september 1999 á hendur: H, Helga Þór Kristínarsyni, kt. 240872-3319, Smiðjustíg 13, og Ö öllum til heimilis í Reykjavík, “fyrir eftirtalin brot í Reykjavík á árinu 1999, nema annað sé tekið fram: Ákærða Helga Þór fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðum sviptur ökurétti, svo sem að neðan greinir: 1. Aðfaranótt miðvikudagsins 10. mars bifreiðinni GH-163 um Reykjanesbraut í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn á mótum Reykjanesbrautar og Stekkjarbakka. (Mál nr. 012-1999-6593) 2. Aðfaranótt föstudagsins 14. maí bifreiðinni R-8398 um Bústaðaveg, uns lögregla stöðvaði aksturinn á mótum Bústaðavegar og Efstaleitis. (Mál nr. 010-1999-11817) Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57, 1997 og 186. gr. laga nr. 82, 1998. II [...] III Ákærðu öllum fyrir nytjastuld, þjófnað og eignaspjöll, með því að hafa í félagi aðfaranótt mánudagsins 22. mars notað í heimildarleysi bifreiðina R-66188, tekið hana frá Marargötu, ekið henni þaðan og um Ægisíðu inn á athafnasvæði Olíufélagsins hf. Esso við götuna og á bensínsjálfsala fyrirtækisins í þeim tilgangi að losa hann og komast yfir peninga í honum, með þeim afleiðingum að hann eyðilagðist, tekið hann síðan inn í bifreiðina, ekið á brott og að Kirkjubraut 21, þar sem lögregla kom að ákærðu við að brjóta upp sjálfasalann sem innihélt kr. 1.000 í peningum. (Mál nr. 010-1999-6580) Telst þetta varða við 244. gr., 1. mgr. 257. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 20, 1956 og 137. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Í málinu gerir Sjóvá- Almennar tryggingar hf. kt.701288-1739, kröfu á hendur ákærðu um skaðabætur að fjárhæð kr. 1.228.715.” [...] Verjandi ákærða, Helga Þórs, krefst þess að ákærði hljóti vægustu refsingu. Þá er krafist málsvarnarlauna. [...] I. kafli ákæru töluliður 1 og 2 Ákærði, Helgi Þór, hefur viðurkennt að hafa framið umferðarlagabrot þau sem honum er gefið að sök í I. kafla ákærunnar tölulið 1 og 2. Með skýlausri játningu ákærða, sem er í samræmi við gögn málsins, þykir sannað að ákærði, Helgi Þór, hafi gerst sekur um brot þau sem honum er gefið að sök og réttilega eru færð til refsiákvæða. II. kafli ákæru [...] III. kafli ákæru Mánudaginn 22. maí 1991 um kl.05:00 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt að ekið hefði verið á bensínsjálfsala Esso við Ægisíðu. Þegar lögregla kom á vettvang var sjálfsalinn horfinn. Lögreglumenn höfðu sambandi við íbúa á Ægissíðu sem kvaðst hafa orðið var við hávaða eins og um árekstur væri að ræða og litið út. Hafi hann þá séð hvíta sendibifreið við hús Essóstöðvarinnar og hafði henni greinilega verið ekið á bensínsjálfsalann. Vitnið gerði lögreglu viðvart en bifreiðinni var síðan ekið á brott. Skömmu síðar urðu lögreglumenn á eftirlitsferð varir við hvíta Nissan bifreið á bifreiðastæði við Kirkjubraut 21 og hlupu þá þrír menn frá bifreiðinni. Reyndust það vera ákærðu í málinu. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 22. mars 1999 skýrði ákærði, Ö, svo frá að hann hafi verið búinn að vaka nokkra sólarhringa umrætt sinn og neyta amfetamíns auk annarra efna. Hann viðurkenndi að hafa ekið sendibifreiðinni, sem hann hafi tekið einhvers staðar í vesturbænum. Meðákærðu hefðu verið með í bifreiðinni og hafi einn setið á gólfinu aftur í henni. Í skýrslunni segir, að þeir hafi ákveðið að stela bensínsjálfsala þar sem það væri vinsælt í Danmörku og Svíþjóð, það hafi hann lesið í einhverju dagblaði. Hann hafi ekið á sjálfsalann við Ægissíðu sem hafi fallið niður við það og þeir síðan sett hann upp í bifreiðina og ekið á brott. Þeir hafi síðan gert tilraun til að opna hann en það hafi ekki tekist enda hafi þeir aðeins haft lítið skrúfjárn og felgulykil til verksins. Aðspurður hjá lögreglu kvað ákærði það ekki hafa verið skipulagt fyrir fram að aka á sjálfsalann það hafi verið skyndiákvörðun eftir að þeir stálu bifreiðinni. Ákærði, H, bar hjá lögreglu 26. mars 1999 að eftir að bifreið sú sem þeir félagar voru að rúnta í hafi bilað, hafi þeir gengið áleiðis heim. Meðákærði, Ö, hafi þá farið inn í sendibifreið, en lyklarnir hafi verið í henni, gangsett hana og ákærði sjálfur sest farþegamegin. Þeir hafi síðan tekið meðákærða, Helga Þór, upp í bifreiðina og hann þá sest á gólfið aftur í þar sem ekki hafi verið sæti í bifreiðinni. Meðákærði, Ö, hafi síðan ekið beint niður á Ægissíðu og eitthvað hafi verið rætt um einhvern sjálfsala og nánast í beinu framhaldi hafi þeir séð sjálfsala Esso og Ö þá ekið á hann. Þeir hafi allir farið út úr bifreiðinni og sett sjálfsalann inn í hana og ekið á brott. Þeir hafi síðan lítillega gert tilraun til að opna sjálfsalann en það ekki tekist enda hafi lögregla komið stuttu síðar. Ákærði bar að þetta hafi ekki verið skipulagt af þeirra hálfu heldur um skyndiákvörðun að ræða. Hann hafi umrætt sinn verið undir áhrifum amfetamíns. Framburður ákærða, Helga Þórs, hjá lögreglu þann 22. mars 1999 var á sömu lund og rakið hefur verið hér að framan. Ákærði kvaðst lítið muna hvað hafi gerst en sagðist hafa verið tekinn upp í sendibifreiðina skammt frá Landakotskirkju og þá sest aftur í bifreiðina á gólfið. Meðákærði, Ö, hafi síðan ekið á sjálfsalann og þeir síðan allir hjálpast að við að setja hann inn í bifreiðina. Þeim hafi eitthvað tekist að brjóta ofan af sjálfsalanum með höndum og fótum auk skrúfjárns en ekki tekist að opna hann. Þetta hafi verið einhver hugmynd sem hafi orðið til nánast á staðnum og framkvæmd um leið. Verður nú rakinn framburður ákærðu fyrir dómi. Ákærði, Ö, játaði sakargiftir og kvað verknaðarlýsingu hvað hann varðar þar rétta. Hann skýrði svo frá atvikum á sama hátt og hjá lögreglu um að hann hafi verið að rúnta um bæinn ásamt meðákærðu á bifreið sem hann hafi haft til umráða en hún hafi bilað. Hann hafi skömmu síðar verið kominn inn í sendibifreið sem þarna hafi staðið. Ákærði, H, hafi komið með honum inn í bifreiðina en meðákærði, Helgi Þór, hafi þá verið farinn eitthvað annað. Þeir hafi hins vegar fundið hann eftir stutta stund og tekið hann upp í bifreiðina við Landakotskirkju. Það hafi verið skyndihugdetta hjá honum að aka á bensínsjálfsalann og hafi sú ákvörðun verið tekin í tómu rugli og án samráðs við meðákærðu. Framburður hans hjá lögreglu um þetta atriði hafi ekki verið réttur. Þegar hann hafi verið búinn að aka niður sjálfsalann og hafi þeir allir tekið þátt í því að taka hann upp í bílinn og aka með hann í burtu. Þetta hafi allt verið algjörlega óhugsað uppátæki sem hafi verið dæmt til að mistakast enda hafi þeir engin verkfæri haft til að opna sjálfsalann annað en eitt skrúfjárn. Ákærði, H, skýrði svo frá fyrir dóminum um þetta atvik að hann og meðákærðu hafi verið búnir að vera saman í eina 2 daga áður en atvikið átti sér stað. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum amfetamíns og lítið muna atburðarásina í smáatriðum. Þeir hafi allt í einu verið komnir upp í hvíta sendibifreið sem stóð þarna með lyklunum í kveikjulásnum. Síðan hafi verið ekið á sjálfsalann og hann settur inn í bílinn. Ekki minntist hann þess að það hafi verið rætt neitt sérstaklega. Aðspurður um framburð hans hjá lögreglu þar sem hann sagði að þetta hefði verið rætt, kveður hann það vel getað hafa verið svo í það minnsta muni hann það ekki nú en verið geti að hann hafi munað það þá. Fyrir dóminum skýrði ákærði, Helgi Þórs, þannig frá að hann hafi ekki verið vitni að því að sendibifreiðin var tekin þar sem hann hafi ekki verið þátttakandi í því. Hann hafi verið tekinn upp í bifreiðina síðar og hafi þeir rúntað um í nokkurn tíma. Þeir hafi ekki verið að ræða neitt, um að aka á bensínsjálfsalann, að því hann best minni. Hann hafi hins vegar tekið þátt í því að henda sjálfsalanum upp í bifreiðina þar sem þeim hafi dottið í hug að það gæti verið peningur í honum. Þeir hafi hins vegar lítið getað átt við að opna hann þar sem engin verkfæri hafi verið til staðar. Með vísan til játningar ákærða, Ö, og gagna málsins að öðru leyti, þykir sannað að hann hafi gerst sekur um nytjastuld, þjófnað og eignarspjöll svo sem í þessum ákærulið greinir. Ákærði, H, hefur játað að hafa ásamt meðákærða, Ö, tekið í heimildarleysi bifreiðina R-66188 frá Marargötu svo sem í ákærunni greinir. Þá þykir einnig sannað, m.a. með vísan til framburðar ákærða og annarra gagna málsins að ákærði tók þátt í að stela sjálfsalanum eftir að ekið hafði verið á hann og hann losaður og eyðilagður. Ákærði, Helgi Þór, hefur neitað því að hafa átt þátt í því að taka bifreiðina R-66188 umrætt sinn og enn fremur því að hafa átt þátt í ákvörðun um að aka á sjálfsalann. Þykir framburður hans um þetta atriði eiga stoð í framburði hinna meðákærðu. Hins vegar er ljóst að hann ásamt meðákærðu notaði bifreiðina í heimildarleysi enda mátti honum vera ljóst að henni hefði verið stolið. Þá stóð ákærði ásamt meðákærðu að því að eyðileggja og stela sjálfsalanum og tilraun til að opna hann. Samkvæmt þessu þykir sannað að ákærðu allir hafa gerst sekir um nytjastuld og þjófnað sem varðar við 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar þykir þjófnaðurinn á sjálfsalanum tæma sök um eignarspjöll samkvæmt 257. gr. almennra hegningarlaga og verður ákærðu því ekki gerð sérstök refsing vegna þeirra. Við ákvörðun refsingar ákærðu verður til þess litið að ákvörðun um að aka á sjálfsalann virðist ekki hafa verið skipulögð. Refsingar. [...] Ákærði, Helgi Þór, er fæddur árið 1972. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann tvívegis á árunum 1989 og 1990 undir viðurlög fyrir ölvunarakstur og nytjastuld. Þá gekkst hann undir viðurlög 1995 fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Á árunum 1990 til 1999 hefur ákærði hlotið níu refsidóma fyrir umferðarlagabrot, nytjastuld, skjalafals, fíkniefnalagabrot og þjófnað. Þar er helst að nefna, að í september 1993 var ákærði dæmdur í 60 daga varðhald fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot en í júní 1994 var ákærða veitt reynslulausn í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 30 dögum. Í ágúst 1994 var ákærði dæmdur fyrir skjalafals en um hegningarauka var að ræða og ákærða var ekki gerð sérstök refsing. Þá var ákærði dæmdur í júlí 1995 í 60 daga fangelsi fyrir skjalafals og var fyrrgreind reynslulausn dæmd með. Með dómi 29. febrúar 1996 var ákærði dæmdur í 3 mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir þjófnað. Næst var ákærði dæmdur með dómi Hæstaréttar 21. nóvember 1996 í 6 mánaða fangelsi fyrir þjófnað og var dómurinn frá 29. febrúar 1996 dæmdur með. Ákærða var veitt reynslulausn 5. mars 1997 í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 120 dögum. Ákærði hlaut, þann 12. mars 1999, dóm, 100.000 króna sekt fyrir fíkniefnalagabrot og einnig dóm, þann 18. maí 1999, 250.000 króna sekt auk ævilangrar ökuleyfissviptingar, fyrir umferðarlagabrot. Síðast hlaut ákærði dóm 17. nóvember 1999, 6 mánaða fangelsi, þar af 3 mánuðir skilorðsbundnir í þrjú ár, fyrir brot gegn 244. gr. og 245. gr. almennra hegningarlaga. Brot þau sem ákærði, Helgi Þór, hefur verið fundinn sekur um teljast hegningarauki við dóm frá 17. nóvember sl. Ber því að tiltaka ákærða refsingu eftir reglum 78. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða, þegar tillit er tekið til sakaferils hans, verðmæta þeirra sem í húfi voru og hliðsjón höfð af 77. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Ber að dæma með 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi samkvæmt dómi frá 17. nóvember sl. en telja verður að skilorðsbinding hluta refsivistar hefði ekki komið til álita ef brot þessi hefðu verið dæmd í einu lagi. [...] Ákærðu hafa allir mótmælt bótakröfu Sjóvá- Almennra trygginga hf. að fjárhæð 1.228.715 krónum með vísan til þess að hún sé ekki studd viðhlítandi gögnum. Fyrir liggur í málinu bréf Sjóvá- Almennra trygginga hf., dags. 7. júní 1999, þar sem segir að tjónið sé byggt á verðtilboði í nýjan sjálfsala sem fylgir með í málinu og mati skoðunarmanna fyrirtækisins. Þá liggja frammi í málinu ljósmyndir sem sýna að sjálfsalinn hefur verið mikið skemmdur m.a. má sjá þar ýmsa tölvuhluti sem losnað hafa. Er ekkert það fram komið í málinu sem bendir til annars en að sjálfsalinn hafi eyðilagst með öllu. Ber því að taka bótakröfuna til greina. Ekki er krafist vaxta. Ákærðu, Helgi Þór og Ö, dæmast til að greiða óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. [...] Ekki verður séð að annan kostnað hafi leitt af máli þessu. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hjalti Pálmason, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Dómsorð: Ákærði, H, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði, Helgi Þór Kristínarson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Ö, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærðu, Helgi Þór og Ö, greiði 100.000 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði, H, greiði 60.000 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns. Ákærðu greiði Sjóvá- Almennum tryggingum hf., 1.228.715 krónur.
Mál nr. 377/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. júní 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila og að hann skuli sæta einangrun meðan á því stendur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila, X. Skal hann sæta einangrun meðan á því stendur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur11. júní 2010. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...], M, Reykjavík sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. júní 2010 kl. 16.00. Þá er þess einnig krafist að tilhögun gæsluvarðhaldsins verði samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Lögregla segir að á síðustu mánuðum hafi ítrekað borist upplýsingar um að í versluninni A við N séu seld lyf og fíkniefni. Í gær, fimmtudaginn 10. júní, hafi verið framkvæmd húsleit í versluninni og á heimili kærða að M og á dvalarstað hans að O. Fundist hafi kókaín í húsinu við M, en tæplega 14 milljónir króna í reiðufé í íbúðinni við O. Þá hafi fundist söluumbúðir. Fyrir dómi kvaðst kærði ekki vita neitt um kókaínið, hann hefði einn aðgang að húsinu ásamt syni sínum, Y. Hann kvaðst eiga féð sem fannst, þetta væri að hluta til greiðsla er hann hafi fengið fyrir að rýma húsnæði er hann hafði á leigu. Kærði er undir grun um fíkniefnasölu. Þegar litið er til þess að talsvert magn efnis fannst og þess fjár sem kærði kveðst eiga verður að telja grun lögreglu rökstuddan. Við blasir að kærði er ekki einn undir grun og nauðsynlegt er að hindra að hann eyði sönnunargögnum og hafi samráð við vitni eða aðra sem eru undir grun. Verður honum gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður varðhaldinu markaður tími til miðvikudags 16. júní nk. kl. 16.00. Vegna rannsóknarhagsmuna er nauðsynlegt að kærði hafi ekki samneyti við aðra og verður því fallist á kröfu lögreglu um tilhögun varðhaldsins. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði X skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. júní 2010, kl. 16.00. Varðhaldinu skal haga samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Mál nr. 508/2010
Skaðabætur Líkamstjón Varanleg örorka Þjáningarbætur Almannatryggingar Gjafsókn
JÓ var farþegi í bifreið sem lenti í árekstri 16. janúar 2004 og hlaut líkamstjón af. Í málinu krafðist hann skaðabóta úr hendi JM, skráðs eiganda bifreiðar sem olli árekstrinum, og V hf., ábyrgðartryggjanda bifreiðarinnar. Deila aðila laut að bótum til handa JÓ fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningarbætur, bætur fyrir varanlega örorku og um frádrátt frá bótafjárhæðum vegna réttar JÓ til örorkubóta almannatrygginga og lífeyris frá lífeyrissjóðum, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Héraðsdómur vísaði til þess að JÓ hefði þegar verið 100% óvinnufær er slysið varð og að hann hefði ekki sýnt fram á tekjutap vegna slyssins. Var kröfu hans um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón því hafnað og Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms. JÓ hafði orðið fyrir öðru slysi skömmu áður en umrætt slys varð og höfðu yfirmatsmenn talið að lokadagur þjáningartímabils samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðbótalaga hefði verið sá hinn sami vegna beggja slysanna. Hæstiréttur taldi að slasaður maður gæti á sama tímabili ekki talist líða tvöfaldar þjáningar, þó hann hefði orðið fyrir tveimur slysum, og hafnaði því að JÓ ætti rétt umkrafinna þjáningabóta. Hann ætti þó rétt til slíkra bóta þann tíma sem hann var rúmliggjandi og þá að frádregnum þeim bótum fyrir þá draga sem hann ætti rétt til eftir fyrra slysið. Fallist var á kröfu JÓ um bætur vegna varanlegan örorku, sem tók mið af tekjum hans þrjú síðustu árin fyrir slys sem hann varð fyrir í maí 2003, ásamt 6% framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Þá segir meðal annars í dómi Hæstaréttar um frádrátt frá bótafjárhæðum, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, að óhjákvæmilegt væri að skýra lagaákvæðið þannig að draga beri frá tjónsfjárhæð þann hluta bóta frá þeim aðilum, sem lagaákvæðið greinir, sem talin væru eiga rót að rekja til þess slyss sem bóta væri krafist fyrir, þó að svo stæði á að slysið myndi ekki eitt og sér hafa leitt af sér bótarétt á hendur þeim. Samkvæmt matsgerð dómkvadds manns, sem lögð var fram í héraði áður en málið dómtekið, leiddi þetta til þess að JM og V hf. hefði með óumdeildum greiðslum V hf. til handa JÓ lokið að fullu greiðslu á kröfu hans. Voru JM og V hf. því sýknuð af kröfu JÓ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí sl., er höfðað 4. desember 2008. Stefnandi er Jón Óskar Júlíusson, Sléttuvegi 7, 107 Reykjavík. Stefndu eru Jóna Magnúsdóttir, Hegranesi 5, Garðabæ og Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiða honum óskipt 17.562.528 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 4.376.546 krónum frá 16. janúar 2004 til 1. október 2004, en af 17.562.528 krónum frá þeim degi til 28. október 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum stefnda, Varðar trygginga hf., til stefnanda, að fjárhæð 2.500.000 krónur hinn 1. nóvember 2005, 2.000.000 króna hinn 14. september 2006, 3.000.000 króna hinn 28. september 2006, 500.000 krónur hinn 4. október 2006, 250.000 krónur hinn 11. desember 2006, 1.000.000 króna hinn 9. febrúar 2007 og 150.000 krónur hinn 26. júlí 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þau verði sýknuð í máli þessu og þeim dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega, dráttarvextir einungis dæmdir frá þingfestingardegi og málskostnaður látinn niður falla. Málavextir Að framkominni matsgerð yfirmatsmanna freistuðu málsaðilar að ná samkomu­lagi um uppgjör en það náðist ekki. Gerð var grein fyrir sjónarmiðum stefnanda með bréfi dagsettu 13. september 2007 en við því var efnislega brugðist af hálfu stefndu þann 29. febrúar 2008 þar sem frekari bótakröfum var hafnað. Óumdeilt er að stefndi, Vörður tryggingar hf., hefur greitt stefnanda vegna beggja stefndu 9.400.000 krónur. Byggja stefndu á því að þar með sé tjón stefnanda fullbætt. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveður bóta- og greiðsluskyldu stefndu gagnvart stefnanda reista á ákvæðum XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Bótaskyldu stefndu megi rekja til umferðarslyssins 16. janúar 2004 og sé bótaskylda óumdeild. Hins vegar sé deilt um fjárhæðir fébótakröfu stefnanda. Skaðabótakrafa stefnanda sé reiknuð út á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi krefjist skaðabóta vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáningarbóta, skaðabóta vegna varanlegs miska og vegna varanlegrar örorku. Umfang tjónsins sé reist á matsgerð yfirmatsmanna frá 10. ágúst 2006. Tekið skuli fram að sjónarmiðum stefnda, Varðar trygginga hf., um skaðabótakröfu stefnanda, sem fram komi í bréfi félagsins, dags. 29. febrúar 2008, sé alfarið hafnað, enda fari þau í bága við fyrirliggjandi yfirmatsgerð, sem ekki hafi verið hnekkt, og réttarreglur skaðabótaréttarins, sbr. m.a. skýr ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 um fjárhæðir skaðabóta. Skaðabótakrafa stefnanda sundurliðast svo: Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga Samkvæmt fyrirliggjandi yfirmatsgerð hafi tímabundið atvinnutjón stefnanda vegna slyssins 16. janúar 2004 verið 100% frá slysdegi til stöðugleikapunkts, 1. október 2004. Í samræmi við það geri stefnandi kröfu til skaðabóta vegna tímabundins atvinnutjóns sem miðist við staðgengilslaun frá slysdegi til 1. október 2004. Samkvæmt gögnum frá vinnuveitanda stefnanda, FISK Seafood hf., dags. 5. og 10. nóvember 2004, hafi staðgengilslaun bátsmanns á framangreindu tímabili verið 3.789.878 krónur án orlofs. Að viðbættu 10,17% orlofi, 385.421 krónu, hefðu tekjur hans alls numið á þessu tímabili 4.175.299 krónum. Frá þessari fjárhæð dragist, sbr. 2. mgr. 2. gr. 60% greiðslna frá lífeyrissjóðum á þessu tímabili með svofelldum hætti: Krafa stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns nemi því 3.111.001 krónu. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga Samkvæmt yfirmatsgerð ákvarðist þjáningabætur frá slysdegi 16. janúar 2004 til stöðugleikapunkts, 1. október 2004 eða alls í 267 daga. Litið sé svo á að þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í 17 daga. Tjónið reiknist á verðlagi í september 2006, þegar bótakrafa stefnanda var sett fram, miðað við lánskjaravísitölu þess mánaðar 5213 stig, þ.e. 700 krónur x 5213/3282 = 1.112 krónur. Lækki hún svo í 1.110 krónur fyrir hvern dag samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi verið veikur án þess að vera rúmliggjandi í 250 daga þannig að krafa hans samkvæmt þessum lið sé 1.110 x 250 = 277.500 krónur. Samkvæmt yfirmatsgerðinni hafi stefnandi, eins og áður segi, verið rúmliggjandi í 17 daga. Þjáningabætur fyrir hvern dag reiknist miðað við sömu breytingar á lánskjaravísitölu 1.300 krónur x 5213/3282 = 2.064,87 krónur sem lækki samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga í 2.060 krónur. Krafa hans samkvæmt þessum lið sé því 2.060,- x 17 = 35.020 krónur. Krafa stefnanda um þjáningarbætur nemi þá alls 277.500 + 35.020 krónum = 312.520 krónur. Bætur vegna varanlegs miska Samkvæmt yfirmatsgerð hafi varanlegur miski stefnanda vegna slyssins 16. janúar 2004 verið metinn 15 stig. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 reiknist skaðabætur til hans svo: 4.000.000 kr. x 5213/3282 = 6.353.443, og hækki í 6.353.500 samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga. Krafa stefnanda vegna varanlegs miska sé því 6.353.500 x 0,15 = 953.025 krónur. Bætur vegna varanlegrar örorku Samkvæmt fyrirliggjandi yfirmatsgerð, dags. 10. ágúst 2006, sé varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins 16. janúar 2004 25 stig. Bætur til stefnanda vegna varanlegrar örorku reiknist út á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga, og fari um árslaunaviðmið eftir meginreglu 1. mgr. 7. gr. laganna, þ.e. lagðar séu til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnanda að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksár fyrir þann dag er tjón varð leiðrétt samkvæmt launavísitölu til stöðugleikpunkts. Nánar tiltekið reiknist árslaunaviðmiðið út með svofelldum hætti: Í framangreindum útreikningum hafi meðallaunavísitala hvers árs (2001-2003) verið lögð til grundvallar og fjárhæðir hækkaðar miðað við launavísitölu á stöðugleikapunkti, þ.e. 1. október 2004. Þá sé jafnframt gert ráð fyrir hækkun um 7% vegna mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Stefnandi hafi verið 30 ára og 200 daga við upphaf varanlegrar örorku. Margfeldisstuðull 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé því 12,692. Krafa stefnanda reiknast þá þannig: 4.155.683 x 12,692 x 0,25 = 13.185.982 krónur. Stefnandi hafi ekki hlotið neinar greiðslur frá almannatryggingum sem rekja megi til þessa slyss eins, þ.e. sem varð 16. janúar 2004, enda veiti lægri örorka en 50% ekki rétt til örorkulífeyris eða örorkustyrks samkvæmt almannatryggingalögum. Þá eigi stefnandi af sömu ástæðum ekki rétt til greiðslna úr lífeyrissjóðum til framtíðar vegna þessa slyss eins. Komi slíkar greiðslur, frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum, sem stefnandi hljóti nú vegna samanlagðra afleiðinga slysanna 16. janúar 2004, vinnuslyssins 18. maí 2003, og annarra slysa/atvika þ.á m. umferðarslyss 25. október 1993, því ekki til frádráttar í þessu máli, sbr. dóm Hæstaréttar frá 6. apríl 2006 í máli nr. 471/2005, enda verði, samkvæmt þeim dómi, að skoða sjálfstætt hvert slys og réttaráhrif þess að því er greiðslur varðar. Samantekt kröfuliða stefnanda Loks krefjist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi hafi fengið útgefið gjafsóknarleyfi vegna málareksturs þessa hinn 17. apríl 2008. Um lagagrundvöll fébótakröfu stefnanda á hendur stefndu vísist til XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Um fjárhæðir skaðabóta sé vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993, og um vexti til þeirra laga og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefndu og lagarök Sýknukrafa stefndu byggist á því að sá hluti bótakröfu stefnanda sem lúti að tímabundnu tjóni sé ósannaður og vanreifaður. Krafan sé of há eigi hún rétt á sér. Krafa um þjáningarbætur sé vanreifuð og án lagastoðar. Krafa um varanlega örorku sé of hátt reiknuð og í ósamræmi við málavöxtu. Þá sé ekki tekið tillit til lögákveðins frádráttar greiðslna frá lífeyrissjóði og úr almannatryggingum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Þess skuli getið að lagt sé til grundvallar að við það skuli miðað að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt 1. október 2004. Skuli nú nánar vikið að málsástæðum stefndu er lúti að hverjum kröfulið fyrir sig. Aðildarskortur að kröfu um tímabundið tjón, tjónið ósannað og of hátt reiknað, vantar frádrátt Af hálfu stefndu sé á því byggt að krafa stefnanda um tímabundið tjón úr hendi stefndu tímabilið 16. janúar 2004 til 1. október 2004 sé ósönnuð og eigi ekki við rök að styðjast. Af hálfu stefndu sé á því byggt að óumdeilt sé og upplýst að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna áverka sem hann varð fyrir í vinnu þegar hann lenti í slysi 16. janúar 2004. Fyrirliggjandi örorkumöt beri glöggt vitni þessarar staðreyndar og því eigi krafa stefnanda um bætur fyrir tímabundið tjón vegna umferðarslyssins 16. janúar 2004 ekki rétt á sér. Jafnframt liggi fyrir að stefnandi hafi beint fjárkröfu að Vátryggingafélagi Íslands hf. og fleirum vegna þessa sama tímabils metinnar óvinnufærni frá 16. janúar 2004 til 1. október 2004. Slík krafa sé meðal dómkrafna í máli nr. 2038/2008. Á því sé byggt af hálfu stefndu að stefnandi geti ekki átt lögvarinn rétt til þess að fá tvo aðfararhæfa dóma á hendur tveimur óskyldum aðilum reistum á tveimur ólíkum kröfuréttarsamböndum vegna sama tjónstímabilsins. Ef kröfur stefnanda í þessum efnum næðu fram að ganga í báðum málunum væri honum ekkert til fyrirstöðu að krefjast efnda á sitt hvorri dómskyldunni hjá sitt hvorum aðilanum og fá þannig í reynd tjón sitt tvíbætt. Áhorfsmál sé því hvort vísa beri kröfu þessari frá dómi eða sýkna stefndu að svo stöddu af henni. Við þessar aðstæður hefði stefnanda verið rétt að beina fjárkröfu sinni vegna tímabundins tjóns að Vátryggingafélagi Íslands hf. ef um bótaskyldu þess félags á afleiðingum atviksins 18. maí 2004 væri að ræða. Verði niðurstaða dómstóla sú að stefnandi eigi ekki lögvarða kröfu á hendur því tryggingafélagi leysi það allt að einu ekki bótarétt úr hendi stefndu úr læðingi enda óvinnufærni stefnanda óumdeild fyrir slysið 16. janúar 2004 þó deilt kunni að vera um bótarétt vegna atviksins 18. maí 2003. Það væri hins vegar í fyrsta lagi þá sem stefnandi gæti beint slíkri kröfu að stefndu. Stefndu eigi, með vísan til ofanritaðs, undir engum kringumstæðum aðild að þessum þætti málsins við svo búið og beri því að sýkna þau þegar af þeirri ástæðu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Réttmæti kröfu stefnanda til bóta fyrir tímabundið tjón stefnanda sé einnig ósannað enda algerlega ósannað að stefnandi hefði unnið sér inn atvinnutekjur 16. janúar 2004 og á mánuðunum þar á eftir og hann óvinnufær vegna atvikins 18. maí 2003. Hann eigi af þeim sökum ekki lögvarða kröfu til bóta fyrir atvinnutjón á þessu tímabili úr hendi stefndu enda hafi hann ekki orðið fyrir slíku tjóni vegna umferðarslyssins og skorti þannig á hugtaksskilyrði 2. gr. laga nr. 50/1993. Það sé stefnandi sem beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið vinnufær á tímabilinu frá 16. janúar 2004 til 1. október ef umferðarslysið hefði ekki komið til en á því sé byggt af hálfu stefndu að engin rök séu til þess og flest læknisfræðileg gögn bendi til hins öndverða. Jafnvel þó fallist væri á réttmæti þess að stefnandi beindi kröfu um tímabundið atvinnutjón að stefndu og líka fallist á að hann hefði sannað tjón þá sé á því byggt að það sé að fullu bætt með þeirri fjárhæð sem greidd hafi verið af hálfu stefndu. Að auki sé krafa stefnanda alltof há eins og grein sé gerð fyrir hér síðar í umfjöllun um varakröfu. Sú framsetning, hvað varðar fjárhæð dómkröfu stefnanda sem þar sé rakin, eigi fullt eins við til grundvallar því að tjón stefnanda sé fullbætt og því beri að sýkna stefndu. Dómkrafa stefnanda vegna tímabundins tjóns geti að mati stefndu í mesta lagi numið 934.296 krónum. Vísist til umfjöllunar um varakröfu fjárhæð þessari til rökstuðnings en þær málsástæður sem þar sé gerð grein fyrir eigi við sýknukröfu einnig. Þjáningarbótakrafa án lagastoðar eða bætur þegar greiddar Á því sé byggt af hálfu stefndu að það eigi ekki við lög að styðjast að greiða beri þjáningarbætur vegna tveggja slysa á sama tímabilinu, ef um slíkt sé að ræða. Niðurstaða yfirmatsmanna styðjist að þessu leyti ekki við lög og því geti stefnandi ekki átt réttmæta kröfu á hendur stefndu ef hann fái slíkar bætur dæmdar úr hendi Vátryggingafélags Íslands hf. vegna þess að hann hafi orðið fyrir vinnuslysi 18. maí 2003. Sama tímabilið verði ekki tvíbætt með þjáningarbótum. Kröfugerð um varanlega örorku stenst ekki Stefnandi byggi kröfu sína um bætur fyrir óumdeilda 25% varanlega örorku á útreikningi sem taki mið af meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Sú forsenda standist ekki að mati stefndu, enda andstæð málavöxtum. Beri því að beita 2. mgr. 7. gr. laga nr. 5/1993. Að mati stefndu standi tvennt í vegi kröfugerðar stefnanda. Það sé að mati stefndu óbrúklegt að miða við síðustu þrjú ár fyrir umferðarslysið, 2001, 2002 og 2003. Tekjur stefnanda árið 2003 séu ekki marktækar þar sem ekki sé nema að hluta til um atvinnutekjur að ræða en að öðru leyti til bótagreiðslur, sbr. framlagt skattframtal stefnanda fyrir árið 2004, enda hafi stefnandi forfallast frá vinnu 18. maí 2003. Sé því viðmiði þar með mótmælt sem röngu. Þá sé að mati stefndu rangt að miða við 7% vegna glataðra lífeyrisréttinda þar sem mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð hafi ekki hækkað í 7% fyrr en 1. janúar 2005, þremur mánuðum eftir metinn stöðugleikapunkt þann 1. október 2004. Miða beri því við þágildandi mótframlag 6%. Loks sé til þess að líta að tekjuöflunarhæfi stefnanda hafi skerst varanlega um 40% í maí 2003, en að mati stefndu sé einsýnt að taka verði tillit til þess þegar viðmiðunartekjur til uppgjörs umferðarslyssins séu afmarkaðar. Sé nánar vikið að árslaunaviðmiði sé á því byggt af hálfu stefndu að nærtækara hefði verið að líta til tekna þrjú síðustu árin fyrir slysið 18. maí 2003, þ.e. tekjuárin 2000, 2001 og 2002. Samkvæmt framsetningu í undirmatsgerð hafi þær tekjur verið eftirfarandi ásamt framreikningi með hliðsjón af launavísitölu, sbr. 15. gr. laga nr. 50/1993. 2000 4.007.482 kr. framreiknað 253,2/194,15.227.689 kr. 20012.318.671 kr. framreiknað 253,2/211,32.778.454 kr. 20024.423.773 kr. framreiknað 253,2/226,44.947.435 kr. Meðaltal þannig 12.953.578/3 = 4.317.859 kr. Við bætist 6% lífeyrissjóðsframlag og því ættu viðmiðunarlaun að vera 4.576.930 krónur. Á það beri hins vegar að líta að stefnandi miði í kröfugerð sinni við viðmiðunartekjur að fjárhæð 4.155.863 krónur. Þessi framsetningarmáti, að miða við of lágar viðmiðunartekjur, sé stefnanda að sjálfsögðu heimill, enda hafi stefnandi ráðstöfun þessa sakarefnis, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991. Verði þessi fjárhæð sem stefnandi byggi á því lögð til grundvallar. Að nefndum launum afmörkuðum beri svo, að mati stefndu, að taka tillit til fyrirliggjandi skerðingar á aflahæfi stefnanda vegna eldra atviks sem skert hafi vinnugetu hans. Sé þar til 40% varanlegrar örorku vegna atburðarins 18. maí 2003 að líta. Svo séð verði hafi 7% varanleg örorka vegna umferðarslyss 1993, samkvæmt matsgerð, dags. 3. maí 2002, sem sagt sé frá í matsgerð yfirmatsmanna, ekki haft áhrif á tekjuöflunarhæfi stefnanda. Því sé af hálfu stefndu ekki gert ráð fyrir lækkun viðmiðunarlauna til framtíðar litið af þeim sökum. Vegna skerðingar á aflahæfi stefnanda sem hafi orðið 18. maí 2003 hafi hann hins vegar einungis getað vænst þess að afla sem nam 60% af þeim tekjum sem hann hefði að öðrum kosti getað unnið sér inn á starfsævi sinni. Á því sé byggt af hálfu stefndu að rétt tekjuviðmið í tilfelli stefnanda sé þannig 60% af 4.155.863 krónum eða 2.493.518 krónur. Að mati stefndu beri því að reikna varanlega örorku stefnanda á eftirfarandi máta: 2.493.518 kr. x 12,692x0,25= 7.911.932. Heildarkrafa greidd, frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Af hálfu stefndu sé byggt á því að stefnandi hafi átt lögvarinn rétt til bóta fyrir 15 stiga varanlegan miska að fjárhæð 953.025 krónur, reiknað á verðlagi september 2006, eins og stefnandi geri, bóta fyrir 25% varanlega örorku 7.911.932 krónur auk 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 og þóknunar fyrir störf lögmanns síns. Af hálfu stefndu hafi þegar verið greiddar 9.400.000 krónur og sé á því byggt að sú greiðsla feli í sér fullar bætur til stefnanda fyrir tjón hans. Stafi það af því að enn beri að líta til þess að stefnandi njóti greiðslna vegna örorku sinnar frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóði. Afdráttarlaust sé að slíkar greiðslur beri að reikna til eingreiðsluverðmætis og draga frá að tveimur þriðju hlutum vegna bóta almannatrygginga og 40% vegna bóta frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Fyrir liggi að stefnanda var metinn 15 stiga miski vegna umferðarslyssins og 25 stiga miski vegna afleiðinga atviksins sem varð 18. maí 2003. Tekið hafi verið fram í matsgerð undirmatsmanna að fyrir slysin hafi stefnandi almennt verið líkamlega og andlega hraustur. Yfirmatsmenn reki þau óhöpp og slys sem stefnandi hafi orðið fyrir og jafnað sig á, auk þess sem þeir nefni umferðarslys sem stefnandi varð fyrir 1993, en vegna þess hafi hann verið metinn til 7% miska árið 2002 og 7% varanlegrar örorku. Fyrir liggi þannig að þau tvö slys, og þá einkum atvikið 18. maí 2003, hafi leikið stefnanda það grátt að hann búi við svo bágt heilsufar sem raun beri vitni. Varanlegur miski vegna umferðarslyssins frá 1993 sé 7 stig, vinnuslyssins 25 stig og vegna umferðarslyssins 15 stig, samtals 47 stig. Óljóst sé hvaða áhrif umferðarslysið frá 1993 hafi á rétt stefnanda til bóta úr almannatryggingum og lífeyrissjóði en ef mark sé tekið á umfjöllun undirmatsmanna sýnist hlutur þess slyss vera hverfandi í þessum afleiðingum. Vátryggingafélag Íslands hf. hafi aflað matsgerðar dómkvadds matsmanns á því hver hlutur heilsubrestsins 18. maí 2003 hafi verið. Sá matsmaður hafi komst að því að sá þáttur sé 50%. Að mati stefndu orki vart tvímælis að meirihluti þeirrar helmingshlutdeildar sem eftir standi stafi af afleiðingum umferðarslyssins 2004 miðað við umfjöllun matsmanna. Jafnvel þótt lagt væri til grundvallar að umferðarslysin tvö hefðu sömu þýðingu og miskastig segi til um, hvað varðar rétt til bóta úr almannatryggingum og lífeyrissjóði, myndi það þýða að 68% af þeim helmingsbótum sem eftir standi, að teknu tilliti til fyrirliggjandi mats, teldust afleiðingar umferðarslyssins 2004, eða sem nemi 34% af því hundraði og þá 32% af helmingnum vegna eldra umferðarslyssins, eða sem nemi 16% af því hundraði af heildarbótunum úr almannatryggingum og lífeyrissjóðum. Ótvírætt sé samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 að draga beri frá greiðslur sem stefnandi fái eða kunni að fá frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum. Fjárhæð þessara greiðslna hafi verið reiknuð út af hálfu stefnanda, sbr. útreikning Talnakönnunar hf. í bréfi, dags. 20. október 2006. Greiðslur almannatrygginga nemi í heild 8.103.000 krónum að eingreiðsluverðmæti en beri að lækka vegna skattfrelsis í 5.402.270 krónur (67%) og úr lífeyrissjóðum geti stefnanda hlotnast 39.086.000 krónur en 40% af þeirri fjárhæð eigi að koma til frádráttar 15.634.400. Samtals nemi þessar fjárhæðir 21.036.670 krónum. Ef unnt er að leggja áðurgreint hlutfall um skiptingu milli slysa til grundvallar sýnist einboðið að lækka beri bótakröfu stefnanda um 34% af 21.036.670 krónum eða um 7.152.468 krónur. Ótvírætt sé, að teknu tilliti til þess frádráttar, að ekkert standi eftir ógreitt. Greiðsla vegna stefndu að fjárhæð 9.400.000 krónur og frádráttur að fjárhæð 7.152.468 krónur, samtals 16.552.468 krónur, sé hærri en nemi lögvarinni heildarkröfu stefnanda. Málsástæður stefndu fyrir varakröfu um lækkun byggi um flest á sömu forsendum og aðalkrafa. Ekki séu forsendur til bótagreiðslna til stefnanda umfram það sem þegar hafi verið greitt af stefndu. Í það minnsta ekki í þeim mæli sem krafist sé af hálfu stefnanda. Um einstaka liði kröfugerðarinnar vísist til þess sem þegar hafi verið sagt en byggt sé á sömu málsástæðum að breyttu breytanda að neðangreindu þó að auki. Krafa um tímabundið tjón Krafa stefnanda vegna tímabundins tjóns sé of hátt reiknuð. Í fyrsta lagi liggi fyrir lögfull sönnun þess að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni sem stefndu beri ábyrgð á. Sérstaklega sé því mótmælt að stefndu beri ábyrgð á tímabundnu tekjutjóni vikuna 21. febrúar 2004 til 27. febrúar 2004. Þá viku hafi stefnandi setið í gæsluvarðhaldi vegna gruns um refsiverða háttsemi, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 310/2006. Stefnanda hafi verið ómögulegt að sinna vinnu þá viku þegar af þeirri ástæðu og hefði ekki átt lögvarinn rétt til launa úr hendi atvinnurekanda þá viku jafnvel þó hann hefði verið vinnufær. Bresti þannig grundvallarskilyrði fyrir fjárkröfu þá viku þegar af þeirri ástæðu. Því sé jafnframt mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hefði sótt sjóinn svo stíft að ekki hefði nein veiðiferð fallið úr. Slík sjósókn sé nánast óþekkt auk þess sem slík framsetning sé í ósamræmi við fyrirliggjandi upplýsingar um sjósókn stefnanda sjálfs. Gerð sé grein fyrir þeirri sjósókn í samantekt undirmatsmanna í matsgerð. Ef unnt er að leggja þessa samantekt til grundvallar þá séu lögskráningardagar stefnanda á ári í öllum tilvikum færri heldur en heildar árlegir lögskráningardagar á viðkomandi skipum. Úr því hafi verið leyst af dómstólum að leggja beri raunverulega sjósókn til grundvallar í tilvikum sem þessum en ekki þann aflahlut sem starfinu fylgdi. Matsmennirnir geri ekki grein fyrir heildarfjölda lögskráningardaga árin 2003 og 2002 en á árinu 2001 hafi stefnandi róið 119 daga af 191 eða 63%. Á árinu 2000 hafi hann sótt sjóinn í 251 dag af 260 eða 97% en á árinu 1999 hafi lögskráningardagar hans verið 247 af 285 eða sem nam 87%. Meðaltal þessara þriggja ára nemi þannig 617/736 eða 84%. Á því sé byggt að jafnvel þó framsett fjárhæð stefnanda stæðist sem slík þá beri að lækka hana af þessari ástæðu og það styðjist við málefnaleg rök að miða við að meðaltals sjósókn stefnanda nemi nefndu hlutfalli, 84%. Heildarfjárkrafa stefnanda vegna tímabundinnar örorku sé reiknuð af stefnanda sem 4.175.299 krónur en ætti að vera 3.507.251 króna. Frá þeirri fjárhæð, 3.507.251 krónu, beri að draga greiðslur frá lífeyrissjóðum eins og gerð sé grein fyrir í stefnu, samtals 1.064.298 krónur. Þá liggi fyrir upplýsingar í matsgerð undirmatsmanna að stefnandi hafi fengið greiddar 483.553 krónur úr almannatryggingum og 357.750 krónur frá stéttarfélaginu Öldunni. Þessar fjárhæðir beri einnig að draga frá að fullu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993. Þannig beri að lækka heildarfjárkröfuna vegna þessa: 3.507.251-1.064.298-357.750-483.553=1.601.650 krónur. Þá sé loks til þess að líta að áður en stefnandi varð fyrir umferðarslysinu 16. janúar 2004 hafi hann í tvígang orðið fyrir slysum sem leitt hafi til varanlegrar örorku. Samtals sé sú örorka metin 47%. Dómstólar hafa fyrr leyst úr því að lækka beri bætur vegna tímabundinnar örorku um metna varanlega örorku enda órökrétt að ætla stefndu að bæta tjón sem eigi sér ekki forsendu í raunveruleikanum. Fyrrgreinda tilvikið, slysið 1993, virðist ekki hafa haft áhrif á vinnugetu stefnanda síðustu árin fyrir tilvikið, sem varð 18. maí 2003, og því séu ekki forsendur til lækkunar af þeirri ástæðu, en augljóst sé að atvikið 18. maí 2003 hafi haft miklar afleiðingar fyrir vinnugetu stefnanda og því full rök til að taka tillit til þess og lækka kröfu hans sem því nemi. Lögvarin krafa stefnanda vegna þessa liðar sé þannig í hæsta lagi 1.601.650x0,60=960-990 krónur. Þá sé enn eftir að draga frá gæsluvarðhaldsvikuna. Vikufjöldi frá 16. janúar til 1. október 2004 sé 36. Því beri að lækka kröfu vegna tímabundins tjóns um 1/36 eða í 934.296 krónur. Krafa um varanlega örorku Að mati stefndu sé ljóst, með vísan til málsástæðna og framsetningar í aðalkröfu hvað varanlega örorku snertir, að jafnvel þó talið yrði að lækkun dómkröfu stefnanda vegna varanlegrar örorku nægði ekki til sýknu liggi fyrir, ómótmælanlegt af hálfu stefnanda, að krafa hans sé of hátt reiknuð. Hana beri að lækka með vísan til áður tilgreindra raka. Dráttarvaxtakröfu mótmælt Því sé mótmælt að stefnanda sé unnt að krefja um dráttarvexti frá fyrri tímapunkti en þingfestingardegi í það fyrsta. Með vísan til málatilbúnaðar stefndu, sem þegar hafi verið rakinn, sé einboðið að margvísleg gögn skorti svo unnt sé að taka afstöðu til réttmætis kröfugerðar stefnanda. Um það beri neðangreindar áskoranir um gagnaframlagningu glöggt vitni. Stefndu verði að sjálfsögðu ekki krafin um dráttarvexti á sama tíma og gögn skorti til að taka afstöðu til kröfugerðarinnar. Þá sé og til þess að líta að stefnandi hafi ekkert hafst að frá því að stefndu settu fram bótatillögu sína 21. febrúar 2007 fyrr en 24. september 2007, en því bréfi hafi ekki fylgt nein gögn, einungis reifuð sjónarmið stefnanda og fjárkrafa hans sett fram að hluta. Niðurstaða Ekki er ágreiningur með aðilum um ábyrgð á umferðarslysi því sem stefnandi varð fyrir þann 16. janúar 2004 og greiðsluskyldu vegna þessa. Á því er á hinn bóginn byggt af hálfu stefndu að stefnanda hafi þegar verið greiddar hærri bætur en nemur lögvarinni kröfu hans samkvæmt lögum nr. 50/1993. Stefnandi reisir kröfur sínar á framlagðri yfirmatsgerð. Krefst hann bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningabóta, bóta vegna varanlegs miska og bóta vegna varanlegrar örorku. Samkvæmt yfirmatsgerð var tímabundið atvinnutjón stefnanda ákveðið 100% frá slysdegi til 1. október 2004. Byggt er á gögnum frá vinnuveitanda stefnanda um staðgengilslaun bátsmanns á þessu tímabili. Nemur krafa hans vegna þessa 3.111.001 krónu. Samkvæmt yfirmatsgerð var stefnandi 100% óvinnufær vegna slyssins 18. maí 2003 til 1. október 2004. Stefnandi var óvinnufær og því ekki í vinnu þegar slysið 16. janúar 2004 átti sér stað. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tekjutapi vegna slyssins 16. janúar 2004 og ber því þegar af þeim sökum að sýkna stefndu af þeirri kröfu stefnanda. Krafa um þjáningabætur nemur 312.520 krónum. Líkt og með tímabil atvinnutjóns þá meta yfirmatsmenn tímabil þjáningabóta vegna bílslyssins 16. janúar 2004 sameiginlega með vinnuslysinu 18. maí 2003. Eru þjáningabætur vegna slyssins 18. maí 2003 ákveðnar frá slysdegi til 1. október 2004, þar af rúmliggjandi í 19 daga, og vegna slyssins 16. janúar 2004 frá slysdegi til sama tíma eða til 1. október 2004, þar af rúmliggjandi í 17 daga. Ekki liggur fyrir að stefnandi hafi fengið greiddar þjáningabætur vegna slyssins 18. maí 2003. Hinn 16. janúar 2004 hófst nýtt þjáningatímabil og eftir atvikum þykir því rétt að taka þessa kröfu stefnanda. Ekki er ágreiningur um fjárhæð hennar. Samkvæmt yfirmatsgerð var varanlegur miski stefnanda metinn 15%. Ekki er ágreiningur með aðilum um kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlegan miska 953.025 krónur. Samkvæmt yfirmatsgerð hlaut stefnandi 25% varanlega örorku í umræddu bílslysi. Til grundvallar kröfu sinni um bætur vegna varanlegrar örorku kveðst stefnandi leggja tekjur sínar þrjú síðustu almanaksár fyrir þann dag er tjón varð, að meðtöldu 7% framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú almanaksár fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til stöðugleikapunkts. Nemur sú krafa hans 13.185.982 krónum. Af hálfu stefndu er á því byggt að vegna þeirrar 40% skerðingar á aflahæfi sem stefnandi hlaut í slysinu 18. maí 2003 eigi tekjuviðmið við ákvörðun bóta í þessu máli að lækka sem nemur þeirri skerðingu. Í máli þessu er einungis fjallað um þá skerðingu á aflahæfi til framtíðar sem stefnandi hlaut við slysið 16. janúar 2004. Þykja stefndu ekki hafa fært fram rök fyrir þessari fullyrðingu sinni og er ekki á hana fallist. Stefndu halda því fram að ekki sé marktækt að miða við laun stefnanda þrjú síðustu árin fyrir slys þar sem að hluta til sé um launagreiðslur að ræða en að öðru leyti bótagreiðslur. Líta verður á launagreiðslur sem stefnandi fékk í veikindaleyfi sínu vegna slyssins 18. maí 2003 sem launagreiðslur en ekki bætur. Samkvæmt þeim gögnum sem stefnandi byggir á er einungis um launagreiðslur að ræða. Er það í samræmi við 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að við ákvörðun bóta sé miðað við þessar tekjur stefnanda þrjú síðustu árin fyrir slys. Stefndi byggir á því að ranglega sé miðað við 7% vegna glataðra lífeyrisréttinda þar sem mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð hafi ekki hækkað úr 6% í 7% fyrr en 1. janúar 2005 eða þremur mánuðum eftir metinn stöðuleikapunkt 1. október 2004. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku einnig telja til tekna framlag vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð. Samkvæmt fréttatilkynningu Landssamtaka lífeyrissjóða var framlag atvinnurekenda í lífeyrissjóði hækkað úr 6% í 7% hinn 1. janúar 2005 eins og stefndi heldur fram. Stefnandi hefur ekki rökstutt hvers vegna beri að miða við 7% framlag og ber því með vísan til framanritaðs að miða við að framlag atvinnurekanda hafi á þessum þremur árum fyrir slysið verið 6%. Að öðru leyti er af hálfu stefndu ekki gerðar tölulegar athugasemdir við útreikning stefnanda á meðallaunum þrjú síðustu ár fyrir slys, en sé miðað við 6% framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð reiknast árslaun árið 2001 2.945.162 krónur, árið 2002 5.244.281 króna og árið 2003 4.161.626 krónur. Meðaltal launa þessi þrjú ár nemur því 4.117.023 krónum. Í samræmi við útreikning stefnanda nemur tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku því 13.063.314 krónum. Stefndi byggir á því að samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 beri að draga frá greiðslur sem stefnandi fær eða kann að fá frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum.Skýra verður 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga á þann hátt að frá skaðabótum skuli draga þær bætur úr almannatryggingum sem stafa beinlínis af sama slysi og skaðabæturnar eru greiddar fyrir. Í ljósi þess að stefnandi hefur lent í fleiri slysum en því sem hér um ræðir er hafnað þeirri málsástæðu stefnda að allur réttur stefnanda til bóta hjá Tryggingastofnun og lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðum komi til frádráttar bótum vegna slyssins 16. janúar 2004. Liggur ekkert fyrir um það hvaða rétt stefnandi kann að hafa öðlast vegna slyssins 16. janúar 2004 eða hvort hann hafi notið greiðslna frá þessum aðilum í tengslum við umrætt slys. Ber því að hafna því að krafa stefnanda sæti lækkun af þessum sökum. Með bréfi, dags. 28. september 2006, til stefnda, Varðar Íslandstrygginga hf., var sett fram bótakrafa af hálfu stefnanda. Lá þá fyrir matsgerð hinna dómkvöddu yfirmatsmanna. Ber því að taka til greina kröfu stefnanda um dráttarvexti frá 28. október 2006. Samkvæmt framansögðu ber stefndu að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 14.328.859 krónur, að frádregnum þeim innborgunum sem greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 800.000 krónur og greiðist hann í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e málflutningsþóknun Arnars Þórs Stefánssonar hdl., 400.000 krónur, og málflutningsþóknun Guðbjargar Benjamínsdóttur hdl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, Jóna Magnúsdóttir og Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, Jóni Óskari Júlíussyni, óskipt 14.328.859 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 1.265.545 krónum frá 16. janúar 2004 til 1. október 2004, en af 14.328.859 krónum frá þeim degi til 28. október 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum stefnda, Varðar trygginga hf., til stefnanda, að fjárhæð 2.500.000 krónur hinn 1. nóvember 2005, 2.000.000 króna hinn 14. september 2006, 3.000.000 króna hinn 28. september 2006, 500.000 krónur hinn 4. október 2006, 250.000 krónur hinn 11. desember 2006, 1.000.000 króna hinn 9. febrúar 2007 og 150.000 krónur hinn 26. júlí 2007. Stefndu greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð.
Mál nr. 248/2002
Kærumál Kæruheimild Lögmaður
X óskaði eftir því að hafa lögmann sér til aðstoðar þegar héraðsdómari tæki skýrslu af sér vegna rannsóknar á mannshvarfi. Héraðsdómari kvað þá upp úrskurð um að lögmaðurinn skyldi víkja af dómþingi þar sem til stæði að yfirheyra X sem vitni. Væru ríkir hagsmunir af því að hann væri yfirheyrður án þess að lögmaður væri viðstaddur. Þá stæðu lög heldur ekki til þess að vitni, sem ekki væri jafnframt brotaþoli, hefði lögmann sér til aðstoðar við skýrslutöku á rannsóknarstigi. Í dómi Hæstaréttar segir að líta verði svo á að með úrskurði héraðsdómara hafi X verið meinað að hafa sér til aðstoðar lögmann við skýrslutökuna. Sé kæra því heimil samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2002, þar sem héraðsdómslögmanni, sem varnaraðili hafði óskað eftir að yrði viðstaddur skýrslutöku af sér, var gert að víkja af dómþingi. Líta verður svo á að með úrskurði héraðsdómara hafi varnaraðila verið meinað að hafa sér til aðstoðar lögmann við skýrslu varnaraðila, sem taka átti í þinghaldi 28. þessa mánaðar. Er kæra því heimil samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að honum verði heimilað að hafa lögmann sinn viðstaddan þegar hann gefur skýrslu sem vitni fyrir dómi. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 1/2022
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Aðild Dánarbússkipti Kröfugerð
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að málinu hefði verið vísað frá Landsrétti hefði rétturinn ekki tekið afstöðu til kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun skiptastjóra varnaraðila um að synja úttektarmönnum aðgang að jörðinni V til að gera úttekt á henni eftir ábúðarlögum. Af þeirri ástæðu kæmi ekki til álita fyrir Hæstarétti krafa sóknaraðila þar að lútandi. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að þar sem varnaraðili hefði ekki umráð jarðarinnar hefðu sóknaraðilar ekki hagsmuni af því að fá endurskoðaðan úrskurð héraðsdóms um kröfu þeirra á hendur honum enda yrði slíkum úrskurði ekki framfylgt gagnvart þeim sem nú hefur umráðin. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum 12. janúar 2022. Kærður er úrskurður Landsréttar 17. desember 2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 3. Sóknaraðilar krefjast þess annars vegar að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hins vegar að úttektarmönnum samkvæmt ábúðarlögum nr. 80/2004 verði heimilaður aðgangur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi til að gera úttekt á henni. Þá er þess krafist að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti. 4. Varnaraðili gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann þess að sóknaraðilum verði óskipt gert að greiða sér kærumálskostnað.5. Með því að málinu var vísað frá Landsrétti tók rétturinn ekki afstöðu til kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun skiptastjóra varnaraðila um að synja úttektarmönnum aðgang að jörðinni til að gera úttekt á henni eftir ábúðarlögum. Af þeirri ástæðu kemur ekki til álita hér fyrir dómi síðari liður kröfu sóknaraðila um að úttektarmönnum verði heimilaður aðgangur að jörðinni til að gera úttektina, auk þess sem slíkt sakarefni yrði ekki borið undir Hæstarétt án kæruleyfis. Þessi annmarki á kröfugerðinni kemur þó ekki í veg fyrir að leyst verði úr fyrri lið kröfu sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti.6. Með úrskurði héraðsdóms 22. október 2021 var hafnað fyrrgreindri kröfu sóknaraðila um að ákvörðun skiptastjóra yrði felld úr gildi. Sóknaraðilar kærðu úrskurðinn til Landsréttar sem vísaði málinu frá réttinum eins og áður getur. Ástæða þess var sú að með úrskurði Landsréttar 16. september 2021 í máli nr. 351/2021 hefði endanlega verið úr því skorið að varnaraðili skyldi afhenda Magnúsi Pétri Hjaltested jörðina á grundvelli sértökuréttar, svo sem nánar er rakið i úrskurðinum. Varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt skiptayfirlýsingu 14. janúar 2022 um þá ráðstöfun.7. Þar sem varnaraðili hefur ekki umráð jarðarinnar hafa sóknaraðilar ekki hagsmuni af því að fá endurskoðaðan úrskurð héraðsdóms um kröfu þeirra á hendur honum enda yrði slíkum úrskurði ekki framfylgt gagnvart þeim sem nú hefur umráðin. Er þess þá að gæta að réttur til umráða jarðarinnar féll aldrei til varnaraðila og því verður aðild málsins ekki reist á þeirri meginreglu sem er að finna í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.8. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, dánarbú Finnborgar Bettýjar Gísladóttur, Hansína Sesselja Gísladóttir, Guðmundur Gíslason, Margrét Margrétardóttir, Markús Ívar Hjaltested, Sigríður Hjaltested, Gísli Finnsson, Elísa Finnsdóttir, Sigurður Kristján Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested greiði varnaraðila, dánarbúi Þorsteins Hjaltested, óskipt 400.000 krónur í kærumálskostnað.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=9c5031c7-9132-4f4d-8821-06036b7572b2&verdictid=b804b900-69ef-4163-bcba-f40ae0595da6
Mál nr. 25/2005
Kærumál Gerðardómur Litis pendens áhrif Lúganósamningurinn Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Frestur
Stefndu eru Empresa de Pesca de Aveiro SA, Avenida dos Bacalhoeiros, Lugar de Chave, Grafanha da Nazaré, 3830 Ílhavo, Portúgal og Jose Valentin Cardoso Taveira da Mota, Rua Alfredo Keil nr. 479, 5° dir., Lugar de Chave, Grafanha da Nazaré, 3830 Ílhavo, Portúgal.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. janúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara aðallega að taka kröfur á hendur báðum varnaraðilum til efnislegrar meðferðar, en til vara kröfu á hendur varnaraðilanum José Valentim Cardoso Taveira da Mota. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði sóknaraðili svokallaðan fjármögnunarsamning 29. mars 1999 við varnaraðilann Empresa de Pesca de Aveiro S.A., þar sem sóknaraðili hét því að útvega nánar tiltekinn búnað fyrir fiskiskip varnaraðilans, sem bar heitið Calvao, svo og að standa straum af sem svaraði 70% af kostnaði af þessum búnaði, sem alls var áætlað að myndi nema 475.000 bandaríkjadölum. Bar varnaraðilanum að endurgreiða sóknaraðila lán, sem sá síðarnefndi veitti á þessum grunni, með tveimur jöfnum afborgunum, 31. október 1999 og 30. apríl 2000, auk tiltekinna vaxta. Til að tryggja greiðslu skuldarinnar var sóknaraðila áskilin heimild til að taka fé, sem svaraði til afborgana af henni, af greiðslum úr sinni hendi fyrir afurðir af skipi varnaraðilans. Til frekari tryggingar gáfu báðir varnaraðilar út sama dag skuldaviðurkenningu til sóknaraðila, þar sem lýst var yfir skuldbindingu þeirra óskipt til að greiða skuld við hann samkvæmt áðurnefndum samningi að fjárhæð allt að 600.000 bandaríkjadalir. Sóknaraðili kveðst hafa greitt samtals 495.443,43 bandaríkjadali fyrir endurbætur á fyrrnefndu skipi á tímabilinu 7. apríl til 30. júní 1999. Af þeirri fjárhæð hafi varnaraðilinn Empresa de Pesca de Aveiro S.A. endurgreitt sóknaraðila samtals 248.500 bandaríkjadali. Á árinu 1999 hafi áfallnir vextir af skuldinni numið 18.578,99 bandaríkjadölum og fjárhæð hennar í lok þess því verið 265.522,42 bandaríkjadalir. Frá 1. janúar til 30. apríl 2000 hafi fallið til 7.767,75 bandaríkjadalir í vexti og fjárhæð skuldarinnar síðastnefndan dag því verið 273.290,17 bandaríkjadalir. Sóknaraðili kveðst ekki hafa fengið frekari greiðslur af skuldinni. Hann höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 5. desember 2003 til heimtu síðastnefndri fjárhæð ásamt nánar tilteknum dráttarvöxtum frá 30. apríl 2000 til greiðsludags og málskostnaði. II. Í fyrrnefndum fjármögnunarsamningi 29. mars 1999 er meðal annars að finna ákvæði, sem greinir í hinum kærða úrskurði, um að kröfur á grundvelli samningsins eða ágreiningur vegna hans skuli sæta úrlausn gerðardóms hér á landi eftir nánar tilgreindum reglum. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma verður máli, sem höfðað er fyrir almennum dómstóli um sakarefni, sem á undir gerðardóm samkvæmt gildum gerðarsamningi, því aðeins vísað frá dómi að fram komi krafa um það. Varnaraðilar lögðu fram greinargerð í héraði 27. apríl 2004 og kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Sú krafa var þó eingöngu reist á ástæðum, sem tengdust rekstri annars dómsmáls í Portúgal og nánar er getið hér á eftir. Við munnlegan málflutning um þessa kröfu fyrir héraðsdómi 1. desember 2004, nærri ári eftir að málið var höfðað, var því á hinn bóginn fyrst hreyft svo séð verði af hálfu varnaraðila að vísa ætti málinu frá dómi vegna gerðardómsákvæða samningsins frá 29. mars 1999. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 var þessi málsástæða til stuðnings kröfu um frávísun málsins of seint fram komin. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi af þessum sökum. III. Fyrir liggur að aðilarnir hafa átt í umfangsmiklum viðskiptum utan þeirra, sem búa að baki málinu. Vegna þessara viðskipta höfðuðu sóknaraðili og félagið Scandsea International AB mál á hendur varnaraðilum þessa máls ásamt António Conde & Companhia S.A. fyrir dómstóli í Lissabon í Portúgal, sem eftir framkomnum gögnum ber heitið 1a Vara Cível de Lisboa, en það mál mun hafa verið lagt fyrir umræddan dómstól 30. október 2002. Samkvæmt stefnu í því máli er þess krafist þar að varnaraðilinn Empresa de Pesca de Aveiro S.A. verði dæmdur ásamt António Conde & Companhia S.A. til að greiða sóknaraðila 16.711.252,76 evrur, en að auki að síðastnefnt félag verði eitt dæmt til að greiða sóknaraðila og Scandsea International AB 3.594.803,51 evrur og varnaraðilinn José Valentim Cardoso Taveira da Mota ásamt félögunum tveimur til að greiða þeim sömu 595.366,18 evrur. Samkvæmt 137. tölulið stefnunnar, sbr. 65., 69., 72. og 76. tölulið, krefst sóknaraðili meðal annars í fyrstnefnda kröfuliðnum greiðslu úr hendi varnaraðilans Empresa de Pesca de Aveiro S.A. og António Conde & Companhia S.A. á skuld, sem svarar til 265.522,42 bandaríkjadala, en hana rekur sóknaraðili þar til fyrirgreiðslu vegna fiskiskipsins Calvao á tímabilinu frá ágúst 1998 til desember 1999. Verður að leggja til grundvallar að hér sé um að ræða áðurgreinda skuld vegna viðskipta, sem reist voru á fjármögnunarsamningnum 29. mars 1999. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. samnings 16. september 1988 um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, sbr. lög nr. 68/1995 um Lúganósamninginn um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, ber að vísa frá dómi máli, sem höfðað er í einu samningsríki, ef fram kemur að áður hafi verið höfðað í öðru samningsríki mál milli sömu aðila um kröfu, sem byggð er á sömu málsástæðum, enda sé því máli ólokið og fyrir liggi að dómstóllinn, sem það er rekið fyrir, hafi dómsvald í því. Ekki er annað fram komið en að fyrrnefndu erlendu dómsmáli sé enn ólokið fyrir dómi í Lissabon og hann hafi lögsögu til að leysa úr því, en ljóst er að það var höfðað fyrr en mál þetta. Til þess verður á hinn bóginn að líta að varnaraðilar hafa ekki hnekkt þeirri staðhæfingu sóknaraðila að í erlenda dómsmálinu sé áðurgreindur kröfuliður á hendur varnaraðilanum Empresa de Pesca de Aveiro S.A. um greiðslu á 265.522,42 bandaríkjadölum reistur á þeirri málsástæðu að krafan eigi stoð í fjármögnunarsamningnum frá 29. mars 1999. Í máli þessu reisir sóknaraðili kröfu sína á hendur varnaraðilunum eingöngu á skuldaviðurkenningunni, sem þeir síðastnefndu gáfu út sama dag. Kröfurnar í þessum tveimur dómsmálum eru því ekki reistar á sömu málsástæðum. Þá verður ekki séð að erlenda dómsmálinu sé beint að varnaraðilanum José Valentim Cardoso Taveira da Mota að því er varðar þann kröfulið, sem hér um ræðir. Eru því ekki efni til að vísa máli þessu frá dómi vegna ákvæðis 2. mgr. 21. gr. Lúganósamningsins. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins getur dómstóll í einu samningsríki frestað máli ef fram er komið að mál hafi áður verið höfðað í öðru samningsríki um skylda kröfu, en slíkur frestur skal þá standa meðan erlenda málið er til meðferðar á fyrsta dómstigi. Í 2. mgr. 22. gr. er dómstóli, þar sem mál er síðar höfðað, jafnframt heimilað við þessar aðstæður að vísa máli frá dómi að fullnægðum nánari skilyrðum. Samkvæmt 3. mgr. 22. gr. teljast kröfur skyldar í þessum skilningi ef þær eru svo tengdar innbyrðis að æskilegt sé að fara með þær og dæma sameiginlega til að koma í veg fyrir að ósamrýmanlegir dómar verði kveðnir upp um hverja þeirra fyrir sig. Sem fyrr segir rekur sóknaraðili nú fyrir dómi í Lissabon mál á hendur varnaraðilanum Empresa de Pesca de Aveiro S.A. meðal annars til heimtu skuldar að fjárhæð 265.522,42 bandaríkjadalir, sem sóknaraðili rekur þar til fjármögnunarsamningsins frá 29. mars 1999. Skuldaviðurkenningin, sem gefin var út sama dag af varnaraðilunum báðum og sóknaraðili reisir þetta mál á, felur efnislega í sér sameiginlega ábyrgð þeirra gagnvart honum á efndum greiðsluskyldu varnaraðilans Empresa de Pesca de Aveiro S.A. samkvæmt þeim samningi. Verður ekki séð á hvaða grunni sóknaraðili gæti gert kröfu samkvæmt þessari skuldaviðurkenningu, sem ekki yrði leidd af fjármögnunarsamningnum, en af þeim sökum hlyti dómur í þessu máli að vera reistur á niðurstöðu um tilvist og fjárhæð skuldar samkvæmt samningnum. Verður því krafan, sem sóknaraðili leitar dóms um í þessu máli, að teljast skyld kröfunni, sem mál var fyrr höfðað um fyrir dómi í Lissabon, í skilningi 3. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins, enda bersýnilegt að æskilegast væri að dæmt yrði um þær sameiginlega í málinu, sem sóknaraðili kaus sjálfur að höfða fyrir erlendum dómstóli á undan máli þessu, svo að komið verði í veg fyrir að ósamrýmanlegir dómar verði upp kveðnir. Meðal skilyrða 2. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins fyrir því að máli, sem síðar var höfðað, verði vísað frá dómi er að dómstóll, þar sem mál var fyrr höfðað, hafi dómsvald um kröfurnar, sem sóttar eru í báðum málum. Varnaraðilar hafa í engu leitast við að sýna fram á að þessum áskilnaði sé fullnægt að því er varðar heimild erlenda dómstólsins til að leysa úr þeirri kröfu, sem sóknaraðili gerir í þessu máli. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu ekki vísað frá héraðsdómi á þessum grunni. Samkvæmt því, sem áður greinir, eru á hinn bóginn efni til að fara svo að, sem mælt er fyrir í 1. mgr. 22. gr. Lúganósamningsins, og fresta meðferð þessa máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þar til fyrrnefndu máli sóknaraðila fyrir dómstóli í Lissabon hefur verið lokið á því dómstigi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og málinu frestað á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins eru ekki efni til annars en að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Meðferð þessa máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur skal frestað þar til leyst hefur verið úr máli, sem sóknaraðili, Fiskafurðir-Útgerð hf., og Scandsea International AB reka nú á hendur varnaraðilum, Empresa de Pesca de Aveiro S.A. og José Valentim Cardoso Taveira da Mota, ásamt António Conde & Companhia S.A. fyrir dómstólnum 1a Vara Cível de Lisboa í Portúgal. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 647/2006
Ríkisstarfsmenn Niðurlagning stöðu Uppsögn Stjórnsýsla
S hafði starfað um árabil sem tölvunarfræðingur hjá L þegar honum var tilkynnt að starf hans hefði verið lagt niður vegna skipulagsbreytinga. Í rökstuðningi fyrir uppsögninni var einkum vísað til þess að helstu verkefni S hefðu snúið að tilteknum tölvukerfum L og að stefnt væri að því að hætta notkun þeirra. S krafðist þess aðallega að felld yrði úr gildi ákvörðun L um að segja honum upp störfum, en til vara viðurkenningar á því að ákvörðunin hefði verið ólögmæt. Talið var að ákvörðun um hvaða starfsmanni skuli segja upp vegna hagræðingar í rekstri réðist að meginstefnu af mati L, en að því væru þó settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar, þar með talinni réttmætisreglunni. Hafi starfsmaður verið ráðinn til ákveðins starfs geti verið nægilegt í þessu sambandi að uppsögn hans sé reist á því að ekki sé talin þörf á að nokkur gegni því starfi lengur. Hafi starfsmaður á hinn bóginn sinnt ákveðnu verkefni á tilteknu tímabili dugi ekki að líta eingöngu til þess að það verkefni muni dragast saman eða leggjast af, heldur þurfi jafnframt að leggja frekara mat á hæfni hans í samanburði við aðra starfsmenn. Hvorki var talið að S hefði verið ráðinn til að starfa við né starf hans verið einskorðað við þau tölvukerfi sem L bar við í rökstuðningi fyrir uppsögninni að hætt yrði að nota. Var því talið að L hefði verið skylt að leggja frekara mat á hæfni S áður en tekin var ákvörðun um uppsögn hans. Þar sem slíkt mat fór ekki fram hefði ekki verið réttilega staðið að ákvörðuninni. Ekki var unnt að fallast á aðalkröfu S þar sem ákvörðunin var þegar komin til framkvæmda, en viðurkennt var að L hefði verið óheimilt að segja honum upp störfum á þeim grunni sem gert var.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2006 og krefst þess aðallega að felld verði úr gildi sú ákvörðun stefnda 28. september 2006 að segja honum upp störfum, en til vara að viðurkennt verði að ákvörðunin hafi verið ólögmæt. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem í héraðsdómi greinir mun áfrýjandi, sem er tölvunarfræðingur að mennt, hafa hafið störf sem verkefnastjóri hjá upplýsinga- og tölvudeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í mars 1996. Við sameiningu Sjúkrahúss Reykjavíkur og Landspítalans á árinu 2001 tók hann við starfi sem verkefnastjóri á upplýsingatæknisviði stefnda. Hann var talsvert frá störfum vegna vinnuslyss í ágúst 2005 og enn talinn óvinnufær í september 2006. Starfsmönnum sviðsins var kynnt stefnumótun og nýtt skipulag þess á fundi 6. september 2006 og liggur fyrir ýtarleg greinargerð þar sem breytingum er lýst. Með bréfi 28. sama mánaðar var áfrýjanda tilkynnt að ákveðið hefði verið að leggja niður starf hans vegna framangreindra skipulagsbreytinga. Í rökstuðningi fyrir uppsögninni, sem veittur var 10. október sama ár að ósk áfrýjanda, kom fram að helstu verkefni hans hafi snúið að svokölluðum Notes kerfum stefnda. Mjög hafi dregið úr verkefnum þeim, sem hann hafi haft með höndum, þar sem stefnt hafi verið að því að skipta um tölvupóstkerfi á spítalanum, hætta notkun á Lotus Notes og nota þess í stað annað kerfi. Ákveðið hafi verið að þau verkefni sem hann hafi sinnt skyldu færast og dreifast til tækniþjónustu spítalans, en þeir sem séð hafi um Notes póstkerfið hafi tekið að sér rekstur þessara kerfa. Með nýju skipulagi, þar sem aðeins yrði ein hugbúnaðardeild í stað þriggja, væri stefnt að hagkvæmari nýtingu á starfsfólki, auk þess sem gert væri ráð fyrir að meira yrði leitað til aðkeyptra verktaka. Þessi hagræðing og skipulagsbreyting í rekstri upplýsingatæknisviðs hafi leitt til þess að leggja þurfi starf hans þar niður. Áfrýjandi vildi ekki una þessari ákvörðun stefnda og höfðaði mál þetta 31. október 2006. II. Áfrýjandi hefur lagt nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er minnisblað ráðgjafafyrirtækisins Gátta ehf. frá 14. ágúst 2006, sem unnið var fyrir upplýsingatæknisvið stefnda vegna stefnumótunar og fyrirhugaðra breytinga á skipulagi þess. Áfrýjandi telur að minnisblað þetta sýni að ómálefnalegar ástæður hafi ráðið uppsögn hans, enda hafi tilgangur skipulagsbreytinganna samkvæmt minnisblaðinu verið að skipta út starfsmönnum, svo sem þar sé að orði komist, og styðji það eindregið að honum hafi verið sagt upp störfum vegna atriða sem tengdust persónu hans en ekki hagræðingu, eins og stefndi haldi fram. Þannig segi meðal annars í minnisblaðinu að „þær leiðir sem færar eru fyrir utan áminningarferli er að nýta skipulagsbreytingar til að losna við óhæfa starfsmenn“ og að erfitt sé að breyta stöðum „nema viðkomandi kerfi séu tekin úr rekstri.“ Að mati áfrýjanda sýnir þetta að markmiðið með uppsögn hans hafi fyrst og fremst verið að losna á einfaldan hátt við starfsmann sem hafi ekki lengur þótt velkominn. Um ómálefnaleg sjónarmið sé að ræða og eigi uppsögnin sér ekki stoð í ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, heldur feli hún í sér brot gegn 1. mgr. 44. gr. laganna. Er byggt á því að framburður fyrrverandi deildarstjóra rekstrar- og skrifstofulausna á upplýsingatæknisviði, sem hafi verið yfirmaður áfrýjanda lengst af, renni frekari stoðum undir þetta. Stefndi telur umrætt minnisblað ekki skipta hér máli. Það hafi aðeins að geyma hugmyndir fyrirtækisins Gátta ehf. varðandi undirbúning skipulagsbreytinganna. Stefndi hafi ekki gert þær hugmyndir að sínum og séu tillögur minnisblaðsins um leiðir til breytinga ekki á ábyrgð hans. Fram sé komið í málinu og rakið í héraðsdómi að mikil vinna hafi verið lögð í stefnumótun og nýtt skipulag upplýsingatæknisviðs stefnda. Skoðanir og störf utanaðkomandi ráðgjafa hafi aðeins verið til aðstoðar við þá vinnu og hafi verið aflað ráðgjafar frá fleiri fyrirtækjum en Gáttum ehf. Fallast verður á með stefnda að minnisblað Gátta ehf., með hugmyndum þeim og tillögum sem þar greinir, sé ekki á ábyrgð stefnda. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að farið hafi verið að þeim tillögum, sem athugasemdir áfrýjanda lúta að, við breytingar á skipulagi upplýsingatæknisviðs stefnda. Ekki verður heldur fallist á að með framburði fyrrverandi deildarstjóra rekstrar- og skrifstofulausna á upplýsingatæknisviði fyrir héraðsdómi hafi verið leiddar þær líkur að því að uppsögn áfrýjanda hafi tengst persónu hans eða nokkru því, sem í 21. gr. laga nr. 70/1996 greinir, að sönnunarbyrði um að svo hafi ekki verið verði lögð á stefnda. Er því fallist á með héraðsdómi að ekki hafi annað verið leitt í ljós en að uppsögn áfrýjanda hafi stafað af fækkun starfsmanna vegna hagræðingar í rekstri stefnda, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna. III. Mat á því hverra skipulagsbreytinga sé þörf til að koma til leiðar hagræðingu í rekstri er í höndum stefnda og sætir ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir sem gripið er til verða að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Forstöðumenn stefnda komust að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt væri að fækka starfsmönnum til að ná fram hagræðingu í rekstri þess sviðs sem áfrýjandi starfaði á. Í lögum nr. 70/1996 eru ekki reglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleiri, sem segja skal upp við slíkar aðstæður. Þótt ákvörðun um þetta ráðist þannig að meginstefnu af mati stefnda eru valinu settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar, þar með talinni réttmætisreglunni, en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að byggja matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Hafi starfsmaður verið ráðinn til ákveðins starfs getur verið nægilegt í þessu sambandi að uppsögn hans sé reist á því að ekki sé talin þörf á að nokkur gegni því starfi lengur. Hafi starfsmaður á hinn bóginn sinnt ákveðnu verkefni á tilteknu tímabili dugir ekki að líta eingöngu til þess að það verkefni muni dragast saman eða leggjast af, heldur þarf jafnframt að leggja frekara mat á hæfni hans í samanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði. Stefndi hefur lýst því að ákvörðun um að leggja niður starf áfrýjanda hafi ekki byggst á vali milli manna, frammistöðu þeirra eða hæfileikum, heldur einungis á því að verkefni hans rúmuðust ekki innan nýs skipulags. Hefur stefndi einkum vísað til þess að helstu verkefni áfrýjanda hafi snúið að Notes tölvukerfum og að frekari þróun þeirra hjá stefnda hafi verið stöðvuð. Af starfslýsingu áfrýjanda, framburði vitna og öðrum gögnum málsins verður ekki ráðið að starfsvið hans hafi verið einskorðað við þessi kerfi, heldur liggur þvert á móti fyrir að hann hafi á starfstíma sínum haft margvísleg önnur verkefni með höndum. Áfrýjandi hefur því sýnt nægilega fram á að hann hafi hvorki verið ráðinn til að starfa við né starf hans verið einskorðað við þau Notes kerfi, sem stefndi bar við í rökstuðningi fyrir uppsögninni að hætt yrði að nota. Af þessum sökum var stefnda skylt að leggja frekara mat á hæfni áfrýjanda áður en tekin var ákvörðun um að segja honum upp störfum. Óumdeilt er að slíkt mat fór ekki fram og var því ekki staðið réttilega að ákvörðun stefnda um að segja áfrýjanda upp störfum. Aðalkrafa áfrýjanda lýtur að því að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda 28. september 2006 um að segja honum upp störfum. Óumdeilt er að ákvörðun þessi er þegar komin til framkvæmda og verður hún því ekki ógilt úr því sem komið er. Áfrýjandi krefst þess til vara að viðurkennt verði að ákvörðunin hafi verið ólögmæt. Samkvæmt framansögðu verður sú krafa tekin til greina á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að stefnda, Landspítala-háskólasjúkrahúsi, hafi verið óheimilt að segja áfrýjanda, Salmann Tamimi, upp störfum á þeim grunni, sem gert var með bréfi stefnda 28. september 2006. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 750.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 28. nóvember síðastliðinn, var höfðað með stefnu birtri 31. október sl. af Salmann Tamimi, Dalseli 34, Reykjavík, á hendur Landspítala – háskólasjúkrahúsi, Eiríksgötu 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi með dómi sú ákvörðun stefnda, dag­sett 28. september 2006, að segja honum upp störfum. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að framangreind ákvörðun stefnda hafi verið ólögmæt. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að teknu tilliti til virðis­aukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar úr hans hendi sam­kvæmt mati dómsins. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt dómi Hæstaréttar 30. október sl., en með honum var felldur úr gildi úrskurður dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október sl. þar sem beiðni stefnanda um flýtimeðferð var hafnað. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í málatilbúnaði stefnanda er því lýst að hann sé 51 árs gamall Íslendingur af palestínskum uppruna. Hann hafi búið á Íslandi síðan 1971 og verið íslenskur ríkis­borgari frá 1983. Hann sé formaður Félags múslima á Íslandi og hafi verið áberandi í fjölmiðlum sem slíkur. Fjölmiðlar hafi iðulega leitað til hans þegar þeir hafi talið ástæðu til að afla upplýsinga um afstöðu Araba eða múslima til málefna eða viðburða. Stefnandi hafi útskrifast sem tölvunarfræðingur frá Háskóla Íslands árið 1994 og í mars 1996 hafi hann verið ráðinn til starfa hjá tölvudeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Í starfi hans hafi meðal annars falist þjónusta við notendur og uppsetning á kerfum og tölvum. Þegar stefnandi var ráðinn til starfa hafi tölvukostur þar verið nær enginn og tölvuvæðing sjúkrahússins í raun verið verkefni stefn­anda auk þriggja annarra starfsmanna, þar með talins þáverandi sviðsstjóra. Stefnandi hafi á árinu 1998 orðið deildarstjóri þjónustudeildar á Sjúkrahúsi Reykja­víkur. Á þeim tíma hafi hann ásamt öðrum séð um innleiðingu Lotus Notes-póstkerfis sjúkrahússins og uppsetningu vélbúnaðar tengdum kerfinu. Þá hafi hann verið almennt ábyrgur fyrir innkaupum vélbúnaðar. Við sameiningu Sjúkrahúss Reykjavíkur og Landspítalans í stefnda hafi stefnandi tekið við starfi sem verkefnastjóri á upplýsingatæknisviði og sem slíkur haft umsjón með fjölmörgum tölvukerfum hjá stefnda. Sum þeirra hafi verið fyrir hendi við sam­ein­inguna, en öðrum hafi hann tekið þátt í að koma á fót, svo sem Focal skjala­vistunarkerfi stefnda, Focal tímaskráningarkerfi, gæðaskrán­ingar­kerfi, atvika­skrán­ingar­­­kerfi sjúklinga, atvikaskráningarkerfi starfsmanna, tölfræði­kerfi stefnda, dag­bókar­­kerfi vaktmanna o.fl. Einnig hafi stefnandi séð um innleiðingu og upp­setningu Theriak Apótek kerfisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur árið 1999, en það sé enn í notkun. Stefnandi lýsir því að í ágúst 2005 hafi hann orðið fyrir vinnuslysi er hann rann niður blautan hringstiga á skrifstofum upplýsingatæknisviðs. Hann hafi fengið mikinn hnykk á háls sem leitt hafi til þess að hann hafi þurft að fara í aðgerð í nóvember 2005. Aðgerðin hafi ekki skilað tilætluðum árangri og hafi stefnandi þurft að fara í aðra aðgerð í maí 2006, þar sem vinstri öxl hafi verið spegluð. Enn séu bólgur í hálsi og öxl stefnanda og sé hann í áframhaldandi meðferð hjá bæklunarskurðlækni, ásamt sjúkraþjálfun. Stefnandi finni enn fyrir miklum sársauka vegna meiðslanna en hann hafi engu að síður stundað sína vinnu, þrátt fyrir fyrirmæli frá lækni um að hafa hægt um sig. Eftir sprautumeðferð 26. september sl. hafi stefnandi fengið vottorð um að hann væri óvinnufær með öllu eins og sakir stæðu. Þegar sú staða kom upp að stefnandi hafi þurft að fara í seinni aðgerðina hafi hann tilkynnt staðgengli sviðsstjóra um það. Sviðsstjóri hafi verið þar staddur og spurt stefnanda, án sérstaks tilefnis, hvort hann kæmi nokkuð aftur til starfa. Stefnandi hafi svarað því til að auðvitað kæmi hann til baka þegar hann hefði fengið bót meina sinna. Á starfsmannafundi í ágúst sl. kynnti sviðsstjóri upplýsingatæknisviðs að skipu­lags­breytingar væru fyrirhugaðar á sviðinu. Stefnandi vísar til þess að ekkert hafi komið fram á fundinum eða í gögnum, sem þar var dreift, um að uppsagnir fylgdu þessum skipulags­breyt­ingum. Á fundi framkvæmdastjórnar stefnda 5. september sl. hafi sviðsstjóri kynnt framkvæmdastjórninni fyrirhugaðar skipulagsbreytingar. Hann hafi lagt fram minnis­­blað þar að lútandi og aflað samþykkis framkvæmda­stjórnar­innar fyrir breyt­ing­unum. Ef komið hefði fram á fundinum að skipulags­breytingarnar hefðu í för með sér upp­sagnir hafi það verið munnlega, enda geymi minnisblaðið engar upplýsingar um það. Sviðsstjórinn hafi tekið saman sérstakt minnis­­blað um starfs­­mannabreytingar vegna nýs skipulags 28. september sl. þar sem fram komi að störf fimm starfsmanna yrðu lögð niður og þeim sagt upp störfum. Sama dag hafi stefnandi verið kallaður á skrifstofu sviðsstjóra og honum afhent uppsagnarbréf. Upp­gefin ástæða hafi verið skipu­lags­breytingar. Fyrir þann tíma hefði ekkert verið rætt við stefnanda um þær, störf hans og verkefni eða að skipulagsbreyt­ingarnar hefðu í för með sér að stefnanda yrði sagt upp störfum. Stefnandi byggir málssóknina á því að honum hafi verið sagt upp störfum vegna trúarbragða sinna og kynþáttar. Hann sé eini starfs­maðurinn af arabískum uppruna og eini músliminn sem starfi hjá upplýsinga­tæknisviði stefnda. Hann sé eini tölvu­menntaði starfsmaður sviðsins sem sagt hafi verið upp störfum í nafni nýinnleiddra skipulags­breytinga. Önnur sjónarmið hefðu ótvírætt legið til grundvallar uppsögn stefn­anda en þau er lúti að skipu­lags­breytingunum. Máls­meðferðarreglur hefðu verið brotnar þegar ákvörðun um uppsögn stefnanda var tekin. Stefnandi vísar í þessu sam­bandi til meðalhófsreglunnar, rannsóknar­reglunnar, rétt­mætisreglunnar og jafnræðis­reglunnar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ákvörðun um að leggja starf stefnanda niður ætti á nokkurn hátt rætur að rekja til uppruna hans, heilsufars eða þess að hann sé múslimi og formaður Félags múslima á Íslandi. Ákvörðun stefnda sé vegna skipulags­breytinga sem meðal annars væri ætlað að auka skilvirkni. Greinargerð stefnda, sem lýsi fyrirhugðum skipulagsbreytingum og endur­skoðun á stefnumótun, sé ítarleg og afar vönduð og byggi á mikilli vinnu við endurskipulagningu með hagræðingu og skilvirkni að markmiði. Stefnandi haldi því fram að sviðsstjóri upplýsingatæknisviðs hafi nánast ekkert rætt við stefnanda um störf hans eða leitað til hans með nokkuð sem að verkefnum hans sneri. Af hálfu stefnda er þessu mótmælt. Sviðsstjóri hafi spurt stefn­anda allnokkrum sinnum um vinnu hans og þá einkum óskað eftir upplýs­ingum um verklok og annað. Mótmælt er og því að sviðsstjórinn hafi innt stefnanda eftir svörum við því hvort hann kæmi nokkuð aftur til starfa eftir veikinda­leyfi. Af stefnda hálfu er því haldið fram að ákvörðun um að leggja niður starf stefn­anda og uppsögn hafi verið lögmæt og því ekkert tilefni til að fella hana úr gildi eða telja hana ólögmæta. Vísað er til þess að breytt skipulag á upplýsingatæknisviði hefði í för með sér ýmsar breytingar á starfsemi og skipan verkefna auk þess sem það leiddi til þess að nokkur störf á sviðinu yrðu lögð niður, þar á meðal starf stefnanda. Dregið hefði úr þeirri starfsemi sem stefnandi hefði haft með höndum. Ákveðið hefði verið að verkefni sem stefnandi hefði sinnt skyldu færast og dreifast til tækniþjónustu. Með nýju skipulagi verði aðeins ein hugbúnaðardeild í stað þriggja en með því sé stefnt að hagkvæmari nýtingu á starfsfólki. Auk þess sé gert ráð fyrir því að verktakar sinni ákveðnum verkefnum. Þessi hagræðing og skipulagsbreyting í rekstri upplýsingatækni­sviðs hefði leitt til þess að leggja hefði þurft starf stefnanda á því sviði niður. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að sú ákvörðun að segja upp starfsmanni ríkisins vegna skipulagsbreytinga feli í raun í sér tvær ákvarðanir. Í fyrsta lagi ákvörðun um það til hverra ráðstafana þurfi að grípa í rekstri stofnunar vegna breyttra aðstæðna og hverjar breytingar skili bestum árangri og í öðru lagi hvaða starfsmanni eða starfsmönnum skuli sagt upp störfum, hafi ákvörðun verið tekin um að fækka starfsfólki. Stefnandi vísar til málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttarins og telur að þær hafi verið brotnar þegar ákvörðun var tekin um að segja honum upp störfum. Í fyrsta lagi hafi ákvörðunin brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Uppsögnin sé skýrlega íþyngjandi ákvörðun gagn­vart stefnanda. Áður en til slíkrar ráðstöfunar verði gripið í hagræðingarskyni, verði að liggja fyrir að settu marki verði ekki náð með öðru og vægara móti. Ekkert mat hafi farið fram á því hvort mögulegt hefði verið að beita vægara úrræði en uppsögn stefnanda til að ná fram markmiðunum sem stefnt hafi verið að með þeim breyt­ingum á skipulagi upplýsingatæknisviðs sem stefndi hafi byggt uppsögn stefnanda á. Um þetta vitni minnisblaðið, en þar sé ekki einu orði vikið að slíku mati eða greiningu eða velt upp öðrum möguleikum og hvaða áhrif leiðir, sem ekki fælu í sér uppsögn stefnanda, hefðu haft. Upp á stefnda standi ótvírætt að sýna fram á að framan­greint mat hefði farið fram. Stefndi verði að bera hallann af því að slík sönnun hafi ekki tekist, sbr. skyldu stefnda til að rökstyðja ákvörðun sína um uppsögn, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 og 21. og 22. gr. stjórnsýslulaga. Þá hljóti það að standa upp á stefnda að skýra hvernig það samræmdist meðal­hófs­reglu stjórnsýslunnar að segja stefnanda upp störfum eftir að upplýsingatæknisvið stefnda hafi ráðið nýútskrifaðan tölvunarfræðing til starfa í sumar, auk manns sem sé enn í meistaranámi í hugbúnaðarverkfræði og þrjá verktaka í 50% hlutfall hvern við tölvutengd störf. Fram komi í minnisblaðinu að vinna við skipulags­breytingar á upp­lýs­ingatæknisviði hafi staðið yfir mánuðum saman. Í því ljósi sé óskiljanlegt hvers vegna farið hafi verið út í framangreindar ráðningar ef fyrir lá að störfum tölvunar­fræðinga myndi fækka og að meðalhófsreglan lagði þá skyldu á herðar stefnda að láta slíkar ráðningar hjá líða í stað þess að segja upp starfsmönnum sínum. Í öðru lagi hafi með ákvörðuninni verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslu­réttarins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnda hafi borið að sjá til þess að nægjanlegra upplýsinga væri aflað um allar þær aðstæður og atvik sem þýðingu kynnu að hafa þegar afstaða var tekin til þess hvort segja skyldi stefnanda upp störfum eða einhverjum öðrum starfsmanni. Slíkar upplýsingar hefðu, eins og hagaði til með uppsögn stefnanda, ekki getað legið fyrir og mál ekki verið nægilega upplýst án þess að upplýsinga væri aflað hjá stefnanda um verkefni hans, stöðu þeirra og hæfni almennt. Þetta hafi verið sérlega mikilvægt í ljósi skamms starfstíma sviðsstjóra á upp­lýs­inga­tæknisviði, sem tók við starfinu haustið 2005, og lítilla samskipta hans við stefnanda á starfstímanum. Stefnandi hafi setið fund með sviðsstjóra og full­trúum skrifstofu starfsmannamála um atvikaskráningakerfi starfsmanna í nóvember það ár en þar fyrir utan hafi sviðsstjóri hvorki rætt við stefnanda um störf hans né leitað til hans með nokkuð sem að verkefnum hans sneri. Engin viðleitni hafi verið sýnd til að afla nokkurra upplýsinga frá stefnanda um verkefni hans hjá stefnda. Með ákvörðuninni hafi einnig verið brotið gegn efnisreglum stjórnsýsluréttarins og vísi stefnandi í því sambandi til réttmætisreglunnar og jafnræðisreglunnar. Uppsögn stefnanda fari í bága við réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins, en samkvæmt þeirri reglu verði stjórnvöld ávallt að byggja matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Uppsögn stefnanda byggi hins vegar á sjónarmiðum sem ekki standist þá kröfu. Rökstuðningur stefnda 5. október sl. sýni að málefnaleg sjónarmið búi ekki að baki uppsögn stefnanda, enda séu fullyrðingar um staðreyndir rangar og ályktanir sem af þeim séu dregnar í engu röklegu samhengi við forsendurnar. Þannig liggi fyrir að alls ekki standi til að leggja niður verkefni stefnanda í fyrirsjáanlegri framtíð, a.m.k. ekki hvað neinu nemi. Í rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda komi fram að meginverkefni hans hafi snúið að innleiðingu og utanumhaldi með Notes-kerfum stefnda. Mjög hafi dregið úr þessum verkefnum þar sem stefnt sé að því að skipta um póstkerfi, þ.e. hætta notkun á Lotus Notes en nota þess í stað MS-Outlook. Þetta hafi haft þau áhrif að öll frekari þróun og viðbætur við Notes-kerfin hafi verið stöðvaðar. Síðasta vetur hafi verið ákveðið að verkefnin, sem stefnandi hafði sinnt, skyldu færast og dreifast til tækniþjónustu stefnda og aðilar, sem séð hafi um Notes-póstkerfið þar, hafi tekið að sér rekstur þessara kerfa. Í fyrsta lagi einskorðist vinna stefnanda á engan hátt við Notes-kerfi stefnda. Hann hafi nú síðast tekið þátt í innleiðingu og kennslu á Oracle-vefpöntunarkerfi sem byggist á Oracle E-business Suite-kerfinu, rétt eins og Fjárhags- og mannauðs­stjórnunarkerfi stefnda. Bæði kerfin séu keypt að fyrirmælum Fjársýslu ríkisins og verði notuð um fyrirsjáanlega framtíð hjá stefnda. Eins og fram komi í minnisblaðinu telji sviðsstjóri síðarnefnda kerfið eitt af helstu nýju verkefnum upplýsinga­tæknisviðs og verði það þróað og innleitt áfram á sjúkrahúsinu. Stefnandi hafi þannig mikilsverða reynslu af því að vinna innan þess grunns sem væntanlega fái aukið vægi í framtíðar­starfsemi stefnda. Í öðru lagi liggi alls ekki fyrir ákvörðun um það hvenær skipt verði um póstkerfi. Það verkefni sé ekki talið meðal helstu nýrra verkefna stefnda á næstu árum heldur eitt af „...öðrum stórum verkefnum á sviði upplýsingatækni sem gert er ráð fyrir að ráðist verði í á næstu árum...“ Það sé þannig fráleitt að slík ákvörðun, sem þvert á það sem standi í rökstuðningnum hafi alls ekki verið tekin og sem e.t.v. verði tekin einhvern tíma í framtíðinni, geti verið ástæða þess að segja stefnanda upp störfum núna. Í þriðja lagi hafi það hvort Lotus Notes-póstkerfið verði lagt af ekkert með við­hald og þróun annarra Notes-kerfa að gera. Mörg af mikilvægustu kerfum stefnda séu Notes-kerfi og sum hver svo ný að enn hafi ekki verið greitt fyrir þau að fullu, svo sem dagbókarkerfi vaktmanna. Þó svo fleiri Notes-kerfi verði ekki keypt þurfi að sinna þeim kerfum sem fyrir hendi séu um langa framtíð. Í fjórða lagi sé sú hugmynd fráleit að í hvert skipti sem verkefnum við tiltekin tölvukerfi fækki eða þau leggist af feli það sjálfkrafa í sér að sá einstaklingur sem hafi sinnt þeim einmitt áður en þau lögðust af þurfi að láta af störfum. Hér sé á ferð eins­konar hugmynd um einnota tölvunarfræðinga sem hafi sama líftíma í starfi og kerfin sem þeir annist. Hið rétta sé að tölvunarfræðingar sinni að sjálfsögðu mörgum og margvíslegum kerfum á sínum starfstíma, enda þróist tölvutæknin hratt. Meðal­líftími tölvunarfræðinga í starfi væri því mjög skammur samkvæmt ráðagerð stefnda. Veru­leikinn sé að sjálfsögðu sá að verði ekki keypt eða þróuð fleiri tölvukerfi í Notes verði keypt eða þróuð tölvukerfi á öðrum grunni. Þau þurfi að sjálfsögðu að innleiða, þróa og annast og það að stefnandi eða aðrir hafi áður sinnt öðrum kerfum skerði á engan hátt hæfni þeirra til þess að vinna með ný kerfi. Þekking stefnanda, sem í krafti starfs­reynslu sinnar hafi næma þekkingu fyrir þörfum stefnda, hljóti í öllu falli að taka langt fram hæfni nýútskrifaðra tölvunar­fræðinga sem hvorki hafi umtalsverða starfs­reynslu á sínu fagsviði né á sjúkrahúsinu. Í fimmta lagi sé sá þáttur rökstuðningsins er lúti að flutningi verkefna stefnanda til tækniþjónustu stórfurðulegur. Ætla mætti að verkefnin hefðu verið flutt með yfir­lýstri ákvörðun til einhverrar einingar hjá stefnda sem hefði ekkert með starfsemi upplýsingatæknisviðs að gera. Þau verkefni sem vísað sé til hafi hins vegar verið flutt þegar stefnandi var fjarverandi vegna aðgerðar, sem hann hafi þurft að fara í vegna meiðsla sem hann hlaut í framangreindu vinnuslysi, til annarra starfsmanna upplýs­inga­tækni­sviðs sem nú annist þau. Þegar stefnandi hafi komið aftur til starfa hafi hann verið beðinn um að taka að sér önnur verkefni, sem þá hafi þurft að sinna, en aldrei hafi honum verið tilkynnt að önnur verkefni hefðu verið flutt frá honum með varanlegum hætti. Það að engin eiginleg ákvörðun hafi verið tekin um slíkan tilflutning verkefna endurspeglist í því að stefnandi hafi fengið áfram fyrirspurnir frá notendum við­kom­andi kerfa lengi eftir að umsjón þeirra var „flutt“ annað. Ákvörð­un um að framan­greind verkefni stefnanda væru flutt frá honum teljist hluti af þeim skipu­­lags­­breytingum sem stefnandi vísi til sem ástæðu uppsagnar stefnanda. Sá verk­efna­flutningur verði því að uppfylla sömu kröfur um að hann þurfi að skýra með mál­efna­legum hætti. Stefnandi sé með meiri menntun en margir starfsmenn upplýsingatæknisviðs stefnda, sem ekki hafi verið sagt upp störfum, og meiri menntun á sviði tölvumála en nokkur annar sem sagt var upp störfum. Stefnandi hafi hvað lengstan starfsaldur allra starfsmanna upplýsingatæknisviðs og verulega mikið lengri en fjölmargir starfsmenn sem ekki hafi verið sagt upp störfum. Sumir hafi verið ráðnir sl. sumar á meðan skipulagsbreytingarnar sem liggja eigi uppsögn stefnanda til grundvallar hafi verið í vinnslu. Stefnandi hefði unnið að verkefnum á sviði tölvumála, hjá Sjúkrahúsi Reykja­víkur og síðar hjá stefnda, sem séu fjölbreyttari en þau sem flestir, ef ekki allir, starfs­menn sviðsins hafi unnið við hjá sjúkrahúsunum. Hreyfanleiki hans í starfi sé því mjög mikill og ekkert því til fyrirstöðu að úthluta honum öðrum verkefnum, stæði á annað borð til að leggja verkefni hans niður. Stefnandi vísi til jafnræðisreglu 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga, en uppsögn hans fari í bága við þá reglu. Þegar stefndi hafi tekið ákvörðun um það hverjum skyldi sagt upp, hefði borið að meðhöndla stefn­anda eins og aðra starfsmenn upplýsingatækni­sviðs sem hafi tölvunarfræðimenntun, hafi langan starfs­aldur hjá stefnda og sem hafi flekklausan starfsferil. Þvert á móti hafi honum einum þeirra starfsmanna sem teljist til framan­greinds hóps verið sagt upp störfum, en allir aðrir, sem eins sé ástatt um að þessu leyti, hafi haldið störfum sínum. Stefnandi vísi til banns við mismunun, sbr. 2. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga, og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 14. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum vegna trúar­bragða sinna og kynþáttar en hann sé múslimi af arabískum uppruna. Hann sé eini starfs­­maðurinn af arabískum uppruna sem starfi hjá upplýsinga­tæknisviði stefnda og eini músliminn sem þar starfi. Hann sé eini tölvumenntaði starfsmaður sviðsins sem sagt hafi verið upp störfum í nafni nýinnleiddra skipulags­breytinga. Þegar íþyngjandi stjórnsýsluákvörðun eða önnur ákvörðun handhafa almanna­valds feli í sér ólíka meðferð einhvers, sem svo hátti til um sem greini í framangreindum ákvæðum, samanborið við aðra, beri stjórn­völd sönnunar­byrði fyrir því að sjónarmið, er lúti að þeim atriðum, hafi ekki átt þátt í ákvörðuninni. Mannréttindadómstóll Evrópu beiti framangreindri nálgun við meðferð mála sam­kvæmt 14. gr. sáttmálans. Sönn­unar­mat, sem feli í sér meiri kröfur til stefnanda hvað varði öll tilvísuð ákvæði, feli í sér brot á þjóðréttarskuldbindingum Íslands. Þá ber að skýra réttarfarsreglur, ekki síður en efnisreglur íslensks landsréttar, til samræmis við þjóðréttarskuldbindingar Íslands. Stefnandi vísi til þess að um sniðgöngu hafi verið að ræða, en brotnar hafi verið reglur 1. ml. 2. mgr. 44. gr., sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996 og 13. gr. laga nr. 37/1993. Staðreyndir tengdar uppsögn stefnanda sýni ótvírætt að önnur sjónarmið hafi legið til grundvallar uppsögn stefnanda en þau er lúti að skipulagsbreytingum. Þannig sé upp­gefin ástæða uppsagnarinnar einungis tilraun til að sniðganga þær kröfur sem stjórn­sýslulög nr. 37/1993 og lög nr. 70/1996 geri um málsmeðferð áður en til slíkrar upp­sagnar geti komið. Því beri að ógilda uppsögnina. Kröfurnar byggi stefnandi á efnis- og málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins, lög­festum og ólögfestum, og ákvæðum laga nr. 70/1996 sem hann vísi til í mála­tilbúnaði sínum. Þá byggi hann á 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 auk 14. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að um réttindi og skyldur stefnanda í starfi hjá stefnda fari samkvæmt ráðningarskilmálum á grundvelli laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar gildi gagnkvæmur þriggja mánaða uppsagnar­frestur. Fyrir liggi ítarleg greinargerð um stefnumótun og skipulag upplýsingatæknisviðs frá 5. september 2006 þar sem fram komi afrakstur nokkurra mánaða vinnu. Þetta nýja skipu­lag upplýsingatæknisviðsins miði að því að ná fram nokkrum meginmark­miðum í rekstrinum þannig að fækkað yrði deildum og millistjórnendum, skerpt yrði á verk­efnum hverrar deildar og starfsemi þeirra gerð skilvirkari. Betur yrði aðgreind inn­leiðing nýrra lausna daglegs rekstrar, betur aðgreind þjónusta við viðskiptavini og sér­fræðiaðstoð og enn stutt við innleiðingu verkferla og verkefnastjórnar, en þessu sé nánar lýst í skýrslunni, sem sé ítarleg. Markmið breytinganna sé að stuðla að hagræðingu í rekstri, en þær hafi verið kynntar starfsmönnum upplýsingatæknisviðs í september sl. Breytingarnar hafi óhjá­kvæmi­lega leitt til þess að leggja hafi þurft niður fimm störf og starfsmönnum verið fækkað í samræmi við það. Fundur hafi verið haldinn 6. september sl. en allir starfs­menn upplýsingatæknisviðs hafi verið boðaðir til hans og hafi greinargerðinni verið dreift til fundarmanna. Fimm starfsmönnum upplýsingatæknisviðs hafi verið sagt upp störfum vegna þessara breytinga og hafi stefnandi verið einn þeirra. Með bréfi framkvæmdastjóra skrifstofu tækni og eigna og sviðsstjóra upplýsinga­tæknisviðs 28. september sl. hafi stefnanda verið tilkynnt að ákveðið hefði verið að leggja niður starfið sem hann gegndi á upplýsingatæknisviði. Í bréfinu hafi aðdrag­andi þessarar ákvörðunar verið útskýrður og að breytt skipulag á sviðinu hefði verið kynnt starfsmönnum. Laun stefnanda yrðu greidd í þrjá mánuði frá og með 1. október 2006 samkvæmt ákvæðum kjarasamninga um upp­sagnar­frest og 2. ml. 1. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996. Athygli stefnanda hafi verið vakin á því að honum væri rétt að óska eftir frekari rökstuðningi fyrir ákvörðuninni. Stefnandi hafi óskað eftir rökstuðningi sem honum hafi verið sendur 10. október sl. Fram hafi komið að með nýrri stefnumótun myndi upp­lýsingatæknisvið í auknum mæli sinna verkefnum sem krefðust aukinnar sér­fræði­­þekkingar. Ýmis einfaldari verkefni myndu færast og dreif­ast til einstakra sviða og gert væri ráð fyrir frekari úthýsingu verkefna og meiri að­keypt­ari sérfræði­þjónustu og sérfræðiráðgjöf. Ein af breytingunum, sem stefndi hafi staðið fyrir í hagræðingarskyni, hafi lotið að því að fækka hugbúnaðardeildum úr þremur í eina. Stefnandi hafi verið starfsmaður rekstrar- og upplýsingalausna og hafi megin­verkefni hans lotið að innleiðingu og utan­um­haldi með Notes-kerfum hjá stefnda. Mjög hafði dregið úr þeim verkefnum og stefnt hafi verið að því að skipta út póstkerfinu og taka MS-Outlook þess í stað í notkun. Öll frekari þróun og viðbætur við Notes-kerfin hafi verið stöðvuð. Síðast­liðinn vetur hefði verið ákveðið að verkefnin, sem stefnandi hefði sinnt, skyldu færast og dreifast til tækni­þjónustu stefnda. Rekstur þessara kerfa hafi þá flust til aðila þar. Stefnandi hefði síðan þá komið að verkefnum, eins og útskiptingu símtækja, en þeim sé lokið. Öll þessi atriði og aukin aðkeypt vinna hefði leitt til þess að stefndi hafi talið nauðsynlegt, til að framfylgja umræddum breytingum, að starf stefnanda yrði eitt þeirra sem lagt skyldi niður. Sýknukrafa stefnda sé byggð á því að ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda og uppsögn hafi verið lögmæt og ekkert tilefni sé til að fella hana úr gildi eða fallast á málatilbúnað stefnanda að öðru leyti. Þessi ákvörðun byggi á málefnalegum rökum og lög­mætum ástæðum. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins hafi stefnda verið heimilt að leggja niður starf stefnanda og segja honum upp störfum með vísan til 43. og 44. gr. laganna. Ákvæði 2. ml. 1. mgr. 44. gr. mæli sérstaklega fyrir um að ekki sé skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún taki gildi ef hún stafi af ástæðum á borð við þær að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Slíkar ástæður séu nefndar í dæmaskyni um það hvenær ekki sé skylt að veita andmælarétt. Heimildir stefnda til að segja upp ráðningu, vegna þess að staða sé lögð niður vegna skipulags­breytinga og hagræðingar, séu því rúmar og undir mati vinnuveitanda. Samkvæmt meginreglu vinnuréttar, sem einnig komi ótvírætt fram í ákvæðum starfsmannalaga, einkum IV. kafla og 2. mgr. 38. gr., sé það mat vinnuveitanda hvort og hvenær sé rétt að fækka starfsmönnum eða leggja niður störf til að markmiðum hagræðingar verði náð. Slíkt mat verði ekki endurskoðað efnislega af dómstólum. Um hafi verið að ræða ákvörðun í samræmi við lög sem teknar hafi verið á málefnalegum grundvelli. Á fundi framkvæmdastjórnar stefnda hafi sviðsstjóri gert grein fyrir því að fyrirhugaðar skipulagsbreytingar myndu óhjákvæmilega leiða til starfsmannabreytinga og fyrirsjáanlegt að ekki væri þörf fyrir alla þá starfskrafta sem þar væru. Mat stjórnenda stefnda hafi verið að vegna skipulagsbreytinga í rekstri og til að framfylgja markmiðum, sem í þeim hafi falist, væri óhjákvæmilegt að segja stefnanda upp störfum. Þetta mat komi augljóslega fram í gögnum málsins, rökstuðningi sem stefnanda var látinn í té og umsögn stefnda vegna málsóknarinnar. Tilgangur endur­skoðunar á stefnumótun og skipulagsbreytinga upplýsingatæknisviðs hafi verið að skerpa á starfsemi sviðsins, fækka deildum og gera sviðið skilvirkara auk þess sem verkaskipting milli deilda hafi verið endurskoðuð. Þessi stefnumótun hafi verið unnin í náinni samvinnu við starfsmenn sviðsins. Samhliða skipulagsbreytingum og breytt­um áherslum hafi verið óumflýjanlegt að leggja niður ákveðin störf á sviðinu, en auk starfs­ins sem stefnandi gegndi hafi fjögur önnur störf verið lögð niður þar sem ekki hafi verið talin þörf fyrir þau lengur. Af þessum fimm hafi tveir þeirra, þ.e. stefnandi og annar starfsmaður, tilheyrt deild rekstrar- og skrifstofulausna og einn þeirra hafi verið starfsmaður í deild klínískra lausna, en þrjár hugbúnaðardeildir hafi verið sameinaðar í eina. Tveir af þessum fimm hafi verið starfsmenn stoðdeildar en sú deild hafi verið lögð niður og verkefni hennar flutt og dreift á aðrar deildir. Ákvörðun um að leggja niður umrædd störf, þ.á m. stefnanda, hafi ekki byggst á vali milli manna, heldur því að nauðsynlegt hafi verið að leggja niður umrædd störf og fækka starfsmönnum til þess að ná markmiðum nýrrar stefnumótunar og skipulags­breytingum. Störf og verkefni viðkomandi starfsmanna hafi ekki rúmast innan skipu­lags­breytinganna og ekki hafi verið þörf fyrir þá í nýju skipulagi. Stefndi mótmæli því að ákvörðun stefnda hafi verið andstæð 12. gr. stjórnsýslu­laga nr. 37/1993. Í þessu tilviki gangi starfsmannalögin framar og mat stefnda á því að fækka hafi þurft starfsmönnum tiltekinnar deildar. Verði talið að ákvörðunin hafi á einhvern hátt takmarkast af gildi lagagreinarinna byggi stefndi á því að málefnalegt mat hafi farið fram sem leitt hafi til þess að starf stefnanda hafi verið lagt niður. Ákvörðun stefnda hafi þó ekki verið byggð á mati heldur því að vegna um­ræddra skipulagsbreytinga hafi ekki lengur verið þörf fyrir verkefnin sem stefnandi hefði haft með höndum. Innan stofnunarinnar hafi farið fram umræða um það og mat hvort möguleiki væri á því að flytja starfsmennina til í starfi eða gera breytingar á störfum þeirra. Niður­staða stjórnenda hefði hins vegar verið sú að yrði markmiðum stefnumótunarinnar og skipu­lagsbreytinganna náð gætu þeir ekki séð hvernig starfskraftar um­ræddra starfs­manna nýttust innan deildarinnar. Fyrir þessu séu þau rök að með breyting­unum hafi verkefni flust og dreifst á milli skipulagseininga og því náist aukin skilvirkni í innra starfi sviðsins. Það hafi leitt til þess að færri þyrfti til að inna þau af hendi. Fækkun starfs­manna á upplýsingatæknisviði komi einnig til af því að þar þurfi að sinna verk­efnum í auknum mæli af þeim sem hefðu viðeigandi sér­fræði­þekkingu, en ýmis ein­fald­ari verkefni færðust og dreifast til einstakra annarra sviða. Þá hafi falist í breyt­ingunum frekari úthýsing verkefna, auk meiri aðkeyptrar þjónustu og sérfræði­ráðgjafar, en af því hafi óhjákvæmilega hlotist fækkun. Um þessi atriði hafi stefndi átt fullnaðar­mat. Við þessar aðstæður hafi ekki verið leiðir til að taka aðra eða vægari ákvörðun og því hafi ekki verið brotið gegn 12. gr. stjórnsýslulaga. Þrátt fyrir það hefði verið leitast við að koma til móts við hags­muni þeirra sem sættu uppsögn með ýmsu móti sem enn sjái ekki fyrir endann á gagnvart stefnanda, enda hafi mál þetta verið höfðað skömmu eftir að ákvörðun um uppsögn lá fyrir. Samið hafi verið við ráðgjafafyrirtæki um að starfsmenn fengju þjónustu sem stefndi greiddi að fullu. Miði hún að því að aðstoða starfsmennina, eins og hægt væri, til að leita nýrra starfa og þá samhliða hversu mikið af uppsagnar­frestinum þeir vildu vinna. Þeir fengju að halda tölvubúnaði og farsímum út upp­sagnar­fest, engum tölvukerfum hefði verið lokað og reynt yrði einnig að hjálpa þeim við að finna annað starf hjá stefnda. Þegar uppsagnir voru afhentar hafi viðkom­andi verið bent á að hafa samband við skrifstofu starfsmannamála vegna þessa. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Gögn málsins beri með sér að mikil vinna hafi verið lögð í að kanna skilvirkni og hagkvæmni upplýsingatæknisviðs og niðurstaðan hafi verið sú að óhjá­kvæmilegt væri að leggja niður tiltekin störf. Málið hafi verið upplýst að fullu þannig að taka mætti ákvörðun þá sem um sé deilt í málinu. Stefnandi gangi út frá því að eitt­hvert formlegt val hafi átt sér stað hjá stjórnendum milli stefnanda og annarra starfs­manna upplýsingatæknisviðs þegar stefnanda var sagt upp. Þetta sé ekki rétt heldur hafi starf stefnanda einfaldlega verið lagt niður þar sem engin þörf hafi verið fyrir það lengur. Enginn annar starfsmaður sinni sams konar starfi og því hafi ekkert val farið fram. Stjórnendum hafi verið fullkunnugt um hver verkefni stefnanda voru. Einnig hafi stjórnendum verið kunnugt um á hvaða sviðum þekking hans lá. Þegar ákvörðun var tekin um að leggja niður störfin fimm hafi allar nauðsynlegar upplýsingar legið fyrir enda gífurleg vinna að baki endurskoðaðrar stefnu­mótunar og skipulags í átt til hagræðingar í rekstri. Þessi vinna hafi tekið langan tíma og metið hafi verið og gerð grein fyrir hvernig skipulagið ætti að vera með hagsmuni stofnunarinnar, með tiliti til hag­ræðingar og skilvirkni, að leiðarljósi. Stefnandi hafi borið fyrir sig allmörg atriði til að rengja eða véfengja grundvöll þeirrar ákvörðunar að segja honum upp störfum. Stefndi mótmæli málsástæðum stefnanda um að rökstuðningur fyrir uppsögninni fái ekki staðist, einkum varðandi Lotus Notes-kerfið. Áformað sé að leggja niður þessi verkefni að því leyti að ekki verði um frekari þróun eða innleiðingar að ræða. Stefndi reki Lotus Notes-póstkerfi auk þess sem innleiddur hafi verið fjöldi Notes-kerfa sem séu fjölbreytilegar hugbún­aðar­lausnir sem tengdust Notes-póstkerfinu, flestar smáar í sniðum. Verkefni stefn­anda hafi mest snúið að innleiðingu og áfram­haldandi þróun þessara svokölluðu Notes-kerfa. Tekin hafi verið sú ákvörðun fyrir um tveimur árum að bæta ekki við fleiri Notes lausnum og hætta áframhaldandi þróun, en reka þær þó áfram. Þetta komi fram í tæknistefnu upplýsinga­tækni­deildar. Tæknideildin hafi séð um og sjái um rekstur Notes-póstkerfis­ins og um tæknilegan rekstur annarra Notes-kerfa. Eftir að ákveðið hafi verið að hætta innleiðingu nýrra Notes lausna eða þróun eldri hafi þetta hlutverk stefnanda dregist smám saman það mikið saman að ákveðið hefði verið að starfsmenn tæknideildar, sem sinntu Notes-póstkerfinu, sæju einnig um rekstur allra Notes-kerfa. Stefnandi fullyrði einnig að hann hafi nú síðast tekið þátt í innleiðingu og kennslu á vefpöntunarkerfi Oracle-kerfisins, auk þess sem hann fullyrði að hann hafi mikla þekkingu á þessu sviði, en þetta fái ekki staðist. Stefnandi hafi komið að kennslu hjá notendum í Fossvogi á svokallaðri vefverslun sem hafi verið afmarkaður hluti af innleiðingu á vörustýringu OEBS-kerfisins. Þetta hafi verið á tímabilinu nóvember 2004 til janúar 2005. Samkvæmt fundargerðum hafi stefnandi mætt á þrjá fundi með innleiðingarhópnum. Hins vegar fái ekki staðist að stefnandi hefði þekkingu á þessum kerfum og fjárhags- og mannauðskerfum stefnda. Rétt sé, eins og fram komi í stefnu, að ekki hafi verið tekin ákvörðun um að skipta úr Notes-póstkerfi. Hins vegar hafi verið tekin ákvörðun um að bæta ekki við frekari Notes-kerfum né að þróa þau kerfi sem fyrir séu heldur frekar einfaldlega að halda þeim gangandi. Stefnandi fullyrði einnig að mörg af mikilvægustu kerfum stefnda séu Notes-kerfi. Þessi fullyrðing sé röng þar sem flest þeirra séu lítil og einföld hliðar­kerfi. Þótt eitthvað þurfi að sinna þessum Notes-kerfum í framtíðinni liggi fyrir að kerfin séu rekin samhliða póstkerfinu og hafi tæknideild haft með það að gera síðan í janúar 2006, eins og fram komi í rökstuðningi til stefnanda. Verkefni stefnanda hafi fyrst og fremst snúið að innleiðingu og breytingum á Notes-kerfunum þar sem hann hafi verið verkefnastjóri og tengiliður við birgja. Þessi verkefni hafi hins vegar smám saman lagst af eftir að ákveðið var að hætta að innleiða ný kerfi og breyta eldri kerfum. Í því skyni að véfengja ákvörðun stefnda hafi stefnandi gagnrýnt ráðningu annarra eða aðkeypta vinnu verktaka. Nýútskrifaður tölvunarfræðingur hafi verið ráðinn í samræmi við stefnu stefnda að leitast við að hafa markvissa nýliðun og að fagþekking starfsmanna sé í sífelldri þróun. Umræddur starfsmaður hafi verið ráðinn til að sinna sérhæfðu verkefni sem snúi að uppbyggingu „Vöruhúss gagna“, en það sé nýlegt og sér­hæft svið innan tölvunarfræðinnar sem krefjist mikillar þekkingar á gagnagrunns­kerfum og vinnu þeim tengdum. Þetta sé fræðigrein sem áhersla sé lögð á í tölvunar­fræðinámi í dag og því góður kostur að fá nýlega útskrifaðan aðila í þetta verkefni. Stefnandi hafi ekki unnið að verkefnum á þessu sviði né hafi hann haft þá sérþekkingu sem þurfi að mati stefnda. Stefndi hafi átt mat um það hvort maður með tiltekna sérþekkingu yrði ráðinn í slíkt verkefni. Þá tilfæri stefnandi verkefni manns í meistara­námi í hugbúnaðarverkfræði. Sá starfsmaður sé verkfræðingur frá Háskóla Íslands sem samhliða námi sé tímabundið í rúmlega hálfu starfi hjá upplýsingatækni­deild. Hann vinni að ákveðnu þróunarverkefni sem kallist Ljórinn og hafi með fjar­aðgang annarra heilbrigðisstofnana að kerfum stefnda að gera. Um sé að ræða mjög sérhæft verkefni sem snúi að rafrænum skilríkjum og aðgangsöryggismálum. Þessi vinna sé jafnframt hluti af mastersverkefni hans í skólanum og verkefnið styrkt af heilbrigðis­ráðu­neytinu. Ráðning hans sé fyllilega í samræmi við stefnu stofnunar­innar að eiga markvisst samstarf við aðrar menntastofnanir og ráðuneyti enda framsýn menntun eitt af meginmarkmiðum stefnda. Stefnandi nefni einnig þrjá verktaka sem hafi með höndum verkefni fyrir stefnda. Í greinargerð upplýsingatæknisviðs komi fram að stefnt sé að því að fá verktaka meira inn til að sinna ákveðnum þáttum. Það sé í samræmi við stjórnunarrétt stefnda að meta hvort og þá hvenær hagstæðara sé að kaupa verktaka til að vinna tiltekin störf eða eigin starfsmenn. Þetta sé í beinu samræmi við stefnuna um að úthýsa ákveðnum verk­þáttum og fá inn verktaka til að sinna ákveðn­um verkefnum. Um sé að ræða tíma­bundin átaksverkefni þar sem metið sé að hag­stæðara sé að fá inn aðila með sérfræði­þekkingu á ákveðnu sviði. Upplýsinga­tæknisvið hafi til langs tíma nýtt verktaka fyrir umtalsverðan hluta þjón­ustu sinnar og megi þar nefna hugbúnaðargerð og ýmsa aðra ráðgjöf. Fyrir liggi að störfum tölvunarfræðinga muni fækka. Það hafi þó ekki legið fyrir þegar umræddar ráðningar fóru fram og í raun sé þetta röng nálgun. Rekstur sviðsins byggi á því að starfsfólk innanborðs hafi sérþekkingu sem nýtist í starfi. Stefndi geti ekki fallist á að meðalhófsregla leggi þá skyldu á herðar stjórnenda stefnda að hætta ný­ráðningum í sérhæfð störf þótt það leiði óhjákvæmilega til að leggja þurfi störf niður. Það hljóti að rúmast innan stjórnunarréttar vinnuveitanda að meta hvort hag­kvæmara og skilvirkara sé að fá starfsmenn stofnunarinnar til að sinna nýjum verk­efnum eða kaupa utanaðkomandi aðila til verksins. Það fari eftir eðli þeirra verkefna sem um ræði og þeirrar þekkingar sem þörf sé á til að leysa þau. Verkefnin hafi breyst mikið á síðustu árum og þau verkefni sem framundan séu hjá deildinni séu þess eðlis að stjórnendur meti stöðuna svo að í mörgum tilfellum sé hagkvæmara að kaupa ákveðna þjónustu eða úthýsa ákveðinni starfsemi. Þetta sé í samræmi við þá þróun sem eigi sér stað um allan heim að fyrirtæki séu í síauknum mæli að úthýsa meiru af upplýsingatæknistarfsemi sinni. Krafan um aukna sérhæfingu á mörgum sviðum tölvutækninnar kalli á þekkingu sem erfitt sé að viðhalda innanhúss og því sé aðgengi að sérfræðingum eða tímabundin aðkoma ráðgjafa oft vænlegri kostur eins og hér sé raunin. Einnig komi fram í stefnumótun upplýsingatæknisviðs breyttar áherslur þar sem sviðið ætli að vera sérfræðingasvið en ýmis almenn verkefni, eins og skýrslugerð, færðist meira til notenda. Stefndi telji því ekki rétt að verkefni hafi verið tekin af stefnanda. Rétt sé að stefnandi hafi verið frá vinnu þegar ákveðið var að hætta frekari hugbúnaðargerð og innleiðingum vegna Lotus Notes-kerfanna og þau færð til tæknideildar. Hins vegar hafi yfirmaður stefnanda tilkynnt honum um þetta þegar stefnandi kom aftur til vinnu. Stefnandi hafi lýst því í samtali við sviðsstjóra að honum þætti skynsamlegt að þessi Notes verkefni færðust til tæknideildarinnar. Um þetta hafi stefndi og yfirmenn hans eftir sem áður átt fullnaðarmat. Verkefni sem stefnandi hafi verið beðinn um að taka að sér, eftir að hann kom aftur eftir veikindi, hafi falist í því að aðstoða við það að skipta út símum en skipta hafi þurft út um 2000 borðsímum vegna galla í þeim. Stefnandi hafi fullyrt að hann sé með meiri menntun en sumir aðrir á sviðinu eða miðað við aðra sem sagt var upp og hefði hvað lengstan starfsaldur. Stefndi véfengi þetta ekki að því leyti sem byggt sé á prófgráðum. Á hinn bóginn byggði ákvörðun um niðurlagningu starfanna fimm ekki á prófgráðum einum og sér eða starfs­aldri þeirra starfsmanna sem sinntu þeim, auk þess sem ekkert val hafi farið fram um það hvaða störf skyldu leggjast niður. Menntun manna sé þar að auki mismunandi á sviðinu. Ekkert í lögum hafi lagt þá skyldu á herðar stefnda að leggja skilyrðislaust til grundvallar prófgráður eða starfsaldur í þessu efni. Sú fullyrðing stefnanda fái ekki staðist að hann hafi unnið að fjölbreyttari verkefum en flestir aðrir eða að ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að úthluta honum öðrum störfum eða verkefnum. Ákvarðan­irnar hafi byggst á því að endurskoðun á stefnumótun og skipulagi sviðsins með hag­ræð­ingu, skilvirkni og betri þjónustu að leiðarljósi, hafi leitt til þess að störfum var fækkað þar sem ekki var þörf fyrir þau. Stefndi mótmæli því að jafnræðisregla hafi verið brotin. Hvorki hafi verið brotið gegn 11. gr. stjórnsýslulaga né ákvæðum 65. gr. stjórnarskrár. Þá sé því einnig mótmælt að brotið hafi verið gegn 14. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu. Eins og stefndi hafi skilmerkilega rökstutt hafi ekki verið um sams konar störf að ræða heldur mismunandi sérhæfð störf sem fólk á upplýsingatæknisviði vann. Ekki hafi farið fram val á milli manna heldur hafi ákvörðun stefnda byggst á því að ekki hafi verið þörf fyrir tiltekin störf sem hinir fimm umræddu starfsmenn höfðu með höndum. Stefnanda hafi því á engan hátt verið mismunað í skilningi ofangreindra ákvæða. Einnig mótmæli stefndi því að stefnanda hafi verið sagt upp störfum vegna trúar­bragða sinna og kynþáttar. Ekkert sé hæft í þeim ásökunum og séu málsástæður stefn­anda í þessa veru óverðskuldaðar. Stefndi hafi að líkindum sérstöðu meðal fyrir­tækja og stofnana þar sem mjög stór hluti starfsmanna sé af ólíku þjóðerni og líklega séu trúarbrögð þeirra margs konar. Af þeim rúmlega 5000 starfsmönmun sem skráðir séu í virkt starf hjá stefnda séu tæplega 260 starfsmenn af erlendu þjóðerni, eða um 5% af heildarstarfsmannafjölda. Raunar sé stefnandi ekki í þessu úrtaki þar sem hann er íslenskur ríkisborgari. Alls komi þessir starfsmenn frá 39 mismunandi þjóðum. Stefnandi hafi starfað í rúm 10 ár hjá stefnda og Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Ekkert sé hæft í því að uppruni eða trúarbrögð stefnanda, hvað þá störf hans í þágu Félags múslima, hafi haft áhrif á ákvörðun stefnda. Stefnandi byggi á því að uppsögnin stafi af öðrum ástæðum en skipulagsbreyt­ingum í því skyni að sniðganga stjórnsýslulög og starfsmannalög. Sé ýjað að því að áminna hefði átt stefnanda á grundvelli 21. gr. starfsmannalaga. Af hálfu stefnda sé þessu mótmælt með vísan til framanritaðs þar sem uppsögnin hafi verið vegna skipulagsbreytinga og fækkunar starfsmanna og átt sér skýra stoð í 2. ml. 1. mgr. 44. gr. starfsmannalaga. Allnokkuð hafi verið um það síðustu ár að störf hafi verið lögð niður og mönnum sagt upp í kjölfarið. Nærtækasta dæmið sem megi nefna sé að árið 2004 hafi um 50 manns verið sagt upp störfum vegna skipulagsbreytinga, þar sem störf hafi verið lögð niður. Af framangreindum ástæðum beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefn­anda. Verði ekki á sýknukröfu fallist telji stefndi ekki skilyrði til að fallast á aðalkröfu stefn­anda, enda ekki í samræmi við þá reglur vinnuréttar og réttarreglur um ríkisstarfsmenn að starfsmaður eigi rétt á starfi sínu að nýju, ef markmið ógildingar­kröfu sé þess efnis. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í málinu liggja fyrir gögn þar sem rakið er að unnið var að nýju stjórnskipulagi fyrr á þessu ári fyrir upplýsingatæknisvið stefnda þar sem stefnandi hefur starfað í nokkur ár sem tölvunarfræðingur. Þessar skipulagsbreytingar og ráðstafanir stefnda í tengslum við þær hafa auk þess verið skýrðar fyrir dóminum með ítarlegum munn­legum skýrslum nokkurra stjórnenda og starfs­manna stefnda. Í skjali stefnda um starfsmannabreytingar vegna nýs skipulags frá 28. september 2006 kemur meðal annars fram að þrjár hugbúnaðardeildir verði sam­ein­aðar í eina deild er kallist hugbúnaðardeild. Því er enn fremur lýst að sam­hliða skipulags­breytingum og breyttum áherslum, sem fram komi í stefnumótun upp­lýs­inga­tækni­sviðs, sé nauð­syn­legt að gera ákveðnar breytingar í starfsmanna­málum sviðsins. Helstu ástæður fyrir því séu þær að verkefni flytjist á milli skipulagseininga og því náist fram aukin skilvirkni í innra starfi sviðsins þannig að færri þurfi til að sinna þeim, sviðið muni í auknum mæli sinna verkefnum þar sem sérfræðiþekkingu þurfi til, en ýmis einfaldari verkefni færist til einstakra sviða og því þurfi færri starfsmenn á upplýsingatæknisvið, og loks sé gert ráð fyrir frekari úthýsingu verkefna auk meiri aðkeyptri þjónustu og sérfræðiráðgjöf. Fyrir dóminum skýrði Björn Jónsson, sviðsstjóri upplýsingatæknisviðs hjá stefnda, frá því að tilgangur skipulagsbreytinganna hefði verið sá að ná fram hagræðingu í starfseminni. Breytingarnar hefðu í fyrsta lagi falist í breyttum áherslum þannig að á upp­lýsingatæknisviði yrði nýjum verkefnum sinnt um leið og önnur verkefni færðust frá sviðinu. Í öðru lagi yrðu ákveðin störf færð frá sviðinu og þá í aðrar deildir hjá stefnda. Í þriðja lagi hafi verið ákveðið að úthýsa ákveðnum málaflokkum en í því fælist kaup á utanaðkomandi sérfræðiþekkingu. Í framhaldi af þessum breytingum hafi þrjár deildir upplýsingatæknisviðs verið sameinaðar í eina. Fyrir hefði legið ákvörðun um að stöðva frekari þróun og viðbætur við Lotus Notes-kerfi stefnda, þar sem fyrir­hugað var að skipta um póstkerfi, þ.e. úr Notes í Microsoft Outlook póstkerfi. Megin­verkefni stefnanda hafi lotið að innleiðingu og þróun Notes-kerfanna en úr þessum verkefnum hafi dregið af framangreindum ástæðum. Mögu­leikar stefnanda á því að sinna öðru starfi innan sviðsins hafi verið kannaðir og hafi sviðs­stjórinn leitast við að finna önnur verkefni fyrir stefnanda. Einnig kom fram í skýrslu deildarstjóra tækni­deildar á upplýsingatæknisviði, Friðþjófs Bergmanns, að þáverandi yfirmaður stefn­anda, Jón Margeir Hróðmars­son, hefði rætt við sig varðandi stöðu stefnanda, en innan tæknideildar hefðu hins vegar allar stöður verið full­mannaðar. Í framburði Björns kom auk þess fram að þeim starfsmönnum sem sagt var upp vegna skipulags­breytinganna hefði verið boðin aðstoð við leit að öðru starfi hjá stefnda og þeim bent á að hafa samband við skrifstofu starfsmannamála. Þá hefur komið fram að stefndi hafi samið við ráðgjafafyrirtæki um að þeir starfsmenn sem sagt var upp störfum fengju ráðgjöf á kostnað stefnda. Fyrir liggur í málinu að stefnandi sinnti á starfstíma sínum hjá stefnda öðrum verk­efnum en Lotus Notes-kerfinu. Hann tók meðal annars þátt í innleiðingu og kennslu á Oracle vefpöntunarkerfi, vefverslun, sem byggt er á Oracle E-buisness Suite-kerfinu. Elísabet Guðmunds­dóttir, verkefnastjóri á hag- og upplýsingasviði, er tilheyrir skrifstofu fjár­reiðna- og upplýsinga, skýrði frá því fyrir dóminum að stefn­andi hefði frá því um miðjan nóvember 2004 tekið þátt í kennslu á fyrrgreindu vefpöntunarkerfi. Stefnandi hafi verið í leyfi frá störfum árið 2005, en eftir að hann kom aftur til starfa hafi innleiðingu kerfisins verið að mestu lokið. Aðspurð taldi hún þennan hluta, þ.e. vefverslunina, vera mjög litla einingu innan alls Oracle-kerfisins. Greindi hún frá því að rekstur kerfisins væri nú í höndum sérstakrar einingar á skrifstofu fjárreiðna- og upplýsinga, en upplýsingatæknisvið kæmi ekki að þeim rekstri. Varðandi það hvort stefnt væri að áframhaldandi innleiðingu annarra eininga eða þátta innan Oracle-kerfis­ins sagði hún það ekki vera á döfinni, enda kerfið í eigu Fjársýslu ríkisins. Af stefnanda hálfu er vísað til þess að meðal­hófsregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin þegar stefnanda var sagt upp störfum. Ekkert mat hafi farið fram á því hvort mögulegt hefði verið að beita vægara úrræði en uppsögn til að ná þeim markmiðum sem stefnt hafi verið að með skipulagsbreyt­ingunum á upplýsinga­tækni­sviði sem stefndi hafi byggt uppsögnina á. Þegar litið er til þess sem hér að framan er rakið verður að telja að sýnt hafi verið fram á af hálfu stefnda að ákvarð­anir um skipu­lagsbreytingar og uppsagnir starfsmanna hafi byggst á málefnalegum forsendum og mati stjórnenda stefnda á því að þessar að­gerðir væru nauð­syn­legar til að ná fram þeirri hagræðingu sem stefnt var að með skipu­lags­breytingunum. Af hálfu stefnda var leitast við að finna annað starf fyrir stefnanda en þrátt fyrir þá viðleitni hefur það ekki tekist, enda fram komið að allar stöður eru fullmannaðar. Þá hefur komið fram í málinu að stefnandi hefur ráðið annað starfsfólk í sérhæfð störf eða ákveðið að kaupa sérfræðiþjónustu í auknum mæli. Það kemur til af hinum öru breytingum og hraðri þróun á þessu sviði svo og brýnni þörf á bestu viðeigandi sérfræðiþekkingu sem völ er á hverju sinni eins og lýst hefur verið af hálfu stefnda. Stjórnendur stefnda hafa metið það svo að þessar aðgerðir og stefnubreytingar skiluðu aukinni hagkvæmni og hent­uðu betur rekstrarþörfum og starfsemi stefnda. Af hálfu stefnda er vísað til þess að ákvarðanir um breytingar vegna hins nýja skipulags og eftirfarandi ráðstafanir hafi verið byggðar á mati á því hvernig verkefnin skyldu leyst af hendi. Sú stefna hafi verið tekin að úthýsa ákveðnum verkþáttum og fá utanaðkomandi verktaka til að sinna tilteknum verkefnum. Hagstæðara sé að fá inn aðila til að leysa ákveðin tímabundin álags­verkefni. Krafan um aukna sérhæfingu á mörgum sviðum tölvu­tækninnar kalli á þekk­ingu sem erfitt sé að viðhalda innanhúss. Upplýsingatæknisvið verði meira sérfræði­svið en áður. Stefnandi hefur ekki leitt nægilega haldbær rök fyrir því að framangreint mat stefnda hafi verið rangt eða að það sé byggt á ómálefnalegum forsendum. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðal­hófs­reglunni með uppsögninni, enda verður að fallast á þau rök stefnda að stjórnendur þurfi að hafa svigrúm til að meta hverjir skuli vinna þá sérfræðivinnu sem um ræðir, þar með talið hvort slík sérfræðivinna verði í auknum mæli keypt utanfrá þar sem það sé hag­kvæm­ara en að starfsfólk stefnda hafi slík verkefni með höndum. Eins og hér að framan er rakið hafa verið lagðar fram ítarlegar upplýsingar og skýr­ingar af hálfu stefnda um skipulags­breytingarnar og hvernig þeim skyldi fram­fylgt. Jafnframt hafa komið fram lýsingar og skýringar á því hver verkefni stefnanda voru og hvers vegna dregið hafði úr þeim áður en tekin var ákvörðun af hálfu stefnda um uppsögnina. Þegar þetta er virt verður ekki fallist á þau rök stefnanda að skort hafi upplýsingar um verkefni stefnanda eða annað sem gat skipt máli þegar ákveðið var að segja stefnanda upp störfum. Samkvæmt því verður að telja að þess hafi verið gætt af hálfu stefnda að fyrir lægju fullnægjandi upplýsingar um ástæður uppsagnarinnar. Verða þar með ekki talin rök fyrir því að fallast á að með ákvörðun stefnda hafi verið brotið gegn rannsóknar­reglunni eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Þegar ákveðið var að stefnanda skyldi sagt upp störfum ásamt fjórum öðrum starfsmönnum stefnda vegna skipulagsbreytinga á upplýsingatæknisviði var byggt á því að ekki væri lengur þörf á því að þeir sinntu þessum störfum. Það kom til af því að verkefni voru færð milli deilda, þrjár hugbúnaðardeildir voru sameinaðar í eina, keypt var utanaðkomandi sérfræðiþekking og -þjónusta í auknum mæli og verkefni sem áður voru hjá stefnda höfðu verið færð annað. Hvað stefnanda varðar hefur komið fram að verkefni hans hafi mest verið innleiðing og þróun Notes-kerfa. Tekin hefði verið sú ákvörðun að þróa þessi kerfi ekki áfram og að tæknideildin sæi um reksturinn. Stefnandi hefði einnig sinnt tíma­bundnum verkefnum, sem nú væri lokið, svo sem kennslu á Oralce-vefpöntunar­kerfi og útskiptingu símtækja. Verkefni stefnanda hefðu því smám saman dregist saman og tekin hefði verið sú ákvörðun í hagræðingarskyni að flytja þau annað eða fela öðrum að sinna verkefnum sem enn stóðu eftir við skipulagsbreytingar. Þegar þetta er virt verður ekki fallist á þá máls­ástæðu stefnanda að ákvörðun stefnda um uppsögn stefnanda hafi ekki verið byggð á mál­efna­legum rökum. Ákvörðun stefnda um uppsagnir var, samkvæmt því sem fram hefur komið, byggð á mati stjórnenda stefnda á því hvernig verkefni skyldu unnin og hverjir skyldu leysa þau af hendi eins og hér að framan hefur verið rakið. Af hálfu stefnda hefur því verið lýst að þörf var á aukinni sérfræðiþjónustu og viðeigandi lausnum og hagræðingu þar sem þarfir í rekstri og starfsemi stefnda voru hafðar að leiðarljósi. Ekkert bendir til að trúarbrögð eða uppruni stefnanda hafi haft áhrif á matið, sem stjórnendur stefnda hafa óhjákvæmilega þurft að leggja á það hvort stefnandi héldi starfi sínu hjá stefnda í kjölfar skipulagsbreytinganna eða hvort honum yrði sagt upp starfinu eins og raunin varð síðan, en því hefur þegar verið lýst að verkefni stefnanda drógust saman og hverjar ástæður voru fyrir því. Verða því engin rök talin standa til þess að álykta að stefnandi hafi ekki notið jafnræðis við mat stefnda á því hvernig verkefnum skyldi sinnt samkvæmt hinu nýja skipulagi og þegar ákvörðun var tekin um uppsögn­ina. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að jafnræðisreglan hafi verið brotin í um­ræddu tilviki. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið tekin afstaða til og lagt verður til grundvallar við úrlausn málsins er ekki fallist á að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt og að hana beri að fella úr gildi af þeim sökum. Ber því að hafna báðum kröfum stefnanda í málinu, aðal- og varakröfu, og sýkna stefnda af þeim. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að máls­kostnaður falli niður, en í því sambandi er einkum litið til þess að mikilvægar upplýsingar og skýringar komu fyrst fram undir rekstri málsins um ástæður skipulags­breyting­anna og hvers vegna þær leiddu til uppsagnar stefnanda. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari sem fékk málið til meðferðar 31. október sl. DÓMSORÐ: Stefndi, Landspítali – háskólasjúkrahús, er sýknað af kröfum stefnanda, Salmanns Tamimi, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 98/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness, með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að X, kt. [...], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. mars 2008 kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. febrúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. mars 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 826/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar MárMatthíasson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. janúar2018 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur föstudaginn 22. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði áfram gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. janúar nk. kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð sækjanda kemur fram aðLögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar um nokkurt skeiðmál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengist innflutningi fíkniefna ogpeningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi við pólsk oghollensk yfirvöld. Kærði sé einn af tveimur eigendum fyrirtækisins A ehf, semreki þrjár matvöruverslanir staðsettar að [...],[...] og [...]. Lögreglan hafivið rannsókn sína aflað upplýsinga og gagna þess efnis að verslunin hafi veriðstofnuð fyrir fjármuni sem voru ágóði af brotastarfsemi kærða og meðeigandahans C, en hann sé búsettur í Hollandi. Lögreglu hafi ítrekað boristupplýsingar þess efnis að kærði, ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegumfíkniefnasendingum hingað til lands og að fyrirtækið A sé notað til að þvættaólögmætan ávinning af brotastarfsemi, m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við upphaf stofnunar verslunarinnar þá hafiverið millifærðar inn á fyrirtækið D ehf., sem hafi einnig verið í eigu kærðaog C, samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningum hafi verið greiddur meðreiðufé inn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo verið millifærðir yfir á A ogtilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldi fyrirtækjanna en hvergi sé að sjá ígögnum málsins að lánin hafi verið endurgreidd. Við rannsókn málsins hafilögreglu einnig borist upplýsingar þess efnis að kærði hafi staðið aðinnflutningi á fíknefnum hingað til lands, n.t.t. innflutningi á amfetamínvökvasem fluttur hafi verið vel falinn í bifreiðum sem komið hafa með ferjunniNorrænu. Það liggi fyrir að lögreglan hér á landi hafi síðastliðnu mánuðifundið og lagt hald á amfetamínvökva sem hafi fundist vel falin i bifreiðumeinstaklinga sem komið hafi hingað til lands með ferjunni Norrænu. Um sé aðræða pólska einstaklinga og sé talið að þeir tengist þeim hópi sem rannsóknlögreglu hafi beinst að hér á landi, sem og í Póllandi. Til viðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöldhaft til rannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi, stórfelldfíkniefnalagabrot og peningaþvætti, og hafi þau formlega óskað eftir aðstoðlögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Í máli pólsku lögreglunnar sé kærðiundir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti þar sem kærðihafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komið að inn- og útflutningi áótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslands og Bretlands. Telurpólska lögreglan að kærði hafi hagnast um hundruð milljóna króna á þess konarólöglegum viðskiptaháttum. Hafa pólsk yfirvöld gefið út evrópska handtökuskipuná hendur kærða vegna þessa máls og óskað eftir því formlega við íslensklögregluyfirvöld að kærði verði handtekinn hér á landi. Þann 12. desember sl. fór lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu í samstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld í aðgerðirtengdar þessu máli. Nokkrir aðilar hafi þá verið handteknir og húsleitirframkvæmdar á heimili sakborninga, fyrirtækjum í eigu þeirra og bifreiðum. Viðleitirnar hafi verið lagt hald á mikið magn af gögnum, m.a. bókhaldi félagsins,reiðufé, tölvur, síma ofl. Þrír aðilar voru í kjölfarið úrskurðaðir ígæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna, þ.á.m. kærði X. Við húsleitirerlendis fannst mikið magn fíkniefna, peningar, gögn ofl. Þá hafi verið lagthald á tölvur og síma sem sæti nú rannsókn lögreglu úti. Lögreglan vinni nú að því að fara í gegnum þaugögn sem lagt hafi verið hald á og hafi sú vinna leitt til þess að grunurlögreglu hafi styrkst enn frekar og ljóst að skoða þarf nánar bókhaldfyrirtækisins, bera undir kærða og aðra aðila sem því tengjast. Þá hafi komiðfram við skýrslutöku hjá lögreglu af kærðu og öðrum aðilum er tengjast málinuað framburður kærða komi ekki heim og saman við þau gögn sem lögregla hafiundir höndum varðandi það hvernig peningarnir komu inn í fyrirtækið við stofnunþess. Þá hafi komið fram við skýrslutöku af meðkærða í málinu að í verslun A sévarslað mikið af reiðufé sem tengist ekki rekstri verslunarinnar.Framkvæmdastjóri verslunarinnar hafi borið um að hann hafi gengið ýmissa erindaað fyrirmælum eigenda verslunarinnar sem tengjast flutningi peninga, kaupum ágjaldeyri og öðru sem tengist ekki rekstrinum. Samkvæmt þessum framburði séljóst að í versluninni er varslað mikið magn af reiðufé sem ekki sé vitaðhvaðan kemur og er það fé m.a. flutt erlendis. Þá hafir einnig komið fram íframburði meðkærða að hann, sem framkvæmdastjóri fyrirtækisins, fái aukalegagreitt svart fyrir vinnu sína, fasta fjárhæð í hverjum mánuði, en sú greiðslakomi beint frá kærða og tengist ekki rekstrinum. Þegar þetta hafi verið boriðundir kærða þá kveðst hann ekki kannast við það. Þá hafi komið fram í framburðikærða að meðkærði B hafi lánað fyrirtækinu D 10 milljónir króna fyrir nokkrumárum, en B kveðst ekki kannast við það. Það sé því ljóst að á þessu stigi þáber kærðu ekki saman um tilurð, greiðslur og færslur á miklu magni af reiðuféog þarf lögregla að taka skýrslur af fleiri aðilum og jafnvel afla frekarigagna. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem lögreglan hafi aflaðsé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu peningaþvætti oginnflutningi fíkniefna. Rannsókn málsins sé í fullum gangi en rannsóknin sémjög umfangsmikil og teygir anga sína til annarra landa. Lögregla vinni að þvíað fara í gegnum þau gögn sem lagt hefur verið hald á, yfirheyra sakborninga oghafa upp á og taka skýrslur af vitnum. Í ljósi þess telur lögreglan brýnanauðsyn á því að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, í einangrun, áþessu stigi málsins þar sem ljóst er að ef kærði gengur laus þá geti hann settsig í samband við meinta samverkamenn og vitni eða þeir sett sig í samband viðhann. Þá gæti kærði komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglu hafi ekkienn tekist að leggja hald á nú þegar. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrunsamkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, sé þesskrafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. NiðurstaðaÍ greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst aðfyrirtækinu A ehf. og aðilum er tengist því. Kærði sé einn af tveimur eigendumfyrirtækisins A ehf. sem reki þrjár matvöruverslanir og rannsókn lögreglu sýniað ein þeirra hafi verið stofnuð fyrir ágóða af brotastarfsemi kærða ogmeðeiganda hans C en hann sé búsettur í Hollandi. Lögreglu hafi ítrekað boristupplýsingar þess efnis að kærði, ásamt fleirum, standi að reglulegumfíkniefnasendingum hingað til lands og að fyrirtækið A sé notað til að þvættaólögmætan ávinning af brotastarfsemi, m.a. sölu fíkniefna. Rannsóknargögn sýnimillifærslur hárra fjárhæða inn á fyrirtæki í eigu kærða. Peningarnir hafi svoverið millifærðir yfir á A ehf. og tilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldifyrirtækjanna en hvergi sé að sjá í gögnum málsins að lánin hafi veriðendurgreidd. Við rannsókn málsins hafi lögreglu borist upplýsingar þessefnis að kærði standi að innflutningi á fíkniefnum hingað til lands. Tilviðbótar rannsókn lögreglu hafi pólsk lögregluyfirvöld haft til rannsóknar málsem varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlega óskað eftir aðstoðlögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Pólska lögreglan telji kærða veraundir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti þar sem kærðihafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komið að inn- og útflutningi áótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslands og Bretlands. Talið séað kærði hafi hagnast um hundruð milljóna króna á þess konar ólöglegumviðskiptaháttum og hafi pólsk yfirvöld gefið út evrópska handtökuskipun áhendur kærða vegna þessa máls og óskað eftir því formlega við íslensklögregluyfirvöld að kærði verði handtekinn hér á landi. Leit á heimili kærða og í verslunum A ehf. sem og hjá öðrumsakborningum hafa leitt til haldlagningar fjölda gagna sem þarf að rannsaka,auk reiðufjár að andvirði nokkurra milljóna króna. Í ljósi alls framangreinds og þeirra gagna, sem liggja frammi,verður fallist á það með lögreglu að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild aðstórfelldu fíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti. Ætluð brot kærða eru talinvarða við 175. gr. a, 173. gr. a og 264.gr. almennra hegningarlaga og getavarðað allt að 6 ára fangelsi og eftir atvikum 12 ára fangelsi. Ljóst er að lögregla þarf að fara yfir haldlögð gögn og erfallist á að nauðsynlegt sé að lögreglan fái tækifæri til að bera gögnin undirkærða sjálfstætt á meðan hann sætir gæsluvarðhaldi. Þá er fallist á að brýnanauðsyn beri til að kærði sæti gæsluvarðhaldi í einangrun á þessu stigi málsþar sem kærði gæti sett sig í samband við meinta samverkamenn eða þeir haftsamband við hann og mögulega einnig vitni. Fyrir liggur að enn er unnið að þvíað fara yfir gögn sem lagt hefur verið hald á og taka skýrslur af vitnum ogsakborningum í fleiri en einu landi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, alvarleikamálsins og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er fallistá að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún er sett fram og nánar greinir íúrskurðarorði. Ekki eru á þessu stigi efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmritíma þar sem með hliðsjón af atvikum öllum, gögnum málsins og því sem rakiðhefur verið, er ljóst að rannsókn er umfangsmikil og teygir sig til annarra landa.Um heimild til einangrunar meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2.mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2.mgr.98. gr. sömu laga en einsog rakið hefur verið krefjast brýnir rannsóknarhagsmunir þess að kærði sætieinangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 12. janúar nk. kl. 16.Kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 111/2011
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
K kærði úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni þrotabús B um dómkvaðningu matsmanna. Matsbeiðnin var lögð fram undir rekstri dómsmáls sem þrotabúið hafði höfðað gegn sex félögum til riftunar á nánar tilgreindum greiðslum frá B og til endurgreiðslu þeirra fjárhæða. Laut hún m.a. að verðlagi hluta í B sem félagið keypti í tengslum við sölu þess á hlutafé í H. Ágreiningur var um hvort þrotabú B gæti lagt fram, undir rekstri dómsmáls sem K ætti ekki aðild að, beiðni um dómkvaðningu matsmanna til að framkvæma mat sem það hygðist ekki einungis nýta til sönnunar í því máli heldur einnig í ágreiningsmáli gegn K á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði m.a. að í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri gengið út frá því að unnt væri að krefjast dómkvaðningar matsmanna til að framkvæma mat til sönnunar á málsatvikum eða réttmæti kröfu bæði undir rekstri dómsmáls, sbr. IX. kafla laganna og án þess að mál væri höfðað, sbr. XII. kafla laganna. Þó ekki væri vikið að því í lögunum að matsbeiðanda væri unnt að leggja fram matsbeiðni bæði á grundvelli IX. kafla og XII. kafla laganna yrði ekki séð að lögin kæmu í veg fyrir það enda uppfyllti matsbeiðnin að öðru leyti efnislegar og formlegar kröfur. Ekki yrði séð að neinir formlegir eða efnislegir annmarkar væru á matsbeiðninni sem gætu valdið því að hafna bæri beiðninni. Þá væri ekki talið að 116. gr. laga nr. 21/1991 hamlaði því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta þau atriði sem tilgreind væru í matsbeiðninni
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2011, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið og kröfu varnaraðila vísað frá héraðsdómi, en til vara að synjað verði um dómkvaðningu matsmanna. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Kaupþing banki hf., greiði varnaraðila, þrotabúi Baugs Group hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 272/2007
Líkamsmeiðing af gáleysi Aðfinnslur
X og Y voru ákærðir fyrir að hafa veist að A og rifið allhrottalega í kynfæri hans. Framburður C var ekki samhljóða um það hvar eða hvernig atlagan hefði farið fram né hvor þeirra X eða Y hefði veitt honum þá ákverka sem í ákæru greinir. X og Y neituðu báðir sök en báru báðir við að hafa munað lítið eftir atburðinum sökum ölvunar. Annar vitnisburður en frá A lá ekki fyrir í málinu. Að öllu virtu og með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þótti ósannað gegn neitun X og Y að þeir hefðu gerst sekir um verknaðinn. X og Y voru því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins og með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 var bótakröfu vísað frá héraðsdómi. Í niðurstöðu sinni fann Hæstiréttur að þeim drætti sem orðið hafði á málinu í héraði, en frá því málið var þingfest liðu 14 mánuðir þar til aðalmeðferð þess fór fram. Þessi dráttur þótti ekki verða réttlættur og var talinn brjóta í bága við 1. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1999 og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Einnig þótti aðfinnsluvert að látið var við það sitja að taka skýrslu af A í gegnum síma, þrátt fyrir að hann væri eina vitnið í málinu og ljóst að mikilvægt væri vegna sönnunargildis framburðar hans að hann kæmi fyrir dóminn í ljósi meginreglu 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 23. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 15. ágúst 2005 á hendur X, kt. [...], [heimilisfang], Selfossi, og Y, kt. [...], [heimilisfang], Vestmannaeyjum, fyrir líkamsmeiðingar af gáleysi, þriðjudagskvöldið 5. október 2004, um borð í V er skipið var í höfn á Fáskrúðsfirði, með því að hafa í sameiningu veist að A, þar sem hann var á leið upp stiga á svefngangi skipsins, í næstefsta þrepi, ákærði Y gripið í buxnastreng Aog ákærði X gripið um pung hans, ákærðu þvínæst í sameiningu togað í A svo að hann datt fram fyrir sig og dregið hann þannig niður stigann. Við þetta hlaut A varanlega skerðingu á blöðruvöðvastarfsemi og varð að gangast undir aðgerð á þvagfærum þar sem þvaglegg var komið fyrir í blöðrunni til að hann gæti haft þvaglát. Ákæruvaldið telur brot ákærðu varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 82/1998, og krefst þess að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu A, kt. [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð 1.799.200 króna, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. október 2004 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Valgerður Dís Valdimarsdóttir hdl., var skipuð réttargæslumaður brotaþola og krafðist hún þóknunar fyrir kröfugerð og málflutning fyrir dóminum. Af hálfu beggja ákærðu er krafist sýknu af refsi- og bótakröfu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að málsvarnarlaun beggja verjenda á rannsóknarstigi og fyrir dómi og ferðakostnaður greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik og rannsóknargögn Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að kærandi hafi komið til lögreglu 24. nóvember 2004, til að gefa skýrslu vegna atviks er átti sér stað um borð í V, 5. október 2004. Lýsti kærandi atburðum þannig að hann hefði verið í áhöfn V, ásamt ákærðu X og Y. Skipið hefði verið í höfn á Fáskrúðsfirði og hefði hann verið vinna um borð en ákærðu farið í land. Þegar ákærðu hefðu komið aftur til skips hefðu þeir verið orðnir talsvert ölvaðir og galsi verið í þeim. Kærandi kvaðst sjálfur hafa verið á bryggjunni og ætlað um borð í skipið og lagt af stað upp landganginn. Þá hafi ákærðu X og Y svifið að kæranda í galsa og annar þeirra gripið um löppina á honum en hinn gripið í punginn á honum. Þannig hefðu þeir dregið hann niður landganginn. Kvaðst kærandi hafa dofnað upp í pungnum en ekkert gert meira í því utan þess að atburðurinn hefði verið skráður í skipsdagbók. Sagði ákærði B hafa verið vitni að atburðinum. Í kjölfar þessa hafi skipið farið á sjó og kærandi með en fljótlega hafi honum farið að líða illa og hafi hann verið með öllu óvinnufær í sjóferðinni. Eftir að skipið lagði að landi kvaðst kærandi hafa leitað til læknis og hafi þá komið í ljós að hann var alvarlega skaddaður á þvagfærum. Fram kom hjá kæranda að hann hefði ekki viljað í fyrstu leggja fram kæru á hendur ákærðu en þegar í ljós hafi komið hversu alvarlegir áverkar kæranda voru hefði hann komið á lögreglustöðina 21. janúar 2005 til að leggja fram kæru á hendur ákærðu. Í skýrslu lögreglu af kæranda sem tekin var 21. janúar 2005 leiðrétti kærandi frásögn sína á þann veg að atburðurinn átti sér stað um borð í V. Þannig hefðu ákærðu dregið sig niður stiga eins og áður hafi verið lýst en stiginn hefði verið milli hæða í skipinu. Í áverkavottorði, undirrituðu af Vali Þór Marteinssyni yfirlækni þvagfæraskurðlækninga FSA, dagsettu 21. febrúar 2005, segir að kærandi hafi komið á slysadeild FSA 9. október 2004 vegna einkenna frá ytri kynfærum og þvagfærum, eftir atvik er átti sér stað um borð í V 5. október 2004. Í áverkavottorðinu segir ennfremur að sami læknir hefði skoða kæranda 11. október, 13. október og 16. desember 2004. Hafi rannsóknir á kæranda staðfest verulega skerðingu á blöðruvöðvastarfsemi hans og hafi enginn sjálfkrafa bati orðið frá því hinn ætlaði áverki hafi átt sér stað. Horfur séu fremur slakar á bata en kærandi þurfi að losa þvag með Lofric legg nokkrum sinnum á dag. Bati í slíkum tilvikum komi yfirleitt fram á einhverjum vikum eða í versta falli mánuðum. Að 6 – 12 mánuðum liðnum frá hinum ætlaða áverka megi vart búast við neinum sjálfkrafa bata. Í læknisvottorði, undirrituðu af Vali Þór Marteinssyni yfirlækni þvagfæraskurðlækninga FSA, dagsettu 28. júní 2005, segir að Valur Þór hafi verið í sambandi við kæranda og hitt hann þann 19. maí 2005. Þá hafði engin sjálfkrafa breyting orðið til batnaðar hjá honum hvað varðaði blöðrustarfsemina og þvaglátin og hann hafi áfram þurft að tappa sig fimm sinnum á sólarhring með þvaglegg. Þá kemur fram í vottorðinu að engin möguleg meðferð sé þekkt þegar vottorðið sé ritað og því séu nánast engar líkur á því að ástandið batni nokkuð. Ástandið teljist því endanlegt eins og málum sé háttað á þeim forsendum sem þekktar voru þegar læknisvottorðið var ritað. Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi Fyrir dómi greindi ákærði X svo frá að umræddan dag hefði hann verið við drykkju og myndi ekkert eftir því sem honum er gefið að sök. Taldi ákærði að ef hann hefði viðhaft þá háttsemi sem í ákæru greinir, þá hefði hann munað eftir því, a.m.k. einhverju frá því þar sem um stórt atvik væri að ræða að hans mati og hann hefði ekki viljað vinna brotaþola nokkuð illt. Kvað ákærði að dagurinn hefði byrjað á því að hann hefði ásamt fleirum farið að borða í Essóskálanum upp úr hádegi og hefði drykkjan byrjað þar. Síðan hefði hann, við fleiri skipsverja, farið í ríkið, þar sem keypt hefði verið mikið magn af áfengi. Þaðan hefði hann farið í skipið og haldið áfram drykkju sinni í einum klefa skipsverja, ásamt fleirum. Það næsta sem hann muni er daginn eftir þegar skipið er komið út á sjó og hann vaknaði í klefanum sínum. Kvaðst ákærði ekki muna hvenær hann hefði farið yfir í klefann sinn eða hvernig það hefði borið að. Sagði ákærði sig aldrei áður hafa drukkið svo mikið að hann hefði ekki munað eftir gjörðum sínum enda kvaðst hann ekki vanur drykkjumaður. Þá taldi ákærði það illfært að ná í klof á manni sem stæði í næst efstu tröppunni í umræddum stiga, með því að standa á gólfinu, líkt og fram kemur í rannsóknargögnum. Kvað ákærði að í klefanum þar sem hann hafi verið við drykkju hafi verið um 4-6 skipsverjar. Ákærði kvaðst fyrst hafa heyrt af málinu þegar hann mætti á vaktina daginn eftir en þá hafi honum verið tjáð að brotaþoli myndi ekki mæta til vinnu en ákærði kvaðst hafa fengið nánari upplýsingar um málið hjá brotaþola sjálfum. Þá sagði ákærði að hann hafi verið samferða brotaþola með Herjólfi frá Vestmannaeyjum og á leiðinni hefði brotaþoli sagt honum dæmisögu af öðrum skipsverjum sem svipað var ástatt um og í því tilviki hefðu þeir samið um greiðslu til að afgreiða málið sín í milli. Kvað ákærði sig ekki hafa ástæðu til að ætla að brotaþoli væri að gera sig að blóraböggli en hefði samt fundist einkennilegt að brotaþoli hefði sagt sér þessa dæmisögu. Aðspurður um hvers vegna ákærði hefði ítrekað beðið brotaþola afsökunar, kvað ákærði það hafa verið vegna þess að hann vissi ekkert um málin nema af frásögn brotaþola. Ákærði Y skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði farið í Essóskálann til að fá sér að borða upp úr hádegi í umrætt sinn með þeim skipverjum sem það gerðu og byrjaði hann að drekka áfengi þar. Því næst hefðu þeir farið í sund og beðið eftir því að áfengisverslunin opnaði en hún hefði einungis verið opin milli 17 og 18. Kvað ákærði að þeim hefði verið vísað úr sundlauginni vegna ölvunar, skömmu eftir að þangað hefði verið komið. Að áfengiskaupum loknum hefði ákærði, ásamt hinum skipsverjunum, farið um borð í V. Kvaðst ákærði ekki muna eftir atvikum eftir að hann kom um borð í skipið vegna mikillar áfengisneyslu. Nánar aðspurður kvað ákærði sig hafa farið í sund eftir áfengiskaupin. Þá kvaðst ákærði muna eftir sér þar sem hann var inni í borðsal skipsins, þar sem hann kallar til brotaþola í gríni og segir „nú ætla ég að ríða þér“ en brotaþoli fer upp tröppurnar frammi á gangi skipsins og ákærði nær að grípa í buxnaskálmina á buxum brotaþola í gegnum rimlana á tröppunum. Annað kvað ákærði sig ekki muna frá þessu kvöldi, nema að skipverjar hefðu almennt verið ölvaðir. Kvaðst ákærði ekki hafa frétt af því hvað hafði komið fyrir brotaþola fyrr en daginn eftir og hafa fengið mikinn móral vegna þess. Ákærði kvað brotaþola hafa komið inn í klefann til sín daginn eftir atvikið en kvað brotaþola ekki hafa minnst einu orði á árásina fyrr en undir lok samtalsins, þar sem brotaþoli sagðist ekkert hafa viljað láta ákærðu líða illa yfir atvikinu ef hann jafnaði sig fljótt. Kvaðst ákærði hafa beðið brotaþola afsökunar á atvikinu og sagði brotaþola hafa verið skipsfélaga sinn í tæpt ár og hafi þeir verið ágætis félagar. Kvað ákærði sig ekki hafa ástæðu til að ætla að brotaþoli hefði verið að ljúga að sér, þegar hann skýrði sér frá atvikinu. Símaskýrsla var tekin af vitninu B fyrir dómi. Kvaðst vitnið ekki hafa séð hvað gerðist, þar sem það hafi verið statt í klefa sínum en vitnið kvaðst ekki hafa verið ölvaður umrætt kvöld. Kvaðst vitnið hafa heyrt læti frammi á gangi en kvaðst ekki hafa séð hverjir voru þar að verki, þar sem allir hafi verið farnir þegar hann hafi kíkt fram á gang. Taldi vitnið afar ólíklegt að um líkamsárás hafi verið að ræða og taldi að þarna hefði verið um óhapp að ræða, þar sem menn hefðu einungis verið að grínast í hver öðrum og engin illindi milli manna. Taldi vitnið sig alveg eins hafa getað orðið fyrir þessu, hefði hann verið frammi á gangi í umrætt sinn. Kvaðst vitnið hafa fengið lýsingu á því hvað hafði gerst frá brotaþola dagana eftir atvikið. Minnti vitnið að brotaþoli hefði sagt ákærðu hafa hangið í buxnaskálmunum á sér í umrætt sinn. Þá kvaðst vitnið aðspurt minnast þess að brotaþoli hafi kallað „slepptu mér, slepptu mér“ en því hafi virst það hafi verið á léttum nótum. Kvaðst vitnið ekki muna til þess að hafa heyrt eins og einhver væri að detta niður stiga, heldur hafi lætin verið frá mönnunum sjálfum. Þá var tekin símaskýrsla af kæranda fyrir dóminum. Skýrði vitnið svo frá að það hefði verið að koma inn frá því að hafa verið að vinna úti á dekki skipsins er skipsfélagar þess, ákærðu í málinu, hafi séð það. Hafi vitninu heyrst ákærðu vera að tala um að nú væri kominn tími til að ráðast á vitnið en vitnið hafi sagt þeim að það væri þreytt og það hafi verið við vinnu allan daginn. Ákærðu hafi samt hlaupið að vitninu en vitnið kvaðst hafa verið komið í næst efstu tröppu þegar ákærðu hafi náð að rífa í það en annar ákærðu hafi hlaupið á eftir því upp stigann og rifið í punginn á vitninu en hinn í buxnastrenginn. Kvaðst vitnið hafa farið eins og skopparakringla niður tröppurnar í kjölfarið. Kvaðst vitnið hafa eftir árásina farið upp í klefann sinn en verið hálf sljótt eftir aðfarirnar. Það hafi farið að sofa og vaknað daginn eftir með mikinn sársauka en þá hafi skipið verið komið út á sjó. Kvaðst vitnið hafa fengið sterk verkjalyf hjá stýrimanninum sem skráð hafi atvikið í skipsdagbók. Upp úr þessu kvaðst vitnið hafa fengið blöðru- og ristilslömun. Vitnið kvaðst hafa verið óvinnufært í skipsferðinni. Þá kvað vitnið engin illindi hafa verið milli sín og ákærðu en ákærðu hefðu verið mjög ölvaðir í umrætt sinn en vitnið kvaðst hafa verið alsgátt. Vitnið kvaðst hafa séð fleiri en ákærðu í klefa beint á móti eldhúsinu en aðrir skipsverjar hafi ekki skipt sér af árásinni. Kvaðst vitnið hafa verið öryrki frá því árásin hafi átt sér stað og ekki getað unnið nokkuð og verið á lyfjum. Þá neitaði vitnið að hafa sagt ákærða X dæmisögu á leið þeirra heim frá Vestmannaeyjum með Herjólfi og ýjað að því að vitnið vildi fá bætur með því skilyrði að ákærði myndi sleppa við málsókn. Nánar aðspurt kvaðst vitnið áður hafa átt vandamál með þvagblöðruna vegna árásar og skurðaðgerðar en fullyrti að það hefði verið orðið fullfrískt áður en árásin átti sér stað. Þá kvaðst vitnið ekki hafa átt við andleg vandamál að stríða fyrir árásina, að neinu marki, en árásin hafi haft nokkur áhrif á andlega heilsu sína. Vitnið sagði ástæður þess að það hefði ekki lagt fram kæru fyrr en rúmum 3 mánuðum eftir atburðinn hafa verið þær að það hafi ætlað að sjá hversu alvarlegar afleiðingar árásin hefði í för með sér og það hefði ekki talið að árásin hefði verið gerð af neinni illgirni í sinn garð. Þá kvað vitnið sig hafa orðið fyrir verulegum tekjumissi vegna árásarinnar. Símaskýrsla var tekin af vitninu Vali Þór Marteinssyni, yfirlækni þvagfæraskurðlækninga FSA, fyrir dóminum. Staðfesti vitnið að hafa gert læknisvottorð, dagsett 21. febrúar 2005, sem liggur frammi í málinu. Kvað vitnið að ekki væri ólíklegt að engir ytri áverkar kæmu fram á ytri kynfærum karla við togáverka, þegar viðkomandi væri í buxum þegar árásin ætti sér stað. Þrátt fyrir að engir ytri áverkar hefðu verið merkjanlegir á ytri kynfærum brotaþola, væri það ekki merki um að árásin hefði ekki átt sér stað. Vitnið kvað allar rannsóknir sem gerðar hefðu verið á brotaþola í kjölfar hins ætlaða áverka benda til þess að þvagblaðran væri með öllu óstarfhæf. Kvaðst vitnið hafa fylgst með brotaþola nokkuð nákvæmlega í nokkur ár og hafði ástand hans aldrei verið neitt líkt því sem það hefði verið eftir árásina. Þá sagði vitnið fyrri þvaglátstregðu sjúklings geta haft þau áhrif að minna þyrfti til, til að skaða sjúkling þannig að síðari þvaglátsvandamál yrðu verri en ella. Hvað brotaþola varðar kvað vitnið það afar ólíklegt að brotaþoli kæmi til með að ná bata miðað við þá þekkingu sem nú væri til á meðhöndlun slíkra tilvika og ástandið væri því endanlegt miðað við núverandi aðstæður. Aðspurt kvað vitnið tímann hafa skipt miklu máli varðandi mögulegan bata, í tilviki brotaþola, og taldi vitnið það líklegt að núverandi ástand hefði ekki verið niðurstaðan ef brotaþoli hefði komist undir læknishendur fljótlega eftir árásina. Nánar aðspurt kvað vitnið brotaþola hafa sögu um vandamál vegna þvagtregðu og tæmingar á þvagblöðru en það hafi ekki verið í líkingu við þá stöðu sem nú sé hjá brotaþola, þar sem nú sé blaðran með öllu óstarfhæf vegna blöðruvöðvalömunar. Vandamál tengd þvagblöðru brotaþola fyrir árásina hafi verið vel mögulegt að halda í skefjum, svo sé hins vegar ekki fyrir að fara nú þar sem, eins og áður segir, um blöðruvöðvalömun sé að ræða og brotaþoli þurfi ætíð að tæma þvagblöðruna með þvaglegg. Niðurstaða Ákærðu neita ekki sök í málinu, heldur bera þeir fyrir sig algeru minnisleysi vegna ölvunarástands. Ákærði X kveðst vera viss um að ef hann hefði framið verknaðinn hefði hann líklegast munað eftir honum þrátt fyrir mikla ölvun og telur á þeim forsendum að hann hafi ekki viðhaft þá háttsemi sem honum er gefið að sök í ákæru. Ákærði Y hefur viðurkennt að hann muni eftir að hafa veist að kæranda og gripið í skálmina á buxunum hans þegar kærandi reyndi að forða sér upp stiga milli hæða í skipinu. Öðru kveðst ákærði Y ekki muna eftir frá kvöldinu. Kærandi málsins hefur frá upphafi verið samkvæmur sjálfum sér í frásögn af atburðinum, sem hefur verið stöðug og hefur komið fram að hann hafi verið allsgáður umrætt kvöld. Hafði kærandi verið skipsfélagi ákærðu í a.m.k. ár þegar árásin átti sér stað og þekkti hann ákærðu því vel. Þá hefur komið fram í vitnisburði kæranda og ákærðu að ekki hafi verið um nein illindi milli þeirra að ræða og ekki verður af atvikum málsins og framburðum aðila málsins ályktað að ásetningur hafi staðið til að valda kæranda skaða. Ennfremur hafa báðir ákærðu borið fyrir dómi að þeir hafi ekki ástæðu til að ætla að kærandi sé að ekki að fara með rétt mál í frásögn sinni af atburðinum. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að aðrir en ákærðu hafi verið að verki í umrætt sinn. Kærandi hefur ekki getað sagt til um hvor ákærðu hafi gert hvað í árásinni að öðru leyti en því að annar ákærðu hafi gripið í punginn á sér og hinn í buxnastrenginn og hafi þeir í sameiningu dregið sig niður stigann með fyrrgreindum afleiðingum. Engin vitni voru að árásinni sem slíkri en vitnið B kveðst hafa heyrt læti frá stigaopinu skammt frá svefnklefa hans en kvað alla hafa verið farna þegar hann hafi athugað með málið. Verður að telja, þannig að yfir allan skynsamlegan vafa sé hafið, að ákærðu hafi gerst sekir um háttsemi þá sem þeim er gefið að sök í ákæruskjali. Kemur það ekki að sök þó óljóst þyki hvor hafi gert hvað, þar sem háttsemi þeirra í verknaðinum þykir svo samofin að hending ein þykir hafa ráðið því hvar hvor ákærðu greip í kæranda. Ákæruvaldið telur háttsemi ákærðu varða við 219. gr. hegningarlaga nr. 19/1940. Í 219. gr. hegningarlaga segir að ef tjón á líkama eða heilbrigði sé slíkt, sem í 218. gr. sömu laga greinir, sé heimilt að beita 219. gr. laganna. Í málinu liggur fyrir að áverkar brotaþola eru slíkir, samkvæmt læknisvottorði dagsettu 21. febrúar 2005, að telja verður lagaáskilnað 219. gr. laganna uppfylltan. Ákærði, X, hefur ekki áður gerst sekur um refsivert brot gegn hegningarlögum, svo kunnugt sé. Ákærði er fæddur [...] 1986 og var átján ára að aldri þegar brotið var framið og þykir því rétt að líta til 4. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þykir refsing ákærða vera hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði en þar sem ákærði er ungur að aldri og hefur ekki áður sætt refsingu fyrir brot samkvæmt XXIII. kafla almennra hegningarlaga, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði, [...], var dæmdur í 45 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 24. mars 2000, fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þann 5. október 2004, eða rúmum tveimur árum eftir að sú refsing féll niður, gerðist hann sekur um það brot sem honum er gefið að sök í ákæru. Ber því að ákveða honum refsingu með vísan til 71. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing hans því hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en rétt þykir að skilorðsbinda refsinguna í tvö ár, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu kæranda var þess upphaflega krafist að ákærðu verði gert að greiða kæranda skaðabætur, in solidum, og er krafan sundurliðuð svo: Þjáningabætur í 160 daga x kr. 1870,-....................299.200 krónur, Miskabætur .........................................................1.500.000 krónur, Samtals ................................................................1.799.200 krónur. Þá er krafist vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. október 2004 en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Við aðalmeðferð málsins var fallið frá kröfu um þjáningarbætur af hálfu brotaþola. Krafa um miskabætur er rökstudd með vísan til þess hversu ófyrirleitin aðför ákærðu var að brotaþola sem var í rólegheitum við störf sín um borð í skipinu, þegar hún átti sér stað. Ákærðu hafi gripið um kynfæri brotaþola og dregið hann niður stiga. Vegna þessa hafi brotaþoli meiðst mjög illa á viðkvæmum stöðum, sbr. læknisvottorð dagsett 21. febrúar 2005, og þjáist nú af algerri blöðrulömun og getuleysi. Þá segir enn fremur að yfirgnæfandi líkur séu til þess að brotaþoli muni aldrei komast yfir afleiðingar líkamsárásarinnar. Einnig er vísað til þess að hinar alvarlegu afleiðingar árásarinnar hafi valdið brotaþola mjög miklum skaða og vanlíðan. Ljóst þyki að brotaþoli hafi orðið fyrir andlegu og líkamlegu áfalli við árásina og hafi honum liðið mjög illa síðan. Árás ákærðu olli kæranda líkamlegu tjóni eins og framan greinir og er til þess fallin að valda honum andlegum þjáningum, og eru ákærðu því bótaskyldir in solidum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Fyrir liggur að afleiðingar árásar ákærðu á kæranda kynnu að hafa orðið um mun minni hefði kærandi komist strax undir læknishendur eða a.m.k. innan fárra klukkustunda eftir árásina en kærandi leitaði ekki til læknis fyrr en fjórum sólarhringum eftir árásina. Miskabætur þykja með hliðsjón af áverkum kæranda og aðstæðum öllum hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Með vísan til 165. gr. sbr. 164. gr. laga nr. 19/1991 ber að dæma ákærðu til greiðslu sakarkostnaðar. Sakarkostnaður ákærða, X, er 256.716 krónur. Þar af er lækniskostnaður af ½ hluta eða 16.250 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðjóns Ægis Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 150.000.- krónur, bæði á rannsóknarstigi og við aðalmeðferð málsins og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða helming þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur héraðsdómslögmanns, eða samtals 86.466 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 4.000 krónur í ferðakostnað en hún mætti einu sinni fyrir dómi og reifaði sjónarmið skjólstæðings síns um framkomna bótakröfu. Sakarkostnaður ákærða, Y, er 272.716 krónur. Þar af er lækniskostnaður af ½ hluta eða 16.250 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, samtals 166.000 krónur, bæði á rannsóknarstigi og við aðalmeðferð málsins og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða helming þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur héraðsdómslögmanns, eða samtals 86.466 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 4.000 krónur í ferðakostnað en hún mætti einu sinni fyrir dómi og reifaði sjónarmið skjólstæðings síns um framkomna bótakröfu. Ólafur Helgi Kjartansson sýslumaður flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómstjórans. D ó m s o r ð Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 256.716 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Guðjóns Ægis Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns 150.000 krónur, lækniskostnað samtals kr. 16.250 krónur og helming þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur héraðsdómslögmanns, samtals 86.466 krónur auk ferðakostnaðar hennar 4.000 krónur. Ákærði, Y, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 272.716 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun og ferðakostnað skipaðs verjanda síns Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns 166.000 krónur, lækniskostnað samtals kr. 16.250 krónur og helming þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur héraðsdómslögmanns samtals 86.466 krónur auk ferðakostnaðar hennar 4.000 krónur. Ákærðu skulu greiða A, kt. [...], 800.000 krónur in solidum í skaðabætur, ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. október 2004 til dómsuppsögu en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001.
Mál nr. 723/2010
Landamerki
Aðilar deildu um staðsetningu landamerkja milli jarðanna L og A. Ágreiningur aðila laut að staðsetningu eins merkjapunkts sem samkvæmt landamerkjabréfum jarðanna átti að miðast við kennileitið Klofa. Staðhættir þóttu benda til þess að hóll sá er M miðaði kröfugerð sína við væri umræddur Klofi. Þótti sú niðurstaða einnig vera í samræmi við rit um örnefni og gönguleiðir á svæðinu sem byggði á frásögnum nafngreindra manna sem gjörþekktu staðhætti en höfundur ritsins hafði borið vitni fyrir héraðsdómi. J og H höfðu aftur á móti ekki vísað til nokkurra slíkra heimilda. Ekki þótti mæla gegn þessu að mörk jarðanna áttu samkvæmt landamerkjabréfi að liggja spölkorn frá rótum fjallsins Keilis en lína sem dregin var um þann stað sem M taldi vera Klofa lá um 1 km frá rótum Keilis. Var því fallist á kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. desember 2010. Þeir krefjast þess að viðurkennt verði að landamerki jarðarinnar Landakots og Auðnahverfis í Sveitarfélaginu Vogum séu frá Auðnaklofningum að landi Krýsuvíkur í beinni línu frá hnitapunktinum A339373,82 N392020,04 í sunnanverðum Auðnaklofningum að Klofa í hnitapunktinum A342581,09 N387622,10 og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili allt að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurbæ. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu fóru á vettvang 31. október 2011. Í málinu deila aðilarnir um hluta landamerkja milli Landakots, sem er í eigu stefndu, og Auðnahverfis, sem tilheyrir áfrýjendum, en landsvæði þessi liggja samsíða frá norðvestri til suðausturs frá sjó að sveitarfélagamörkum, Landakot að austan og Auðnahverfi að vestan. Í landamerkjabréfi fyrir Landakot 12. júní 1886 var merkjunum lýst að þessu leyti sem hér segir: „... um sunnanverða Auðnaklofninga yfir Stórhæð; þaðan í Klofa og eptir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keilir, allt að landi Krísivíkur í Grindavíkurhreppi.“ Samhljóða lýsingu var að finna á þessum merkjum í landamerkjabréfi fyrir Auðnahverfi, sem gert var sama dag. Ágreiningur aðilanna um merkjapunkt lýtur að því einu hvar sé að finna Klofa, sem um ræðir í þessum landamerkjabréfum. Í framangreindri dómkröfu áfrýjenda er hnitasetning á þeim stað, sem þeir halda fram, en stefnda telur Klofa með réttu vera á hnitum A342667,96 N386350,41, sem er tæplega 1300 m sunnar. Eftir hljóðan fyrrnefndra landamerkjabréfa getur ekki orkað tvímælis að á þeim tíma, sem þau voru gerð, var Klofi þekkt kennileiti og þurfti að fara yfir Stórhæð til að komast þangað. Þótt aðilarnir séu ekki á einu máli um hvernig afmarka eigi Stórhæð verður að gæta að því að sá staður, sem áfrýjendur halda fram að sé Klofi, er norðan í hæð, en til að koma að staðnum, sem stefnda vísar til, er farið yfir sömu hæð. Frá Auðnaklofningum, sem standa norðan við Reykjanesbraut, sést til klofins hraunhóls, sem stefnda kveður vera Klofa, en svo er ekki um þann stað, sem áfrýjendur halda fram. Sá munur er einnig hér á að hóllinn, sem stefnda vísar til, er áberandi kennileiti í landslaginu, en sú hraunmyndun, sem áfrýjendur telja vera Klofa, sker sig lítt úr. Í málinu liggur fyrir rit með heitinu Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi, sem gefið var út árið 2007, en þar er Klofi sýndur á þeim stað, sem stefnda heldur fram. Samkvæmt því, sem getið er í ritinu og höfundur þess bar nánar um í skýrslu fyrir héraðsdómi, er þessi staðsetning reist á frásögn nafngreindra manna, sem hafi gjörþekkt staðhætti. Áfrýjendur hafa á hinn bóginn ekki vísað til nokkurra slíkra heimilda fyrir sitt leyti. Lína, sem dregin er frá Auðnaklofningum um þann stað, sem stefnda telur vera Klofa, liggur áfram þaðan til suðausturs, en frá rótum Keilis beint til vesturs er um 1 km að þeirri línu. Sú vegalengd getur ekki talist ósamrýmanleg því að línan liggi spölkorn frá Keili ef horft er til fjalla úr byggð. Að þessu öllu virtu verður fallist á að stefnda hafi sannað að Klofi sé á þeim stað, sem hún heldur fram í málinu. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest um annað en málskostnað, en áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjendur, Jakob Árnason og HS Orka hf., greiði í sameiningu stefndu, Margréti Guðnadóttur, samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. september 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var 10. september 2010, var höfðað með birtingu stefnu þann 9. desember 2009. Aðalstefnandi og gagnstefndi er Margrét Guðnadóttir, kt. 070729-3779, Rofabæ 29, Reykjavík, en aðalstefndu og gagnstefnendur eru Jakob Árnason, kt. 040726-4039, Miðtúni 2, Reykjanesbæ, og HS Orka hf., kt. 680475-0169, Brekkustíg 36, Reykjanesbæ. Aðalsök: Dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök eru: „Að dæmt verði að landamerki milli jarðarinnar Landakots og Auðnahverfis á Vatnsleysuströnd liggi með eftirfarandi hætti frá sunnanverðum Auðnaklofningum að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurhreppi; frá sunnanverðum Auðnaklofningum, með GPS hnitið A 339373,82 og N 392020,04, yfir Stórhæð, þaðan í Klofa, með GPS-hnitið A 342667,96 og N 386350,41, og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili, allt að landamerkjum við Krýsuvík í Grindavíkurhreppi. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar in solidum að skaðlausu úr hendi stefndu. Dómkröfur aðalstefndu í aðalsök eru: „Að aðalstefndu verði sýknuð af öllum kröfum aðalstefnanda og að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli jarðarinnar Landakots og Auðnahverfis á Vatnsleysuströnd, frá Auðnaklofningum að landi Krýsuvíkur, verði sem hér segir: Frá sunnanverðum Auðnaklofningum úr punkti merktum 151 á uppdrætti Tækniþjónustu SÁ ehf. dags. 23.12.2009 (hnit skv. hnitakerfi ISN93: A 339373.82 N 392020.04) í beinni línu um Klofa, merktan 152B (hnit A 342581.09 N 387622.10) og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili allt að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurbæ. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi aðalstefnanda.“ Gagnsök. Dómkröfur gagnstefnenda eru: „Að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli jarðarinnar Landakots og Auðnahverfis á Vatnsleysuströnd, frá Auðnaklofningum að landi Krýsuvíkur, verði sem hér segir: Frá sunnanverðum Auðnaklofningum úr punkti merktum 151 á uppdrætti Tækniþjónustu SÁ ehf dags. 23.12.2009 (hnit skv. hnitakerfi ISN93: A 339373.82 N 392020.04) í beinni línu um Klofa, merktan 152B (hnit A 342581.09 N 387622.10) og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili allt að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurbæ. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi gagnstefndu.“ Dómkröfur gagnstefnda eru: „Gagnstefnda krefst sýknu af kröfum gagnstefnenda. Þá krefst gagnstefnda málskostnaðar vegna meðferðar gagnsakarinnar óskipt úr hendi gagnstefnenda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til skyldu gagnstefndu til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.“ Málsatvik. Mál þetta lýtur eingöngu að ágreiningi um það hvor umdeildra kletta sem aðilar bentu á í vettvangsgöngu, sem farin var þann 9. september sl., og nefndur er Klofi í landamerkjabók frá 1886, sé hið rétta kennileiti. Á því umfjöllun í kaflanum „málsatvik“ bæði við í aðalsök og gagnsök. Mál þetta snýst um ágreining milli eigenda jarðanna Landakots og Auðnahverfis, ofan Reykjanesbrautar, í Vatnsleysustrandarhreppi um staðsetningu kennileitisins Klofa. Ekki er ágreiningur um önnur merki milli jarðanna og er staðsetning sunnanverðra Auðnaklofninga og Stórhæðar þannig ágreiningslaus. Kveður aðalstefnandi ágreining um legu þessa merkis, Klofa, fyrst hafa komi upp undir lok síðustu aldar. Fram að þeim tíma hafi staðsetning merkisins virst hafa verið ágreiningslaus. Aðalstefnandi sé eigandi jarðarinnar Landakots á Vatnsleysuströnd, fastanúmer 130865, og þar sé hún jafnframt fædd og uppalin en jörðin hafi verið í eigu eða ábúð fjölskyldu stefnanda allt frá árinu 1927. Að Landakoti liggi Auðnahverfi til vesturs, hafið til norðurs og Þórustaðir til austurs. Að sunnan liggi Landakotsjörðin um Keili í Reykjanesfjallgarði að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurhreppi. Þá kveður aðalstefnandi jarðarinnar Landakots vera getið í heimildum allt frá því um miðja 16. öld en jörðin hafi á þeim tíma verið í eigu Viðeyjarklausturs. Landamerkjabréf Landakots hafi verið undirritað 12. júní 1886 og þinglesið þremur dögum síðar en það hljóði þannig: „Landakoti á Vatnsleysuströnd tilheyrir land allt með gögnum og gæðum milli Þórustaða að norðanverðu og Auðnahverfis-jarðanna Auðna, Höfða og Bergskots - að sunnanverðu. – Landamerkin eru þessi: 1.Milli Þórustaða að norðanverðu og Landakots að sunnanverðu eru þessi landamerki: Sundsker, sem tilheyrir báðum jörðunum að helmingi hvorri; þaðan um hinar svonefndu Markaflúðir, sem liggja á sandinum beina stefnu í brunninn Djúpugröf; þaðan eptir eptir marksteinum og gömlu garðlagi, sem aðskilur tún jarðanna, allt upp að túngarði; þaðan beina stefnu eptir vörðum upp eptir heiðinni sunnanvert í rætur Keilis alla leið að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi. 2.Að sunnanverðu milli Landakots og Auðnahverfis (nefnil. Auðna, Höfða og Bergskots) eru landamerkin: Fyrir neðan flæðarmál: Markaós, sem er austasti ósinn, er gengur inn úr aðalós þeim, sem liggur í milli Landakotstanga og Sílalónsskers. Fyrir ofan flæðarmál eru mörkin við suðurenda stakkstæðis, sem Landakoti tilheyrir, og um krók eða hlykk þann, er sjávargarðar Landakots og Auðna mynda; þar sem þeir mætast; þaðan eptir járnþráðargirðingu í syðsta horn á sjávarkálgarði Landakots; þaðan um Brunnhóla sunnanverða eptir grjótgarði, sem þar er hlaðinn; þaðan eptir gömlu torfgarðlagi og járnþráðargirðingu um sunnanverðan Landakotshól; þaðan út að túngarði eptir gömlu grjótgarðlagi og járnþráðargirðingu; þaðan um Skálholt sunnanvert og um sunnanverða Auðnaklofninga yfir Stórhæð; þaðan í Klofa og eptir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keilir, allt að landi Krísivíkur í Grindavíkurhreppi.“ Hafi landamerkjabréf þetta verið samþykkt af eiganda Landakots, eiganda að nokkrum hluta Auðnahverfis og eiganda að hálfum Þórustöðum. Þá sé merkjum á milli Landakots og Auðnahverfis lýst með sambærilegum hætti í landamerkjabréfi Auðnahverfis sem jafnframt var undirritað 12. júní 1886 og þinglesið þremur dögum síðar. Þá kveður aðalstefnandi að ljóst hafi verið um nokkurra ára skeið að ágreiningur væri á milli aðalstefnanda og aðalstefnda Jakobs Árnasonar um staðsetningu Klofa. Þann 3. október 2002 hafi sýslumannsfulltrúi, Ásgeir Eiríksson, ásamt aðalstefnanda, aðalstefnda Jakobi Árnasyni og fulltrúum aðalstefndu HS Orku hf. gengið á merki milli jarðanna án þess að einhugur næðist um staðsetningu Klofa. Við það tækifæri hafi aðalstefnandi og dóttir hennar bent á Klofa, sem þær höfðu áður staðsett samkvæmt leiðsögn bókarinnar „Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi“ eftir Sesselju G. Guðmundsdóttur. Aðalstefndi Jakob Árnason hafi ekki komist heilsu sinnar vegna svo langt í göngunni, en sonur hans, sem hafi tekið þátt í allri göngunni fyrir hans hönd, hafi ekki fundið þann hól, sem þeir feðgar telji vera Klofa. Með bréfi, dagsettu 9. september 2009, hafi lögmaður aðalstefnanda farið þess á leit við sýslumanninn í Keflavík að hann boðaði til sáttarfundar í samræmi við 3. mgr. 6. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Með bréfi, dagsettu 16. september 2009, hafi fulltrúi sýslumannsins í Keflavík óskað eftir að lagður yrði fram uppdráttur af landamerkjum Landakots. Með bréfi, dagsettu 16. október 2009, hafi sýslumaður boðað aðila á sáttafund sem fram fór þann 28. október 2009. Viðstödd fundinn hafi aðalstefnandi ásamt dóttur sinni verið ásamt lögmanni sem og aðalstefndi Jakob ásamt syni sínum og fulltrúum aðalstefndu HS Orku hf. Aðilar hafi lagt fram gögn og gert grein fyrir sjónarmiðum sínum. Fundinum hafi lokið án þess að sættir tækjust. Aðalstefndu lýsa af sinni hálfu málsástæðum eins að breyttu breytanda og er ekki ágreiningur um aðkomu aðila að málsatvikum. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í aðalsök. Í fyrsta lagi telur aðalstefnandi það hafið yfir allan vafa að Klofi sé sá hóll sem staðsettur sé á framangreindum hnitum. Stefnandi kveður að ljóst sé að þegar gengið var frá landamerkjaskrám beggja, jarðarinnar Landakots annars vegar og Auðnahverfis hins vegar, árið 1886 hafi enginn ágreiningur verið uppi um legu landamerkisins Klofa. Báðar landamerkjaskrár séu undirritaðar af þáverandi eigendum beggja jarða. Á þeim tíma hafi ekki vafist fyrir neinum hvar Klofi var. Þá sé ekki heldur kunnugt um neinn ágreining um þetta atriði langt fram eftir 20. öldinni. Aðalstefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á rannsóknum Sesselju G. Guðmundsdóttur sem unnið hafi ítarlega örnefnaskráningu ásamt staðsetningu örnefna í stærstum hluta Vatnsleysustrandarhrepps. Við staðsetningu Klofa sem og verkið að öðru leyti hafi hún notið aðstoðar Lárusar Kristmundssonar frá Efri-Brunnastöðum sem fæddur hafi verið í Stakkavík í Selvogi árið 1931. Lárus hafi verið afar staðkunnugur í hreppnum, enda hafi hann verið refaskytta þar frá 17 ára aldri og allt fram til ársins 1999. Lárus hafi numið örnefnin af lærimeistara sínum á grenjum, Ólafi Péturssyni (1884-1964) frá Stóra-Knarranesi. Ábendingar frá staðkunnugum aðilum sem uppi hafi verið á fyrri hluta 20. aldar geti því ekki talist annað en afar áreiðanlegar að þessu leyti. Aðalstefnandi kveður Sesselju hafa gefið út bók sem reist sé á framangreindum rannsóknum og beri heitið „Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi (ofan Gamla-Keflavíkurvegarins)“. Bókin hafi fyrst komið út árið 1995 og hafi svo verið gefin út á ný árið 2007 í aukinni og endurbættri útgáfu. Á korti á bls. 81 í hinni síðarnefndu bók megi sjá öll örnefnin úr landamerkjalýsingu milli Landakots og Auðnahverfis ofan Reykjanesbrautar. Þar sjáist glöggt að Klofi sé staðsettur í samræmi við dómkröfu stefnanda, þ.e. rétt neðan og vestan við Keili. Hið sama megi sjá á korti á bls. 13. Á bls. 95 segi svo orðrétt: „Hóllinn Klofi stendur þarna efst í heiðinni vestan Keilis. Hann stendur hátt í landslaginu, er klofinn niður í rót og myndast því í hann eins konar hlið.“ Lýsing þessi eigi augljóslega við þann hól sem tilgreindur sé í dómkröfu stefnanda sem glöggt sé ráðið af ljósmyndum af honum. Í öðru lagi byggir aðalstefnandi á þeirri staðreynd að umræddur hóll sé sá eini á þessu svæði sem sé þess háttar kennileiti að unnt sé að miða merki við. Það liggi í hlutarins eðli að landamerki séu miðuð við áberandi kennileiti í náttúrunni. Sé slíkra kennileita ekki kostur með þéttu millibili sé því almennt tekin sjónhending í það næsta fremur en að lýsa í lítt áberandi kennileiti. Hóllinn Klofi eins og hann sé staðsettur í dómkröfu stefnanda standi hátt og sjáist í góðu skyggni allt frá Reykjanesbraut. Hann geti því ekki talist annað en áberandi kennileiti í náttúrunni. Hið sama gildi ekki um þann hól sem aðalstefndu hafi haldið fram að sé landamerkið Klofi en sá hóll falli algjörlega inn í hraunbreiðuna. Hefði ætlunin verið sú að lýsa landamerkjum í þá stefnu hefði því verið nærtækara að lýsa merkjum um sunnanverða Auðnaklofninga yfir Stórhæð og þaðan í suðvesturhorn Keilis. Það hafi hins vegar ekki verið gert, heldur lýst um hólinn Klofa svo sem áður greinir. Þá sé sá hóll sem samkvæmt dómkröfu stefnanda sé hóllinn Klofi klofinn og svari því vel til heitisins. Af hálfu aðalstefndu sé því haldið fram að hóllinn Klofi sé staðsettur norðaustan við þann hól sem aðalstefnandi telji Klofa. Séu merki á milli Landakots og Auðnahverfis dregin um þann hól skapist verulegt ósamræmi við landamerkjabréf jarðanna. Þannig segi í áðurnefndum landamerkjalýsingum bæði Landakots og Auðnahverfis að merkin liggi um sunnanverða Auðnaklofninga yfir Stórhæð, þaðan í Klofa og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili, allt að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurhreppi. Séu merkin dregin um þann hól sem aðalstefndu telja Klofa skeri þau suðvesturhorn Keilis í stað þess að liggja spölkorn sunnan við fjallið svo sem þau eigi að gera samkvæmt landamerkjabréfunum og geri, séu merkin dregin í samræmi við dómkröfu aðalstefnanda. Það fái augljóslega ekki staðist. Þá byggir aðalstefnandi kröfu sinni til frekari stuðnings á hefð. Land jarðarinnar Landakots hafi ávallt verið nytjað innan þeirra marka sem tilgreind séu í dómkröfu aðalstefnanda án þess að gerðar hafi verið athugasemdir af hálfu aðalstefndu eða fyrri eigenda umrædds lands jarða í Auðnahverfi. Það liggi því ljóst fyrir að land jarðarinnar hafi verið nytjað innan nefndra marka í samræmi við búskaparhætti og aðstæður á hverjum tíma í fullan hefðartíma áður en núverandi ágreiningur kom upp. Um lagarök vísar aðalstefnandi einkum til laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl., laga nr. 46/1905 um hefð sem og meginreglna íslensks eignarréttar um landamerki. Um málskostnaðarkröfu vísast til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök aðalstefndu í aðalsök og gagnsök. Dómkröfur gagnstefnenda í gagnsök eru þær sömu og koma fram í greinargerð aðalstefndu og verður því fjallað um þær í einu lagi. Þá verður fjallað um málsástæður aðalstefndu og gagnstefnendur í einu lagi. Dómkröfur aðalstefndu í aðalsök eru að aðalstefndu verði sýknuð af öllum kröfum aðalstefnanda og að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli jarðarinnar Landakots og Auðnahverfis á Vatnsleysuströnd, frá Auðnaklofningum að landi Krýsuvíkur, verði sem hér segir: Frá sunnanverðum Auðnaklofningum úr punkti merktum 151 á uppdrætti Tækniþjónustu SÁ ehf. dags. 23.12.2009 (hnit skv. hnitakerfi ISN93: A 339373.82 N 392020.04) í beinni línu um Klofa, merktan 152B (hnit A 342581.09 N 387622.10) og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili allt að landi Krýsuvíkur í Grindavíkurbæ. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi aðalstefnanda. Aðalstefndu telja að þar sem engar skýrar og skriflegar heimildir séu um hvar Klofi sé verði að leita að skýringum í landamerkjalýsingunum sjálfum og taka einnig mið af sögulegum og staðfræðilegum staðreyndum við lausn málsins. Fyrst og fremst verði að finn lausnina í landamerkjabréfunum sjálfum og setja sig í spor þeirra er sömdu landamerkjalýsingarnar. Taka verði mið af sögulegum og staðfræðilegum staðreyndum og svo ekki síst hvað hafi búið að baki ákvörðun um merkin. Samkvæmt lýsingum landamerkjabréfanna liggi línan spölkorn fyrir sunnan Keili og sú lýsing smellpassi við kröfulínu gagnstefnenda en lína aðalstefnanda sé langt fyrir sunnan eða 1.200 metrum. Fráleitt sé að sú fjarlægð teljist spölkorn, en skv. íslenskri orðabók merki spölur stutta leið og spölkorn „stuttur vegur, vegarspotti“. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að í landamerkjabréfi Auðnahverfis segir um landamerki milli Auðna og Breiðagerðis „... þaðan eftir vörðum upp heiðina, milli Auðna-Klofninga og Breiðagerðis-Skjólgarðs, spölkorn fyrir norðan nyrðri Keilisbróður (Litla-Hrút) alla leið að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi“. Þarna sé spölkorn sannarlega vel innan við 200 metra skv. viðurkenndum landamerkjum og væri ótrúlegt ef satt væri að orðið spölkorn hefði mismunandi merkingu innan sama landamerkjabréfs. Gagnstefnda hafi haldið því mjög á lofti að Klofi sá er hún vilji miða við sé sá eini sem komi til greina þar sem sá Klofi sé klofinn hóll og áberandi frá ströndinni séð. Gagnstefnendur bendi hins vegar á að þeirra Klofa megi sjá frá Auðnuklofningum og axlarháir barmar klofinnar og upphækkaðrar hraunhellu standi upp úr hraunbreiðunni. Helstu rök aðalstefnanda fyrir kröfum sínum séu þau að Sesselja Guðmundsdóttir, höfundur bókarinnar „Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi“, hafi rannsakað svo vel hvar Klofi gæti verið og hennar niðurstaða sé afdráttarlaust sú að Klofi sá er aðalstefnandi bendir á, sé hinn eini rétti. Sjónarmið stefndu eða fyrri eigenda í Auðnahverfi virðist ekki hafa komist að í þeim rannsóknum. Í fyrri útgáfu bókar Sesselju, frá 1995, sé uppdráttur á bls. 66 þar sem Klofi sé teiknaður um 1,6 km VSV af miðjum Keili og jafnframt segir í umfjöllun um hann á bls. 76: „Hóllinn Klofi hefur líklega fundist þarna efst í heiðinni vestan Keilis.“ og „Þetta er eini hóllinn á heiðinni sem gæti borið Klofanafnið með réttu“. Í síðari útgáfunni frá 2007 segir: „Hóllinn Klofi stendur þarna efst í heiðinn vestan Keilis“ „Á kortum fyrri útgáfu bókarinnar var Klofi settur á rangan stað.“ Á bls. 81 í síðari útgáfunni sé kort sem sýni Klofa aðeins norðar eða um 1,5 km vestur af miðju Keilis en hins vegar sé Klofi aðalstefnanda sýndur rúmum 2 km norðan við vestur frá miðju Keilis. Allt bendi til að rannsóknir Sesselju séu ekki óyggjandi og einnig að framsetning krafna aðalstefnanda á síðari árum hafi vegið nokkuð í þeim. Jafnframt sé eina heimildin um örnefni frá refaskyttu sem sé ekki frá jörðunum. Ekki sé að sjá að í landamerkjabréfum sé minnst á hól í sambandi við Klofa en Sesselja gangi út frá því sem vísu að Klofinn sé hóll. Þá sé ekki loku fyrir það skotið að sá klofi er aðalstefnandi vilji miða við hafi haft annað heiti en Klofi á þeim tíma er landamerkjabréfin hafi verið skráð. Þá kveða gagnstefnendur að þegar merki hafi verið ákveðin milli Landakots og Auðnahverfis hafi áður óskiptu landi vafalítið verið skipt út í hlutfalli við dýrleika jarðanna, þ.e. eftir jarðarhundruðum. Samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1703 hafi Landakot verið hálflenda svokölluð, því hún hafi ekki haft fyrirsvar, nema til helmings á móts við lögbýlisjarðir. Í jarðatali frá 1861 sé Auðnahverfið talið vera 21,9 hundruð en Landakot 5,5 hundruð. Hlutföll jarðanna í heiðarlandi eftir þessu að dæma séu 20,1% hjá Landakoti en 79,9% hjá Auðnahverfi en kröfur eiganda Landakots geri ráð fyrir að um helmingur heildarlandsvæðisins ofan Reykjanesbrautar komi í hennar hlut. Hið umdeilda svæði sé ofan Reykjanesbrautar en Auðnaklofningar séu við hana. Samkvæmt þessu sé mjög ólíklegt að merkin milli jarðanna í öndverðu hafi verið ákveðin í heiðarlandinu um Klofa gagnstefndu því það hafi verið andstætt meginreglu þeirri er fram kemur í landskiptalögum og byggist á ómunahefð að við skipti á óskiptu landi tveggja eða fleiri jarða skuli fara eftir jarðarhundruðum. Skv. núgildandi landskiptalögum skuli fara eftir jarðatali frá 1861, finnist jarðirnar þar. Ef farið væri eftir þessari reglu við hlutföllun heiðarlandsins myndi landamerkjalínan vera næstum alveg þar sem kröfulína aðalstefndu liggur. Vísa gagnstefnendur til útreikninga Ísleifs Jakobssonar svo og til uppdráttar sem liggi fyrir í málinu. Á þeim uppdrætti sé punkturinn „1861“ á Krýsuvíkurlínunni sem sé rétt við punkt 153B. Megi af þessu draga þá ályktun að bændur hafi á 19. öld haft í huga jarðamatið er merki voru ákveðin og að Klofi sé þar sem aðalstefndu haldi fram. Hlutföll samkvæmt fasteignamati frá 1922 séu 91 á móti 35 eða 72,2% hjá Auðnahverfi. Séu þau hlutföll notuð við ákvörðun landamerkjanna yrði endapunkturinn aðeins sunnar, merktur „1922“ á dskj. 24, en þó ekki í námunda við punkt aðalstefnanda, merktan 158 á sama uppdrætti. Aðalstefndu halda því fram að í landamerkjalínu þeirra sé að finna vörður og steinahleðslur sem gefi til kynna að um landamerki sé að ræða. Engar slíkar vörður sé að finna í línu aðalstefnanda en hins vegar sé að finna vörður á viðurkenndum suðurmerkjum Auðnahverfis gagnvart Breiðagerði. Þetta gefi vísbendingar um að lína aðalstefndu sé rétt. Gagnstefnendur og aðalstefndu vísa til 1.-6. gr. laga um landamerki nr. 41/1919, laga nr. 46/1905 um hefð, landskiptalaga nr. 46/1941 og meginreglna íslensks eignarréttar um landamerki. Málsástæður og lagarök gagnstefndu í gagnsök. Gagnstefnda mótmælir kröfugerð gagnstefnenda og telur hana ekki fá stoð í landamerkjabréfum eða öðrum heimildum sem varða landamerki á svæðinu. Gagnstefnda mótmælir að ekki séu til skýrar og skriflegar heimildir um það hvar staðinn Klofa sé að finna. Því til áréttingar vísar gagnstefnda um staðsetningu Klofa til rits Sesselju G. Guðmundsdóttur, „Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi (ofan Gamla-Keflavíkurvegarins), 2. útgáfu.“ Þá mótmælir gagnstefnda því að hafa með einhverjum hætti haft áhrif á niðurstöður Sesselju um staðsetningu Klofa. Hið rétta sé að Sesselja hafði áður en 1. útgáfa nefndrar bókar kom út árið 1995 árum saman safnað örnefnum í óbyggðu landi Vatnsleysustrandarhrepps og fengið þau staðfest af staðkunnugum. Hún hafi haldið þessu starfi sínu áfram og bætt ýmsu við í 2. útgáfu bókarinnar sem út kom árið 2007. Heimildarmaður Sesselju um staðsetningu Klofa hafi verið Lárus Kristmundsson sem gekk með henni að þessum sérkennilega hól svo sem sjá megi á mynd í skjölum málsins. Hann hafi þekkt hólinn Klofa vel frá því hann til margra ára fór um svæðið með Ólafi Péturssyni, bónda í Stóra-Knarranesi, í því skyni að útrýma tófu. Ólafur hafi verið þaulkunnugur Strandaheiðinni sem og fjalllendinu umhverfis Keili og Keilisbræður, enda smali og grenjaskytta til margra ára í þessum hluta hreppsins. Upplýsingar um staðsetningu örnefna á þessu svæði sem frá þessum mönnum stafi geti því ekki talist annað en áreiðanleg heimild. Sesselja G. Guðmundsdóttir sé ekki einungis höfundur áðurnefndrar bókar heldur njóti hún mikils trausts í sveitarfélaginu fyrir rannsóknir sínar á óbyggðum svæðum þess og sé iðulega kölluð til þegar greina þurfi frá staðsetningu örnefna eða staðháttum að öðru leyti. Það sé því ljóst að heimildargildi rannsókna hennar sé almennt viðurkennt. Öllum tilraunum gagnstefnenda til að varpa rýrð á heiður hennar sem fræðimanns sé því harðlega mótmælt sem tilhæfulausum. Gagnstefnda mótmælir þeirri málsástæðu gagnstefnenda að kröfulína þeirra sé í samræmi við lýsingu landamerkjabréfa jarðanna þar sem segir að merkin liggi „yfir Stórhæð; þaðan í Klofa og eptir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keilir“, með sömu rökum og fram komi í stefnu í aðalsök. Svo sem fram komi bæði í gagnstefnu og greinargerð í aðalsök merki orðið spölur m.a. stutta leið eða vegarspotta samkvæmt íslenskri orðabók og orðið spölkorn stuttur vegur eða vegarspotti samkvæmt sömu heimild. Það liggi því fyrir og sé með tilvitnunum í framangreindar skýringar í íslenskri orðabók viðurkennt af hálfu gagnstefnenda að um vegalengd sé að ræða. Þar af leiðandi fái kröfulína gagnstefnenda sem sker suðvesturhorn Keilis augljóslega ekki staðist, enda liggi hún fráleitt spölkorn fyrir sunnan fjallið. Þá sé öllum staðhæfingum gagnstefnenda um að vegalengdin spölkorn hafi einhverja fyrirfram ákveðna skírskotun hafnað, enda ljóst að um teygjanlega einingu sé að ræða. Þá mótmælir gagnstefnda þeirri fullyrðingu að ekki sé reginmunur á þeim hól sem gagnstefnda telur að sé Klofi og þeirri hraunhellu sem gagnstefnendur miða við í því sambandi, enda standi sá hóll sem gagnstefnda telji að sé Klofi hátt í landslaginu og sjáist allt frá Reykjanesbraut. Til marks um þann augljósa mun sem á þessum kennileitum sé megi benda á að þegar gengið hafi verið á merki þann 3. október 2002, hafi gagnstefnendur ekki fundið umrædda hraunhellu. Hún geti því vart verið áberandi í landslaginu eða til þess fallinn að vera landamerki. Þá mótmælir gagnstefnda þeirri málsástæðu að landamerki á milli tveggja sjálfstæðra jarða hafi verið dregin á grundvelli dýrleika þeirra þegar þau voru skráð seint á 19. öld. Þess misskilnings virðist gæta hjá gagnstefnendum að við gerð landamerkjabréfa Landakots og Auðnahverfis hafi óskiptu landi verið skipt. Það hafi hins vegar að sjálfsögðu ekki verið svo, enda hafi önnur jörðin aldrei verið hluti af hinni eða þær átt óskipt land af öðrum ástæðum. Um sé að ræða tvær sjálfstæðar jarðir með sjálfstæð landamerki og hafi skrásetning þeirra og þinglýsing árið 1886 ekki falið í sér annað en staðfestingu á því sem áður var talið gilda. Tilvísun gagnstefnenda til landskiptalaga nr. 46/1941 sé óskiljanleg, enda eigi þau einungis við þegar verið sé að skipta óskiptu landi einstakra jarða. Þau komu því eðli málsins samkvæmt ekki til skoðunar við skrásetningu landamerkja á grundvelli laga nr. 5/1882 um landamerki eða síðari laga um sama efni, enda hafi þau ekki tekið gildi á þeim tíma auk þess sem gildissvið þeirra sé allt annað. Þá mótmælir gagnstefnda þeirri staðhæfingu gagnstefnenda sem rangri að dýrleiki einstakra jarða samkvæmt fornu mati endurspegli stærð þeirra. Hið forna mat sé almennt talið miðað við fóðurgildi jarða, þ.e. hversu mörg kúgildi jörð geti borið í meðalári. Við þetta hafi verið miðað í jarðatali Johnsens sem hafi komið út árið 1848. Í Nýrri jarðabók fyrir Ísland sem út kom árið 1861 hafi hinni fornu verðeiningu hundraði verið haldið, en að baki henni hafi kúgildi ekki lengur staðið heldur slegin mynt, og skyldi hver jörð metin til peningaverðs „að því sem slíkar jarðir verða sanngjarnlega seldar eptir gæðum sínum“. Dýrleiki jarðar sé því fyrst og fremst heimild um landgæði fyrr á tímum en ekki stærð jarðar eða víðáttu. Þetta fáist glöggt séð með samanburði á dýrleikamati annarra jarða í Vatnsleysustrandarhreppi og stærð þeirra samkvæmt útreikningum Tækniþjónustu SÁ ehf. Í því sambandi nægi að nefna að heildarstærð Kálfatjarnarkirkjutorfu, samkvæmt útreikningum Tækniþjónustu SÁ ehf., sé 1.136 ha en heildarstærð Stóru- og Minni-Vatnsleysu aftur á móti 3.821,9 ha. Engu að síður sé mat þessara jarða í hundruðum samkvæmt fasteignamati 1922 nánast hið sama eða 154 hundruð í fyrrnefnda tilvikinu og 157 hundruð í hinu síðarnefnda. Hið sama sé að segja um dýrleika þessara jarða samkvæmt eldri jarðamötum. Þegar landgæði Landakots séu borin saman við landgæði Auðnahverfis sé augljóst af hverju munur á dýrleikamati jarðanna stafi. Í Landakoti sé sandfjara fyrir neðan allan norðurhluta túnsins. Sandfok hafi því verið verulegt í landi Landakots fyrr á árum, allt þar til gripið var til aðgerða til að hefta það á fyrri hluta 20. aldar. Þannig hafi sandfok alla tíð valdið spjöllum á túnum jarðarinnar og lélegri sprettu á uppgræddum sandbökkum. Í Auðnahverfi sé hins vegar ekki sandur í fjörunni heldur stórgrýti og klappir og þangi vaxin sker þegar utar dragi. Þar sé því ekki sandfok með tilheyrandi spjöllum. Þá sé óumdeilt að ræktanlegt land Landakots sé því sem næst helmingi minna en ræktanlegt land Auðnahverfis. Þannig hafi Landakotsjörðin ekki verið eins grasgæf og Auðnahverfi og þar með mun minni að gæðum. Loks mótmælir gagnstefnda þeirri málsástæðu gagnstefnenda að vörður og steinahleðslur gefi einhverja vísbendingu um legu landamerkja á þessu svæði, enda fáist ekki séð að hún eigi nokkra stoð í landamerkjabréfum jarðanna eða öðrum gögnum málsins. Mikið sé um vörður og steinahleðslur á þessu landsvæði sem reistar hafi verið af gangandi fólki og grenjaskyttum á árum áður. Slíkar vörður og hleðslur séu hins vegar ekki á nokkurn hátt til marks um legu merkja á svæðinu. Niðurstöður. Í máli þessu er ekki ágreiningur um annað en hvar Klofi í Strandarheiði, samkvæmt Landamerkjabók fyrir jörðina Landakot í Vatnsleysustrandarhreppi frá 1886, er staðsettur. Eins og rakið hefur verið að framan, segir í lýsingu á landamerkjum milli Landakots og Auðnahverfis að norðan að merkin séu „ um sunnanverða Auðnaklofninga yfir Stórhæð, þaðan í Klofa og eptir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keilir, allt að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi.“ Í landamerkjalýsingu frá sama tíma segir um landamerki jarðanna Landakots, Auðna, Höfða og Bergskots, sem mynda Auðnahverfi, að mörkin séu „ þaðan um Skálholt sunnanvert og um sunnanverða Auðna-Klofninga yfir Stórhæð, þaðan í Klofa og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili, allt að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi.“ Í hvorugri landamerkjalýsingunni er minnst á vörður sem kennileiti. Dómurinn gekk á vettvang frá Auðnaklofningum upp að þeim Klofa sem aðalstefnandi telur vera hinn rétta Klofa og þaðan á þann Klofa sem gagnstefnendur telja vera hinn rétta Klofa. Fyrir dóminn kom Sesselja G. Guðmundsdóttir og kvaðst hafa stundað örnefnarannsóknir frá árinu 1985 og eingöngu á Reykjanesi. Gekk hún einnig á vettvang með dóminum. Kvaðst hún fyrst hafa heyrt um nafnið Klofa á árunum 1985 til 1990 og rekist á nafnið í örnefnaskrá og landamerkjabókum. Lárus Kristmundsson, bóndi og refaskytta á Efri-Brunnastöðum á Strönd, hefði gengið með henni á Klofa en hann hefði þekkt mjög vel til á heiðinni. Hann hefði gengið með henni beint á þann Klofa sem aðalstefnandi telji vera hinn rétta Klofa. Kvað hún Lárus hafa byrjað á grenjum um 17 ára aldur með Ólafi Péturssyni, bónda á Stóra-Knarrarnesi á Strönd, og hefði Ólafur verið hans lærimeistari. Kvaðst Sesselja ekki hafa leitað til aðalstefnanda við rannsóknir sínar og ekki fyrr en á árunum 2003-2005 hefði hún fyrst heyrt um deilu aðila máls þessa og þá á fundi með hitaveitu Suðurnesja. Aðspurð um skrif hennar um Klofa í fyrri bók hennar og það misræmi sem kæmi fram um Klofa í bókum hennar, kvaðst hún hafa verið varkár í fullyrðingum um örnefni og í fyrstu hefði hún eingöngu haft landamerkjalýsingar, örnefnaskrár og fullyrðingar Lárusar um það hvar Klofa væri að finna, en hann hefði ætíð verið mjög varkár í fullyrðingum sínum. Þá hefði Lárus gengið beint á þann Klofa með henni og ekki verið í vafa um hvaða hól væri að ræða. Eftir útgáfu fyrri bókarinnar hefði hún gengið á hólinn auk þess sem hún hefði farið með ljósmyndir af heiðinni til Gunnars Erlendssonar, bónda á Kálfatjörn, og sýnt honum. Hann hefði þar séð ljósmyndir af þeim Klofa sem aðalstefnandi telji vera hinn rétta Klofa og hann upplýst óspurður að myndirnar væru af Klofa. Í fyrstu hefði hún eingöngu haft loftmyndir af svæðinu en þegar seinni bókin var skrifuð þá hefði hún haft GPS-staðsetningarhnit á hólinn og því hefði hún getað fullyrt að um Klofa væri að ræða og staðsett hann rétt á korti. Kvaðst hún hafa gengið heiðina með aðalstefnda, um 2005/6 og þau fyrst gengið á „Klofa aðalstefnanda“ og síðan á „Klofa aðalstefndu.“ Hefði aðalstefndu talið að það væri hinn eini sanni Klofi. Sesselja kvað Klofa vera mjög gagnsætt heiti og standa hátt í heiðinni en hún teldi víst að „báðir Klofarnir“ sæjust frá Auðnaklofningum. Kvaðst hún ekki vera í vafa um að sá Klofi sem aðalstefnandi teldi vera hinn rétta Klofa, væri sá Klofi sem vísað væri til í landamerkjabréfum. Aðalstefndi kveður rétt að Klofi aðalstefnanda sé meira áberandi í náttúrunni, en báðir „Klofarnir“ séu hins vegar áberandi í náttúrunni. Engin bein vitni hafi staðfest að Klofi aðalstefnanda sé hinn rétti Klofi en vitnið Sesselja byggi m.a. á frásögnum annarra sem nú séu látin. Þá sé Klofi aðalstefnanda um 1,2 kílómetrum fyrir sunnan Keili og geti sú vegalengd ekki talist spölkorn þar sem spölkorn, sem nefnt sé í landamerkjalýsingu á milli Auðnahverfis og Breiðagerðis, sé um 200 metrar. Þá sé mikið ójafnvægi á milli jarðanna með tilliti til dýrleika jarðanna, sé miðað við Klofa aðalstefnanda. Þá hafi Landakot verið „hálflenda“ og geti því ekki verið stærri að flatarmáli en óskipt jörð. Aðalstefnandi byggir á því að útilokað sé að sá Klofi sem gagnstefnendur telji vera hinn rétta Klofa, sé sá Klofi sem átt sé við í landamerkjalýsingunni frá 1886, þar sem skurðlínan muni þá fara utanvert í fjallið Keili en ekki sunnanvert við það eins og línan myndi gera, væri Klofi aðalstefnanda hinn rétti Klofi. Gagnstefnendur halda því meðal annars fram, málsástæðum sínum til stuðnings, að landgæði jarðanna Landakots og Auðnatorfunnar hafi ráðið um landamerki á milli jarðanna. Mótmælti gagnstefndi því að dýrleiki jarða endurspeglaði flatarmál jarðarinnar. Tekur dómurinn undir það með aðalstefnanda að dýrleiki jarðanna að fornu skeri ekki úr um landamerki þeirra. Ekki er ágreiningur um gildi þeirra landamerkjabréfa sem lögð hafa verið fyrir dóminn. Þegar öll þau gögn eru virt sem liggja fyrir í málinu verður ekki, svo óyggjandi sé, dregin sú ályktun að Klofi, sem aðalstefnandi kveður vera hinn rétta Klofa, sé sá Klofi sem vísað er til í landamerkjabréfum frá 1886. Á hinn bóginn eru í ljósi staðhátta, svo og rannsókna og vitnisburðar Sesselju G. Guðmundsdóttur, sem staðsetti Klofa samkvæmt ábendingum kunnugra manna, miklar líkur fyrir því að Klofi aðalstefnanda sé hinn rétti Klofi. Þá verður líka að horfa til þess að þegar horft er frá Auðnaklofningum til suðurs í átt að Keili, má sjá með berum augum það kennileiti sem aðalstefnandi telur vera hinn rétta Klofa, en sá Klofi sem gagnstefnendur telji vera hinn rétta Klofa fellur að nokkru inn í landslagið auk þess sem áþekkir hólar, mismunandi klofnir, eru á því sama svæði. Svo er ekki með þann Klofa sem aðalstefnandi telur vera þann rétta. Þá eru heldur engin gögn sem styðja kröfu gagnstefnenda. Sé lína dregin frá Auðnaklofningum í gegnum „Klofa“ gagnstefnenda, lendir línan utan í fjallinu Keili, en sé línan dregin í gegnum „Klofa“ aðalstefnanda, lendir línan, frá Auðnaklofningum séð, sunnan megin við Keili. Aðilar deila um hugtakið „spölkorn“ og telja gagnstefnendur þann spotta ekki geta verið um 1,2 kílómetra, sem sé frá hlíðum Keilis að Klofa aðalstefnanda. Telur dómurinn að annars vegar sé um að ræða línu sem sker háls sem gengur sunnan út frá Keili og hins vegar línu sem sé spölkorn sunnan við Keili, séð frá Auðnaklofningum. Aðalstefndu halda því fram að í landamerkjalínu þeirra sé að finna vörður og steinahleðslur sem gefi til kynna að um landamerki sé að ræða en engar slíkar vörður sé að finna í línu aðalstefnanda. Þá sé að finna vörður á viðurkenndum suðurmerkjum Auðnahverfis gagnvart Breiðagerði. Þetta gefi vísbendingar um að lína aðalstefndu sé rétt. Í hvorugri landamerkjalýsingunni, sem snúa að umþrættum landamerkjum, eru vörður nefndar og verður því ekki stuðst við vörður þær er sáust á heiðinni við vettvangsgönguna en óljóst er frá hvaða tíma þær vörður eru og af hvaða ástæðum þær hafa verið hlaðnar. Hafa þær því ekkert gildi við mat á því hvar umþrætt landamerkjalína liggur. Þegar þetta allt er virt verður að telja að svo miklar líkur séu fyrir því að krafa aðalstefnanda eigi við rök að styðjast, að leggja verði sönnunarbyrðina á gagnstefnendur um að sá Klofi sé ekki sá rétti. Sú sönnun hefur ekki tekist. Verður krafa aðalstefnanda því tekin til greina eins og segir í dómsorði og aðalstefnandi sýknaður af kröfum gagnstefnenda. Með hliðsjón af úrslitum málsins ber aðalstefndu, Jakobi Árnasyni og HS Orku hf., að greiða aðalstefnanda máls þessa, Margréti Guðnadóttur, 1.800.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar og virðisaukaskatts. Dóminn kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Landamerki milli jarðanna Landakots og Auðnahverfis á Vatnsleysuströnd liggja þannig: Frá sunnanverðum Auðnaklofningum, með GPS-hnitin A 339373.82 og N 392020,04, yfir Stórhæð, þaðan í Klofa með GPS-hnitið A 342667,96 og N 386350,41, og eftir þeirri stefnu spölkorn fyrir sunnan Keili, allt að landamerkjum við Krýsuvík í Grindavíkurhreppi. Gagnstefnda er sýkn af kröfum gagnstefnenda. Aðalstefndu, Jakob Árnason og HS Orka hf., greiði aðalstefnanda máls þessa, Margréti Guðnadóttur, 1.800.000 króna
Mál nr. 364/2009
Kærumál Framsal
Úrskurður héraðsdóms, um að staðfesta ákvörðun dómsmálaráðherra frá 11. maí 2009 um að framselja X til Póllands, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2009, þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 11. maí 2009 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal varnaraðila byggist á því að hann sé grunaður um tvö refsiverð brot á árinu 2006 svo sem greinir í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 13/1984 má synja um framsal ef mannúðarástæður mæla gegn því svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Dómsmálaráðherra hefur metið aðstæður í þessu máli svo, að slíkar ástæður standi ekki gegn framsali varnaraðila. Ekki eru efni til að dómstólar hnekki því mati. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 224/2007
Verksamningur Uppsagnarfrestur Skaðabætur Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
J ehf. hafði frá 1996 annast í verktöku vinnslu á fiskhausum og hryggjum í fasteignum L hf. og með vélum og tækjum síðargreinda félagsins en aðilar voru sammála um að komist hefði á munnlegur samningur um þetta samstarf. L hf. sagði þessum samningi upp með eins mánaðar fyrirvara. J ehf. taldi að uppsagnarfrestur samningsins hefði verið sex mánuðir og krafðist skaðabóta vegna fjártjóns sem hlotist hefði af því að samningnum hefði verið slitið með of skömmum fyrirvara. Á það var fallist með félaginu að hinn munnlegi samningur hefði verið í samræmi við skrifleg drög að samningi milli aðila frá 1996, að frátöldum breytingum á greiðslufyrirkomulagi sem gerðar höfðu verið 1999, en í drögunum hafði verið gert ráð fyrir sex mánaða uppsagnarfresti. Hefði L hf. ekki fært sönnur á að hinum munnlega samningi hefði verið breytt árið 1999 í samræmi við efni annarra samningsdraga þar sem uppsagnarfresturinn var styttur í tvo mánuði. Þá var ekki talið að L hf. hefði verið heimilt að stytta einhliða umsaminn uppsagnarfrest með þeim rökum að hann teldi að J ehf. hefði í hyggju að hefja samkeppni við sig. Því yrði að leggja til grundvallar að J ehf. hefði átt rétt til sex mánaða uppsagnarfrests. Hins vegar var ekki fallist á að félagið hefði lagt fram nægileg gögn um fjártjón sitt svo hægt væri að fella efnisdóm á kröfu þess og var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2007. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 19.700.608 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. september 2005 til 7. desember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hófu áfrýjandi og Hnotskurn ehf., sem síðar var sameinað stefnda, samstarf í ársbyrjun 1996 um þurrkun á fiskhausum og hryggjum í fasteignum stefnda í Þorlákshöfn og með vélum og tækjum hans. Stefndi sagði upp samningi um þetta við áfrýjanda 3. ágúst 2005 með eins mánaðar fyrirvara. Deila málsins lýtur einkum að því hvort stefndi hafi bakað áfrýjanda bótaskylt tjón með því að segja upp fyrrnefndum samningi með of skömmum fyrirvara en áfrýjandi heldur því fram að hann hafi átt rétt til sex mánaða uppsagnarfrests. Við upphaf samstarfsins sendu fyrirsvarsmenn Hnotskurnar ehf. áfrýjanda drög að verksamningi á milli þeirra um fyrrnefnda fiskþurrkun. Í framburði fyrirsvarsmanna beggja aðila fyrir héraðsdómi kemur fram að drögin hafi verið send áfrýjanda en þau „dagað uppi“. Aðilar eru sammála um að komist hafi á munnlegur verksamningur á milli þeirra árið 1996. Þá greinir hins vegar á um hvort hinn munnlegi samningur hafi verið sama efnis og fyrrnefnd samningsdrög. Ágreiningur þeirra um málsatvik lýtur einkum að því hvort ákvæði 8. gr. samningsdraganna hafi orðið hluti af hinum munnlega verksamningi en þar segir að samningnum megi segja upp með sex mánaða fyrirvara. Áfrýjandi staðhæfir að hinn munnlegi verksamningur hafi verið sama efnis og samningsdrögin. Þessu mótmælir stefndi. Óumdeilt er hins vegar að hinn munnlegi samningur hafi tekið breytingum 1999, en þá var ákveðið að áfrýjandi skyldi fá í sinn hlut 32,5% af verðmæti vöru hvers gáms við verksmiðjuvegg en samhliða þessu tók hann til viðbótar að sér að sjá um á sinn kostnað söfnun og flutning á hráefni til vinnslunnar frá Reykjavík, Reykjanesi og Suðurlandi. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að ákvæði samningsdraganna hafi verið í ósamræmi við framkvæmd á hinu munnlega samkomulagi þegar frá eru taldar fyrrnefndar breytingar sem óumdeilt er að gerðar voru 1999. Þegar til þess er litið að verk­samningurinn fól í sér viðvarandi og gagnkvæmt kröfuréttarsamband var brýnt að samið yrði um hvernig því yrði lokið og var ákvæði samningsdraganna um uppsögn því eðlilegur efnisþáttur verksamningsins. Þegar framangreint er virt verður talið að umrædd samnings­drög feli í sér lýsingu á inntaki þess munnlega samnings sem gerður var á milli aðila 1996 að frátöldum fyrrnefndum breytingum 1999. Stefndi byggir á því að frá árinu 1999 hafi verksamningur aðila tekið mið af öðrum samningsdrögum sem einnig eru óundirrituð en samkvæmt 13. gr. þeirra sé uppsagnarfrestur verksamningsins tveir mánuðir. Viðurkennir stefndi að fyrirsvars­menn hans hafi einnig samið þessi samningsdrög. Af hálfu áfrýjanda er því borið við að þessi drög hafi aldrei verið send honum og vísar hann því á bug að efni hins munnlega verksamnings hafi verið breytt í samræmi við þau. Þegar litið er annars vegar til þess að stefndi hefur ekki fært sönnur á að samningsdrögin hafi verið send áfrýjanda og hins vegar til þess að hann fylgdi heldur ekki sjálfur efni þeirra við uppsögn verksamningsins hvað tveggja mánaða uppsagnarfrest varðar, verður ekki talið að hann hafi fært sönnur á að hinum munnlega samningi hafi verið breytt í samræmi við efni þeirra. Loks er því haldið fram af hálfu stefnda að áfrýjanda hafi ekki borið lengri uppsagnarfrestur en einn mánuður þar sem hann hafi brotið trúnaðarskyldu sína gagnvart stefnda sem leidd verði af verksamningnum. Þannig hafi áfrýjandi verið að koma á fót fiskþurrkun í Mosfellsbæ í samkeppni við stefnda. Áfrýjandi mótmælir því að hann hafi brotið trúnaðarskyldur sínar. Í því sambandi bendir hann á að umsókn um leyfi til að stunda fiskþurrkun í Mosfellsbæ hafi verið lögð fram með vitund stefnda. Af hálfu stefnda er þessari staðhæfingu mótmælt. Samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti var enginn samningur gerður á milli aðila sem bannaði áfrýjanda að vinna að fiskþurrkun fyrir aðra en stefnda. Það lægi hins vegar í hlutarins eðli að verktakinn mætti ekki stunda samkeppni við verkkaupa. Samkvæmt 1. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 hafa lögin það meðal annars að markmiði að efla virka samkeppni og vinna gegn skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þeirra eru allir samningar milli fyrirtækja sem hafa að markmiði að koma í veg fyrir samkeppni bannaðir. Þegar til þessa er litið verður ekki talið að stefndi hafi fært fram haldbær rök fyrir því að honum hafi verið heimilt að lögum að stytta einhliða hinn sex mánaða uppsagnarfrest með þeim rökum að hann teldi hættu á að áfrýjandi hefði í hyggju að hefja samkeppni við sig. Stefndi hefur ekki haft uppi þá málsástæðu að honum hafi verið heimilt að rifta verksamningnum vegna brostinna forsendna og kemur hún því ekki til úrlausnar. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að áfrýjandi hafi átt rétt til sex mánaða uppsagnarfrests þegar stefndi sagði upp fyrrnefndum verksamningi milli þeirra 3. ágúst 2005. II. Áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir fjártjóni þar sem honum hafi á ólögmætan og saknæman hátt verið gefinn fimm mánuðum of skammur uppsagnarfrestur á verksamningi aðila um þurrkun á þorskhausum og hryggjum. Í gögnum málsins hefur hann reifað bótakröfu sína í fjórum liðum. Stefndi mótmælir öllum liðum í kröfu áfrýjandans sem vanreifuðum og ósönnuðum. Áfrýjandi gerir kröfu um bætur fyrir tjón vegna tapaðrar framlegðar. Krafan er ekki studd öðrum gögnum en útreikningum áfrýjanda sjálfs svo og yfirlýsingu endurskoðanda hans um að útreikningurinn sé miðaður við fyrstu átta mánuði ársins 2005 og að stjórnendur hafi flokkað tekjur og kostnað eftir starfsþáttum í þeim tilgangi að sérgreina þann hluta rekstursins er tilheyri fiskþurrkun í Þorlákshöfn. Af hálfu stefnda er þessum einhliða útreikningi mótmælt, auk þess sem á það er bent að afkoman hafi almennt verið verri seinni hluta árs og því sé viðmiðunargrundvöllurinn rangur. Gegn mótmælum stefnda verða einhliða útreikningar áfrýjanda á fjártjóni hans ekki lagðir til grundvallar. Áfrýjanda var í lófa lagið að leggja fram viðhlítandi gögn um tjón sitt, eftir atvikum með matsgerð dómkvadds matsmanns, til þess að unnt yrði að ákveða raunverulegt tjón hans. Þá gerir áfrýjandi kröfu um bætur fyrir tjón vegna greiðslu launa í uppsagnarfresti, rekstrarleigu bifreiða og leigu á íbúðarhúsnæði. Hann hefur hvorki lagt fram launaseðla vegna greiddra launa né leigusamninga og kvittanir vegna húsaleigugreiðslna. Loks hefur áfrýjandi heldur ekki lagt fram gögn úr bókhaldi sínu um nýtingu einstakra bifreiða sem hefðu geta orðið viðhlítandi grunnur mats á fjártjóni hans. Að framangreindu virtu liggja ekki fyrir nægileg gögn um fjártjón áfrýjanda til að unnt sé að fella efnisdóm á kröfu hans. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 30. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af J.H.S. ehf.,Völuteigi 4, Mosfellsbæ, á hendur Lýsi hf., Fiskislóð 5-9, Reykjavík, með stefnu birtri 25. apríl 2006. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 19.700.608 kr. ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. september 2005 til 7. desember 2005, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 7. desember 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu skv. mati dómsins. Til vara er þess krafist að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Málavextir. Í ársbyrjun 1996 hófu stefnandi og Hnotskurn ehf. samstarf um þurrkun á fiskhausum og hryggjum. Stefnandi er þjónustufyrirtæki sem var stofnað sérstaklega til að taka að sér rekstur þurrkverksmiðju Hnotskurnar ehf. í Þorlákshöfn. Við upphaf samstarfsins voru gerð drög að verksamningi en þau voru aldrei undirrituð. Samningsdrögin voru samin af Hnotskurn ehf. Í 8. gr. kom fram að uppsagnarfrestur hans væri sex mánuðir. Hnotskurn ehf. var sameinað stefnda samkvæmt samrunaáætlun, dags. 30. júní 2004, sem samþykkt var á hluthafafundi 13. september 2004. Stefndi tók þá við réttindum og skyldum Hnotskurnar ehf. í samningssambandi fyrirtækisins við stefnanda. Með ábyrgðarbréfi, dags. 3. ágúst 2005, sagði stefndi samningnum við stefnanda upp með eins mánaðar fyrirvara og batt þannig enda á samstarf og samningssamband sem hafði staðið yfir í níu og hálft ár. Í bréfinu kemur fram að ástæða uppsagnarinnar sé einkum sú að stefndi hyggist endurskipuleggja þennan þátt í starfsemi sinni, enda hafi afkoman verið óviðunandi. Einnig telur stefndi að hagsmunaárekstrar verði ef fyrirætlanir stefnanda um stofnun sambærilegs rekstrar í eigin nafni yrðu að veruleika. Í framhaldi af uppsögn samningsins fóru fram viðræður milli aðila um uppgjör á viðskiptum þeirra sem báru ekki árangur og var mál þetta því höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að samkvæmt óundirrituðum samningi frá 1. janúar 1996, sé kveðið á um sex mánaða uppsagnarfest. Stefndi kaus aftur á móti að ljúka honum með einungis eins mánaða fyrirvara. Stefnandi varð fyrir tjóni vegna þessarar ólögmætu uppsagnar á verksamningi sem verið hafði í gildi í níu og hálft ár. Stefnandi krefst því efndabóta til að verða eins settur og ef samningurinn hefði verið efndur réttilega. Þannig er bæði krafist bóta fyrir missi framlegðar og tjón sem stefnandi varð fyrir vegna uppsagnarinnar. Samtala þeirra bóta leiðir til sömu fjárhagslegu niðurstöðu og réttar efndir samningsins hefðu gert. Tjónstímabilið er 5 mánuðir, frá 3. september 2005 til 3. febrúar 2006, þ.e. frá uppsögn stefnda til loka uppsagnarfrests að frádregnum þeim eina mánuði af sex sem stefndi stóð við. Verður nú gerð nánari grein fyrir hverri málsástæðu og kröfu stefnanda fyrir sig. Um uppsagnarákvæði samningsins: Meginregla íslensks réttar er að samningsgerð sé frjáls, bæði um efni og form. Munnlegir og skriflegir samningar eru jafngildir og ekki þarf að undirrita samninga til að þeir komist á og séu bindandi. Þrátt fyrir að undirritun hafi ekki átt sér stað er ljóst að samningssamband komst á í samræmi við ákvæði samningsins. Aðilar höguðu samstarfi sínu í samræmi við samninginn eins og sjá má með því að bera saman ákvæði samningsins og háttsemi samningsaðila. Samningurinn er níu greinar og óumdeilt er að samband aðilanna var með þeim hætti sem kveðið er á um í 1.-7. gr. og 9. gr. mælir fyrir um varnarþing. Stendur þá eingöngu eftir 8. gr., um uppsagnarfrest, og verður að teljast verulega óeðlilegt ef það er eina ákvæði samningsdraganna sem aðilar eru ekki bundnir af, en stefndi hefur haldið slíku fram. Aðilar gengust undir samninginn með hátterni sínu, þrátt fyrir að hann hafi aldrei verið undirritaður, en slíkt form skuldbindingar er þekkt úr dómafordæmum og fær enn betri stoð í löngu samningssambandi aðila þessa máls. Það er viðurkennd skýringarregla við samningsgerð að samningur telst kominn á í heild sinni þegar aðilar hafa komið sér saman um veigamestu atriði hans. Í margnefndum samningi var ætlunin að koma á varanlegu samningssambandi þar sem aðallega reyndi á verka-, tekju- og kostnaðarskiptingu í daglegum rekstri. Eins og áður segir var samstarf aðilanna að öllu leyti í samræmi við þau ákvæði samningsins sem kveða á um skyldur aðilanna, tilhögun verkefna og greiðslur. Eftir níu og hálfs árs samstarf, sem hófst þegar samningsdrögin voru samin og fór að öllu leyti eftir þeim drögum, máttu báðir aðilar gera ráð fyrir því að eftir þeim yrði farið nema annað yrði sérstaklega tekið fram. Þessu til frekari rökstuðnings bendir stefnandi á að samningsdrögin komu frá stefnda og samkvæmt traustskenningunni, sem byggt er á í íslenskum rétti, var stefnandi í góðri trú um að vilji stefnda væri að haga samningssambandinu með þeim hætti sem þar kom fram, sbr. til hliðsjónar Hæstaréttardóm frá 26. febrúar 2004 í málinu nr. 305/2003. Í samningarétti er miðað við það að samningsdrög, tilboð o.s.frv. séu notuð til að túlka óljós ákvæði og skiptir þá engu hvort endanlegur samningur er munnlegur eða skriflegur. Stefndi ber því sönnunarbyrðina fyrir því að samningurinn hafi falið í sér aðrar skuldbindingar en þar koma fram. Um eðlilegan uppsagnarfrest án samnings: Verði ekki fallist á að samningurinn hafi falið í sér sex mánaða uppsagnarfrest ræðst uppsagnarfresturinn af því sem eðlilegt getur talist með hliðsjón af atvikum öllum. Þegar ekki hefur verið samið um annað er almennt talið að verkkaupi geti sagt einhliða upp verksamningi. Slík uppsögn er þó ekki geðþóttaákvörðun verkkaupa heldur gilda óskráðar viðmiðunarreglur um heimild til uppsagnar og lengd uppsagnarfrests. Þegar verkkaupi segir upp samningi án þess að verktaki hafi gefið ástæðu til þess ber verkkaupa að greiða verktaka bætur fyrir það tjón sem hann hlýtur af uppsögninni og/eða gefa verktaka nægjanlegt svigrúm með uppsagnarfresti til að forða eða takmarka tjón sitt. Sé miðað við lengd samningstímans og þær skuldbindingar sem stefnandi hafði lagt út í vegna starfseminnar og með hliðsjón af fyrrnefndum samningsdrögum verður niðurstaðan sú sama, þ.e. að hæfilegur uppsagnarfrestur miðað við allar aðstæður sé sex mánuðir. Eftir einhliða uppsögn stefnda reyndu aðilar að komast að samkomulagi vegna þess tjóns sem ljóst var að stefnandi myndi verða fyrir vegna skuldbindinga sem hann hafði lagt út í við ráðningu starfsmanna, fjármögnun flutningstækja og rekstur þeirra. Samningar tókust ekki en með því að ganga til viðræðna hefur stefndi viðurkennt að hann ber skuldbindingar gagnvart stefnanda. Sundurliðun dómkröfu: Skaðabætur vegna tapaðrar framlegðar kr. 8.243.773 Tjón vegna greiðslu launa í uppsagnarfresti kr. 8.367.346 Tjón vegna rekstrarleigu bifreiða kr. 1.646.989 Tjón vegna leigu á íbúðarhúsnæði kr. 1.442.500 Skaðabætur samtals krónur kr. 19.700.608 Um vaxtakröfu: Gerð er krafa um almenna vexti, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá tjónsdegi, 3. september 2005, til 7. desember 2005 en krafist er dráttarvaxta, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, frá 7. desember 2005 til greiðsludags því þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu skaðabóta, sbr. kröfubréf dags. 7. nóvember 2005. Um lagarök byggir stefnandi einkum á meginreglum samninga- og kröfuréttar um samningsgerð og skuldbindingargildi samninga. Þá byggir stefnandi á meginreglum kröfuréttar og verktakaréttar um efndaskyldu, réttar efndir samkvæmt efni samnings, vanefndir og bótaábyrgð vegna vanefnda. Krafa stefnanda um vexti byggist á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxtakrafan styðst við 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga. Aðild stefnda, Lýsis hf., vegna samnings Hnotskurnar ehf. er byggð 102. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Fyrirsvar er byggt á 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til 1. ml. 1. mgr. 33. gr. sömu laga auk 9. gr. samnings þess sem mál þetta er sprottið af. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. 1. Sýknukröfu sína byggir stefndi á eftirfarandi málsástæðum: Stefndi hafnar því að stefnandi eigi sex mánaða uppsagnarfest. Stefndi tekur fram að samningssamband aðila um rekstur stefnanda á verksmiðju stefnda í Þorlákshöfn byggðist á munnlegu samkomulagi milli aðila, þar sem stefndi fól stefnanda reksturinn gegn því að greiða tiltekið verð fyrir unna vöru. Stefndi telur ljóst að samningssambandið byggðist ekki á hinum óundirrituðu samningsdrögum sem stefnandi hefur lagt fram. Samkvæmt þeim er gert ráð fyrir að greidd sé ákveðin krónutala fyrir hvert kíló af þurrkuðum afurðum, en mismunandi verð eftir tegundum. Samningssamband aðila fram að uppsögn byggðist hins vegar á því að stefndi greiddi stefnanda sem svaraði 32,5% af verðmæti afurða. Sýnir þetta fram á að ekkert sannleiksgildi er í þeirri fullyrðingu í stefnu, að 8. gr. í hinum óundirrituðu samningsdrögum frá 1996 hafi verið eina ákvæði draganna sem aðilar fóru ekki eftir í viðskiptum sínum. Fyrrgreindar verðforsendur, sem munnlegi samningurinn byggðist á, eru aðrar en þær sem stefnandi byggir á í stefnu sinni að hafi gilt milli aðila, en stefnandi hefur engar haldbærar skýringar lagt fram um af hverju samningsdrögin frá 1996 eru óundirrituð. Ástæðan er sem áður sagði sú, að þetta voru einungis drög, sem ekki urðu að samningi, en samningur sá er til stofnaðist milli aðila var munnlegur. Þrátt fyrir að samið hafi verið um ýmsa þætti í viðskiptasambandi aðila, þá var ekki samið um sérstakan uppsagnarfrest á hinum munnlega samningi. Allar fullyrðingar stefnanda um hið gagnstæða, sem og staðhæfingar um að samningssamband aðila fyrir uppsögn samningsins sumarið 2005 hafi byggst á hinum óundirrituðu drögum frá 1996, eru ósannaðar. Sönnunarbyrðin um þetta hvílir á stefnanda sjálfum, ekki stefnda. Stefndi bendir sérstaklega á að málatilbúnaður stefnanda sé ekki byggður á því að samningssamband aðila hafi grundvallast á óundirrituðum drögum að samningi frá árinu 1999, heldur séu stefnukröfur eingöngu byggðar á því að óundirrituð drög frá 1996 hafi eitthvert gildi milli aðila. Stefndi byggir á því að þar sem aðilar höfðu ekki samið um að tiltekinn fyrirvari yrði að vera á uppsögn hins munnlega samnings þeirra í milli, hvíldi engin skylda á stefnda að segja samningnum upp með fyrirvara. Sá eins mánaðar frestur sem stefndi hafði á uppsögn samningsins var því veittur umfram skyldu. Með tilliti til ástæðna uppsagnar stefnda á samningnum og ítrekaðra og verulegra vanefnda stefnanda gagnvart samningi aðila, er einnig ljóst að stefnandi gat ekki átt heimtingu á greiðslum á uppsagnarfresti, en í öllu falli var eins mánaðar uppsagnarfrestur meira en ríflegur. Hefur stefnandi í engu sýnt fram á að eins mánaðar uppsagnarfrestur hafi verið of stuttur fyrirvari, en stefnandi ber sjálfur sönnunarbyrði fyrir slíkum fullyrðingum. Stefndi tekur fram að ein af grundvallarreglum í samningssambandi er trúnaðarskylda samningsaðila. Í trúnaðarskyldunni felst að aðilar láti ekki eigin hagsmuni ráða för við athafnir sínar eða athafnaleysi í samningssambandinu, heldur ber þeim að taka tillit til hagsmuna gagnaðilans í samningssambandinu, en í þessu felst einnig að samningsaðili ráðist ekki í athafnir sem fela í sér samkeppni við gagnaðilann á meðan á samningssambandinu stendur. Stefndi telur að stefnandi hafi gerst brotlegur við þessa skyldu sem á honum hvíldi og þá um leið gegn samningi aðila, þegar af þeirri ástæðu að skv. upplýsingum stefnda mun stefnandi hafa á meðan á samningssambandi aðila stóð hafið undirbúning og vinnu við að koma á fót fiskþurrkunarstarfsemi, í beinni samkeppni við verksmiðju stefnda í Þorlákshöfn. Mun stefnandi m.a. fyrr á árinu 2005 hafa keypt fasteign í Mosfellssveit í því skyni og láta hanna þurrkklefa í húsnæðið, en umræddum áformum mun stefnandi ekki hafa leynt gagnvart forsvarsmönnum stefnda. Þá telur stefndi að stefnandi hafi einnig brotið verulega gegn framangreindri trúnaðarskyldu og gegn samningi aðila, með öðrum athöfnum sínum. Stefnandi vanefndi að sækja um starfsleyfi, sem varð til þess að Heilbrigðiseftirlit Suðurlands hafði hótað lokun á verksmiðjunni. Stefndi gekk sjálfur í að afla endurnýjaðs starfsleyfis. Þá barst slík ólykt frá verksmiðjunni að bæjarstjórn hafði lagst gegn veitingu starfsleyfis til lengri tíma en þriggja mánaða, sem Heilbrigðiseftirlit Suðurlands samþykkti. Þrátt fyrir þetta varð stefnandi ekki við óskum stefnda um að reyna allt til þess að minnka lyktarmengunina, en ástæða þessarar miklu mengunar munu hafa verið sérstakar vinnsluaðferðir stefnanda á fiski. Ennfremur taldi stefndi einsýnt, sökum mjög slakrar afkomu af rekstri verksmiðjunnar, að áframhaldandi rekstur stefnanda á henni yrði stefnda til fjárhagslegs tjóns vegna lítillar framlegðar. Þá mun stefnandi hafa vanrækt að setja upp kælitæki í verksmiðjunni, þrátt fyrir að hafa aflað tækjanna í júnímánuði 2005 að fyrirskipun stefnda um endurnýjun tækjanna. Mun þetta hafa valdið stórskemmdum á hráefni í eigu stefnda, enda var það geymt í 20 gráðu heitu rými, í stað kældrar geymslu. Stefndi mótmælir því að þátttaka hans í viðræðum við stefnanda til lausnar á málinu geti með nokkru móti falið í sér viðurkenningu af hans hálfu á kröfum eða málatilbúnaði stefnanda. Hið sama á við um samningsboð sem send voru stefnanda af hálfu stefnda. Viðræðurnar og samningsboðin voru bundin skilyrði um samþykki stefnanda, sem hafnaði þeim og féllu þau því niður, án nokkurs frekara skuldbindingargildis fyrir stefnda. Stefndi hafnar því þeim sjónarmiðum í stefnu að viðræður um lausn málsins hafi falið í sér viðurkenningu á kröfum stefnanda. Um almenna þýðingu slíkra viðræðna og framlagningar dómskjala í því sambandi, sjá til hliðsjónar 2. mgr. 21. gr. Codex Ethicus LMFÍ. 2. Ef samþykkt verði að stefnandi eigi rétt á frekari uppsagnarfresti er krafa gerð um sýknu á grundvelli skuldajöfnunar við gagnkröfur sem stefndi heldur uppi gegn stefnukröfum. Nemur gagnkrafa stefnda 28.762.682 kr. Stefndi telur að stefnandi beri fulla skaðabótaábyrgð á tjóni stefnda, sem á rætur að rekja til viðskilnaðar stefnanda við verksmiðjuhúsnæði stefnda, hráefnisskila og verulegra vanefnda stefnanda á samningi aðila. Fjárhagslegt tjón stefnda felst nánar tiltekið í því að verksmiðjan var í óstarfhæfu ástandi eftir viðskilnað stefnanda í septemberbyrjun 2005. Neyddist stefndi til þess að hafa verksmiðjuna lokaða í þrjár vikur vegna manneklu, og framleiðslutap varð fyrstu sex vikurnar eftir yfirtöku stefnda á verksmiðjunni. Við opnun hráefnageymslunnar kom í ljós, að 30 tonn af hráefni sem stefnanda bar að standa stefnda skil á og var í eigu stefnda, reyndist ónýtt þar sem stefnandi hafði vanrækt að setja upp kælitæki í geymslurýminu. Gífurleg lyktarmengun var í húsnæðinu, gólf skítug og 2 cm þykkt lag af þurru blóðvatni á gólfum í þurrkklefum. Stefndi kallaði þegar til sérfræðinga frá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins og samkvæmt úttekt þeirra var hreinlætismálum í verksmiðjunni verulega ábótavant. Bar stefndi kostnað af því að keyra hið ónýta hráefni frá verksmiðjunni, til förgunar, og vegna hreinsunar og endurnýjunar á verksmiðjuhúsnæðinu. Stefnandi mun hafa komið í veg fyrir að stefndi gæti yfirtekið ráðningarsamninga við fyrrverandi starfsmenn stefnanda í verksmiðjunni, sem bakaði stefnda verulegt tjón. Varð það til þess að stefndi þurfti að ráða til sín nýtt starfsfólk, sem kostaði flutning þess frá Póllandi til Íslands, þjálfun þess, sem tók 3-6 mánuði, öflun húsnæðis fyrir starfsfólk, o.fl. Þá fólst tjón stefnda einnig í því að birgjar verksmiðjunnar beindu viðskiptum sínum annað eftir uppsögn samningsins, en samkvæmt því sem forsvarsmenn stefnanda munu hafa upplýst stefnda um eftir uppsögn var að þeir hefðu beint birgjum annað. Telur stefndi að stefnandi beri óskipta ábyrgð á því tjóni. Þá olli miklum vandkvæðum og tilheyrandi fjárhagslegu tjóni, að stefnandi mun hafa fjarlægt öll gögn sem tilheyrðu verksmiðjunni og rekstri hennar af skrifstofu verksmiðjunnar, þ.m.t. gæðahandbók og verksmiðjubókhald, samfara uppsögninni. Öllum gögnum mun sömuleiðis hafa verið eytt úr tölvum stefnda í verksmiðjunni. Hefur mikil vinna og kostnaður farið í það hjá stefnda að byggja þau gögn upp aftur. Þá vísast einnig til stuðnings gagnkröfu til fyrrgreindra atriða um samkeppnisrekstur stefnanda, lyktarmengun, hættu á starfsleyfismissi, o.fl. Tekið skal fram að rétt viðbrögð stefnda við framangreindum aðstæðum hafa orðið til þess að á árinu 2006 tókst að koma starfsemi verksmiðjunnar í viðunandi horf. Fjárhæð gagnkröfu, 28.762.682 kr., er samtala hagnaðarmissis og taps stefnda af starfseminni í þurrkunarverksmiðjunni á sama tímabili milli ára. Samkvæmt staðfestingu endurskoðanda Deloitte hf., sést að hagnaður stefnda af starfseminni síðustu fjóra mánuði ársins 2004 (sept.-nóv.) nam 10.286.896 kr., en tapið á sama tímabili á árinu 2005, þ.e. frá því að stefndi tekur við verksmiðjunni af stefnanda og til loka þess árs, nam 18.475.786 kr. Umskiptin nema því 28.762.682 kr., sem stefndi byggir á að sé fjárhagslegt tjón sitt vegna afleiðinga af framangreindri háttsemi stefnanda sem bakaði stefnda tjón, þ.e.a.s. að stefndi varð af rúmlega 10,2 millj. kr. hagnaði sem hann mátti vænta að reksturinn gæti skilað á síðustu fjórum mánuðum ársins 2005, auk þess sem hann þurfti að bera rúmlega 18 millj. kr. tap á sama tímabili. Vakin er athygli á því hversu stór umbreytingin á afkomu rekstursins er milli tímabila, en tapið á árinu 2005 er einstakt í rekstrarsögu verksmiðjunnar. Af samanburði framangreindra tímabila má m.a. sjá að tekjur verksmiðjunnar drógust saman um meira en þriðjung eða rúmlega 30 millj. kr. Stefndi krefst þess jafnframt, að dómurinn taki tillit til krafna stefnda um að stefnandi greiði dráttarvexti af þeim fjárhæðum sem stefndi krefst greiðslu á, aðallega frá 6. janúar 2006, þ.e. að liðnum mánuði frá því stefndi áréttaði kröfur á hendur stefnanda í bréfi, en til vara frá síðara upphafsmarki dráttarvaxta skv. mati dómsins, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. 3. Varakrafa um lækkun stefnukrafna. Í varakröfu krefst stefndi lækkunar stefnukrafna. Er varakrafan í fyrsta lagi byggð á því að ef talið verði að stefnandi eigi rétt á lengri uppsagnarfresti en þeim sem stefndi veitti, þá lúti öll rök að því að sá frestur verði ekki tildæmdur lengri en sem svarar alls tveimur mánuðum. Til stuðnings því vísar stefndi til óundirritaðra samningsdraga frá 1999 um rekstur verksmiðjunnar í Þorlákshöfn. Fyrir liggur að þau verð og kjör sem þar eru tíunduð að gildi í viðskiptum aðila, eru þau sömu og voru í gildi frá 1999 fram til uppsagnar stefnda á samningnum í júlí 2005. Stefnandi staðfestir raunar í málavaxtalýsingu stefnu að þessi breyting hafi átt sér stað árið 1999 og að fyrrnefnd samningskjör hafi gilt í viðskiptunum. Stefnandi bæri því sönnunarbyrði fyrir því að samningsdrög þessi hafi ekki gilt milli aðila. Í 13. gr. samningsdraganna er síðan kveðið á um tveggja mánaða uppsagnarfrest. Þá telur stefnandi sömuleiðis að tveggja mánaða uppsagnarfrestur sé sanngjarn og mjög ríflegur, sé litið til atvika og framangreindra brota stefnanda á samningi aðila. Í samræmi við lækkunarkröfu þessa, ætti stefnandi einungis kröfu á eins mánaðar uppsagnarfresti til viðbótar. Telji dómurinn að stefnandi eigi rétt á lengri uppsagnarfresti byggir stefndi á því að ekki sé unnt að ákvarða hann lengri en sem nemur fjórum mánuðum. Var við þann samningsfrest miðað í samningsboðum stefnda, þrátt fyrir að ekki sé á þeim byggt að öðru leyti. Verður talið að sá uppsagnarfrestur sé út frá þeim forsendum sanngjarn og ríflegur, sé litið til atvika og framangreindra brota stefnanda á samningi aðila. Í samræmi við lækkunarkröfu þessa, ætti stefnandi einungis rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti til viðbótar. 4. Stefndi mótmælir fjárhæð stefnukrafna og sundurliðun stefnanda á þeim. Í fyrsta lagi er því hafnað að lagt verði til grundvallar það meinta framlegðartap, sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir. Er sú tala byggð á samantekt endurskoðanda stefnanda upp úr bókhaldi félagsins, sem er óendurskoðað. Með vísan til þess, sem og að endurskoðandinn er ekki hlutlaus og óháður matsaðili, ber að hafna þessum kröfulið sem ósönnuðum. Þá hefur reyndin verið sú í afkomu af rekstri í verksmiðjunni, að afkoman á seinni hluta ársins hefur verið lakari en á fyrri hluta ársins. Þar sem það tímabil sem krafa stefnanda tekur til er á síðari hluta ársins 2005, væri eðlilegra og sanngjarnara, að höfð sé hliðsjón af afkomu starfseminnar fyrir stefnanda á síðari hluta ársins 2004. Staðfestar tölur í þá veru hafa ekki verið lagðar fram af hálfu stefnanda, ber hann því hallann af því og er af þeim sökum fráleitt að unnt sé að taka kröfuliðinn til greina. Í öðru lagi hafnar stefndi því alfarið, að honum beri að bæta stefnanda meint tjón vegna launagreiðslna til starfsfólks á uppsagnarfresti. Hinn munnlegi samningur aðila gekk eingöngu út á að stefndi keypti tiltekna vöru af stefnanda á nánar ákveðnu verði, en stefndi skyldi hafa verksmiðjuna í Þorlákshöfn til afnota fyrir vinnu á vörunni. Starfsmenn stefnanda og greiðslur til þeirra voru stefnda óviðkomandi og á kröfuliður þessi því enga stoð. Upplýsingar stefnda herma einnig að stefnandi hafi komið öllum umræddum starfsmönnum í störf hjá öðrum atvinnurekanda. Stefnandi hefur samkvæmt því ekki orðið fyrir því tjóni sem hann gerir kröfu um að verði bætt. Þá ber einnig að hafna kröfulið þessum þar sem stefndi bauðst til að yfirtaka ráðningarsamninga við þá 26 Pólverja sem unnið höfðu við hausaþurrkunina fyrir stefnanda. Stefndi hefur upplýsingar um að stefnandi hafi bannað starfsmönnunum að ræða við forráðamenn stefnda um að ráða sig yfir til stefnda. Liggur í augum uppi að yfirtaka stefnda á ráðningarsamningunum hefði komið í veg fyrir meint tjón stefnanda hvað þennan þátt varðar. Þá bendir stefndi einnig á það, að útreikningur sem virðist lagður til grundvallar kröfulið þessum í stefnu, var unninn af stefnanda sjálfum án þess að lögð hafi verið fram nokkur gögn til stuðnings þeim útreikningi, þ.m.t. launaseðlar, staðfestingar á launagreiðslum, o.fl. Ber því að hafna kröfu þessari. Í þriðja lagi varðandi kröfu um meint tjón vegna rekstrarleigu bifreiða og húsaleigugreiðslna, vísar stefndi til rökstuðnings að framan, um að slíkur kostnaður var stefnda óviðkomandi og ekki í tengslum við samningssamband aðila. Hafnar stefndi því þessum kröfum. Hvað varðar bifreiðirnar er einnig ósannað að þær hafi verið nýttar til starfsemi stefnanda í verksmiðjunni, m.a. eru þrjár af bifreiðunum jeppabifreiðir af gerðinni Landcruiser og Nissan Double-Cab, sem vandséð verður hvaða tengsl eigi að hafa við rekstur fiskþurrkunarverksmiðju og samning aðila. Að sama skapi hafnar stefndi alfarið meintu tjóni vegna húsaleigugreiðslna. Umrætt húsnæði er í eigu stefnanda, en ekki umræddra aðila sem framlagðir húsaleigusamningar segja til um. Þetta staðfestir stefnandi í eigin sundurliðun á eignum sínum, dags. 9. ágúst 2005. Samkvæmt því eru fasteignirnar Egilsbraut 16 (neðri hæð) og Oddabraut 23 (neðri og efri hæð), auk innbúa, allt eignir stefnanda. Er því enginn fótur fyrir kröfunni. Þá athugast einnig, með samanburði á fyrirliggjandi húsaleigusamningum og vottorði úr hlutafélagaskrá, að leigusalar eru í öllum tilvikum fyrirsvarsmenn stefnanda, stjórnarformaðurinn Stefán Jónsson, stjórnarmaðurinn Helgi Már Stefánsson og varastjórnarmaðurinn Guðný Helgadóttir Blöndal, en öll eru þau eigendur að stefnanda. Eru því leigusalarnir að gera samning við félag sem þeir eiga sjálfir og eru í fyrirsvari fyrir. Að þessu öllu virtu, verður ekki litið öðruvísi á en samningarnir séu allir málamyndagerningar eða a.m.k. ígildi slíkra gerninga, og ber því að hafna kröfum vegna þeirra. Þá hefur stefnandi í engu lagt fram staðfestingar á því að greiðslur hafi farið fram í samræmi við framangreinda samninga. Í fjórða lagi telur stefnandi að hafa beri sérstaklega í huga varðandi kröfuliði í stefnu, að stefnandi réðst sjálfur út í samkeppnisrekstur við stefnda, þ.e. í fiskþurrkun, eftir að samningssambandi aðila lauk. Má því draga verulega í efa að stefnandi hafi í raun hlotið nokkurt fjártjón af lokum samningssambands aðila. Í fimmta lagi mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda. Stefndi hafnar því að skilyrði séu til þess að taka kröfu um almenna vexti til greina. Þess er krafist að upphafsmark dráttarvaxta verði ákveðið aðallega við uppkvaðningu dóms í málinu, en til vara við þingfestingu málsins, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Í sjötta lagi gerir stefndi kröfu um að stefnukröfur verði lækkaðar með tilliti til gagnkrafna stefnda á hendur stefnanda. Telji dómurinn að ekki liggi fyrir sönnun að fyrrnefnt tap sé að öllu leyti vegna vanefnda stefnda, krefst stefndi þess til vara að fjárhæðin til lækkunar verði ákvörðuð að álitum. Gerð er jafnframt krafa um að dómurinn taki tillit til krafna stefnda um að stefnandi greiði dráttarvexti af þeim fjárhæðum sem stefndi krefst greiðslu á, aðallega frá 6. janúar 2006, þ.e. að liðnum mánuði frá því að stefndi áréttaði kröfur á hendur stefnanda í bréfi, en til vara frá síðara upphafsmarki dráttarvaxta skv. mati dómsins, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Varðandi varakröfu byggir stefndi einnig á framangreindum röksemdum um aðalkröfu, eftir því sem við á. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnanda, svo sem þeim er lýst í stefnu. Fyrirvari er gerður um nýjar málsástæður á síðari stigum málsins. Auk framangreindra lagaraka vísar stefndi til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar, þ.m.t. skaðabótaréttar. Er einnig m.a. byggt á almennu skaðabótareglunni. Dráttarvaxtakröfu sína byggir stefndi á 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Málskostnaðarkrafa er byggð á 130., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningslaust er að í ársbyrjun 1996 var gerður samningur milli stefnanda, sem verktaka, og Hnotskurnar ehf., sem verkkaupa, um þurrkun á hausum og hryggjum. Verkkaupi var síðan sameinaður stefnda, sem yfirtók réttindi einkahluta-félagsins og skyldur í samningssambandi aðilanna. Ákveðin verkaskipting var með aðilum, þannig að stefndi lagði til húsnæðið og frekari fjárfestingar í fasteignum og framleiðslutækjum auk þess sem stefndi greiddi fyrir aðkeypt hráefni. Stefnandi sá um starfsmannamálin, daglegan rekstur fyrirtækisins og fleira. Samningurinn var ekki skriflegur. Ágreiningur er með aðilum um einstök atriði samningsins og í dómsmáli þessu skiptir uppsagnarákvæðið einungis máli. Fyrir liggja í málinu óundirrituð drög að tveimur samningum. Önnur eru frá 1. janúar 1996, er starfsemin hófst, og er þar mælt fyrir um sex mánaða uppsagnarfrest. Hin drögin eru ódagsett, en talin frá árinu 1999, en þar er kveðið á um tveggja mánaða uppsagnarfrest. Upplýst er í málinu að hvor tveggja drögin eru samin af framkvæmdastjóra stefnda. Fyrir dómi sagði hún að þau hefðu verið send stefnanda og hafi síðan dagað þar uppi án þess að vera undirrituð. Í málinu byggir stefnandi á fyrri samningsdrögunum og þeim sex mánaða uppsagnarfresti sem þar er tilgreindur, en kveðst aldrei hafa fengið hin síðari í hendur. Stefndi telur hins vegar að verktaka stefnanda byggist á munnlegu samkomulagi, þar sem undirritaður verksamningur liggi ekki fyrir. Alkunna er að í viðskiptum manna er það báðum samningsaðilum til hagsbóta, að hafa skriflegan samning um viðskipti sín og slíkum skriflegum samningi verður ekki komið á nema fyrir tilstuðlan beggja samningsaðila. Viðurkennt er í málinu, að stefndi sendi drög að þeim samningi sem stefnandi byggir á til hans, en fékk engin viðbrögð. Vildi stefnandi á annað borð byggja á samningsdrögunum, þá bar honum að upplýsa stefnda um það með undirritun sinni eða á annan hátt. Hafi stefnandi litið á samningsdrögin sem tilboð, svo sem hann heldur fram, bar honum einnig að staðfesta tilboðið á sannanlegan hátt. Það gerði hann aftur á móti ekki og af því verður hann að bera hallann. Því er hafnað kröfu stefnanda um bætur vegna tjóns í sex mánuði svo sem hann krefur í málinu. Með bréfi stjórnarformanns stefnda frá 3. ágúst 2005 sagði hann upp nefndum samningi við stefnanda með eins mánaðar fyrirvara frá dagsetningu bréfsins og voru lok samningsins því 3. september 2005. Ástæður uppsagnarinnar voru nefndar þær, að stefndi ætlaði að endurskipuleggja þennan þátt starfsemi sinnar þar sem afkoman hafði verið óviðunandi. Auk þess segir í uppsagnarbréfinu: „Enn fremur telur Lýsi mikla hættu á hagsmunaárekstrum verði fyrirætlanir JHS að veruleika um að hefja sambærilegan rekstur í eigin nafni.“ Í skýrslu Tryggva Péturssonar fyrir dómi kom fram að hann hafi byrjað að fylgjast með rekstrinum í Þorlákshöfn í maí 2005, að beiðni framkvæmdastjóra stefnda. Hann upplýsti að stefnandi hefði keypt verksmiðjuhús í Mosfellsbæ og það hafi valdið áhyggjum hjá stjórn stefnda. Hann hafi síðan frétt að stefnandi hafi sótt um vinnsluleyfi fyrir verksmiðjuna og þá hafi honum fundist mælirinn vera fullur og hann ráðlagt framkvæmdastjóra stefnda, að slíta samstarfinu. Í málinu liggur fyrir umsókn fyrirsvarsmanns stefnanda til Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis dags. 27. júní 2005. Sótt er um starfsleyfi vegna nýrrar starfsemi sem sé fólgin í herslu fiskafurða. Með umsókninni mun hafa fylgt almenn lýsing á starfseminni ásamt greinargerð um ráðstafanir til að hindra lykt. Umsókn stefnanda var tekin fyrir á fundum Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis 9. ágúst 2005 og 23. ágúst 2005 og var síðan hafnað 13. september 2005. Umsókn þessi ber með sé að hún er að atbeina stefnanda og ekkert liggur fyrir um vitneskju stefnda um hana eða ráðagerðir í þá átt að flytja ætti hluta starfseminnar frá Þorlákshöfn til Mosfellsbæjar. Eins og mál þetta liggur fyrir var stefnandi, að mati dómsins, að leggja drög að því að koma á laggirnar svipaðri starfsemi og hann rak í Þorlákshöfn ásamt stefnda og þá í beinni samkeppni við stefnda. Þetta gerði stefnandi án samráðs eða vitneskju stefnda, þrátt fyrir að málsaðilar hefðu verið í samstarfi í rúmlega níu ár. Að mati dómsins hefði verið heiðarlegra af hálfu stefnanda að upplýsa stefnda um fyrirætlanir sínar í Mosfellsbæ og umsóknina. Dómurinn lítur svo á að með þessu háttalagi sínu hafi stefnandi brotið trúnaðarskyldur sínar gagnvart stefnda sem réttlætt hafi uppsögn stefnda á þeim tíma sem hún fór fram og með þeim fyrirvara sem stefndi gaf. Því telur dómurinn að stefnandi eigi ekki rétt til bóta þeirra sem hann krefur í málinu. Þá fellst dómurinn ekki á þá málsástæðu stefnanda að í samningaviðræðum milli aðila til lausnar málsins hafi falist viðurkenning á bótaskyldu stefnda. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Garðar Garðarsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Jón Sigurðsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Lýsi hf., skal vera sýkn af kröfu stefnanda, J.H.S. ehf. Stefnandi greiði stefnda 800.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 668/2006
Fíkniefnalagabrot
A var sakfelldur fyrir stórfellt fíkniefnabrot með því að hafa staðið að innflutningi á 691,88 grömmum af kókaíni til Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Fíkniefnin hafði A falið í tölvu sem hann flutti frá Orlando í Bandaríkjunum sem flugfarþegi en efnin fundust við leit í farangri hans á Keflavíkurflugvelli. A játaði brot sitt skýlaust. Refsing hans var ákveðin fangelsi í 18 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. desember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst refsiþyngingar. Ákærði krefst mildunar refsingar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því að gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 26. mars 2006 til 7. apríl sama ár verður dregin frá refsingu hans. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en frádrátt gæsluvarðhaldsvistar ákærða, Arnars Theódórssonar, frá refsingu hans. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 26. mars 2006 til 7. apríl sama ár skal draga frá refsingu hans. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 261.777 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 19. október sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara útgefinni 22. maí 2006 á hendur Arnari Theódórssyni, kt. 300457-4369, Fellsmúla 17, Reykjavík, fyrir stórfellt fíkniefnabrot, með því að hafa sunnudaginn 26. mars 2006 staðið að ólögmætum innflutningi á 691,88 g af kókaíni til Íslands, ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Fíkniefnin, sem ákærði hafði komið fyrir í járnkassa og falið í tölvu, flutti hann frá Orlando, sem farþegi með flugi FI-688 og fundu tollverðir efnin í tölvunni við leit í farangri ákærða við komu hans til Keflavíkurflugvallar. Ákæruvaldið telur háttsemi þessa varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. lög nr. 32/2001. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar og að ofangreint kókaín verði gert upptækt samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og einnig krefst verjandi ákærða þess að gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá frá 26. mars 2006 til 10. apríl 2006 komi til frádráttar refsingu. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik. Samkvæmt skýrslu tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli frá 26. mars 2006 kom ákærði til landsins 26. mars 2006 um kl. 07.15. Farangur hans var gegnumlýstur og kom í ljós að í tösku hans var meðal annars turntölva. Við gegnumlýsingu tölvunnar kom ekkert athugavert í ljós, en við ítarlega skoðun á tölvukassanum kom í ljós límmiði. Þegar límmiðinn var losaður frá og tölvukassinn var opnaður kom í ljós einkennilegur frágangur á hörðum diski tölvunnar. Þegar ákærði var spurður að því hvers vegna frágangi væri svona háttað, kvaðst hann ekki vita það. Við gegnumlýsingu á harða diskinum kom í ljós að hann virtist innihalda tvær pakkningar. Þegar hér var komið sögu var haft samband við fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík og kom lögregla þá á staðinn og handtók ákærða. Kvað þá ákærði að í harða diskinum væru um 500 g af kókaíni. Í frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 26. mars 2006 kemur fram að ákærði hafi sagt lögreglu að hann ætti efnið sjálfur. Efnið reyndist vera í 4 pakkningum, samtals 691,88 g af kókaíni, og reyndist vera um sterkt efni að ræða, þar sem magn kókaíns í efninu var á bilinu 80% til 83%, sem samsvaraði kókaínklóríðí á bilinu 90% til 93%. Ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald og sat í gæsluvarðhaldi frá 26. mars 2006 til 10. apríl 2006. Ákærði játaði sök við þingfestingu máls þessa. Hann bar fyrir dómi að tildrög þess að hann flutti efnin til landsins hefðu verið þau að á þeim tíma hefði hann búið í Orlando og þekkt þar Íslending. Ákærði hefði verið hjá þessum Íslendingi kvöld eitt og hafi komið þangað maður sem hafi spurt ákærða að því hvort ákærði gæti fundið einhverja aðila sem gætu komið manninum í tengsl við einhvern sem gæti selt honum fíkniefni. Ákærði kvaðst hafa vitað af mönnum þarna úti sem gætu það og hafi maðurinn sagt ákærða síðar að hann hefði komist í samband við menn þessa og greitt þeim 50.000 dollara fyrir fíkniefni sem hann aldrei fékk. Maðurinn hafi staðið í þeirri trú að ákærði hefði staðið á bak við það að hann fékk aldrei fíkniefnin í hendur og hafi ákærði í kjölfarið sætt hótunum, meðal annars varðandi börnin sín. Síðar hefði komið til hans maður sem hefði sagt að til þess að losna út úr þessu máli þyrfti ákærði að ná í fíkniefni til Miami og koma þeim heim. Maðurinn hefði látið ákærða fá peninga. Ákærði kvaðst ekki hafa átt að fá neitt greitt fyrir að flytja efnin, en kvaðst hafa gert ráð fyrir að þau væru ætluð til söludreifingar hérlendis. Ákærði kvaðst vera bifvélavirkjameistari og reka verkstæði í dag. Þá kvaðst ákærði hvorki neyta áfengis né fíkniefna. Hann kvaðst eiga eiginkonu og börn sem hann umgangist mikið. Niðurstaða. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með gögnum málsins að ákærði hefur gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir og er brot ákærða réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann á árinu 1999 undir greiðslu 100.000 króna sektar með viðurlagaákvörðun, vegna brots gegn 1. mgr. 123., sbr. 124. gr. tollalaga, en önnur brot hefur ákærði ekki gerst sekur um, svo vitað sé. Ákærði flutti hingað til lands verulegt magn kókaíns sem ákærði vissi að ætlað var til söludreifingar hérlendis. Beindist brot ákærða þannig að mikilsverðum hagsmunum og samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var styrkleiki efnisins mikill. Horfir þetta allt til refsiþyngingar, sbr. 1., 3. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Til refsilækkunar ber að horfa til þess að ákærði játaði brot sitt hreinskilnislega og hefur ekki annað komið fram í málinu en að þáttur ákærða hafi einungis lotið að því að búa um efnið ytra og flytja það til landsins. Þegar framangreint er virt og með hliðsjón af dómvenju í sambærilegum málum er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 18 mánuði, en vegna alvarleika brotsins þykja ekki skilyrði til skilorðsbindingar að neinu leyti. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga skal draga frá refsingunni með fullri dagatölu gæsluvarðhald, sem ákærði hefur sætt vegna málsins frá 26. mars 2006 til 10. apríl 2006. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 skal ákærði sæta upptöku á 691,88 g af kókaíni. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði allan sakarkostnað, 724.575 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gríms Sigurðarsonar héraðsdómslögmanns, 70.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Daði Kristjánsson flutti málið fyrir ákæruvaldið. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Arnar Theódórsson, sæti fangelsi í 18 mánuði, en frá refsingu ákærða dregst gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 26. mars 2006 til 10. apríl 2006 með fullri dagatölu. Ákærði sæti upptöku á 691,88 g af kókaíni. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, 724.575 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gríms Sigurðarsonar héraðsdómslögmanns, 70.400 krónur.
Mál nr. 394/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit
Með bréfi sóknaraðila, Fjármálaeftirlitsins, Höfðatúni 2, 105 Reykjavík, dagsettu 16. desember sl., var þess krafist að varnaraðili, Saga Capital hf., kt. 660906-1260, Hafnarstræti 53, Akureyri, yrði tekið til slitameðferðar. Sóknaraðili krefst jafnframt málskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 30. maí 2012 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 7. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. maí 2012 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili yrði tekinn til slita. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var starfsleyfi sóknaraðila afturkallað með ákvörðun varnaraðila 28. september 2011, sem tilkynnt var sóknaraðila með bréfi 3. október sama ár. Sóknaraðili höfðaði mál til ógildingar þessari ákvörðun fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í nóvember sama ár og féll dómur 5. mars 2012 þar sem kröfu hans var hafnað. Hann hefur áfrýjað dómnum til Hæstaréttar. Af 60. gr. stjórnarskrárinnar er leidd sú meginregla að réttaráhrif stjórnvaldsákvörðunar frestist ekki þótt henni sé skotið til dómstóla. Ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi er í samræmi við þessa meginreglu, en í lokamálslið greinarinnar er tekið fram að málshöfðun fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar varnaraðila. Fjármálafyrirtæki skal slitið ef starfsleyfi þess er afturkallað, sbr. 2. mgr. 10. gr. og 1. tölulið 2. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þessu til samræmis hefur varnaraðili krafist slita sóknaraðila. Ber því að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Saga Capital hf., greiði varnaraðila, Fjármálaeftirlitinu, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 406/2015
Samningur Ráðningarsamningur Skaðabætur Aðildarskortur
Í ráðningarsamningi Þ og FL hf. frá desember 2005 var mælt fyrir um tiltekin ferðafríðindi Þ og fjölskyldu hans, sem gilda ættu um áætlunarflug á vegum þáverandi dótturfélaga FL hf. Með samningi frá júlí 2006, milli FL hf. annars vegar og IG hf. og dótturfélaga þess hins vegar, skuldbatt IG hf. sig meðal annars til að taka yfir skyldu FL hf. vegna ferðafríðindanna. Ritaði Þ, ásamt fjórum öðrum starfsmönnum FL hf., undir sérstakan viðauka við samninginn þar sem kom fram að starfsmennirnir samþykktu og staðfestu að réttur þeirra til ókeypis flugmiða kynni að vera takmarkaðri en ráðningarsamningur þeirra kvæði á um. Með samkomulagi, meðal annars á milli IG hf. og FL hf., frá október 2010, var áðurnefndum samningi frá því í júlí 2006 slitið og var Þ tilkynnt um þá ráðstöfun. Í málinu hélt Þ því fram að með samningnum frá júlí 2006 hafi stofnast samningssamband milli hans og IG hf. Taldi Þ að IG hf. hafi verið óheimilt að rifta því samningssambandi og að hin ólögmæta riftun hafi valdið honum tjóni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með undirritun sinni á áðurnefndan viðauka við samninginn frá júlí 2006 hafi Þ samþykkt að réttur hans til ferðafríðinda samkvæmt ráðningarsamningi hans og FL hf. gæti orðið takmarkaðri. Þótt IG hf. hafi með samningnum tekið að sér hluta þeirra skyldna sem hvíldu á FL hf. samkvæmt ráðningarsamningi félagsins við Þ, gæti sá síðastnefndi ekki reist skaðabótakröfu á hendur IG hf. á samningnum frá 2006, enda væri hann ekki aðili þess samnings. Þá væri óumdeilt í málinu að IG hf. hafi ekki verið aðili að ráðningarsamningi þeim sem krafa Þ átti rætur að rekja til. Var IG hf. því sýknað af kröfum Þ.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2015. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerði stefndi ráðningarsamning 5.desember 2005 við FL Group hf., sem nú mun heita Stoðir hf. Meðal starfskjarastefnda samkvæmt ráðningarsamningnum voru ferðafríðindi sem fólust í rétti hanstil að fá flugmiða fyrir sig, maka sinn og börn að 21 árs aldri án kostnaðareða í vissum tilvikum gegn greiðslu þjónustugjalda og skatta. Þessi fríðindiskyldu gilda um áætlunarflug á vegum þáverandi dótturfélaga FL Group hf.,Icelandair hf. og Flugfélags Íslands ehf., og skyldu þau haldast eftirstarfslok stefnda.Með samningi 17. júlí 2006, milli FL Group hf. annars vegar og áfrýjanda,Icelandair hf. og Flugfélags Íslands ehf. hins vegar, skuldbatt áfrýjandi sig ígegnum hin síðastgreindu félög, sem þá munu hafa verið orðin dótturfélög hans, meðalannars til að taka yfir skyldur FL Group hf. vegna fyrrgreindra ferðafríðinda. Þarsem samningurinn gerði ráð fyrir að rétturinn til fríðindanna gæti veriðtakmarkaðri en hann var samkvæmt ráðningarsamningum stefnda og fjögurra annarrastarfsmanna FL Group hf. undirrituðu þeir sérstakan viðauka við samninginn.Í tilefni af sölu FL Group hf. á öllum hlutum sínum í áfrýjanda 15.október 2006 gaf sá fyrrnefndi sama dag út yfirlýsingu í fjórum stafliðum sembar með sér að hafa verið beint til áfrýjanda. Í B. lið yfirlýsingarinnar sagðiað FL Group hf. myndi tryggja að skylda þess gagnvart þeim fimm starfsmönnumsem undir framangreindan viðauka rituðu myndi takmarkast við 15 flugmiða á árií tíu ár. Að þeim tíma liðnum félli réttur þeirra gagnvart áfrýjanda niður.Undir yfirlýsingu þessa ritaði, auk fyrirsvarsmanns FL Group hf.,fyrirsvarsmaður áfrýjanda.Áfrýjandi, Icelandair ehf., Flugfélag Íslands ehf. og Stoðir hf., áður FLGroup hf., undirrituðu 28. október 2010 samkomulag um slit á áðurnefndumsamningi frá 17. júlí 2006 þar sem fjallað var um ferðafríðindi stefnda og fleiristarfsmanna síðastnefnda félagsins. Í samkomulaginu kom fram að það væri gert ágrundvelli samkomulags milli áfrýjanda og Stoða hf. 2. september sama ár umlausn ágreiningsmála og yfirlýsingu um samstarf um tiltekin mál.Áfrýjandi tilkynnti stefnda um þessa ráðstöfun með bréfi 11. nóvember2010. IIStefndi byggir kröfu sína á hendur áfrýjanda á því að skyldur vegna ferðafríðindahans samkvæmt ráðningarsamningnum hafi með samningi 17. júlí 2006, með hanssamþykki, verið færðar yfir til áfrýjanda og dótturfélaga þess síðarnefnda. Viðþað hafi stofnast til samningssambands milli stefnda og áfrýjanda. Þausamningsbundu réttindi geti áfrýjandi ekki skert „með samkomulagi við annaðfélag sem er málið algerlega óviðkomandi.“ Samningur sá sem stefndi vísar hértil var eins og að framan greinir milli annars vegar FL Group hf. og hins vegaráfrýjanda og dótturfélaga hans. Samkvæmt samningnum skuldbatt áfrýjandi sig ígegnum dótturfélög sín, eins og sagði í íslenskri þýðingu hans „til að takayfir hverja slíka skuldbindingu eins og nánar er lýst í samningi þessum.“ Ígrein 3.1 í samningnum sagði að í samræmi við „ákvæði viðeigandiráðningarsamninga“ hefðu tilgreindir stjórnendur FL Group hf. „sérstakan rétt áað fá ókeypis flugmiða“ og voru þeir starfsmenn, þar á meðal stefndi, þar nafngreindir.Í grein 3.3 sagði að umfang þessa réttar gæti verið mismunandi á milli þeirraeinstaklinga sem þar greindi eftir ákvæðum ráðningarsamninga þeirra og að þeirsamþykktu það með undirritun viðauka með samningnum.Í nefndum viðauka, sem stefndi ásamt fjórum öðrum starfsmönnum FL Grouphf. undirritaði í tengslum við framangreindan samning, sagði: „Við undirritaðirstarfsmenn FL Group hf. samþykkjum og staðfestum með undirritun okkar hér fyrirneðan að réttur sá til ókeypis flugmiða sem lýst er í samningi þessum skulisamræmdur eins og lýst er í gr. 3 hans, jafnvel þó hann kunni að veratakmarkaðri en ráðningarsamningur okkar kveður á um. Komi í ljós misræmi íþessu tilliti á milli samnings þessa og ráðningarsamnings okkar, skulu ákvæðisamnings þessa gilda.“ Af orðalagi framangreinds viðauka verður ekki annað ráðið en að stefndihafi með undirritun sinni á hann samþykkt að réttur hans til ferðafríðindasamkvæmt ráðningarsamningi hans og FL Group hf. gæti orðið takmarkaðri vegnasamnings FL Group hf. við áfrýjanda og dótturfélög hans 17. júlí 2006. Með þessariáritun sinni varð stefndi ekki aðili þess samnings og þótt áfrýjandi hafi með honumtekið að sér hluta þeirra skyldna sem hvíldu á FL Group hf. gagnvart stefnda samkvæmtráðningarsamningi þeirra síðarnefndu getur stefndi ekki reist skaðabótakröfu áhendur áfrýjanda á samningnum frá 2006. Þá er óumdeilt í málinu að áfrýjandivar ekki aðili að ráðningarsamningi þeim sem krafa stefnda á rætur að rekjatil. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður áfrýjandi sýknaður af kröfustefnda.Það athugast að stefndi, sem hefur byggt kröfusína einkum á áðurnefndum samningi 17. júlí 2006, lagði hann fram í héraði áerlendu tungumáli án þýðingar á íslensku, andstætt ákvæðum 10. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Hann hefur á hinn bóginn bætt úr því meðframlagningu samningsins í íslenskri þýðingu hér fyrir dómi.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins á báðumdómstigum. Dómsorð:Áfrýjandi, IcelandairGroup hf., er sýkn af kröfu stefnda, Þorsteins Arnar Guðmundssonar.Málskostnaður í héraðiog fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2015. Þettamál, sem var tekið til dóms 30. mars 2015, er höfðað af Þorsteini Erni Guð­munds­syni,kt. [...], Asparhvarfi 14, Kópavogi, áhendur Icelandair Group hf., kt. [...], Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík, tilviðurkenningar á rétti til greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda gagn­vart stefnanda vegnaólögmætrar riftunar stefnda, með bréfi dags. 11. nóvember 2010, ástarfskjarabundnum ferðafríðindum stefnanda hjá stefnda, samkvæmt ráðn­ing­ar­samn­ingi,dagsettum 5. desember 2005. Stefnandi krefst jafnframtmálskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda. Hann krefst enn fremur máls­kostn­aðarúr hendi stefnanda að teknu tilliti til virðis­auka­skatts ámálflutningsþóknun.Málsatvik Málavextireru þeir að 5. desember 2005 undirrituðu stefnandi, Þorsteinn Örn Guð­mundsson,og FL Group hf. (nú Stoðir hf.), kt. [...], ráðningarsamning þess efnis aðstefnandi tæki við starfi forstjóra FL Travel Group. FL Group hf. stofn­aði þaðfélag til þess að fara með eignarhald á ferða­þjón­ustu­fyrir­tækjum FL Group áÍslandi, þ.e. Flugfélagi Íslands ehf., Icelandair Hotels ehf., Bíla­leiguFlugleiða ehf., Kynn­is­ferðum ehf., Ferðaskrifstofu Íslands ehf. og Íslands­ferðumehf. Í7. gr. ráðningarsamningsins er kveðið á um risnu-, ferða-, bifreiða- og fjar­skipta­kostnað.Þar segir í 2. mgr.:Þegarforstjóri ferðast ásamt maka og börnum að 21 árs aldri skal félagið leggjahonum að kostnaðarlausu til svokallaðan service miða á Saga Business Class oggildir þetta um áætlunarflug á vegum dótturfélaga FL Group Iceland­air ogFlugfélags Íslands. Þessum réttindum heldur forstjóri eftir starfslok. Ferð­istofangreindir fjöl­skyldu­meðlimir forstjóra án þess að hann sé með í för, skalfélagið leggja þeim til flug­miða skv. ofangreindu, þó þannig að fyrir þá greið­istþjónustugjald og áfallnir skattar. Þessum réttindum heldur forstjóri eftirstarfslok hjá félaginu. Rúmumsjö mánuðum síðar, 17. júlí 2006, var undirritaður samningur milli FL Group hf.annars vegar og Icelandair Group hf., Icelandair hf. og Flugfélags Íslands ehf.hins vegar, sem bar yfir­skrift­ina „Agreement on transfer of obligations“. Aðþessu frátöldu leggja málsaðilar áherslu á ólík atriði í lýsingu málavaxta ogþykir því rétt að gera grein fyrir lýsingu hvors um sig á þeim. Aðmati stefnanda fólst í þessum samningi, Agreement on transfer of obligat­ions,að öll réttindi og allar skyldur móður­félags­ins, FL Group hf., vegna flugrekstursfærð­ust til dótturfélagsins Icelandair Group hf. Stefnandi lítur svo á aðstefndi hafi með þessum samningi tekið við skyldu FL Group hf. til að veitastefnanda þau réttindi sem tilgreind eru í 2. mgr. 7. gr. ráðn­ing­ar­samningshans. Stefnandilítur svo á að þegar hann undirritaði viðauka við samninginn, 17. júlí 2006, ámilli félaganna fjögurra hafi hann veitt samþykki sitt fyrir því að 3. gr. samn­ings­insskyldi gilda um farseðlaréttindi hans. Í 1. tölulið 2. mgr. 3. gr. samningsinssegir:When traveling (above mentioned seniormanagement employee, his spouse (either married or in cohabitation) andchildren (including foster- and step­child­ren) under the age of 21) with theformer subsidiaries of FL (and current sub­sidiaries of IG), Icelandair and AirIceland, FL has generally provided the above­mentioned senior employees withthe possibility of receiving regular Busi­ness Class tickets (C-tickets) forhim and his family and similar tickets with Air Iceland (no requirements madeof the family members traveling together to receive such tickets) to alldestinations of these airlines. Íviðaukanum við samninginn, sem stefnandi ritaði undir, segir:We, the undersigned employees of FL Group hf.,agree upon and confirm with our signa­tures below that the entitlement ofairline tickets free of charge described in this agree­ment shall becoordinated as described in its Article 3, even though it might be morelimited than our employment agreement states. In case of any discrepancy hereofbetween this agreement and our employment agree­ment, the provisions of thisagree­ment shall prevail. FLGroup hf. seldi hlut sinn í Icelandair Group hf., 15. október 2006, og sendi afþví tilefni frá sér yfirlýsingu. Þar var tilgreind takmörkun á rétt­indum lykil­starfs­mannafélagsins til flugfarseðla. Í henni fólst að skylda félagsins, FL Group hf.,við lykil­starfs­menn þess, þar á meðal stefnanda, myndi takmarkast við 15 flug­miðaá Saga Busi­ness Class á ári í tíu ár frá dagsetningu yfirlýsingarinnar. Stefn­andiáréttar að hann hafi ekki á neinn hátt komið að umræddu sam­komu­lagi og hafiþað aldrei verið borið undir hann. Hann viti ekki að hverjum umræddri yfir­lýs­ingusé beint eða á rétt­indi hvers henni var ætlað að hafa efnis­áhrif. Stefnditilkynnti stefnanda, 11. nóvember 2010, að ferða­fríðindi hans sam­kvæmtsamningi, undirrituðum 17. júlí 2006, og yfirlýsingunni, 15. október 2006,hefðu fallið niður með samkomulagi milli Ice­land­air Group hf. og Stoða hf.,undir­rit­uðu 28. október 2010. Stefnandisendi Stoðum hf. erindi, 23. ágúst 2011, þar sem hann krafðist bóta fráfélaginu eða annarra aðgerða vegna riftunarinnar. Þeirri kröfu var hafnað meðbréfi frá Stoðum hf., 29. sept­em­ber 2011 og bréfi frá stefnda, 20. september2011. Stefnandi ræddi óformlega við forsvarsmenn stefnda um lausn málsins framá árið 2012 án árangurs. Stefnandi leitaði þá til lög­manns sem, fyrir höndstefnanda, sendi stefnda ítar­legt kröfu­bréf, 15. ágúst 2012, og krafð­istskaða­bóta úr hendi stefnda. Bóta­kröfu stefn­anda var hafnað með bréfistefnda, 28. ágúst 2012. Í kjölfarið kveðst stefn­andi aftur hafa rættóformlega við for­svars­menn stefnda. Vorið 2013 hafi orðið ljóst að aðilarmyndu ekki ná sáttum. Stefnanda hafi því verið nauð­ugur sá kostur að stefnaþessu máli fyrir dómstóla, til við­ur­kenn­ingar á skaða­bóta­rétti sínum. Íatvikalýsingu sinni tekur stefndi fram að hann hafi ekki verið aðili að ráðn­ing­ar­samningistefnanda við FL Group og hafi ekki komið að honum á neinn hátt, enda hafistefndi þá ekki verið stofnaður. Stefndi hafi síðar verið stofn­aður sem dóttur­félagStoða hf. Í grein 1.1 í ráðningarsamn­ingi stefnanda segi að hann beri ábyrgðog skyldur gagn­vart stjórn Stoða frá því að hann tæki við starfs­skyldum semfor­stjóri FL Travel Group. Því sé óum­deilt að hvorki hafi komist á vinnu­rétt­ar­sam­bandné ann­ars konar samn­ings­sam­bands milli stefnanda og stefnda með umræddumráðn­ingar­samn­ingi. Ígrein 7.2 í ráðningarsamningnum segi að Stoðir myndu leggja stefn­anda til far­seðla,honum að kostnaðarlausu, þegar hann ferðist með maka sínum og börnum. Tekið séfram að þessi ferða­fríð­indi giltu einungis um áætl­un­ar­flug á vegum dóttur­félagaStoða, sem þá voru Ice­land­air og Flug­félag Íslands. Ákvæðið sýni í fyrsta lagi að skylda til að veitaferða­fríðindin hafi ein­ungis verið lögð á Stoðir og í öðru lagi að hún takmarkaðist við áætlunarflug á vegum dótt­ur­félagaStoða. Ísamningi, 17. júlí 2006, á milli Stoða og þriggja dóttur­félaga þess það erstefnda, Ice­land­air ehf. og Flugfélags Íslands ehf. hafi verið kveðið á um aðtiltekin ferða­fríðindi sem Stoðir hefðu skuld­bundið sig til þess að veita,þar með talið ferða­fríð­indi stefnanda, yrðu þjón­ustuð af stefnda, sbr., 1.1gr. samn­ings­ins. Samkvæmtgrein 7.7 í þeim samningi sé hann eingöngu bindandi fyrir Stoðir (FL Group),stefnda, Icelandair og Flugfélag Íslands. Höfuðmáli skipti að stefn­andi hafiekki verið aðili að samningnum. Það hafi verið eina aðkoma stefnanda að samn­ingnumað und­ir­rita yfirlýsingu, ásamt öðrum starfsmönnum Stoða, þess efnis að hannféll­ist á að ferðafríðindi hans skyldu útfærð (e. coordinated) í samræmi við 3. gr. samn­ingsins þrátt fyrir að íþví fælist skerðing á fyrri réttindum hans sam­kvæmt ráðn­ing­ar­samningnum. Súyfirlýsing hafi fylgt með samn­ingnum í sér­stökum við­auka 1 við hann (e. Annex 1). Stefndi áréttar að meðþessu hafi stefn­andi ein­ungis sam­þykkt að ferðafríðindi hans yrðu takmörkuðí samræmi við ofan­greint ákvæði samn­ings­ins með einhliða yfirlýsingu endahafi stefn­andi ekki verið aðili að samn­ingnum. Stefndi hafi ekki komið aðyfirlýsingunni og skuld­bind­ingar hans sam­kvæmt samn­ingnum hafi einungisverið við Stoðir. Stefnditekur fram að samningurinn hafi átt að gilda til óákveðins tíma, sbr. 5.1 gr.Hann hafi verið gerður vegna skipulagsbreytinga innan sam­stæðu Stoða. Jafn­framtáréttar stefndi að á þessum tíma hafi hann enn verið dóttur­félag Stoða. Þremurmánuðum eftir gerð framangreinds samnings, 15. október 2006, seldu Stoðir hlutsinn í stefnda. Á þeim degi gaf Stoðir út sérstaka yfirlýsingu til stefnda ítil­efni söl­unnar. Stefndi lítur svo á að í yfirlýsingunni komi fram að Stoðirmyndu tryggja að skylda félagsins við stefnanda og aðra starfsmenn í tengslumvið ferða­fríð­indin yrði tak­mörkuð enn frekar og að hún myndi aðeins gilda í10 ár frá dag­setn­ingu yfir­lýs­ing­ar­innar, sbr. B-lið hennar. Fyrirkomulagog útfærsla á þeim ferðafríðindum sem Stoðir hefði skuldbundið sig til að veitatilteknum starfsmönnum sínum hafi verið á meðal samningsatriða á milli Stoða ogstefnda í tengslum við sölu Stoða á stefnda. Stefnandi hafi ekki verið sjálf­stæðuraðili að þeim samningum. Stefndi tekur einnig fram að yfir­lýs­ing Stoða hafiverið ein­hliða. Undirritun fulltrúa stefnda á hana hafi einungis staðfest aðtiltekin mál­verk teld­ust í eigu Stoða frá dagsetningu yfirlýsingarinnar, sbr.D-lið hennar. Af þessu sé ljóst að Stoðir hafi, upp á sitt eindæmi, breyttferðafríðindum stefn­anda með ofan­greindri yfirlýsingu. Stefndi telur þettatil marks um að ferða­fríð­indin hafi alfarið verið á forræði Stoða þar sem þaðfélag hafi verið skuld­bundið stefn­anda og öðrum fyrrum starfsmönnum þess. Stefndibendi á að stefnandi hafi nýtt ferða­fríðindi samkvæmt ráðn­ing­ar­samn­ingisínum mjög takmarkað á meðan stefndi þjónustaði þau fyrir Stoðir. Árið 2006hafi stefnandi nýtt ferða­fríð­indin einu sinni. Hann hafi ekki nýtt þau árin2007 og 2008 en nýtt þau tvisvar 2009. Árið 2010 hafi stefnandi nýtt sér umræddferða­fríð­indi í fimm skipti á grund­velli samnings Stoða og stefnda. Stoðir,stefndi, Flugfélag Íslands ehf. og Icelandair ehf. gerðu, 28. október 2010, meðsér sam­komu­lag um slit á samningnum gerðum 17. júlí 2006. Sam­komu­lagið vargert í tengslum við annað sam­komu­lag sem gert var á milli Stoða og stefnda,2. september 2010, sem kvað meðal annars á um lausn ýmissa óleystra mála ámilli félag­anna. Stefndi lítur svo á að með ofan­greindu sam­komu­lagi, 28.október 2010, hafi samningnum verið slitið og umrædd ferða­fríð­indi því falliðniður á þeim degi. Jafn­framt hafi B-liður í fyrr­nefndri yfirlýsingu Stoða frá15. okt­óber 2006, sem kvað á um takmörkun á ferða­fríð­ind­unum, verið felldurniður með ofan­greindu sam­komu­lagi. Ljóst sé að á þeim degi, þegar sam­komu­lagiðvar undir­ritað, hafi fallið niður sú skuld­bind­ing stefnda við Stoðir að þjón­ustaferða­fríðindi stefn­anda og að frá þeim degi hafi stefn­andi ekki átt rétt áferða­fríð­indum hjá dóttur­félögum stefnda. Stefnditekur fram að maki stefnanda sé fram­kvæmda­stjóri Flugleiðahótela ehf. ognjóti þau því ferðafríðinda hjá dótturfélögum stefnda. Á grundvelli frí­miða­rétt­indamaka síns hafi stefnandi farið í þrjár ferðir 2010, sex ferðir 2011 og áttaferðir 2012. Þá hafi hann nýtt sér ferða­fríð­indi maka síns að minnsta kostitvisvar 2013. Stefndigetur þess að frá því að ráðningarsamningur stefnanda við Stoðir tók gildi ídesembermánuði 2005 og þar til framsalssamningnum, Agreement on transfer ofobligations, var sagt upp í lok október 2010 hafi stefnandi farið í 10 ferðir ágrund­velli ferðafríðinda sinna á tæp­lega 4 ára tímabili, sem samsvari aðmeðaltali 2,5 ferðum á ári. Frá því að framsalssamningnum var slitið í október2010 hafi stefnandi farið í sam­tals 19 ferðir á grundvelli ferðafríðinda makasíns á rétt tæp­lega þriggja ári tíma­bili, sem samsvari að meðaltali 6,3ferðum á ári. Þetta sýni að stefn­andi hafi nýtt ferða­fríð­indi maka sínsumtalsvert meira en þau ferða­fríð­indi sem hann naut sjálfur. Ljóst sé því aðstefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni þótt Stoðir hafi ekki staðið við skuld­bind­ingarsamkvæmt ráðn­ing­ar­samn­ingi um ferða­fríð­indi hans. Í kjölfar samkomulagsins, 28. október 2010, um slit á samningnum hafiyfir­lög­fræð­ingur stefnda sent stefnanda bréf 11. nóvember 2010. Þar hafistefnanda verið til­kynnt að ferða­fríð­indi hans hjá dótturfélögum stefndahefðu verið felld niður með vísan til sam­komu­lagsins um slit á samningnum.Þessu bréfi hafi stefnandi ekki svarað. Tæplegaári eftir að samningnum var slitið, 23. ágúst 2011, sendi stefn­andi Stoðumbréf og krafði félagið meðal annars um svör við því hvernig félagið myndistanda við samninga á milli aðila um ferðafríðindi og hvernig félagið myndibæta stefn­anda samningsbundinn rétt sinn. LögmaðurStoða svaraði stefnanda með bréfi 29. september 2011. Þar kom fram að samningiaðila um ferðafríðindi hefði verið slitið og því hafi fríðindin fallið niður.Tekið var fram að félagið Stoðir tengdist ekki lengur flugrekstri á neinn háttog því ómögulegt fyrir félagið að efna loforð um ferðafríðindi, væri slíkt lof­orðfyrir hendi sem félagið taldi ekki vera. Yfirlögfræðingurstefnda sendi stefnanda, 30. september 2011, bréf vegna þess bréfs semstefnandi sendi Stoðum. Þar kom meðal annars fram að kröfu stefnanda um úrbæturværi hafnað í ljósi þess að stefndi, Icelandair ehf., Flugfélag Íslands ogStoðir hefðu haft fulla heimild til þess að slíta samningnum. Rétttæplega ári síðar, 15. ágúst 2012, sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf sembar yfirskriftina Ólögmæt niðurfelling áflugfarseðlaréttindum. Bréfið var nokkuð ítar­legt en í stuttu máli voruþar færð rök fyrir því að stefndi væri bóta­skyldur í ljósi þess aðferðafríðindi stefnanda, sem Stoðir skuldbatt sig til þess að veita honum íofan­greindum ráðningarsamningi, hafi verið felld niður á ólög­mætan hátt.Stefnandi byggði kröfu sína á því að Stoðir hefðu framselt stefnda skuld­bindingusína með samn­ingnum og að stefnandi ætti því skaða­bóta­kröfu á hendurstefnda. Stefndisvaraði bréfi stefnanda með bréfi 28. ágúst 2012. Þar var kröfum stefn­andahafnað meðal annars með þeim rökum að aldrei hefði stofnast til samn­ings­sam­bandsá milli stefnanda og stefnda og því gæti stefnandi ekki beint kröfu sinni umferða­fríðindin að stefnda. Stefnditekur fram að stefnandi hafi ekki verið sá eini sem naut ferðafríðinda fráStoðum. Í ákvæði 3.1 í samningnum séu taldir upp fimm lykilstjórnendur Stoðasem nutu ferðafríðinda hjá félaginu, stefnandi þeirra á meðal. Ferðafríðindiþeirra allra hafi fallið niður sama dag. Enginn hinna fjögurra fyrrum lykil­starfs­mannaStoða hafi kraf­ist skaðabóta, hvorki úr hendi Stoða né stefnda. Stefn­andi sésá eini sem gert hafi slíka kröfu. Stefndiáréttar að hann sé eignarhaldsfélag og sinni ekki flugrekstri sjálfur. Dótt­ur­félög stefnda, Icelandair ehf.og Flugfélag Íslands ehf., stundi hins vegar flug­rekstur.Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandivísar fyrst til þess að í bréfi yfirlögfræðings stefnda, 30. september 2011,komi fram að hann telji að Stoðum hf. og Icelandair Group hf. hafi veriðheimilt að rifta samningnum sem þeir gerðu sín á milli 17. júlí 2006 þar sem sásamningur hafi verið þriðja­manns­lög­gern­ingur. Þetta byggi hann meðal annarsá því að stefnandi hafi sjálfur samþykkt að ferða­fríðindin myndu byggj­ast áþriðjamannslöggerningi á milli Ice­land­air Group hf. og FL Group hf. samkvæmtvið­auka I sem gerður var við samn­ing­inn. Stefnandihafni þessari túlkun alfarið. Það sé ljóst af gögnum málsins að stefn­andi hafialdrei samþykkt að réttindi hans til flugfarseðla myndu byggjast á þriðja­manns­löggerningiá milli félag­anna tveggja. Hann hafi einungis samþykkt að rétt­indi hans tilflugfarseðla skyldu byggjast á 3. gr. samningsins. Meðþví hafi stefnandi ekki veitt samþykki sitt fyrir því að Icelandair Group hf.og Stoðir hf. gætu hvenær sem er breytt efni samningsins eða rift honum, heldurað Ice­land­air Group hf. tæki við þeim skyldum FL Group hf. að uppfylla rétthans til flug­far­seðla samkvæmt ráðningarsamningi milli hans og FL Group hf. Þaðkomi skýrt fram í grein 3.4 í samningnum að öll rétt­indi og allar skyldur ráðn­ing­ar­samningsstefnanda varðandi ferðafríðindi færðust yfirá Ice­land­air Group hf. og dótturfélög. Fullyrðingum um annað í tilvitnuðubréfi stefnda sé harðlega mót­mælt enda séu þær bersýnilega rangar. Þaðsé því grundvallarmisskilningur hjá lögmanni stefnda að samningur FL Group ogstefnda sé þriðja­manns­löggerningur. Samningur um ferðafríðindi stefnandahafi, með hans sam­þykki, verið færður yfir á stefnda og dótturfélög. Við þaðhafi stofn­ast samn­ings­sam­band milli hans og stefnda. Það sé því rangt aðhalda því fram að það sé samn­ingur milli Icelandair Group hf. og FL Group hf.sem veiti stefn­anda rétt­inn til flug­far­seðla. Þessir aðilar hafi ekki haftneina heim­ild til þess að breyta umræddum kjörum ráðningarsamnings viðstefnanda án aðkomu hans og vit­undar. Þegarstefndi og FL Group hf. hafi sent frá sér yfirlýsingu, 15. október 2006, um tak­mörkunréttinda lykilstarfsmanna til flugfarseðla, hafi verið litið svo á að stefn­andiþyrfti að gefa samþykki sitt fyrir yfirlýsingunni, enda til samræmis við þámegin­reglu vinnu­réttar að breytingar á ráðn­ing­ar­sambandi ográðningarkjörum skuli ávallt gerðar í sam­ráði við við­kom­andi starfsmann. Þaðhafi hins vegar ekki verið gert með yfir­lýs­ing­unni 15. október 2006, semátti að skerða rétt stefnanda. Stefndigeti ekki skert samningsbundinn rétt stefnanda með samkomulagi við annað félagsem sé málið algerlega óviðkomandi. Umrætt „samkomulag“ eða „riftun“ um slitferðafríðinda stefnanda sé marklaus gerningur og geti aldrei haft þau áhrif semgern­ingnum hafi verið ætlað að skapa. Hinsvegar sé ljóst að stefndi muni ekki efna skyldur sínar gagnvart stefn­anda sbr.bréf félagsins til hans, dags. 11. nóvember 2010 og 30. september 2011, enverði þess í stað skaðabótaskyldur. Að sama skapi megi segja að réttindin hafi verið færð yfir til stefndatil að tryggja það að stefnandi myndi njóta fríðindanna sem um var samið semallra lengst, ef ekki til æviloka, og undir öllum kringumstæðum á meðan stefndistundaði flug­rekstur eða flugrekstur félagsins væri seldur áfram til annarraaðila. Það sé augljós vilji aðila, sé texti samkomulagsins lesinn. Stefndi hefði þurft að taka skýrt fram í samningnum um yfirfærsluréttindanna frá FL Group hf., Agree­ment on transfer of obligations, hefðifélagið talið þörf á að tak­marka réttindin umfram það sem segi skýrum orðum ísamningnum. Ljóst sé að báðir aðilar huguðu að fyrirvörum og tak­mörk­unum ogþess vegna hafi verið settur inn fyrir­vari um breytingar á greiðslu skatta afflug­farseðlunum í samninginn. Engir aðrir fyrir­varar eða takmarkanir áréttindunum komi þar fram og geti stefndi því ekki byggt á öðrum rökum. Þar afleiðandi geti stefndi ekki nú komið með einhverjar síðari tíma skýr­ingar ogtúlkun á réttindum stefn­anda, þegar fyrir liggi skýrt í texta samn­ings­ins aðvilji samningsaðilanna 2006 hafi augljóslega verið sá að stefnandi myndi ogætti að njóta þessara fríðinda ævi­langt. Þaðsé augljóst að stefndi hafi brotið gegn rétti stefnanda allt frá árinu 2010 oghann því þegar orðið fyrir tjóni. Samkvæmt samningsbundnum réttindum stefn­anda,og að ákveðnum forsendnum gefnum, megi áætla tjón stefnanda meira en hundraðmillj­óna króna virði. Því beri að taka stefnukröfuna til greina. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga-, vinnu- ogkröfuréttar, einkum til sjónarmiða um skuldbindingargildi samninga, efndir oglok kröfuréttinda og réttinda launþega til launa og annarra samningsbundinnastarfs­kjara. Þávísar stefnandi til þess að samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sé honumheimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðililög­varða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eðaréttar­sam­bands. Stefnandi hafi leitt að því nægar líkur að hann hafi orðiðfyrir tjóni og gert grein fyrir því í hverju tjón hans felist. Í því sambandivísar hann einnig til d-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnaðstyðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála, aðallega 129. og130. gr. Málsástæður oglagarök stefnda Stefndihafnar kröfum stefnanda og telur þær hvorki fá stoð í gögnum málsins néréttarreglum.Ráðningarsamningur á milli stefnanda og Stoðaskuldbatt ekki stefnda Stefndi vísar fyrst til þess aðráðningarsamningur, gerður 5. des­em­ber 2005, hafi verið á milli stefnanda ogStoða. Stefndi hafi hvergi komið nærri þeirri samn­ings­gerð. Það sé þvíóumdeilt að ekkert vinnuréttarsamband eða annars konar samn­ings­sam­band hafistofn­ast á milli stefnanda og stefnda með ráðn­ing­ar­samn­ingnum. Ferðafríðindi stefnanda hafi fráupphafi einungis verið skuldbindandi fyrir Stoðir en ekki stefnda sem var þádótturfélag Stoða. Af þeim sökum byggi stefndi á því að hann beri að sýkna ágrundvelli aðildarskorts. Jafnframt byggi stefndi á því að óum­deilt sé að hanngeti ekki orðið skaðabótaskyldur á grundvelli vanefnda á ráðn­ing­ar­samningisem hann var ekki aðili að.Stefndi er ekki dótturfélag Stoða Samkvæmt grein 1.1 í ráðningarsamningnumhafi stefnandi borið ábyrgð og skyldur gagn­vart stjórn Stoða. Þegarráðningarsamningurinn og fram­sals­samn­ing­ur­inn, 17. júlí 2006, hafi veriðgerðir hafi stefndi verið dótturfélag Stoða. Umrædd ferða­fríð­indi hafi veriðbundin við áætl­un­ar­flug á vegum dótturfélaga Stoða, sbr. 7.2 gr. í ráðn­ing­ar­samn­ing­numog ákvæði 1. gr. í samn­ingnum, sem þá voru Icelandair ehf. og Flug­félagÍslands ehf. Fram­kvæmd þess­ara skuldbindinga hafi verið breytt, með samningidags. 17. júlí 2006, vegna skipu­lags­breyt­inga innan samstæðu Stoða þegarstefndi var ennþá dóttur­félag Stoða. Það sé óumdeilt að stefndi hafiekki verið dótturfélag Stoða frá 15. október 2006 og að frá þeim degi hafiFlugfélag Íslands ehf. og Icelandair ehf. jafnframt farið út úrfyrirtækjasamstæðu Stoða. Af þeim sökum telji stefndi að dóminum beri þá þegarað sýkna hann enda hafi stefndi aldrei samið sérstaklega við stefnanda um aðveita honum umrædd ferðafríðindi. Í þessu sambandi megi benda á aðskuldbinding Stoða samkvæmt ráðn­ing­ar­samn­ingnum hafi takmarkast við það aðStoðir eða dótturfélög þess stundi flugrekstur. Þar sem Stoðir stundi ekkiflugrekstur lengur hvíli væntanlega ekki lengur skylda á þeim að veitastefnanda þessi réttindi.Stefnandi ekki bótaskyldur á grundvelli samningsinsfrá 17. júlí 2006 Stefnandi haldi því fram að tilsamningssambands hafi stofnast á milli hans og stefnda þar sem stefnandi hafiveitt samþykki sitt fyrir því að ferða­fríð­indi hans yrðu færð yfir tilstefnda frá Stoðum. Stefndi mótmæli þessari máls­ástæðu. Eins og áður segi hafi Stoðir,stefndi, Icelandair ehf. og Flugfélag Íslands gert umræddan samning, Agreementon transfer of obligations. Hann hafi því einungis verið bindandi fyrir þessasamn­ings­aðila eins og skýrt komi fram í grein 7.7 í samn­ingnum. Eina aðkomastefn­anda að samningnum hafi verið sú að hann lýsti því yfir að hann, ásamtöðrum til­teknum starfsmönnum, samþykkti að ferðafríðindi hans skyldu útfærð ísam­ræmi við efni 3. gr. samningsins í ljósi þess að þar voru þau tak­mark­aðrien í umræddum ráðn­ingar­samningi. Þetta sýni að stefnandi hafi ekkiverið sjálfstæður aðili að samningnum. Hefði ætl­unin verið sú að stofna tilbeins samningssambands á milli stefnanda, stefnda, Ice­land­air ehf. ogFlugfélags Íslands ehf. hefði stefnandi einfaldlega verið einn af samn­ings­aðilunumen svo hafi ekki verið. Óumdeilt sé að skuldbindingstefnda, og dótturfélaga hans, samkvæmt samn­ingnum hafi einungis verið viðStoðir. Þar sem stefnandi byggi rétt sinn á samn­ingi sem hann var ekki aðiliað byggi stefndi á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefn­anda ágrundvelli aðildarskorts. Til stuðnings þessu vísar stefndi til almennra reglnasamninga- og kröfuréttar en meginreglan sé sú að aðili geti ekki byggt á samn­ingisem hann sé ekki aðili að. Að þessu sögðu sé þó rétt að takafram að samkvæmt fræðikenningum geti þriðji maður, sem sé ekki sjálfstæðuraðili að samningi, í undantekningartilfellum, átt sjálf­stæðan rétt til þesskrefjast efnda. Það séu svokallaðir eiginlegir þriðja­manns­lög­gern­ingar.Þeir samningar þar sem þriðji aðili sé ekki talinn öðlast sjálfstæðan rétt tilefnda séu nefndir óeiginlegir þriðja­manns­lög­gern­ingar. Stefndi telji að þrátt fyrir aðtalið yrði að samningurinn væri eiginlegur þriðja­manns­lög­gerningur hafi sálöggerningur enga þýðingu þegar aðilar hafi slitið honum. Í þessu máli sé stefndi ífræðilegum skilningi svokallaður loforðsgjafi þar sem hann hafi lofað Stoðum,loforðsmóttakanda, að þjónusta ferðafríðindaskuldbindingar Stoða gagnvartstefnanda sem sé þá þriðji maður í þessum skilningi. Samkvæmt kenningum fræðimanna séóumdeilt að loforðsmóttakandi geti leyst loforðsgjafa undan skyldu sinnigagnvart þriðja manni á grundvelli þriðja­manns­lög­gern­ings. Það leiði af almennumreglum samningaréttar. Stoðir hafi leyst stefnda undan þeirri skuldbindingusinni við Stoðir, að veita stefnanda umrædd ferða­fríð­indi, með ofangreindusamkomulagi um slit samningsins frá 28. októ­ber 2010. Stefndi byggi á því aðfrá þeim degi hafi stefndi ekki lengur verið skuldbundinn Stoðum til þess aðveita stefnanda umrædd ferðafríðindi. Til stuðnings ofangreindu bendistefndi enn fremur á að samkvæmt kenn­ingum fræði­manna geti aðilar aðþriðjamannslöggerningi breytt slíkum samningi þannig að réttur þriðja mannsfalli niður jafnvel þótt upphaflega hafi verið kveðið á um að réttur hans ættiað vera óafturkræfur. Skilyrði þessa sé að þriðji maður hafi ekki verið sjálf­stæðuraðili að samningnum eins og staðan sé í þessu tilviki. Að ofangreindu virtu byggistefndi á því að hann hafi ekki á neinn hátt bakað sér skaðabótaskyldu gagnvartstefnanda með aðkomu sinni að umræddum samningi við Stoðir. Ekki uppfyllt skilyrði um tjón vegna meintra brota ásamningsskuldbindingu Stefndi byggi kröfur sínarjafnframt á því að stefnandi geti ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrirtjóni þegar ferðafríðindi hans voru felld niður. Eins og áður sé rakið njótistefnandi ferðafríðinda hjá dótturfélögum stefnda, Ice­land­air ehf. ogFlugfélagi Íslands ehf., vegna réttinda maka síns sem sé fram­kvæmda­stjóriFlugleiðahótela ehf., dótturfélags stefnda. Þá liggi fyrir að stefn­andi hafinýtt ferðafríðindi maka síns töluvert meira eftir að ferða­fríð­indi hanssjálfs féllu niður og bendi stefndi á að ferðir hans á grundvelli ferða­fríð­indamaka síns hafi ríflega tvö­faldast frá því að ferðafríðindi hans voru felldniður, þ.e. úr 2,5 ferðum að meðal­tali á ári í 6,3 ferðir að meðaltali á ári. Þetta sýni að stefnandi hafi ekkiorðið fyrir tjóni vegna van­efnda Stoða á skuld­bindingu um ferða­fríðindistefnanda og í öllu falli sé óljóst hvort stefnandi verði fyrir nokkru tjóni. Íþessu sambandi bendi stefndi á að Stoðir hafi þegar með yfir­lýs­ingu tak­markaðrétt­indi stefnanda við 10 ár frá 15. október 2006. Réttur stefnanda til ferða­fríð­indaætti því að renna út 15. október 2016 hefði stefndi ekki verið leystur undanskuld­bind­ingum sínum gagnvart Stoðum. Hið stefnda félag styður kröfursínar við meginreglur kröfu- og samn­inga­réttar. Máls­kostn­að­ar­krafanstyðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála.Niðurstaða Í þessu máli er dóminum falið aðsvara því hvort stefndi, Icelandair Group hf., hafi tekið að sér að uppfyllahluta af skuldbindingum FL Group hf. við stefnanda, sam­kvæmt ráðn­ingar­samningisem FL Group gerði við hann. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda við hann. Þessa kröfu byggir hann áþví að samningssamband hafi stofnast milli sín og stefnda þegar stefndi hafitekið að sér skyldur FL Group við stefnanda. Því samn­ings­sambandi hafistefndi ranglega rift. Við það hafi stefnandi orðið af réttindum og af þeimsökum orðið fyrir tjóni. Því beri að viðurkenna bótaskyldu stefnda við hann. Stefndi telur samningssambandekki hafa stofnast þeirra í milli. Hann telur jafn­framt að þótt stefn­andihafi orðið af einhverjum samningsbundnum réttindum hafi hann ekki sýnt fram átjón. Stefnandi réð sig til starfa hjáFL Group 5. desember 2005. Í ráðn­ing­ar­samn­ingi hans eru tilgreind ýmisfríðindi, þar á meðal þau að þegar hannferðist leggi félagið honum til, honum að kostnaðarlausu, flugmiða fyrir hann,maka og börn yngri en 21 árs og gildi þetta um áætlunarflug á vegumdótturfélaga FL Group, Iceland­air og Flugfélags Íslands. Ríflega sjö mánuðum eftir gerðráðningarsamningsins, 17. júlí 2006, gerðu FL Group hf. annars vegar og Ice­land­airGroup hf., Icelandair hf. og Flugfélag Íslands ehf. hins vegar samning um yfir­færsluskyldna frá FL Group til síðarnefndu félaganna (Agree­ment on Transfer ofObligations). Þrátt fyrir að allir samn­ings­aðilar séu íslenskir, ogfyrirsvarsmenn þeirra einnig, er texti samn­ingsins á ensku. Hann hefur ekkiverið lagður fram á íslensku. Ígrein 1.1 segir: By thisAgreement FL agrees to transfer certain obligations to IG and IG agrees toreceive the same obligations concerning airline ticket entitlements to thecurrent employees of FL (both senior management and others) as well as a groupof former employees of FL or Flugleiðir hf. („Flugleiðir“), which was its prede­cessor(and had similar function and scope of activity as IG has now). Greinar1.3 og 1.4 hljóða þannig:IG, through itssubsidiaries, Icelandair and Air Iceland, pledges to take over any suchcommitment as is further described in this agreement. …Likewise,Icelandair and Air Iceland pledge, on their behalf, to take over the commit­mentin accordance with IG’s decision. Næster í samningnum gerð grein fyrir réttindum hvers starfsmanns fyrir sig og erurétt­indi stefnanda nánast eins orðuð og í ráðningarsamningi hans. Síðan segirí grein 3.3:The scope of theentitlement can vary between each individual named above in accord­ance withhis employment agreement. However, these individuals agree upon and confirmwith their signatures in Annex I below that the entitlement shall be coordin­atedas described above, even though it might be more limited than their employ­mentagreement states. Therefore, in case of any discrepancy hereof between thisagreement and the relevant employment agreement, the provisions of this agree­mentshall prevail. Fimm æðstu stjórnendur FL Group,stefnandi þeirra á meðal, undirrituðu ákvæði samhljóða þessu í viðauka I við samninginn. Ígrein 3.4 segir:In accordancewith Articles 1.3 and 1.4 the obligation to provide the aforementioned seniormanagement employees of FL with airline tickets free of charge within the scopeof the guidelines in Article 3.2 are hereby transferred from FL to IG,Icelandair and Air Iceland respectively, except for the payment of taxesdiscussed in Article 3.2.3. … Ágreiningur málsaðila varðar þaðeinkum hvort þessi samningur (Agreement on Transfer of Obligations) sé þriðja­manns­lög­gern­ingur. Icelandair Group hf., Icelandairehf., Flugfélag Íslands ehf., annars vegar, og FL Group, sem hafði þá veriðskýrt Stoðir, hins vegar, gerðu 28. október 2010 sam­komu­lag um slit ásamningi. Þarsegir: Aðilar undirrituðu þann 17. júlí 2006 Agreement onTransfer of Obligations (hér eftir samn­ingurinn)þar sem nokkrum nafngreindum þáverandi og fyrrverandi starfs­mönnum Stoða (héreftir starfsmennirnir) voru tryggðnánar tiltekin ferðafríðindi hjá Ice­land­air og FÍ (hér eftir ferðafríðindin). Með samningnum varábyrgð á efndum ferða­fríðindanna færð frá Stoðum yfir til IG í samræmi viðskipulagsbreytingar sem gerðar höfðu verið á samstæðunni mánuðina á undan.IG og Stoðir undirrituðu þann 15. október 2006yfirlýsingu í tilefni af sölu Stoða á öllum hlutum sínum í IG þar semferðafríðindin voru takmörkuð (hér eftir yfir­lýs­ingin).IG og Stoðir undirrituðu þann 2. september 2010samkomulag um lausn ágreinings­mála og yfirlýsingu um samstarf um tiltekin mál,þar sem Stoðir skuldbundu sig til að veita IG alla þá aðstoð sem því væri unnt,án þess að baka sér bótaskyldu, til að tak­marka eða rifta ferðafríðindunum(hér eftir samkomulagið).Samkomulag þetta er gert á grundvelli samkomulagsins.Aðilar eru sammála um að samningnum verði slitið, þannigað ferðafríðindin falli niður, frá og með undirritun samkomulags þessa. Ísamræmi við ákvörðun aðila um að binda enda á ferðafríðindin er úr gildifallinn b. liður yfirlýsingarinnar.Komi til þess að starfmennirnir krefji Stoðir um bæturvegna missis ferðafríðinda skal IG halda Stoðum skaðlausum vegna slíkra krafna.IG skal tilkynna umræddumstarfsmönnum um gerð samkomulags þessa og ákvörðun aðila um að þeir muni ekkinjóta ferðafríðinda framvegis. Stefndi telur að með þessusamkomulagi hafi Stoðir (FL Group) leyst hann undan þriðjamannslöggerningnumsem hann telur samninginn, gerðan 17. júlí 2006, vera. Í ráðningarsamningi FL Group ogstefnanda var, eins og áður segir, til viðbótar við laun samið um önnurráðningarkjör, þeirra á meðal ferðafríðindi sem áður hefur verið lýst. Þar sem þessi réttindi voru hlutiaf ráðningarkjörum stefnanda hjá FL Group, sam­kvæmt persónubundnu samkomulagi,gat það félag ekki ráðstafað skyldum sínum sam­kvæmt þeim samningi til ann­arsfélags án þess að stefnandi samþykkti að það félag tæki að sér að uppfylla samn­ings­skuld­bind­inguviðsemjanda hans. Í því ljósi verður að skoðaundirritun stefnanda á viðauka við samninginn gerðan 17. júlí 2006, þar semstefndi yfirtók allar skuldbindingar FL Group vegna ferða­fríðinda fyrr­ver­andiog þáverandi starfsmanna, og æðri stjórnenda. Orðalag samkomulagsins, sem gertvar 28. október 2010, styður einnig þá máls­ástæðu stefnanda að stefndi og FLGroup hafi litið svo á að með samningnum um yfir­færslu skyldna (Agreement onTransfer of Obligations), 17. júlí 2006, hafi stefndi orðið skuld­bundinn þeimstarfsmönnum sem voru tilgreindir í samn­ingnum, stefn­anda þar á meðal, tilþess að uppfylla þær skyldur sem FL Group hafði tekið á sig í ráðn­ingarsamningnumvið hvern og einn þessara starfsmanna. Dómurinn getur því ekki fallist áþað með stefnda að sá samningur hafi verið þriðja­mannslöggerningur milli FLGroup, annars vegar, og stefnda, Icelandair og Flug­félags Íslands, hins vegar. Þar sem því hefur verið hafnað aðsá samningur sé þriðjamannslöggerningur er því jafnframt hafnað að stefnandahafi ekki verið rétt að beina þessari viðurkenningar­kröfu að stefnda.Samkomulagið sem Stoðir og stefndi gerðu 28. október 2010 getur því ekki haftnein réttaráhrif gagnvart stefnanda. Stefndi hafði því engan grundvöll, hvorkisamn­ings­bund­inn né lögbundinn, til þess að rifta ferðafríðindunum sem hannhafði tekið að sér að veita stefnanda. Að mati dómsins hefur það engaþýðingu fyrir úrslit þessa máls hvort stefndi er dótturfélag Stoða eður ei.Hann tók að sér þær skyldur sem FL Group (Stoðir) höfðu áður tekið á sig viðstefnanda með ráðningarsamningi við hann. Jafnframt skiptir ekki máli þóttstefnandi sé ekki í ráðningarsambandi við stefnda enda eru farmiðafríðindinekki bundin við að stefnandi starfi hjá Stoðum (FL Group) og þau halda gildiþótt hann hætti störfum fyrir félagið þrátt fyrir að til þeirra hafi í upp­hafiverið stofnað með ráðningarsamningi við það félag. Enn fremur tóku dótturfélögstefnda, Icelandair og Air Iceland, að sér að fram­fylgja ákvörðunum stefndaskv. greinum 1.3 og 1.4 í framsalssamningnum. Stefndi byggir sýknukröfu sínaenn fremur á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni þótt hann njóti ekkilengur kjarasamningsbundinna ferðafríðinda þar sem eig­in­kona hans njótieinnig ferðafríðinda sem hann nýti í ríkari mæli en hann nýtti sín eigin rétt­indiá meðan hann átti þau. Að mati dómsins verða menn ekkisviptir ráðningarkjörum með þeim rökum að þeir hafi aðgang að sambærilegumkjörum eftir öðrum leiðum. Þau efnislegu rétt­indi sem felast íráðningarkjörunum tilheyra starfsmanninum. Því þykir ekki skipta máli hvorthann, tímabundið eða til langframa, nýtur svipaðra eða sambærilegra rétt­indavegna hjúskaparstöðu sinnar. Þar sem hann nýtur ekki lengur þeirra réttinda semsamið var um í ráðningarsamningi hans þykir hann hafa orðið fyrir tjóni. Þarsem það er niðurstaða dómsins að stefndi hafi tekið að sér skyldu FL Group tilþess að veita stefnanda þessi réttindi ber stefnda að bæta honum tjónið. Vegna þessarar niðurstöðu, og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæmastefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, aðteknu tilliti til virðisaukaskatts, 850.000 kr. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, IcelandairGroup hf., gagn­vart stefn­anda, Þorsteini Erni Guðmundssyni, vegna ólögmætrarriftunar stefnda með bréfi, dags. 11. nóvember 2010, á starfskjarabundnumferðafríðindum stefnanda hjá stefnda, sem stofnuðust upphaflega með ráðn­ing­ar­samn­ingi,dagsettum 5. desember 2005. Stefndigreiði stefnanda 850.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 60/2009
Kærumál Haldlagning Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem R var heimilað að leggja hald á nánar tilgreind gögn. Hæstiréttur vísaði málinu frá héraðsdómi þar sem krafa R í héraði uppfyllti ekki formkröfur 1. mgr. 103. gr. lagar nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2009, þar sem sóknaraðila var heimilað að leggja hald á nánar tilgreinda kaupsamninga, fylgigögn og yfirlit um ráðstafanir greiðslna sem eru í vörslum varnaraðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með bréfi 2. febrúar 2009 krafðist sóknaraðili úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um heimild til að leggja hald á þrjá kaupsamninga og fylgigögn, sem nánar eru greind í hinum kærða úrskurði. Í beiðninni var einungis vísað til 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 henni til stuðnings. Má af því ráða að krafan hafi byggst á heimild 68. gr. laganna. Um kröfu sóknaraðila gilda málsmeðferðarreglur XV. kafla laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 102. gr. Í 1. mgr. 103. gr. er kveðið á um að leggja skuli skriflega og rökstudda kröfu um aðgerð fyrir héraðsdóm. Sérstaklega er tekið fram að þess skuli getið hvort sá sem kröfu gerir krefjist þess að hún sæti meðferð fyrir dómi án þess að sakborningur eða annar sá sem hún beinist að verði kvaddur á dómþing, sbr. 1. mgr. 104. gr. Það lagaákvæði hefur að geyma reglur um meðferð síðastnefndrar kröfu fyrir dómi. Í 3. mgr. 104. gr. er kveðið svo á að fella skuli mál niður ef sá sem kröfu gerir mætir ekki til dómþings. Í skriflegri kröfu sóknaraðila til héraðsdóms var ekki farið fram á að hún sætti meðferð án þess að varnaraðili yrði kvaddur á dómþing. Héraðsdómur tók kröfuna til meðferðar allt að einu á dómþingi og féllst á hana með hinum kærða úrskurði. Þegar af þeirri ástæðu að krafa sóknaraðila í héraði uppfyllti ekki formkröfu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 verður málinu vísað frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Kröfu sóknaraðila, Ríkislögreglustjóra, í erindi til Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2009, um hald á kaupsamningum, fylgigögnum og yfirliti um ráðstafanir greiðslna sem eru í vörslum varnaraðila, X, er vísað frá héraðsdómi. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess með vísun til 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að heimilt sé að leggja hald á eftirtalda kaupsamninga, fylgigögn og yfirliti yfir ráðstöfun greiðslna sem eru í vörslum X: - Kaupsamningur varðandi vélina V, seljandi A en kaupandi B. - Kaupsamningur varðandi vélina Y, seljandi C en kaupandi B. - Kaupsamningur varðandi vélarnar Z og Q, seljandi er D en kaupandi B. Í greinargerð lögreglu kemur fram að hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglu­stjóra sé til rannsóknar mál er lúti að Eignarhaldsfélaginu E og kæru á hendur ofangreindum Ó, fyrrum stjórnarmanni félagsins, R fyrrum framkvæmdastjóra félagsins og Á fyrrum starfandi stjórnarformanni félagsins. Eignarhalds-félagið E hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Málið varði meint fjársvik og fjárdrátt í sambandi við sölu og kaup flugvélarinnar F og ólöglega meðferð fjármuna félagsins. Málið lúti að rannsókn á sölu Eignarhaldsfélagsins E á flugvél til C á Bresku Jómfrúreyjum. Einnig að sölu fjögurra sambærilegra flugvéla sem virðist hafa verið seldar saman til B og ofangreindir kaupsamningar fjalli um. Tvær af flugvélunum hafi verið eigu Eignarhaldsfélagsins E, sú þriðja í eigu C og hafi hún áður verið keypt af eignarhaldsfélaginu. Fjórða flugvéin hafi verið í eigu C, sem sé félag í eigu eins af stjórnarmönnum eignarhaldsfélagsins og fjölskyldu hans. Lögmaðurinn sem hafi haft umsjón með sölunni á ofangreindum flugvélum hjá X hafi neitað að afhenda efna­hags­brotadeild ofangreinda kaupsamninga. Í ljósi ofangreinds og fyrir framgang rannsóknar málsins sé nauðsynlegt að fara fram á haldlagningu nefndra kaupsamninga og framangreindra fylgigagna. Með vísun til þess sem að framan er rakið og fyrirliggjandi rannsóknargagna, verður að telja að fyrir hendi séu lagaskilyrði til þess að verða við kröfu ríkislögreglustjóra, sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008. Krafan verður hún því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Ríkislögreglustjóra er heimil haldlagning eftirtalinna kaupsamninga, fylgi­gagna og yfirliti yfir ráðstafanir greiðslna sem eru í vörslum X: Kaupsamningur varðandi vélina V, seljandi A en kaupandi B. Kaupsamningur varðandi vélina Y, seljandi C en kaupandi C. Kaupsamningur varðandi vélarnar Z og Q, seljandi er D en kaupandi B.
Mál nr. 601/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Börn Aðför
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A og B um dómkvaðningu matsmanns í máli sem C höfðaði gegn A og B í því skyni að fá barnið D tekið úr umráðum þeirra.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. ágúst 2016,en kærumálsgögn bárust réttinum 8. september sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 11. ágúst 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningumatsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Þá krefjast þær kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila eins og máliðværi ekki gjafsóknarmál. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefsthann kærumálskostnaðar.Héraðsdómari hefur neytt þess úrræðis 17. gr. laga nr. 160/1995 umviðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingubrottnuminna barna o.fl., sbr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003, að fela sérfróðumaðila að kanna afstöðu barnsins til fram kominnar kröfu um afhendingu. Að því gættuverður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Rétt er að kærumálskostnaður falli niðuren um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðilanna A og B greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Oddgeirs Einarssonarhæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 2016.I. Aðild,kröfugerð og málsmeðferðMál þetta, sem er aðfararmál rekið eftirreglum 13. kafla laga um aðför nr. 90/1989,hófst með móttöku dómstólsins á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda 27. júlísl. og var þingfest sama dag. Gerðarbeiðandi er barnaverndarnefndin C.Gerðarþolar eru A, [...] og B, [...]. Gerðarbeiðandi krefst þess að úrskurðaðverði að heimilt sé að barn gerðarþola, B, og barnabarn A, D, kt. [...], verðimeð aðfarargerð tekin úr umráðum gerðarþola eða annars þess aðila sem umráðbarnsins hefur hér á landi og afhent gerðarbeiðanda eða öðrum þeim aðila semhann setur í sinn stað. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi gerðarþola.Gerðarþolar krefjast þess að kröfugerðarbeiðanda verði hafnað. Verði ekki fallist á þá kröfu krefjast gerðarþolarþess að ákveðið verði í úrskurði, að kæra til Hæstaréttar fresti aðför. Þá er krafistmálskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Gerðarþolar skiluðu greinargerð 3. ágúst.Í þinghaldi 4. ágúst lögðu gerðarþolar fram matsbeiðni og gerðarbeiðandigreinargerð ásamt viðbótargögnum. Gerðarbeiðandi mótmælti matsbeiðni og var munnlegurmálflutningur um ágreininginn 9. ágúst sl. Úrskurður þessi varðar einvörðunguþann ágreining.Í þessum hluta málsins gera gerðarþolar kröfu um aðdómkvaddur verði matsmaður til að meta: „Hver sé afstaða D, kt. [...] (hér eftir nefndur ,,barnið“) tilfyrirliggjandi kröfu gerðarbeiðanda, C, um afhendingu barnsins tilgerðarbeiðanda og þá jafnframt hvort barnið búi yfir þeim þroska að rétt sé aðtaka tillit til skoðana þess.Hvaða áhrif hugsanleguraðskilnaður barnsins frá gerðarþolum, A, kt. [...], og B, kt. [...], hefði á barnið og hvort líklegt væri aðslíkur aðskilnaður myndi skaða það andlega og þá með hvaða hætti.Hvaða áhrif flutningur ogfóstur til [...]fjölskyldu myndi líklega hafa á barnið með teknu tillit til þess að það talarlitla sem enga [...] og hefuralist upp við íslenska menningu og fjölskyldulíf.“ Gerðarþolar vísatil IV. sbr. V. kafla laga nr. 160/1995, IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, 13. kafla laga nr. 90/1989 og 42. gr. barnalaga nr. 76/2003.Gerðarbeiðandikrefst þess að því verði hafnað að dómkveðja matsmann samkvæmt matsbeiðni. II. MálavextirHelstu málavextir eru þeir að gerðarþoli, B,hefur verið búsett í [...] frá árinu 2013. Að sögn gerðarbeiðanda hafabarnaverndaryfirvöld og lögregla ítrekað haft afskipti af málefnum hennar ogbarns hennar, en hún hefur glímt við fíkniefnavanda um hríð. Þann 10. maí 2016féll úrskurður hjá barnaverndaryfirvöldum þar sem gerðarþoli, B, var sviptrétti til umönnunar barnsins sem málið varðar, á grundvelli viðeigandi ákvæða [...]barnaverndarlaganna, og ákveðið að barnið skyldi vistað á viðurkenndufósturheimili. Gerðarbeiðandi fer að sögn með umönnunarréttinn skv. niðurstöðuúrskurðarins en kveðið sé á um umgengni barnsins við gerðarþola íúrskurðarorði.Þann 6. júní sl. bárustbarnaverndaryfirvöldum upplýsingar frá leikskóla drengsins um að móðurafidrengsins hefði komið þangað og tekið allt sem drengnum tilheyrði og upplýst aðdrengurinn myndi ekki mæta í skólann um tíma. Aðspurður af starfsmönnumgerðarbeiðanda neitaði hann að upplýsa hvar drengurinn væri, en barnið mun hafaverið í umsjá móðurforeldra sinna í [...], eftir uppkvaðningu úrskurðarins.Gerðarþolar segjast hafa ákveðið 8. júní sl. að flytjast búferlum til Íslandsmeð drenginn og leita ásjár íslenskra stjórnvalda í þeirri von að fá réttlátamálsmeðferð en þær telja slíku ekki fyrir að fara í [...] og meðalhófs sé íengu gætt. Gerðarbeiðandi tilkynnti til lögreglugrunsemdir um brot gegn ákvæðum barnaverndarlaga, þar sem barn hafi veriðbrottnumið eftir úrskurð um yfirtöku umönnunarréttar barns. Jafnframt vartilkynningu beint til lögreglunnar um mannshvarf, á sama grundvelli.Beiðni um afhendingu barnsins til [...]var 11. júlí sl. beint til miðstjórnarvaldsins þar í landi, eins og það nefnistí gerðarbeiðni og er erindið móttökustimplað þann 13. júlí. Innanríkisráðuneytinubarst 19. júlí ósk um að ráðuneytið hefði milligöngu um að komaafhendingarbeiðninni í réttan farveg hér á landi. Barnið dvelst nú hjá móðurömmu sinni, A,sem kveðst ekki munu afhenda barnið af fúsum og frjálsum vilja til [...]. Þá erupplýst af lögmanni gerðarþola að B búi enn í [...] en fyrirhugi flutning tilÍslands. Hún hafi að sögn náð góðum árangri að undanförnu í baráttu viðfíknivanda sinn. Því mótmælir gerðarbeiðandi sem röngu með vísan til gagnamálsins.Í samræmi við tilmæli dómsins hefurgerðarbeiðandi boðað framlagningu yfirlýsingar [...] yfirvalda samkvæmt 3. mgr.15. gr. laga nr. 160/1995 og hefur þegar sent hana dóminum og lögmannigerðarþola. Er yfirlýsingin afdráttarlaus um að brottnám barnsins hafi veriðbrot á [...] lögum og sóknaraðili fari með forsjá barnsins. III. MálsástæðurgerðarbeiðandaÍ ljósi eðlis ágreiningsaðila í þessum þætti málsins telur dómurinn rétt að tilgreina einnig helstumálsástæður aðila varðandi meginágreining málsins. Gerðarbeiðandi kveðst byggjakröfu sína um afhendingu barnsins á því að óheimilt hafi verið að fara meðbarnið úr landi án samþykkis gerðarbeiðanda, eftir að úrskurðurinn gekk 10. maísl., enda fari hann nú með forsjá barnsins. Úrskurðurinn hafi verið kærður 7.júní af hálfu gerðarþola, eftir að hið ólögmæta brottnám fór fram, en kæraúrskurðar sem þessa fresti ekki réttaráhrifum hans. Hald á barninu hér á Íslandi sé ólögmættog geri gerðarbeiðandi því kröfu, með vísan til 11. gr. laga nr. 160/1995, umað barnið verði tekið úr umráðum gerðarþola eða annars. Óumdeilt sé að barniðátti búsetu og lögheimili í [...], í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995, áðuren ólögmætt hald hófst. Engin þau rök sem tilgreind séu í lögum nr. 160/1995,sem komið geta í veg fyrir afhendingu, eigi við í máli þessu. Sé ljóst aðbrýnir hagsmunir barnsins krefjist þess að lögmætu ástandi verði komið á endahafi barnaverndaryfirvöld í [...] hafnað vistun barnsins hjá gerðarþola A meðúrskurði og svipt gerðarþola B umönnunarrétti fyrir barninu. Hafi því nýlegthagsmunamat átt sér stað, af hálfu fagaðila, og niðurstaða þeirra sú aðhagsmunum barnsins sé best borgið í höndum annarra en gerðarþola. Það mat sæti ekki endurmati í máli þessu. Þvísé ljóst að hald á barninu sé skýrt brot á rétti gerðarbeiðanda, í skilningilaga nr. 160/1985 og Haag samningsins sem hann byggir á. Um málsmeðferðina sé vísað til 13. gr.laga nr. 160/1995 sem kveði á um að við málsmeðferð skuli beitt ákvæðum 13.kafla laga nr. 90/1989. Krafa um málskostnað byggi á 130. gr. laga nr. 91/1991.IV. Málsástæður gerðarþolaGerðarþolar kveðast byggja á því aðaðfararbeiðni málsins uppfylli ekki skilyrði 3. töluliðar 1. mgr. 80. gr.aðfaralaga nr. 90/1989. Þar sem ekki komi fram hverju það varði, ef gerðarþolisækir ekki þing, beri að hafna kröfu gerðarbeiðanda.Gerðarþolar telji að leggja skuli tilgrundvallar mat þeirra, að það hafi verið drengnum fyrir bestu að farið yrðimeð hann til Íslands með tilliti til hagsmuna og velferðar hans. Drengnum líðivel á Íslandi og sé í miklum samskiptum við fjölskyldu sína hér á landi. Þá fari gerðarþoli, B, með fulla forsjádrengsins, enda hafi hún ekki verið svipt þeim rétti með dómi. Fullyrðingargerðarbeiðanda um að hann fari með forsjá drengins séu rangar og þar með séallur málatilbúnaður gerðarbeiðanda haldlaus og byggður á lögfræðilega röngumgrunni. Þegar af þeim sökum verði að hafna öllum kröfum gerðarbeiðanda. Umræddur úrskurður [...] fyrir barnaverndog félagsmál, frá 10. maí sl., sé afar óljós og ruglingslegur, og ekki verðiráðið af honum hvert raunverulegt inntak hans sé. Þá virðist íslensk þýðinghans ekki gerð af löggiltum skjalaþýðanda. Telji gerðarþolar því vart að hanngeti talist réttmætur grundvöllur að kröfu gerðarbeiðanda í máli er varðar svomikilvæga hagsmuni sem hér um ræði, enda verði að gera strangar kröfur í þeimefnum.Þá séu skilyrði 11. gr. laga nr. 160/1995ekki uppfyllt í máli þessu. Gerðarbeiðandi fari ekki með forsjá drengins enafhending barns á grundvelli VI. kafla laganna sé bundin því skilyrði að brotiðsé á forsjárrétti gerðarbeiðanda. Gerðarþoli, B, hafi ekki verið svipt forsjádrengsins.Þá sé byggt á því að atvik séu með þeimhætti að samkvæmt 2.-4. tölul. 12. gr. laga nr. 160/1995 beri að hafna kröfumgerðarbeiðanda. Drengurinn sé mjög náinn fjölskyldu sinni og sé alinn upp meðalÍslendinga og við sitt íslenska móðurmál og menningu. Hætta sé á því aðafhending muni skaða drenginn andlega. Drengurinn sé sjálfur andvígur afhendinguen hann hafi látið þá skoðun í ljós að hann vilji ekki fara aftur til [...].Ekki verði horft fram hjá vilja hans í þessu máli þrátt fyrir ungan aldur. Gerðarþolar telji að virða beriframangreindan úrskurð að vettugi þar sem hann standist ekki grundvallarreglurum réttláta málsmeðferð, og meðalhófs sé í engu gætt.Gerðarþolar telji jafnframt að horfa beritil þeirrar meginreglu sem fram komi í barnalögum nr. 76/2003, um að ávalltskuli það sem er barni fyrir bestu hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir ummálefni þess. Einnig sé vísað til 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og 71. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrirum rétt manna til friðhelgi, heimilis og fjölskyldu, sem og samnings Sameinuðuþjóðanna um réttindi barnsins.Ljóst sé að ef krafagerðarbeiðanda nær fram að ganga muni það hafa í för með sér afdrifaríkar ogóafturkræfar afleiðingar fyrir ungan dreng. Samvistir gerðarþola og drengsinsséu þeim öllum lífsnauðsynleg. Það beri að veita hagsmunum drengsins forgang,af áframhaldandi samvistum við gerðarþola, móður sína og ömmu, framar óljósumhagsmunum gerðarbeiðanda, opinberri stofnun, af því fá barnið í sínar vörslur.V. Málsástæður gerðarbeiðanda til stuðnings þvíað hafna beri dómkvaðninguVarðandi þann ágreining sem hér er tilúrlausnar kveðst gerðarbeiðandi byggja á því að engin ástæða sé til aðdómkveðja sérfróðan aðila til að kanna vilja barnsins enda barnið það ungt aðárum að það hafi ekki þroska til að mark sé takandi á viljaafstöðu þess tilmálsins. Drengur á þessum aldri geti aldrei haft yfirsýn um það hvað teljisthonum fyrir bestu. [...] lög gangi út frá því að fimm ára barn sé of ungt tilað vilji þess komi til skoðunar. Þá telji gerðarbeiðandi mat skv. 2.tölulið matsbeiðnar, um áhrif aðskilnaðar á barnið, óþarft, enda liggi slíktmat þegar fyrir og séu gögn lögð fram sem sýni það. Þá sé barnið alls ekki ísamvistum við foreldrið sem með forsjána fór og því spurning um áhrifaðskilnaðar við hvern eigi að meta. Í kærumálinu sem gerðarþoli reki nú fyrirdómstól í [...] sé ekki höfð uppi krafa um að gerðarþolinn, A, skuli fá barniðí fóstur verði hinn kærði úrskurður staðfestur um forsjársviptingu, heldur aðsystir hennar og eiginmaður, sem búsett séu í [...], skuli verðafósturforeldrar. Verði því að ganga út frá því að gerðarþoli, B, sé ekki hlynntþví að barnið verði áfram hér á landi, heldur að hagsmunum barnsins sé bestborgið með áframhaldandi búsetu í [...].Gerðarbeiðandi vísar til dóms Hæstaréttarí málinu nr. 529/2014, sem fjallaði um matsspurningu eins og spurningu 2 íþessu máli, og málsins nr. 666/2014, sem var endanlegur dómur á grundvellimatsmálsins nr. 529/2004, en þar hafi niðurstaða matsmanns um þetta atriði ekkiverið lögð til grundvallar enda gerðarþola mögulegt að fylgja barninu tilheimalandsins að nýju þar sem þarlendir dómstólar munu meta hagsmuni barnannatil frambúðar. Sé það mál einmitt til meðferðar þar í landi að kröfu gerðarþola.Síðustu matsspurningu sé mótmælt enda hafiíslenskur dómstóll ekki lögsögu né lagaheimild til að leggja mat á það atriðisem þar greinir. Það sé [...] stjórnvalda og dómstóla að meta hagsmuni barnsinsog hafi gerðarþoli, B, sjálf kært úrskurð barnaverndarnefndarinnar til dómstólsþar ytra, sem leggja muni mat á þær forsendur sem hinn kærði úrskurður byggirá. Hafi hún því beint því máli í réttan farveg, lögum samkvæmt, þar í landi ogþar með viðurkennt lögsögu [...] dómstóla til mats á hagsmunum barnsins tilframbúðar. Þá sé hér um aðfararmál að ræða þar sem mat sem þetta kemst ekki að,auk þess sem hraða beri eftir föngum meðferð mála sem þessara. Gerðarbeiðandileggur og áherslu á að hér sé ekki um forsjármál að ræða og því eigi varnir samkvæmt12. gr. laga nr. 160/1995 tæpast við. VI. Málsástæður gerðarþola til stuðnings því aðdómkveða beri matsmann.Matsbeiðendur, gerðarþolar, benda á aðeina sönnunargagn þeirra í málinu gæti verið matsgerð á grundvelli framkominnarbeiðni. Verði ekki fallist á dómkvaðningu sé jafnræði málsaðila stórlega skert,og málsforræðið alfarið í höndum annars aðilans. Það hvort atvik séu með þeimhætti sem kveðið sé á um í 12. gr. laga nr. 160/1995 verði ekki staðreynt nemameð matsgerð. Varðandi aldursmörk benda gerðarþolar á dóma Hæstaréttar ímálunum nr. 426/2000 og 393/2001, þar sem í hlut áttu fjögurra og fimm árabörn. Jafnframt vísa gerðarþolar til málsins nr. 852/2014, um að ekki séutiltekin aldursmörk heldur sé þetta háð mati hverju sinni. Gerðarþolar leggjaáherslu á að hér, sem endranær í málum sem varða börn, beri að horfa fyrst ogfremst til hagsmuna barnsins og því sé mat samkvæmt framkominni beiðninauðsynlegt. VII. NiðurstaðaMáli um afhendingu barns á grundvelliHaagsamningsins skal hraða svo sem unnt er. Til að undirstrika hraðamálsmeðferð er þannig mælst til þess að dómstóll geri, komi slík beiðni framfrá beiðanda, grein fyrir ástæðum þess ef ekki liggur fyrir ákvörðun í máliinnan sex vikna frá því að beiðni kom fram, sbr. 16. gr. laga nr. 160/1995, um viðurkenningu ogfullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barnao.fl.Þá er einnig ádráttur um að málsmeðferð sé flýtt ef um er að ræða mál sem rekineru eftir 13. kafla laga um aðför nr. 90/1989, þar sem gert er ráð fyrirstuttum frestum þegar tekið er til varna. Í 1. mgr. 83. gr. er svo mælt fyrirum það að vitnaleiðslur og mats-og skoðunargerðir skulu að jafnaði ekki fram fara í málum sem rekin erusamkvæmt kaflanum. Þrátt fyrir framangreint hefur í málum sem þessumverið fallist á dómkvaðningu matsmanna til að meta ákveðin atriði, og þá einkumhvort atvik máls og aðstæður aðila séu með þeim hætti að ákvæði 12. gr. laganr. 160/1995 komi til skoðunar. Í ákvæðinu er m.a. kveðið á um að heimilt sé aðsynja um afhendingu barns ef alvarleghætta er á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því áannan hátt í óbærilega stöðu,barniðer andvígt afhendingu og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að takatillit til skoðana þess, eðaafhendingsé ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda. Telja verður þó, með vísan til framangreindrasjónarmiða um flýtimeðferð og takmörkun á gagnaöflun, að meta skuli hverteinstakt mál; að aðstæður í málinu geri það þannig sennilegt að niðurstaða úrslíku mati geti skipt sköpum í máli eða geti a.m.k. haft veruleg áhrif á matdómara á því hvort afhenda eigi barn eða ekki. Dómarifærði til bókar í þinghaldi 3. ágúst sl. að hann myndi að öllum líkindum skipasálfræðing til þess að kanna hug barnsins til fram kominnar kröfu. Það yrðigert á grundvelli 17. gr. laga nr. 160/1995, en ef ráðist er í könnun sem þessagildir 43. gr. barnalaga. Dómari hefur nú ákveðið að könnun sem þessi skulifara fram þrátt fyrir mjög ungan aldur þess barns sem í hlut á, enda metiviðkomandi sérfræðingur jafnframt hvort barnið hafi þroska til þess, að rétt séað taka tillit til skoðana þess í málinu. Ágreiningslauster að matsspurningar gerðarþola eru sniðnar eftir framangreindri 12. gr. og aðleitast er við með þeim, að svara því hvort aðstæður séu með þeim hætti að tilálita komi að synja um afhendingu. Í athugasemdummeð 12. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 160/1995, kemur fram íumfjöllun um 2. tl., að mikið þurfi að koma til svo því ákvæði verði beitt,samanber orðalagið „alvarleg hætta“. Jafnframt, til að undirstrika væntanlegaþrönga túlkun á ákvæðinu, er nefnt að sem dæmi um óbærilega stöðu, sbr.niðurlag ákvæðisins sem sé þýðing á „intolerable situation“, geti verið að barnfæri inn á átakasvæði eða í flóttamannabúðir, þar sem aðbúnaður væri slæmur. Íannarri matsspurningu er óskað eftir því að metin verði áhrif þess á andlegaheilsu barnsins að vera skilið frá gerðarþolum. Í málumsamkvæmt Haagsamningnum um afhendingu barns verður ekki tekin afstaða til þesshjá hverjum forsjá barns liggur eða hvar sé rétt að hún liggi. Það er hlutverkupprunalandsins, í þessu tilviki [...] yfirvalda. Í því felst jafnframt að þarfer fram mat á því hvort hætta sé á að það geti haft mjög alvarlegarafleiðingar á andlega heilsu barns að skilja það frá móður sinni. Í ljósiþessa, framlagðra gagna málsins og þeirra ströngu krafna sem gerðar erusamkvæmt 2. tl. telur dómurinn þarflaust að dómkveðja matsmann í þessuafhendingarmáli til að meta umbeðið atriði. Er enda ekkert í málinu sem gefurvísbendingar um að þessi gæti orðið raunin. Fullyrðingar gerðarþola um að [...] barnaverndaryfirvöld séu allt að þvíalræmd, fyrir hörku og skort á meðalhófi, eru engum gögnum studdar. Gengiðverður út frá því í úrskurði þessum að raunin sé önnur og barnaverndarmál séuekki í ósvipuðum farvegi og hér á landi og mannréttinda sé gætt.Varðandihinn gerðarþola, móðurömmu barnsins, gilda sömu sjónarmið um þær ströngu kröfursem gerðar eru í þessum efnum og að [...] barnaverndaryfirvöld hafi einnig kannaðþað hvort æskilegt sé að barnið sé hjá móðurforeldrum, enda hefur barniðdvalist á heimili þeirra í [...] meira og minna frá sumri 2014. Þá verður ekki horft fram hjá því aðmóðir barnsins hefur sjálf lagt til að barnið fari í fóstur til systur hennarog sambýlismanns í [...].Metur hún það því sjálf væntanlega svo, að það muni ekki skaða barnið alvarlegaað flytja frá henni sjálfri eða móður hennar. Með vísantil framangreinds verður ekki séð að mat samkvæmt annarri matsspurningu hafiþýðingu fyrir úrlausn þessa máls og verður því hafnað dómkvaðningu til að leitasvara við þeirri matsspurningu.Varðandiþriðju matsspurningu gerðarþola, þ.e. hvaðaáhrif flutningur og fóstur til [...] fjölskyldu myndi líklega hafa á barnið þar sem það talar litla sem enga [...] og hefur alist upp við íslenska menningu ogfjölskyldulíf, verður vísað til sömu sjónarmiða og nefnd eru varðandi spurningutvö. Mat á þessu atriði hefur ljóslega farið fram fyrir [...] yfirvöldum með hagsmuni barnsins íforgrunni. Ekkert bendir heldur til þess í gögnum málsins að þessi gæti veriðraunin. Til að svar viðþessari spurningu teldist nauðsynlegt við úrlausn málsins, yrði einnig aðuppfylla það skilyrði 2. tl. 12. gr. að breytingin myndi hafa í för með séralvarlega hættu á því að skaða barnið andlega eða líkamlega, eða koma því íóbærilega stöðu. Dómurinn telur ekkert benda til þess að frekari rannsókn á þvíatriði, og mat dómkvadds matsmanns, geti leitt til þess að skilyrðum ákvæðisinsteldist fullnægt. Þá verður matsspurningin ekki réttlætt með vísan til 4. tl.12. gr. enda þar um að ræða lagaatriði sem dómurinn einn er bær um að meta,sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Því verður aðtelja matsspurninguna í nokkru ósamræmi við málið sjálft og 2. tl. 12. gr.,samanber fyrri umfjöllun. Verður því einnig hafnað dómkvaðningu til að leita svara við þessari matsspurningu, semþýðingarlausri fyrir það úrlausnarefni sem fyrir dóminum liggur. Þar sem dómurinnhefur nú þegar tekið ákvörðun um að kalla til sérfræðing til að kanna afstöðubarnsins í málinu til afhendingar og að meta hvort barnið hafi þroska til þess, þannig að rétt sé að takatillit til skoðana þess í málinu, sbr. framangreint, er ekki þörf á aðdómkveðja matsmann til að svara fyrstu matsspurningu gerðarþola. Undirstrikaðer þó að barnið tekur ekki ákvörðun í máli þessu með því einu að lýsa afstöðusinni, þótt það teljist hafa náð tilskildum þroska. Að virtuöllu framangreindu verður því beiðni gerðarþola um dómkvaðningu matsmannshafnað.Engar kröfur voru gerðar um málskostnaðundir þessum þætti málsins. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Hafnað er beiðni gerðarþola umdómkvaðningu matsmanns.
Mál nr. 297/2008
Landamerki Fölsun Óskipt sameign Tómlæti Málsástæða
P o.fl. höfðuðu mál gegn H og kröfðust þess að landamerkjalýsing milli jarðar í eigu H og fjögurra jarða í eigu P o.fl. yrði ógilt. Hafði H undirbúið landamerkjalýsinguna og fengið á hana undirritun eigenda aðliggjandi jarða, allra nema P sem var eigandi að 1/8 hluta einnar þeirra. Byggðu P o.fl. aðallega á því að landamerkjalýsingin væri fölsuð. Var þessi málsástæða eingöngu reist á fullyrðingum í skýrslum fimm aðila fyrir dómi en engin gögn lögð fram henni til stuðnings og taldist hún því ósönnuð. Var því jafnframt haldið fram að um svik hafi verið að ræða og einnig vísað til 32. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en því ekki lýst með hvaða hætti svikin hafi átt sér stað eða lýst málsástæðum sem tengdust nefndum lagaákvæðum. Talið var að áskilnaður um samþykki allra sem land eiga á móts við landeiganda í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. yrði ekki skilinn svo að merkjalýsing sem skorti þann áskilnað væri í heild sinni ógild af þeim sökum, heldur verði hún eingöngu talin geta skuldbundið eigendur þeirra jarða sem hafi samþykkt hana. Þar sem skort hafi undirskrift P, eiganda að 1/8 hluta aðliggjandi jarðar, var landamerkjalýsingin talin ógild að því er varðaði merkin milli þeirrar jarðar og jarðar H. Þá var P ekki talin hafa fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis, þrátt fyrir að hafa ekki haft uppi andmæli fyrr en tæpum átta árum eftir gerð landamerkjalýsingarinnar, með hliðsjón af eðli ráðstöfunarinnar sem hafi falist í henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2008. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ágreiningur máls þessa snýst um gildi landamerkjalýsingar frá nóvember 1999 um merki milli jarðarinnar Straums í Rangárþingi eystra, Rangárvallasýslu, sem er í eigu áfrýjanda og jarða stefndu, Berjaness, Stíflu, Vorsabæjar og Kanastaða, sem liggja að Straumi. Með kaupsamningi 20. apríl 1994 seldu Diðrik Sigurðsson og Guðmundur Diðriksson Eiríki Þ. Davíðssyni og Sólveigu Unni Eysteinsdóttur jörðina Kanastaði ásamt öllum mannvirkjum á jörðinni og öllu því er henni fylgdi og fylgja bæri, þar með talin hlunnindi. Við söluna var undanskilin landspilda „um 15 ha. (500 m x 300 m) á mörkum Kanastaða og Berjanes að vestan og Vosbæjar að norðan, efsti hlutinn.“ Í kaupsamningnum, sem afhentur var til þinglýsingar 25. sama mánaðar, er tekið fram að seljandi hafi gert uppdrátt sem fylgdi spildunni, sem skuli skoðast sem hluti samningsins. Uppdrátturinn er undirritaður af seljendum og kaupendum og er hann hvorki flatarmálsreiknaður né hnitsettur. Dánarbú Diðriks Sigurðssonar seldi áfrýjanda með kaupsamningi 10. desember 1997 fyrrgreinda landspildu ásamt sumarhúsi sem á henni var. Samningurinn var afhentur til þinglýsingar 10. febrúar sama ár og er tekið fram í honum að spildan sé um það bil 15 hektarar að stærð. Áfrýjanda var veitt leyfi 2. febrúar 2000 að stofna nýbýli á spildunni til fiskeldis og skógræktar. Til undirbúnings því hafði hann útbúið svohljóðandi landamerkjalýsingu milli Straums og aðliggjandi jarða: „Berjanes: Milli Berjanes og Straums ræður núverandi girðing sem liggur upp miðjan Affallsaur, úr girðingarstaur sem merktur er númer 1 á uppdrætti, að Suðurlandsvegi. Berjanes / Stífla. Óskipt land. Norðan þjóðvegar ræður sama stefnulína frá girðingu við þjóðveg að hornpunkti, merktur númer 2 á uppdrætti sem er skurðarpunktur línu sem dregin er úr girðingarhorni við pípuhlið á Landeyjavegi með stefnu í Flókastaðagil, merkt 3 á uppdrætti. Vorsabær: Milli Straums og Vorsabæjar ræður lína milli punkta 3 og 2, sem sé úr hornstaur girðingar við pípuhlið á A-Landeyjavegi og sjónhendingu í Flókastaðagil. Kanastaðir: Milli Straums og Kanastaða ræður núverandi girðing úr hornstaur í Affallsaur, merktum númer 1 á uppdrætti, að staur númer 5 þaðan að girðingarhorni við A-Landeyjaveg merkt númer 4. Þaðan ræður girðing til norðurs meðfram A-Landeyjavegi að girðingarhorni við pípuhlið merkt númer 3 uppdrætti. Uppdráttur af landinu gerður af verkfræðistofunni Hnit h/f, dagsettur 15. nóvember 1999. Hornpunktar landsins eru mældir inn af Vegagerð Ríkisins Selfossi og reiknaðir í hnitum.“ Bakhlið landamerkjalýsingarinnar ber yfirskriftina: „Samþykkir sem landeigendur:“ Þar fyrir neðan eru handrituð 20. og 21. nóvember 1999 nöfn eigenda jarðanna, Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu auk tveggja eigenda jarðarinnar Berjaness, sem eiga 7/8 hluta jarðarinnar í óskiptri sameign með stefndu Pálínu Guðjónsdóttir, sem á 1/8 hluta hennar. Hún ritaði hins vegar ekki nafn sitt á bakhlið landamerkjalýsingarinnar. Hún var afhent til þinglýsingar 24. sama mánaðar ásamt meðfylgjandi uppdrætti af spildunni 15. nóvember 1999. Uppdrátturinn, sem er gerður af framangreindri verkfræðistofu, er hnitasettur og samkvæmt honum telst spildan vera samtals 30,837 hektarar að stærð. Hann er ekki áritaður af eigendum jarðanna. Áfrýjandi sendi stefndu, öðrum en Pálínu Guðjónsdóttir, bréf 20. júní 2006 í tilefni af því að hann hugðist ljúka við að setja niður girðingar eftir þeim merkjum sem fram koma á landamerkjalýsingunni og óskaði eftir athugasemdum um lögmæti hennar. Er þess jafnframt getið að risi ágreiningur um merkjalýsinguna myndi hann höfða landamerkjamál til að fá úr honum skorið. Í bréfi hans til eigenda jarðarinnar Kanastaða er þess að auki getið að tilgangur þess sé einnig að „fá í ljós afstöðu ykkar á því hvort þið séuð ósammála því að hlunnindi, svo sem lax- og silungsveiði, fylgi jörðinni/lögbýlinu Straum.“ Í svarbréfi stefndu til áfrýjanda 18. september 2006 er staðhæft að þau kannist hvorki við landamerkjalýsinguna né uppdráttinn sem henni fylgdi. Vísa þau jafnframt til tiltekinna heimilda um landamerki jarða sinna gagnvart Straumi, en af þeim megi ráða að eignarheimild áfrýjanda fyrir jörð hans taki samkvæmt kaupsamningnum 20. júní 2006 aðeins til um það bil 15 hektara spildu úr landi Kanastaða. Með bréfi 6. nóvember sama ár hafnaði áfrýjandi því að hann hafi gert tilkall til stærra lands en hann hefði eignarheimild fyrir og kvaðst mundu halda fast við hin þinglýstu landamerki samkvæmt merkjalýsingunni og lýsti því yfir að hann myndi ljúka við að girða landið. Stefndu höfðuðu mál þetta 11. júlí 2007 og kröfðust þess að landamerkjalýsingin yrði ógilt. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að kröfu þeirra. II Í málatilbúnaði stefndu kemur ekki skýrt fram í hvaða augnamiði krafist er dóms um að ógilda beri umrædda landamerkjalýsingu, en málið er ekki rekið sem landamerkjamál. Hins vegar er ljóst að stefndu hafa lögvarða hagsmuni af að fá dóm um kröfuna meðal annars í ljósi reglna um traustfang. Kröfu sína byggja stefndu aðallega á því að landamerkjalýsingin sé fölsuð. Áfrýjandi hafi árið 1999 komið að máli við þau öll nema Pálínu Guðjónsdóttur og rætt lauslega við þau hvert í sínu lagi um landamerki Straums og jarða þeirra. Í þeim samræðum hafi hvorki verið farið yfir tiltekna landamerkjalýsingu né þeim kynntur uppdráttur. Hins vegar hafi þau undirritað skjal sem þau hafi talið vera til staðfestingar á að merkin væru ágreiningslaus. Það hafi því komið þeim í opna skjöldu að fá bréf áfrýjanda 20. júní 2006 ásamt meðfylgjandi landamerkjalýsingu frá nóvember 1999 og hnitasettum uppdrætti, sem þau hafi aldrei fyrr augum litið. Þau stefndu sem árituðu yfirlýsinguna kannast við skjalið sem er bakhlið hennar og nafnritun sína á það, en bera því við að skjalið hafi ekki verið bakhlið landamerkjalýsingar heldur á lausu blaði. Áfrýjandi hljóti því með einhverjum hætti að hafa skeytt framhliðinni við það blað og bætt við uppdrættinum. Áfrýjandi andmælir þessu og kveður þetta af og frá. Stefndu hafa einvörðungu reist þessa málsástæðu á fullyrðingum sem fram koma í skýrslum fimm aðila málsins fyrir dómi, en ekki lagt fram gögn henni til stuðnings og telst hún því ósönnuð. Stefndu hafa jafnframt haldið því fram að áfrýjandi hafi beitt þau svikum og vísa einnig máli sínu til stuðnings til 32. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í málatilbúnaði þeirra er hvorki vikið að því með hvaða hætti svikum hafi verið beitt né lýst málsástæðum sem tengjast áðurnefndum ákvæðum laga nr. 7/1936. Er því ekkert hald í þessum málatilbúnaði stefndu. Stefndu reisa kröfu sína einnig á því að landamerkjalýsingin uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl., sem áskilji að aflað sé samþykkis eigenda allra jarða sem liggja að viðkomandi landi, en ekki hafi verið aflað samþykkis Pálínu Guðjónsdóttur, sem sé þinglýstur eigandi að 1/8 hluta óskiptrar jarðarinnar Berjaness. Áfrýjandi andmælir því að þeir sem hafi samþykkt merkjaskrána séu ekki bundnir af henni. Það sama gildi um Pálínu Guðjónsdóttur þar sem samþykki eiganda 7/8 hluta jarðarinnar sé skuldbindandi fyrir hana. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 kemur fram að eigandi lands skuli gera glögga skrá um landamerki, eins og hann veit þau réttust. Merkjalýsinguna skuli hann sýna hverjum þeim, sem land eigi til móts við hann og þeim sem hafi í því ítök og af því hlunnindi. Rita skuli þeir samþykki sitt á merkjaskrá, nema þeir telji hana ranga, enda skuli þess þá getið, ef einhver þeirra vilji eigi samþykkja. Að þessu loknu skuli afhenda hreppstjóra skrána, sem skuli athuga hvort allir hafi ritað á hana samþykki sitt og skuli geta þess í skránni. Hana skuli þegar í stað senda sýslumanni skrána til þinglýsingar. Þó skýrt komi fram í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 að landeigandi skuli sýna öllum sem eiga land á móts við hann landamerkjalýsingu og afla skuli samþykkis þeirra allra verður ákvæðið ekki skilið á þann hátt að merkjalýsing, sem skortir þann áskilnað sé í heild sinni ógild af þeim sökum, heldur verður hún einvörðungu talin geta skuldbundið eigendur þeirra jarða sem hafa samþykkt hana. Óumdeilt er að stefnda Pálína Guðjónsdóttir, sem á sem fyrr segir 1/8 hluta í óskiptri jörðinni Berjanesi á móti stefndu Jóni Guðmundssyni og Ernu Árfells, sem eiga 7/8 hluta hennar, ritaði hvorki undir landamerkjalýsinguna né samþykkti hana á annan hátt. Ráðstöfun sú sem fram kom í merkjalýsingunni milli jarðanna Straums og Berjaness var þess eðlis að afla varð samþykkis allra eigenda hinnar óskiptu jarðar til þess að hún væri skuldbindandi. Áfrýjandi hefur borið því við að stefnda Pálína hafi allt að einu glatað rétti sínum til að vefengja gildi landamerkjalýsingarinnar vegna tómlætis, þar sem hún hafi ekki haft uppi andmæli fyrr en tæpum átta árum eftir gerð hennar. Þegar litið er til eðlis ráðstöfunarinnar sem fólst í merkjalýsingunni er ekki fallist á að tómlæti Pálínu sé slíkt að hún hafi fyrirgert rétti sínum af þeim sökum. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er fallist á að landamerkjalýsingin frá nóvember 1999 sé ekki gild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness, en kröfu stefndu er að öðru leyti hafnað. Rétt er að hver málsaðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Landamerkjalýsing frá nóvember 1999 milli jarðarinnar Straums í Rangárvallasýslu og jarðanna Berjaness, Kanastaða, Stíflu og Vorsabæjar, sem liggja að Straumi, er ógild að því er varðar merki milli jarðanna Straums og Berjaness. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 11. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 11. júlí sl. Stefnendur eru Pálína Guðjónsdóttir, kt. 291014-3489, Berjanesi, Jón Guðmundsson, kt. 060439-7299, Berjanesi, Erna Árfells, kt. 110242-3609, Berjanesi, Eiríkur Þ. Davíðsson, kt. 160464-6079, Kanastöðum, Sólveig Unnur Eysteinsdóttir, kt. 250964-2939, Kanastöðum, Sævar Einarsson, kt. 150656-4279, Stíflu, Jóhanna Elín Gunnlaugsdóttir, kt. 100660-5639, Stíflu og Björgvin H. Guðmundsson, kt. 270659-2339, Vorsabæ. Stefndi er Hrafn Jóhannsson, kt. 270738-4519, Öldubakka 1, Hvolsvelli. Dómkröfur stefnenda eru þær að landamerkjalýsing um landamerki milli Straums, landnr. 172477 og aðliggjandi jarða, sem var móttekin til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Rangárvallasýslu þann 24. nóvember 1999 (skjalnr. 99/880) verði ógilt með dómi. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi þeirra. Málavextir. Málavextir eru þeir að með kaupsamningi dagsettum 20. apríl 1994 keyptu stefnendur Eiríkur og Sólveig Unnur jörðina Kanastaði í A-Landeyjahreppi, Rangárvallasýslu ásamt öllum mannvirkjum sem á jörðinni voru og fylgifé, þ.m.t. hlunnindi. Segir í samningnum að landamerki jarðarinnar séu ágreiningslaus og séu samkvæmt landamerkjaskrá dags. 5. maí 1887 sem innfærð hafi verið í landamerkjabók Rangárvallasýslu. Þá segir í samningnum að undanskilin sé landspilda um 15 ha (500m x 300m) á mörkum Kanastaða og Berjaness að vestan og Vosbæjar (svo) að norðan, efsti hlutinn. Hafi seljandi gert uppdrátt af spildu þessari og skoðist hann sem hluti samningsins. Rita seljendur og kaupendur nöfn sín á uppdrátt þennan. Með kaupsamningi dagsettum 10. desember 1997 keypti stefndi framangreinda 15 ha landspildu ásamt sumarhúsi sem byggt hafi verið á spildunni. Stefnendur halda því fram að stefndi hafi komið lauslega að máli við þau árið 1999 þar sem landamerki Straums og aðliggjandi jarða hafi verið lauslega rædd. Séu stefnendur sammála um að hvorki hafi verið farið yfir einhverja ákveðna landamerkjalýsingu með þeim né hafi þeim verið kynntur einhver ákveðinn uppdráttur. Hins vegar hafi þau að sögn undirritað að beiðni stefnda skjal sem þau hafi talið að væri til staðfestingar á því að merkin væru ágreiningslaus eins og þau hefðu verið rædd. Fyrir liggur í málinu skjal sem hefur að geyma landamerkjalýsingu milli Straums og aðliggjandi jarða og er þar vísað til uppdráttar sem gerður var af verkfræðistofunni Hniti hf. 15. nóvember 1999. Á bakhlið skjalsins er samþykki landeigenda, stefndu Ernu og Jóns vegna Berjaness dagsett 20. nóvember sama ár, stefndu Eiríks og Sólveigar vegna Kanastaða dagsett 21. nóvember sama ár, stefnda Björgvins vegna Vorsabæjar dagsett 20. nóvember sama ár og ólæsileg undirritun vegna Stíflu dagsett sama dag. Á skjalinu er hins vegar ekki að finna undirritun stefndu Pálínu, en hún mun vera einn af þinglýstum eigendum Berjaness. Á framangreindum uppdrætti, sem er hnitasettur, kemur fram að umrædd landspilda sé samtals 30,837 ha, þar af sé land norðan hringvegar 5,524 ha og land sunnan vegarins 25,313 ha. Við samanburð á þessum uppdrætti og hinum eldri uppdrætti frá 1994, en hann er ekki hnitasettur, kemur fram að ekki virðist muna miklu í málsetningu á spildunni sem er sunnan vegarins en spildan sem er norðan vegar er greinilega stærri á hinum nýrri uppdrætti. Hinu nýja landamerkjabréfi var þinglýst 25. nóvember 1999. Stefnendur segjast fyrst hafa orðið vör við það árið 2006 að stefndi teldi sig eiga rúmlega 30 ha af landi, en það sé ríflega helmingi meira land en eignarheimildir hans kveði á um að hann eigi. Telja þau stefnda hafa beitt svikum og í reynd falsað efni landamerkjalýsingarinnar frá 1999. Stefndu Erna, Jón, Eiríkur, Sólveig og Björgvin komu öll fyrir dóm og könnuðust við nafnritun sína á bakhlið skjalsins. Þau kváðust hins vegar ekki hafa séð textann sem skráður er á framhlið þess og ekki hafa séð uppdráttinn frá 15. nóvember 1999 sem þar er vísað til. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því í fyrsta lagi að stefndi hafi beitt þau svikum og falsað efni landamerkjalýsingarinnar og hafi stefndi árið 1999 lauslega rætt við þau landamerki Straums og aðliggjandi jarða. Hafi ekki verið farið yfir ákveðna landamerkjalýsingu og enginn uppdráttur legið fyrir á þeim fundum. Stefnendur kannast við að hafa undirritað skjal sem stefndi hefði útbúið og hafi átt að staðfesta að merki jarðanna væru ágreiningslaus. Stefnendur kannast hins vegar ekki við efni skjalsins sem lagt hefur verið fram í málinu og vefengja þau efni landamerkjalýsingarinnar í heild sinni, enda telja þau skorta undirskrift þeirra á hana. Þá vefengja stefnendur uppdráttinn sem fylgir skjalinu, enda skorti undirskrift þeirra á hann. Stefnendur halda því fram að stefndi hafi síðar bætt landamerkjalýsingunni og uppdrættinum við það skjal sem þau undirrituðu. Stefnendur krefjast þess að umrædd landamerkjalýsing verði ógilt með dómi og vísa til jafnt skráðra sem óskráðra meginreglna samningaréttar því til stuðnings. Í öðru lagi rökstyðja stefnendur kröfu sína með þeim rökum að landamerkjalýsingin uppfylli ekki áskilnað 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki. Samkvæmt 2. gr. laganna beri eigendum lands að afla samþykkis allra sem eigi land til móts við landeiganda á merkjaskrá. Umrædd landamerkjaskrá uppfylli ekki þennan áskilnað þar sem vanti undirskrift stefnanda Pálínu, en hún sé einn af þinglýstum eigendum jarðarinnar Berjaness. Sé því ljóst að ekki hafi veri aflað samþykkis allra eigenda aðliggjandi jarða. Þá byggja stefnendur á því að undirskriftir þeirra séu óvottaðar. Stefnendur vísa til skráðra og óskráðra meginreglna samningaréttar, laga nr. 7/1936, sérstaklega ákvæða III. kafla, þ.m.t. 32. og 36. gr. og laga nr. 41/1919 um landamerki. Krafa um málskostnað er studd við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir því að skilyrði ógildingar séu fyrir hendi. Umrædd landamerkjalýsing, sem hafi verið þinglýst, sé fullgild og eigi stefnendur engan rétt á því að fá hana ógilta. Stefndi mótmælir því að hafa beitt svikum og falsað efni landamerkjalýsingarinnar frá 1999. Kveður stefndi stefnendur vega alvarlega að æru sinni og sé ekkert fram komið sem styðji þennan málatilbúnað þeirra. Ótrúverðugt sé að stefnendur kannist við að hafa undirritað skjal sem stefndi hafði útbúið en kannist hins vegar ekki við að efni skjalsins sé með sama hætti og framlagt skjal beri með sér og hafi stefnendur sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Sé fullyrðing þeirra sérstaklega ótrúverðug þegar uppdrættirnir séu bornir saman og megi þá ljóst vera að leitast hafi verið eftir því að fara eftir eldri uppdrættinum eins nákvæmlega og hægt var. Þá bendir stefndi á að sérstaklega sé vísað til hnitsetta uppdráttarins í landamerkjalýsingunni og skipti þá engu máli að hann hafi ekki verið undirritaður. Þá hafi hann sérstaklega verið kynntur stefnendum þegar þau undirrituðu landamerkjalýsinguna. Að því er varðar vísun stefnenda til 32. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 telur stefndi að um algerar undantekningarreglur sé að ræða sem beita verði af mikilli varfærni og beri að hafna þeim leiki einhver vafi á um réttmæti þeirra. Stefndi mótmælir því að landamerkjalýsingin uppfylli ekki áskilnað 2. gr. laga nr. 41/1919. Stefndi telur að málatilbúnaður stefnenda um að undirskrift stefnanda Pálínu vanti á landamerkjalýsinguna enga þýðingu hafa þar sem þinglýstir eigendur að 7/8 hluta Berjaness hafi ritað undir landamerkjalýsinguna og séu þær undirskriftir skuldbindandi gagnvart stefnanda Pálínu, en hún sé þinglýstur eigandi að 1/8 hluta jarðarinnar. Telur stefndi undirskriftir eigenda að 7/8 hluta jarðarinnar nægja til þess að landamerkjalýsingin haldi gildi sínu með vísan til þess að ekkert hafi verið gert í tæp 8 ár til þess að fá henni hnekkt. Stefndi bendir á að eins og kröfugerð stefnenda sé háttað geri hún ráð fyrir að landamerkjalýsingin sé núna gild en tilteknar málsástæður leiði til ógildingar hennar. Málatilbúnaður stefnenda sem lúti að tilvísun til 2. gr. laga nr. 41/1919 sé hins vegar á því reistur að landamerkjalýsingin hafi aldrei öðlast gildi þar sem undirskrift eins sameiganda að jörðinni Berjanesi vanti. Sé landamerkjalýsingin því marklaus. Að mati stefnda fer kröfugerð stefnenda þannig í bága við málatilbúnað þeirra að þessu leyti og geti krafa þeirra því aldrei verið tekin til greina á þessum grundvelli. Stefndi byggir á því að engu máli skipti þótt undirskriftir stefnenda séu óvottaðar, enda hafi stefnendur ekki borið því við að ekki sé um þeirra undirskriftir að ræða. Stefndi byggir á meginreglum samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga, vanefndir og vanefndaúrræði. Þá er vísað til grundvallarreglna eignarréttarins, m.a. þess að afsalshafi fái við afsalsgjöf þann rétt sem afsalsgjafi átti, en hvorki lakari né ríkari rétt. Þá er byggt á lögum nr. 41/1919 um landamerki. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Samkvæmt þinglýsingarvottorði, sem lagt hefur verið fram í máli þessu, er stefnandi Pálína Guðjónsdóttir eigandi að 12,50% hluta jarðarinnar Berjaness samkvæmt skiptayfirlýsingu sem móttekin var til þinglýsingar 6. apríl 1977. Aðrir eigendur eignarinnar eru stefnendur Jón Guðmundsson og Erna Árfells. Óumdeilt er að stefndi leitaði ekki samþykkis stefnanda Pálínar um landamerki milli þeirrar jarðar og jarðarinnar Straums. Byggir stefndi á því að undirskriftir meðeigenda stefnanda Pálínar að jörðinni séu skuldbindandi gagnvart stefnanda Pálínu. Telur stefndi undirskriftir eigenda að 7/8 hluta jarðarinnar nægja til þess að landamerkjalýsingin haldi gildi sínu með vísan til þess að ekkert hafi verið gert í tæp 8 ár til þess að fá henni hnekkt. Með vísan til þess að ekki er annað í ljós leitt en stefnanda Pálínu hafi fyrst orðið það ljóst árið 2006 hvernig í pottinn var búið ber að hafna þeirri málsástæðu stefnda að þessi stefnda hafi sýnt af sér tómlæti. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919, sbr. 1. gr. laga nr. 77/1978, skal eigandi lands eða fyrirsvarsmaður gera glöggva skrá um landamerki eins og hann veit þau réttust. Skal hann sýna merkjalýsingu þessa hverjum þeim sem land á til móts við hann, eða fyrirsvarsmanni hans, svo og aðilum ítaka og hlunninda. Rita skulu þeir samþykki sitt á merkjaskrá, nema þeir telji hana ranga, enda skal þess þá getið ef einhver þeirra vill eigi samþykkja. Að þessu loknu skal merkjaskrá afhent hreppstjóra ásamt þinglýsingar- og stimpilgjaldi. Skal hann athuga hvort allir aðilar hafi ritað á hana samþykki sitt og geta þess í skránni. Hann skal þegar í stað senda sýslumanni skrána til þinglýsingar. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að stefnendur Jón og Erna teljist vera fyrirsvarsmenn stefnanda Pálínar í skilningi 1. mgr. 2. gr. landamerkjalaga og því ljóst að ofangreind merkjalýsing hefur hvorki verið sýnd þessum stefnanda né aflað samþykkis hennar eins og áskilið er í lögunum, ber þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfur stefnenda eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum 400.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Landamerkjalýsing um landamerki milli jarðarinnar Straums, landnr. 172477 og aðliggjandi jarða, sem var móttekin til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Rangárvallasýslu þann 24. nóvember 1999 (skjalnr. 99/880), er ógilt. Stefndi, Hrafn Jóhannsson, greiði stefnendum, Pálínu Guðjónsdóttur, Jóni Guðmundssyni, Ernu Árfells, Eiríki Þ. Davíðssyni, Sólveigu Unni Eysteinsdóttur, Sævari Einarssyni, Jóhönnu Elínu Gunnlaugsdóttur og Björgvini H. Guðmundssyni 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 132/2002
Áfrýjunarleyfi Frávísun frá Hæstarétti
Tveimur dómum þar sem I hafði verið dæmdur fyrir ölvunarakstur var áfrýjað til Hæstaréttar. I mætti ekki fyrir dóm í héraði og lögðu héraðsdómararnir dóm á mál hans að honum fjarstöddum. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem ekki hafði verið leitað áfrýjunarleyfis, eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 150. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 25. febrúar 2002. Ákæruvaldið krefst ómerkingar tveggja dóma, dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2002 og Héraðsdóms Reykjaness 30. sama mánaðar, og heimvísunar beggja málanna til löglegrar dómsmeðferðar og dómsálagningar að nýju, en málin hafa verið sameinuð á áfrýjunarstigi. Ákærði krefst aðallega mildunar refsingar, en til vara fellst hann á kröfu ákæruvaldsins. Ákærði mætti fyrir dóm í hvorugu málinu. Í því fyrra var hann sakfelldur fyrir að hafa ekið ölvaður dagana 5. og 21. maí 2001 og enn 8. júlí sama ár. Voru fyrri brotin talin varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 3. gr. laga nr. 57/1997, og það síðasta við 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Voru brot hans talin ítrekun á ölvunarakstursbroti samkvæmt dómi 19. apríl 2000. Í síðara málinu var hann fundinn sekur um að hafa 4. janúar 2002 ekið undir áhrifum áfengis, án ökuskírteinis og án þess að nota bílbelti. Var brot hans talið varða við 1., sbr. 3. mgr. 45. gr., l. mgr. 48. gr. og 1. mgr. 71. gr. umferðarlaganna, sbr. 20. gr. laga nr. 44/1993, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Var þetta brot hans á sama hátt og í dómi 23. janúar 2002 talið ítrekun á broti samkvæmt dómi 19. apríl 2000. Í síðari dóminum var hins vegar ekkert minnst á fyrri dóminn. Eins og áður segir mætti ákærði ekki fyrir dóm í framangreindum málum, og töldu héraðsdómararnir sér heimilt að leggja dóm á þau að honum fjarstöddum. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að brot ákærða hafi átt að varða hann þyngri viðurlögum en einungis sektum og takmarkaðri sviptingu ökuréttar og hafi því þessi málsmeðferð dómaranna ekki verið heimil samkvæmt a. lið 126. gr., sbr. 127. gr., laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt 1. mgr. 150. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1994, verður dómi í máli, sem farið hefur verið með samkvæmt 1. mgr. 126. gr. sömu laga, ekki áfrýjað nema að fengnu leyfi Hæstaréttar. Ríkissaksóknari hefur ekki sótt um leyfi til áfrýjunar dóma Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2002 og Héraðsdóms Reykjaness 30. sama mánaðar. Verður því ekki komist hjá því að vísa máli þessu frá Hæstarétti. Er það gert án þess að málflutningur fari fram samkvæmt 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 16. gr. laga nr. 37/1994. Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar er ákveðið í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur.
Mál nr. 407/2016
Kærumál Lögræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt lögræði í tvö ár.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. júní samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2016 þar sem sóknaraðilivar samkvæmt kröfu varnaraðila svipt sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1.mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfuum sviptingu sjálfræðis verði hafnað, en til vara að sviptingunni verðimarkaður skemmri tími. Þá krefst hún þess að þóknun verjanda síns verði greiddúr ríkissjóði. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutningsmálsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Þóknun skipaðsverjanda sóknaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 148.800krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2016.Meðbeiðni, dags. 19. maí 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefurFjölskylduþjónustan í Reykjanesbæ, kt. [...], Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ,krafist þess að A, kt. [...],[...],[...], verði svipt sjálfræði tímabundið ítvö ár með vísan til a- og b-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.Afhálfu varnaraðila er þess aðallega krafist að beiðninni verði hafnað, en tilvara að henni verði markaður skemmri tími en krafist sé.Íbeiðni sóknaraðila segir að varnaraðili eigi við geðræn vandamál að stríða semhafi veruleg áhrif á getu hennar til að ráða persónulegum högum sínum sjálf.Hún dvelji nú á bráðageðdeild 32C á Landspítala, háskólasjúkrahúsi, þar sem húnhafi verið nauðungarvistuð samkvæmt ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettri 29. apríl sl. Í beiðninni segir að varnaraðiliþjáist af alvarlegum geðsjúkdómi og fíknivanda. Hún hafi verið með skert innsæií langan tíma og hafi ítrekað verið svipt sjálfræði áður. Hún hafi nú veriðnauðungarvistuð vegna mikilla geðrofseinkenna og sé ekki fær um að sjá um sigsjálf. Að mati B geðlæknis sé áframhaldandi meðferð varnaraðila nauðsynleg ogán hennar stefni varnaraðili heilsu sinni í voða og spilli möguleikum á bata.Beiðninsé sett fram með vísan til a- og b-liða 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, envarnaraðili sé að mati sóknaraðila ófær um að sinna persónulegum högum sínum ínúverandi ástandi. Varnaraðili hafi ekki verið til samvinnu um meðferð sína ágeðdeild og hafi slakt sjúkdómsinnsæi. Því sé nauðsynlegt að fara fram á aðvarnaraðili verði svipt sjálfræði tímabundið, sbr. 5. gr. lögræðislaga, þ.e. ítvö ár frá uppkvaðningu úrskurðar. Varðandi heimild sóknaraðila til að berafram kröfu þessa er í beiðninni vísað til d-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaganr. 71/1997.Ívottorði B geðlæknis á bráðageðdeild 32C á Landspítalanum, dagsettu 17. maí2016, kemur fram að varnaraðili sé með áratugasögu um alvarlegan geðsjúkdóm,geðhvarfageðklofa, en enn fremur sé hún með fíknivanda og spilafíkn. Veikindivarnaraðila megi rekja aftur til ársins 1989 og eigi hún að baki tíðarinnlagnir á geðdeildir frá þeim tíma. Hún hafi þó átt betri tímabil þar sem húnhafi fylgt meðferð og haldið sig frá fíkniefnum til skemmri tíma. Varnaraðilihafi misnotað áfengi á árum áður, en hafi hin síðari ár að mestu leyti misnotaðlyf og þá helst parkódín forte, valíum og ritalín. Síðustu 10 ár hafivarnaraðili lagst 28 sinnum inn á geðdeild og hafi þessar innlagnir varað íallt að fimm mánuði í senn. Hún hafi verið svipt sjálfræðis í sex mánuði árið2007 og aftur í lok árs 2012. Varnaraðili hafi þá verið meðhöndluð meðgeðrofslyfjum í forðasprautum. Eftir hægan bata hafi hún útskrifast afendurhæfingardeild á Kleppi 7. janúar 2013. Eftir það hafi hún verið ívikulegri eftirfylgd frá geðteymi í Reykjanesbæ og mætt til þeirra í sprautur áhálfsmánaðarfresti fram eftir vori, en hætt því fljótlega eftir aðsjálfræðissviptingin rann sitt skeið á enda vorið 2013. Næst hafi varnaraðiliverið svipt sjálfræði í september 2013 og þá til tveggja ára. Á þeim tíma hafivarnaraðili verið í eftirliti hjá geðteyminu í Reykjanesbæ, sem hafi fylgtmálum hennar vel eftir og hafi varnaraðili mætt í sprautur á hálfsmánaðarfrestiá meðan á sjálfræðissviptingunni stóð. Frá því að sviptingin rann út íseptember 2015 hafi aftur farið að síga á ógæfuhliðina. Ílok apríl sl. hafi varnaraðili verið nauðungarvistuð með bæði geðrofs- ogörlyndiseinkenni á geðdeild í [...] í [...]. Hafi varnaraðili síðan verið flutttil landsins í fylgd tveggja starfsmanna geðdeildar 28. apríl sl. Við komu tillandsins hafi hún verið flutt á móttökudeild 33A í fylgd lögreglu oghéraðslæknis þar sem hún hafi verið nauðungarsprautuð og í kjölfarið flutt ábráðageðdeild 32C. Varnaraðili hafi nú legið inni í rúmar tvær vikur og sé ennmeð töluverð örlyndis- og geðrofseinkenni. Hún hafi ekki verið til samvinnu umlyfjameðferð og reynt endurtekið að koma undan lyfjum. Þá hafi hún sótt stíft íalls konar róandi og ávanabindandi lyf.Niðurstaðavottorðsins er sú að varnaraðili sé með alvarlegan geðsjúkdóm, auk alvarlegsfíknivanda. Hún hafi skert innsæi til lengri tíma og hafi ekki getað fylgteftir nauðsynlegri læknismeðferð. Varnaraðili hafi áður verið svipt sjálfræðitil að tryggja meðferðarramma og hafi það gefið góða raun og fækkað innlögnumverulega. Síðasta sjálfræðissvipting hafi runnið út haustið 2015. Varnaraðilihafi nú enn á ný verið innlögð með mikil geðrofseinkenni og sé hún ekki fær umað sjá um sig sjálf. Hún sé ekki til samvinnu um meðferð, reyni að koma undanlyfjum og fái eiginmann sinn til að smygla til sín fíkniefnum. Enginn vafi sé áað varnaraðili sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og að meðferð sé nauðsynleg.Án hennar stefni varnaraðili heilsu sinni í voða og spilli möguleikum sínum ábata. Bgeðlæknir gaf símaskýrslu fyrir dómi og staðfesti áðurgreind vottorð sitt. Húnstaðfesti að varnaraðili væri ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum, semog að varnaraðili væri ekki fær um að mæta fyrir dóminn vegna andlegs ástandssíns.Íljósi þess sem að framan er rakið auk fyrirliggjandi gagna telur dómari að sýnthafi verið fram á að uppfyllt séu skilyrði a-og b-liðar 4. gr. lögræðislaga nr.71/1997 til að unnt sé að fallast á kröfu sóknaraðila í málinu. Verðurvarnaraðili því svipt sjálfræði tímabundið, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Samkvæmt17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin160.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,A, kt. [...], er svipt sjálfræði í tvö ár frá deginum í dag að telja.Þóknunverjanda varnaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., að fjárhæð 160.000krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 778/2016
Börn Barnavernd Forsjá Samningur Matsgerð
A og B kröfðust þess að samningur sem þau gerðu við C um að barnavernd C tæki við forsjá barns þeirra yrði felldur úr gildi og þeim falin forsjá barnsins að nýju. Var vísað til matsgerðar dómkvadds sálfræðings um að forsjárhæfni A og B væri alvarlega ábótavant og þess ekki að vænta að á henni yrðu breytingar. Þá hafi komið fram að drengurinn byggi við góðar aðstæður hjá fósturforeldrum sem væru vakandi fyrir þörfum hans og gerðu sér grein fyrir þroskastigi hans og getu. Var því ekki talið að fullnægt væri skilyrðum 3. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Voru C, D og E því sýknuð af kröfu A og B.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 22. nóvember 2016. Þau krefjast þess að samningur 20. október 2015,sem þau gerðu við stefnda C um að barnavernd C tæki við forsjá barns þeirra,verði felldur úr gildi og þeim falin forsjá barnsins að nýju. Þá krefjast þaumálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur veriðveitt.Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms.Í hinum áfrýjaða dómi er gerð greinfyrir niðurstöðum F sálfræðings sem dómkvödd var til þess að meta forsjárhæfniáfrýjenda, tengsl þeirra við barnið, G, uppeldisaðstæður og afstöðu hans tilbúsetu og umgengni við áfrýjendur. Kemur fram í lokaorðum matsgerðar F aðforsjárhæfni áfrýjenda sé alvarlega ábótavant og þess ekki að vænta að á henniverði breytingar vegna skilningsleysis þeirra á þörfum drengsins,uppeldisaðferðum og aðstæðum sem hann þurfi á að halda. Fullvíst megi telja aðástandið færi aftur í sama horf færi hann heim til áfrýjenda. Drengurinn byggivið góðar aðstæður hjá fósturforeldrum sem væru vakandi fyrir þörfum hans oggerðu sér grein fyrir þroskastigi hans og getu. Að virtu mati F og þeirriniðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að ekkertskilyrða 3. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, fyrir því að hnekktverði framangreindum samningi áfrýjenda og stefnda C, sé fyrir hendi verðurstaðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefndu af kröfum áfrýjenda.Málskostnaður verður hvorki dæmdur íhéraði né fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigumfer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Aog B, á báðum dómstigum, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmannsþeirra í héraði, 1.100.000 krónur, og lögmanns þeirra fyrir Hæstarétti 600.000krónur.Dómur HéraðsdómsReykjaness 11. nóvember 2016.Mál þetta, sem var þingfest 11. apríl 2016, var höfðaðmeð réttarstefnu útgefinni 31. mars 2016 og birtri 5. apríl 2015 fyrir stefndu.Stefnendur eru A, kt. [...], og B, kt. [...], [...],[...]. Stefndu eru C, kt. [...] [...], [...], fyrir höndbarnaverndarnefndar C, D, kt. [...], og E, kt. [...], [...], [...].Dómkröfur stefnenda eru gagnvart öllum stefndu aðsamningi sem gerður var 20. október 2015 um að barnaverndarnefnd C tæki viðforsjá G, kt. [...], verði hnekkt með dómi og stefnendum fengin forsjá barnsinsað nýju.Gerð er krafa gagnvart stefndu E og D að þeim verði gertað þola að samningi dagsettum 20. október 2015 verði hnekkt með dómi. Þá ergerð krafa um málskostnað. Stefndukrefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Undirrekstri málsins var þess krafist að dómkvaddur yrði matsmaður til að metaforsjárhæfni stefnenda. Var þeirri kröfu mótmælt af hálfu stefndu. Gekkúrskurður þess efnis 29. apríl 2016 og var dómkvaddur matsmaður til að metaforsjárhæfni stefnenda. Var matsgerð lögð fram í þinghaldi 20. júlí 2016.Aðalmeðferð fór fram dagana 24. október og 2. nóvember 2016. Málsatvik. Mál þetta snýr að drengnum G, sem er fæddur [...] 2003 í [...]en foreldrar hans eru frá [...] og [...]. Þau fluttu til Íslands árið 2005þegar G var á öðru ári. Samkvæmt gögnum málsins voru áhyggjur af þroskadrengsins strax á árinu 2007. Liggja fyrir læknabréf í málinu þar sem áhyggjumaf þroska drengsins er lýst. Samkvæmt bréfi um athugun á þroska og hegðundrengsins frá 20. október 2007 segir í niðurstöðum að í málskilningi, tjáningu,skynjun og eftirhermu sýni hann getu á við eins og hálfs árs börn. Hreyfiþættirkomi betur út, samhæfing, gróf- og fínhreyfingar séu á við getu tveggja oghálfs til þriggja ára barna sem sé þó nokkuð undir meðaltali miðað viðlífaldur. Þá segir að þessi athugun styðji það sem áður hafi komið fram hjábarnalækni að um víðtæka erfiðleika í þroska og atferli sé að ræða. Það sé þvínauðsynlegt að fram fari frekari athugun. Athuguná hegðun í leik ADS-1 var gerð á G í maí 2008. Var niðurstaðan sú að í heildnæði hegðun drengsins greiningarmörkum fyrir einhverfu. Þá kemur fram í gögnummálsins að drengurinn hafi verið illa til fara, með mjög skemmdar tennur,þreytulegur og illa sofinn. Þurfti að draga úr honum fjórtán barnatennur vegnaskemmda og hafi drengurinn greinilega þjáðst af tannpínu. Athugun á fagsviðieinhverfu var gerð í október 2008. Var niðurstaðan að athuganir gæfu til kynnaað til staðar væru einhverfueinkenni hjá drengnum og frávik í vitsmunaþroska ogmálþroska. Segir að mikilvægt sé að bregðast við erfiðleikum drengsins meðsérkennslu, þjálfun og stuðningi í leikskóla, á heimili og meðal jafnaldra. Þávar mælt með sértækri talþjálfun, læknisfræðilegri eftirfylgni barnalækna ogstuðningi við fjölskyldu sem tækist á við krefjandi uppeldi og umönnun. Einnigkemur fram að foreldrar drengsins hafi ekki verið samvinnufús vegna afskiptabarnaverndarnefndar og hafi m.a. ekki viljað fara með drenginn á Greiningarstöðtil Reykjavíkur en hafi samþykkt að starfsmenn Greiningarstöðvarinnar kæmu [...]tilþeirra. Í leikskóla hafi hann verið með mjög mikla áráttuhegðun, lamið og hrintöðrum börnum. Hann hafi verið með dæmigerða einhverfu og þroskahömlun. Þá hafiekki gengið að hafa foreldrana með í talkennslu þar sem drengurinn hafi gengiðí skrokk á þeim en betur hafi gengið þegar starfsmenn leikskólans voru meðhonum. Illa hafi gengið að setja upp prógramm fyrir fjölskylduna til að faraeftir þar sem þau hafi ekki verið tilbúin í afskipti barnaverndarnefndar. Áárinu 2009 hafi þjálfun drengsins gengið vel í leikskóla og hann lært að tjásig í gegnum myndir. Þá var fundað með foreldrum og rætt við þau um alvarleikaþess að hræða, lemja eða meiða barnið sitt. Hafi þeim fundist það lítilvægt.Reynt hafi verið ítrekað að útskýra fyrir foreldrunum hvað einhverfa þýddi ogað drengurinn þyrfti ramma og skýr skilaboð. Þá hafi verið ákveðið að fá túlktil að þýða upplýsingaspólu um einhverfu fyrir þau, fara á heimili þeirra tilað setja upp myndakerfi og reyna að kenna þeim á það. BarnaverndarnefndH gerði áætlun um meðferð máls í október 2009. Er ástæða afskiptabarnaverndarnefndar sögð tilkynning um að drengurinn hafi verið laminn af föðurog einnig hafi barnið verið með mar á handlegg vegna þess að faðir greip í það.Ákveðið var því að setja upp stuðningskerfi fyrir drenginn. Átti að fáliðveitanda fyrir drenginn sem og heimsókn frá þroskaþjálfa inn á heimili hans.Hlutverk foreldra var að fá leiðbeiningar um myndakerfi til að setja uppskýrari rútínu fyrir drenginn, að vera samvinnufús um liðveisluna og ráðgjöffrá félagsþjónustu. Átti að endurmeta áætlunina í apríl 2010. Í heimsókn tilþeirra í október hafi einnig verið rætt við móðurbróður drengsins og honum sagtað ekki væri boðlegt að löðrunga drenginn. Þá hafi verið lagt hart aðfjölskyldunni að senda yngri bróður drengsins á leikskóla en þau ekki viljaðþar sem hann hafi verið fótbrotinn. Liðveisla hafi verið fengin fyrir drenginnmeð það einnig í huga að hafa hlutverk stuðningsfjölskyldu. Það hafi gengiðmjög illa og hafi faðir drengsins ekki virt mörk hvað varði tíma og hafi hringtá öllum tímum sólarhrings í liðveitandann og hafi jafnvel komið með drenginnþví hann hafi ekki skilið svörin. Liðveitandinn hafi hætt með drenginn í lokárs. Vinnuskýrslabarnaverndarnefndar H frá 31. janúar 2011 liggur fyrir þar sem segir aðafskiptin séu vegna ofbeldis gagnvart drengnum. Rætt hafi verið við foreldra umað hætta þeirri hegðun gagnvart barninu og þau lofað bót og betrun. Ákveðiðhafi verið að finna stuðningsfjölskyldu og liðveislu fyrir drenginn þar semfjölskyldan hafi verið orðin mjög þreytt. Þá segir að drengurinn sé löðrungaðurheima fyrir. Undir liðnum „Sjónarmið foreldra“ segir að foreldrum finnistóþarfa afskipti vera af drengnum og þeim finnist þessar uppeldisvenjur veraeðlilegar í [...]. Áárinu 2010 hafi G fengið nýjan liðveitanda og verið mjög glaður. Var hann umsumarið í sumargæslu og fór í grunnskóla um haustið. Urðu starfsmenn að sækjahann heim og skila þar sem foreldrarnir vildu ekki keyra hann sjálf. Í ágústþað ár hafi foreldrarnir komið í sitt hvoru lagi á skrifstofufélagsþjónustunnar og óskað eftir því að félagsþjónustan útvegaði þeim íbúð ogvinnu í [...]. Hafi þeim verið bent á með aðstoð túlks hver réttindi og skyldurþeirra væru gagnvart því að bjarga sér og sjá um sig sjálf. B hafi komið ogkrafist þess sama og þegar honum hafi verið bent á skyldur hans um að sjá sérfarborða með vinnu kvað hann að eitthvað skelfilegt myndi koma fyrir, svo semað G myndi ganga í sjóinn. Í lok ágúst hafi liðveitandinn svo aftur gefist uppvegna afskipta föður. Þá hafi móðirin ekki komist á atvinnuleysisbætur þar semhún vildi ekki vinna. Föðurnum hafi verið sagt upp starfi vegna erfiðleika ísamskiptum. Áárinu 2011 hafi samskipti við fjölskylduna snúist um atvinnuleysi móður ogsamskipti við Vinnumálastofnun. G hafi gengið vel í skólanum. Í maí hafi boristtilkynning um að faðir hafi löðrungað drenginn úti í búð. Þá hafi börn heyrtföður hóta drengnum að berja hann með spýtu. Drengurinn hafi einnig kvartað ískólanum yfir ofbeldi föður. Var fjölskyldan boðuð í viðtal 7. júní sem gekkilla. Þá var fundur með fjölskyldunni í september þar sem samþykkt var að leitaað stuðningsfjölskyldu fyrir G og liðveitanda fyrir hann. Þá hafi faðirinnsamþykkt að fara með I, yngri drenginn, til tannlæknis og í leikskóla sem búiðvar að sækja um fyrir hann. Í október hafi svo borist ný tilkynning fráskólanum þar sem G hafi verið illa marinn á upphandlegg og sagt að faðir hanshafi lamið sig með spýtu. Íoktóber 2011 flutti fjölskyldan til C. Þann 13. desember 2011 barstbarnaverndarnefnd C tilkynning frá Grunnskóla C um vanrækslu varðandi umsjón ogeftirlit og nám G, en þá hafði hann mætt í 21 dag af 40 skóladögum frá því aðhann hóf nám í skólanum. Í kjölfarið gerði barnaverndarnefnd C fyrstu áætlun ummeðferð máls sem gilti frá 7.-28. febrúar 2012. Í áætluninni segir að ástæðaafskipta sé léleg mæting í skóla og sýnilegir áverkar vegna mögulegs ofbeldisheima fyrir. Útvegaði barnaverndarnefnd stuðningsfjölskyldu fyrir G eina helgií mánuði, fékk vistun í heilsdagsskóla fyrir hann og hlutaðist til um að hannfengi úrræði eftir skóla, auk þess að veita foreldrum, stuðningsfjölskyldu ogskóla ráðgjöf. Voru sambærilegar áætlanir undirritaðar fyrir allt árið 2012.Haustið 2012 fór G í frekara þroskamat oggreiningu hjá GRR. Sýndu niðurstöður þroskamælinga vitsmunaþroska á stigivægrar þroskahömlunar. Þá var drengurinn með hamlandi einkenni einhverfu.Áætlanir barnaverndarnefndar C um meðferð máls frá janúar til júlí 2013 liggjafyrir. Lengdist dvöl hjá stuðningsfjölskyldu í eina helgi í mánuði og þrjávirka daga auk þess sem barnaverndarnefnd tók að sér að koma skipulagi áþjónustu liðveitanda. Í áætlunum frá 1. mars 2013 er ástæða afskipta sögð sú aðG sýni hegðunarerfiðleika heima og að foreldrar ráði illa við hann og sé hannbæði ofbeldisfullur og stjórnsamur. Tekur barnaverndarnefnd að sér auk fyrriúrræða að útvega skammtímavistun fyrir G. Þá er í tveimur áætlunum gert ráðfyrir að ráðinn verði tilsjónaraðili sem komi og aðstoði á heimilinu á kvöldin.Í ágúst 2013 var það mat barnaverndarnefndar að aðstæður G væru viðunandi ogvar málinu því lokið af hálfu barnaverndaryfirvalda enda talið að stuðningurmyndi engu breyta um samskipti og uppeldisaðferðir foreldranna heima fyrir. Varmælt með stofnun þjónustuteymis til að samræma þjónustu á grundvelligrunnskólalaga og laga um málefni fatlaðra. Var þjónustuteymi stofnað íkjölfarið en í þjónustuteymi voru foreldrar og fulltrúar þjónustuaðila, s.s.sérfræðiþjónustu skóla, grunnskóla, félagsþjónustu og annarra stofnana. Varfundað á 4-6 vikna fresti um námslega þætti og ýmislegt varðandi þjónustu við Gog stuðning við foreldra. Kemur ítrekað fram í minnisblöðunum að það gangi velí skóla og hjá stuðningsaðilum, en að illa gangi heima fyrir. Reynt var aðsetja upp umbunarkerfi heima og í skóla, en það virðist hafa gengið illa. Íminnisblaði frá því í mars 2014 kemur fram að ákveðið hafi verið í samráði viðmóður að setja í gang upptöku heima ákveðinn dag í ákveðinn tíma til að skoða samskiptinheima og finna hvað hægt væri að gera til hjálpar. Endanlegt samþykki hafi ekkifengist fyrir ráðstöfuninni og varð því ekkert úr henni. Á fundi þjónustuteymis þann 23. janúar 2015 lýstuforeldrar G sig vanfæra um að hafa drenginn á heimilinu vegna erfiðrar hegðunarog óskuðu eftir því að hann yrði vistaður utan heimilis og þau fengju umgengnivið hann. Kemur fram í greinargerð barnaverndarnefndar C að þrátt fyrir auknaskammtímavistun ráði foreldrar ekki við hegðun G heima fyrir, hann sitji viðtölvu tímunum saman, neiti að taka þátt í matmálstímum, neiti háttatíma og sýnistjórnlausa hegðun. Foreldrar sjái ekki aðra lausn en að hann búi á öðruheimili þar sem hann læri að fara eftir reglum og að hegða sér betur. Óskuðuþau eftir að hann byggi utan heimilis í þrjá mánuði eða lengur ef hegðun hannbreyttist ekki. Í greinargerðinni kemur fram að umsjónarkennari og þroskaþjálfidrengsins segi að hann fari eftir reglum í skólanum og frístundaklúbbi og sésamvinnuþýður og blíður og þær sjái ekki mótþróann og erfiðleikana semforeldrar lýsa. Þær segja þó jafnframt að drengurinn lýsi sjálfur erfiðumsamskiptum heima sem felist í öskrum, líkamlegu og andlegu ofbeldi og neikvæðumsamskiptum. Einnig segir stuðningsforeldri að hann hegði sér vel hjá henni ogsinni því sem hann á að sinna. Einnig kemur fram að móðir drengsins hafi hringtí stuðningsforeldri kl. 23 að kvöldi og beðið hana að koma til að róa drenginn,sem hún gerði. Sé það mat stuðningsforeldris að samskipti G við fjölskyldu sínaséu óviðunandi þar sem þau séu neikvæð og að ekki sé unnt að breyta þeim einsog staðan sé heima. Áætlun um meðferð máls var gerð fyrir tímabilið24. mars til 30. ágúst 2015. Var markmið áætlunarinnar að veita barninuviðunandi fjölskyldulíf og uppeldisskilyrði og efla jákvæð samskipti viðforeldra og bróður í umgengni. Áætlun með sama markmiði var undirrituð varðanditímabilið frá 31. ágúst til 30. september 2015. Þann 22. mars 2015 var gerðursamningur við stuðningsforeldri G um að hann dveldi hjá fjölskyldunni í apríl,maí og ágúst 2015. Af dagálum megi sjá að samskipti hjá stuðningsfjölskyldunnihafi gengið vel, en að samskipti við stefnendur hafi verið miserfið, en alltafeinhverjar uppákomur í hverri heimsókn. Segir að móðir upplifi sem drengurinnsé ánægður í vistuninni en einnig heima. Móðir G segir ástandið á heimilinubetra eftir að hann fór og henni líði betur. Faðir G sé veikari og þurfirólegheit, en enga hvíld sé að fá þegar G sé á heimilinu. Móðirin segist ekkikvíða heimsóknum G en væntir alltaf einhvers neikvæðs í hverri heimsókn. Átímabilinu hafi ekki tekist að fá foreldra til að skipuleggja jákvæða samverumeð drengnum og hafi foreldrar ekki verið tilbúnir að taka hann aftur í lokdvalar hjá stuðningsforeldri. Er ástæðan sögð sú að hegðun hans sé erfið heimaog þau heilsulaus bæði tvö. Undirrituðu foreldrar hans yfirlýsingu um vistun ífóstri þann 1. júlí 2015. Því hafi verið sótt um fósturheimili fyrir G til 18ára aldurs af barnaverndarnefnd C þann 3. júlí. Segir í umsókninni að ekki sésótt um tímabundið fóstur þar sem nauðsynlegt sé að gera ráð fyrir langvarandifóstri vegna heilsuleysis foreldra og viðhorfi þeirra til uppeldis G.Skilningur á vanda hans sé ekki fyrir hendi og væri stöðugleiki í fóstri tilheilla. Kemur fram að mikilvægt sé að heimilislíf fósturfjölskyldu einkennistaf hlýleika, væntumþykju og alúð þar sem G hafi skort slíkt. G hafi dvaliðáfram hjá stuðningsfjölskyldu sinni í september á meðan leitað var aðfósturfjölskyldu, en þann 22. september 2015 hafi verið gerður samningur viðfósturfjölskyldu með búsetu í Reykjavík. G hafiþó haldið áfram að sækja nám í Grunnskóla V. Þann 20. október 2015 undirrituðu stefnenduryfirlýsingu þar sem þau afsöluðu sér forsjá G. Sama dag var gerður samningur umumgengni þeirra við G til 15. desember 2015. Samningurinn fól í sér að lágmarkivikulega umgengni á tímabilinu, alls í 10 skipti. Gekk umgengni eftir í fjórumtilvikum af tíu og í einu tilviki var umsjónarkennari drengsins kallaður til afforeldri í miðri umgengni og færði hún drenginn úr umgengni yfir í lengdaviðveru í grunnskólanum. Ætlunin var að G yrði búsettur hjá fósturfjölskyldunnitil 18 ára aldurs. Þegar á reyndi var fjölgun í fjölskyldunni of mikið fyrirheildina á heimilinu og upplifðu fósturforeldrar mikla þjónustuþörf hjá G vegnaeinhverfu og þroskaröskunar og þurfti hann meira eftirlit en þau töldu sig getaveitt. Gáfu þau því ekki kost á áframhaldandi vistun hjá sér nema þar til nýfjölskylda væri fundin. Ný fósturfjölskylda fannst í desember og flutti G tilþeirra um síðustu áramót. Er hann nú búsettur hjá þeim í [...], en er ekið tilog frá skóla í C. Þann 25. febrúar 2016 gekk úrskurður hjáfélagsmálanefnd um umgengni aðila við drenginn. Skyldi hún vera tvisvar ímánuði, frá lokum skóladags á þriðjudögum til klukkan 16.00. Auk þess áttuforeldrar kost á að ræða við barnið vikulega í síma og tvo daga á ári skylduaðilar eiga rétt á umgengni í tengslum við trúarhátíðir eða viðburði tengdafjölskyldunni. Var þessi niðurstaða kærð til úrskurðarnefndar velferðarmálaþann 16. mars sl. Niðurstaða nefndarinnar liggur ekki fyrir. Í dag er umgengnifjórar klukkustundir einu sinni í mánuði. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja kröfugerð sína á 34. gr. barnalaga nr.80/2002. Byggja þau kröfu sína á því að forsjá barnsins sé best komið fyrir hjáþeim en ekki hjá stefnda eða fósturforeldrum barnsins. Stefnendur séulíffræðilegir foreldrar barnsins, sem barnið hafi alist upp hjá frá fæðingu.Barnið vilji sjálft koma aftur til dvalar inni á heimili stefnenda og lítaverði til vilja barnsins, enda orðið svo gamalt að verulegt tillit skuli takatil afstöðu þess. Þá séu þau með bestu tilfinningalegu tengslin við G og þvíákjósanlegt að barnið komi inn á heimili þeirra.Þá hafi breytni stefnda og starfsmannasveitarfélagsins einnig valdið því að stefnendur telja forsjá betur varið hjáþeim en starfsmönnum stefnda. Verulega vanhugsað hafi verið að koma barninufyrir á fósturheimili í Reykjavík, þegar ávallt hafi staðið til að hann héldiáfram í Grunnskóla C. Hafi þetta valdið því að barnið hafi eytt stórum hlutadagsins í ferðir. Það hafi komið í veg fyrir tengslamyndun hans við börn ínærumhverfi hans, enda hafi hann eytt stærstum hluta dagsins í C eða við ferðirá milli skóla og fósturheimilis. Þá telja stefnendur að barnið hafi verið beittharðræði á umræddu heimili og honum hafi liðið verulega illa þar. Stefnendurtelja að enn sé ekki komin reynsla á nýja fósturforeldra í [...], og óvíst séhvernig barninu vegni í þeim aðstæðum. Vilja stefnendur þó benda á að umrættfósturheimili sé ekki í C, heldur í nágrannasveitarfélagi og þurfi barnið þvíenn að ferðast langar vegalengdir á degi hverjum til þess að komast í skóla í C.Telja stefnendur ótækt að farið sé svona með barnið, betra sé að það komi afturtil dvalar á heimili þeirra og þau fái þá hugsanlega stuðning af einhverju tagitil samræmis við það hvernig ástandið hafi verið fyrir vistun utan heimilis. Stefnendur benda á að þau eigi annað barn, I,bróður G. Ekkert barnaverndarmál sé opið gagnvart því barni. Megi því rökstyðjaá þeim grundvelli að afstaða stefnda sé að stefnendur sem slíkir séu hæfir tilað hafa forsjá barns. Telja stefnendur að G eigi ekki að missa af því að hafaforsjá foreldra sinna vegna þeirra erfiðleika sem hann glími við, einhverfu,þroskahömlun og ofvirkni/athyglisbrest. Telja stefnendur að ef þau fái ekkiforsjá barnsins vegna þess að hann sé haldinn fötlun brjóti það í bága viðBarnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem lögfesturhefur verið af Alþingi með lögum nr. 19/2013, sérstaklega 23. gr.sáttmálans. Þá telja stefnendur það jafnframt geta brotið í bága við lög ummálefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, þ.m.t. 8. gr. og IX. kafla laganna. Stefnendur telja að skilyrði 3. mgr. 34. gr. barnaverndarlagaséu uppfyllt til að samþykkja kröfu þeirra. Aðstæður barnsins séu ekki nægilegagóðar í dag, það raski ekki stöðugleika í uppeldi barnsins að koma tilstefnenda og taki mið af hag og þörfum barnsins. Telja stefnendur að sá tímisem G hafi verið utan heimilis þeirra hafi verið góður fyrir báða aðila, bæðihafi stefnendur unnið í sínum málum og þá hafi G fengið að upplifa hvernigheimilishald sé á öðrum heimilum. Telja stefnendur að hann sé nú tilbúinn tilþess að koma aftur heim til sín og þau tilbúin til þess að sinna forsjá hans.Við þetta mat verði að benda á að stefnendur og þar með G séu af erlendu bergibrotin og komi upprunalega frá [...]. Mikilvægt sé að stefnendur haldi forsjá,meðal annars til þess að kynna G fyrir siðum heimalands síns og til þess aðhann haldi tengslum við uppruna sinn, m.a. með því að koma með þeim þegar þaufara í frí til fjölskyldu í heimalandi sínu. Slíkt geti fósturforeldrar ekkiboðið barninu upp á. Þá telja stefnendur gögn málsins bera það með sér að Gvilji búa á heimili sínu og sjáist það af því hversu erfitt hann eigi með þaðþegar umgengni við foreldra falli niður. Málsástæður og lagarök stefndu.Stefndu mótmæla öllum málsástæðum stefnenda um að forsjádrengsins sé best komið fyrir hjá þeim, m.a. af því að þau séu líffræðilegirforeldrar hans. Stefndu mótmæla röksemdum stefnenda og benda á að ákvæði 2. og3. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 fjalli á mjög skýran hátt umskilyrði fyrir endurskoðun ákvarðana um afsal foreldra á forsjá tilbarnaverndarnefndar skv. 25. gr. laganna. Í 2. mgr. 34. gr. segi að efforeldrar hafi veitt samþykki sitt fyrir því að forsjá barns verði falinbarnaverndarnefnd geti þau gert kröfu fyrir dómi um að samningi verði hnekkt ogað foreldri verði falin forsjá eða umsjá barns að nýju. Í 3. mgr. greinarinnarsegir svo að krafa skv. 2. mgr. verði því aðeins tekin til greina að breytingþyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna, raski ekki stöðugleika í uppeldi barns ogtaki mið af hag og þörfum þess. Telja stefndu ljóst að umrædd skilyrði séu ekkiuppfyllt í máli þessu, en ótvírætt sé að skilyrðin þurfa öll að vera uppfyllttil að unnt sé að taka til greina kröfu foreldra um að þeim verði falin forsjáað nýju. Stefndumótmæla því að um breyttar aðstæður sé að ræða. Stefnendur hafi ekki sýnt framá að nokkrar breytingar hafi orðið á aðstæðum síðan þau óskuðu eftir því að Gyrði vistaður utan heimilis þann 23. janúar 2015, en þá hafi þau lýst sig vanfæra um að hafa G áheimilinu vegna erfiðrar hegðunar og heilsufars þeirra, þrátt fyrir mikinnstuðning. Sú afstaða þeirra hafi ekki breyst á þeim tíma sem barnið bjó hjástuðningsfjölskyldu og hafði ekki breyst þegar þau undirrituðu yfirlýsingu umvistun í fóstri þann 1. júlí 2015. Þá hafði afstaða þeirra heldur ekki breystþann 20. október 2015 þegar stefnendur óskuðu eftir því að barnaverndarnefndstefnda tæki við forsjá barnsins, en á þeim tíma hafði barnið búið annarsstaðar en hjá foreldrum sínum í sjö mánuði og hjá fyrri fósturfjölskyldu sinnií um mánuð. Ekkert í þeim gögnum sem stefnendur hafi lagt fram bendi til þessað aðstæður þeirra til að hugsa um G hafi batnað á þeim tæpu sex mánuðum semliðnir séu frá því að þau afsöluðu sér forsjá drengsins. Fram að aðalmeðferðmálsins hafi þau ekki lagt fram nein gögn sem sýni heilsufar þeirra áður endrengurinn fór í fóstur og svo aftur í dag. Þá hafi ekki verið sýnt fram á aðhegðun hans gagnvart stefnendum hafi breyst eða að heilsufar stefnenda hafilagast. Þvert á móti megi sjá í greinargerð með úrskurði um umgengni frá 25.febrúar 2016, að stefnendur neiti því að breytingar hafi orðið á heilsufariþeirra eða aðstæðum. Því sé skilyrði um að aðstæður hafi breyst ekki uppfyllt. Þá sé skilyrði um að breyting raski ekkistöðugleika barnsins í uppeldi þess ekki uppfyllt. Í málinu liggi fyrir að Ghafi nú komið sér vel fyrir hjá fósturfjölskyldu sinni og líki dvölin þar vel.Líf hans sé í föstum skorðum, en slíkt sé sérstaklega mikilvægt í ljósifötlunar hans. Þá hafi drengurinn gengið í gegnum eitt fósturrof, sem alltaf séviðbúið í reynslufóstri, ekki síst þegar um fatlað fósturbarn er að ræða. Breytt forsjá á þessum tímapunkti myndi skapaóróleika og óvissu hjá drengnum og væri til þess fallin að raska þeimstöðugleika sem reynt hefur verið að búa honum. Þá byggja stefndu á því að við úrlausn málsins séeinnig nauðsynlegt að horfa til markmiða ákvæða 2. málsl. 3. mgr. 34. gr.barnaverndarlaga, en þar sé sett fram sú regla að hafi foreldri verið sviptforsjá sé einungis hægt að gera kröfu um breytingu forsjár að liðnir séu hiðskemmsta 12 mánuðir frá því að dómstóll leysti síðast úr máli með endanlegumdómi. Af lögskýringargögnum megi ráða að rökin að baki reglunni séu aðnauðsynlegt sé að koma í veg fyrir endurtekin og samfelld málaferli sem séu tilþess fallin að skapa óróleika og óvissu um framtíð barns og raska þeimstöðugleika í lífi þess sem ávallt beri að leitast við að varðveita. Þó aðstefnendur hafi ekki verið svipt forsjá sonar síns verði að telja að sömusjónarmið eigi við að því leyti að nauðsynlegt sé að tryggja drengnum eins mikinnstöðugleika og mögulegt er. Samkvæmt framangreindu gangi krafa stefnendabeinlínis gegn því skilyrði að breyting raski ekki stöðugleika í uppeldibarnsins.Þá byggja stefnendur á 3. mgr. 34. gr.barnaverndarlaga en samkvæmt henni verði að taka, við breytingu á forsjá, miðaf hag og þörfum barnsins. Ekki hafi verið færð nein rök fyrir því að þarfirdrengsins verði best uppfylltar hjá stefnendum eða að það sé barninu fyrirbestu að þau fari með forsjá hans. Liggi augljós rök til þess að varlega verðifarið í breytingar, enda sé barni yfirleitt fyrir bestu að sem minnstarbreytingar séu gerðar á högum þess, dvalarstað og félagslegu umhverfi. Þau röksem stefnendur færi fram til stuðnings því að þau eigi að fara með forsjá G, umað þau séu líffræðilegir foreldrar hans, að þeim sé treyst til að ala upp annaðbarn og að mikilvægt sé að þau kynni honum siði heimalands síns til að hannhaldi tengslum við uppruna sinn, séu allt rök sem hafi verið fyrir hendi þegarstefnendur óskuðu eftir því að drengurinn yrði fyrst vistaður utan heimilis ogsvo að forsjá hans yrði falin barnaverndarnefnd stefnda og verður ekki séð aðþau hafi nokkurt gildi í máli þessu. Þá benda stefndu á þær meginreglur sem fram komaí 4. gr. barnaverndarlaga. Í 1. mgr. 4. gr. laganna er kveðið á um að íbarnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrirbestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemibarnaverndaryfirvalda. Sambærilegt ákvæði er að finna í 1. mgr. 3. gr. sáttmálaSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem hefur lagagildi hér á landi ágrundvelli 2. gr. laga nr. 19/2013. Í 3. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga segir aðbarnaverndarstarf skuli stuðla að stöðugleika í uppvexti barna. Þegar hagsmunirbarna og foreldra vegast á á því að hafa hagsmuni barnanna í fyrirrúmi.Þá sýni gögn málsins eindregið fram á að innsæistefnenda í þarfir drengsins sé verulega ábótavant. Í því sambandi megi nefnaað viðhorf þeirra til vanda fjölskyldunnar í gegnum tíðina hafi einkennst afþví að laga þurfi barnið og að markmið stuðnings og vistunar af hálfubarnaverndaryfirvalda áður en afsal forsjár kom til væri að drengurinn lærði aðhaga sér á heimilinu. Þá er einnig vísaðtil ummæla stefnenda fyrir félagsmálanefnd stefnda hinn 25. febrúar 2016 um aðþjónusta skammtímavistunar barna á grundvelli laga um málefni fatlaðs fólksætti að víkja fyrir umgengni við stefnendur í fóstrinu. Sú afstaða sé ekki tilmerkis um að stefnendur setji hag barnsins í forgang. Telja stefndu því ljóst, í ljósi hagsmunadrengsins G, að hafna verði kröfum stefnenda um að þeim verði falin forsjádrengsins. Skýrslur fyrir dómi.A gaf skýrslu fyrir dóminum. Kvað hún aðspurð G hafaorðið fyrir ofbeldi hjá fyrstu fósturforeldrunum. Aðspurð hvers vegna G hafifyrst farið af heimilinu kvað hún að þá hafi verið mikið álag á fjölskyldunni.Maður hennar hafi verið í brjósklosaðgerð og hún sjálf verið veik. Drengurinnsé einhverfur og hún hafi því beðið um aðstoð inn á heimilið þar sem hann hafiverið erfiður heima. Allt í einu hafi hún verið búin að skrifa undir samning ogdrengurinn farið af heimilinu án hennar vilja. Hafi hún verið blekkt afbarnaverndaryfirvöldum og sagt að það væri lítið mál að fá drenginn aftur heim.Aðspurð um það hvað hafi breyst frá því að drengurinn fór í fóstur, kvað húnmikil veikindi hafa verið heima fyrir og hún eingöngu viljað hjálp. Nú líðihenni betur og manni hennar en hún vilji fá barnið heim sem fyrst. Aðspurð umumgengni eftir að G fór í fóstur, kvað hún umgengni ganga vel. Þá svaraði húnþví ekki fyrir dóminum hvort hún myndi nýta aðstoð félagsmálayfirvalda efdrengurinn kæmi heim aftur en þau séu nú flutt í [...]. Drengurinn hafi breystmikið, hann hafi horast mikið og sé hræddur. Aðspurð um niðurstöðursálfræðimatsgerðarinnar kvað A fram koma að hún hafi ekki verið tilbúin áðurfyrr að sinna þörfum drengsins en það sé ekki rétt. Þá sé rangt sem fram komi ígögnum málsins að drengurinn hafi verið beittur ofbeldi. Þá kvað hún G hafatjáð sér að hann vilji koma heim til stefnenda. Þá gangi samskipti bræðrannamun betur en áður fyrr. Aðspurð kvað A áður hafa verið erfitt að eiga við G enþað hafi breyst, hann sé mun betri eftir að hann fór í fóstur. Kvað A umgengnivera núna einu sinni í mánuði, fjórar klukkustundir í einu. Þau nýti tímann velog eigi góðar stundir. VitniðJ, starfsmaður hjá skóla- og félagsþjónustunni í C, kom fyrir dóminn. Vitniðlýsti því svo að afskipti af fjölskyldunni hafi byrjað fyrir um fimm árum eðaþegar þau fluttu frá [...]. Síðan hafi verið stuðningur við að koma drengnum ískóla, stuðningur varðandi fötlun hans, stuðningur við foreldra varðandilæknisþjónustu, stuðningur við að fara með drenginn til læknis og margt annað,s.s. liðveisla við drenginn. Barnaverndarmálinu hafi verið lokað þar sem öll stuðningsúrræðihöfðu verið reynd og ekki hafi verið talin ástæða til að taka barnið afheimlinu með þvingunarúrræðum. Áfram hafi verið veittur stuðningur á vegumfélagsþjónustu fatlaðra. Á þeim tíma hafi verið reglulegir teymisfundir, semvitnið sat, og þjónustan við fjölskylduna skipulögð. Á slíkum fundi í september2015 hafi foreldrarnir óskað eftir því að drengurinn yrði tekinn af heimilinu.Þau gætu ekki haft hann, hann væri erfiður á heimilinu og þau væru þreytt. Þeimhafi þá verið gerð full grein fyrir afleiðingum þess og að málið færi þá afturfyrir barnaverndarnefnd. Stuðningsfjölskylda hafi verið með hann eina helgi ímánuði fyrir þennan tíma svo það hafi verið leitað til þeirra aftur en það hafiekki gengið eftir, þau hafi ekki treyst sér til að taka drenginn í varanlegtfóstur. Þau hafi ekki haft aðra stuðningsfjölskyldu í C en faðir drengsins hafisjálfur haft á orði að það væri jafnvel betra að drengurinn væri vistaðurfjarri heimlinu. Sérstakur fundur hafi verið haldinn þegar foreldrar skrifuðu undirfóstursamning og ítrekað hafi verið farið yfir það með þeim ásamt túlki hvaðaáhrif slíkur samningur myndi þýða fyrir þau. Vitnið kvað að þessi fundur værisérstaklega minnisstæður þar sem foreldrar höfðu stuttu áður spurt um það áfundi í skólanum hvort það væri algjörlega á hreinu að þau bæru enga ábyrgð áhegðun eða gjörðum drengsins. Kvað vitnið ganga mjög vel með drenginn hjáfósturforeldrum, orðaforði hans sé að aukast og félagsleg færni hans að aukast.Hann dafni vel og reynsluheimur hans stækki. Hann fari í sund, bíó, umgangistdýr, fari að veiða og hann sé móttækilegri fyrir meiri kröfum. Slíkt hafi hannekki upplifað með foreldrum sínum. Umgengni virðist vera íþyngjandi fyrirdrenginn og því hafi umgengni verið breytt úr tveimur klukkustundum aðra hverjaviku í fjórar klukkustundir einu sinni í mánuði. Undanfarið hafi þó umgengnigengið betur. Drengurinn tali um að hann vilji fara til foreldra sinna og hittaþá og virðist vera dapur eftir umgengni. Hann virðist fá misvísandi upplýsingarfrá foreldrum sínum sem virðast ekki vera góðar fyrir hann. Sem dæmi aðhlutirnir muni snarbreytast, eitthvað muni batna, hann fái nýtt herbergi eðahann sé að flytja eitthvað. Meðal annars af þessum ástæðum var talið rétt aðlengra liði á milli þess sem umgengni færi fram til að hafa meiri stöðugleika.Þá hefði hann einnig lengri tíma í einu með fjölskyldu sinni. Foreldrarnir hafiþó ekki verið að nýta þennan tíma til fullnustu, þau hafi stundum sótt hannseint eða skilað honum fyrr en gert hafi verið ráð fyrir. Stundum hafi móðirhans lagt sig í umgengni og sagst vera þreytt. Þau noti einnig tímann til aðfara í matvörubúð og kaupi inn í matinn eða bakstur sem hefði átt að vera búiðað gera áður en umgengni hæfist og tíminn notaður í eitthvað uppbyggilegra. Vitniðkvaðst ekki vita til þess að þær breytingar hafi orðið hjá stefnendum semréttlættu breytingu á högum drengsins. Vitnið kvað A yfirleitt hafa verið tilsamvinnu á fundum en svo hafi hún ekki náð að fylgja fyrirmælum eftir. Aðspurtum fósturrof og hvort það hafi komið til skoðunar að drengurinn færi þá afturtil foreldra sinna, kvað vitnið svo ekki hafa verið því að það hafi verið ljóstað þau hafi ekki getað tekið hann heim þá. Aðspurt hvort barnaverndarnefnd hafiafskipti af fjölskyldunni og yngri drengnum kvaðst vitnið vita að svo væri enþekkti það ekki frekar. VitniðF sálfræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti sálfræðilega matsgerð sem liggurfyrir í málinu. Aðspurt um aðstæður og hæfni foreldranna kvað vitnið margaaðila, sem hafi komið að málefni drengsins, hafa lýst honum sem glöðum,jákvæðum og að honum gangi vel í skólanum. Foreldrarnir hafi hins vegar lýst honum sem erfiðum fram að þvíað hann fór að koma í umgengni undanfarið. Vitninu hafi virst að verið væri aðlýsa tveimur börnum. Fyrir hafi legið, allt frá því að drengurinn var fimm ára,nákvæm greining á þroska drengsins frá Greiningarstöð ríkisins, hann værieinhverfur, með athyglisbrest og ofvirkni og þroskafrávik. Foreldrarnir hafihins vegar ekki áttað sig á aðstæðum og um mikla vanrækslu hafi verið að ræða.Fjórtán barnatennur hafi t.d. verið dregnar úr honum af tuttugu barnatönnum semdrengurinn hafði um þriggja ára aldur. Það sé svo margt sem foreldrarnir hafiekki áttað sig á né skilið hvað varðar þroska drengsins og ekki staðið nógu velað uppeldi hans. Í dag telja foreldrarnir drenginn meðfærilegri, þægilegri ogprúðari af því að hann hafi þroskast en þau virðist ekki skilja að það sé þaðþroskavænlega umhverfi sem hann alist upp við í dag sem sé ástæða þess. Móðirinhafi lýst fyrir vitninu dæmi um uppeldisaðferðir hvað varðar drenginn, þar semdrengurinn væri mjög sérstakur. Ef hún neitaði honum um eitthvað sem hannvildi, þá héldi hann áfram að gera sínar kröfur og samkvæmt móðurinni þá fengiðhann „auðvitað“ að lokum það sem hann vildi. Með þessu er verið að kennabarninu að með því að láta nógu illa og jafnvel beita foreldra sína ofbeldi náiþað sínu fram. Þetta sé hins vegar kolröng aðferð við að setja börnum mörk ogkenna þeim að fara eftir reglum. Foreldrum hafi verið veitt aðstoð heima fyrirvið að setja drengnum reglur og kenna þeim uppeldisaðferðir sem hann þurfi á aðhalda í allt að ár en það hafi verið án árangurs, þau hafi ekki getað tileinkaðsér slíkar aðferðir. Vitnið taldi að það myndi allt fara í sama farið ef drengurinnfæri aftur heim til foreldra sinna því að þeir telji að aukinn þroski drengsinssé tilkominn vegna aukins aldurs hans en ekki samspil uppeldis oguppeldisskilyrða. Myndi það kippa fótunum undan þroskavænlegumuppeldisskilyrðum. Vitnið kvað aðstæður hjá fósturforeldrum vera mjög góðar,drengurinn stundaði íþróttir með aðstoð fósturforeldra, færi að veiða, færi ísund, væri innan um skepnur, færi í bíó og væri sinnt að öllu leyti í samræmivið þroska hans en slíku hafi ekki verið sinnt af foreldrum hans. Þá sækifósturforeldrarnir sér aðstoð og upplýsingar um þarfir drengsins tilsérfræðinga sem foreldrar hans hefðu ekki gert. Aðspurtum afstöðu barnsins til að fara aftur heim til foreldra sinna kvað vitnið aðvið könnun á afstöðu hans við gerð matsgerðarinnar hafi hann sagst vilja faratil foreldra sinna en hins vegar hafi drengurinn engar forsendur til að metaslíkt sjálfur. Vitnið kvað G vera greindan með einhverfu, verulega þroskahömlunog ADHD og uppeldi slíkra barna geri miklu meiri kröfur til foreldra oguppalenda en uppeldi barna yfirleitt. Aðspurt hvort foreldrarnir gætu meðaukinni aðstoð inn á heimilið og með hliðsjón af þörfum drengsins sinntuppeldishlutverki sínu kvaðst vitnið ekki telja svo vera. Slík aðstoð væri íformi kennslu og leiðbeininga, það væri búið að reyna það og árangurinn hafiekki verið neinn. Staðfesti vitnið að það teldi forsjárhæfni foreldranna veraalvarlega ábótavant. Forsendur og niðurstöður.Stefnendur krefjast þess að samningur frá 20. október2015 sem þau undirrituðu um forsjá drengsins G verði feldur úr gildi og þeimfengin forsjá drengsins á ný. Byggja stefnendur í fyrsta lagi á 3. mgr. 34. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 23. gr. laga nr. 19/2013 og BarnasáttmálaSameinuðu þjóðanna auk laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, 8. gr. og IX.kafla laganna. Í 2.mgr. 34. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 segir að hafi foreldri eða barn semnáð hefur 15 ára aldri veitt samþykki sitt fyrir úrræði skv. 25. gr., sem ætlaðsé að standa þar til barn verður lögráða, eða hafi foreldri verið svipt forsjáskv. 29. gr., geti foreldri eða barn sem náð hefur 15 ára aldri gert kröfu áhendur barnaverndarnefnd, foreldri sem fer með forsjá skv. 67. gr. a eða 67.gr. b og fósturforeldrum, ef það á við, fyrir dómi um að samningi verði hnekkteða dómi um sviptingu breytt og að foreldri verði falin forsjá eða umsjá barnsað nýju. Grundvallast dómkrafa stefnenda á þessu lagaákvæði. Í 3. mgr.ákvæðisins segir að krafa skv. 2. mgr. verði því aðeins tekin til greina aðbreyting þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna, raski ekki stöðugleika í uppeldibarns og taki mið af hag og þörfum þess. Í greinargerð með ákvæði þessu segirm.a. að krafa verði því aðeins tekin til greina að breyting þyki réttmæt vegnabreyttra aðstæðna og með tilliti til hags og þarfa barnsins. Þá segir aðákvæðið sé orðað með hliðstæðum hætti og ákvæði 35. gr. banalaga nr. 20/1992. Í1. mgr. 35. gr. barnalaga segir m.a. að krafa samkvæmt þeirri málsgrein verðiþví aðeins tekin til greina að breyting þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna ogmeð tilliti til hags og þarfa barnsins. Í greinargerð með ákvæðinu segir aðbreyting verði ekki ákveðin, nema vegna breyttra aðstæðna og með tilliti tilhags barns. Liggi auðsæ rök til þess að varlega verði að fara í breytingar meðþví að barni er jafnaðarlega fyrir bestu að sem minnstar breytingar séu gerðará högum þess, dvalarstað og félagslegu umhverfi. Einsog rakið er í kaflanum um málavexti hefur stefnendum verið veitt aðstoð meðdrenginn allt frá því að þau fluttu fyrst á [...] árið 2005. Fékk drengurinngreiningu frá Greiningarstöð ríkisins um fimm ára aldur. Þá strax voruerfiðleikar við að fá foreldrana til samvinnu en þau kváðust ekki fara meðdrenginn til Reykjavíkur heldur yrði starfsfólk frá Greiningarstöðinni að koma[...]. Þá liggur fyrir að draga þurfti fjórtán tennur af tuttugu tönnum úrdrengnum um þriggja ára aldur vegna skemmda. Á leikskólaaldri komu kvartanir ogábendingar um ofbeldi heima fyrir gegn drengnum og bar hann merki þess.Barnaverndarmáli vegna drengsins var lokað í ágúst 2014 þar sem fullreynt varað öll aðstoð við uppeldi og þroska drengsins inn á heimilið bæri árangur. Voruöll úrræði því fullreynd. Þrátt fyrir það taldi barnaverndarnefnd ekki ástæðutil að svipta foreldrana forsjá eða vista drenginn utan heimilis vegna aðstæðnadrengsins. Í skýrslu F, dómkvadds matsmanns, kemur fram að drengurinn hafiverið hjá stuðningsfjölskyldu og mikið í skammtímavistun áður en foreldraróskuðu eftir því að koma honum í varanlegt fóstur vegna þess að þau treystu sérekki til að hafa hann á heimilinu lengur vegna erfiðrar hegðunar hans. Í gögnummálsins kemur fram að móðir drengsins hafi lýst honum sem mjög erfiðum, þegarhann var í skóla í C, hann færi ekki eftir fyrirmælum, eyðilegði hluti ogbeitti ofbeldi. Í skóla, hjá stuðningsfjölskyldu, liðveitanda og í skammtímavistunvar honum hins vegar lýst sem glöðum og hlýðnum dreng. Þá liggur fyrir aðdrengnum hafi ekki gengið vel í skóla, hann hafi komið illa undirbúinn og veriðvansvefta þegar hann var hjá foreldrum sínum en allt hafi verið á betri vegþegar hann var hjá stuðningsfjölskyldum. Þar hafi hann hlýtt og farið aðreglum. Hins vegar séu ævinlega einhverjar neikvæðar uppákomur í heimsóknum tilforeldra hans. Íniðurstöðum sálfræðimatsins segir m.a. að mikið ósamræmi sé í lýsingum á G.Skóli, stuðningsfjölskylda, liðveitandi og skammtímavistun segi að hann séglaður og hlýðinn. Foreldrar hans segi að hann fari ekki eftir fyrirmælum,eyðileggi hluti og beiti ofbeldi. Þá hafi viðurkenndar og þekktaruppeldisaðferðir sem miðlað hafi verið til foreldranna ekki skilað árangri ogtelur matsmaður að þar liggi vandinn í hegðun drengsins heima fyrir. Þau kunniekki að ræða við drenginn heldur beiti hótunum og ofbeldi þegar þau ráði ekkivið aðstæður auk þess að tala niður til hans og gera lítið úr honum. G hafigengið í gengum miklar breytingar á því rúma ári sem liðið sé síðan hann fór afheimili foreldra sinna og sjá viðmælendur matsmanns miklar framfarir hjá honumá þeim tíma. Foreldrar drengsins orði það þannig að hann hafi þroskast mikið.Kennari hans segist sjá miklar jákvæðar breytingar á líðan hans og núverandifósturforeldrar hafi nefnt ýmsar jákvæðar framfarir síðan hann kom til þeirra,svo sem minni lyfjanotkun og góð skref í félagslegri aðlögun. Þetta gefi tilkynna að markvissar og góðar aðferðir kalli fram árangur í hegðun hans oglíðan. Um móðurina segir að hún sé innan meðalmarka utan líkamlegra umkvartana.Niðurstöður Raven-prófsins sýni meðalgreind. Hún hafi litla skólagöngu, sé illalæs og skrifandi, hafi lítinn orðaforða á móðurmáli sínu og hafi aldrei unniðutan heimilis en sé á örorkubótum. Hún hafi búið á Íslandi í ellefu ár, lítiðlært íslensku og lítið aðlagast íslensku samfélagi. Um föðurinn segir að hannsé innan meðalmarka nema hvað varði líkamlegar umkvartanir og vísbendingar séuum athyglisbrest. Hann hafi engum tökum náð á Raven-prófinu og bendi það tilmjög slakrar greindar. Hann hafi litla skólagöngu, sé illa læs og skrifandi oghafi lítinn orðaforða á móðurmáli sínu. Hann hafi aðeins unnið við búskapfjölskyldunnar áður en hann kom til Íslands og hafi verið við vinnu fyrstu áriná Íslandi en síðan verið á örorkubótum. Hann kunni fá orð í íslensku og hafilítið aðlagast íslensku samfélagi og forsendur hans til þess virðast veraslakar af greindarfarslegum ástæðum. Þá er því lýst í niðurstöðum að faðirdrengsins hafi beitt hann ofbeldi og greinilegt sé að foreldrar ráði ekki viðað setja drengnum mörk. Til átaka hafi komið milli þeirra. Þá tali foreldrarniður til drengsins og geri það í viðurvist kennara. Þá hafi umgengni gengiðilla. Drengurinn hafi fengið að ráða því að fara vikulega til foreldra sinna ení ljós hafi komið að hann fór aðeins til þeirra í fjögur skipti af tíuskipulögðum heimsóknum haustið 2015. Í eitt af þeim skiptum hafiumsjónarkennari verið kallaður til aðstoðar um kvöld þar sem foreldrarnir réðuekki við G. Þá virðist vera að foreldrar átti sig á að drengurinn er ekki einsog fólk er flest en þau virðist sjá það eins og ástand sem þau hafi engin áhrifá. Þau telji að honum muni batna með auknum þroska. Þá sé ekki að sjá neinmerki um að þau átti sig á að þær jákvæðu framfarir í hegðun, sem þau kalliaukinn þroska hjá drengnum, séu vegna áhrifa frá umhverfi hans og því hvernigstaðið hafi verið að uppeldi hans að undanförnu. Þau sjá því ekki mikilvægiþess hvernig foreldrar eða aðrir sem beri meginábyrgð á honum standi aðuppeldinu. Foreldrarnir virðast lítið skilja þarfir drengsins. Tilraunir til aðleiðbeina þeim með uppeldi hans hafi ekki borið árangur. Telur matsmaður enganvafa leika á því að uppeldisaðstæður drengsins hjá foreldrum séu óviðunandivegna skorts þeirra á skilningi á þörfum hans og vanhæfni þeirra í að mætaþeim. Markvissri aðstoð inn á heimilið hafi verið hætt því að árangur hafienginn verið. Þau séu ekki fær um að veita honum þá þjálfun og stuðning sem þykiforsenda í uppeldi barna með einhverfu. Í lokaorðum matsins segir aðforsjárhæfni foreldranna sé alvarlega ábótavant og ekki sé við því að búast aðá því verði breytingar vegna víðtæks skilningsleysis þeirra gagnvart þörfumdrengsins og uppeldisaðferðum og aðstæðum sem hann þurfi á að halda. Fullvístmegi telja að ástandið fari aftur í sama farið ef hann fari heim til þeirra.Drengurinn búi við góðar aðstæður hjá núverandi fósturforeldrum. Þau sinnihonum vel og séu vakandi fyrir þörfum hans og geri sér góða grein fyrirþroskastigi hans og getu. Aðspurð fyrir dóminum kvað F drenginn ekki hafa getutil að meta það sjálfur hvort honum sé betur borgið hjá foreldrum sínum eða ífóstri. Hann virðist meta það svo að vandræði og veikindi hjá fjölskyldu sinnisé hegðun hans að kenna. Fyrir dóminum kvað móðirin betri hegðun drengsins aðþakka öllum þeim sem hafi komið að uppeldi hans, s.s. barnaverndarnefnd ogfósturforeldrum. Í 3.mgr. 34. gr. barnaverndarlaga eru þrjú skilyrði sett fyrir því að breytingverði gerð á högum barns skv. 2. mgr. 34. gr. Í fyrsta lagi ef breyting þykirréttmæt vegna breyttra aðstæðna. Í öðru lagi að breytingin raski ekkistöðugleika í uppeldi barns og í þriðja lagi að taka þurfi mið af hag og þörfumbarnsins. Stefnendurbyggja á því að það séu breyttar aðstæður. Stefnendur séu ekki lengur lasin ogeins þreytt eins og þau hafi verið þegar þau óskuðu eftir því aðbarnaverndarnefnd yrði falin forsjá drengsins haustið 2015. Ekkert hefur komiðfram um breyttar aðstæður hjá stefnendum nema þá að þau byggja á því aðdrengurinn sé orðinn hlýðinn og meðfærilegri í dag en hann hafi verið áður.Eins og að framan er rakið hefur orðið mikil breyting á G til hins betra fráþví að hann fór í fóstur, bæði hvað varðar framkomu hans og hegðun svo ognámslegar og félagslegar framfarir. Þykir dóminum sannað að þær breytingarliggi í þáttum sem eru stefnendum óviðkomandi og þykja þau ekki hafa sýnt meðnokkrum hætti að aðstæður þeirra séu breyttar á þann hátt að réttmætuppeldisskilyrði séu til staðar á heimili þeirra núna. Þá er það staðfest ímati sálfræðings að ekki megi gera ráð fyrir breytingu til hins betra fyrirdrenginn af hálfu stefnenda. Er þetta skilyrði því ekki uppfyllt af hálfustefnenda. Stefnendurbyggja á því að breytt forsjá raski ekki stöðugleika í uppeldi barnsins. Einsog rakið hefur verið er ljóst að sú breyting sem hefur orðið hjá drengnum ertilkomin vegna stöðugleika, reglna sem honum eru settar, og réttrar vinnslu meðþroskahömlun hans og einhverfu. Eins og rakið hefur verið í gögnum málsins ogsálfræðilegt mat staðfestir, hafa stefnendur ekki getu til að sinna þeim þáttumuppeldis sem G þarfnast vegna þroskahömlunar sinnar og annarra greininga. Verðibreyting á þeim stöðugleika sem drengurinn býr við í dag, myndi hegðun hans ogháttalag fara í sama farið og var fyrir fóstrið. Þá er ljóst að fari forsjádrengsins aftur til stefnenda mun drengurinn þurfa að skipta um skóla, umhverfiog vini, sem má ætla að verði honum verulega erfitt með tilliti til þroskahans. Þegar af þessum ástæðum er ljóst að breytingar á forsjánni myndu raskaþeim stöðugleika sem drengurinn býr við í dag. Verður því að hafna þessarimálsástæðu stefnenda. Aðlokum byggja stefnendur á því að breyting á forsjá myndi þjóna hag og þörfumdrengsins. Eins og ítarlega hefur veriðrakið að framan, eru núverandi aðstæður drengsins í samræmi við þarfir hans oghagi. Drengurinn hefur umgengnisrétt við foreldra sína og hann á rétt á aðþekkja þá og umgangast. Það er einnig réttur foreldra hans. Réttur foreldra máþó aldrei ganga lengra en svo að hann raski ekki stöðugleika og rétti drengsinstil að búa við mannsæmandi uppeldisskilyrði sem eru í samræmi við þarfir hansog getu. Er þetta einnig staðfest í 3. gr. laga nr. 19/2013 um samningSameinuðu þjóðanna um réttindi barns en þar segir að það sem barni er fyrirbestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinberaeða einkaaðilar, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir geri ráðstafanirsem varði börn. Fram hjá þessu verður ekki gengið og telur dómurinn stefnduhafa sýnt fram á að öll röskun á högum drengsins muni raska þeim stöðugleikasem hann býr við í dag og hamla þroska hans. Verður því að hafna þessarimálsástæðu stefnenda. Einsog rakið hefur verið hafa stefnendur ekki sýnt fram á að skilyrði 3. mgr. 34.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt og ber því að sýkna stefndu aföllum kröfum stefnenda. Stefnendurhafa fengið gjafsóknarleyfi í máli þessu. Stefndu krefjast ekki málskostnaðar.Lögmaður stefnenda útskýrði fyrir dóminum að mikill tími hefði farið í málið,m.a. vegna túlkunar. Eftir niðurstöðum þessa máls ber að dæma stefnendur til aðgreiða allan kostnað við rekstur málsins, þar með talin málsvarnarlaun lögmannsþeirra, Hrafns Flosa Sigurðssonar hdl., sem þykja hæfileg 1.100.000 krónur.Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómþennan kveða upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari, Oddi Erlingssonsálfræðingur og Þorgeir Magnússon sálfræðingur. DÓMSORÐ.Stefndu, C, D og E, eru sýkn í máli þessu. Allurgjafsóknarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns stefnenda, FlosaHrafns Sigurðssonar hdl., 1.100.000 krónur, skal greiddur úr ríkissjóði. Hefurþá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
Mál nr. 8/2005
Bifreið Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Dómvenja
A var ákærð fyrir ölvunarakstur, en vínandamagn í blóðsýni, sem var tekið úr henni, reyndist vera 1,54‰. A, sem ekki hafði áður sætt refsingu, gekkst við sakargiftum. Var henni gert að greiða 130.000 króna sekt og svipt ökurétti í 12 mánuði. Í málinu reyndi meðal annars á hvort breytingar sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004 röskuðu dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Vísað var til þess að breytingarnar hafi ekki falið sér nein fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. skyldi fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Ekkert yrði heldur ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýtt ákvæði í 3. mgr. 102. gr. myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærða verði svipt ökurétti í lengri tíma en ákveðinn var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærða krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins stöðvuðu lögreglumenn akstur ákærðu seinni hluta laugardagsins 4. september 2004, þar sem hún var á leið af bifreiðastæðum við verslunarhúsnæði á Háaleitisbraut í Reykjavík. Féll á hana grunur um ölvunarakstur og var hún handtekin. Viðurkenndi hún að hafa neytt áfengs bjórs og var tekið sýni af blóði úr henni. Vínandi í því reyndist vera 1,54‰. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru á hendur ákærðu 20. september 2004, þar sem hún var borin sökum um að hafa með þessari háttsemi brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess var krafist að ákærðu yrði gerð refsing, svo og að hún yrði svipt ökurétti samkvæmt 102. gr. umferðarlaga eins og ákvæðinu hafði verið breytt með 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi 6. október 2004. Ákærða, sem ekki hafði áður sætt refsingu, sótti þing og gekkst við sakargiftum. Af hálfu ákæruvaldsins var henni boðið að ljúka málinu með því að greiða sekt að fjárhæð 130.000 krónur, sem nánar tiltekin vararefsing lægi við, sæta sviptingu ökuréttar í 18 mánuði og greiða sakarkostnað. Færði héraðsdómari þá til bókar að hann teldi sviptingu ökuréttar, sem hér um ræðir, ekki vera í samræmi við áralanga dómvenju. Eftir að málið hafði verið reifað af ákæranda og báðir aðilar lagt það í dóm var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp, en með honum var ákærðu gert að viðlagðri vararefsingu að greiða sekt með þeirri fjárhæð, sem áður var getið, ásamt tiltekinni fjárhæð í sakarkostnað, auk þess sem hún var svipt ökurétti í 12 mánuði. Með áfrýjun dómsins leitar ríkissaksóknari eftir því að ákærða verði svipt ökurétti í lengri tíma en hér um ræðir, en að öðru leyti er af hálfu ákæruvaldsins unað við niðurstöðu héraðsdóms. II. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 23/1998, skal stjórnandi ökutækis, sem brýtur gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sviptur ökurétti ekki skemur en eitt ár, enda hafi vínandi í blóði ekki farið fram úr 2‰ eða brot verið ítrekað. Í málinu er ekki ágreiningur um að löng dómvenja sé fyrir því að svipta mann fyrir brot sem þetta ökurétti þann lágmarkstíma, sem hér um ræðir, ef ekki hafa um leið verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Af hálfu ákæruvaldsins er því á hinn bóginn borið við að efni séu til að hverfa frá þessari dómvenju með því að beita í ríkari mæli heimildum umferðarlaga til sviptingar ökuréttar og hafa þannig áhrif á hegðan ökumanna til að draga úr hættu á slysum. Samkvæmt viðurlagakerfi umferðarlaga og reglugerðar nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, skuli tími ökuréttarsviptingar lengjast með hliðsjón af því magni vínanda, sem mælist í blóði ökumanns. Hafi verið skerpt á þessu með þeim breytingum, sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004. Með dómi Hæstaréttar 30. maí 2002 í máli nr. 138/2002 var hafnað kröfu ákæruvaldsins, sem reist var á því að hverfa ætti á grundvelli nánar tiltekinna röksemda frá framangreindri dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Að því leyti, sem samsvarandi rökum er nú teflt fram, verður ekki á þau fallist af þeim ástæðum, sem fram komu í þeim dómi. Frá því að sá dómur gekk var með áðurnefndri 8. gr. laga nr. 84/2004 bætt nýrri málsgrein, sem varð 3. mgr., í 102. gr. umferðarlaga eins og hún hljóðaði þá með áorðnum breytingum. Er mælt svo fyrir í þessu nýja ákvæði að stjórnandi ökutækis skuli sviptur ökurétti ekki skemur en tvö ár ef hann hefur brotið gegn 45. gr. umferðarlaga og vínandi í blóði verið yfir 2‰ og vínandamagn í lofti farið yfir 1,0 milligramm í lítra lofts. Í þessu felast engin fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga skuli fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Verður heldur ekkert ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýja ákvæðið í 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum. Með því að ákærðu er ekki gefið að sök að hafa brotið gegn öðrum ákvæðum laga en 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga með akstri sínum í umrætt sinn og aðstæður verða ekki að öðru leyti taldar hafa verið sérstaklega alvarlegar er svipting á ökurétti hennar að þessu virtu hæfilega ákveðin samkvæmt dómvenju í hinum áfrýjaða dómi. Verður niðurstaða hans því staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2004. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 20. september 2004 á hendur: ,,Auði Hörpu Gissurardóttur, [ ], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni OJ-088, að kvöldi laugardagsins 4. júlí 2004, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,54‰) frá bifreiðastæði við Miðbæ við Háaleitisbraut í Reykjavík. Þetta telst varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.” Ákærandinn bauð ákærðu að ljúka máli þessu með viðurlagaákvörðun með greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar í 18 mánuði. Dómarinn taldi sviptingartíma ökuréttar ekki í samræmi við áralanga dómvenju er á stendur eins og í máli þessu og ríkjandi viðhorf við túlkun umferðarlaga. Af þessum sökum verður að ljúka máli þessu með dómi í stað viðurlagaákvörðunar. Sannað er með skýlausri játningu ákærðu fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærða hafi gerst sek um háttsemi þá sem í ákærunni greinir og er brot hennar þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákærða hefur ekki áður hlotið refsingu. Refsing ákærðu þykir hæfilega ákvörðuð 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Með vísan til tilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal ákærða frá sama tíma svipt ökurétti í 12 mánuði. Ákærða greiði allan sakarkostnað. Jóhann Hauksson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærða, Auður Harpa Gissurardóttir, greiði 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærða skal frá sama tíma svipt ökurétti í 12 mánuði. Ákærða greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 88/2003
Kærumál Fjárnám Áfrýjunarfjárhæð Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumanns um að stöðva fjárnámsgerð, sem Á krafðist að næði fram að ganga hjá F. Var málinu vísað frá Hæstarétti þar sem höfuðstóll kröfunnar, sem leita átti fullnustu á hjá F, var undir áfrýjunarfjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. febrúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2003, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 31. júlí 2002 um að stöðva fjárnámsgerð, sem sóknaraðili krafðist að næði fram að ganga hjá varnaraðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Hann krefst þess að framangreind ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að halda fjárnámsgerðinni áfram. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili leitaði fjárnámsins, sem deilt er um heimild fyrir í málinu, með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 19. júní 2002. Samkvæmt beiðninni var höfuðstóll kröfunnar, sem leita átti fullnustu á hjá varnaraðila, 400.000 krónur. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. og 2. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. fyrrnefndu laganna og 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, svo sem slegið var föstu meðal annars í dómum Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1101 og dómasafni 1999, bls. 4662, sbr. einnig dóm 16. janúar 2003 í máli nr. 573/2002. Áfrýjunarfjárhæð samkvæmt fyrstnefnda lagaákvæðinu er nú 410.991 króna. Sóknaraðila stoðar ekki að bera því við að líta megi á þetta mál og annað samkynja, sem fengið hefur númerið 87/2003, sem eitt mál væri og leggja saman fjárhæð krafnanna, sem þau varða, við mat á því hvort fullnægt sé skilyrðum fyrir málskoti. Brestur þannig skilyrði til kæru í málinu og verður að vísa því frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Ástþór Rafn Pálsson, greiði varnaraðila, Ferðamálasjóði, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 172/1999
Bifreið Skráning
E var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 27. gr. reglugerðar nr. 78/1997 um skráningu ökutækja með því að hafa látið festa spjald fyrir ofan skráningarmerki bifreiðar sem hann hafði umráð yfir. Spjaldið var ekki talið gert úr garði eins og skráningarmerki bifreiðar og nokkurt bil var á milli spjaldsins og merkisins. Ekki var talin slík hætta á að yfirvöld eða almenningur gæti villst á spjaldinu og skráningarmerki bifreiðarinnar að efni væru til að sakfella E. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu E staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. apríl 1999 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að sér verði aðeins gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 2. mgr. 27. gr. reglugerðar nr. 78/1997 um skráningu ökutækja, sbr. nánar tilgreind ákvæði umferðarlaga nr. 50/1987, með því að hafa látið festa spjald með orðinu „vinnu“ ofan við skráningarmerki með orðinu „lyftur“ á bifreið, sem hann hafði umráð yfir. Samkvæmt tilvitnuðu reglugerðarákvæði er óheimilt að festa á ökutæki merki, áletranir eða önnur auðkenni ef hætta er á að villst verði á þeim og heimiluðum skráningarmerkjum. Hvorki er í ákvæðinu né öðrum fyrirmælum reglugerðarinnar áskilið að merki eða áletranir þurfi að vera í tiltekinni lágmarksfjarlægð frá skráningarmerkjum. Umræddu spjaldi og skráningarmerki bifreiðarinnar er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Af því, sem þar er rakið, og öðrum gögnum málsins er ljóst að spjaldið er ekki gert úr garði eins og skráningarmerki bifreiðar, sbr. 13. gr. og 14. gr. reglugerðar nr. 78/1997, og er nokkurt bil á milli spjaldsins og merkisins. Þegar þess er gætt er varhugavert að telja slíka hættu á að yfirvöld eða almenningur geti villst á spjaldinu og skráningarmerki bifreiðarinnar að efni séu til að sakfella ákærða fyrir brot gegn ákvæði 2. mgr. 27. gr. nefndrar reglugerðar, svo sem inntaki þess er hagað. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. mars 1999. Ár 1999, föstudaginn 19. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er í Dómhúsinu að Brekkugötu 2, Hafnarfirði, af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-149/1999: Ákæruvaldið gegn Eyvindi Jóhannssyni, sem dómtekið var 10. s.m. að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði Lögreglustjórinn í Hafnarfirði með ákæru útgefinni 10. febrúar 1999 á hendur ákærða, Eyvindi Jóhannssyni, kt. 210751-2469, Birkihvammi 17, Kópavogi, til refsingar fyrir ætlað brot á 2. mgr. 27. gr. reglugerðar nr. 78/1997 um skráningu ökutækja, sbr. 1. mgr. 60. gr. og 64. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, ,,með því að hafa á árinu 1998, fest á bifreiðina „LYFTUR” merki er báru áletrunina „VINNU-“ og sem voru svipuð að gerð og lögun og hin lögboðnu skráningarmerki, en af þessu skapaðist hætta á því að villst yrði á þeim og skráningarmerkjum bifreiðarinnar.” I. Ákærði, sem er framkvæmdastjóri og aðaleigandi einkahlutafélagsins Vinnulyftur, fékk heimild Skráningarstofu til að setja sérstök skráningarmerki (einkamerki) með áletruninni ,,LYFTUR” á Ssangyong Musso jeppabifreið, árgerð 1998, í eigu félagsins í stað almennra skráningarmerkja er bæru fastnúmer bifreiðarinnar, PP 936. Skráningarstofa lét merkin í té í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 78/1997 um skráningu ökutækja. Segir þar um stærð og gerð skráningarmerkja í 21. gr., að grunnur einkamerkis skuli vera með hvítu endurskini, en upplyft rönd á brúnum merkisins blá og upplyftir stafir bláir, af ákveðinni hæð og breidd. Áletrun á einkamerki skuli vera 2-6 bókstafir og/eða tölustafir. Upplyftur flötur fyrir skoðunarmiða skuli vera framan við áletrunina. Skráningarmerkin voru skrúfuð á jeppabifreiðina, á stuðarakápu að framan og á miðjan hurðarhlera að aftan. Einhvern tíma árs 1998 lét ákærði fyrirtækið Merkjaland í Kópavogi útbúa spjöld úr léttmálmi af sömu stærð og skráningarmerkin, með áletruninni ,,VINNU-“. Spjöldin voru með hvítu endurskini og bláum stöfum af svipaðri gerð og á skráningarmerkjunum, þó með eilítið breiðari stafagerð og minna bili milli stafa, sem ekki voru upplyftir. Þá voru hvorki á spjöldunum upplyftir fletir fyrir skoðunarmiða né bláar upplyftar rendur á brúnum spjaldanna. Spjöldin, sem ákærði segir hafa verið gerð í auglýsingaskyni fyrir Vinnulyftur ehf., lét hann starfsmann sinn Óskar Jóhann Björnsson festa á bifreiðina ofan við skráningarmerki hennar, annað að framan og hitt að aftan, þannig að úr mátti lesa ,,VINNU-“ ,,LYFTUR”. Lögregla hafði afskipti af ökumanni bifreiðarinnar (Óskari Jóhanni) 5. október 1998 og lét færa bifreiðina til aukaskoðunar, sem fram fór samdægurs í skoðunarstöð Frumherja hf. í Reykjavík. Í niðurstöðum skoðunarmanns voru gerðar athugasemdir við stöðuljós, númersljós og hjöruliði, sem bæri að lagfæra, án þess þó að þörf teldist vera á endurskoðun bifreiðarinnar vegna þeirra atriða. Þá var skráð athugasemdin ,,aukahlutur festur á skráningarmerki” og þess krafist að merkingin ,,VINNU-“ yrði aðskilin frá skráningarmerkjum bifreiðarinnar (LYFTUR) án tafar og hún að því búnu færð til endurskoðunar. Bifreiðin fékk síðan fulla skoðun án athugasemda 7. október sama ár, eftir að búið var að færa ofar spjöldin með áletruninni ,,VINNU-“. Lögregla hafði afskipti af sama ökumanni bifreiðarinnar 19. desember 1998 og tók þá ljósmyndir af fram- og afturenda bifreiðarinnar, sem sýna glöggt gerð og staðsetningu skráningarmerkjanna ,,LYFTUR” annars vegar og auglýsingaspjaldanna ,,VINNU-“ hins vegar. Af þeim ljósmyndum, framlögðum ljósmyndum frá skipuðum verjanda og skoðun dómara á bifreiðinni er ljóst að nokkurra millimetra bil er á milli nefnds auglýsingaspjalds aftan á bifreiðinni og skráningarmerkis. Hið fyrra er límt á bifreiðina ofan við hið síðara. Á framenda bifreiðarinnar er bilið á milli auglýsingaspjalds og skráningarmerkis öllu meira, þ.e. nokkrir sentimetrar, og skilur þverslá í svartmálaðri grjótgrind á milli. Bæði spjald og merki eru skrúfuð á bifreiðina. II. Af framburði ákærða fyrir dómi og öðrum málsgögnum verður ekki ályktað á annan veg en að ákærði hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar ,,LYFTUR” í skilningi 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, á því tímabili, sem ákæra tekur til. Samkvæmt því bar ákærði ábyrgð á að bifreiðin væri í lögmæltu ástandi í skilningi umferðarlaga. Málið er því réttilega höfðað á hendur honum vegna ætlaðs brots á reglugerð nr. 78/1997 um skráningu ökutækja, sem sett er með stoð í 60., 64., 64. gr. a. og 67. gr. umferðarlaga, með síðari breytingum. Kemur hér einkum til skoðunar ákvæði 1. mgr. 60. gr. laganna, en þar segir að dómsmálaráðherra setji reglur um gerð og búnað ökutækja, svo og ,,hvaða áletranir og merki skuli setja á ökutæki vegna skráningar og eftirlits.” Ákvæðið ber að skýra svo, að tilgangur með setningu reglna um merkingu ökutækja sé fyrst og fremst vegna opinberrar skráningar og í þágu opinbers eftirlits. Fær sá skilningur stoð í ákvæðum téðrar reglugerðar, þar á meðal 26. gr., sem kveður á um að skráningarmerki skuli sett á bifreiðar á þar til gerðum stað, þar sem þau sjáist vel og má ekki hylja þau eða hluta þeirra. Jafnframt er kveðið á um að skráningarmerki skuli ávallt vera sýnileg og vel læsileg. Í 1. mgr. 27. gr. reglugerðarinnar segir að skráningarmerki og önnur merki, sem ætluð eru á ökutæki, megi ekki nota með öðrum hætti en fyrir er mælt. Hvorki er í reglugerðinni né ákvæðum umferðarlaga lagt bann við því að einkamerki séu notuð í auglýsingaskyni fyrir einstaklinga eða fyrirtæki. Þá er ekki að finna ákvæði er leggja bann við því að festa auglýsingar á bifreiðar. Ákærða var því heimilt að láta útbúa umrædd auglýsingaspjöld með áletruninni ,,VINNU-” og festa þau á bifreiðina á þeim stað er hann kaus, svo framarlega sem ekki væri hætta á að villst yrði á þeim og heimiluðum skráningarmerkjum bifreiðarinnar, sbr. 2. mgr. 27. gr. téðrar reglugerðar. Vafa um slíkt ber að meta ákærða í hag samkvæmt meginreglum opinbers réttarfars. III. Eins og málið er lagt fyrir dóminn af hálfu ákæruvalds verður að leggja til grundvallar að bifreiðin ,,LYFTUR” hafi fengið skoðun án athugasemda 7. október 1998 í því ástandi, sem framlagðar ljósmyndir sýna og dómari málsins staðreyndi við athugun á aðalmeðferðardegi. Dómurinn telur að í því ástandi megi hverjum þeim er þekkir til ákvæða reglugerðar nr. 78/1997, einkum fyrrgreindrar 21. gr. hennar, vera ljóst hvor áletrunin er auglýsing og hvor er skráningarmerki. Löggæslumönnum og öðrum opinberum eftirlitsaðilum getur því vart dulist hvort er hvað, svo framarlega sem skráningarmerkin eru sýnileg og vel læsileg, eins og téð reglugerð áskilur. Ákæruvaldið hefur ekki upplýst við rannsókn eða meðferð málsins hvernig bifreiðin leit út fyrir 7. október 1998, þ.e. áður en ákærði lét aðskilja skráningarmerki hennar og fyrrgreind auglýsingaspjöld. Verður það metið ákærða í hag. Samkvæmt framanröktu og með skírskotun til 45.-46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber því að sýkna ákærða af nefndu broti. Fella ber allan sakarkostnað á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, sem þykja hæfilega ákveðin krónur 40.000, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómsorð: Ákærði, Eyvindur Jóhannsson, er sýkn af kröfum ákæruvalds í málinu. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 40.000 króna málsvarnarlaun Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða.
Mál nr. 46/2015
Kærumál Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
L hf. krafðist endurgreiðslu á gjaldi sem F gerði honum að greiða vegna skipunar tveggja sérfræðinga til að hafa sértækt eftirlit með rekstri hans. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi á þeim grundvelli að frestir til málshöfðunar samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og 8. gr. laga nr. 99/1999 um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi hefðu verið útrunnir er málið var höfðað. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að málshöfðun L hf. væri á því reist að ákvarðanir F um gjaldtökuna hefðu verið ólögmætar. Þar sem mál til ógildingar á ákvörðununum hefði ekki verið höfðað innan hins lögmælta málshöfðunarfrests 8. gr. laga nr. 99/1999 gæti L hf. ekki í málinu krafist endurgreiðslu úr hendi F á þeim grundvelli að ákvarðanir hans hefðu verið ólögmætar þannig að unnt hefði verið að fella þær úr gildi, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 156/2002. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi krefst hann í málinu endurgreiðslu á gjaldi sem varnaraðili gerði honum að greiða vegna skipunar tveggja sérfræðinga í mars og apríl 2010 til að hafa sértækt eftirlit með rekstri hans. Í stefnu til héraðsdóms byggir sóknaraðili þá kröfu „á meginreglum íslensks réttar um endurgreiðslu ólögmætrar gjaldtöku og lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda.“ Færir hann fyrir því margvísleg rök að ákvarðanir varnaraðila um gjaldtöku vegna vinnu sérfræðinganna hafi verið ólögmætar. Í 8. gr. laga nr. 99/1999 um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi er meðal annars kveðið á um að vilji eftirlitsskyldur aðili ekki una ákvörðun um greiðslur fyrir sértækar aðgerðir, sbr. 7. gr. laganna, geti hann höfðað mál til ógildingar hennar fyrir dómstólum. Skal mál höfðað innan eins mánaðar frá því að aðila var gerð grein fyrir álagningunni með bréfi varnaraðila. Málshöfðun sóknaraðila er eins og áður segir reist á því að ákvarðanir varnaraðila um gjaldtöku fyrir framangreint eftirlit hafi verið ólögmætar. Þar sem hann höfðaði ekki mál til ógildingar þeirra innan hins lögmælta málshöfðunarfrests 8. gr. laga nr. 99/1999 getur hann ekki í máli því, sem hér er til úrlausnar, krafist endurgreiðslu úr hendi varnaraðila á þeim grundvelli að ákvarðanir hans hafi verið ólögmætar þannig að unnt hefði verið að fella þær úr gildi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. apríl 2002 í máli nr. 156/2002 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 1418. Ef umrætt ákvæði um málshöfðunarfrest yrði skýrt með öðrum og þrengri hætti væri það í raun þýðingarlaust þar sem sá, sem ekki vildi una ákvörðun varnaraðila um greiðslu fyrir hinar sértæku aðgerðir, gæti þá jafnan freistað þess að ónýta ákvörðunina með því að höfða mál til endurheimtu gjaldsins án tillits til frestsins. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Lýsing hf., greiði varnaraðila, Fjármálaeftirlitinu, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 695/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta Gagnsök
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M ehf. á hendur S ses., S og R hf. var vísað frá dómi. M ehf. krafðist þess að felldur yrði úr gildi hinn kærði úrskurður að því er varðaði frávísun gagnsakar M ehf. á hendur S ses. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í úrskurði héraðsdóms hefði hvorki verið að finna umfjöllun um gagnsök M ehf. né hefði í forsendum hans verið vísað til ástæðna fyrir því að gagnsökinni hefði verið vísað frá dómi. Þá kom fram að gagnsök M ehf. fullnægði skilyrðum 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og væri ekki haldin neinum þeim annmörkum er varðaði frávísun og var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er tók til gagnsakar M ehf. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar frávísun gagnsakarsóknaraðila á hendur varnaraðila Sparisjóði Höfðhverfinga ses. og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili höfðaði gagnsök 26. apríl 2017 gegn varnaraðilanumSparisjóði Höfðhverfinga ses. og Sambandi íslenskra sparisjóða og Reiknistofubankanna hf. til réttargæslu, en mál varnaraðila Sparisjóðs Höfðhverfinga ses.gegn sóknaraðila og varnaraðilanum Sambandi íslenskra sparisjóða hafði veriðþingfest 28. mars sama ár. Í gagnsök gerir sóknaraðili þá kröfu að viðurkenntverði að hann sé réttur eigandi aðallegaað 1.860.187 hlutum, en til vara 1.830.052 hlutum, í Reiknistofubankanna hf. sem hann keypti af Sambandi íslenskra sparisjóða með kaupsamningi18. apríl 2016. Með greinargerð sem lögðvar fram í héraðsdómi 13. júní 2017 krafðist varnaraðili SparisjóðurHöfðhverfinga ses. sýknu af kröfum sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var bæði aðalsök og gagnsök vísað frá dómi. Íúrskurði héraðsdóms var hvorki að finna umfjöllun um gagnsök sóknaraðila né varí forsendum hans vísað til ástæðna fyrir því að gagnsökinni væri vísað frádómi. Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 er heimild til að hafa uppigagnkröfu með gagnsök í einkamáli háð því að sú krafa sé annað hvort samkynjakröfu í aðalsök eða þær eigi báðar rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eðalöggernings. Krafa sóknaraðila um viðurkenningu á eignarhaldi á hlutum íReiknistofu bankanna hf. er samkynja og á rætur að rekja til sama atviks ogaðalkrafan í skilningi þessa lagaákvæðis. Með því að gagnsök sóknaraðilafullnægir skilyrðum 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 og er ekki haldin neinumþeim annmörkum að varði frávísun án kröfu er hinn kærði úrskurður felldur úrgildi að því er tekur til gagnsakar sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið að því leyti til efnismeðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að þvíer varðar frávísun á gagnsök sóknaraðila, Mentis ehf., gegn varnaraðilanumSparisjóði Höfðhverfinga ses. og Sambandi íslenskra sparisjóða og Reiknistofubankanna hf. til réttargæslu og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leytitil efnismeðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16.október 2017.Málþetta var þingfest 28. mars sl. og tekið til úrskurðar 6. október sl. umfrávísunarkröfu gagnstefnanda, Mentis ehf., Hverafold 31, Reykjavík.Aðalstefnandi er Sparisjóður Höfðhverfinga ses., Túngötu 3, Grenivík. ÁsamtMentis ehf. er Sambandi íslenskra sparisjóða, Glerárgötu 36, Akureyri stefnttil varnar. Þá er Reiknistofu bankanna hf., Katrínartúni 2, Reykjavík, stefnttil réttargæslu í gagnsök. Í þessum þætt málsins krefstgagnstefnandi þess að málinu verði vísað frá dómi og honum úrskurðaðurmálskostnaður. Aðalstefnandi krefst þess að frávísunarkröfu gagnstefnanda verðihafnað og honum úrskurðaður málskostnaður vegna þessa þáttar málsins. Stefndihefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka að öðru leyti en því að hannhefur áréttað kröfu sína um málskostnað. Réttargæslustefndi hefur engar kröfuruppi í málinu. Í málinu hefur aðalstefnandiuppi svohljóðandi dómkröfu: „Stefnandi gerir á [sic!] kröfu gegn stefndu Mentisehf. og Sambands íslenskra sparisjóða [sic!], að viðurkennt verði að stefnandieigi forkaupsrétt að 1.860.187 hlutum í stefnda Reiknistofu bankanna hf., áverðinu kr. 20.206.873,- (krónurtuttugumilljónirtvöhundruð-ogsexþúsundáttahundruðsjötíuogþrjár) vegna kaupastefnda Mentis ehf. á hlutunum af stefnda Sambandi íslenskra sparisjóðasamkvæmt kaupsamning [sic!] um framangreint hlutafé, dags. 18. apríl 2016.“ Tildrög málsins eru þau að meðsamningi 18. apríl 2016 seldi stefndi gagnstefnanda 1.860.187 hluti í réttargæslustefndaog var kaupverðið 20.206.873 krónur. Í 3. gr. samningsins sagði m.a. aðseljandi skyldi afhenda kaupanda hið selda fimm dögum eftir að 30 dagaforkaupsréttarfrestur samkvæmt gr. 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda rynniút. Ágreiningslaust er að aðalstefnandi naut forkaupsréttar sem einn hluthafa íréttargæslustefnda samkvæmt samþykktum hans. Hins vegar heldur gagnstefnandiþví fram, gegn andmælum aðalstefnanda, að sá síðarnefndi hafi ekki neyttforkaupsréttar innan 30 daga tímafrests samkvæmt samþykktum réttargæslustefnda,en einnig hafi hann ekki beint tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins tilaðila sem var bær til að veita henni viðtöku. Snýst ágreiningur aðila þannig umþað hvort aðalstefnandi hafi nýtt sér forkaupsrétt sinn eða hvort hann hafifallið niður við lok áðurgreinds frests. Frávísunarkrafa gagnstefnanda erþví byggð að aðalstefnandi krefjist einungis viðurkenningar á því að hann „eigiforkaupsrétt“ að umræddum hlutum í réttargæslustefnda. Hins vegar sé þess ekkikrafist að tilteknum hlutum verði afsalað til hans. Gagnstefnandi telur þessatilhögun kröfugerðar aðalstefnanda vera í andstöðu við dómaframkvæmd. Þá bendirhann á að ef krafan yrði tekin til greina gæti aðalstefnandi allt að einu ekkikrafist afhendingar hlutanna, svo sem markmið hans sé með málsókninni. Skortiaðalstefnanda því lögvarða hagsmuni af kröfu sinni að því leyti sem hún sé ekkitil þess fallin að leiða ágreining aðila til lykta. Einnig telur gagnstefnandiað hagsmunir aðalstefnanda að þessu leyti séu vanreifaðir og vísar í þvísambandi til d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Aðalstefnandi vísar til þess aðhonum sé heimilt að hafa uppi viðurkenningarkröfu samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991. Fyrir hendi sé raunverulegur ágreiningur aðila og sé ljóst aðréttarstaða aðila muni breytast verði fallist á kröfu aðalstefnanda. Þá muniréttargæslustefndi ekki skrá eigendaskipti að fyrrgreindum hlutum nema aðfengnum dómi í málinu, en aðalstefnandi hafi innt af hendi geymslugreiðsluvegna nýtingar forkaupsréttar síns. Kröfugerð aðalstefnanda sé skýr um aðviðurkennt verði að hann hafi nýtt forkaupsrétt sinn með lögmætum hætti.Niðurstaða Í máli þessu er ekki ágreiningurum að forkaupsréttur aðalstefnanda hafi orðið virkur við tilkynningu um kaupgagnstefnanda á hlutum stefnda í réttargæslustefnda samkvæmt fyrrgreindumsamningi 18. apríl 2016. Hins vegar er um það deilt hvort aðalstefnandi hafinýtt sér forkaupsrétt sinn með lögmætum hætti þannig að hann sé nú í reyndeigandi umræddra hluta. Þrátt fyrir þetta krefst aðalstefnandi þess aðviðurkennt verði að hann „eigi forkaupsrétt“ að þeim hlutum sem stefndi seldigagnstefnanda með áðurgreindum samningi. Er þess hvorki krafist að viðurkenntverði að aðalstefnandi sé þegar eigandi að téðum hlutum, með vísan til þess aðhann hafi neytt forkaupsréttar með lögmætum hætti, né að hlutunum verði afsalaðtil hans með aðfararhæfum dómi á sama grundvelli. Augljóst er að 30 daga frestursamkvæmt samþykktum réttargæslustefnda er nú löngu liðinn vegna þesskaupsamnings sem gerður var 18. apríl 2016. Samræmist kröfugerð aðalstefnandaum að viðurkennt verði að hann „eigi forkaupsrétt“ að umræddum hlutum þvíhvorki málsástæðum hans um að hann hafi þegar nýtt sér forkaupsrétt sinn néyfirlýstu markmiði málssóknar hans um að leyst verði úr því hvort hann hafi íreynd gengið inn í kaup gagnstefnanda við stefnda með gildum hætti. Er krafaaðalstefnanda því svo óljós, og einnig í svo miklu ósamræmi við málatilbúnað aðhans að öðru leyti, að ekki verður komist hjá því að vísa málinu í heildsjálfkrafa frá dómi, sbr. d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Eftir úrslitum málsins verðurstefnandi úrskurðaður til að greiða gagnaðalstefnanda 200.000 krónur ímálskostnað, en stefnda 150.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts og þess að annað samkynja mál er rekið fyrir dóminum. Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMáli þessu er vísaðfrá dómi. Aðalstefnandi, SparisjóðurHöfðhverfina ses., greiði gagnstefnanda, Mentis ehf., 200.000 krónur ímálskostnað, og stefnda, Sambandi íslenskra sparisjóða ses., 150.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 184/2017
Kærumál Fullnusta refsingar Skilorðsrof
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2017sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2017 þar sem varnaraðila var gert að afplána 190daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18.desember 2015, en honum var veitt reynslulausn með ákvörðunFangelsismálastofnunar 20. júlí 2016. Kæruheimild er í 2. mgr. 82. gr. laga nr.15/2016 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur,sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14.mars 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Xkt. [...], verði gert að afplána samtals 190 daga eftirstöðvar refsingar dómsHéraðsdóms Reykjavíkur nr. [...] frá [...], sbr. reynslulausn sem honum varveitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 20. júlí 2016.Í greinargerð lögreglukemur fram að klukkan 06:38 í gær hafi borist tilkynning um vopnað rán íverslun A. Í tilkynningunni komi fram að gerandi hafi verið vopnaður hníf oghafi hlaupið út úr versluninni með fjármuni sem hann hafi tekið úr sjóðsvél.Afgreiðslumaður hafi lýstatvikum máls þannig að maður hafi komið inn í verslunina að afgreiðslukassanum,otað hníf að afgreiðslumanninum og sagt: „þetta er rán, opnaðu skúffuna ápeningakassanum”. Maðurinn hafi síðan teygt sig yfir borðið og tekið allaseðlana sem verið hafi í peningakassanum þ.e. um 20.000 kr. Maðurinn hafi síðanhlaupið út þar sem annar maður hafi beðið eftir honum. Þeir hafi síðan hlaupiðí burtu saman.Klukkan 12:16 hafilögreglu síðan borist tilkynning um par í annarlegu ástandi í strætó. Pariðhafi verið handtekið sökum ástands en á manninum, B, hafi fundist hnífur semhafi verið samskonar hnífur og notaður hafi verið í ofangreindu ráni. B hafigreint lögreglumönnum frá því að kærði hafi framið ránið og að hann hafisjálfur ekki tekið þátt í því. B hafi sagtað þeir hefðu tekið strætó að Laugaveginum þar sem þeir hafi eyttpeningunum í spilakassa.Klukkan 13:52 hafi síðanborist tilkynning um annað vopnað rán í apóteki C við [...] þar sem fram hafikomið að þar væri maður að ógna starfsfólki með hnífi og hafi hann heimtað lyf.Maðurinn mun hafa verið með grímu fyrir andlitinu og hettu á höfðinu. Að sögnstarfsfólks hafi maðurinn verið í annarlegu ástandi. Hann hafi farið bak viðafgreiðsluborðið og rótað í öllum skúffum þar. Maðurinn hafi síðan farið úteftir að hafa fengið einn pakka af lyfinu rítalín. Skömmu síðar eða klukkan14:02, hafi verið tilkynnt um mann í annarlegu ástandi við [...] í [...].Maðurinn hafi verið að sprauta sig á [...] en skammt frá [...] hafi menn séðlögreglumenn kærða og handtekið hann en lýsingin á geranda hafi passað viðkærða og klæðnað hans. Kærði hafi viðurkennt fyrir lögreglumönnum að hafa átthlut að máli í apótekinu. Hann hafi sagt hnífinn hafa dottið úr götóttumbuxnavasa sínum og hafi hann hent grímunni frá sér einhversstaðar áflóttaleiðinni frá apótekinu.Ekki hafi sést greinilegaí andlit geranda í myndbandsupptökum frá A en klæðnaður hafi sést ágætlega.Fengnar hafi verið upptökur frá D skömmu áður og þær myndir séu greinilegar enþar sjáist kærði ásamt B og E. Bæði B og E þekki sig og kærða á myndunum frá D enkærði sé þar klæddur eins og sá sem framdi ránið í A.Í skýrslutöku hjálögreglu hafi bæði B og E sagst hafa verið með kærða í [...] í gær. B hafi sagtað það liti út fyrir að kærði hafi framið ránið í A en hafi lítið viljað tjásig um málið. E hafi sagt að kærði hafi farið inn í verslunina en hún hafi ekkivitað hvað hann ætlaði sér að gera. Síðan þegar kærði hafi komið til baka þáhafi hann greint þeim frá því hvað hann hefði gert.Í skýrslutöku hjálögreglu neitaði kærði sök í báðum málunum.Tekið er fram ískýrslunni að það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að ölllagaskilyrði 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsingar séfullnægt, enda hafi kærði með ofangreindri háttsemi sinni rofið gróflega almennskilyrði reynslulausnar og fyrir liggi sterkur grunur um að hann hafi gerstsekur um brot sem geti varðað allt að 10 ára fangelsi eða eftir atvikum 16 árafangelsi, sbr. 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærða hafi veriðveitt reynslulausn þann 20. júlí sl. á 190 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmtdómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 18. desember 2016 í máli nr. 451.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 umfullnustu refsingar er þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða dómara:Kærði er talinn hafabrotið gróflega almenn skilyrði reynslulausnar en fyrir liggur sterkur grunurum að hann hafi gerst sekur um brot sem geti varðað allt að 10 ára fangelsi eðaeftir atvikum 16 ára fangelsi, sbr. 252. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Kærða var veitt reynslulausn þann 20. júlí sl. á 190 daga eftirstöðvumrefsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]. Fallist er á meðsóknaraðila að öll lagaskilyrði 2.mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsingar sé fullnægt, og þvífallist á kröfu sóknaraðila að kærða verði gert að afplána samtals 190 dagaeftirstöðvar refsingar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur nr. [...], sbr. reynslulausnsem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 20. júlí 2016. Krafa sóknaraðila er því tekin tilgreina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ú R S K U R Ð A R O R ÐVarnaraðila, X, kt. [...], er gert að afplána samtals 190daga eftirstöðvar refsingar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur [...] frá [...], sbr.reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 20. júlí2016.
Mál nr. 527/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins verður ráðið að sterkur grunur sé fyrir hendi um að þáttur varnaraðila í innflutningi fíkniefna hafi verið með þeim hætti að almannahagsmunir krefjist þess að hún sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fram er komið að málið verði sent ríkissaksóknara í byrjun þessarar viku. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilsfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meintan innflutning á miklu magni af fíkniefnum til landsins. Kærða sé grunuð um aðild að hinu meinta broti. Meint aðild hennar sé a.m.k. talin varða skipulagningu, milligöngu og móttöku fíkniefnanna. A, [kt.], og B, [kt.], hafi bæði verið handtekin þann 9. ágúst sl. af tollgæslu á Keflavíkurflugvelli við komuna til landsins frá Spáni. B hafi verið með fíkniefnin í farangri sem hún hafi verið með meðferðis en A hafi verið handtekinn skömmu síðar í flugstöðinni eftir að hann hafði farið í gegnum hlið tollgæslunnar. Þau hafi bæði verið yfirheyrð. Í framburðarskýrslum A kemur m.a. fram að hann og B hafi tekið að sér að flytja fíkniefnin til landsins að beiðni X, búsettri á [...] í Reykjavík. Í skýrslunni lýsti A aðdraganda ferðarinnar, fundi sem hann átti með X þar sem ferðin skipulögð, móttöku fíkniefnanna á Spáni, milligöngu X við aðila á Spáni í tengslum við móttökuna, auk þess sem hann hafi greint frá þátttöku B í brotinu. Nánar sé vísað til framburðarskýrslna A varðandi meinta aðild kærðu að málinu, sem verði að teljast veruleg. Kærða hafi verið yfirheyrð vegna málsins og hafi játað aðild sína að meintu broti og sé það m.a. framburður hennar að hún hafi haft milligöngu með þessum innflutningi vegna þess að hún skuldi manni, sem hún vill ekki nefna, peninga vegna fíkniefnaviðskipta. Nánar um framburð hennar sé vísað til framburðarskýrslna kærðu. Rannsókn málsins sé lokið. Nú stendur frágangur rannsóknargagna yfir og einnig gerð greinargerðar rannsóknara til Ríkissaksóknara skv. 1. mgr. 77. gr. laga nr. 19/1991um meðferð opinberra mála. Sé miðað við að málið verði sent Ríkissaksóknara til viðeigandi meðferðar í byrjun næstu viku. Málið verði í framhaldi af því rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kærða þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Kærða hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 10. ágúst sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna en síðar á grundvelli almannahagsmuna sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 472/2006. Meint aðild kærðu þyki mikil en hún sé talin tengjast skipulagningu, milligöngu og móttöku fíkniefnanna. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærðu þyki mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærða sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hennar sé til meðferðar en telja verður og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærða, gangi laus áður en máli lýkur með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærðu í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé ekki fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærða hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 10. ágúst sl. Hún hefur játað aðild sína að hinu ætlaða broti. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 472/2006 frá 30. ágúst sl. var komist að þeirri niðurstöðu að rétt væri að varnaraðili sæti í gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna, en á því var byggt að fyrir hendi væri sterkur grunur um að kærða hefði átt þátt í innflutningi á umtalsverðu magni hættulegra fíkniefna þannig að varðað gæti við 173. gr. a. laga nr. 19/1940, en brot á þeirri lagagrein varðar allt að 12 ára fangelsi. Var talið að brotin væru þess eðlis að telja yrði gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Ekki verður séð að þær forsendur hafi breyst í áframhaldandi rannsókn málsins. Mál þetta hefur gengið nokkuð greiðlega fyrir sig í rannsókn, sem hefur ekki dregist úr hófi, en unnið er að frágangi málsins áður en það verður sent ríkissaksóknara. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir kærðu. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra um áframhaldandi gæslu­varðhald, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Kærða, X, [kt. og heimilsfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. nóvember 2006, kl. 16:00.
Mál nr. 39/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Fallist var á kröfu L um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. janúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili neitar sakargiftum. Krafa sóknaraðila er byggð á a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili hefur gefið framburðarskýrslu um ferðir sínar umræddan dag og hefur lögregla ekki lokið prófun á sannleiksgildi hennar með yfirheyrslu vitna. Með vísan til þessa þykja vera til staðar rannsóknarhagsmunir samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. janúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að upphaf máls þessa megi rekja til þess að lögreglu bárust í gær, 15. janúar 2007, nokkrar tilkynningar um að maður væri að reyna að lokka stúlkur inn í bifreið sína. Mun fyrsta atvikið hafa átt sér stað um kl. 14:00 en tilkynnt hafi verið um að maður hafi stöðvað bifreið í Sólheimum, nálægt Goðheimum, Reykjavík, og boðið 7 ára stúlkubarni að koma og skoða geisladiska í bifreið sinni en barnið fór á brott. Lýsti barnið manninum sem dökkhærðum, með derhúfu, alskegg og frekar grönnum í framan. Hafi bifreiðin verið á stærð við VW Polo. Barst önnur tilkynning um kl. 15:38 er var á þá leið að 12 ára gömul stúlka hafi verið á leið heim til sín á [...], er maður hafi stöðvað bifreið hjá henni, sýnt henni mynd og spurt að því hvort hún hafi misst myndina. Hann hafi því næst spurt hana að því hvar næsta sjoppa væri og hvort hana langaði að sjá typpið á sér. Hafi barnið hlaupið í burtu. Lýsti stúlkan bifreið mannsins sem grárri, gamalli og druslulegri, svolítið kassalaga. Manninum lýsti hún að væri með skegghíung. Móðir stúlkunnar sagði barnið hafa verið í miklu uppnámi. Skömmu síðar hringdi móðir barnsins aftur og kvaðst hafa verið á leið með tvær aðrar dætur sínar við Skeiðarvog, Reykjavík. Hefðu stúlkurnar beðið nærri bifreið móður sinnar en hún séð hvar bifreiðinni Y var ekið löturhægt framhjá þeim. Hafi bifreiðin verið kassalaga og hægri framrúða verið niðri. Hafi hún séð manninn er hafi verið með dökkbláa prjónahúfu, með sex daga skegg og grannleitur, um 25-30 ára gamall. Hafi maðurinn verið mjög flóttalegur við þetta og hún verið sannfærð að um sama mann væri að ræða og hafi reynt að fá 12 ára dóttur hennar inn í bifreið til sín. Skömmu síðar var kærði handtekinn en hann svaraði til lýsingar tilkynnenda. Skömmu síðar eða um 17:46 barst enn ein tilkynning. Var rætt við föður 5 ára stúlku er sagði dóttur sína hafa komið heim, hágrátandi, eftir að maður hefði lokkað hana inn í kofa er stæði við leiksvæði bak við [...]. Mun maðurinn hafa lokkað barnið inn í kofann og í kjölfarið fjarlægt vettlinga af höndum hennar og spurt hvort hún vildi “borða á sér typpið”. Þá sagðist faðirinn hafa tekið eftir því að dóttur hans vantaði einn vettling er hún hafi komið heim, bleikan á lit. Á leiksvæðinu, bakvið [...] ræddu lögreglumenn við tvo drengi er sögðust hafa séð ókunnan mann, meðalháan, klæddan í gráan eða brúnan jakka, í gallabuxum og með skegg standa við leiksvæðið skömmu áður og reykt. Á þeim stað fann lögregla sígarettustubb og fótspor. Þá sögðu drengirnir að þeir hefðu séð manninn leiða litla stúlku með sér í nágrenni við umræddan kofa er stendur fyrir neðan [...]. Er lögreglumenn fóru að kofanum fundu þeir bleikan vettling á jörðinni auk þess er þeir fundu samskonar skófar og þar sem drengirnir báru um að maðurinn hafi staðið og reykt. Við athugun lögreglu á skóm kærða, þeim er hann var í við handtöku, virtist vera um samskonar skómynstur að ræða. Fjórða tilkynningin barst lögreglu um kl. 18:19 þar sem sagt var að maður, dökkur yfirlitum hafi reynt að lokka fjórar 11 ára stúlkur inn í bifreið sína við Nökkvavog, Reykjavík. Var lýsing einnar stúlkunnar á þá leið að bifreiðin hafi verið þriggja dyra ljós/hvít Opel og bifreiðin hafi verið skítug. Hefðu hinar stúlkurnar sagt henni að barnabílstóll hafi verið í aftursæti bifreiðarinnar og grár jakki í framsætinu, farþegamegin. Manninum lýsti stúlkan sem mjög dökkhærðum, eiginlega svarthærðum með hár niður fyrir/að eyrum, með þunnar varir, svart yfirskegg og smá skegg á hökunni og brodda. Hafi hann verið grannur með svört sólgleraugu og minnir að hann hafi verið í brúnni peysu, um 178 cm á hæð og verið á milli þrítugs og fertugs. Í gær, þann 15. janúar, kl. 18:03 hafi kærði verið handtekinn er hann kom að heimili sínu. Þá var og haldlögð bifreiðin Y er hann hafi verið á en hún mun vera í eigu systur kærða. Við skýrslutöku af kærða eftir handtöku neitaði kærði sakargiftum en viðurkenndi að hafa verið eitthvað á ferðinni og að hafa spurt eina stúlku er hann hélt að hafi verið á aldrinum 9-13 ára til vegar. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Telur lögreglustjóri brýna nauðsyn á að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, svo lögreglu gefist tími til að rannsaka meinta háttsemi kærða sem lögregla telur mjög alvarlega og kunni að varða við XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 202. gr. laganna með áorðnum breytingum. Telur lögregla að gangi kærði laus megi ætla að hann torveldi til muna rannsókn lögreglu með því að koma undan gögnum og/eða öðrum munum sem geta haft þýðingu við framhald rannsóknarinnar, auk þess er hann getur haft áhrif á hugsanleg vitni. Með vísan til framlagðra rannsóknargagna er fallist á að fyrir hendi séu skilyrði þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 svo sem krafist er og þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldstímanum skemmri tíma. Ber því að verða við kröfu saksóknara eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. janúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 538/2015
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. ágúst 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. ágúst 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til miðvikudagsins 16. september 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn máls hans er ekki lokið, en hún hófst í framhaldi af því að niðurstaða blóðrannsóknar 20. júlí 2015 sýndi að hann var með HIV sjúkdóm. Eru því uppfyllt skilyrði þess að hann sæti farbanni, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 528/2008
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Refsilágmark Skilorð Vararefsing Sératkvæði
Ákærði var fundinn sekur um brot gegn lögum um staðgreiðslu og virðisaukaskatt fyrir að hafa vanrækt að skila skýrslum og greiða gjöld. Litið var svo á að meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins skyldi leiða til þess að nýta bæri heimildir í umræddum lögum til lækkunar á sektum umfram lágmark. Var ákærða gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 25. ágúst 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. I Ákærði hefur gert athugasemd við forsendur hins áfrýjaða dóms þar sem segir að hann hafi lýst yfir við meðferð málsins í héraði að óumdeilt væri að hann hefði ekki greitt inn á þau tímabil sem ákæra lýtur að. Kveðst hann telja sig hafa greitt inn á þau á árinu 2004. Í málinu, eins og það hefur verið flutt fyrir Hæstarétti, er ekki deilt um að yfirlit saksóknara efnahagsbrota, sem fyrir liggur í málinu, um ráðstöfun greiðslna frá byggingafyrirtæki ákærða sýni réttar greiðslur og ráðstöfun þeirra inn á skuldir sem voru til staðar. Tölulegar forsendur ákæru eru þær sömu sem fram koma í skilagreinum félagsins og valda þær í sjálfum sér ekki ágreiningi. Ákærði telur sig á hinn bóginn hafa mátt ætla að greiðslur, sem byggingafélagið innti af hendi á árinu 2004 myndu ganga inn á þau gjaldaskil sem fjallað er um í ákæru. Fyrir liggur að skil Ólafs og Gunnars byggingafélags ehf. á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti fyrir hluta áranna 2002 og 2003 höfðu komið til rannsóknar hjá skattyfirvöldum, áður en sú rannsókn fór fram vegna tímabila á árinu 2004, sem ákært er fyrir í þessu máli. Skattrannsóknarstjóri ríkisins gerði skýrslu um þetta eldra mál 28. nóvember 2003. Skýrslan tók til greiðslutímabila október 2002 til og með júní 2003 að því er snerti skil á staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna félagsins og til uppgjörstímabila september – október 2002 til og með maí – júní 2003 að því er virðisaukaskatt snerti. Af hálfu Ólafs og Gunnars byggingafélags ehf. var 30. desember 2003 sent til skattrannsóknarstjóra bréf með skriflegum athugasemdum við nefnda skýrslu. Kom fram í bréfinu að félagið teldi sig hafa staðið full skil á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti fram til dagsetningar bréfsins. Í málinu liggur fyrir að þessum athugasemdum var aldrei svarað sérstaklega en skattrannsóknarstjóri sendi félaginu á hinn bóginn bréf 23. mars 2004 þar sem vísað var til rannsóknar sem skattrannsóknarstjóri hefði annast „á staðgreiðslu- og virðisaukaskattskilum félagsins vegna tekjuáranna 2002 og 2003.“ Þeirri rannsókn hefði lokið með gerð skýrslu 28. nóvember 2003. Síðan segir svo í bréfinu: „Svo sem málið liggur nú fyrir, þykja ekki efni til frekari aðgerða í því af hálfu embættis skattrannsóknarstjóra.“ Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram að byggingafélagið innti af hendi allháar greiðslur vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatts á árinu 2004. Áttu þær sér stað bæði fyrir og eftir dagsetningu bréfs skattrannsóknarstjóra sem að framan getur. Vegna málsvarna ákærða fyrir Hæstarétti óskaði ríkissaksóknari eftir að ríkislögreglustjóri aflaði upplýsinga og gagna í þágu málsins. Af því tilefni ritaði ríkislögreglustjóri skattrannsóknarstjóra bréf 17. apríl 2009, þar sem óskað var eftir skýringum á forsendum þeirrar ákvörðunar að fella mál byggingafélagsins niður með bréfinu 23. mars 2004. Í svari skattrannsóknarstjóra 29. apríl 2009 segir meðal annars svo: „Eftir að málið var tekið til rannsóknar hjá skattrannsóknarstjóra, allt til marsmánaðar 2004, var greitt inn á þær skattskuldir sem rannsóknin tók til, þar til eftirstöðvar höfðu verið að fullu greiddar. Lauk þá málinu endanlega með fyrrgreindu bréfi skattrannsóknarstjóra til skattaðila, þann 23. mars 2004, án frekari aðgerða.“ Á greiðsluyfirliti sem saksóknari efnahagsbrota tók saman vegna greiðslna árið 2004 kemur fram að greiðslum framan af árinu allt til 23. mars 2004 var ráðstafað inn á skuldina sem skýrsla skattrannsóknarstjóra 28. nóvember 2003 tók til. Eftir það var greiðslum ársins ráðstafað inn á önnur tímabil ársins 2003 og síðan inn á tímabil 2004 sem ekki er ákært fyrir í málinu. II Ákærði heldur því fram að bréf skattrannsóknarstjóra ríkisins 23. mars 2004 hafi gefið honum réttmæta ástæðu til að ætla að fallist hefði verið á sjónarmið hans í bréfinu 30. desember 2003 um að full skil hefðu þá þegar átt sér stað fram til þess dags. Bendir hann meðal annars á að í bréfi skattrannsóknarstjóra hafi verið vísað til rannsóknar á staðgreiðslu- og virðisaukaskattskilum byggingafélagsins 2002 og 2003 án þess að tekið væri fram að einungis væri verið að fjalla um þessi skil vegna afmarkaðra hluta þessara ára. Á þessa viðbáru ákærða er ekki unnt að fallast. Andmæli hans í bréfinu 30. desember 2003 lutu að fyrrnefndri skýrslu skattrannsóknarstjóra, þar sem ekki fór á milli mála að einungis var verið að fjalla um tilgreind tímabil skattskila þessara ára. Gat ekki orðið ástæða fyrir hann að ætla að svar skattrannsóknarstjóra varðaði meira en þau. Á hitt er hins vegar að líta að ekki var vikið að því í bréfi skattrannsóknarstjóra ríkisins 23. mars 2004 hver væri ástæða þess að mál byggingafélagsins, sem skýrslan 28. nóvember 2003 fjallaði um, væri nú fellt niður. Engin efnisleg svör voru heldur veitt við athugasemdum félagsins í bréfinu 30. desember 2003. Gat þetta gefið ákærða tilefni til að ætla að tekið hefði verið tillit til andmæla hans við skýrslunni að minnsta kosti að einhverju leyti og að greiðslum á árinu 2004 yrði að gerðri leiðréttingu vegna andmælanna að einhverju marki ráðstafað eftirá inn á skil á gjöldum vegna yngri tímabila, eftir atvikum þeirra sem ákært er fyrir í málinu, jafnvel þó að kvittanir sem hann fékk er hann greiddi hafi sýnt annað. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá lýsingu ákærða á aðdraganda þess að Ólafur og Gunnar byggingafélag ehf. lenti í fjárhagserfiðleikum og var síðan tekið til gjaldþrotaskipta 1. desember 2004. Þá er þar einnig nefnt persónulegt fjárframlag ákærða til rekstursins í viðleitni hans við að efna skuldbindingar félagsins. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu ákæruvalds tekið fram að réttmæti þessara upplýsinga væri ekki dregið í efa. Óumdeilt er einnig að hluti virðisaukaskatts og staðgreiðslu skatta af launum starfsmanna vegna ársins 2004 hafði verið greiddur. Þegar litið er til þessara atvika og síðan þeirra atriða sem nefnd voru að framan og voru til þess fallin að valda óvissu hjá ákærða um ráðstöfun greiðslna frá honum á árinu 2004 þykir mega fallast á sjónarmið hans um að fyrir hendi séu miklar málsbætur í skilningi 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á niðurstöðu hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota til refsiákvæða. Héraðsdómur verður staðfestur um fangelsisrefsingu ákærða. Af þeirri niðurstöðu sem greinir að framan um miklar málsbætur ákærða leiðir að sektarrefsing hans verður milduð frá því sem ákveðið var í héraðsdómi. Þykir hæfilegt að dæma hann til greiðslu sektar að fjárhæð 12.000.000 krónur innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins en sæta ella fangelsi í fimm mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður ákærði dæmdur til að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins þar með talin helming málflutningslauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Friðriksson, sæti fangelsi fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá greiði ákærði 12.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins en sæti ella fangelsi í fimm mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. hæstaréttardómara Ég er samþykkur tölulegri útfærslu meirihluta dómenda á grundvelli þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu en tel ekki að sú umfjöllun eigi að leiða til lækkunar á refsingu ákærða. Með þessari athugasemd tel ég að staðfesta eigi héraðsdóm með vísan til forsendna hans og dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti. Ríkislögreglustjórinn höfðaði málið með ákæru útgefinni 8. október 2007 á hendur Ólafi Friðrikssyni, kt. 050345-4169, Fjarðarseli 14, Reykjavík, til refsingar fyrir eftirtalin skatta- og hegningarlagabrot framin í starfi ákærða sem fram­­kvæmda­stjóri og stjórnar­maður Ólafs og Gunnars bygginga­félags ehf., kt. 681195-2709, sem tekið var til gjaldþrotaskipta 1. desember 2004: 1. Fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt. Með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslu fyrir einkahlutafélagið á lögmæltum tíma vegna tímabilsins maí-júní 2004, og með því að hafa ekki í sam­ræmi við það sem lög áskilja staðið ríkissjóði skil á 1.092.182 króna virðis­auka­skatti, sem inn­heimtur var í nafni félagsins. Er háttsemin talin varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005, sem og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. 2. Fyrir brot á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Með því að hafa ekki staðið skil á skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna febrúar til og með júní og ágúst til og með október 2004, og fyrir að hafa ekki í samræmi við það sem lög áskilja staðið ríkissjóði skil á 10.464.711 króna staðgreiðslu, sem haldið var eftir af launum starfs­manna félagsins vegna tímabilanna febrúar til og með október 2004, og sundurliðast sem hér segir: Er háttsemin talin varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005, sem og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ákærði játar að hafa ekki staðið skil á nefndri virðisaukaskattsskýrslu og skilagreinum staðgreiðslu á lögmæltum tíma og krefst að því leyti vægustu refsingar sem lög leyfa. Hann neitar sök að öðru leyti og krefst sýknu, en ellegar vægustu refsingar. I. Ólafur og Gunnar byggingafélag ehf. var stofnað 1995. Tilgangur félagsins var almenn byggingastarfsemi og rekstur trésmíðaverkstæðis. Ákærði var framkvæmdastjóri og stjórnarmaður á ákærutímabilinu, annaðist sem slíkur daglega fjármálastjórn og bar ábyrgð á virðisaukaskattskilum, gerð skilagreina og skilum á staðgreiðslufé til ríkissjóðs, en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 1. desember 2004. Rekur ákærði gjaldþrotið til byggingar Barnaspítala Hringsins, en félagið hafi tapað um 120.000.000 króna sem verktaki, Framkvæmdasýsla ríkisins hagnast að sama skapi sem verkkaupi, og ákærði veðsett allar eigur sínar, að andvirði 60.000.000 króna, til að unnt væri að ljúka verkinu. Laun starfsmanna hafi þó ávallt verið greidd á réttum tíma og bókhald félagsins verið fært, en sökum fjárskorts hafi skil á virðisaukaskatti og afdreginni stað­greiðslu opinberra gjalda dregist nokkuð. Hinn 3. janúar 2006 hóf Skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skilum félagsins á afdreginni staðgreiðslu vegna greiðslutímabilanna febrúar til og með nóvember 2004 og innheimtum virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabilsins maí-júní 2004. Sú rannsókn þótti leiða í ljós brot ákærða á lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opin­berra gjalda og eftir atvikum almennum hegningarlögum. Var málið því sent Ríkis­lög­reglustjóranum til opinberrar rann­sóknar 22. mars 2007. Á grundvelli hennar þótti í ljós leitt að ákærði hefði hvorki staðið skil á 1.092.182 króna virðisaukaskatti fyrir tímabilið maí-júní 2004 né heldur skilað staðgreiðslufé vegna tímabilanna febrúar-október 2004, samtals 10.464.711 krónum. Ákærði mótmælir þeim skilningi, telur að tilteknar innborganir félagsins 2004 hafi átt að renna til greiðslu nefnds virðisauka­skatts og staðgreiðsluskila fyrir þau tímabil, sem ákært er fyrir og hafi hann óskað eftir því munn­lega við starfsmann Toll­stjórans í Reykjavík að þannig færi um ráðstöfun fjárins. Þetta hafi einhverra hluta vegna brugðist. Að mati ákærða sé félagið engu að síður skuldlaust vegna virðis­auka­skatts og opinberra gjalda ársins 2004. Bendir hann meðal annars á að hann hafi fengið bréf frá innheimtumanni ríkissjóðs snemma árs 2004, sem sýni að félagið hafi átt inneign í ríkissjóði og því hafi ákærði talið að lögmælt skil hefðu farið fram. Ákærði játar hins vegar að hafa skilað téðri virðisaukaskattsskýrslu tæpum fjórum vikum eftir eindaga 5. ágúst 2004, sem og að hafa ekki staðið lögboðin skil á umræddum skilagreinum vegna febrúar, mars, apríl, maí, júní, ágúst, september og október 2004, en skilin drógust yfirleitt í 3-4 vikur. II. Með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi, sem samrýmist rannsóknargögnum málsins, er sannað að ákærði hafi ekki staðið lög­mælt skil á virðisaukaskattsskýrslunni og skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda, svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Varðar sú háttsemi refsingu samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með áorðnum breytingum og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með áorðnum breytingum. Ákæruvaldið byggir á því að vangoldinn virðisaukaskattur nemi enn 1.092.182 krónum vegna tímabilsins maí-júní 2004 og að félagið hafi enn ekki skilað 10.464.711 króna afdreginni stað­greiðslu vegna tímabilanna febrúar-október 2004, svo sem ákært er fyrir í málinu. Telur ákæruvaldið greiðslur, sem félagið innti af hendi á árinu 2004 engu breyta í þessu sambandi, enda hafi þeim verið ráðstafað inn á eldri skuldir félagsins vegna 2002-2003 og tímabila árið 2004, sem falli utan ákæru. Innheimtu­manni hafi verið sú ráðstöfun heimil og vísar ákæruvaldið þar til hæstaréttardóma 30. mars 2006 í málum nr. 428/2005 og 469/2005, sem og til dóms 19. október 2006 í máli nr. 77/2006. Þannig sé einsætt að engar greiðslur hafi borist inn á þau tímabil, sem ákært er fyrir og samrýmist það skjalfestum upp­lýsingum úr tekjubókhaldi ríkissjóðs. Við munnlegan málflutning var því lýst yfir af hálfu ákærða að óumdeilt væri að félagið hafi ekki greitt inn á þau tímabil, sem ákæra lýtur að og væri rannsóknar­gögnum ekki mótmælt að því leyti. Á hinn bóginn bæri að líta til þess að umrædd vanskil verði rakin til greiðsluerfiðleika, tengdum verksamningi félagsins við hið opinbera, þess að ákærði hafi ekki auðgast á vanskilunum og þess að hann hafi verið í góðri trú um að innborgunum á árinu 2004 yrði ráðstafað til greiðslu skattskulda þess árs, þótt sú hafi ekki orðið raunin. Er í þessu sambandi bent á misvísandi greiðslukvittanir og útprentanir frá innheimtumanni, sem ákærða hafi borist í hendur. Ákærði hafi þannig hvorki auðsýnt ásetning eða stórfellt gáleysi né heldur gerst sekur um meiri háttar brot á lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og því beri að sýkna hann af slíkri háttsemi, sem og broti gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Verði ekki á þetta fallist beri í það minnsta að taka tillit til þess að staðin hafi verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar í formi álagsgreiðslna og að ákærði hafi miklar málsbætur í skilningi nefndra skatta­laga og 3. mgr. 262. gr. hegningar­laganna. Er af hálfu ákærða vísað til hæstaréttar­dóma í málunum nr. 428/2005, 469/2005 og 77/2006, sem og til dóms 22. júní 2000 í máli nr. 49/2000. Í málinu liggur fyrir að 2003 og 2004 greiddi félagið alls 118.026.016 krónur vegna virðisaukaskatts, staðgreiðslu, tryggingargjalds og opinberra gjalda. Þar af nam höfuð­stóll greiðslna ríflega 98.000.000 krónum, álag 9.093.854 krónum og dráttarvextir og annar kostnaður ríflega 10.000.000 krónum. Ef eingöngu er litið til ársins 2004 námu heildargreiðslur 37.433.800 krónum, en þar af töldust 32.374.911 krónur til höfuðstóls, 2.276.613 krónur til álags og 2.782.276 krónur til dráttarvaxta. Liggur fyrir að 6.861.332 krónum var ráðstafað til greiðslu gjalda ársins 2004, annars vegar vegna staðgreiðslu í janúar og hins vegar virðis­auka­skatts vegna tímabilana janúar-febrúar, mars-apríl og júlí-ágúst, þar af 169.524 krónum í formi dráttarvaxta og 459.361 krónu í formi álags. Aðrar greiðslur félagsins á árinu 2004 runnu til uppgjörs á eldri skattskuldum áranna 2002-2003. Er þannig ljóst að ekki hafa verið staðin skil á þeim gjaldfallna virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem ákæran lýtur að. Með hliðsjón af hæstaréttardómum 22. júní 2000 í máli nr. 49/2000, 7. desember 2000 í máli nr. 331/2000 og 2. október 2003 í máli nr. 27/2003 ber að líta svo á að skattgreiðslur gangi fyrst upp í eldri skuldir og að innheimtumanni ríkissjóðs hafi verið heimilt að ráðstafa innborgunum félagsins á árinu 2004 til greiðslu eldri vanskila á bæði virðis­aukaskatti og staðgreiðslufé, en í því sambandi teljast álag og dráttar­vextir lög­bundnar greiðslur, sem verða hluti viðeigandi skatt­skuldar. Er því ekki fallist á með ákærða að innheimtumanni hafi borið að taka téðar innborganir fyrst upp í höfuðstól þeirrar skuldar, sem ákært er fyrir í málinu. Breytir engu í því sambandi staðhæfing ákærða þess efnis að hann hafi óskað munnlega eftir slíkri ráðstöfun fjárins, enda bera greiðslukvittanir, sem ákærði fékk í hendur hverju sinni, með sér að svo hafi ekki verið gert. Ber því að sakfella ákærða fyrir að hafa ekki staðið ríkissjóði lögmælt skil á 1.092.182 króna virðisaukaskatti og 10.464.711 króna stað­greiðslu­fé, svo sem honum er gefið að sök í málinu. Þykir sú háttsemi rétt færð til refsiákvæða í ákæru, en sökum fjárhæðar vanskilanna teljast brotin stórfelld í skilningi 1. og 3. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga með áorðnum breytingum. III. Samkvæmt framansögðu hefur félagið ekkert greitt inn á skattskuldina, sem ákært er fyrir og verður af þeirri ástæðu ekki vikið frá fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. virðisaukaskattslaga, svo sem þeim var breytt með 1. og 3. gr. laga nr. 134/2005, en samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga ber að dæma eftir hinni breyttu löggjöf bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Óumdeilt er að staðgreiðsla opinberra gjalda var rétt tilgreind í þeim skila­greinum, sem ákæran lýtur að og að reiknaður, skilaskyldur skattur samkvæmt virðisaukaskatts­skýrslunni var í raun hærri en efni stóðu til, en ákærði skilaði nefndum skýrslum til inn­heimtumanns, þótt ekki væri innan lögmælts frests. Launabókhald félagsins mun hafa verið í eðlilegu horfi. Þá liggur ekkert fyrir um að ákærði hafi auðgast á umræddum van­skilum heldur þvert á móti veðsett eigur sínar, að andvirði um 60.000.000 króna, til að reyna að viðhalda rekstri félagsins. Má því leggja til grundvallar að vanskilin verði fyrst og fremst rakin til greiðsluerfiðleika, sem að sögn ákærða tengjast efndum félagsins á verk­samningi við hið opinbera um byggingu Barna­spítala Hringsins. Með hlið­sjón af dóma­fordæmum Hæstaréttar þykja greind atriði þó ekki „miklar máls­bætur“ í skilningi 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. virðisaukaskattslaga með áorðnum breytingum og verður því heldur ekki af þeirri ástæðu vikið frá fésektar­lág­marki viðkomandi refsiákvæða. Ákærði er 63 ára. Samkvæmt sakavottorði var hann 22. september 2004 dæmdur í 130.000 króna sekt fyrir umferðarlagabrot og 4. október 2006 gekkst hann undir 220.000 króna sekt, einnig fyrir umferðarlagabrot. Samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga ber að taka tillit til þessa við ákvörðun refsingar, sem þykir með hliðsjón af 77. gr. sömu laga hæfilega ákveðin fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi, svo sem nánar segir í dóms­orði, og 24.000.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem ákærði greiði innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í tíu mánuði. Með hliðsjón af greindum málsúrslitum og vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til að greiða þóknun Steinars Þórs Guðgeirsonar hæstaréttarlögmanns vegna verjandastarfa á rannsóknar- og dómsstigi máls, sem og málsvarnarlaun Ástríðar Gísladóttur héraðsdómslög­manns, sem tók við hagsmunagæslu ákærða skömmu fyrir aðalmeðferð. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls, fjölda þinghalda og loks að teknu tilliti til tímaskýrslu beggja lög­manna þykir þóknun þess fyrrnefnda hæfilega ákveðin 557.760 krónur og málsvarnar­laun þess síðarnefnda 446.208 krónur, hvoru tveggja að meðtöldum virðisauka­skatti. Eyjólfur Ármannsson fulltrúi Ríkislögreglustjórans sótti málið af hálfu ákæru­valdsins. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Ólafur Friðriksson, sæti fangelsi fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá greiði ákærði 24.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í tíu mánuði.
Mál nr. 10/2023
Kærumál Fjárslit Óvígð sambúð Opinber skipti Gjafsókn
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem leyst var úr ágreiningi A og B í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita óvígðrar sambúðar. Landsréttur vísaði kröfu A um hlutdeild í innbúi frá héraðsdómi en hafnaði kröfum hennar um hlutdeild í öðrum eignum og réttindum sem skráð voru eign B. Fyrir Hæstarétti krafðist A að öllum eignum þeirra á viðmiðunardegi skipta yrði skipt að jöfnu milli þeirra án tillits til þess hvernig skráningu eignanna hefði verið háttað. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu Landsréttar um að vísa frá héraðsdómi kröfu A um hlutdeild í innbúi aðila með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar. Þá féllst Hæstiréttur hvorki á að kröfur A væru fyrndar né fallnar niður á grundvelli tómlætis. Í dómi Hæstaréttar var rakið að sambúð aðila hafi staðið yfir frá árinu 1999 til 2017, að undanskildu einhverra mánaða tímabili á árunum 2004 til 2005, og þau eignast þrjú börn saman. B hafi verið eignameiri en A í upphafi sambúðar og aflað tekna í meiri mæli en A á sambúðartímanum. Rekstur heimilis og uppeldi barna hefði aftur á móti í ríkara mæli hvílt á herðum A. Hæstiréttur taldi að slík fjárhagsleg samstaða hefði skapast með aðilum að hvað sem líði opinberri skráningu einstakra verðmæta sem deilt væri um í málinu væru allt að einu forsendur til þess að meta sérstaklega hlutdeild A í þeirri eignamyndun sem orðið hefði á sambúðartímanum. Hvað sem fjár- og vinnuframlagi B umfram A hafi liðið hefðu umrædd eignarréttindi meðal annars orðið til með framlagi A til þátta sem ekki fólust í beinum fjárframlögum. Hæstiréttur féllst því á kröfu A um hlutdeild í þeirri eignarmyndun sem varð í fasteign, sem var skráð eign B, á sambúðartímanum með þeim hætti að viðurkennd var að álitum 30% eignarhlutdeild hennar í fasteigninni á móti 70% eignarhlutdeild B. Þá var fallist á þá kröfu A að innistæða á tilteknum bankareikningi B á viðmiðunardegi kæmi til jafnra skipta milli aðila sem og sex nánar tilgreind ökutæki. Hvorki var hins vegar fallist á kröfu A um að til skipta kæmi hlutafé B í þremur einkahlutafélögum né óverulegar innistæður á nokkrum bankareikningum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. desember 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 4. janúar 2023. Kærður er úrskurður Landsréttar 13. desember 2022 í máli nr. 617/2022 þar sem kröfu sóknaraðila um hlutdeild í innbúi var vísað frá héraðsdómi en kröfum um hlutdeild í öðrum eignum og réttindum varnaraðila var hafnað.3. Sóknaraðili krefst þess aðallega að við opinber skipti til fjárslita milli hennar og varnaraðila skuli öllum eignum fjárfélags þeirra skipt að jöfnu milli þeirra án tillits til þess hvernig skráningu þeirra er háttað þannig að viðurkennd verði helmingshlutdeild sóknaraðila í skírri eign búsins eins og þær voru á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2017 og taldar eru upp í bréfi skiptastjóra 26. október 2021. Til vara krefst sóknaraðili annarrar lægri hlutdeildar en helmings af skírri eign búsins miðað við viðmiðunardag skipta samkvæmt mati dómsins. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila á öllum dómstigum eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.4. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila fyrir Hæstarétti. 5. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt munnlega 17. maí 2023.Ágreiningsefni6. Í málinu er deilt um uppgjör fjárskipta málsaðila við sambúðarslit þeirra árið 2017 en til sambúðarinnar stofnaðist árið 1999. Lýtur deilan fyrst og fremst að því hvort og þá í hvaða mæli konan, sóknaraðili, á tilkall til hlutdeildar í eignamyndun á sambúðartíma samkvæmt þeim réttarreglum sem dómstólar hafa mótað á þessu sviði, en umdeildar eignir voru á viðmiðunardegi skipta að stærstum hluta skráðar eign mannsins, varnaraðila.7. Með úrskurði héraðsdóms 28. september 2022 var fallist á kröfur sóknaraðila að hluta og viðurkennt að innbú og nánar tiltekin ökutæki skyldu skiptast til helminga milli aðila. Þá var viðurkennd 43,5% eignarhlutdeild sóknaraðila í fasteign að M, þinglýstri eign varnaraðila. Að öðru leyti var kröfum sóknaraðila um viðurkenningu á hlutdeild í eignum og lífeyrisréttindum skráðum á varnaraðila hafnað en málskostnaður felldur niður. Með úrskurði Landsréttar 13. desember 2022 var kröfu sóknaraðila um hlutdeild í innbúi vísað frá héraðsdómi en öðrum kröfum sóknaraðila hafnað og kærumálskostnaður felldur niður. 8. Að beiðni sóknaraðila var veitt leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar 9. febrúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-169, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um réttarstöðu sambúðarfólks við slit á óvígðri sambúð.9. Fyrir Hæstarétti féll sóknaraðili frá kröfu um viðurkenningu á hlutdeild í lífeyrisréttindum varnaraðila, bæði almennum og séreignarsparnaði, sem hann aflaði á sambúðartíma.Málsatvik0. Málsaðilar hófu samband sitt á seinni hluta ársins 1999. Þá var sóknaraðili 22 ára en varnaraðili er átta árum eldri. Bjuggu þau fyrst um sinn saman í foreldrahúsum varnaraðila en síðla árs 2000 fluttu þau inn á neðri hæð fasteignar að M sem varnaraðili var að byggja þegar málsaðilar kynntust. Þar bjuggu þau þar til sambúðinni var slitið í júní 2017, að frátöldu tímabili á árunum 2004 til 2005 þegar slitnaði tímabundið upp úr sambandinu. Þau voru í skráðri sambúð frá […] 2011 til […] 2019 en aldrei samsköttuð. Þá voru þau ekki með sameiginlega bankareikninga. Ágreiningslaust er að viðmiðunardagur skipta sé 1. júní 2017. Á meðan sambúð þeirra stóð eignuðust þau þrjú börn árin […], […] og […].1. Við upphaf sambúðar átti sóknaraðili bifreið en varnaraðili var skráður fyrir fasteigninni að M og átti einnig bifreið. Samkvæmt byggingarsögu fasteignarinnar var eignin komin á byggingarstig 3 á árinu 1999 sem telst fullreist burðarvirki.2. Málsaðilar stofnuðu saman árið 2003 félagið C ehf. sem rak [verslun]. Þau sátu þar saman í stjórn og voru skráð fyrir hlutafé, varnaraðili fyrir 70% og sóknaraðili 30%. Þá voru á sambúðartímanum stofnuð félögin D ehf., E ehf. og F ehf. en síðastgreinda félagið var stofnað […] 2000. Varnaraðili og faðir hans sátu í stjórn þess og voru skráðir fyrir hlutafé, varnaraðili fyrir 70% og faðir hans 30%. Frá árinu 2015 hefur varnaraðili einn verið skráður fyrir hlutafé félagsins. Umrætt félag stofnaði E ehf. árið 2008 og D ehf. árið 2011. Bú fyrrnefnda félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta árið 2021. Árið 2014 tók sóknaraðili sæti sem varamaður í stjórnum F ehf. og D ehf.3. Aðilar reistu á sambúðartímanum hús að N og var sóknaraðili þinglýstur eigandi þeirrar fasteignar. Eignin var seld á árinu 2016 og var meginþorri söluandvirðis lagður inn á bankareikning í eigu varnaraðila. Bifreið, sem einnig var hluti af söluandvirðinu, var skráð á nafn sóknaraðila.4. Á sambúðartímanum voru aðilar hvort um sig skráð eigendur nokkurra bifreiða. Sóknaraðili var auk þess skráð eigandi ferðavagns en varnaraðili eigandi bifhjóls, torfæruhjóla, tjaldvagns og vélsleða. Á viðmiðunardegi skipta var sóknaraðili skráð fyrir einni bifreið en varnaraðili fyrir tveimur bifreiðum, torfæruhjóli og tveimur vélsleðum.5. Sóknaraðili lauk á sambúðartímanum, í desember 2005, námi í […] við […]. Þá útskrifaðist hún sem […] haustið 2011 frá […]. Hún starfaði við færslu bókhalds hjá F ehf., í [verslun] sem aðilar ráku og saumaði […] og seldi á heimasíðu sinni.6. Á sambúðartímanum starfaði varnaraðili aðallega sem […] hjá fyrrnefndu félagi, F ehf.7. Skattframtöl sóknaraðila árin 2002 til 2016 liggja fyrir sem og skattframtöl varnaraðila vegna áranna 2000 og 2006 til 2017. Samkvæmt þeim voru tekjur þeirra sem hér segir: SóknaraðiliVarnaraðiliTekjuárGreiðandiFjárhæðTekjuárGreiðandiFjárhæð2000F ehf.2.878.3702001Leikskólinn […]38.624F ehf.91.322Atvinnuleysisbætur240.100Tryggingastofnun ríkisins343.1292002F ehf.944.137Atvinnuleysisbætur284.9112003F ehf.726.711C ehf.650.000Atvinnuleysisbætur42.4592004C ehf.598.000Atvinnuleysisbætur281.1502005Tryggingastofnun ríkisins712.090Atvinnuleysisbætur14.083Sveitarfélag336.980Sjúkradagpeningar428.9032006Tryggingastofnun ríkisins.357.9822006F ehf.4.914.7642007F ehf.2.071.6482007F ehf.2.941.414Fæðingarorlofssjóður31.697Fæðingarorlofssjóður.666.686Tryggingastofnun ríkisins21.887Atvinnuleysisbætur88.041Sveitarfélag318.3862008Atvinnuleysisbætur.890.3312008F ehf.5.916.0622009Fæðingarorlofssjóður.263.0362009F ehf.5.954.299Atvinnuleysisbætur943.1712010Atvinnuleysisbætur2.061.2032010F ehf.6.143.5802011F ehf.337.6502011F ehf.743.147Atvinnuleysisbætur811.217Slysabætur8.409.5172012F ehf.3.364.7602012F ehf.4.872.9302013F ehf.4.008.7952013F ehf.5.753.3202014F ehf.4.570.6712014F ehf.6.539.1492015F ehf.3.595.7522015F ehf.7.309.3442016F ehf.7.258.5882017F ehf.6.551.888Helstu málsástæður aðila8. Sóknaraðili byggir á því að fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum í sambúðinni. Þótt þau hafi hvorki talið saman til skatts né verið með sameiginlega bankareikninga hafi þau eignast þrjú börn og rekið saman heimili þar sem fjölskyldan hafi búið um langt skeið. Sóknaraðili kveðst alltaf hafa litið svo á að þau byggju við sameignarfyrirkomulag á sambúðartímanum þó svo að eignir væru að mestu skráðar á varnaraðila. Ökutæki fjölskyldunnar og ferðavagnar hafi til að mynda ýmist verið skráðir á varnaraðila eða hana. Þá hafi nær öll eignamyndun aðila orðið á sambúðartímanum enda hafi verið óverulegur munur á eignastöðu þeirra við upphaf sambúðar. Þótt varnaraðili hafi aflað tekna utan heimilis í ríkari mæli en sóknaraðili hafi hún haldið heimili fyrir þau bæði, auk þess að annast uppeldi og umönnun barna þeirra. Hún hafi einnig séð um að aðstoða þau við heimanám og tómstundir. Þá hafi hún menntað sig sérstaklega til þess að annast bókhald fyrir einkahlutafélög þeirra og ekki þegið laun fyrir þá vinnu í samræmi við vinnuframlag. Þetta framlag hennar til heimilis og fjölskyldu þurfi að meta til fullra tekna enda hafi varnaraðila með því verið gert kleift að starfa utan heimilis og afla tekna og lífeyrisréttinda. Það svigrúm hafi hann meðal annars nýtt til frekari verðmætaaukningar með því að ljúka við byggingu M, byggja fasteign að N og fjárfesta í þeim einkahlutafélögum, ökutækjum og fleiru sem nú sé deilt um hvort koma eigi til skipta. Þá segir sóknaraðili fjárhag aðila hafa verið samtvinnaðan. Kveðst hún hafa keypt inn til heimilis til jafns við varnaraðila og hafi tekjur hennar runnið til heimilis og þriggja barna þeirra. Sóknaraðili bendir auk annars á að fasteignin að M sem varnaraðili hóf byggingu á áður en til sambúðar stofnaðist hafi aðeins verið lokið að hluta við stofnun sambúðar og hún hafi unnið með honum að því að gera fasteignina íbúðarhæfa áður en þau fluttu inn í hana árið 2000. Fasteignina N hafi þau reist á sambúðartímanum og hún verið þinglýst eign hennar og hún greitt af henni fasteignagjöld.9. Varnaraðili byggir á því að allar kröfur sóknaraðila séu fyrndar en ella fallnar niður fyrir tómlæti. Við slit sambúðar beri að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga sem fari hvort um sig með sínar eignir og ábyrgist sínar skuldir. Það sé viðurkennd meginregla að sá sambúðaraðila sem haldi því fram að eignarhald eigi ekki að miðast við opinbera skráningu og þinglýstar heimildir beri sönnunarbyrði fyrir því. Engin fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum og þau hvorki verið með sameiginlega bankareikninga né deilt útgjöldum heimilisins. Sóknaraðili hafi ekki lagt þeim til neina fjármuni, ekki tekið þátt í að greiða reikninga, hvorki þá er vörðuðu skráðar eignir hans né vegna uppeldis barna og hvorki lagt fram fjármuni né vinnu við byggingu umþrættra fasteigna. Þá hafi hún ekki komið að fjármögnun þeirra ökutækja sem deilt sé um eignarhald á. Þau hafi aldrei verið samsköttuð þrátt fyrir að hafa verið skráð í sambúð frá árinu 2011. Sóknaraðili hafi ekki nýtt séreignarsparnað sinn til að greiða inn á áhvílandi lán á fasteign varnaraðila að M og fasteignalánið hafi verið leiðrétt á grundvelli laga nr. 35/2014 um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána líkt og um einstæðan mann væri að ræða. Varnaraðili byggir jafnframt á því að hann hafi átt fasteignina að M, helstu eign búsins, áður en hann kynntist sóknaraðila og ekki hafi orðið nein sameiginleg eignamyndun á sambúðartímanum. Engin eign hafi orðið til með framlagi sóknaraðila. Varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi enga aðkomu átt að stofnun eða rekstri F ehf. sem stofnuð hafi verið árið 2000 en í raun hafi verið um að ræða fjölskyldufyrirtæki sem afi varnaraðila hafi upphaflega stofnað og rekið. Sóknaraðili hafi fengið afar vel greitt og umfram tilefni fyrir að sinna bókhaldi félagsins. Þá hafi félögin D ehf. og E ehf. ekki verið í rekstri og sóknaraðili enga aðkomu átt að þeim aðra en setu sem varamaður í stjórn. Þá sé rangt að málsaðilar hafi á sínum tíma rekið saman [verslun] C ehf. Það hafi alfarið verið fyrirtæki sóknaraðila og varnaraðili aðeins komið að því með þeim hætti að hafa lánað sóknaraðila veð í fasteign sinni að M vegna skuldbindinga félagsins en hann hafi verið skráður eigandi 70% hlutafjár í því til að tryggja fjárhagslega hagsmuni sína. Þá gefi innstæður á bankareikningum á viðmiðunardegi skipta ekki rétta mynd af peningaeign varnaraðila. Söluandvirði fasteignarinnar að N hafi verið greitt inn á reikning í hans eigu en þá hafi ekki verið búið að gera upp við verktaka og F ehf. vegna byggingar hennar. Þótt sóknaraðili hafi í nokkur skipti greitt fasteignagjöld vegna N hafi F ehf. lagt inn á reikning hennar á sama tíma vegna þeirra greiðslna og umfram laun hennar. Aðilar hafi einnig bæði annast börnin og sinnt innkaupum til heimilisins en hann í ríkari mæli en hún.Reglur um stofnun sérstakrar sameignar á sambúðartíma20. Þegar óvígðri sambúð er slitið gildir sú meginregla að hvor sambúðaraðili um sig taki með sér þær eignir sem hann átti við upphaf sambúðar eða hefur eignast meðan á henni stóð og beri þá jafnframt ábyrgð á skuldum sínum. Á sambúðartíma kann þó að hafa myndast fjárhagsleg samstaða með sambúðarfólki eða eignir þeirra og framlög blandast saman. Hefur í dómaframkvæmd verið viðurkennt að með því geti stofnast til sameignar sambúðarfólks óháð því á hvort þeirra einstakar eignir eru skráðar að lögum til dæmis á grundvelli þinglýsingar, sbr. í dæmaskyni dóma Hæstaréttar 14. desember 2012 í máli nr. 704/2012, 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015, 26. ágúst 2016 í máli nr. 472/2016 og 5. apríl 2017 í máli nr. 152/2017. Er þá litið svo á að sameiginleg eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma sem báðir aðilar eigi tilkall til hvað sem opinberri skráningu eigna líði og að sambúðarmaki geti átt tilkall til þeirra eigna sem að óbreyttu kæmu í hlut gagnaðilans eins.21. Slík skráning eignar veitir þó allt að einu líkindi fyrir því hvor aðila fari með umdeildan eignarrétt og sönnunarbyrði um að hún gefi ekki rétta mynd af innbyrðis eignastöðu og eignamyndun á sambúðartíma hvílir að meginreglu á þeim sambúðaraðila sem ekki er skráður eigandi. Það er þó ekki algilt og við mat þar að lútandi hefur meðal annars verið litið til eignastöðu aðila við upphaf sambúðar, fjárhagslegrar samstöðu á sambúðartíma, lengd sambúðar, fjölskylduhaga, þar með talið tilkomu sameiginlegra barna og fjölskyldustærðar, vinnuframlags aðila innan heimilis og utan, öflun menntunar á sambúðartíma og hvernig hún hefur nýst, tekjuöflunar, tilhögunar skattskila, sameiginlegra nota eigna auk fleiri atriða. Hvað sem líður fyrrnefndri meginreglu um sönnunarbyrði hefur áhrif á tilhögun hennar hversu mörg framangreindra atriða hafi verið fyrir hendi og í hversu ríkum mæli á sambúðartíma, sbr. til dæmis fyrrgreinda dóma Hæstaréttar í málum nr. 811/2015 og 152/2017 og einnig dóm Hæstaréttar 15. september 2016 í máli nr. 511/2016. Við þær aðstæður kann sönnunarbyrðin að færast yfir á þann sem heldur því fram að umræddir þættir hafi engin áhrif haft á forsendur eignamyndunar á sambúðartíma.Niðurstaða22. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans að vísa frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila um hlutdeild í innbúi aðila.23. Varnaraðili hefur byggt á því að ætlaðar kröfur sóknaraðila í málinu séu fyrndar á grundvelli reglna laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þess er þá að gæta að kröfur sóknaraðila í málinu, verði á þær fallist, eru hlutaréttarlegs eðlis en ekki kröfuréttindi sem fyrnast eftir reglum tilvitnaðra laga. Þegar af þeirri ástæðu er málsástæðu varnaraðila þess efnis hafnað. Jafnframt er hafnað þeirri málsástæðu varnaraðila að ætlaðar kröfur sóknaraðila séu niður fallnar á grundvelli tómlætis vegna þess að liðið hafi liðlega þrjú ár frá sambúðarslitum þar til sóknaraðili krafðist opinberra skipta á búi málsaðila. Er til þess að líta að eignarréttindi sem slík falla ekki niður á grundvelli tómlætis en langvarandi tómlæti getur hins vegar haft áhrif á sönnunarbyrði um tilvist þeirra. Slíkar aðstæður eru hins vegar ekki fyrir hendi í þessu máli.24. Að framangreindu gættu verður næst tekin til þess afstaða hvort á sambúðartíma aðila hafi stofnast til sameignar þeirra um þær fasteignir og lausafé sem sóknaraðili gerir kröfu til þótt umræddar eignir hafi flestar verið skráðar í eigu varnaraðila. Verður hér á eftir fyrst tekið til skoðunar hvort slík fjárhagsleg samstaða hafi almennt skapast með aðilum á sambúðartímanum svo að til greina komi að slík sameign hafi stofnast.25. Aðila greinir á um flest þeirra atriða sem þýðingu hafa við mat á því hvort myndast hafi fjárhagsleg samstaða með þeim á sambúðartíma þannig að stofnast hafi til sameignar óháð því á hvort þeirra einstakar eignir eru skráðar að lögum. Þá er þetta mat þeim vandkvæðum háð að þau hafa að mjög takmörkuðu leyti aflað sér sönnunar með framlagningu gagna og skýrslutökum um framangreind atriði og hallar að því leyti talsvert á varnaraðila sem nær enga sönnun hefur fært fram fyrir fullyrðingum sínum. Verður hvort um sig að bera hallann af skorti á sönnun að þessu leyti hvað varðar eignir sem þau hafa verið skráð fyrir.26. Af gögnum málsins og því sem ekki sýnist umdeilt verður á því byggt að aðilar hafi tekið upp samband á seinni hluta ársins 1999. Þau bjuggu fyrst saman á heimili foreldra varnaraðila en fluttu inn á neðri hæð fasteignar hans að M skömmu áður en þeim fæddist barn í […]. Lagt verður til grundvallar að varnaraðili hafi verið eignameiri en sóknaraðili í upphafi sambúðar sem svaraði til eignarhluta hans í nefndri fasteign sem þá var í smíðum og nánar verður vikið að hér síðar. Sambúð þeirra stóð síðan til ársins 2017 þótt á henni yrði nokkurra mánaða rof á árunum 2004 til 2005. Á sambúðartímanum héldu aðilar heimili saman og eignuðust þrjú börn svo sem fyrr er getið. Þau öfluðu bæði tekna utan heimilis en varnaraðili þó í meiri mæli en sóknaraðili. Eins og fram hefur komið starfaði varnaraðili hjá F ehf. lengst af sambúðartímans og voru tekjur hans, að því marki sem upplýsingar þar að lútandi liggja fyrir, almennt á bilinu 5.000.000 til 7.000.000 króna á ári, eins og fram kemur í töflu í lið 17. Á sambúðartímanum aflaði sóknaraðili sér menntunar en starfaði auk þess við færslu bókhalds hjá F ehf. og í [verslun] aðila um skamma hríð. Tekjur sóknaraðila að því marki sem þær liggja fyrir námu framan af 1.000.000 til 2.000.000 króna á ári eða fram til ársins 2012. Eftir að hún lauk námi sem […] voru árlegar tekjur hennar hjá F ehf. um 3.500.000 til 4.500.000 krónur eins og fram kemur í töflu í lið 17. Þá komu þau saman með einum eða öðrum hætti að rekstri nokkurra félaga. Fyrst má þar telja C ehf. sem þau stofnuðu árið 2003 og nánari grein hefur verið gerð fyrir. Enn fremur voru sem fyrr segir stofnuð á sambúðartímanum einkahlutafélögin F ehf., D ehf. og E ehf. Var varnaraðili skráður fyrir eignarhlut í þeim en sóknaraðili sat á tímabili í varastjórn félaganna og er ágreiningslaust að um skeið sinnti hún bókhaldsstörfum fyrir fyrstnefnda félagið. Á meðan þau bjuggu saman átti sér jafnframt stað önnur eignamyndum og má í því sambandi benda á ökutæki og fasteignina N en hún var þinglýst eign sóknaraðila. Þá eign seldu þau raunar síðar og er óumdeilt að rúmur helmingur eftirstöðva söluverðs var á reikningi varnaraðila nr. […] á viðmiðunardegi skipta eða 22.016.152 krónur. Þótt óumdeilt sé að málsaðilar hafi hvorki verið samsköttuð né með sameiginlega bankareikninga benda framangreind atriði til þess að fjármál þeirra hafi samtvinnast nokkuð.27. Aðila greinir á um framlag hvors um sig til reksturs heimilis og uppeldis barna. Sóknaraðili kveðst yfirleitt hafa annast innkaup til heimilisins en varnaraðili hafi greitt annan kostnað. Hefur hún til stuðnings þessu lagt fram yfirlit greiðslukorts síns og bankareiknings. Á yfirliti bankareikningsins koma fram stakar innlagnir sem stafa frá varnaraðila auk innborgana frá F ehf. en ekki er með öllu ljóst hverjar þeirra eru launagreiðslur og hverjar þeirra kunni að eiga sér aðrar ástæður. Varnaraðili heldur því hins vegar því fram að hann hafi haldið heimili og annast uppeldi barna að minnsta kosti til jafns við sóknaraðila. Þá hafi hann alfarið fjármagnað rekstur heimilisins. Hann hefur hins vegar hvorki lagt fram yfirlit bankareikninga né greiðslukorta því til staðfestingar. Enginn ágreiningur er um að varnaraðili vann fulla vinnu utan heimilis auk þess sem hann vann að einstökum fjárfestingum eins og byggingu húss að N. Fær sú staðreynd illa samrýmst því að honum hafi á sama tíma verið kleift að reka sameiginlegt heimili þeirra sóknaraðila og sinna uppeldi þriggja barna þeirra til jafns við hana eða jafnvel í ríkari mæli eins og hann hefur haldið fram. Verður hann að bera sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum í þessa veru sem hann telst ekki hafa axlað. Verður því lagt til grundvallar að rekstur heimilis og uppeldi barna hafi í ríkari mæli hvílt á herðum sóknaraðila.28. Að virtum þeim málsatvikum sem hér hafa verið tíunduð og lögð verða til grundvallar og að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem eru tilgreind að framan um stofnun sérstakrar sameignar í sambúð sambúðarfólks þykir sóknaraðili hafa sýnt nægilega fram á að framlög þeirra við öflun launatekna, eignamyndunar, uppeldis barna og heimilishalds verði að meta heildstætt. Þannig skapaðist á sambúðartímanum slík fjárhagsleg samstaða með þeim að hvað sem líður opinberri skráningu einstakra verðmæta sem deilt er um í málinu eru allt að einu forsendur til þess að meta sérstaklega hlutdeild sóknaraðila í þeirri eignamyndun sem varð á sambúðartímanum. Hvað sem fjár- og vinnuframlagi varnaraðila umfram sóknaraðila líður urðu umrædd eignarréttindi meðal annars til með framlagi sóknaraðila til þátta sem ekki fólust í beinum fjárframlögum. Af þeirri niðurstöðu leiðir þó ekki af sjálfu sér að eignarhlutföll í þeim eignum sem deilt er um séu þegar af þeirri ástæðu jöfn. Verður því tekin afstaða til þess, í hverju og einu tilviki, hvort stofnast hafi til sameignar þeirra verðmæta sem kröfugerð sóknaraðila tekur til.29. Aðilar deila um hversu langt bygging fasteignarinnar að M hafi verið komin í upphafi sambands þeirra en þar héldu þau lengst af heimili meðan sambúð þeirra stóð. Verður ekki byggt á einhliða frásögn aðila nema hún eigi sér stoð í gögnum málsins. Í gögnum frá Skipulags- og byggingarsviði Reykjavíkurborgar um byggingarsögu hússins kemur fram að […] 1999 hafi umrædd fasteign verið komin á byggingarstig 3 sem felur í sér að burðarvirki hafi verið reist. Fasteignamat eignarinnar samkvæmt skattframtali varnaraðila árið 2000 vegna tekjuársins 1999 nam 8.328.000 krónum og áhvílandi lán 6.572.300 krónum. Verðmæti eignarinnar að frádregnum skuldum nam því um 21% af fasteignamatsverði. Því verður lagt til grundvallar að önnur eignamyndun í fasteigninni hafi orðið eftir að til sambúðar aðila stofnaðist. Að því virtu og að gættum þeim atriðum sem fyrr eru rakin um fjárhagslega samstöðu málsaðila verður fallist á kröfu sóknaraðila um hlutdeild í þeirri eignamyndun sem til varð í fasteigninni M á sambúðartímanum með þeim hætti að viðurkennd er að álitum 30% eignarhlutdeild hennar í fasteigninni á móti 70% eignarhlutdeild varnaraðila.30. Svo sem fram er komið deila aðilar jafnframt um eignarrétt að sex nánar tilgreindum bankareikningum sem allir voru skráðir á nafn varnaraðila. Á fimm reikninganna voru innstæður óverulegar, hæsta fjárhæðin nam 272.291 krónu, og er ekki fallist á það með sóknaraðila að í þeim tilvikum hafi hún öðlast hlutdeild í þeim fjármunum sem á þeim voru varðveittir. Öðru máli gegnir hins vegar um reikning nr. […] en innstæða hans nam á viðmiðunardegi skipta 22.016.152 krónum. Er ágreiningslaust með aðilum að um hefði verið að ræða eftirstöðvar söluverðs eignarinnar N. Við mat á því hvernig fara á með þessa innstæðu við skiptin og um sönnun fyrir hlut hvors um sig er haft í huga að fasteignin var þinglýst eign sóknaraðila. Hefur tilurð hennar verið lýst og falla þau verðmæti sem til urðu í henni að öllu leyti undir þá sameiginlegu eignamyndun sem varð á sambúðartíma. Getur samanburður á vinnuframlagi varnaraðila við byggingu hússins annars vegar og þáttur sóknaraðila í heimilishaldi og umönnun barna hins vegar ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Þá eiga fullyrðingar varnaraðila um að bygging hússins hafi verið fjármögnuð að meira eða minna leyti af F ehf. ekki fullnægjandi stoð í gögnum málsins og ekki verður heldur óyggjandi ráðið af ársreikningi þess félags fyrir árið 2017 að það hafi talið til eignar kröfu vegna byggingar hússins að N, svo sem varnaraðili heldur fram. Að þessu virtu verður fallist á þá kröfu sóknaraðila að innstæða á nefndum reikningi á viðmiðunardegi komi til jafnra skipta milli aðila.31. Þá deila aðilar um eignarhald á sex nánar tilgreindum ökutækjum og voru fimm þeirra skráð eign varnaraðila en eitt eign sóknaraðila á viðmiðunardegi skipta. Til eignarhalds á umræddum ökutækjum stofnaðist á sambúðartíma aðila og hefur öðru ekki verið haldið fram en að þau hafi verið nýtt af fjölskyldunni. Þá verður ráðið af þeim gögnum sem lögð hafa verið fram um skráningu eignarhalds ökutækja málsaðila að á sambúðartíma hafi þau bæði verið skráð fyrir einstökum ökutækjum án þess að á því hafi verið einhver föst regla. Í ljósi þeirrar fjárhagslegu samstöðu sem fallist er á að verið hafi með aðilum á sambúðartíma getur skráning eignarhalds á einstökum ökutækjum sem deilt er um ekki ráðið úrslitum um eignarrétt að þeim og er fallist á þá kröfu sóknaraðila að þau komi til jafnra skipta með aðilum.32. Loks hefur sóknaraðili gert tilkall til þess að eignarhlutur varnaraðila í einkahlutafélögunum F ehf., D ehf. og E ehf. komi til jafnra skipta með aðilum. Þess er þá fyrst að gæta að bú félagsins E ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta […] 2021. Lauk skiptum á búi félagsins í september sama ár og var það afskráð […] september 2021. Eins og fram hefur komið var F ehf. stofnuð á árinu 2000, skömmu eftir að sambúð aðila hófst. Hin tvö félögin voru stofnuð síðar um ákveðna þætti starfseminnar. F ehf. sýnist fyrst og fremst hafa verið stofnuð í því skyni að skapa varnaraðila vettvang til atvinnuþátttöku og tekjuöflunar í því fagi sem hann hafði menntað sig til. Aðkoma sóknaraðila að umræddu félagi eða eftir atvikum félögum fólst fyrst og fremst í setu í varastjórn þeirra á ákveðnu tímabili og vinnu við bókhald en ekki verður á öðru byggt en að fyrir það starf hafi hún fengið að fullu greitt. Enn fremur fæst ekki séð, miðað við ársreikning F ehf. vegna ársins 2017, að á sambúðartímanum hafi orðið veruleg eignamyndun í félaginu sem sóknaraðili geti þá hafa átt þátt í að skapa. Að þessum atriðum sérstaklega gættum eru ekki efni til að fallast á kröfu hennar um að til skipta komi hlutafé sóknaraðila í umræddum félögum.33. Að öllu framangreindu virtu er fallist á að við fjárskipti aðila skuli hrein eign í fasteigninni M á viðmiðunardegi skiptast þannig að 70% komi í hlut varnaraðila en 30% í hlut sóknaraðila. Þá skal innstæða á reikningi nr. […], sem á viðmiðunardegi skipta nam 22.016.152 krónum, skiptast að jöfnu milli aðila. Enn fremur er lagt til grundvallar að ökutæki, með skráningarnúmer […], […], […], […], […] og […], sem öll voru til staðar á viðmiðunardegi skipta, hafi verið í helmingseign hvors málsaðila um sig. Öðrum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila er hafnað.34. Eftir úrslitum málsins verður varnaraðili dæmdur til að greiða málskostnað fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað fyrir Landsrétti sem og hér fyrir dómi sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir og rennur hann í ríkissjóð. Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað sóknaraðila í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun frá héraðsdómi á kröfu sóknaraðila, A, um hlutdeild í innbúi.Við opinber skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar milli sóknaraðila og varnaraðila, B, telst hrein eign í fasteigninni M í […] á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2017 vera að 70% hlut í eigu varnaraðila en 30% sóknaraðila. Innstæða á reikningi nr. […], sem á viðmiðunardegi skipta nam 22.016.152 krónum, telst hafa verið að jöfnu í eigu aðila. Ökutæki, með skráningarnúmer […], […], […], […], […] og […], teljast hafa verið í helmingseign hvors málsaðila um sig. Öðrum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila er hafnað.Varnaraðili greiði samtals 3.000.000 króna í málskostnað fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað sóknaraðila í héraði og fyrir Landsrétti eru staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sigurðar G. Guðjónssonar, 1.100.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=b2a75589-2743-469f-93e2-457bac0018e8&verdictid=6426b192-793f-42cb-b6a0-1bde64f8e976
Mál nr. 17/2000
Kærumál Gagn Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdómara þar sem fallist var á kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku yfir X fyrir dómi og framlengingu frests til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest, meðal annars með vísan til umfangs málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. janúar 2000, sem barst réttinum 12. sama mánaðar ásamt kærumálsgögnum. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2000, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að tekin yrði skýrsla af varnaraðila fyrir dómi og að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur hans til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að honum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði gert að afhenda verjanda endurrit af öllum rannsóknargögnum, sem málið varða, svo og að veita honum aðstöðu til að kynna sér þau gögn, sem ekki verða endurrituð. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili er borinn sökum um að hafa átt hlut að innflutningi á verulegu magni af fíkniefninu MDMA í desember 1999. Þegar hinn kærði úrskurður var kveðinn upp bar mikið á milli framburðar varnaraðila hjá lögreglu og skýrslna annarra sakborninga. Á því hefur orðið nokkur breyting, enda er framburður varnaraðila í veigamiklum atriðum orðinn á annan veg í lögregluskýrslu 12. janúar sl., sem hefur verið lögð fyrir Hæstarétt. Allt að einu má fallast á að brýnt tilefni sé til að aflað verði framburðar varnaraðila fyrir dómi áður en verjanda hans gefst kostur á að kynna sér gögn málsins umfram það, sem þegar hefur verið gert. Í ljósi umfangs málsins eru efni til að beita í þessu skyni ákvæði b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 2000, þriðjudaginn 11. janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Kristjönu Jónsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að héraðsdómur taki skýrslu af X, [ ] og framlengi jafnframt í þrjár vikur frest sem lögregla hefur til að synja verjanda hans um aðgang að gögnum er varða rannsókn máls nr. 010-1999-30983. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram [ ] Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. b-liðar 74. gr. a laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, ber dómara að verða við beiðni lögreglu um skýrslutöku fyrir dómi af sakborningi til þess að upplýsa mál, áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum þess, telji lögregla bera nauðsyn til þess. Með vísan til þessa er fallist á að skýrslutaka fari fram fyrir dómi yfir kærða, X Samkvæmt sama lagaákvæði getur dómari framlengt frest sem lögregla hefur til að veita verjanda sakbornings aðgang að gögnum samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laganna í allt að þrjár vikur, ef þörf er á, til að unnt sé að ljúka skýrslutökum. Með hliðsjón af því hve mál þetta er umfangsmikið má fallast á kröfu lögreglustjóra um að frestur til að sýna verjanda og sakborningi gögn verði framlengdur í allt að þrjár vikur, samkvæmt síðari málslið b-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, svo unnt verði að ljúka skýrslutöku. Úrskurðarorð: Fallist er á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um skýrslutöku yfir sakborningi, X, fyrir dómi. Jafnframt er framlengdur í þrjár vikur frestur sem lögregla hefur til að synja verjanda Guðmundar Inga Þóroddssonar um aðgang að öllum rannsóknargögnum máls nr. 010-1999-30983.
Mál nr. 401/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem barst Héraðsdómi Reykjaness þann 9. júní 2015, hefur sóknaraðili, A, kt. [...], [...], [...], krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins dagsett 9. júní 2015, um að sóknaraðili skuli vistast á sjúkrahúsi í 21 dag, með vísan til 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júní 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 9. sama mánaðar um nauðungarvistun hennar á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún þóknunar til handa verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að þóknun talsmanns síns fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 9. júní 2015 um að sóknaraðili, A, skuli vistast á sjúkrahúsi. Ákvörðun héraðsdóms um málskostnað skal vera óröskuð. Þóknun verjanda sóknaraðila, Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns, og talsmanns varnaraðila, Unnars Steins Bjarndal héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur til handa hvorum um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 278/2004
Kærumál Vörumerki Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
U kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur E var vísað frá dómi. Taldi héraðsdómur að það færi gegn jafnræði aðila að meginhluti þeirra gagna sem U lagði fram væri á erlendum tungumálum án þýðingar á íslensku. Í Hæstarétti var tekið fram að ekki væri séð að dómari hefði beint því til U að leggja fram þýðingar á skjölunum, þar sem hann hefði ekki talið sér fært að þýða þau. Þá yrði að líta til þess að E væri stjórnvald, en ákvörðun þess, sem til úrlausnar var í málinu, var meðal annars reist á sömu skjölum við þá málsmeðferð. Var málið því ekki svo vanreifað að þessu leyti að ekki yrði bætt úr því á síðari stigum málsmeðferðar. Hins vegar var kröfum U um skráningu á tilteknu vörumerki og um að ákvörðun E yrði hrundið vísað frá héraðsdómi. Var því lagt fyrir héraðsdómara að taka málið að öðru leyti til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Til vara krefst hann að málskostnaður í héraði verði felldur niður, en að því frágengnu að hann verði lækkaður. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. I. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðila 16. október 2003. Krafðist hann þess að „hrundið verði ákvörðun Einkaleyfastofunnar, dags. 3. júní 2002, um að hafna skráningu alþjóðavörumerkisins CREME BONJOUR nr. 741888, og úrskurði Áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar, í málinu nr. 5/2002 um staðfestingu þeirrar ákvörðunar, og dæmt að þessi alþjóðlega vörumerkjaskráning ... skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi.“ II. Þingmálið er íslenska samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal skjali á erlendu tungumáli að jafnaði fylgja þýðing á íslensku að því leyti sem er byggt á efni þess nema dómari telji sér fært að þýða það. Komi aðilar sér ekki saman um rétta þýðingu skjals skal hún gerð af löggiltum skjalaþýðanda, en sé þess ekki kostur má leggja fram þýðingu annars hæfs manns. Mál þetta var þingfest í héraði 6. nóvember 2003. Lagði sóknaraðili þá fram stefnu en fékk jafnframt frest til frekari málatilbúnaðar. Við næstu fyrirtöku málsins 20. sama mánaðar lagði sóknaraðili fram þau skjöl á erlendu tungumáli sem um er fjallað í málinu. Fékk varnaraðili þá frest til 8. janúar 2004 til að leggja fram greinargerð. Var sá frestur tvívegis framlengdur, en greinargerð var lögð fram af hans hálfu 26. febrúar 2004. Í því þinghaldi var bókað að málsaðilar fengju „sameiginlegan frest til gagnaöflunar um óákveðinn tíma um framkomna frávísunarkröfu.“ Jafnframt var bókað að málið færi til úthlutunar hjá dómstjóra. Við upphaf þinghalds, er málið var flutt um frávísunarkröfu varnaraðila, mun sóknaraðili hafa óskað eftir að fá að leggja fram þýðingar á umræddum skjölum sem hann hafði áður sent varnaraðila með tölvupósti. Mun dómari hafa hafnað framlagningu hinna þýddu skjala. Ekki er ljóst hvort þýðingar þessar hafi verið unnar af löggiltum skjalþýðanda. Eins og að framan er rakið hafa þýðingar þessar verið lagðar fram fyrir Hæstarétt. Af þeim endurritum úr þinghöldum, sem að framan er vísað til, verður ekki séð að varnaraðili hafi haft uppi óskir um þýðingu framlagðra skjala áður en hann skilaði greinargerð með kröfu um frávísun, er byggði meðal annars á skorti á þýðingum. Verður heldur ekki séð að dómari hafi beint því til sóknaraðila að leggja fram þýðingar skjalanna, þar sem dómari hafi ekki talið sér fært að þýða þau. Þá verður að líta til þess að varnaraðili er stjórnvald. Var ákvörðun hans 3. júní 2002, sem um er deilt í málinu, sem og úrskurður áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar 16. júlí 2003, meðal annars reist á þessum skjölum án þess að séð verði að þau hafi verið þýdd á íslensku við þá málsmeðferð. Stafar reyndar hluti þessara skjala frá varnaraðila sjálfum. Af öllu framanrituðu verður ekki talið að málið hafi verið svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að þessu leyti að ekki verði bætt úr því á síðari stigum málsmeðferðar. Eins og að framan er rakið eru stefnukröfur sóknaraðila margþættar. Sóknaraðili krefst þess meðal annars að dæmt verði að alþjóðleg vörumerkjaskráning vörumerkisins CREME BONJOUR nr. 741888 „skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi.“ Með kröfugerð þessari verður ekki annað séð en að sóknaraðili fari fram á að dómstólar ákveði skráningu á vörumerki, sem hann telur varnaraðila hafa verið lögskylt að framkvæma. Slíkt er ekki á valdsviði dómstóla. Þá er einnig fallist á með varnaraðila að sóknaraðila hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að krefjast ógildingar á ákvörðun varnaraðila 3. júní 2002 þar sem fram er komin endanleg stjórnsýsluúrlausn áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar um umrætt álitamál. Verður þessum hluta stefnukrafna sóknaraðila vísað frá héraðsdómi, eins og nánar greinir í dómsorði. Sá þáttur stefnukrafna sóknaraðila, sem lýtur að ógildingu á úrskurði áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar 16. júlí 2003, er hins vegar nægilega skýr og verður að telja að hann sé ekki tengdur öðrum þáttum stefnukrafna sóknaraðila þannig að vísa beri málinu frá í heild. Ber héraðsdómara því að taka til efnismeðferðar kröfu sóknaraðila um ógildingu á fyrrnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar 16. júlí 2003 í máli nefndarinnar nr. 5/2002. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila, Unilever N.V., um að hrundið verði ákvörðun varnaraðila, Einkaleyfastofunnar, frá 3. júní 2002. Vísað er frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila um að dæmt verði að alþjóðleg vörumerkjaskráning sóknaraðila á alþjóðavörumerkinu CREME BONJOUR nr. 741888, skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið að öðru leyti til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Stefnandi er Unilever N.V., 455 Weena, 3013 AL Rotterdam Hollandi. Stefndi er Einkaleyfastofan, Skúlagötu 63, Reykjavík. Málið var höfðað 16. október 2003. Stefnandi krefst þess að hrundið verði ákvörðun Einkaleyfastofunnar, dags. 3. júní 2002, um að hafna skráningu alþjóðavörumerkisins CREME BONJOUR nr. 741888 og úrskurði áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar í málinu nr. 5/2002 um staðfestingu þeirrar ákvörðunar og dæmt að þessi alþjóðlega vörumerkja­skráning stefnanda skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi og til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Frávísunarkrafa stefnda var tekin til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um hana 4. þ.m. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað. I Í stefnu segir í upphafi lýsingar málavaxta og málsástæðna: “Með bréfi stefnda til The International Bureau, WIPO, dags. 3.6.2002, tilkynnti stefndi höfnun alþjóðlegarar vörumerkjaskráningar stefnanda CREME BONJOUR, nr. 741888, en áður hafði stefndi í bréfi til sama, dags. 20.08.01, lýst því að hann teldi merki þetta ekki hæft til að greina vörur stefnanda frá vörum annarra. Þessu vildi stefnandi ekki una þar sem hann telur merkið vel aðgreiningarhæft og áfrýjaði því ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar og hlaut málið þar nr. 5/2002. Hinn 16. júlí 2003 kvað áfrýjunarnefnd hugverkaréttinda á sviði iðnaðar upp úrskurð í málinu og staðfesti höfnun stefnda á skráningu merkisins hér á landi. Stefnandi telur þessa niðurstöðu ekki réttmæta og ber því nauðsyn að höfða mál þetta til að nefndum ákvörðunum verði hrundið og dæmt að nefnd alþjóðleg vörumerkjaskráning hans skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi.” Stefnandi lagði fram úrskurð áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar frá 16. júlí 2003 þar sem fram kemur sú niðurstaða nefndarinnar að orðmerkið CREME BONJOUR, skv. alþjóðaskráningu nr. 741 888, sé ekki skráningarhæft hér á landi fyrir vörur í flokki 29 með vísan til 1. mgr. 13. gr. og 2. tl. 1. mgr. 14. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997. “Úrskurðarorð: Ákvörðun Einkaleyfastofunnar, dags. 3. júní 2002, um að hafna skráningu alþjóðavörumerkisins CREME BONJOUR nr. 741 888 er staðfest.” Af hálfu stefnanda er vísað til þess að framangreint merki hafi verið samþykkt til skráningar í löndum sem séu með vandaða stjórnsýslu og sé ekki viðunandi að hér á landi, þar sem hvorki enska né franska séu tungumál íbúanna, sé hafnað skráningu með skírskotun til þessara tungumála þegar hún sé samþykkt í “heimalöndum tungumálanna”. Stefnandi vísar um kröfur sínar til reglna vörumerkjalaga nr. 45/1997 og vörumerkjaréttarins yfirleitt. Við þingfestingu málsins lagði stefnandi fram, auk stefnu og skrár yfir framlögð skjöl, fjórtán skjöl. Af þeim eru níu á erlendum tungumálum. Eftir því sem segir í skránni eru skjölin þessi: 1) Afrit bréfs Einkaleyfastofu til The International Bureau, WIPO, dags. 3.6.2002. 2) Afrit bréfs Einkaleyfastofu til Ther International Bureau, WIPO, dags. 20.8.2001. 3) Afrit skráningarvottorðs KUNUNGARIKET SVERIGE fyrir vörumerkið CREME BONJOUR, dags. 23. febúar 2001. 4) Afrit skráningarvottorðs SUOMI FINLAND fyrir vörumerkið CREME BONJOUR, dags. 15.07.1998. 5) Afrit skráningarvottorðs ÖSTERREICHISCHES PATENTAMT fyrir vörumerkið CREME BONJOUR, dags. 6. febrúar 2002. 6) Afrit skráningarvottorðs BENELUX-MERKENBUREAU fyrir vörumerkið CREME BONJOUR, dags. 4. október 1999. 7) Ljósrit úr 7. tbl. ELS Tíðinda, birt alþjóðleg skráning nr. 766369, HONORABLE. 8) Ljósrit úr 8. tbl. ELS Tíðinda, birt alþjóðleg skráning nr. 749467, PRIVILEGE. 9) Ljósrit úr 8. tbl. ELS Tíðinda, birt alþjóðleg skráning nr. 768443, FISH FOR LIFE. Íslensk þýðing fylgir ekki framangreindum skjölum. II Frávísunarkrafa stefnda er byggð á eftirfarandi málsástæðum, öllum saman og sjálfstætt hverri um sig: Sá kröfuháttur stefnanda fái ekki staðist að krefjast þess samhliða að hrundið sé ákvörðun annars vegar lægra setts og hins vegar æðra setts stjórnvalds í sama máli. Engir lögvarðir hagsmunir geti verið tengdir því að fá ákvörðun stefnda, dags. 3. júní 2002, fellda úr gildi enda hafi sú ákvörðun ekki sjálfstætt gildi eftir að áfrýjunar­nefndin, hið æðra stjórnvald, felldi úrskurð sinn í málinu. Um þetta er vísað til megin­reglna einkamálaréttarfars um nauðsyn lögvarinna hagsmuna af sakarefni og til 1. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Ekki fái staðist hjá stefnanda að gera þá kröfu fyrir dómi að hin alþjóðlega vörumerkjaskráning hans skuli metin skráningarhæf og veitt gildi, skráning og birting hér á landi. Stefnda sé með lögum, sbr. fjölmörg ákvæði í lögum nr. 45/1997, falið það verkefni að ákveða hvort vörumerki fáist skráð hér á landi. Þetta sé því skilið undan valdsviði dómsins, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Líta verði til þess að krafa stefnanda myndi eina heild þótt margþætt sé. Stefnandi leggi við þingfestingu fram skjöl, og byggi á efni þeirra, sem séu á erlendum tungumálum án þess að þeim fylgi íslensk þýðing en það sé í andstöðu við ákvæði 10. gr. laga nr. 91/1991, það horfi stefnda til réttarspjalla og telji hann sig ekki þurfa að sæta því. III Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir að þingmálið sé íslenska. Í 3. mgr. sömu greinar er kveðið á um það sem aðalreglu að skjali á erlendu tungumáli skuli fylgja þýðing á íslensku. Sem fyrr greinir er meginhluti þeirra skjala, sem stefnandi leggur fram, á erlendum tungumálum og fylgja þeim ekki þýðingar þeirra á íslensku; þetta tekur m.a. til ákvörðunar stefnda, dags. 3. júní 2002, sem krafa er gerð um að verði hrundið. Vegna meginreglu réttarfars um réttláta málsmeðferð og jafnræði aðila er ekki unnt gegn mótmælum stefnda að miða við að nægilegt sé að á síðara stigi málsmeðferðar verði bætt úr umræddum misbresti. Þegar með vísun til framangreinds er niðurstaða úrskurðarins sú að fallast beri á kröfu stefnda um frávísun málsins. Eftir þessum úrslitum er ákveðið að stefnandi skuli greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 100.000 krónur. Úrskurðinn kveður upp Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Unilever N.V., greiði stefnda, Einkaleyfastofunni, 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 792/2017
Kjarasamningur Túlkun samnings Laun
Ágreiningur aðila snérist um tengsl á milli kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Samtaka rafverktaka annars vegar og Rafiðnarsambands Íslands hins vegar og svonefnds fyrirtækjasamnings sem gerður var á grundvelli kjarasamningsins. R krafðist þess að eftir gildistöku kjarasamningsins ætti hann að fá greidd laun í samræmi við launataxta þess samnings. Í dómi Hæstaréttar kom fram að á því tímabili sem dómkrafa R tæki til hefði hann fengið greidd laun frá R ohf. eftir fyrirtækjasamningnum. Hefðu þau laun verið hærri en hæsti launataxti rafiðnaðarmanna án sveinsprófs samkvæmt kjarasamningi en R hefði borið þau laun eftir þeim samningi. Var því ekki fallist á það með R að laun hans hefðu verið lægri en lágmarkskjör eftir kjarasamningi þannig að fyrirtækjasamningurinn hefði farið í bága við 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var kröfu R hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttirog Benedikt Bogason og Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2017að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 216.120krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2016 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð ogmálskostnaður felldur niður.Á því tímabili sem dómkrafa áfrýjanda tekur til fékk hanngreidd laun frá stefnda eftir svonefndum fyrirtækjasamningi 1. apríl 2015 millistefnda og þeirra starfsmanna hans sem áttu aðild að Rafiðnaðarsambandi Íslands,en sá samningur var gerður á grunni gildandi kjarasamnings. Þessi laun voruhærri en hæsti launataxti rafiðnaðarmanna án sveinsprófs samkvæmt kjarasamningi,en áfrýjanda hefði borið þau laun eftir þeim samningi. Verður því ekki fallistá það með áfrýjanda að laun hans hafi verið lægri en lágmarkskjör eftirkjarasamningi þannig að fyrirtækjasamningurinn hafi farið í bága við 1. gr.laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda.Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Rétt er að hvor málsaðili beri sinn kostnað af rekstrimálsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2017Mál þetta, semdómtekið var 2. október sl., er höfðað 9. mars sl. af Ragnari GuðmundiGunnarssyni, Hnjúkaseli 15, Reykjavík gegn Ríkisútvarpinu ohf., Efstaleiti 1,Reykjavík. Stefnandi gerir þærdómkröfur að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 216.120 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 af 15.437 krónum frá 1. febrúar 2016 til 1. mars2016, af 30.874 krónum frá 1. mars 2016 til 1. apríl 2016, af 46.311 krónum frá1. apríl 2016 til 1. maí 2016, af 61.749 krónum frá 1. maí 2016 til 1. júní2016, af 77.186 krónum frá 1. júní 2016 til 1. júlí 2016, af 92.623 krónum frá1. júlí 2016 til 1. ágúst 2016, af 108.060 krónum frá 1. ágúst 2016 til 1.september 2016, af 123.497 krónum frá 1. september 2016 til 1. október 2016, af138.934 krónum frá 1. október 2016 til 1. nóvember 2016, af 154.371 krónu frá1. nóvember 2016 til 1. desember 2016, af 169.809 krónum frá 1. desember 2016til 1. janúar 2017, af 185.246 krónum frá 1. janúar 2017 til 1. febrúar 2017,af 200.683 krónum frá 1. febrúar 2017 til 1. mars 2017 og af stefnufjárhæðinnifrá þeim degi til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar. Stefndi krefstsýknu og greiðslu málskostnaðar. I.RafiðnaðarsambandÍslands hafði um skeið haft uppi kröfu um að gerður yrði sérkjarasamningurmilli Samtaka atvinnulífsins f.h. Ríkisútvarpsins ohf. og Rafiðnaðarsambandsinsvegna félagsmanna sambandsins sem starfa hjá stefnda. Samtök atvinnulífsinshöfðu hafnað þessari kröfu. Þann 20. janúar 2015 vísaði Rafiðnaðarsambandiðdeilu félagsins við Samtök atvinnulífsins og stefnda um sérkjarasamning tilríkissáttasemjara. Haldnir voru 13 fundir um málið hjá ríkissáttasemjara. Áendanum var ákveðið að félagsmenn Rafiðnaðarsambandsins, sem störfuðu hjástefnda, og stefndi gengju frá 5. kafla samnings, eða svokölluðum fyrirtækjasamningi, þar sem tekið var á ýmsumþeim kröfum sem komið höfðu fram í viðræðum Rafiðnaðarsambandsins og Samtakaatvinnulífsins við samningaborð ríkis-sáttasemjara. Samningurinn var unninn affulltrúum starfsmanna og stjórnendum stefnda og var undirritaður 15. apríl2015, með gildistíma frá 1. sama mánaðar. Aðalkjarasamningur á milli Samtakaatvinnulífsins og Samtaka rafverktaka annars vegar og RafiðnaðarsambandsÍslands vegna aðildarfélaga hins vegar, var síðan undirritaður 22. júní 2015.Stefnandi er starfsmaður stefnda og félagi í Rafiðnaðarsambandi Íslands. Í málinu erágreiningur um tengsl á milli ofangreinds aðalkjarasamnings ogfyrirtækjasamningsins. Í fyrirtækjasamningi voru búnar til launatöflur fyrirstarfsmenn. Til viðbótar áttu laun að hækka í samræmi við almennarlaunahækkanir samkvæmt aðalkjarasamningi. Stefnandi telur að reikna eigi launstefnanda eftir launatöflum aðalkjarasamnings eftir að hann tók gildi. Því erstefndi ósammála. Telur hann að reikna eigi stefnanda laun eftir launatöflum ífyrirtækjasamningnum. Við aðalmeðferðmálsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dóminum. Þá gáfu skýrslur vitni semvoru í samninganefndum um framangreindan fyrirtækjaþátt kjarasamningsins.II.Stefnandi byggir áþví að við gerð fyrirtækjasamnings í apríl 2015 hafi verið búin til tenging ámilli launataxta fyrirtækjasamnings og almenna kjarasamnings RafiðnaðarsambandsÍslands og Samtaka atvinnulífsins/Samtaka rafverktaka og að sú tenging eigi aðhalda til framtíðar. Þó hafi launhækkun verið takmörkuð við 9,3% vorið 2015 ísamræmi við bókun þess efnis. Stefnandi byggi á því að kjarasamningar kveði áum lágmarkskjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks ogskyldutryggingu lífeyrisréttinda, og 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög ogvinnudeilur. Krafa rafiðnarmanna hjá stefnda, áður en fyrirtækjasamningur hafiverið gerður, hafi verið sú að gerður yrði sérkjarasamningur milliRafiðnaðarsambands Íslands og stefnda en deilur um þessi mál hafi staðið alltfrá því að stefndi hafi verið gert að opinberu hlutafélagi árið 2007.Starfsmenn hafi áður verið á kjarasamningi Rafiðnaðarsambandsins ogfjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs en eftir að stefndi færðist yfir áalmennan markað hafi Samtök atvinnulífsins og stefndi talið að rafiðnaðarmennhjá stefnda féllu undir almenna kjarasamninginn en starfsmenn talið þannkjarasamning ekki ná vel utan um störf sín. Fyrst og fremst hafi það veriðvegna þess að störf tæknimanna hafi ekki verið skilgreind í almenna samningnumog lítið verið fjallað um vaktavinnu. Almenni samningurinn miði við að mennhafi sveinspróf, en tæknimenn hjá stefnda séu með fjölbreytta menntun ogreynslu sem falli ekki endilega undir iðnnám sem ljúki með sveinsprófi. Í bókunvið kjarasamningagerð árið 2013 hafi verið fjallað um að viðræður um sérstakankjarasamning milli Rafiðnaðarsambandsins og stefnda færu fram. Í kröfugerð meðalmennum kjarasamningi árið 2015 hafi verið gerð krafa um að gerður yrðisérstakur kjarasamningur við starfsmenn stefnda. Eins og áður segi hafi ekkiverið orðið við þeirri kröfu, en lagt upp með að gera fyrirtækjasamning byggðaná 5. kafla almenna kjarasamningsins í staðinn. Þegar þær viðræður hafi farið afstað hafi starfsmenn í samninganefnd lagt áherslu á þrjú atriði; að skilgreinavaktavinnu, að afmarka og skilgreina störf tæknimanna og að búa til tengingu íaðalkjarasamningi um launataxta. Viðræður hafi farið af stað og samningur veriðundirritaður 15. apríl 2015. Fyrirtækjasamningurinnsé nokkuð viðamikill af fyrirtækjasamningi að vera og taki á ýmsum atriðum. Ífylgiskjali I séu störf tæknimanna og lágmarkslaun skilgreind. Þar segi:,,Launatafla fyrir „Tæknimann I“ tekur mið af launaflokki í aðalkjarasamningisem heitir „Rafiðnaðarmaður að loknu þriggja ára starfsnámi“, fyrir „TæknimannII“ er tekið mið af launaflokki í aðalkjarasamningi sem heitir„Rafiðnaðarsveinn byrjunarlaun“ og fyrir „Tæknimann III“ er tekið mið aflaunaflokki sem heitir „Rafiðnaðarsveinn byrjunarlaun“ með 8,03% álagi.“Launatölurnar sem séu í fyrirtækjasamningnum séu teknar úr kjarasamningiRafiðnaðarsambandsins og Samtaka atvinnulífsins/Samtaka rafverktaka frá 2014.Síðan sé kveðið á um starfsaldurshækkanir tæknimanna II og III. Fyrirtækjasamningurinnhafi eins og áður segi verið undirritaður áður en almennur kjarasamningur hafiverið undirritaður. Stjórnendur stefnda hafi haft töluverðar áhyggjur af því aðumtalsverðar launahækkanir yrðu í almennum kjarasamningi og myndu því tæknimennhjá stefnda hækka umtalsvert í launum tvisvar það ár, fyrst vegnafyrirtækjasamningsins og svo vegna almennra launahækkana. Þess vegna hafi veriðundirrituð bókun, sem sé á fylgiskjali II. Á þeim tíma þegarfyrirtækjasamningur hafi verið gerður hafi verið útlit fyrir að kjarasamninguryrði gerður til skamms tíma, eins og komi fram í kröfugerðRafiðnaðarsambandsins vegna almenna kjarasamningsins frá apríl 2014. Bókuninhljóði svo: ,,RÚV tryggir að félagsmenn RSÍ sem starfa hjá RÚV fái þá almennuhækkun sem umsemst í kjarasamningi RSÍ og SA/SART til viðbótar við þálaunatöflu sem nú er til grundvallar. Verði hækkun sem umsemst íaðalkjarasamningi á byrjunarlaunum rafiðnaðarsveins hærri en almenn hækkun munRÚV tryggja heildarhækkun upp á 9,3% hækkun að hámarki.“ Þegar laun hafi hækkað 1. maí 2015 hafi stefnandiþannig fengið 9,3% hækkun á launum en ekki fylgt töxtum kjarasamnings eðaalmennum launahækkunum, svokallaðri launaþróunartryggingu sem fjallað sé um ígrein 1.2.1 a. í kjarasamningi og í fylgiskjali með kjarasamningi. Stefnandifylgi taxta tæknimanna III eftir 7 ár. Laun hans hafi, eftir gerðfyrirtækjasamnings 2015, verið 318.401 krónur. Eftir að almennur kjarasamningurhafi verið gerður hafi laun hans hækkað um 9,3% og verið eftir það 348.012krónur. Eftir launahækkun 1. janúar 2016 hafi laun hans numið 369.589 krónum.Laun hans hafi átt að vera 362.548 krónur frá 1. maí 2015 og 385.026 krónur frá1. janúar 2016. Krafan sé gerð fyrir tímabilið 1. janúar 2016 til 1. febrúar2017 og sé það vegna þess að launahækkun 1. maí 2015 hafi takmarkast af bókun ífyrirtækjasamningi þótt taxtar samkvæmt kjarasamningi hafi hækkað umfram 9,3% áþeim tímapunkti. Stefnandi byggi á því að samið hafi verið um að launtæknimanna I og II skyldu fylgja töxtum aðalkjarasamnings og laun tæknimannaIII fylgja launum sveina í kjarasamningi með 8,03% álagi. Launin skyldu takastarfsaldurshækkunum eftir því sem nánar greini í fyrirtækjasamningi, eða 2%hækkun eftir 3 ár og 1,5% hækkun eftir 5 ár og 7 ár. Stefnandi telji að þaðleiði af orðalagi fylgiskjals I, þar sem segi að laun tilgreindra tæknimannataki mið af tilteknum launaflokkum í aðalkjarasamningi. Stefnandi telji þaðeinnig styrkja sinn málflutning að kröfur félagsmanna hans hafi verið að geratengingu á milli fyrirtækjasamnings og aðalkjarasamnings. Þá veki athygli aðlaun hafi hækkað um 9,3% þann 1. maí 2015, en ef laun hefðu aðeins átt að takaalmennum hækkunum hefðu þau átt að hækka samkvæmt launaþróunartryggingu, eða ábilinu 3,2-7,2%. Því telji stefnandi augljóst að taxtar tæknimanna hafi átt aðfylgja töxtum aðalkjarasamnings. Orðalag í fylgiskjali I með fyrirtækjasamningiog Bókun I í fylgiskjali II bendi til þess. Krafa stefnanda sundurliðist á þann hátt að gerð sékrafa um 15.437 krónur vegna launamunar í janúar 2016 til febrúar 2017 eða í 14mánuði, sem nemi samtals 216.120 krónum. Stefnandi byggir á meginreglu um skuldbindingagildisamninga og skuldbindingagildi kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins og aðkjarasamningar kveði á um lágmarkskjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 og 7. gr.laga nr. 80/1938. Stefnandi kveðst byggja mál sitt á lögum nr. 80/1938 umstéttarfélög og vinnudeilur, einkum 1. gr. og 1. mgr. 5. gr. Jafnframt á lögumnr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda,einkum 1. gr. Dráttavaxtakrafa byggir á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.II. Stefndi kveðst krefjast sýknuþar sem stefndi hafi að fullu uppfyllt skyldur sínar samkvæmt kjarasamningi oglaun stefnanda hafi hækkað eins og kjarasamningur kveði á um. Í máli þessu sédeilt um túlkun á fylgiskjali I og fylgiskjali II með fyrirtækjaþættikjarasamnings sem gerður hafi verið á milli stefnda og félagsmanna RafiðnaðarsambandsÍslands sem starfi hjá stefnda. Fyrirtækjaþátturinn sé gerður samkvæmt heimildí 5. kafla kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins umfyrirtækjaþátt kjarasamninga en þar segi m.a. í grein 5.1 um markmiðfyrirtækjaþáttar: ,,Markmið fyrirtækjaþáttar kjarasamnings er að efla samstarfstarfsfólks og stjórnenda á vinnustað með það fyrir augum að skapa forsendurfyrir bættum kjörum starfsfólks með aukinni framleiðni.“ Í fyrirtækjaþætti starfsmanna og stefnda hafiverið samið um sérstaka launatöflu tæknimanna. Eins og fram komi í stefnu þáhafi félagsmenn Rafiðnaðarsambandsins hjá stefnda talið að almennurkjarasamningur Rafiðnaðarsambandsins og Samtaka atvinnulífsins næði ekkinægilega vel utan um störf og vinnufyrirkomulag tæknimanna. Til skýringar áþessu megi þess geta að ekki sé gerð krafa um hefðbundna iðnmenntun í þau störfsem hér um ræði enda sé menntun starfsmannanna fjölbreytt og falli ekki vel aðþeim viðmiðum sem gerð séu í hefðbundnu iðnnámi sem ljúki með sveinsprófiog/eða meistaraprófi í iðngrein. Til að koma til móts við sjónarmið starfsmannahafi stefndi fallist á að gera sérstakan fyrirtækjaþátt í kjarasamninginn þarsem tekið yrði á þessum þáttum sem og öðrum sem varði t.a.m. vinnufyrirkomulagog vinnutíma. Við gerð launatöflu fyrir tæknimenn hjá stefnda hafi verið horfttil upphæða í almenna kjarasamningnum og þær hafðar til viðmiðunar að því ervarði launaupphæðir. Að öðru leyti hafi verið búin til alveg ný launataflafyrir störf tæknimanna hjá stefnda. Bil milli starfsaldursþrepa séu þarfrábrugðin því sem samið sé um í aðalkjarasamningi Samtaka atvinnulífsins ogRafiðnaðarsambandsins og auk þess séu starfsaldursþrepin frábrugðin þar sem ífyrirtækjaþætti sé samið um 3, 5 og 7 ára þrep fyrir tæknimann III en ekkert 7ára þrep sé í aðalkjarasamningi. Eins og áður hafikomið fram hafi fyrirtækjaþátturinn, sem hér um ræðir, verið að því leytióvenjulegur að gengið hafi verið frá honum áður en samningar hafi náðst, milliSamtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins, um aðalkjarasamning. Íviðræðum Rafiðnaðarsambandsins við Samtök atvinnulífsins um aðalkjarasamninghafi sú krafa Rafiðnaðarsambandsins verið áberandi að færa ætti taxta nærgreiddum launum með því móti að hækka taxta í kjarasamningum meira en væntanlegalmenn hækkun yrði. Í ljósi þess hafi verið settur ákveðinn fyrirvari um hækkuná töxtum tæknimanna hjá stefnda í fyrirtækjaþættinum sem kæmi til framkvæmdaeftir að samningar næðust á almennum markaði. Þannig hafi verið sett ákvæði ífylgiskjal með samningnum þess efnis að ef taxtar rafiðnaðarmanna hækkuðu meiraen almennar launahækkanir kvæðu á um þá væru tæknimönnum tryggð hækkun umframalmenna launahækkun, en þó að hámarki 9,3%. Þetta sé orðað svo í fylgiskjalinu:,,RÚV tryggir að félagsmenn RSÍ sem starfa hjá RÚV fái þá almennu hækkun semumsemst í kjarasamningi RSÍ og SA/SART til viðbótar við þá launatöflu sem nú ertil grundvallar. Verði hækkun sem umsemst í aðalkjarasamningi á byrjunarlaunumrafiðnaðarsveins hærri en almenn hækkun mun RÚV tryggja heildarhækkun upp á9,3% hækkun að hámarki.“ Þetta ákvæði hafi verið sett inn í ljósi þeirrar stöðusem áður sé lýst, þ.e. fyrir hafi legið að ákveðinn vilji hafi verið til þess ísamningum 2015 að hækka taxta rafiðnaðarmanna umfram þá almennu hækkun sem umsemdist í aðalkjarasamningi með það að markmiði að færa taxta nær greiddumlaunum. Útfærslan á þessu hafi verið með sérstökum hætti sem skýrð sé í 3. gr.undirritaðs kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins semog í bókun á bls. 9 í sama kjarasamningi aðila frá 22. júní 2015. Jafnframt hafiverið ljóst að til framtíðar skyldi við það miðað að launataxtar tæknimanna hjástefnda tækju þeim almennu hækkunum sem samið yrði um á vettvangiRafiðnaðarsambandsins og Samtaka atvinnulífsins. Taxtar í fyrirtækjasamningihafi því hækkað um 6,2% frá 1. janúar sl. eins og um hafi verið samið milliAlþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins 21. janúar 2016. Það hafiverið frá upphafi ljóst að bókun 1 á fylgiskjali II með fyrirtækjaþættinum hafiverið sett til að tryggja starfsmönnum viðbótarhækkun sem fyrirsjáanlegt hafiverið að samið yrði um milli Samtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins.Til framtíðar hafi síðan verið horft til þess að launataxtar tækju almennumhækkunum. Sú staðhæfing í stefnu að laun stefnanda hefðu átt að vera 362.548krónur frá 1. maí 2015, en hækkunin þann 1. maí hafi takmarkast af bókun ífyrirtækjaþættinum, sé villandi. Í samningi stefnda og starfsmanna sem gegnistörfum tæknimanna sé samið um sérstaka launatöflu fyrir þau störf sem um ræði.Þar séu þau laun sem stefnandi hefði átt að fá og hafi fengið. Um þetta sésamningurinn alveg skýr. Á það skuli bent að taxtar í aðalkjarasamningi Samtakaatvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins miði við ákveðnar forsendur, sem séumenntun á sviði rafiðnaðar. Sá launaflokkur sem stefnandi telji að miða skulilaun sín við í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins sélaunaflokkur fyrir þá sem hafi tekið sveinspróf í iðninni og vinni starf þarsem þeirrar menntunar sé krafist. Launataxtar fyrirtækjaþáttarins hafi veriðbúnir til með það fyrir augum að koma til móts við þá staðreynd að ekki sé gerðkrafa um að tæknimenn hjá stefnda hafi lokið sveinsprófi enda sé starfið annarseðlis en hefðbundið starf rafiðnaðarmanns. Af þessum sökum sé það alveg ljóstað ekki sé farið á svig við ákvæði laga og kjarasamninga um lágmarkskjör og séþeirri málsástæðu í stefnu mótmælt. Krafa stefnanda sé sú að launataxti hans séhærri en taxti fyrir rafiðnaðarmann með 5 ára sveinspróf og meistararéttindi ístarfi sem krefjist ekki sveinsprófs og enn síður meistararéttinda í rafiðnum. Samkvæmtkjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Rafiðnaðarsambandsins séu tveirlaunataxtar sem eigi við um þá sem ekki hafi lokið sveinsprófi í iðn sinni. . Rafiðnaðarmaðurmeð viðurkennd starfsréttindi en uppfyllir ekki skilyrði um sveinspróf, skv.íslenskum reglum, eða að loknu þriggja ára starfsnámi. 2. Rafiðnaðarmaðurað loknu tveggja ára fagnámi og getur unnið sjálfstætt. Launataxtar tæknimannahjá stefnda sem sinni störfum sem geri kröfu um fagmenntun af einhverju tagiséu í öllum tilfellum hærri í launatöflu fyrirtækjaþáttarins heldur enlaunataxtar í kjarasamningnum fyrir þá sem ekki hafi lokið sveinsprófi.Launaflokkur fyrir tæknimenn I hjá stefnda liggi á milli þessara ofangreindutaxta í aðalkjarasamningi en eins og skýrt komi fram í fyrirtækjaþætti þá eigisá taxti einvörðungu við aðstoðar- og afleysingastörf og engin krafa sé umfagmenntun eða reynslu. Þó krafa stefnanda lúti að launasetningu fyrirTæknimann III þá sé rétt að fram komi að launaflokkur fyrir Tæknimann I séeingöngu notaður fyrir afleysingastarfsmenn sem ekki hafi neina reynslu eðafagmenntun. Í dag taki einn tímavinnustarfsmaður laun samkvæmt þeim flokki.Engin leið sé að skilja ákvæði fyrirtækjaþáttarins þannig að 1. janúar 2016 ættu taxtar að breytast meðþeim hætti að launataxtar fyrir tæknimenn hjá stefnda yrðu þá annarsvegarjafnir töxtum rafiðnaðarmanna í aðalkjarasamningi og hinsvegar 8,03% hærri entaxti rafiðnaðarsveins (að því er varðar taxta fyrir tæknimann III) þó svo aðtölur í launataxta aðalkjarasamnings hafi verið nýttir til viðmiðunar þegarlaunataxtar í fyrirtækjaþætti voru ákvarðaðir um vorið 2015. Ekki sé heldurljóst með hvaða hætti þessi breyting hafi átt að verða og sé krafan því óljósog vanreifuð að þessu leyti. Þannig sé allsendis óljóst hvort launabil millistarfsaldursflokka eigi þá einnig að breytast og verða það sama og íaðalkjarasamningi eða hvort að fella hafi átt út 7 ára þrep fyrir tæknimann IIItil samræmingar við aðalkjarasamning og bæta 1 árs starfsaldursþrepi viðlaunatöflu fyrir tæknimann I. Launatöflur aðalkjarasamnings og fyrirtækjaþáttarséu ekki samræmanlegar þannig að hægt sé að stökkva á milli þeirra með þessumhætti. Eins og fram komi í stefnu sé bil milli starfsaldursþrepa í launaflokkistefnanda í fyrirtækjaþætti 2% eftir 3ja ára starfsaldur en 1,5% eftir 5 og 7ára starfsaldur. Í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins ogRafiðnaðarsambandsins sé bil milli starfsaldursþrepa í launaflokkirafiðnaðarsveins 1,6% milli byrjunarlauna og 1 árs starfsaldurs og milli 1 ársog 3ja ára starfsaldursþreps sé 1,7% bil. Milli 3ja og 5 ára þreps sé 3,2% bilmilli flokka. Ekki sé 7 ára starfsaldursþrep í kjarasamningnum. Ef fallist yrðiá kröfu stefnanda í þessu máli væri því um það að ræða að lágmarkstaxti hansværi samkvæmt 5 ára þrepi í kjarasamningi sem myndi leiða til lækkunar álaunataxta stefnanda. Laun samkvæmt 5 ára þrepi séu, frá 1. janúar 2016,362.109 krónur en taxti stefnanda samkvæmt launataxta fyrirtækjaþáttar sé frásama tíma 369.589 krónur fyrir tæknimann III. Kröfu stefnanda sé samkvæmtframansögðu alfarið hafnað. Stefndi byggir á lögumnr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, lögum nr. 55/1980 um starfskjörlaunafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Einnig er byggt á kjarasamningi Rafiðnaðarsambands Íslands ogSamtaka atvinnulífsins frá 22. júní 2015 og kjarasamningi AlþýðusambandsÍslands og félaga við Samtök atvinnulífsins frá 21. janúar 2016. Ennfremur ertil grundvallar fyrirtækjaþáttur kjarasamnings Rafiðnaðarsambandsins og Samtakaatvinnulífsins milli Ríkisútvarpsins ohf. og starfsmanna Rafiðnaðarsambandsinssem starfa hjá fyrirtækinu. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á XXI. kafla laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 130. og 131. gr. IV.Aðilar málsinsdeila um tengsl á milli aðalkjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Samtakarafverktaka annars vegar og Rafiðnaðarsambands Íslands hins vegar, semundirritaður var 22. júní 2015, og fyrirtækjasamnings sem gerður var ágrundvelli aðalkjarasamningsins, sem stefndi og Rafiðnaðarsambandið undirrituðu15. apríl 2015 og gildir frá 1. sama mánaðar. Stefnandi reisir mál sitt á þvíað eftir að aðalkjarasamningurinn tók gildi eigi stefnandi að fá greidd laun ísamræmi við launataxta samkvæmt þeim samningi, á meðan stefndi byggir á því aðum laun stefnanda fari eftir launatöxtum í fyrirtækjasamningnum, að viðbættumalmennum launahækkunum samkvæmt aðalkjarasamningi. Snýst ágreiningur einkum umtúlkun á fylgiskjölum I og II í fyrirtækjasamningnum, sem ætlað er að tengjasaman aðalkjarasamning og fyrirtækjasamninginn. Samkvæmtfylgiskjali I með fyrirtækjasamningnum er tæknimönnum úr hópiRafiðnaðarsambandsins, sem sinna störfum hjá stefnda þar sem ekki er krafistiðnmenntunar, raðað í þrjá flokka. Um er að ræða tæknimann I, tæknimann II ogtæknimann III. Er tekið fram að flokkunin sé unnin með hliðsjón af núverandistarfsemi stefnda. Fram kemur að launatafla fyrir tæknimann I taki mið aflaunaflokki í aðalkjarasamningi sem heiti ,,Rafiðnaðarmaður að loknu þriggjaára starfsnámi“. Fyrir tæknimann II sé tekið mið af launaflokki íaðalkjarasamningi sem heiti ,,Rafiðnaðarsveinn byrjunarlaun“. Fyrir tæknimannIII sé tekið mið af launaflokki sem heiti ,,Rafiðnaðarsveinnbyrjunarlaun“. Að því er tæknimannI varðar, sem skilgreindur er sem byrjandi í tæknistörfum, er um að ræða einbyrjunarlaun. Hvað tæknimann II varðar þá gildir sá flokkur um þá sem lokiðhafa að lágmarki tveggja ára sérhæfðu fagnámi, að teknu tilliti til þekkingarog reynslu í faginu. Felur samningurinn í sér tilgreind byrjunarlaun, sem hækkaeftir 1 ár, 3 ár og síðan 5 ár. Að því er tæknimann III varðar gildir sáflokkur um þá sem lokið hafa að lágmarki þriggja ára sérhærðu fagnámi semnýtist í starfi, að teknu tilliti til þekkingar og reynslu í faginu. Tilviðbótar er gerð krafa um sjálfstæði í starfi og fleiri þætti varðandi störf.Fyrir tæknimann III felur samningurinn í sér tilgreind byrjunarlaun, sem hækkaeftir 3 ár, 5 ár og síðan 7 ár. Í bókun I á fylgiskjali II er tekið fram aðstefndi tryggi að félagsmenn Rafiðnaðarsambandsins, sem starfi hjá stefnda, fáiþá almennu hækkun sem um semjist í kjarasamningi Rafiðnaðarsambandsins ogSamtaka atvinnulífsins til viðbótar við þá launatöflu sem nú sé tilgrundvallar. Verði hækkun sem um semjist í aðalkjarasamningi á byrjunarlaunumrafiðnaðarsveins hærri en almenn hækkun muni stefndi tryggja heildarhækkun uppá 9,3% að hámarki. Fyrirtækjasamningurinner gerður á grundvelli 5. kafla áðurgreinds aðalkjarasamnings. Samkvæmt ákvæði5.1. í aðalkjarasamningi er markmið fyrirtækjaþáttar kjarasamnings að eflasamstarf starfsfólks og stjórnenda á vinnustað með það fyrir augum að skapa forsendurfyrir bættum kjörum starfsfólks með aukinni framleiðni. Jafnframt er markmiðiðað þróa kjarasamninga þannig að þeir nýtist báðum aðilum til aukins ávinnings.Um heimil frávik frá aðalkjarasamningi er kveðið á um í ákvæði 5.5. Þar ermeðal annars kveðið á um heimilt sé að færa hluta af yfirvinnuálagi ídagvinnugrunn. Einnig er heimilt að þróa afkastahvetjandi launakerfi ánformlegra vinnurannsókna þar sem það þyki henta. Af ákvæðum 5. kaflaaðalkjarasamnings, sem gildir um fyrirtækjasamninginn, verður ráðið aðvinnuveitanda og launþegum á vinnustað er heimilt að semja með nákvæmum hættium kjör á vinnustað, sem mið taka af sérstöðu vinnustaðarins.Fyrirtækjasamningur á milli stefnda og starfsmanna Rafiðnaðarsambandsins semstarfa hjá stefnda er ítarlegur, en hann er í 13. liðum og telur alls 19blaðsíður. Eru þá ekki taldir þeir viðaukar er áður greinir. Af samningi þessumog viðaukum við hann verður ráðið að ætlun stefnda og fulltrúa starfsmannaRafiðnaðarsambandsins hafi meðal annars verið að semja um sérstaka launatöfluer tók til starfsmanna stefnda, með gildistíma frá 1. apríl 2015. Við hana áttusíðan, samkvæmt fylgiskjölum, að bætast þær almennu hækkanir sem um semdist íaðalkjarasamningi. Er enginn fyrirvari í fyrirtækjasamningnum eða fylgiskjölummeð honum í þá veruna að launatöflur samkvæmt samningnum falli úr gildi viðgildistöku aðalkjarasamnings. Fer það gegn ákvæðum þessa samnings og tilgangimeð honum, að víkja frá honum með þeim hætti er stefnandi krefst. Hefur stefndivið útreikning launa stefnanda bætt stefnanda þær almennu hækkanir semaðalkjarasamningur kveður á um. Með vísan til þessa verður stefndi sýknaður aföllum kröfum stefnanda. Mál þetta er rekiðsem prófmál um gildi fyrirtækjasamningsins sem ágreiningur er um. Í því ljósiþykir rétt að hvor aðili beri kostnað af sínum þætti málsins. Mál þetta flutti afhálfu stefnanda Ólafur Karl Eyjólfsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefndaKristín Þóra Harðardóttir héraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveðurupp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,Ríkisútvarpið ohf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ragnars GuðmundarGunnarssonar. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 447/2016
Lögmannsþóknun
Í málinu krafðist E greiðslu á 11.016.258 krónum sem hann taldi lögmanninn K hafa oftekið sér sem þóknun vegna innheimtustarfa, en þá þóknun tók K til sín af greiðslu til E samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 302/2013. Talið var ósannað að K hefði frá upphafi áskilið sér þóknun byggða á heildarhagsmunum við innheimtuna eða að E hefði á annan hátt verið gert ljóst hvert endurgjaldið fyrir þá vinnu hefði getað orðið. Þá var litið svo á að umkrafið endurgjald K hefði verið langt umfram það sem honum hefði verið rétt að áskilja sér vegna innheimtunnar og að leggja yrði í ljósi atvika heildstætt mat á hvað væri hæfilegt í þeim efnum. Að þessu virtu og að teknu tilliti til innborgana E var talið að K hefði oftekið 10.202.508 krónur í þóknun og haldið þeirri fjárhæð. Var honum gert að standa E skil á henni.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar13. júní 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og að „kröfur áfrýjanda ígagnsök í héraði verði teknar til greina“. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómileitaði stefndi eftir lögmannsþjónustu áfrýjanda á árinu 2008, eftir að vanskilhöfðu orðið á greiðslu kaupverðs tveggja einkahlutafélaga, sem stefndi seldifélagi með heitinu FS21 ehf. á árinu 2007. Undirritaði stefndi af þessu tilefniyfirlýsingu 2. apríl 2008 þar sem hann fól áfrýjanda að innheimta hinavangoldnu skuld. Á árinu 2011 ákvað stefndi í samráði við áfrýjanda að höfðaskaðabótamál á hendur þeim sem höfðu haft milligöngu um sölueinkahlutafélaganna. Þeirri málsókn lyktaði með dómi Hæstaréttar 7. nóvember2013 í máli nr. 302/2013, þar sem stefnda voru dæmdar 122.488.155 krónur meðnánar tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum og auk þess 4.000.000 krónur ímálskostnað. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi voru 15. nóvember 2013lagðar inn á reikning lögmannsstofu áfrýjanda 168.021.535 krónur en sú fjárhæðsamanstóð af dæmdum skaðabótum, vöxtum og málskostnaði. Hinn 19. sama mánaðarvoru 140.000.000 krónur færðar af reikningi lögmannsstofunnar á reikning stefndameð þeim skilaboðum frá starfsmanni hennar að gengið yrði frá uppgjöri við hannsíðar. Lögmannsstofa áfrýjanda gerði íkjölfarið tvo reikninga vegna þjónustu við stefnda. Annars vegar var reikningurnr. 1638 frá 31. janúar 2014 að fjárhæð 19.438.527 krónur og kom þar fram aðhann væri reistur á samkomulagi áfrýjanda og stefnda vegna kostnaðar viðrekstur á máli því er lauk með áðurgreindum dómi Hæstaréttar 7. nóvember 2013.Hins vegar var reikningur nr. 1721 frá 14. apríl 2014 að fjárhæð 14.196.985krónur og kom þar fram að hann væri vegna innheimtu á hendur FS21 ehf. Stefndivildi ekki una reikningsgerðinni og bar í samræmi við ákvæði laga nr. 77/1998um lögmenn þann ágreining undir úrskurðarnefnd Lögmannafélags Íslands sem kvaðupp úrskurð í málinu 10. október 2014. Niðurstaða nefndarinnar var að þóknun samkvæmt reikningi nr. 1638 að fjárhæð19.438.527 krónur fæli í sér hæfilegt endurgjald í skilningi 24. gr. laga nr.77/1998. Á hinn bóginn taldi nefndin að hæfilegt endurgjald samkvæmt reikninginr. 1721 vegna innheimtustarfa í þágu stefnda væri 850.000 krónur ánvirðisaukaskatts. Stefndi höfðaði mál þetta til að fylgjaeftir niðurstöðu úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands hvað varðaði reikningnr. 1721. Er kröfugerð stefnda, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi,reist á því að af þeim 28.021.535 krónum sem áfrýjandi hélt eftir af þeirrigreiðslu, sem lögð var inn á reikning lögmannsstofu hans í kjölfar dómsHæstaréttar 7. nóvember 2013, hafi að minnsta kosti 11.016.258 krónum verið haldiðeftir umfram heimild.Að sönnu gætir nokkurs ósamræmis í málatilbúnaðistefnda um grundvöll málsóknar hans. Auk reglna samninga- og kröfuréttar vísar stefndikröfum sínum til stuðnings til reglna um skaðabætur utan samninga, þar sem hannhafi beðið fjártjón vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi áfrýjanda. Þráttfyrir þetta ósamræmi má, sbr. d., e. og f. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, af samhengi kröfugerðar, málsástæðna og lagarakastefnda vera ljóst, að málsókn hans sé á því reist að áfrýjandi hafi ísamningssambandi þeirra oftekið sér þóknun vegna innheimtustarfanna og sé hannsóttur til greiðslu skuldar sem af því stafi. Að gættu þessu er með skírskotun til forsendnahins áfrýjað dóms staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi sé réttur aðilimálsins til varnar en ekki lögmannsstofa hans. Ber áfrýjandi samkvæmt því ábyrgðgagnvart stefnda á endurgreiðslu þess fjár sem sá fyrrnefndi kann eftir atvikumað hafa oftekið sér í þóknun vegna starfa í þágu stefnda og haldið umfram heimild. Með skírskotun til forsendnahéraðsdóms er staðfest að ósannað sé að áfrýjandi hafi frá upphafi áskilið sérþóknun byggða á heildarhagsmunum við innheimtuna eða að stefnda hafi á annanhátt verið gert ljóst hvert endurgjaldið fyrir þá vinnu gæti orðið. Á sama hátter staðfest sú niðurstaða dómsins að umkrafið endurgjald samkvæmt reikningi nr.1721 hafi verið langt umfram það sem áfrýjanda var rétt að áskilja sér vegnainnheimtunnar og að leggja verði í ljósi atvika heildstætt mat á hvað séhæfilegt í þeim efnum. Með skírskotuntil forsenda héraðsdóms er jafnframt staðfest sú niðurstaða að hæfilegtendurgjald áfrýjanda fyrir innheimtustörfin hafi með virðisaukaskatti verið1.380.500 krónur, enda hefur áfrýjandi í málatilbúnaði sínum ekki lagt framgögn sem fá því hnekkt. Með vísan til forsendna héraðsdóms erstaðfest úrlausn hans um að innborganir stefnda til áfrýjanda 1. apríl 2008 og3. maí 2010, samtals 1.500.000 krónur, hafi verið vegna innheimtustarfanna. Áfrýjandihefur viðurkennt að innborganir stefnda 22. febrúar, 13. júlí og 5. september2013, samtals 1.500.000 krónur, hafi verið vegna innheimtunnar og annars málarekstursí þágu stefnda. Samkvæmt þessu hefur stefndi með innborgunum sínum greitt áfrýjandasamtals 3.000.000 krónur í þóknun vegna þeirra starfa. Eins og fyrr greinir voru 15. nóvember2013 lagðar 168.021.535 krónur inn á reikning lögmannsstofu áfrýjanda tilgreiðslu kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar 7. sama mánaðar og var hluta þeirrarfjárhæðar haldið eftir upp í lögmannsþóknun. Í ljósi þess sem áður greinir aðhæfilegt endurgjald samkvæmt reikningi nr. 1638 sé 19.438.527 krónur og 1.380.500krónur samkvæmt reikningi nr. 1721 átti áfrýjandi, þegar umrædd fjárhæð varlögð inn á reikning lögmannsstofu hans 15. nóvember 2013, rétt til þóknunarsamtals að fjárhæð 20.819.027 krónur. Að teknu tilliti til innborgana stefndasamkvæmt framansögðu, samtals að fjárhæð 3.000.000 krónur, er ljóst aðáfrýjandi hefur oftekið 10.202.508 krónur í þóknun og haldið þeirri fjárhæð. Berhonum að standa stefnda skil á henni og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Eftir framangreindum úrslitum verðuráfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins oggreinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Áfrýjandi, Kristján Stefánsson, greiðistefnda, Eyvindi Jóhannssyni, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015. I Málþetta, sem var dómtekið 9. febrúar sl., er höfðað 27. apríl 2015 af EyvindiJóhannssyni, til heimilis að Hæðarbyggð 24 í Garðabæ, á hendurréttargæslustefnda Sjóvá-Almennum tryggingum, Kringlunni 5, Reykjavík, og 5.maí 2015 á hendur Kristjáni Stefánssyni, til heimilis að Flyðrugranda 20 íReykjavík. Stefndi,Kristján Stefánsson, höfðaði gagnsök gegn stefnanda með gagnstefnu sem lögð varfram í þinghaldi og birt stefnanda 2. júní 2015. Dómkröfuraðalstefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda 11.016.258 krónur ásamtvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá19. nóvember 2013 til 11. desember 2014, og með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðalstefnandi vaxtavaxtasamkvæmt 1. mgr. 12. gr. sömu laga, sem leggist við höfuðstól kröfunnar á tólfmánaða fresti, í fyrsta sinn 19. nóvember 2014. Aðalstefnandi krefst einnigmálskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi. Gagnstefnandigerir þá kröfu í aðalsök að hann verði sýknaður af kröfum aðalstefnanda. Þákrefst gagnstefnandi þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða sérmálskostnað að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Ígagnsök gerir gagnstefnandi þá dómkröfu að úrskurður Lögmannafélags Íslands ímáli nr. 6/2014, að því er varðar kostnað vegna innheimtustarfa gagnstefnandafyrir aðalstefnanda, sem vísað sé til í síðari lið úrskurðarins er segi:„Hæfilegt endurgjald vegna innheimtustarfa varnaraðila í þágu sóknaraðila erkr. 850.000 auk virðisaukaskatts“, verði ógiltur. Þá krefst gagnstefnandimálskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk vaxta af málskostnaði samkvæmt 3. kaflavaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags,auk virðisaukaskatts af málskostnaði. Aðalstefnandikrafðist þess í öndverðu að kröfum gagnstefnanda í gagnsök yrði vísað frá dómimeð eða án kröfu. Að því frágengnu krefst hann þess að hann verði sýknaður afkröfum gagnstefnanda og að hafnað verði kröfu gagnstefnanda um ógildinguúrskurðar úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands í málinu nr. 6/2014. Ennfremur krefst aðalstefnandi þess að úrskurður nefndarinnar verði staðfestur umað hæfilegt endurgjald vegna innheimtustarfa gagnstefnanda í þágu gagnstefnda,850.000 kr. auk virðisaukaskatts samkvæmt síðari lið úrskurðarins, verðistaðfestur. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda aðmati dómsins og sérstaks álags, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991 með síðari breytingum, auk réttarfarssektar samkvæmt 1. mgr. 135.gr. sömu laga, á hendur gagnstefnanda og umboðsmanni hans, sbr. 2. mgr. 135.gr. laga nr. 91/1991. Loks er krafist virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málnr. E-1536/2015, sem aðalstefnandi höfðaði með sakaukastefnu gegngagnstefnanda, var sameinað þessu máli 5. maí 2015, og rekið undir númeri þessamáls upp frá því að ósk beggja málsaðila. Réttargæslustefndiskilaði greinargerð 23. júní 2015. Réttargæslustefndi gerir ekki sjálfstæðarefniskröfur í þessu máli enda eru ekki gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur honumí málinu. Réttargæslustefndi styður þó og tekur undir málatilbúnað stefnda. Íþinghaldi í málinu 22. október 2015 féll gagnstefndi frá kröfu um frávísunmálsins í gagnsök. II Málavextireru þeir helstir að 11. júlí 2007 seldi aðalstefnandi tvö félög, sem höfðuverið í eigu hans, Vinnulyftur ehf. og Smiðsbúð 12 ehf., til félags sem barheitið FS21 ehf. Tæpu ári síðar, eða í apríl 2008, leitaði aðalstefnandi tilgagnstefnanda eftir að veruleg vanskil höfðu orðið á greiðslu kaupverðs fyrirfélögin samkvæmt kaupsamningi. Af þessu tilefni undirritaði aðalstefnandiyfirlýsingu, dags. 2. apríl 2008, þar sem hann fól gagnstefnanda að innheimtakaupverðið með málsókn ef með þyrfti. Samkvæmtgögnum málsins var ráðist í innheimtuaðgerðir af hálfu gagnstefnanda íkjölfarið. Kaupandinn var loks tekinn til gjaldþrotaskipta í apríl 2010 eftirað hann hafði verið sameinaður Vinnulyftum ehf. undir því nafni. Mungagnstefnandi hafa í fyrstu gætt hagsmuna aðalstefnanda við gjaldþrotaskiptinen þeim lauk 25. apríl 2014. Í greinargerð gagnstefnanda í aðalsök kemur framað vinna við innheimtu á eftirstöðvum kaupverðsins hafi farið fram frá 2. apríl2008 til 7. nóvember 2013 en aðilar deila um hve umfangsmikil hún hafi verið. Aðalstefnandiákvað, í samráði við gagnstefnanda, að höfða skaðabótamál á hendur KPMG hf.endurskoðun o.fl. í tilefni af viðskiptum aðalstefnanda, en KPMG hf. hafði haftmilligöngu við sölu á einkahlutafélögunum. Fyrir liggur að aðilar gerðusamkomulag, dagsett 11. júlí 2011, um lögmannsþóknun fyrir mál aðalstefnandagegn KPMG o.fl. Samkvæmt samkomulaginu skyldi lögmannsþóknun gagnstefnandafyrir rekstur málsins í héraði og fyrir Hæstarétti vera 2.000.000 króna efmálið tapaðist. Ef kröfur næðu fram að ganga með dómi eða samkomulagi, hvortsem er fyrir héraðsdómi eða Hæstarétti, skyldi gagnstefnandi setja fram kröfursamkvæmt gjaldskrá lögmannsstofu hans eins og um munnlega flutt mál væri aðræða. Þá segir í samkomulaginu að aðalstefnandi skyldi greiða, auk tildæmdsmálskostnaðar, aukaþóknun er næmi 7,5% af innheimtri kröfu. Meðdómi Hæstaréttar Íslands 7. nóvember 2013 í máli nr. 302/2013 var KPMG hf.o.fl. dæmdir til að greiða aðalstefnanda 122.488.155 krónur með nánartilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum allt frá 14. apríl 2010, auk fjögurramilljóna króna í málskostnað. Í samræmi við þessa niðurstöðu voru 15. nóvember2013 lagðar inn á reikning lögmannsstofu gagnstefnanda 168.021.535 krónur, enfjárhæðin samanstóð af hinum tildæmdu skaðabótum, dráttarvöxtum og dæmdummálskostnaði. Hinn 19. sama mánaðar voru 140.000.000 króna færðar af reikningilögmannsstofunnar yfir á reikning aðalstefnanda með þeim skilaboðum frá JóniBjarna Kristjánssyni hdl. að gengið yrði frá uppgjöri síðar. Stuttusíðar kynnti Jón Bjarni fyrir aðalstefnanda kröfur gagnstefnanda umlögmannsþóknun og lagði fram ódagsett yfirlit um uppgjör, samtals að fjárhæð24.738.880 krónur. Aðalstefnandi mótmælti þeim útreikningum sem fram komu íuppgjöri gagnstefnanda og leitaði aðstoðar í framhaldinu hjá Lögsókn ehf. ogLögmannsstofu Guðmundar Jónssonar ehf. Hinn 17. desember 2013 sendi Jón Bjarniaðalstefnanda nýtt yfirlit og voru þá kröfur gagnstefnanda samtals að fjárhæð34.426.174 krónur. Af hálfu aðalstefnanda var kröfunum mótmælt. Lögmannsstofagagnstefnanda gaf út reikning nr. 1638 á hendur aðalstefnanda 31. janúar 2014að fjárhæð 19.438.527 krónur. Á reikningnum kemur fram að hann sé reistur ásamkomulagi vegna kostnaðar við rekstur á máli er lokið hafi með fyrrgreindumdómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 302/2013. Lögmannsstofan gerðiaðalstefnanda annan reikning 14. apríl 2014 sem ber númerið 1721, en hann er aðfjárhæð 14.196.985 krónur. Þar kemur að fjárhæðin sé innheimtuþóknun vegnainnheimtu hjá FS21 ehf. sem áður er getið. Hinn10. mars 2014 barst úrskurðarnefnd Lögmannafélags Íslands erindi aðalstefnandaþar sem kvartað var yfir áskilinni þóknun gagnstefnanda. Nefndin kvað uppúrskurð sinn 10. október 2014, og kemur eftirfarandi fram í úrskurðarorði:„Áskilin þóknun varnaraðila, Kristjáns Stefánssonar hrl., vegna skaðabótamálssem hann rak fyrir hönd sóknaraðila, samkvæmt reikningi nr. 1638, að fjárhæð19.438.527, felur í sér hæfilegt endurgjald í skilningi 24. gr. laga umlögmenn. Hæfilegt endurgjald vegna innheimtustarfa varnaraðila í þágusóknaraðila er kr. 850.000 auk virðisaukaskatts.“ Meðbréfi aðalstefnanda, dagsettu 11. nóvember 2014, var þess krafist aðgagnstefnandi greiddi aðalstefnanda 13.232.977 krónur. Í bréfinu kemur fram aðkrafan sé „byggð á skaðabótaréttarlegum grundvelli“ þar sem gagnstefnandi hafiekki skilað aðalstefnanda hluta þeirra fjármuna sem hafi innheimst í máliaðalstefnanda gegn „Vinnulyftum ehf. og fl.“ en gagnstefnandi hafi haldið eftir28.021.535 krónum vegna starfa hans fyrir aðalstefnanda. Krafan samanstóð afhöfuðstól að fjárhæð 11.016.258 krónum auk dráttarvaxta og innheimtuþóknunar. Aðalstefnandiheldur því fram að hann hafi þegar greitt gagnstefnanda eftirtaldar greiðslurvegna lögmannsstarfa hans:. 500.000 kr. með tékka nr.3341483, reikningi nr. 85 í Glitni banka hf., dagsettur 1. apríl 2008 ogframseldur eyðuframsali til innlausnar af gagnstefnanda í Kaupþingi banka 2.maí 2008.2. 1.000.000 kr. með tékka nr.3344368, reikningi nr. 85 í Glitni banka hf., dagsettur og útgefinn 3. apríl2010 á gagnstefnanda, framseldur og innleystur sama dag í Arion banka hf.3. 500.000 kr., sem lagðar hafiverið inn á reikning Kr. St. lögmannsstofu ehf., nr. 6878-26-513 í Íslandsbankahf., 22. febrúar 2013.4. 500.000 kr., í reiðufé beint tilgagnstefnanda, 19. júní 2013.5. 500.000 kr., sem lagðar hafiverið inn á reikning Kr. St. lögmannsstofu ehf., nr. 6878-26-513 í Íslandsbankahf., 13. júlí 2013.6. 500.000 kr., sem lagðar hafiverið inn á reikning Kr. St. lögmannsstofu ehf., nr. 6878-26-513 í Íslandsbankahf., 5. september 2013. Gagnstefnandifellst á að greiðslur í 3., 5. og 6. tölulið eigi við rök að styðjast enmótmælir því að aðrar greiðslur hafi verið inntar af hendi í tilefni afumræddri innheimtu og málarekstri. Einsog rakið hefur verið lauk skiptum á þrotabúi Vinnulyfta ehf. í apríl 2014. Meðúthlutunargerð skiptastjóra var aðalstefnanda úthlutað 2.794.220 krónum. Þessirfjármunir voru greiddir inn á reikning Kr. St. lögmannsstofu ehf. Eins og rakiðer í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2014 í málinu nr. E-5177/2014hefur aðalstefnandi ekki fengið féð greitt úr hendi lögmannsstofunnar. Þarkemur fram að ekki verði önnur ályktun dregin af gögnum málsins og skýrslumfyrir dómi en að fénu hafi verið ráðstafað til greiðslu þeirrar þóknunar semlögmannsstofan telur stefnanda skulda. III. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í aðalsök Aðalstefnanditekur fram að með málshöfðun sinni á hendur gagnstefnanda sæki hann kröfur áhendur honum í samræmi við úrskurð úrskurðarnefndar lögmanna frá 10. október2014 þrátt fyrir að hann fallist ekki á niðurstöðu úrskurðarins um reikning nr.1638. Telur hann nánar tiltekið að dómur Hæstaréttar í máli nr. 302/2013, þarsem aðalstefnanda hafi verið dæmdur málskostnaður að fjárhæð 4.000.000 króna,eigi að gilda um uppgjör gagnstefnanda við sig vegna málarekstursins, bæði íhéraði og fyrir Hæstarétti. Úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna frá 10. október2014 hafi hins vegar verið staðfesting á þeirri vissu aðalstefnanda að gagnstefnandihafi haldið eftir mun stærri hlut af skaðabótunum í málinu gegn KPMG o.fl. enhann hafi með réttu getað áskilið sér samkvæmt góðum og gildum lögmannsháttumog venjum. Aðalstefnandikveðst byggja kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni eða sakarreglunnisvokölluðu en hún sé grundvallarregla í skaðabótarétti. Reglan grundvallist áþví að sá sem valdi tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti beri skaðabótaábyrgðá því enda sé það sennileg afleiðing af hegðun viðkomandi og raski hagsmunumsem verndaðir séu með skaðabótareglum. Aðalstefnanditelur gagnstefnanda hafa oftekið sér fjármuni af ásetningi og gerst sekur umsaknæman og ólögmætan verknað þar sem hann hafi ekki enn, þrátt fyrir úrskurðúrskurðarnefndar lögmanna og áskoranir aðalstefnanda, skilað aðalstefnandaofteknum fjármunum. Þá telur aðalstefnandi að gagnstefnandi hafi bakað séralmennt fjártjón með því að gera ekki upp við sig með réttum hætti þá fjármunisem hann tók við fyrir hönd aðalstefnanda og sem gagnstefnanda hafi réttilegaborið að greiða honum. Þá sé það deginum ljósara að gagnstefnandi hafi ekkihaft vilja til að skila peningunum til aðalstefnanda og bæta fyrir hátternisitt og hafi í raun kastað eign sinni á fjármunina. Aðalstefnandistyður kröfur sínar við reglur skaðabótaréttar utan samninga, aðallegasakarregluna og almennu skaðabótaregluna. Sönnun um saknæmi og ásetninggagnstefnanda byggir aðalstefnandi á almennum reglum um sönnun íeinkamálaréttarfari, meðal annars á ákvæði VI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, þar sem það eigi við, og eðli máls. Þá vísar aðalstefnanditil almennra reglna samninga- og kröfuréttar og lögmannalaga. Aðalstefnandikveður kröfur sínar um vexti, dráttarvexti og vaxtavexti styðjast við 3. mgr.5. gr., 1. mgr. 8. gr., 9. gr. og 1. mgr. 12. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Aðalstefnandi styður kröfu sína um málskostnað við129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er vísaðtil reglna einkamálalaga nr. 91/1991 að öðru leyti þar sem það eigi við.2. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í aðalsök Gagnstefnandireisir sýknukröfu sína í aðalsök í fyrsta lagi á því að krafa aðalstefnanda séekki skaðabótakrafa. Í stefnu sé einungis byggt á þeirri málsástæðu aðaðalstefnandi hafði orðið fyrir tjóni af völdum gagnstefnanda. Í stefnu sévísað til saknæmisreglunnar án frekari rökstuðnings fyrir því hverniggagnstefnandi eigi að hafa valdið tjóni og hvert tjónið sé. Því sé alfariðmótmælt að gagnstefnandi hafi valdið aðalstefnanda tjóni enda ekkert í málsatvikalýsinguné málsástæðum sem styðji kröfugerð aðalstefnanda. Þá sé ekkert samræmi ímálsástæðum og kröfugerð og því beri að sýkna gagnstefnanda af öllum kröfumaðalstefnanda. Íöðru lagi krefst gagnstefnandi sýknu á grundvelli aðildarskorts. Kr. St. lögmannsstofa,sem sé í eigu nokkurra lögmanna, hafi annast málarekstur fyrir aðalstefnanda enekki gagnstefnandi einn. Lögmannsstofan Kr. St. hafi innheimt greiðslur ogtekið á móti þeim, bæði frá KMPG og skiptastjóra Vinnulyftna ehf., og séð umráðstöfun fjárins. Reikningar séu útgefnir af Kr. St. lögmannsstofu ehf. oghafi allir eigendur hennar unnið að málum aðalstefnanda, þ.e. auk gagnstefnandaþeir Stefán, Páll og Jón Bjarni Kristjánssynir. Hafi Kristján og Páll unniðmest að innheimtu á kaupsamningsgreiðslu á fyrri stigum, gerð stefnu,kyrrsetningu, fjárnámi og samskiptum við skiptastjóra, sem reikningur nr. 1721hafi verið gerður fyrir. Jón Bjarni hafi flutt mál aðalstefnanda fyrirhéraðsdómi og Stefán hafi flutt mál aðalstefnanda fyrir Hæstarétti. Aðalstefnandihafi verið viðstaddur umrædd réttarhöld. Jón Bjarni hafi móttekið greiðslu ográðstafað henni til lækkunar á reikningsskuld aðalstefnanda við Kr. St.lögmannsstofu. Því hafi lögmannstofan borið ábyrgð á uppgjöri, en ekki aðeinsgagnstefnandi. Máli þessu sé hins vegar einungis beint að honum, en hann beriekki persónulega ábyrgð á rekstri lögmannstofunnar. Því beri að sýkna vegnaaðildarskorts. Þábyggir gagnstefnandi á því að endurgjald fyrir störf hans hafi verið eðlileg ogmeð fullri vitund og samþykki aðalstefnanda. Mikil vinna hafi verið lögð íendurheimtu eftirstöðva kaupverðs áður en Vinnulyftur ehf. hafi farið í þrot.Mikil samskipti hafi verið við LEX lögmannsstofu á árunum 2008 og 2009 sem hafigætt hagsmuna Vinnulyftna ehf. Í framhaldinu hafi meðal annars verið höfðuð tvöinnheimtumál og kyrrsetningarmál, farið í fjárnám, farið fram á nauðungarsöluvegna lausafjármuna o.fl., áður en kröfulýsingar hafi verið gerðar. Síðan hafikröfum verið lýst í búið, auk samskipta og eftirreksturs gagnvart skiptastjóra.Þá hafi verið innt af hendi ýmis önnur vinna við mat og tryggingar áréttarstöðu stefnanda. Hafa beri í huga að hluti af kostnaði byggi á dæmdumkröfum fyrir þrotið þar sem málskostnaður hafi í tveimur málum verið dæmdursamtals að fjárhæð 1.045.000 kr. Gagnstefnandivísar til þess að aðalstefnandi hafi stefnt KPMG endurskoðun vegna vanræksluvið sölu á Vinnulyftum ehf. og gert meðal annars kröfu um bætur vegnalögfræðikostnaðar sem hann hafi þurft að stofna til vegna vanrækslu KPMG. Ímáli Hæstaréttar nr. 302/2012 hafi aðalstefnandi komið sjálfur fyrir dóm ogverið viðstaddur aðalmeðferð, bæði í héraði og Hæstarétti. Aðalstefnandi hafiþví verið vel meðvitaður um kröfu sína um kostnað sem hann hafi krafið KMPG umí málinu, auk þess sem hann hafi setið skiptafundi þar sem kröfur hans, meðalannars um kostnað, hafi verið til umræðu. Hæstiréttur hafi viðurkenntbótakröfuna að hluta en talið að ekki hafi verið hægt að taka afstöðu til hlutakröfunnar sem hafi verið reistur á kostnaði sem ekki hefði verið greiddur afhálfu aðalstefnanda. Því hafi aðalstefnandi ekki getað sýnt fram á tjón sitt.Reikningur hafi verið gefinn út fyrir kröfunni 14. apríl 2014, þar sem aðilarhafi gert samkomulag um að málskostnaður yrði greiddur við lok málsins. Lítiaðalstefnandi nú svo á að honum beri ekki að greiða þá þóknun, sem krafa hafiverið gerð um í hæstaréttarmálinu, telur gagnstefnandi að vart verði litið framhjá því að hann hafi ætlað að auðgast með ólögmætum hætti á kostnað KPMG. Gagnstefnandimótmælir því að aðalstefnandi hafi þegar greitt inn á kröfuna 3.500.000 krónur.Á uppgjörsblaði vegna reiknings komi fram allar innborganir og hvernig þeimhafi verið ráðstafað. Innborgun2. apríl 2008 sé greiðsla vegna vinnu fyrir Vinnulyftur ehf. en ekki fyrirEyvind enda málsrekstur vegna þessa máls ekki hafinn á þeim tíma. Tékkiað fjárhæð 1.000.000 króna, sem hafi verið innleystur af gagnstefnanda 3. maí2010, hafi verið vegna uppgjörs á öðru máli, Heiðarverks, en hluti af þeirrigreiðslu, eða 499.902 kr., hafi verið lagður inn á reikning gagnstefnanda vegnavinnu við það mál og sé þessu máli óviðkomandi. Greiðsla22. febrúar 2013 að fjárhæð 500.000 krónur hafi verið tekin með í uppgjörið ogverið bókfærð 19. júní 2013. Aðalstefnandihaldi því fram að hann hafi innt af hendi 500.000 krónur í reiðufé, 19. júní2013, og vísi til uppgjörsblaðs með reikningi gagnstefnanda. Gagnstefnandikveður engar greiðslur hafa verið inntar af hendi með reiðufé en sú dagsetningsem nefnd sé, 19. júní, sé til komin vegna þess að þá sé greiðslan, sem getiðsé að framan, bókuð í viðskiptamannabókhald gagnstefnanda. Fullyrðingar um aðþað eigi eftir að gefa út kvittun fyrir umræddri fjárhæð eigi því ekki við neinrök að styðjast. Beri aðalstefnandi sönnunarbyrði fyrir því að umrædd fjárhæðhafi verið innt af hendi af hans hálfu. Gagnstefnanditekur fram að greiðslur 13. júlí og 5. september 2013 hafi verið teknar með íheildaruppgjöri. Gagnstefnanditelur að aðalstefnandi hafi ekki gert upp að fullu vinnuframlag semgagnstefnandi hafi innt af hendi, eins og áður hafi verið lýst, þrátt fyrirúrskurð úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands frá 10. október 2014. Hafigagnstefnandi tekið ákvörðun um að fá þeim úrskurði hnekkt fyrir dómi og fáviðurkenningu á framangreindri kröfu vegna vinnuframlags fyrir aðalstefnanda. Gagnstefnandivísar til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og meginreglna kröfuréttar.Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 1. mgr. 130.gr. laganr. 91/1991.3.Málsástæður og lagarökgagnstefnanda í gagnsök Gagnstefnandiáréttar að úrskurðarnefnd Lögmannafélags Íslands í máli nr. 6/2014 hafi komistað þeirri niðurstöðu að samkomulag hafi verið gert milli aðila um þóknun vegnamáls Hæstaréttar nr. 302/2013, en það endurgjald telji nefndin að hafi veriðeðlilegt. Hins vegar hafi þóknun vegna annarra starfa gagnstefnanda í þáguaðalstefnanda verið ákvörðuð 850.000 krónur og þeirri niðurstöðu vilji gagnstefnandihnekkja. Gagnstefnandibendir á að hann og aðrir lögmenn á lögmannsstofu Kr. St. lögmannsstofu ehf.hafi unnið ýmis lögfræðistörf fyrir aðalstefnanda persónulega og fyrir fyrrumfélag hans Vinnulyftur ehf. Þegar aðalstefnandi hafi selt Vinnulyftur ehf. hafigagnstefnandi aðstoðað aðalstefnanda við að innheimta söluandvirðið.Gagnstefnandi hafi fylgt því eftir með innheimtubréfum og málsókn sem hafiendað með árituðum stefnum. Krafist hafi verið kyrrsetningar eigna hjáVinnulyftum ehf. til tryggingar á samningsgreiðslum sem hafi verið hafnað hjásýslumanninum í Hafnarfirði. Því máli hafi síðan verið fylgt eftir með kæru tilHéraðsdóms Reykjaness 29. maí 2009. Málið hafi verið flutt munnlega og kveðinnupp úrskurður og var niðurstaða sýslumanns staðfest. Í kjölfarið hafigagnstefnandi átt í ýmsum samskiptum við eigendur Vinnulyfta ehf. þar sem reynthafi verið að ná samkomulagi vegna sölunnar en án árangurs. Gagnstefnandi hafigert eignakönnun og í framhaldinu hafi verið gert fjárnám í lausafjármunum og síðanlögð fram nauðungarsölubeiðni á þeim eignum 3. febrúar 2010. Íapríl 2010 hafi eigendur Vinnulyfta ehf. lýst félagið gjaldþrota. Gagnstefnandikveðst hafa lýst kröfum í þrotabúið til innheimtu ógreidds söluverðs áfélaginu. Fjórum kröfum hafi verið lýst og í framhaldi af því hafi veriðnauðsynlegt að viðhafa mikla hagsmunagæslu og aðhald á skiptastjóra búsins.Mikil samskipti hafi verið við skiptastjóra við að gæta hagsmuna við ráðstöfuneigna búsins svo og að þrýsta á að höfða riftunarmál á hendur fyrri eigendumtil að tryggja hagsmuni aðalstefnanda. Þá hafi gagnstefnanda verið falið aðundirbúa og gefa út áfrýjunarstefnu í einu slíku máli sem þrotabúið hafi höfðaðá hendur fyrrum eigendum sem hafi tapast að hluta. Þegar á reyndi hafiaðalstefnandi ekki viljað leggja út útlagðan kostnað vegna málsins og hafi þaðþví ekki verið þingfest. Gagnstefnandikveður þóknun vegna framangreindra innheimtustarfa og hagsmunagæslu fyriraðalstefnanda vera reista á gjaldskrá Kr.St. lögmannsstofu ehf., og taki húnmið af þeim ýtrustu kröfum sem gerðar hafi verið í þrotabúið og samþykktar hafiverið af skiptastjóra. Þóknun fyrir kröfurnar sé sundurliðuð í kröfulýsingumsem byggist á gjaldskrá gagnstefnanda, dæmdum málskostnaði og útlögðum kostnaðifyrir kröfulýsingu B og C. Fyrirkröfulýsingu merkt A 3.653.577kr. Fyrirkröfulýsingu merkt B 580.047kr. Fyrirkröfulýsingu merkt C 637.947kr. Fyrirkröfulýsingu merkt D 3.200.000kr. Vextirfrá 15. júní 2010 til 17. desember 2013 3.343.620kr. 11.415.191kr. Önnurvinna, s.s. samskipi, upplýsingagjöf, ráðgjöf o.fl. 2.781.794 kr. Samtals 14.196.985kr. Reikningurlögmannsstofunnar vegna vinnu gagnstefnanda og annarra lögmannalögmannsstofunnar Kr. St. ehf. á hendur aðalstefnanda vegna innheimtustarfahafi verið gefinn út 14. apríl 2014 og verið samtals að fjárhæð 14.196.985 krónur. Gagnstefnandibyggir á því að aðalstefnanda hafi verið fullkunnugt um skuld sína viðgagnstefnanda og að hún væri byggð á gjaldskrá hans. Forsendur fyrirniðurstöðum úrskurðar lögmannafélagsins um að gjaldskrá gagnstefnanda hafi ekkiverið kynnt aðalstefnanda og að honum hafi ekki verið kunnugt um gjaldtökugagnstefnanda vegna starfa hans við innheimtuna fái því ekki staðist. Gagnstefnandimótmælir niðurstöðum úrskurðarnefndar Lögmannafélagsins í máli nr. 6/2014, umað sanngjarnt sé að byggja þóknun vegna innheimtustarfa gagnstefnanda áður enfarið var í dómsmál á hendur KMPG, á þeim tíma sem ætla megi að nauðsynlegthafi verið að verja til hennar. Gagnstefnandi byggði reikning sinn á gjaldskrásinni en ekki á tímaskýrslum enda hefðu tímagjöld annars verið innheimtjafnóðum. Gagnstefnandi lagði þó fram yfirlit fyrir úrskurðarnefndina yfir þátíma sem hafi farið í innheimtustörfin á tímabilinu frá apríl 2008 til júlí2011 og málsgögn því til stuðnings. Þar komi fram að 190 tímar hafi farið íinnheimtustörf fyrir aðalstefnanda. Úrskurðarnefndin geri engar efnislegarathugasemdir við þá tímaskýrslu aðrar en þær að tímarnir séu ríflega áætlaðir.Úrskurðarnefndin meti umfang starfans heildstætt og telji að 850.000 krónur séhæfilegt endurgjald fyrir innheimtustörfin, sem hafi tekið yfir þrjú ár. Enginnrökstuðningur sé fyrir þeirri niðurstöðu, hvorki fyrir tímagjaldi né fjöldaþeirra tíma sem unnir hafi verið eða með mati á hagsmunagæslu samkvæmtgjaldskrá, og því verði ekki á honum byggt. Úrskurðarnefndin byggi á því aðekkert hafi fengist úr þrotabúinu, sem sé ekki rétt. Greiðslur úr þrotabúinuhafi numið 2.794.220 krónum. Úrskurðarnefndin telur sér fært að meta heildstættþriggja til fjögurra ára starf vegna innheimtunnar og mikillar viðverugagnstefnanda á skrifstofu aðalstefnanda án nokkurs frekari rökstuðnings. Tiláréttingar því hve þessi niðurstaða sé langt frá raunveruleikanum, hafimálskostnaður verið dæmdur í tveimur málum árið 2009, 2 x 522.500 kr., og hlutibótakröfunnar hafi verið viðurkenndur í Hæstarétti. Þá hafi ekki verið tekiðtillit til málskostnaðar vegna ágreiningsmáls um kyrrsetningu, sem kveðinn hafiverið upp í Héraðsdómi Reykjaness, en þar hafi aðalstefnandi verið dæmdur tilgreiðslu málskostnaðar að fjárhæð 220.000 kr., vinnu við fjárnám,nauðungarsölubeiðni o.fl. Þá liggi fyrir að margvísleg önnur hagsmunagæsla hafiátt sér stað og gerð hafi verið krafa um hana í bótamáli á hendur KPMG.Niðurstaða nefndarinnar sé órökstudd og beinlínis í andstöðu við kröfugerðaðalstefnanda í máli Hæstaréttar nr. 302/2013 og niðurstöðu réttarins. Því beriað ógilda þennan hluta úrskurðarins. Gagnstefnandikveðst styðja kröfur sínar í gagnsök við meginreglu kröfuréttar, stjórnsýslulögnr. 37/1993, 28. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn og lög um meðferð einkamálanr. 91/1991.4.Málsástæður og lagarökaðalstefnanda í gagnsök Aðalstefnanditelur að gagnsökin sé höfðuð af þarfalausu og valdi óþörfum drætti á framgangimálsins í aðalsök. Gagnstefnandi og umboðsmaður hans hafi í gagnsökinni haft íframmi rangar staðhæfingar og mótbárur. Sé fjallað um slíkt athæfi í 1. og 2.mgr. 135. gr., sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogvísar aðalstefnandi til þessara ákvæða. Aðalstefnandi mótmælir ýmsumstaðhæfingum í gagnstefnu. Þannig mótmælir hann því að gagnstefnandi og aðrirlögmenn á lögfræðistofu hans hafi unnið ýmis lögfræðistörf fyrir aðalstefnandaog fyrirtæki hans, önnur en þau er lutu að sölu aðalstefnanda á félögunumVinnulyftum ehf. og Smiðsbúð ehf., fyrir utan innheimtu á víxilmáli, en fyrirþað hafi gagnstefnanda verið greitt að fullu fyrir alllöngu. Aldrei hafi veriðáskilin greiðsla úr hendi aðalstefnanda fyrir þau störf enda hafi skuldarinngreitt fulla innheimtuþóknun. Hins vegar hafi gagnstefnandi aldrei skilaðáunnum dráttarvöxtum til aðalstefnanda, aðeins höfuðstól kröfunnar. Íþessu sambandi tekur aðalstefnandi fram að kröfu hans um formlega skilagreinhafi aldrei verið sinnt af hálfu gagnstefnanda. Einnig telur aðalstefnandi sighafa spurt gagnstefnanda eitt sinn, á fundi með honum vegna málsins um söluna áVinnulyftum ehf., hvernig staða hans væri ef til skilnaðar hans og eiginkonuhans kæmi. Sérstakur reikningur hafi aldrei verið gerður né krafa um greiðslukomið fram vegna þessa af hálfu gagnstefnanda sjálfs né annarra á lögmannsstofuhans. Aðalstefnandi telur allar staðhæfingar um skuldir við gagnstefnanda vegnavinnu hans rangar, villandi og ósannar. Enda sé ekkert í málatilbúnaðigagnstefnanda sem sýni eða sanni fyrrgreindar skuldir aðalstefnanda. Aðalstefnandimótmælir því einnig að gagnstefnandi og lögmenn á lögfræðiskrifstofu hans hafihaft mikla „hagsmunagæslu og aðhald“ vegna starfa skiptastjóra að búiVinnulyfta ehf. og að samskipti þeirra hafi verið mikil við hann. Aðalstefnanditelur þessar staðhæfingar gagnstefnanda rangar, villandi og ósannar. Hið réttasé að störf gagnstefnanda er lúti að þessu hafi verið harla léttvæg, samanberþað sem komi fram í gögnum sem aðalstefnandi hafi lagt fram í aðalsök ogúrskurðarnefnd Lögmannafélags Íslands bendi á í úrskurði sínum. Aðalstefnandimótmælir því jafnframt að hann hafi hafnað því að leggja út fyrir kostnaði ímálarekstrinum vegna Vinnulyfta ehf. Slíkt sé rangt og ósatt. Staðreyndin sé súað aðalstefnandi hafi greitt fyrir fram umtalsverðar fjárhæðir inn á reksturmálanna og meðal annars allan útlagðan kostnað vegna reksturs þeirra. Aðalstefnandimótmælir því að honum hafi verið kynnt sérstaklega gjaldskrá gagnstefnanda ogað öll störf fyrir hann hafi átt að byggjast á slíkri gjaldskrá. Slíkt sé rangtog ósatt og slík staðhæfing sé ekki studd neinum gögnum. Aðalstefnandikannast heldur ekki við að skiptastjóri hafi falið gagnstefnanda að vinnatiltekið verk fyrir þrotabúið, eins og að gefa út áfrýjunarstefnu. Hafi svoverið geti slík vinna ekki talist á ábyrgð aðalstefnanda. Aðalstefnanditelur gagnstefnanda hafa miklað störf sín stórlega varðandi aðdragandann aðinnheimtu krafna á hendur KPMG ehf. o.fl. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið súað 4.000.000 króna væri hæfilegur málskostnaður fyrir málaferlin, bæði fyrirhéraði og í Hæstarétti. Hafi þessi niðurstaða Hæstaréttar meðal annars veriðbyggð á mati á störfum gagnstefnanda á fyrri stigum innheimtutilrauna hans áhendur Vinnulyftum ehf. Aðalstefnandi telur að gagnstefnandi hafi áskilið sérgífurlega háar fjárhæðir vegna starfa sinna í innheimtumálum aðalstefnanda gegnVinnulyftum ehf., langt umfram það sem sé eðlilegt og sanngjarnt megi teljastog samrýmist góðum og gegnum lögmannsháttum. Slíkt sé í raun einnig matHæstaréttar þegar rétturinn hafi ákvarðað málflutningsþóknunina. Aðalstefnandimótmælir því að hann hafi verið „vel inni í allri kröfugerð“ í málum sínum hjágagnstefnanda. Telur hann slíkt ekki hafa verið fyrir hendi umfram það semeðlilegt megi teljast. Aðalstefnandi hafi verið kallaður til af gagnstefnandatil að gefa aðilaskýrslu í máli sínu fyrir héraði og hafi gagnstefnandi einnigfengið hann til þess að mæta við flutning málsins í Hæstarétti. Þetta séhefðbundin tilhögun í málarekstri og ætti ekki að nota sem málsástæðu til þessað villa um og reyna að réttlæta allt of háa málskostnaðarkröfur. Aðalstefnanditelur að það sem gagnstefnandi og umboðsmaður hans gefi í skyn með ummælum þessefnis, að aðalstefnandi hafi ætlað, með tiltekinni kröfugerð, að auðgast ákostnað KPMG ehf. o.fl. í ákveðnu tilviki, sé með eindæmum meiðandi ogósæmandi. Byggir krafa aðalstefnanda um réttlætingu réttarfarssektar úr hendigagnstefnanda og umboðsmanns hans meðal annars á þessari yfirlýsingu.Gagnstefnandi hafi sjálfur ákvarðað allar kröfugerðir í þessum innheimtumálumog ráðið för. Aðalstefnandiáréttar að byggja eigi þóknun til handa gagnstefnanda á úrskurðarorði í síðarihluta úrskurðar úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands og því eigi að sýknahann af kröfum gagnstefnanda og staðfesta niðurstöðu nefndarinnar, hvað þettavarði. Niðurstaða nefndarinnar sé sanngjörn og taki hún mið af umfangiinnheimtunnar áður en málið gegn KPMG ehf. o.fl. hafi verið höfðað.Aðalstefnandi telur rétt að tengja þessa ákvörðun einnig við dóm Hæstaréttar um4.000.000 króna málskostnað og að túlka megi dóminn þannig að í raun sé súfjárhæð nægjanleg til handa gagnstefnanda fyrir störf hans í þáguaðalstefnanda. Hæstiréttur hafi í raun tekið fullt tillit til starfagagnstefnanda vegna uppbyggingar og aðdraganda málsins gegn KPMG o.fl. í dómisínum, með ákvörðun fjárhæðarinnar. Aðalstefnandi tekur fram að lítill semenginn fjárhagslegur ávinningur hafi orðið af upphaflegum störfum gagnstefnandaí innheimtutilraunum hans á hendur Vinnulyftum ehf., ef frá er talinnmálareksturinn, sem síðar hafi orðið á hendur KPMG ehf. o.fl. Aðalstefnanditelur að sú úthlutun fjár, sem að lokum hafi komið úr þrotabúi Vinnulyfta ehf.og hafi síðan átt að ganga til aðalstefnanda, eigi ekki að hafa áhrif á kröfurgagnstefnanda til þóknunar og sé með öllu siðlaust af hálfu gagnstefnanda aðhafa krafist hennar af skiptastjóra og síðan neitað að skila henni tilaðalstefnanda þrátt fyrir að störfum hans hafi verið lokið talsvert áður en tilúthlutunar hafi komið og aðrir lögmenn verið komnir að málinu, samkvæmt umboðiaðalstefnanda. Aðalstefnandiítrekar allar fyrri mótbárur sínar og mótmæli gegn gjaldtöku gagnstefnanda ástörfum sínum fyrir aðalstefnanda. Þá mótmælir aðalstefnandi sérstaklegaáskilnaði gagnstefnanda um þóknun í fjórum kröfulýsingum, sem lýst hafi verið íþrotabú Vinnulyfta ehf. Þær séu nánast allar „copy/paste“ útfærslur sem hæglegahefði mátt gera allar saman á innan við klukkustund. Aðalstefnandistyður kröfur sínar í gagnsök við meginreglur réttarfars svo og reglurskaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga, sakarreglunni. Einnig er af hálfuaðalstefnanda vísað til laga nr. 77/1998 um lögmenn, vaxtalaga nr. 38/2001, svoog til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV Afmálatilbúnað aðalstefnanda verður ráðið að hann reisi kröfu sína gegngagnstefnanda á því að sá síðarnefndi hafi af ásetningi og með saknæmum ogólögmætum hætti haldið eftir fjármunum, sem hann hafi móttekið fyrir höndaðalstefnanda í krafti umboðs síns. Ljóst er af málatilbúnaði aðalstefnanda aðhann telur sig hafa orðið fyrir fjártjóni af þessum sökum. Að teknu tilliti tilniðurstöðu úrskurðarnefndar lögmanna 10. október 2014 um hæfilega þóknun vegnavinnu gagnstefnanda í þágu aðalstefnanda byggir hann á því að af þeim28.021.535 krónum sem gagnstefndi hélt eftir af 168.021.535 króna greiðslu, semlögð var inn á reiknings lögmannstofu gagnstefnanda í kjölfar dóms HæstaréttarÍslands 7. nóvember 2013, hafi a.m.k. 11.016.258 krónum verið haldið eftir meðólögmætum hætti. Að teknu tilliti til þess sem að framan er rakið verður aðhafna því sem gagnstefnandi heldur fram, að ekki sé útskýrt nægjanlega í stefnuhvernig gagnstefnandi eigi að hafa valdið aðalstefnanda tjóni og í hverju tjónhans felist. Þá fær dómurinn ekki séð að samræmi skorti milli málsástæðnaaðalstefnanda og kröfugerðar hans í stefnu. Sýknukrafagagnstefnanda byggist meðal annars á því að kröfum aðalstefnanda sé ranglegabeint að gagnstefnanda, Kristjáni Stefánssyni, persónulega í stað þess að höfðamálið gegn lögmannsstofu hans, Kr. St. lögmönnum ehf. Meðal gagna málsins eryfirlýsing aðalstefnanda, dagsett 2. apríl 2008, þar sem fram kemur aðaðalstefnandi feli gagnstefnanda: „að innheimta hjá FS21 ehf. og/eða eigendumfélagsins persónulega, skuld vegna kaupa félagsins á hlutafé í Vinnulyftum ehf.og Smiðsbúð 12 ehf., samkvæmt kaupsamningi 10. júlí 2007“. Í niðurlagiyfirlýsingarinnar segir enn fremur: „Kristján Stefánsson, hrl. skal innheimtakröfuna með málsókn, ef því er að skipta.“ Eins undirritaði gagnstefnandi ásamtaðalstefnanda samkomulag um lögmannsþóknun 11. júlí 2011 vegna reksturs á máligegn KPMG hf. og fleirum án þess að þar kæmi fram samningurinn væri gerður viðKr. St. lögmannstofu ehf. Afgögnum málsins og framburði þeirra Páls og Jóns Bjarna Kristjánssona fyrir dómier þó ljóst að aðrir eigendur á lögmannsstofu gagnstefnanda eða fulltrúar semþar starfa, hafi auk gagnstefnanda unnið í málum fyrir aðalstefnanda, meðalannars við innheimtu á fyrrgreindri skuld. Hins vegar er ótvírætt aðgagnstefnandi hafi, sem lögmaður aðalstefnanda, borið skyldur sem slíkurgagnvart aðalstefnanda. Verður því ekki fallist á það með gagnstefnanda að hanngeti ekki borið skaðabótaábyrgð á þeim störfum sem hann tók að sér fyriraðalstefnanda, þar á meðal í tengslum við endurgjald fyrir þá vinnu og skil áþeim fjármunum sem aðalstefnandi fengi í sinn hlut. Þykir því ekki skipta málivið úrlausn þessa máls þótt aðalstefnandi hafi kosið að beina kröfum sínum aðgagnstefnanda en ekki lögmannsstofu hans. Þegarhefur verið rakið að aðalstefnandi hafi fengið 140.000.000 króna í hendur afþeim 168.021.535 krónum sem greiddar voru inn á reikning lögmannsstofugagnstefnanda í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands 7. nóvember 2013. Af hálfugagnstefnanda var því haldið eftir 28.021.535 krónum af þessari greiðslu upp íþóknun. Af hálfu gagnstefnanda er viðurkennt að aðalstefnandi hafi greitt inn áverkið samtals 1.500.000 krónur. Reikningur lögmannsstofunnar nr. 1638 aðfjárhæð 19.438.527 krónur með virðisaukaskatti, vegna meðferðar áskaðabótamálinu er lauk með framangreindum hæstaréttardómi, virðist hafa veriðgreiddur að fullu með því fé sem lögmannsstofan hélt eftir sem ogframangreindum innborgunum aðalstefnanda. Reikningur nr. 1721 að fjárhæð14.196.985 krónur með virðisaukaskatti, vegna innheimtu á söluverðiframangreindra einkahlutafélaga, virðist einnig að stórum hluta hafa veriðgreiddur með þeim fjármunum sem haldið var eftir, eða sem nemur 10.083.008krónum. Þá verður að ganga út frá því að þeim fjármunum, sem aðalstefnanda varúthlutað úr þrotabúi Vinnulyfta ehf. og greiddir voru inn á reikninglögmannsstofu gagnstefnanda, 2.794.220 krónur, hafi einnig verið ráðstafað tilgreiðslu reikningsins. Afhálfu aðalstefnanda er því haldið fram að gagnstefnandi eigi ekki tilkall tilhærri þóknunar fyrir þá vinnu, sem reikningur nr. 1721 lýtur að, en sem nemur850.000 krónum ásamt virðisaukaskatti, samtals 1.066.750 krónum. Því hafigagnstefnandi einungis getað áskilið sér samtals 20.505.277 krónur í endurgjaldvegna vinnu við innheimtu söluverðsins og við skaðabótamálið. Þá helduraðalstefnandi því fram að hann hafi greitt 3.500.000 krónur inn á vinnu vegnaþessara tveggja mála, en ekki einungis 1.500.000 krónur, eins og gagnstefnandihaldi fram. Lýtur ágreiningur málsins að þessum tveimur atriðum, annars vegarréttmæti endurgjaldsins, sem gagnstefnandi hefur áskilið sér fyrir vinnu viðinnheimtuna, og hins vegar hvað aðalstefnandi hefur þegar innt af hendi fyrirvinnu við þessi tvö mál. Samkvæmt1. mgr. 24. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998 er lögmanni rétt að áskilja sérhæfilegt endurgjald fyrir störf sín og skal umbjóðanda hans, eftir því sem unnter, gert ljóst hvert það gæti orðið í heild sinni. Þar á meðal getur lögmaðuráskilið sér hluta af þeirri fjárhæð sem umbjóðandi fær greidda í máli, svo oghærra endurgjald ef mál vinnst en ef það tapast. Þá bindur loforð um ósanngjarntendurgjald fyrir starf lögmanns ekki umbjóðanda hans, sbr. 2. mgr. 24. gr.laganna. Um endurgjald til lögmanna sem þeim er heimilt að áskilja umbjóðendumsínum úr hendi skuldara vegna kostnaðar við löginnheimtu á peningakröfu ersíðan fjallað í 3. mgr. 24. gr. laganna, sbr. lög nr. 60/2010. Er ráðherra þarveitt heimild til þess að gefa út leiðbeiningar um það efni að fenginni umsögnLögmannafélags Íslands, sbr. auglýsingu nr. 450/2013. Komiupp ágreiningur milli lögmanns og umbjóðanda hans um rétt til endurgjalds fyrirlögmannsstörf eða fjárhæð þess getur annar aðila, eða þeir báðir, lagt máliðfyrir úrskurðarnefnd lögmanna, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 77/1998. Þegarslíku máli er lokið er aðila heimilt að leita fyrir dómi ógildingar á úrskurðinefndarinnar eða sátt sem gerð hefur verið fyrir henni eða leita þannigbreytingar á niðurstöðu sem þar hefur fengist, eins og segir í 5. mgr. 28. gr.laganna. Einsog rakið hefur verið leitaði aðalstefnandi eftir úrskurði úrskurðarnefndarlögmanna um ágreining aðila um rétt gagnstefnanda til endurgjalds fyrir þaulögmannsstörf sem um ræðir. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að áskilinþóknun vegna reksturs skaðabótamálsins gegn KPMG o.fl., 19.438.527 krónur,teldist hæfilegt endurgjald í skilningi 24. gr. laga nr. 77/1998. Hins vegarværi hæfilegt endurgjald vegna innheimtustarfa í þágu aðalstefnanda 850.000krónur. Gagnsökin í máli þessu er höfðuð á grundvelli fyrrgreindrar 5. mgr. 28.gr. laga nr. 77/1998 í því skyni að fá niðurstöðu úrskurðarnefndar um hæfilegtendurgjald fyrir innheimtustörfin fellda úr gildi. Íyfirlýsingu aðalstefnanda frá 2. apríl 2007, þar sem hann fól gagnstefnanda aðinnheimta eftirstöðvar á söluverði einkahlutafélaganna hjá FS21 ehf., er í enguvikið að þóknun fyrir innheimtustörfin. Gagnstefnandihefur rökstutt umrædda innheimtuþóknun með því að vísa til gjaldskrárlögmannstofunnar Kr. St. lögmannsstofu ehf. og í því sambandi lagt fram skjalsem ber með sér að vera gjaldskrá lögmannsstofunnar sem gerð hafi verið í apríl2013. Þar er í 2. gr. fjallað um grunngjald innheimtuþóknunar, sem skal vera6.481 króna, en við þá fjárhæð bætist ákveðið hlutfall af samanlagðri fjárhæðhöfuðstóls og vaxta kröfunnar og fer hlutfallið lækkandi eftir því semfjárhæðin hækkar. Í ákvæðinu segir að skuldareigandi „ábyrgist greiðsluinnheimtulaunanna“. Útilokaðer að aðalstefnanda hafi verið kynnt umrædd gjaldskrá áður en innheimta áeftirstöðvum söluverðsins hófst í apríl 2008, enda var hún sett fimm árumsíðar. Ekkert er heldur fram komið til stuðnings því að gagnstefnandi hafi íupphafi innheimtunnar eða meðan á henni stóð áskilið sér þóknun byggða áheildarhagsmunum við innheimtuna er geti rennt stoðum undir ríflega ellefumilljóna króna endurgjald fyrir þá vinnu. Því er ósannað að samið hafi veriðmeð þeim hætti milli aðila. Þá hafa ekki verið færðar sönnur á að aðalstefnandahafi á annan hátt verið gert ljóst hvert endurgjaldið gæti orðið eða að hanngæti orðið ábyrgur fyrir greiðslu þess innheimtukostnaðar sem krafist yrði úrhendi skuldara. Afþessu leiðir að engu skiptir fyrir úrlausn málsins þótt aðalstefnanda eigi aðhafa verið ljóst að í fjórum kröfulýsingum í þrotabú Vinnulyfta ehf. hafi meðalannars verið lýst kröfu um innheimtuþóknun annars vegar að fjárhæð 2.911.217krónur, auk 742.360 króna í virðisaukaskatt, vegna ógreidds skuldabréfs aðfjárhæð 90 milljónir króna, og hins vegar þóknunar að fjárhæð 3.200.000 krónurmeð virðisaukaskatti vegna eftirstöðva kaupsamningsins 11. júlí 2007 að fjárhæð105 milljónir króna. Ekki verður heldur talið skipta máli í þessu sambandi þóað aðalstefnanda hafi mátt vera ljóst að í tveimur öðrum kröfulýsingum íþrotabúið, sem reistar voru á árituðum stefnum frá 2. desember 2009 vegnavangreiddra vaxta af fyrrgreindu skuldabréfi, var í hvoru máli krafist 522.500króna vegna dæmds málskostnaðar auk ýmiss annars kostnaðar sem hlotist hefði afaðfararbeiðnum og kröfum um nauðungarsölu. Meðsömu röksemdum verður heldur ekki á það fallist að aðalstefnandi hafi samþykktað ábyrgjast greiðslu innheimtuþóknunar sem krafist var samkvæmt framansögðu þóað af hans hálfu hafi verið byggt á því við höfðun skaðabótamálsins gegn KPMGo.fl. að tjón hans væri meðal annars reist á þessum liðum í kröfulýsingunum.Raunar hefur ekkert verið lagt fram í málinu sem gefur til kynna aðgagnstefnandi hafi við innheimtuna áskilið sér einhverja innheimtuþóknun úrhendi aðalstefnanda, t.d. á grunni útseldrar vinnu eða innheimtuárangurs. Berað árétta í þessu sambandi skyldu lögmanns samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr.77/1998 að gera skjólstæðingi sínum grein fyrir því hvert endurgjald hans „gætiorðið í heild sinni“, en orðalag þetta gefur til kynna að þessiupplýsingaskylda hvíli á lögmanni áður en vinna í þágu skjólstæðingsins hefst.Er það í andstöðu við þessi fyrirmæli ef lögmaður kynnir skjólstæðingi sínumfyrst eftir að innheimtutilraunum er lokið að þóknun lögmannsins sé reiknuð útsem hlutfall af umkrafinni fjárhæð og geri honum reikning sem tekur mið af því. Afframangreindu leiðir að endurgjald samkvæmt reikningi nr. 1721 að fjárhæð11.312.339 krónur án virðisaukaskatts vegna framangreindrar innheimtu erverulega umfram það sem gagnstefnanda var rétt að áskilja sér úr hendiaðalstefnanda fyrir þau innheimtustörf sem hann tók að sér í apríl 2008. Á hinnbóginn gat aðalstefnandi ekki litið svo á að gagnstefnandi ætti að bera allaáhættu af því að innheimta lögmannskostnaðar hjá skuldara bæri árangur. Í ljósiatvika verður að leggja heildstætt mat á hvert sé sanngjarnt endurgjald úrhendi aðalstefnanda fyrir þá vinnu. Er á það fallist að virða beri þaðgagnstefnanda til sakar að halda eftir verulega hærri fjárhæð af greiðslum íþágu aðalstefnanda en sem nemur þessu sanngjarna endurgjaldi. Ífyrrgreindum úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna kemur fram að við mat ásanngjarni þóknun vegna innheimtunnar verði öðru fremur að byggja á þeim tímasem ætla megi að nauðsynlegt hafi verið að verja til hennar. Þá er þar vísaðtil þess að taka verði tillit til þess að kröfum aðalstefnanda var af hálfugagnstefnanda fylgt eftir með kyrrsetningar-, aðfarar- og nauðungarsölumálum,auk þess sem gagnstefnandi gætti hagsmuna aðalstefnanda við gjaldþrotaskipti áVinnulyftum ehf. Þá kemur þar fram að hér verði einnig litið til þess að enginnárangur hafi orðið af þessari innheimtu. Þausjónarmið sem hér hafa verið rakin verða talin málefnaleg við mat á sanngjörnuendurgjaldi fyrir vinnu gagnstefnanda í þágu aðalstefnanda. Ekki er efni tilathugasemda við forsendur úrskurðarins að þessu leyti, nema að sá árangur varðaf innheimtu af hálfu gagnstefnanda að 2.794.220 krónum var úthlutað tilaðalstefnanda úr þrotabúi Vinnulyfta í apríl 2014. Eins og fram hefur komiðhefur öllum þessum fjármunum verið varið af hálfu gagnstefnanda til greiðsluhinnar umdeildu innheimtuþóknunar og breytir því engu um forsendurúrskurðarins. Íúrskurði úrskurðarnefndarinnar er vikið að því að tímaskráningar af hálfugagnstefnanda þyki í einstökum atriðum mjög ríflegar miðað við þá verkliði semum ræði og yrði skráningin ekki lögð til grundvallar eins og hún kæmi fyrir þóað af henni megi draga ályktanir um umfang verksins. Við þetta má bæta aðumrædd tímaskráning var ekki unnin samhliða vinnu við verkið, heldur er húnsamantekt lögmanns eftir að ágreiningur um þóknun reis milli aðila. Þegarumfang starfans var þannig metið heildstætt komst úrskurðarnefndin að þeirriniðurstöðu að 850.000 krónur auk virðisaukaskatts væri hæfilegt endurgjaldfyrir umrædd innheimtustörf. Sérstaklega er tekið fram að þá hafi verið tekiðtillit til vaxta af fjárhæðinni frá því krefja mátti um endurgjaldið tiluppkvaðningar úrskurðarins. Dómurinntelur ekkert fram komið í málinu sem hnekki þessari ályktunúrskurðarnefndarinnar í grundvallaratriðum að öðru leyti en því að fyrir liggurdómur Hæstaréttar Íslands frá 7. nóvember 2013 þar sem mat er lagt á tjónaðalstefnanda er hlaust af því að hann naut ekki trygginga fyrir kröfum sínum áhendur FS21 ehf. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að skaðabótaábyrgðtjónvalds taki til tjóns sem svari til þeirrar fjárhæðar sem aðalstefnandihefði með réttu lagi átt á fá greidda úr hendi FS21 ehf. 31. mars 2008 samkvæmtkaupsamningi þeirra. Er þar lagt til grundvallar að aðalstefnandi hafi orðiðfyrir tjóni sem nemur meðal annars þeim málskostnaði sem hann fékk ekkigreiddan samkvæmt tveimur árituðum stefnum, en hann nam samtals 1.045.000krónum, auk kostnaðar af beiðni um fjárnám og gjald í ríkissjóð vegnafjárnámsgerða, samtals að fjárhæð 53.245 krónur. Miðað við þessa niðurstöðuþykir ekki rétt að ákvarða gagnstefnanda lægra endurgjald fyririnnheimtustörfin en sem nemur 1.100.000 krónum og hefur þá ekki verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Með vísan til 5. mgr. 28. gr. laga nr. 77/1998verður niðurstöðu úrskurðarnefndar lögmanna breytt að því leyti. Kemurþá til athugunar hvort þær greiðslur sem aðalstefnandi lýsir í málsóknarskjölumséu fyrir vinnu við innheimtu á eftirstöðvum af söluverði einkahlutafélögannaog málareksturs til heimtu skaðabóta úr hendi KPMG o.fl. vegna þeirraviðskipta. Þær greiðslur sem eru umdeildar að þessu leyti eru í fyrsta lagi greiðslameð tékka að fjárhæð 500.000 krónur sem dagsettur er 1. apríl 2008.Gagnstefnandi framseldi tékkann í banka 2. maí 2008. Gagnstefnandi heldur þvífram að þessi greiðsla sé vegna vinnu fyrir Vinnulyftur ehf. en ekkiaðalstefnanda, enda hafi vinna ekki verið hafin við innheimtu á eftirstöðvumsöluverðsins. Aðalstefnandi kannast ekki við að hafa skuldað gagnstefnanda áþessum tíma endurgjald vegna vinnu fyrir Vinnulyftur ehf. Engin gögn liggjafyrir um þá skuld eða þá vinnu sem gagnstefnandi kveður liggja þar að baki.Gagnstefnandi undirritaði yfirlýsingu, sem er dagsett 2. apríl 2008, þar semhann fól gagnstefnanda að annast innheimtu söluverðsins á einkahlutafélögunum.Þykir nægjanlega fram komið að umrædd 500.000 króna greiðsla hafi veriðfyrirframgreiðsla inn á það verk. Íöðru lagi er deilt um 1.000.000 króna greiðslu sem aðalstefnandi innti af hendimeð tékka, dags. 3. maí 2010, sem gagnstefnandi framseldi í banka sama dag. Afhálfu gagnstefnanda er því haldið fram að þessi greiðsla hafi verið vegna uppgjörsá öðru máli sem í greinargerð hans í aðalsök er kallað Heiðarverk.Aðalstefnandi kannast ekki við að hafa verið í skuld við gagnstefnanda vegnaannars verks á þessum tíma en innheimtutilrauna á eftirstöðvum söluverðsins.Ekki hafa verið lögð fram viðhlítandi gögn til stuðnings fullyrðingumgagnstefnanda í þá veru. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi verður aðleggja til grundvallar að greiðslan hafi verið fyrir vinnu við framangreindainnheimtu. Í þriðja lagi er ágreiningur milli aðila umþað hvort aðalstefnandi hafi greitt 500.000 krónur með reiðufé 19. júní 2013.Því til stuðnings vísar aðalstefnandi til þess sem fram komi á ódagsettuuppgjöri milli aðila og yfirliti um sama efni, dags. 17. desember 2013, sem JónBjarni Kristjánsson hdl. tók saman, þar sem segi að aðalstefnandi hafi þennandag greitt 500.000 krónur inn á útlagðan kostnað. Af hálfu gagnstefnanda er þvímótmælt að greiðsla hafi verið innt af hendi í reiðufé þennan dag. Erdagsetningin á framangreindum skjölum skýrð með því að þá hafi greiðsla, semfram hafi farið 22. febrúar 2013, verið bókuð í viðskiptamannabókhaldilögmannsstofunnar. Aðalstefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að umræddgreiðsla hafi verið innt af hendi með reiðufé eins og hann heldur fram. Í þvíefni dugar ekki að vísa til þess sem fram kemur í framangreindu uppgjöri ogyfirliti sem gagnstefnandi hefur gefið tilteknar skýringar á. Því er ósannað aðumrædd fjárhæð hafi verið innt af hendi með reiðufé inn á kröfu gagnstefnandaum endurgjald fyrir lögmannsþjónustu. Samkvæmtframansögðu er fallist á það að aðalstefnandi hafi verið búinn að greiðasamtals 1.500.000 krónur inn á kröfu gagnstefnanda vegna vinnu við innheimtu áeftirstöðvum söluverðs einkahlutafélaganna þegar þær greiðslur fóru fram semágreiningslaust er að aðalstefnandi hafi innt af hendi vegna rekstursskaðabótamálsins 22. febrúar, 13. júlí og 5. september 2013, samtals 1.500.000krónur. Við uppgjör fyrir lögmannsþjónustu vegna þessara tveggja mála verðurþví að taka tillit til innborgana aðalstefnanda að fjárhæð samtals þrjármilljónir króna. Íljósi alls þess sem hér hefur verið rakið verður á það fallist að aðalstefnandieigi bótakröfu á hendur gagnstefnanda sökum þess að hann hélt til muna hærrifjárhæð eftir af greiðslum sem bárust lögmannstofu hans í þágu aðalstefnanda enhann átti rétt á. Að teknu tilliti til þeirrar þóknunar sem hann átti tilkalltil með virðisaukaskatti, sem samtals nemur 20.819.027 krónum (1.380.500 +19.438.527) að frádregnum framangreindum innborgunum að fjárhæð 3.000.000króna, nam krafa gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda 17.819.027 krónum á þeimtíma er greiðsla á skaðabótum til aðalstefnanda var lögð inn á reikninglögmannsstofu gagnstefnanda og hluta þeirra haldið eftir upp í lögmannsþóknun.Af þessu leiðir að tjón aðalstefnanda nemur 10.202.508 krónum (28.021.535 –17.819.027). Verður gagnstefnanda gert að greiða aðalstefnanda þá fjárhæð ískaðabætur. Aðalstefnandikrefst vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 19. nóvember 2013 til 11. desember 2014. Af hálfu gagnstefnanda sætir þessikrafa ekki andmælum, enda á hún sér stoð í gögnum málsins og 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001. Verður því fallist á hana eins og hún er fram sett. Aðalstefnandikrefst jafnframt dráttarvaxta „skv. 9. gr.“ laga nr. 38/2001 frá 11. desember2014 til greiðsludags. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, eins og það ákvæði hefur verið skýrt í dómaframkvæmd, ber aðtilgreina, svo glöggt sem verða má, ekki aðeins þá fjárhæð sem vaxta ogdráttarvaxta er krafist af og upphafstíma þeirra, heldur einnig þávaxtaprósentu sem krafa er gerð um. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er heimilaðfrávik frá þessu á þann veg að ef mál er höfðað til heimtu peningakröfu ogkrafist vaxta með tilvísun til 4. eða 8. gr. eða dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr., megi dæma slíka vexti, enda þótt hundraðshluti þeirra sé ekkitilgreindur í stefnu. Krafa aðaláfrýjanda um dráttarvexti uppfyllir ekki þessiskilyrði og verður henni því sjálfkrafa vísað frá dómi. Íljósi heildarniðurstöðu málsins verður að líta svo á að gagnstefnandi hafitapað málinu í öllu verulegu og verður honum því gert að greiða aðalstefnandamálskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðteknu tilliti til umfangs málsins þykir hann hæfilega ákveðinn 1.000.000krónur. Afhálfu aðalstefnanda er farið fram á að gagnstefnanda verði gert að greiðaréttarfarssekt á grundvelli 1. og 2. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991. Miðað viðmálavexti verður ekki talið að gagnsök hafi verið höfð uppi af hálfugagnstefnanda að þarflausu. Þá er ekki á það fallist að gagnstefnandi hafi haftuppi vísvitandi rangar kröfur, staðhæfingar eða mótbárur eða viðhaft ósæmilegskrifleg eða munnleg ummæli um gagnaðila sinn. Telur dómurinn ekkert tilefnitil að beita réttarfarssekt í málinu. Uppkvaðningdómsins hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, en dómari og aðilar voru á einu máli um að ekkiværi þörf á því að flytja málið að nýju. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Gagnstefnandi,Kristján Stefánsson, greiði aðalstefnanda, Eyvindi Jóhannssyni, 10.202.508krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. nóvember2013 til 11. desember 2014. Kröfu aðalstefnanda um dráttarvexti er vísað frádómi. Úrskurðiúrskurðarnefndar lögmannafélagsins frá 10. október 2014 í máli nr. 6/2014 erbreytt á þann veg að hæfilegt endurgjald vegna innheimtustarfa gagnstefnanda íþágu aðalstefnanda er 1.100.000 krónur auk virðisaukaskatts í stað 850.000króna. Gagnstefnandigreiði aðalstefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 485/2009
Skuldamál Fyrning
R krafði I um greiðslu fimm reikninga, en félögin höfðu átt í viðskiptasambandi um árabil. Með dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var fallist á að krafa R samkvæmt fjórum reikningum hafi verið fyrnd. Hvað varðaði þann reikning sem eftir stóð var talið að R hefði ekki sýnt nægjanlega fram á að I hefði tekið á sig þær skuldbindingar sem þar var krafist greiðslu fyrir. Var I því sýknað af kröfu R í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 868.900 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi fellir sig við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um kröfu samkvæmt reikningi 11. janúar 2005 að fjárhæð 67.999 krónur. Er krafa hans fyrir Hæstarétti þessari reikningsfjárhæð lægri en var í héraði. Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti úr bókhaldi Austurbakka hf. útprentun af viðskiptareikningi sínum tímabilið 13. ágúst 2003 til ársloka 2005. Ekki verður séð að reikningar þeir sem hann byggir kröfu sína á séu færðir á yfirlitið. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ryn ehf., greiði stefnda, Icepharma hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2009. Mál þetta sem höfðað var 17. nóvember 2008 var dómtekið 6. maí 2009. Stefnandi er Ryn ehf., Vesturgötu 2, Reykjavík. Stefndi er Icepharma hf., Lynghálsi 13, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 936.899 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III.kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1.nóvember 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi og til vara sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Málavextir: Að því er fram kemur í stefnu byggist krafa stefnanda á sex reikningum vegna úttekta Austurbakka hf. hjá stefnanda á árunum 2004 og 2005. Reikningar hafi verið sendir stefnda, en þeir ekki verið greiddir og ekki gerðar athugasemdir við þá. Austurbakki hf. hafi runnið saman við Icepharma hf., sem hafi yfirtekið réttindi og skyldur Austurbakka hf. og sé kröfum því réttilega beint að hinu stefnda félagi. Reikningarnir sem byggt er á og liggja frammi í málinu í afriti eru eftirfarandi: Ekki eru útlistanir á því í stefnu hvað liggur á bak við reikningana, en í framlögðum reikningum kemur fram textinn „Sala skv. meðfylgjandi afgreiðsluseðli“, nema á síðasttalda reikningnum þar sem textinn er „Önnur sala án vsk“ en viðeigandi afgreiðsluseðlar hafa ekki verið lagðir fram, eða önnur gögn sem gefa til kynna hvað var keypt, utan að stefndi lagði fram handskrifaðan reikning nr. 2219 þar sem Kaffi Reykjavík er að innheimta frá Austurbakka: „Þáttaka í kostnaði á Hljómsveit á menningarnótt 50.000 og Auglýsinga Stuðningur 300.000“, sem gera má ráð fyrir að tengist reikningi nr. 1703. Fram hefur komið í málinu að stefnandi og Austurbakki hafi átt í viðskiptasambandi um árabil, einkum þeim viðskiptum að stefnandi hefur keypt afengi af Austurbakka og þau viðskipti verið nokkuð stöðug og mikil. Þá var að skilja af málflutningi stefnanda að stefndi, áður Austurbakki hf., hafi í nokkur skipti keypt veitingar hjá stefnanda sem hafi komið til lækkunar á viðskiptaskuld hans. Þá hefur komið fram að aðilar málsins hafa staðið í öðrum málaferlum þar sem stefndi krafði stefnanda um greiðslu reikninga frá nóvember og desember 2005 og voru lok þess máls í Hæstarétti að stefnandi var dæmdur til að greiða stefnda rúmlega 3 milljónir króna ásamt dráttarvöxtum. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína á framangreindum reikningum sem séu vegna úttekta Austurbakka hf. hjá stefnanda. Stefnandi telur framangreinda reikninga alla ófyrnda, enda hafi verið um að ræða stöðug viðskipti á milli aðila í skilningi 1. mgr. 3. gr. þágildandi laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Hann reisir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjár­skuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti reisir hann á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og kröfur um málskostnað á ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi byggir á því varðandi fyrstu fjóra reikningana, samtals að fjárhæð 518.900 krónur, að kröfur vegna þeirra séu allar fyrndar í samræmi við 3. gr. laga nr. 14/1905 og beri því að sýkna hann af kröfum vegna þeirra. Varðandi reikning nr. 936 tekur stefndi fram að honum hafi þegar verið skuldajafnað á viðskiptareikningi stefnanda hjá stefnda, en fyrir liggur útprentað viðskiptayfirlit á nafni stefnanda, þar sem skuldajöfnun að fjárhæð 67.999 krónur kemur fram 26. janúar 2005, sem innlagður reikningur, en skuld stefnanda við stefnda samkvæmt yfirlitinu er 3.831.915 krónur, sem gera má ráð fyrir að sé staðan við útprentun yfirlitsins 25. nóvember 2008. Krafan sé því ekki lengur til staðar, en hún hafi verið greidd með skuldajöfnun og ekki hafi komið athugasemdir frá stefnanda við skuldajöfnunina, sem hafi komið skýrt fram á útsendum reikningsyfirlitum. Reikningur nr. 1703 sem dagsettur er 1. nóvember 2004 er vegna þátttöku í kostnaði við hljómsveit, 50.000 krónur, og vegna auglýsingastyrks, 300.000 krónur. Stefndi neitar alfarið að hafa samþykkt þennan kostnað. Þarna sé um að ræða kostnað sem stefnandi leggi út í á sínum eigin forsendum og stefnda óviðkomandi. Enginn grundvöllur sé fyrir kröfunni og beri að sýkna stefnda. Þá byggir stefndi kröfur sínar á tómlæti stefnanda. Tæp fjögur ár séu síðan yngsti reikningurinn var gefinn út og engin tilraun hafi verið gerð til að innheimta þá fyrr en með stefnu í máli þessu. Verði ekki alfarið sýknað á grundvelli ofangreinds, lýsir stefndi yfir skuldajöfnuði, en Héraðsdómur Reykjavíkur hafi dæmt stefnanda til að greiða stefnda hærri fjárhæð en deilt er um í máli þessu 30.apríl 2008. Undir rekstri málsins komu svo fram upplýsingar um að Hæstiréttur hefði fjallað um þann dóm og var niðurstaða réttarins að stefnandi skyldi greiða stefnda yfir þrjár milljónir króna eins og áður er komið fram. Stefndi vísar til reglna kröfuréttar um grundvöll krafna, tómlæti og skuldajöfnuð og um fyrningu til laga nr. 14/1905. Málskostnaðarkrafa byggist á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Fyrsttöldu fjórir reikningarnir sem mál þetta er byggt á, voru gefnir út á tímabilinu frá 19. febrúar til 5. nóvember 2004. Voru því liðin meira en fjögur ár frá útgáfu þeirra þegar stefna var birt í málinu, þann 17.nóvember 2008. Eins og fram hefur komið, eru litlar skýringar á því meðal gagna málsins hvað liggur að baki þessum reikningum og því erfitt að meta eða slá því föstu að um viðvarandi viðskipti hafi verið að ræða, eða að kaupandi hafi haldið áfram viðskiptum og fengið árlegt viðskiptayfirlit, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905, en ekkert viðskiptayfirlit hefur verið lagt fram í málinu. Fram hefur komið að mikil og viðvarandi viðskipti hafi verið á milli aðila að því leyti að stefnandi hafi keypt mikið af stefnda og miklu meira en stefndi af stefnanda. Þó að líkur séu til þess að þau viðskipti hafi verið með þeim hætti að samræmdist skilyrðum nefndrar 1. mgr. 3. gr., verður ekki litið svo á að það sama eigi við um kaup stefnda af stefnanda. Verður því að fallast á þá málsástæðu stefnda að krafa samkvæmt þessum fjórum reikningum, samtals að fjárhæð 518.900 krónur, hafi verið fyrnd og sýkna stefnda af þeim hluta kröfu stefnanda. Reikningur nr. 936 er dagsettur 11. janúar 2005 og er að fjárhæð 67.999 krónur. Ekki eru í málinu útlistanir á því hvað liggur að baki honum, en líta verður svo á að stefndi hafi samþykkt þann reikning með því að færa hann í bókhald sitt og lækka skuld stefnanda við sig sem ofangreindri fjárhæð nemur. Verður litið svo á að þessi reikningur hafi þannig verið greiddur með skuldajöfnun og verður stefndi því einnig sýknaður af þessum hluta kröfu stefnanda. Síðasttaldi reikningurinn, útgefinn 1.nóvember 2005 að fjárhæð 350.000 krónur, hefur nokkra sérstöðu. Engin gögn voru lögð fram til skýringar á honum af hálfu stefnanda, en stefndi fékk afrit af fylgiskjali með honum frá bókhaldara stefnanda og lagði fram í málinu. Hér virðist vera um að ræða innheimtu á kostnaði við hljómsveit og við auglýsingar, án þess að nánar sé útlistað hvað það felur í sér. Þá er ekki að finna í gögnum málsins nein merki um að stefndi hafi samþykkt að taka þátt í þeim kostnaði, utan að fyrirsvarsmaður stefnanda sem gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fullyrti að þetta væri hluti stefnda, eða Austurbakka hf., í kostnaði vegna menningarnætur 2005, en stefndi hefur alfarið neitað að hafa samþykkt nokkuð slíkt. Ekki verður talið að stefnandi hafi nægjanlega sýnt fram á, með afriti reiknings og fullyrðingu starfsmanns síns, gegn eindregnum mótmælum stefnda, að stefndi hafi tekið á sig þær skuldbindingar sem þarna er verið að innheimta fyrir. Verður því stefndi sýknaður einnig af þessum hluta kröfu stefnanda. Með hliðsjón af þessum málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Stefán Karl Kristjánsson hdl. flutti mál þetta af hálfu stefnanda, en Eyvindur Sveinn Sólnes hdl. af hálfu stefnda. Dóminn kveður upp Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Icepharma hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ryn ehf. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 82/1999
Veðskuldabréf Brigðaréttur Verðbréfafyrirtæki
IR gaf út skuldabréf til móður sinnar, IJ. Lífeyrissjóðurinn S keypti bréfið af verðbréfafyrirtækinu H og ritaði H svohljóðandi framsal á bréfið „Samkv. varðv.umboð H“.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 1999. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að veðskuldabréfi, upphaflega að fjárhæð 2.150.000 krónur, sem útgefið var af Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur 18. maí 1994 til Ingibjargar Jósefsdóttur með veði í fasteigninni Hólabraut 3, Hafnarfirði. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði verði lækkaður og felldur niður fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í hinum áfrýjaða dómi er rakið, að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 1996 hafi Kristinn R. Kristinsson verið dæmdur í átta mánaða fangelsi, meðal annars fyrir að falsa nafn ömmu sinnar, Ingibjargar Jósefsdóttur, á umboð dagsett 7. júní 1994 til Handsals hf. til að framselja verðbréf, sem félaginu væru falin. Afhenti Kristinn Handsali hf. umboðið, sem samkvæmt heimild í því framseldi áfrýjanda veðskuldabréf það, sem ágreiningur málsaðila snýst um. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti reisti áfrýjandi kröfur sínar meðal annars á því að ekki væri sannað að umboðið sé falsað. Verði í því sambandi að líta til þess að um sé að ræða samskipti náinna skyldmenna í beinan legg, það er Kristins, móður hans stefndu Ingibjargar og Ingibjargar Jósefsdóttur. Ekki sé trúverðugt að Kristinn játi á sig brot, sem geti orðið nánustu skyldmennum hans til fjárhagslegs ávinnings. Eigi áfrýjandi að njóta vafa, sem hljóti að þessu virtu að vera um hvort umboðið hafi í raun verið falsað. Áfrýjandi hefur ekki hlutast til um að starfsmenn Handsals hf. gefi skýrslu fyrir dómi um samskipti sín við áðurnefndan Kristin, er veðskuldabréfið var útbúið og það síðan framselt samkvæmt umboðinu. Hefur áðurnefndur dómur Héraðsdóms Reykjavíkur verið lagður fram í málinu. Er ekkert fram komið, sem styður að atvik hafi ekki verið með þeim hætti, sem lagt var til grundvallar dómi í því máli. Er haldlaus málsástæða áfrýjanda, sem á þessu er reist. II. Til stuðnings kröfum sínum vísar áfrýjandi ennfremur til þess að hann hafi í góðri trú eignast veðskuldabréfið, sem sé ófalsað. Hafi hann fengið það framselt frá verðbréfafyrirtæki, sem starfi á grundvelli sérstakrar leyfisveitingar, en á þeim tíma, sem um ræðir, hafi gilt um starfsemi slíkra félaga lög nr. 9/1993 um verðbréfaviðskipti. Vísar hann sérstaklega til 16. gr. laganna, sem haft hafi að geyma sömu reglur og 7. gr. áðurgildandi laga nr. 27/1986 um verðbréfamiðlun og miðuðu að því að skapa sérstakt traust í viðskiptum við félög, sem versluðu með verðbréf. Þar eð hann hafi fengið bréfið framselt frá slíku félagi þurfi hann ekki að sæta því að bréfinu sé brigðað frá honum eftir að hann hafi öðlast það með lögmætum hætti. Undantekningar frá ákvæðum greindra laga beri að skýra þröngt. Lögmætur eigandi veðskuldabréfsins, Ingibjörg Jósefsdóttir, gaf Handssali hf. ekki umboð til að framselja það. Fékk félagið umráð þess við ólögmæta og refsiverða háttsemi Kristins R. Kristinssonar. Verður áfrýjandi að sæta því að lögmætur eigandi bréfsins fái brigðað því úr höndum hans. Getur grandleysi hans í viðskiptum við Handsal hf. ekki breytt þeirri niðurstöðu. Þær reglur 16. gr. laga nr. 9/1993, sem vísað er til, sbr. nú 19. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, skipta ekki máli um úrslit ágreinings aðilanna. Að virtu því, sem að framan er rakið, og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest um annað en málskostnað. Verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Sameinaði lífeyrissjóðurinn, greiði stefnda, dánarbúi Ingibjargar Jósefsdóttur, samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjavíkur 4. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 18. nóv. sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 28. nóvember 1997, þingfestri 9. des. 1997. Stefnandi var Ingibjörg Jósefsdóttir, kt. 040914-7149, Álfaskeiði 45, Hafnarfirði. Ingibjörg Jósefsdóttir lést 15. desember 1997 og tók dánarbú hennar við málinu. Stefndi er Sameinaða lífeyrissjóðurinn, kt. 620492-2809, Suðurlandsbraut 30, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Stefnandi krefst viðurkenningar á eignarrétti sínum að veðskuldabréfi upphaflega að fjárhæð 2.150.000 kr., útgefið 18. maí 1994 af Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, kt. 090642-3169, Hólabraut 3, Hafnarfirði, til Ingibjargar Jósefsdóttur. Veðskuldabréfið er tryggt með 4. veðrétti í íbúð Ingibjargar M. Ragnarsdóttur að Hólabraut 3, Hafnarfirði 1. h. til hægri, eignarhluti í húsi 18,3%. Skuldabréfið er með verðtryggingarákvæðum og grunnvísitölu 3347 stig, lánið er til 15 ára, 30 jöfnum afborgunum tvisvar á ári, í fyrsta skipti 18. nóv. 1995. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að afhenda stefnanda umrætt veðskuldabréf. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Málavextir: Skuldabréfið sem málið er af risið er að fjárhæð 2.150.000 krónur, útgefið 18. maí af dóttur Ingibjargar Jósefsdóttur, Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, til Ingibjargar Jósefsdóttur. Skuldabréfið er tryggt með 4. veðrétti í íbúð Ingibjargar M. Ragnarsdóttur að Hólabraut 3, Hafnarfirði. Hólabraut 3 ehl. í húsi 18,3% 1. h. til hægri. Skuldabréfið er með verðtryggingarákvæðum og grunnvísitölu 3347 stig, með 9% ársvöxtum, lánið er til 15 ára, 30 jöfnum afborgunum tvisvar á ári í fyrsta skipti 18. nóv. 1995. Skuldabréfið var framselt þann 7. júní 1994 til Sameinaða lífeyrissjóðsins með svofelldri áritun „Samkv. varðv.umboð“ HANDSAL (og ólæsri skammstöfun). Með tilgreindu umboði var vísað til umboðs frá Ingibjörgu Jósefsdóttur til Handsals hf., dags. 7. júní 1994 en fyrir liggur sönnun þess að undirritun Ingibjargar á umboðinu er fölsuð og hefur Kristinn Ragnar Kristinsson, sonur Ingibjargar M. Ragnarsdóttur og dóttursonur Ingibjargar Jósefsdóttur, játað að hafa falsað nafnið á umboðið. Kristinn var dæmdur vegna atferlis þessa og annarrar ólögmætrar hegðunar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 13. desember 1996. Hinn 24. janúar 1997 skrifaði lögmaður stefnanda verðbréfafyrirtækinu Handsali hf. og krafðist afhendingar skuldabréfsins með aðför. Bréfi þessu mun ekki hafa verið svarað. Hinn 1. apríl 1997 krafðist Ingibjörg Jósefsdóttir umráða yfir skuldabréfinu með beinni aðför. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness uppkveðnum 30. maí 1997 var sóknaraðila heimiluð bein aðfarargerð til þess að ná veðskuldabréfinu úr vörslum gerðarþola. Úrskurður þessi var kærður til Hæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 18. júní 1997 var kröfu aðfararbeiðanda hafnað. Ingibjörg Jósefsdóttir andaðist 15. des. 1997. Börn hennar, sem eru fjögur fengu leyfi til einkaskipta 27. maí 1998. Eitt barna Ingibjargar Jósefsdóttur er Ingibjörg M. Ragnarsdóttir útgefandi skuldabréfsins sem málið er af risið. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda: Stefnandi byggir á því að sannað sé að umrætt skuldabréf hafi komist í hendur stefnda fyrir falsað umboð. Falsað umboð veiti ekki viðtakanda þann rétt sem umboðið virðist gefa til kynna enda stafi það ekki frá rétthafa skuldabréfsins. Slík háttsemi útiloki yfirfærslu eignarréttar að nafnskuldabréfum. Í ljós sé einnig komið að vottun á umboðið sé einnig fölsuð og verði það að teljast öldungis fráleit niðurstaða að sá sem rændur er eigum sínum með slíkri fölsun eigi að tapa eignum en sá sem kaupir slík skuldabréf í atvinnuskyni skuli eiga ríkari kröfu til skuldabréfsins. Eðlilegast sé að verðbréfafyrirtæki sem selji slík bréf bæti viðsemjanda sínum tjón hans enda hafi þeir aðilar átt lögskipti en stefnandi ekki. Stefndi verði því að hlíta því að afhenda bréfið löglegum eiganda þess, sem sé stefnandi. Í þessu sambandi er vísað til réttarreglna um yfirfærslu eignarréttar og réttarreglna um brigðarétt og traustfangsreglur. Þar að auki byggir stefnandi kröfur sínar á reglum samningalaga og kröfuréttarreglum. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr., einkum 1. tl. e, laga nr. 91/1991. Krafa um dráttarvexti á tildæmdan málskostnað er byggð á 4. tl. 129. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er sett fram af skaðleysissjónarmiðum. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og rökstuðningur stefnda: Af hálfu stefnda er því haldið fram að andvirði skuldabréfsins hafi verið ráðstafað í þágu Ingibjargar Ragnarsdóttur. Skuldabréfið hafi verið útgefið hjá verðbréfafyrirtækinu Handsal hf. Bréfið hafi verið undirritað af greiðanda og vitundarvottum og hafi Handsal hf. séð um að þinglýsa bréfinu. Bréfið hafi síðan verið selt stefnda í máli þessu og andvirðið notað til greiðslu skulda greiðanda skuldabréfsins og til hagsbóta fyrir Kristin R. Kristinsson. Stefndi hafi eignast umrætt skuldabréf með löglegu ófölsuðu framsali Handsals hf. á skuldabréfið. Um sé að ræða löglegt, ófalsað og þinglýst skuldabréf. Stefndi hafi greitt fyrir skuldabréfið og teljist því réttmætur eigandi þess. Stefndi hafi verið grandlaus um meinta fölsun umboðs Handsals hf. þegar hann fékk bréfið í hendur. Hafi Handsal hf. farið út fyrir heimildir sínar sem umbjóðandi stefnanda beri stefnanda að beina kröfum sínum að þeim aðila en réttarsamband hafi ekki myndast milli stefnanda og stefnda. Ríkar kröfur séu gerðar til verðbréfafyrirtækja um frágang skjala og starfsábyrgðartryggingar og telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni beri að beina kröfum að þar til bærum aðilum. Á grundvelli hinna ríku krafna sem gerðar eru til verðbréfafyrirtækja hafi stefndi mátt treysta á lögmæti framsals þeirra til sín, sbr. lög um verðbréfaviðskipti. Viðskiptabréfareglur, skráðar sem óskráðar, geri kröfu um að aðilar í viðskiptalífinu megi treysta efni skuldabréfa eins og þau koma fyrir. Með vísan til þess verði að telja mikilvægara að stefndi haldi rétti sínum yfir skuldabréfinu heldur en að stefnandi fái rétt yfir bréfinu. Tómlætisreglur geri það að verkum að stefnandi eigi ekki kröfu til umrædds skuldabréfs. Stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt. Það hafi stefnandi ekki gert heldur hafi liðið meira en eitt ár frá því að skuldabréfið var framselt þar til fyrsti gjalddagi bréfsins féll. Skuldabréfið hafi verið tekið til innheimtumeðferðar og uppboðsmeðferð hafi farið af stað en samt hafi það ekki verið fyrr en 24. janúar 1997 sem gerðar voru athugasemdir við framsal skuldabréfsins, nærri þremur árum eftir útgáfu bréfsins. Af þessum sökum sé ekki tækt að fallast á kröfur stefnanda um afhendingu skuldabréfsins þar eð slíkt hefði í för með sér umtalsvert tjón fyrir stefnda vegna þess kostnaðar sem hann hafi lagt í við innheimtu bréfsins. Verði því að krefjast þess af stefnanda, telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni, að hann beini kröfum sínum um bætur annað. Skuldabréfið hafi verið útgefið á skuldabréfaform verðbréfafyrirtækis og verið í vörslum þess. Bréfið beri það með sér að gert hafi verið ráð fyrir sölu þess. Hafi andvirði bréfsins verið ráðstafað á annan máta en stefnandi ætlaði og telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni þess vegna beri að beina kröfum að meintum tjónvaldi. Jafnframt er á því byggt að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni í máli þessu, sem leiði til þess að hún eigi kröfu um afhendingu umrædds skuldabréfs. Nafnritun stefnanda á skuldabréfið hafi verið málamyndagerningur í þeim tilgangi að gera skuldabréfið að nafnbréfi í því skyni að það væri verðtryggt og til þess að auðvelda sölu þess í gegnum verðbréfafyrirtæki. Skuldabréfið hafi verið útgefið af Ingibjörgu Ragnarsdóttur til þess að selja það og nota andvirði til greiðslu krafna sem hún hafi verið greiðandi að og hafi verið í vanskilum. Meginhluti andvirðis bréfsins hafi verið notaður til uppgreiðslu skulda sem hvíldu á eign skuldara bréfsins. Stefnandi hafi ekki sannað nægjanlega rétt sinn til bréfsins. Stefnandi verði að sýna fram á tilurð bréfsins, hvernig það komst til stefnanda, hvað stefnandi gerði við bréfið og hvernig það komst í hendur Handsals hf. Jafnframt verði stefnandi að sýna fram á að stefnandi hafi raunverulega lánað dóttur sinni, Ingibjörgu Ragnarsdóttur, þá fjármuni sem bréfið var til greiðslu á. Hún hafi haft til þess vilja og getu og ekki hafi verið um það að ræða að stefnandi hafi verið málamyndakröfuhafi bréfsins, skráð á bréfið svo að ekki væri um handhafabréf að ræða, en slíkt skilyrði sé sett fram af hálfu verðbréfafyrirtækja sem sjá um sölu verðbréfa fyrir fólk. Stefndi telur að komi ekki fullgild sönnun fyrir því að stefnandi hafi í raun orðið fyrir fjártjóni vegna fölsunar framsals teljist hún ekki réttmætur eigandi og eigi því ekki kröfu um afhendingu bréfsins. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til laga nr. 9/1993 um verðbréfaviðskipti, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt auk reglna um tómlæti og takmörkun tjóns. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 en krafa um virðisaukaskatt af honum er reist á lögum nr. 50/1988, en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi þau Kristinn Ragnar Kristinsson, dóttursonur Ingibjargar Jósefsdóttur, og móðir hans Ingibjörg Ragnarsdóttir. Niðurstaða: Fram kom hjá útgefanda skuldabréfsins sem málið er af risið, Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, dóttur Ingibjargar Jósefsdóttur, að hún hafi gefið skuldabréfið út að ósk sonar síns, Kristins Ragnars Kristinssonar. Skuldabréfið skyldi vera Ingibjörgu Jósefsdóttur til tryggingar vegna skuldbindinga sem hún hafði tekið á sig vegna Kristins. Ingibjörg Jósefsdóttir hafi óskað eftir tryggingu. Sama kom fram hjá Kristni Ragnari Kristinssyni. Hann bar að eftir að móðir hans hafði undirritað bréfið, 18. maí 1994, hafi hann afhent ömmu sinni, Ingibjörgu Jósefsdóttur, bréfið óþinglýst. Seinna kvaðst Kristinn hafa tekið bréfið úr vörslu ömmu sinnar, án hennar vitundar, og farið með það til Handsals hf., sem hafi látið þinglýsa því 2. júní 1994. Kristinn kvaðst síðar hafa falsað umboð frá ömmu sinni til Handsals hf. til þess að framselja í hennar nafni þau verðbréf sem hún fæli Handsali hf. Kristinn sagði það rétt sem fram kemur á framlagðri kaupnótu Handsals hf., dags. 2. júní 1998. En þar kemur fram að Handsal hf. keypti skuldabréfið á 2.080.101 krónur. Á kaupnótuna eru skráðir þrír aðilar, þ.e. Valgarð Briem, Gústaf Þór Tryggvason og Íslandsbanki og tilteknar fjárhæðir við hvert nafn. Kristinn sagði að hluti af andvirði bréfsins hafi farið til greiðslu skulda eins og fram kemur á kaupnótunni. Hann hélt að að Ingibjörg Jósefsdóttir hefði verið ábyrgðarmaður að einhverjum af þeim skuldum. Sjálfur hafi hann fengið um 600.000 krónur. Vegna fölsunar þessarar og fleiri falsana var Kristinn Ragnar Kristinsson dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 13. desember 1996 í 8 mánaða fangelsi, þar af 5 mánuðir skilorðsbundnir. Í dóminum kemur fram að Kristinn falsaði ítrekað nafn móður sinnar Ingibjargar M. Ragnarsdóttur annað hvort sem skuldara eða ábyrgðarmanns. Kristinn bar hér fyrir dómi að hann hefði tekið út refsingu sína. Ingibjörg M. Ragnarsdóttir bar að hún hefði ekki vitað annað en að skuldabréfið væri í vörslu Ingibjargar Jósefsdóttur allt þar til hún fékk greiðsluáskorun 9. okt. 1996. Kristinn sonur hennar hefði búið á heimili hennar og hefði hann fjarlægt allar tilkynningar um greiðslukröfur vegna bréfsins. Handhöfn stefnda á umræddu skuldabréfi byggist á framsali Handsals hf., sem byggðist á fölsuðu umboði til framsals. Hið falsaða umboð fékk Handsal hf. eftir að það hafði keypt bréfið af aðila sem ekki hafði ráðstöfunarrétt yfir bréfinu. Hið falsaða umboð veitti Handsali hf. ekki rétt til þess að framselja bréfið heldur ber að meta það sem óskráð væri gagnvart skráðum eiganda bréfsins. Eigandi bréfsins var Ingibjörg Jósefsdóttir og skiptir ekki máli við niðurstöðu málsins hvort hluti af andvirði bréfsins hafi gengið til greiðslu skulda Ingibjargar M. Ragnarsdóttur eða ekki. Það var 7. júní 1994 sem stefndi fékk bréfið framselt til sín. Fyrsti gjalddagi bréfsins var 18. nóv. 1995. Að sögn Ingibjargar M. Ragnarsdóttur vissi hún fyrst 9. okt. 1996 að bréfið var komið úr vörslu Ingibjargar Jósefsdóttur. Hinn 24. janúar 1997 skrifaði lögmaður stefnanda Handsali hf. og krafðist afhendingar bréfsins og með aðfararbeiðni, dags. 1. apríl 1997, var þess krafist að Ingibjörgu Jósefsdóttur yrði með beinni aðfarargerð fengin umráð yfir skuldabréfinu. Með vísan til þessa verður ekki fallist á sýknukröfu stefnda byggða á tómlæti stefnanda. Telja verður fullyrðingar af hálfu stefnda, um að nafnritun Ingibjargar Jósefsdóttur á skuldabréfið hafi verið málamyndagerningur, ósannaðar. Þegar litið er til þess, sem fram er komið um hegðun Kristins Ragnars Kristinssonar í fjármálum og þá sérstaklega í sambandi við Ingibjörgu Jósefsdóttur og svo Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, þá verður að telja trúlegt það sem útgefandi bréfsins, Ingibjörg M. Ragnarsdóttir, bar um tilurð bréfsins, þ.e. að það hafi átt að vera trygging fyrir Ingibjörgu Jósefsdóttur vegna ábyrgða sem hún hafði gengist í fyrir Kristin. Verður því að telja ósannað að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna með bréfið. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verða kröfur stefnanda teknar til greina. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 425.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, db. Ingibjargar Jósefsdóttur, að veðskuldabréfi upphaflega að fjárhæð 2.150.000 krónur, útgefið 18. maí 1994 af Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, kt. 090642-3169, Hólabraut 3, Hafnarfirði til Ingibjargar Jósefsdóttur. Veðskuldabréfið er tryggt með 4. veðrétti í íbúð Ingibjargar M. Ragnarsdóttur að Hólabraut 3, Hafnarfirði 1. h. til hægri, eignarhluti í húsi 18,3%. Skuldabréfið er með verðtryggingarákvæðum og grunnvísitölu 3347 stig, lánið er til 15. ára, með 30 jöfnum afborgunum tvisvar á ári í fyrsta skipti 18. nóv. 1995. Stefndi, Sameinaði lífeyrissjóðurinn afhendi stefnanda umrætt veðskuldabréf og greiði stefnanda 425.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 393/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 2. júlí 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 399/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Málshöfðunarfrestur Sakarauki Dómstóll Lögsaga Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður þar sem máli, sem K hf. beindi aðallega að B, til vara að KSE, en að þeim frágengnum að KSC o.fl., var vísað frá dómi að því er KSC o.fl. varðaði. K hf. höfðaði málið upphaflega á hendur B, sem K hf. taldi eiganda að tilgreindum hlutum í skuldabréfum útgefnum af K hf., til riftunar á greiðslum vegna kaupa K hf. á hlutdeildinni í skuldabréfunum og endurheimtu á fjárhæð greiðslnanna ásamt dráttarvöxtum. Eftir að stefna hafði verið birt B hélt félagið því fram að þær fjárfestingar sem málið varðaði hefðu verið gerðar í þágu KSE og að B hefði einungis komið þar fram til milligöngu. Gerði K hf. í kjölfarið nýja stefnu þar sem kröfum var aðallega beint að B en til vara KSE. Í kjölfarið hélt KSE því fram að það félag hefði ekki verið viðsemjandi B í viðskiptunum, sem málið varðaði, heldur KSC o.fl. Höfðaði K hf. við svo búið sakaukasök á hendur KSC o.fl., þar sem sömu kröfum og beint hafði verið að B og KSE var nú beint að KSC o.fl. til vara að baki kröfum á hendur B og KSE í frumsök. Í héraði hafði frávísunarkröfu B og KSE verið hafnað, en með hinum kærða úrskurði var samhljóða krafa KSC o.fl. tekin til greina. Hæstiréttur hafnaði því að skilyrði væru fyrir hendi til að verða við kröfu KSC o.fl. um frávísun málsins frá héraðsdómi að því er þau félög varðaði, meðal annars með skírskotun til þess að málshöfðunarfrestur hefði ekki verið liðinn þegar sakaukasök var höfðuð og að skilyrði til sakaraukningar í málinu væru uppfyllt. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðaði KSC o.fl.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2014, þar sem máli, sem sóknaraðili beindi aðallega að Brains Inc. Limited, til vara að King Street (Europe) LLP og að þeim frágengnum að varnaraðilum, var vísað frá dómi að því er þá síðastnefndu varðar. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar gagnvart varnaraðilum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila, sem áður hét Kaupþing banki hf., gaf hann út á grundvelli útboðslýsingar frá 26. apríl 2006 skuldabréf meðal annars að nafnverði 1.500.000.000 bandaríkjadalir, sem var á gjalddaga 4. október 2011. Í málinu liggja fyrir gögn um að sóknaraðili hafi 2. og 9. september 2008 samið um að greiða til Brains Inc. Ltd. í London 5. og 12. sama mánaðar samtals 13.009.861,12 bandaríkjadal til kaupa á hlutdeild í þessu skuldabréfi að nafnverði 15.000.000 bandaríkjadalir. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, en í framhaldi af því var hann tekinn til slita 22. apríl 2009. Sóknaraðili kveðst hafa talið BrainsInc. Ltd. hafa verið eiganda að fyrrnefndum hlutum í skuldabréfinu þar til komið hafi fram í svari félagsins 13. janúar 2012 við fyrirspurn sóknaraðila að hann hafi aðeins átt milligöngu í áðurgreindum viðskiptum í þágu annarra, sem honum væri óheimilt að upplýsa hverjir væru. Með því að ekki hafi legið fyrir hverjir kynnu að hafa átt þar í hlut hafi sóknaraðili höfðað mál á hendur félaginu með stefnu 7. júní 2012 til riftunar á greiðslunum, sem áður var getið, og til endurheimtu á fjárhæð þeirra ásamt dráttarvöxtum. Eftir að stefnan hafi verið birt hafi sóknaraðila borist tölvubréf frá Brains Inc. Ltd. 21. júní 2012, þar sem fram kom að félagið hafi komið fram í þessum viðskiptum sem milligöngumaður fyrir eiganda hlutanna í skuldabréfinu, sem væri KingStreet (Europe) LLP. Sóknaraðili hafi brugðist við þessu með því að gera nýja stefnu 25. júní 2012, þar sem hann beindi sömu kröfum aðallega að Brains Inc. Ltd. og til vara að King Street (Europe) LLP, en mál þetta hafi verið höfðað með birtingu stefnunnar 26. sama mánaðar og var það þingfest 6. september 2012. Bæði félögin tóku til varna í málinu og kröfðust þess hvort fyrir sitt leyti aðallega að því yrði vísað frá dómi, til vara að þau yrðu sýknuð af kröfum sóknaraðila, en að því frágengnu að þær yrðu lækkaðar. Í greinargerð King Street (Europe) LLP, sem var lögð fram í þinghaldi í héraði 18. desember 2012, var því meðal annars borið við að það félag hafi ekki verið viðsemjandi Brains Inc. Ltd. í viðskiptunum, sem hér um ræðir, heldur King StreetCapital LP, en að auki hafi hlutdeild í skuldabréfinu að nokkru verið í eigu KingStreet Capital Ltd., King StreetEurope LP og King Street Europe Master Fund Ltd. Með því að ekki var greint nánar frá atvikum að þessu leyti í greinargerð King Street (Europe) LLP beindi sóknaraðili áskorun til félagsins í þinghaldi 6. mars 2013 um að veita frekari upplýsingar um þetta, sem það varð við með því að leggja fram bókun í þinghaldi 19. sama mánaðar. Sóknaraðili kveðst á þennan hátt fyrst hafa fengið vitneskju um þessi atvik og höfðaði hann sakaukasök á hendur varnaraðilum 12. og 13. júní 2013. Í henni beindi hann þeim kröfum að varnaraðilum, sem greindar eru í hinum kærða úrskurði, en þó þannig að þeim var haldið uppi gegn þeim að baki kröfum á hendur stefndu í frumsök. Eftir að sakaukasökin var höfðuð var aðalkröfum Brains Inc. Ltd. og King Street (Europe) LLP um frávísun málsins hafnað með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2013. Sakaukasökin var þingfest 5. september 2013 og tóku varnaraðilar þar til varna. Þeir gerðu sömu dómkröfur og Brains Inc. Ltd. og King Street (Europe) LLP höfðu gert hvort fyrir sitt leyti, en krafa varnaraðila um frávísun málsins var þó að hluta reist á öðrum málsástæðum. Með hinum kærða úrskurði var síðastnefnd krafa varnaraðila tekin til greina. II Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms byggja varnaraðilar kröfur sínar um frávísun málsins á þremur málsástæðum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna málsástæðu varnaraðila, sem reist er á því að heimild hafi brostið til að höfða málið fyrir dómstól hér á landi. Varnaraðilar bera í annan stað fyrir sig að frestur sóknaraðila til að höfða mál til riftunar á ráðstöfunum sínum hafi verið liðinn þegar sakaukasökin á hendur þeim var höfðuð 12. og 13. júní 2013. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., er sá frestur 30 mánuðir frá því að slitastjórn sóknaraðila átti þess fyrst kost að gera riftunarkröfu, en fresturinn byrjar þó aldrei að líða fyrr en við lok kröfulýsingarfrests við slit sóknaraðila, sem var 30. desember 2009. Þótt sóknaraðili hafi höfðað mál þetta á hendur Brains Inc. Ltd. og King Street (Europe) LLP innan 30 mánaða frá þeim degi hefur það ekki áhrif á frest til málsóknar á hendur varnaraðilum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 7. apríl 2014 í máli nr. 212/2014. Um afmörkun málshöfðunarfrests gagnvart þeim verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 er meginreglan sú að fresturinn tekur að líða þegar kostur hefur gefist á því að gera riftunarkröfu. Sóknaraðili átti ekki kost á að beina riftunarkröfum að varnaraðilum meðan ekkert lá fyrir um að þeir kynnu með réttu að hafa verið eigendur hlutdeildar í skuldabréfunum, sem málið varðar, og þar með viðtakendur greiðslna, sem sóknaraðili leitar riftunar á. Varnaraðilar hafa ekki hnekkt staðhæfingum sóknaraðila um að honum hafi hvorki verið né mátt vera kunnugt um þetta fyrr en áðurgreindar upplýsingar komu fram í greinargerð King Street (Europe) LLP í málinu og bókuninni, sem það félag lagði fram í þinghaldi 19. mars 2013. Til þess verður og að líta að sóknaraðili gat ekki á fyrri stigum fylgt eftir rétti sínum samkvæmt 1. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 til að krefja Brains Inc. Ltd. eða King Street (Europe) LLP um upplýsingar um viðskiptin, sem hér um ræðir, enda eru úrræði hans í því skyni eftir 2. mgr. 82. gr., sbr. 3. mgr. 81. gr. sömu laga háð því að þeir, sem í hlut eigi, lúti lögsögu íslenskra dómstóla. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til að telja frest sóknaraðila samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 til að höfða riftunarmál á hendur varnaraðilum hafa byrjað að líða fyrr en við framlagningu fyrrnefndrar bókunar King Street (Europe) LLP 19. mars 2013. Verða kröfur varnaraðila um frávísun málsins á hendur þeim því ekki teknar til greina á þessum grunni. Samkvæmt 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 er heimild til sakaraukningar í einkamáli meðal annars háð því skilyrði að það verði ekki metið stefnanda til vanrækslu að hann hafi ekki stefnt nýjum aðila áður en málið var þingfest. Mál þetta, sem upphaflega beindist að eingöngu að Brains Inc. Ltd. og KingStreet (Europe) LLP, var þingfest 6. september 2012. Samkvæmt áðursögðu hafði sóknaraðili ekki tilefni til að beina dómkröfum sínum að varnaraðilum fyrr en bókun King Street (Europe) LLP hafði verið lögð fram í héraði 19. mars 2013 og eru atvik í máli þessu því með öðrum hætti en í máli nr. 212/2014, sem Hæstiréttur felldi dóm á 7. apríl 2014 og varnaraðilar hafa vísað til í þessu sambandi. Að fram komnum upplýsingum um þátt varnaraðila í atvikum málsins höfðaði sóknaraðili sakaukasökina á hendur þeim án ástæðulauss dráttar. Eru því engin efni til að verða við kröfum varnaraðila um frávísun málsins gagnvart þeim vegna brests á skilyrðum til að höfða sakaukasök. Samkvæmt framansögðu eru ekki skilyrði til verða við kröfum varnaraðila um að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er þá varðar. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðar varnaraðila, King Street Capital LP, KingStreet Capital Ltd., King StreetEurope LP og King Street Europe Master Fund Ltd. Varnaraðilar greiði í sameiningu sóknaraðila, Kaupþingi hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 324/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, ágrundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, varstaðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón SteinarGunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 9. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. júní 2012 klukkan 16. Kæruheimild erí l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 136/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfesturvar úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellic. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og GuðrúnErlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2015, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til mánudagsins 16. mars 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 564/2008
Ökuréttarsvipting
X var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Var brot X talið varða við 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt álitsgerð rannsóknastofu HÍ fannst tetrahýdrókannabínólsýra í þvagi X en hið virka efni í kannabis, tetrahýdrókannabínól, fannst ekki í blóði hans. Þessi niðurstaða benti til þess að X hefði ekki verið undir áhrifum fíkniefna við akstur í umrætt sinn. Þá bar hann því við hjá lögreglu að hann hefði ekki neytt fíkniefna í að minnsta kosti þrjár til fjórar vikur áður en hann var stöðvaður af lögreglu. Í héraðsdómi var X sakfelldur og dæmdur til greiðslu sektar en tilefni þótti til að beita undanþáguheimild í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga og svipta hann ekki ökurétti. Í dómi Hæstaréttar sagði að í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga væri undantekningarákvæði þar sem fram kæmi að sleppa mætti sviptingu ökuréttar vegna brota á ákvæðum 1. mgr. 45. gr., sbr. 2. mgr. þeirrar greinar, og 45. gr. a ef sérstakar málsbætur væru og ökumaður hefði ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Var ágreiningsefnið fyrir Hæstarétti hvernig túlka ætti framangreint undanþáguákvæði og hvort það gæti átt við í tilviki X. Taldi Hæstiréttur að túlka yrði orðalagið „sérstakar málsbætur“ í greindu ákvæði þannig að undir þær gætu fallið þau atvik þegar ökumanni er refsað á grundvelli 45. gr. a en efni sem finnst eingöngu í þvagi hefur sannanlega ekki haft áhrif á hæfni til aksturs, langt var síðan fíkniefna var neytt og ekkert var athugavert við akstur ákærða. Þá var uppfyllt í málinu það skilyrði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga að X hafði ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. september 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um sakfellingu og refsingu verði staðfest, en að ákærði verði dæmdur til að sæta sviptingu ökuréttar og greiðslu sakarkostnaðar. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvaldsins um sviptingu ökuréttar og að sakarkostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur á ríkissjóð. I Með lögum nr. 66/2006 um breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987 var meðal annarra breytinga bætt við lögin nýrri grein, 45. gr. a, þar sem tekin voru af öll tvímæli um að algert bann væri við því að stjórna eða reyna að stjórna ökutæki ef ólögleg ávana- og fíkniefni mældust í blóði eða þvagi viðkomandi. Til samræmis var gerð breyting á 102. gr. umferðarlaga sem lýtur að sviptingu ökuréttar. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram að sömu reglur eigi að meginstefnu við um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og gildi um akstur undir áhrifum áfengis. Í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga er svohljóðandi undantekningarákvæði: „Ef sérstakar málsbætur eru og ökumaður hefur ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður má sleppa sviptingu ökuréttar vegna brota á ákvæðum 1. mgr. 45. gr., sbr. 2. mgr. þeirrar greinar, eða 45. gr. a.“ Í athugasemdum með frumvarpi því er síðar varð að lögunum kemur fram að líta beri til alvarleika brots og magns vínanda eða ávana- og fíkniefna í blóði og þvagi við ákvörðun sviptingartíma. „Er með þessum hætti gefið ákveðið svigrúm til viðurlagaákvörðunar með tilliti til þessa þátta svo sanngjarnt sé og eðlilegt með hliðsjón af atvikum máls í hvert sinn.“ Í máli þessu er ágreiningsefnið hvernig túlka eigi framangreint undanþáguákvæði og hvort það geti átt við í tilviki ákærða. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt að um undanþáguheimild sé að ræða sem beri að skýra þröngt. Markmið breytingarlaganna hafi verið að lögbinda sönnunarreglu í því skyni að auka umferðaröryggi. Er vísað til dómaframkvæmdar og þess að almenn og sérstök varnaðaráhrif styðji að ákærði verði sviptur ökurétti. Af hálfu ákærða er á því byggt að með því að efnið hafi aðeins mælst í þvagi og margar vikur hafi verið liðnar frá neyslu þess, þá hafi hann verið allsgáður og því í raun ekki verið ófær um að aka bifreið og hann hafi ekki vitað að efnið mældist enn í líkama hans. Líta beri til 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár í þessu samhengi. Ekkert hafi verið athugavert við aksturinn. Falli það undir sérstakar málsbætur að ökumaður hafi í raun verið hæfur til aksturs og vegna þess langa tíma sem liðinn var frá neyslu efnisins hafi hann verið grunlaus um að rannsókn á þvagi myndi leiða til þess að ólöglegt efni væri í líkama hans. Þá hafi hann ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. II Í 1. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 45. gr. a umferðarlaga er lagt bann við því að stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki undir áhrifum annars vegar áfengis og hins vegar ávana- og fíkniefna. Í 2. og 3. mgr. 45. gr. er það skilgreint með vísan til magns áfengis í blóði eða í lofti sem hann andar frá sér hvenær ökumaður er ekki talinn geta stjórnað ökutæki örugglega og hvenær hann telst óhæfur til að stjórna ökutæki. Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. a telst ökumaður hins vegar vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega ef ávana- og fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði mælast í blóði eða þvagi. Af athugasemdum með áðurgreindu frumvarpi er ljóst að það var ákvörðun löggjafans að skilgreint mæligildi í blóði eða þvagi ökumanns væri 0 (núll) og sakfelling skyldi því óháð því hvort ökumaður væri í raun undir áhrifum vímuefna við akstur. Það efni sem mældist í þvagi ákærða var tetrahýdrókannabínólsýra. Í dómi Hæstaréttar 19. júní 2008 í máli nr. 254/2008 er því slegið föstu að efni þetta sé óvirkt umbrotsefni tetrahýdrókannabínóls en meðferð og vörslur allra „isomer þess og afleiður“ séu samkvæmt 2. mgr. 2. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Að slíkt efni finnist í blóði eða þvagi ökumanns sé, samkvæmt ákvörðun löggjafans, nægilegt til sakfellingar óháð því hvort efnið hafi í raun áhrif á hæfni hans til aksturs, og feli ákvæði 45. gr. a umferðarlaga því ekki í sér sakarlíkindareglu í andstöðu við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskráinnar. Samhljóða er niðurstaða í dómi Hæstaréttar í máli nr. 260/2008 uppkveðnum sama dag, sbr. einnig hæstaréttardóm í máli nr. 490/2007 sem kveðinn var upp 31. janúar 2008. Í tilvitnuðum hæstaréttarmálum var ekki fjallað um framangreinda undantekningarheimild í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sem eingöngu lýtur að ákvörðun um sviptingu ökuréttar. Dómar í málum er varða akstur undir áhrifum áfengis eru ekki skýrt fordæmi vegna þess mikilvæga munar sem er á viðmiði refsinæmis verknaðar. Löggjafinn hefur metið það svo að rétt sé í þágu umferðaröryggis að leggja algert bann við akstri ef efni sem ólögleg eru á íslensku yfirráðasvæði finnast í blóði eða þvagi manns. Er bann þetta óháð því hvort efnið sjálft veldur áhrifum á ökuhæfni eða er undir því magni að slík áhrif séu líkleg til að vera til staðar. Eins og að framan er rakið er svigrúm gefið til að ákvarða viðurlög með hliðsjón af atvikum og alvarleika brots þannig að sanngjarnt sé og eðlilegt. Í ljósi þessa verður að túlka orðalagið „sérstakar málsbætur“ í greindu undanþáguákvæði þannig að undir þær geti fallið þau atvik þegar ökumanni er refsað á grundvelli 45. gr. a en efni sem finnst eingöngu í þvagi hefur sannanlega ekki haft áhrif á hæfni til aksturs, langt er síðan fíkniefna var neytt og ekkert var athugavert við akstur ákærða. Þá er uppfyllt í máli þessu það skilyrði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga að ákærði hafi ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Með þessum rökum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjunarkostnað skal greiða úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur greiðist úr ríkissjóði. Þetta mál, sem var dómtekið 2. júlí sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, útgefinni 31. mars sl., á hendur Helga Fannari Hjartarsyni, kt. 171288-2589, Akurgerði 12, Vogum, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að morgni sunnu­dagsins 17. febrúar 2008 ekið bifreiðinni SE354 undir áhrifum ávana- og fíkniefna (í þvagi tetrahýdrókannabínólsýra) frá Vogum, uns lögreglan stöðvaði akstur ákærða á Hafnargötu í Reykjanesbæ. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a., sbr. 5. gr. laga nr. 66, 2006, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987.“ Í ákærunni er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44, 1993 og 18. gr. laga nr. 66, 2006. Ákærði sótti ekki þing við þingfestingu málsins og boðaði ekki forföll. Er dómur nú lagður á málið samkvæmt heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda var þess getið í fyrirkalli, sem var birt ákærða sjálfum lögum samkvæmt, að svo mætti fara með málið. Í frumskýrslu lögreglunnar segir að kl. 07.50 ofangreindan dag hafi lögreglan veitt athygli bifreiðinni SE354 sem hafi verið ekið norður Hafnargötu í Keflavík. Hafi akstur bifreiðarinnar verið stöðvaður svo kanna mætti ástand og réttindi ökumanns. Ökumaður hafi verið færður á lögreglustöðina þar sem hann hafi gefið þvagsýni kl. 08.17 og hafi fíkniefna­prófun á þvagsýninu gefið jákvæða svörun um notkun kannabisefna. Blóðsýni hafi jafnframt verið tekið úr ökumanni kl. 09.00. Framburðarskýrsla var tekin af ökumanni þá um morguninn og kvaðst hann ekki hafa fundið fyrir áhrifum fíkniefna við aksturinn. Hann kvaðst hins vegar hafa reykt kannabis eða „bút“ fyrir þremur til fjórum vikum. Að þessu skipti frátöldu neyti hann ekki fíkniefna. Í matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 25. febrúar sl., segir: „Í þvaginu fannst tetrahýdrókanna­bínól­sýra. Tetrahýdrókannabínól var ekki í mælanlegu magni í blóðinu.“ Í 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987 segir að mælist ávana- og fíkniefni, sem eru bönnuð á íslensku yfirráðasvæði, í blóði eða þvagi ökumanns teljist hann vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega. Vegna þessa orðalags lagaákvæðisins og þess að tetrahýdrókannabínólsýra fannst í þvagi ákærða verður að sakfella hann fyrir að hafa verið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki. Ákærði hefur með þessu unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákærði er fæddur í desember 1988 og hefur hreint sakavottorð. Refsing ákærða samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrir brot gegn 45. gr. a þykir hæfilega ákveðin 70.000 króna sekt til ríkissjóðs. Greiði ákærði ekki sektina innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms komi fangelsi í sex daga í stað sektarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga skal svipta ökurétti stjórnanda vélknúins ökutækis, sem hefur brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 45. gr. eða 45. gr. a. Ef sérstakar málsbætur eru og ökumaður hefur ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður má sleppa sviptingu ökuréttar, meðal annars vegna brots gegn þessum ákvæðum. Eins og að framan er getið hefur ákærði ekki áður brotið gegn umferðarlögum. Samkvæmt framburði hans hjá lögreglu, sem engin ástæða er til að véfengja, hafði hann ekki neytt fíkniefna í að minnsta kosti þrjár til fjórar vikur áður en hann var stöðvaður af lögreglu. Af matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði fæst ekki séð að ákærði hafi verið undir virkum áhrifum fíkniefna við akstur í umrætt sinn, enda er alkunna að einungis það efni sem finnst í blóði manns hefur áhrif á aksturshæfni hans. Þegar litið er til þessa fæst ekki séð að vilji ákærða til að brjóta gegn umferðarlögum í umrætt sinn hafi verið einbeittur. Eins og þetta mál er vaxið og þar sem ákærði er nú í fyrsta sinn sakfelldur fyrir brot gegn umferðarlögum þykir vera tilefni til að nýta þá heimild ofangreinds ákvæðis að svipta ákærða ekki ökurétti vegna þess brots sem hann er nú sakfelldur fyrir. Með vísan til 165. gr. laga nr. 19/1991 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, samtals 47.200 krónur, sem hlaust af rannsókn á fíkniefnum í blóði og þvagi ákærða. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Ákærði, Helgi Fannar Hjartarson, greiði 70.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu en sæti ella sex daga fangelsi. Ákærði greiði 47.200 krónur í sakarkostnað.
Mál nr. 774/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að málsaðilum hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu hans reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 410/2010
Kærumál Gæsluvarðhald
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til endanlegur dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 18. ágúst 2010 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist verður á með héraðsdómi að skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt til að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 464/2006
Kærumál Farbann Börn Sératkvæði
Fallist var á að beita heimild 4. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 og leggja bann við því að farið yrði með barn málsaðila úr landi meðan máli um breytingu á forsjá þess hefði ekki verið ráðið til lykta. Ekki var talið að lagaskilyrði væru til að ákveða að bannið stæði lengur en meðan málinu væri ólokið fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. ágúst 2006 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila sé óheimilt að fara með barnið A úr landi þar til dómur gengur í máli, sem varnaraðili hefur höfðað til að fá forsjá barnsins breytt. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar þannig að óheimilt verði að fara úr landi með barnið A meðan ekki hefur verið ráðið til lykta fyrir dómstólum máli sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila um breytingu á forsjá barnsins. Af gögnum málsins má ráða að sóknaraðili hyggst fara með barnið til X þar sem hún hefur verið ráðin tímabundið til starfa við sendiráð Íslands. Varnaraðili hefur af þeim sökum höfðað mál gegn sóknaraðila þar sem hann krefst þess að honum verði dæmd forsjá barnsins. Styður hann kröfuna einkum við að fyrirhugaður flutningur réttlæti breytingu á forsjá. Breytingar á högum, dvalarstað og félagslegu umhverfi barns geta gefið tilefni til að forsjá þess sé tekin til athugunar að nýju. Varnaraðili á rétt á að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort ástæða sé til að breyta forsjá barnsins vegna framangreindra fyrirætlana sóknaraðila. Ber að flýta meðferð málsins í samræmi við 3. mgr. 38. gr. barnalaga. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að fallast á að beita skuli heimild 4. mgr. 35. gr. barnalaga og leggja bann við því að sóknaraðili fari með barnið úr landi. Ekki eru lagaskilyrði til að ákveða að bannið standi lengur en meðan málinu er ólokið fyrir héraðsdómi. Verður því fallist á að sóknaraðila sé óheimilt að fara með barnið úr landi eins og nánar greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Óheimilt er að fara úr landi með barnið A meðan ekki hefur verið ráðið til lykta fyrir héraðsdómi máli sem varnaraðili, M, hefur höfðað gegn sóknaraðila, K, um breytingu á forsjá barnsins. Hrafns Bragasonar Kröfugerð er rakin í atkvæði meirihluta dómenda og þar er einnig tíundað hvert sé tilefni máls þessa. Ég er sammála athugasemd meirihlutans um að breytingar á högum, dvalarstað og félagslegu umhverfi barns geti gefið tilefni til þess að forsjá þess sé tekin til athugunar að nýju og að flýta beri meðferð þess máls. Varnaraðili hefur höfðað slíkt mál og leitar þess hér að fá úrskurð um að sóknaraðila verði talið óheimilt að fara með barn þeirra úr landi allt þar til dómur gengur í því máli. Sóknaraðili tilkynnti varnaraðila 3. júlí 2006 að hún hygðist flytja búferlum til X ásamt fjölskyldu sinni, enda hefði hún verið ráðin til starfa við íslenska sendiráðið í Y til næstu tveggja ára. Varnaraðili mun hafa ritað að beiðni sóknaraðila undir yfirlýsingu þess efnis að hann myndi að lokinni sumarleyfisumgengni við barnið skila því til X, en móðirin fer ein með forræði þess samkvæmt óáfrýjuðum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2002. Sóknaraðili er íslenskur ríkisborgari og í sambúð með manni sem fæddur er og uppalin á Íslandi og hefur starfað hér. Tengsl hennar við landið eru því mikil og sterk. Y er alþjóðleg borg þar sem sömu aðstæður eiga að vera fyrir hendi, sem á Íslandi, til þess að barnið fá notið þeirra aðstoðar, sem það þarf á að halda, en það þjáist af helftarlömun. Ekkert liggur fyrir um að sóknaraðili muni ekki þrátt fyrir flutning frá landinu með þessum hætti veita fullan atbeina til áframhaldandi meðferðar forræðismálsins hér á landi eða hún ætli að meina barninu að umgangast föður sinn að breyttum aðstæðum. Það eru mikil inngrip í líf sóknaraðila og barnsins að meina því för af landinu og verður ekki heimilað nema af því gefna tilefni að sóknaraðili ætli að tefja meðferð málsins. Dómur hefur þegar gengið einu sinni um forsjá barnsins og hefur sóknaraðili ein haft forsjá þess um fjögurra ára skeið. Þegar til alls framangreinds er litið verður ekki talið að varnaraðili hafi sýnt fram á þær aðstæður að farbannið verði heimilað.
Mál nr. 236/2008
Ölvunarakstur Sönnunargögn Jafnræðisregla Ökuréttarsvipting Sakarkostnaður
M var ákærð fyrir að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis og fyrir brot gegn valdstjórninni. Fyrir Hæstarétti byggði M aðallega á því að hún hefði ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Talið var að ekki yrði annað séð en að jafnræðis hefði verið gætt með málsaðilum við meðferð málsins fyrir héraðsdómi en ákærða hafði ekki gert grein fyrir þeim sönnunargögnum sem hún hefði farið á mis við að koma á framfæri, né hefði hún fært viðhlítandi rök fyrir því að héraðsdómari hefði tekið afstöðu gegn henni við meðferð málsins eða úrlausn þess. Í málinu hélt M því fram að hún hefði ekki verið ölvuð við aksturinn heldur drukkið áfengi eftir að hún missti stjórn á bifreið sinni með þeim afleiðingum að hún hafnaði utan vegar. Talið var að unnt væri að skera úr um sakargiftir á hendur M á grundvelli tveggja blóðsýna sem tekin voru úr henni eftir slysið og væri því ekki þörf á að styðjast við mælingu á þvagsýni. Þyrfti því ekki að taka afstöðu til málatilbúnaðar ákærðu að þessu leyti. Í málinu lá fyrir álitsgerð sem benti til þess að etanól í blóði M hefði verið um 1,50‰ á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið og hefði styrkur þess þá verið fallandi, sem gæfi til kynna að áfengisneyslu hennar hefði lokið meira en klukkustund fyrr. Með vísan til niðurstöðu álitsgerðarinnar, þess að bifreiðin var enn heit er lögregla kom á staðinn og að ekkert vitni kannaðist við að hafa gefið ákærðu að drekka á vettvangi var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M staðfest. Þá var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M fyrir brot gegn valdstjórninni staðfest. Var talið að M hefði ekki getað dulist að lögreglu- og sjúkraflutningamenn hefðu í umrætt sinn verið að gegna skyldustörfum sínum. Með vísan til 60. gr. stjórnarskrárinnar hefði M ekki getað komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hún teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun bar vitni við sýnatökuna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 387/1993. Var niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi dæmd til 30 daga skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og henni gerð 160.000 króna fésekt, auk sviptingar ökuréttar í eitt ár, staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hennar verði þyngd. Ákærða krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hún sýknu, en ella vægari refsingar og skemmri ökuréttarsviptingar. I Til stuðnings aðalkröfu sinni heldur ákærða því fram að við rekstur málsins í héraði hafi ekki verið gætt jafnræðis með aðilum og hafi hún því ekki notið réttlátrar málsmeðferðar, eins og áskilið er í 70. gr. stjórnarskrárinnar. Tilgreinir ákærða ýmislegt þessu til stuðnings, meðal annars að brotið hafi verið á rétti sínum til að leiða vitni, bera upp spurningar og leggja fram gögn, en vegna þessa megi að auki draga í efa hlutlægni dómarans. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms hófst aðalmeðferð málsins 12. nóvember 2007. Saksóknari lagði í upphafi hennar fram tvö skjöl, en ekkert var þar bókað um framlagningu skjala af hálfu ákærðu eða óskir þar að lútandi. Gaf ákærða að svo búnu skýrslu og síðan tólf vitni. Ákærða kom þá aftur fyrir dóminn, þar sem óttast var að hluti af fyrri skýrslu hennar hefði misfarist í upptöku. Að lokinni þeirri skýrslu óskaði verjandi eftir að leggja fram gögn „til sönnunar á ástandi ákærðu í umrætt sinn“, svo sem sagði í þingbók. Sækjandi mótmælti að gögn yrðu lögð fram og krafðist verjandi þá úrskurðar dómara um það. Þá var bókað að verjandi ákærðu hafi krafist þess að fá að leggja tiltekna spurningu fyrir lækni, sem héraðsdómari hafnaði. Loks krafðist verjandinn að fá að leiða Ólaf Helga Kjartansson sýslumann sem vitni og greindi frá helstu atriðum, sem leita ætti svara vitnisins við. Eftir stutt hlé á þinghaldinu kvað héraðsdómari upp úrskurð, þar sem öllum þremur kröfum ákærðu var hafnað. Ákærða kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar 5. desember 2007 í máli nr. 625/2007 var vísað frá réttinum kröfu ákærðu um að fá að leggja fram nánar tilgreind skjöl, þar sem aðalmeðferð í héraði hafi verið byrjuð þegar deilan um framlagningu þeirra kom upp. Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna að leggja tilgreinda spurningu fyrir lækni, en fellt úr gildi ákvæði úrskurðarins, þar sem hafnað var kröfu ákærðu um að sýslumaðurinn á Selfossi yrði leiddur sem vitni. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var málið næst tekið fyrir 5. febrúar 2008 til að halda áfram aðalmeðferð. Í upphafi þinghaldsins lagði sækjandi fram fjögur skjöl og verjandi ákærðu fjögur önnur skjöl, sem virðast hafa verið hluti af þeim gögnum, sem verjandinn vildi leggja fram í þinghaldi 12. nóvember 2007. Að þessu búnu voru teknar skýrslur af fimm vitnum, málið munnlega flutt og það tekið til dóms. Af því, sem að framan greinir, verður ekki annað séð en að jafnræðis hafi gætt með aðilum málsins við meðferð þess fyrir héraðsdómi, enda fékk ákærða á sama hátt og ákærandi að leggja fram frekari gögn við framhald aðalmeðferðar 5. febrúar 2008, andstætt 2. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og hefur ákærða ekki gert grein fyrir öðrum sönnunargögnum, sem hún hafi farið á mis við að koma á framfæri í héraði. Ekki hafa verið færð viðhlítandi rök fyrir því að héraðsdómari hafi tekið afstöðu gegn ákærðu við meðferð eða úrlausn málsins. Verður aðalkrafa hennar því ekki tekin til greina. II Krafa ákærðu um sýknu af sakargiftum um umferðarlagabrot í 1. lið ákæru er reist á því að ósannað sé að hún hafi ekið bifreið undir áhrifum áfengis umrætt sinn, en hún ber því við að hún hafi neytt þess fyrst svo að máli skipti eftir að akstri lauk með því að hún missti stjórn á bifreiðinni, sem hafnaði utan vegar. Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega rakin atburðarás úr gögnum málsins, allt frá frumskýrslu lögreglunnar um tilkynningu umferðaróhapps kl. 2.21 aðfaranótt 4. mars 2007 og töku blóðsýnis úr ákærðu á vettvangi kl. 2.37. Þar er rakinn framburður vitna um áfengisneyslu ákærðu um kvöldið, svo og þeirra vitna sem komu að ákærðu í bifreiðinni eftir óhappið. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar reyndist etanólstyrkur í blóðsýni, sem tekið var kl. 2.37 úr ákærðu, vera 1,43‰, en 1,12‰ í öðru blóðsýni, sem var tekið kl. 4.13. Þvagsýni var tekið kl. 3.41 og mældist etanólstyrkur í því 1,81‰. Í héraðsdómi er og rakin álitsgerð deildarstjóra við Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum við Háskóla Íslands um hvað álykta megi um ölvun ákærðu af blóð- og þvagsýnunum, annars vegar miðað við öll sýnin og hins vegar miðað við blóðsýni eingöngu. Í álitsgerðinni kom fram að hlutfall milli etanólstyrks í þvagsýni og síðara blóðsýni hafi verið 1,56 og bendi það til þess að etanól hafi verið fallandi á þeim tíma, sem sýnin voru tekin. Í álitsgerðinni var komist að sömu niðurstöðu, hvort sem miðað var eingöngu við blóðsýnin tvö eða við þau ásamt þvagsýninu, um að etanólstyrkur í blóði ákærðu hafi verið um 1,50‰ á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið. Deildarstjórinn staðfesti álitsgerðina fyrir héraðsdómi og kvað samanburð á blóðsýnunum tveimur sýna að etanólstyrkur í blóði ákærðu hafa verið fallandi þegar fyrra sýnið var tekið, sem bendi til að drykkju hafi lokið að minnsta kosti klukkustund fyrir töku þessa sýnis. Ákærða ber meðal annars fyrir sig að taka áðurnefnds þvagsýnis hafi verið ólögmæt og því verði niðurstaða ekki á henni reist. Samkvæmt fyrrnefndri álitsgerð er unnt að skera úr um sakargiftir í 1. lið ákæru á grundvelli þess eins, sem ráðið verður af etanólstyrk í tveimur blóðsýnum úr ákærðu, og er því engin þörf á að styðjast við niðurstöðu mælingar á þvagsýni við úrlausn málsins. Af þeim sökum er ástæðulaust að taka afstöðu til málatilbúnaðar ákærðu að þessu leyti. Sem fyrr segir kom fram í álitsgerðinni að etanól í blóði ákærðu hafi verið um 1,50‰ á þeim tíma, sem lögreglu var tilkynnt um umferðaróhappið, og hafi styrkur þess þá verið fallandi, sem gefi til kynna að áfengisneyslu ákærðu hafi lokið meira en klukkustund fyrr. Þegar þessa er gætt ásamt því að bifreiðin var heit þegar lögregla kom á staðinn og ekkert vitni kannaðist við að hafa gefið ákærðu að drekka á vettvangi eða séð einhvern annan gera það verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu samkvæmt þessum ákærulið. Ákærða er borin sökum í 2. og 3. lið ákæru um hafa haft í nánar tilteknum hótunum við nafngreinda lögreglumenn og sjúkraflutningamenn í tengslum við töku áðurgreinds þvagsýnis, svo og að hafa hrækt tvívegis í andlit eins lögreglumannsins. Fyrir liggur að ákærða neitaði um atbeina til sýnatöku og veitti mótspyrnu þegar valdi var beitt til að taka þvagsýnið. Ákærða kveðst hafa verið í áfalli eftir umferðarslys og brugðist við á þennan hátt vegna hræðslu, enda hafi henni fundist sem ráðist væri á sig og henni misþyrmt. Hún kunni við þessar aðstæður að hafa sagt eitthvað, sem engum hefði átt að detta í hug að taka mark á. Um þetta verður að gæta að því að ákærðu gat ekki dulist að þeir, sem hér um ræðir, voru að gegna skyldustörfum. Það er meginregla íslenskrar stjórnskipunar að enginn geti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hann vefengi heimildir stjórnvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt ákærða teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun ber vitni við sýnatöku veitti það ekki rétt til að leitast við að hindra framkvæmd hennar á þann hátt, sem ákærða gerði, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 387/1993, sem birtur er í dómasafni 1994, bls. 813. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um þessa tvo ákæruliði. Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærðu og sviptingu ökuréttar verða staðfest. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærðu gert að greiða samtals 354.922 krónur í sakarkostnað. Þar á meðal var kostnaður í tengslum við þvagsýni að fjárhæð 28.287 krónur, sem ákærða verður ekki látin bera í ljósi framangreindrar niðurstöðu. Í sakarkostnaðinum voru jafnframt meðtalin málsvarnarlaun verjanda ákærðu að fjárhæð 209.160 krónur, sem taka verður til endurskoðunar. Hæfilegt er að þau nemi 373.500 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Verður ákærðu þannig gert að greiða samtals 490.975 krónur í sakarkostnað í héraði. Ákærða verður dæmd til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, allt eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærða, María Bergsdóttir, greiði 490.975 krónur í sakarkostnað í héraði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur, og allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 346.267 krónur, þar með talin málsvarnarlaun sama verjanda, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 26. febrúar 2008. Mál þetta, sem þingfest var þann 9. ágúst 2007 og dómtekið þann 5. febrúar sl., var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 26. júní 2007, á hendur Maríu Bergsdóttur, kt. 120771-4939, Langholtsvegi 18, Reykjavík, „fyrir eftirtalin brot aðfaranótt sunnudagsins 4. mars 2007: Brot ákærðu samkvæmt ákærulið 1 telst varða við 1., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, en brot samkvæmt ákæruliðum 2 og 3 við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 25/2007. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til að sæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 44/1993, lög nr. 57/ 1997, lög nr. 23/ 1998, lög nr. 132/2003 og lög nr. 66/2006.“ Ákærða mætti við þingfestingu málsins og neitaði að tjá sig um sakarefnið. Ákærða mætti aftur við fyrirtöku þann 22. ágúst 2007 ásamt verjanda sínum og játaði að hafa ekið bifreiðinni eins og greinir í ákærulið 1, en neitaði að hafa verið undir áhrifum áfengis eins og þar greinir, en hún kvaðst hafa drukkið tvö rauðvínsglös með mat um tveimur tímum áður. Ákærða neitaði sök varðandi ákærulið 2, en hún kvaðst hafa verið í sturlunarástandi á þeim tímapunkti. Ákærða neitar sök varðandi ákærulið 3, en hún kvaðst ekki muna eftir því tilviki, þar sem hún hafi verið í sturlunarástandi. Málinu var frestað til aðalmeðferðar til mánudagsins 12. nóvember. Undir aðalmeðferð málsins krafðist verjandi ákærðu þess að fá að leggja fram sjúkragögn auk þess að leiða sýslumann Árnessýslu sem vitni og jafnframt að leggja ákveðnar spurningar fyrir lækni sem vitni. Var þessu hafnað af dómara og var úrskurður um þau ágreiningsefni kveðinn upp þann sama dag. Verjandi ákærðu kærði þann úrskurð til Hæstaréttar sem kvað upp dóm þann 5. desember í kærumálinu nr. 625/2007. Fór framhalds aðalmeðferð fram þann 5. febrúar sl., og var málið dómtekið þann sama dag. Verjandi ákærðu krafðist sýknu og að málsvarnarlaun, auk vinnu við kæru til Umboðsmanns Alþingis, Ríkissaksóknara, Hæstaréttar og kostnaðar við öflun læknisvottorða, yrðu greidd úr ríkissjóði. Málsatvik: Skýrslur fyrir lögreglu og dómi. Ákærða gaf skýrslu eftir dvöl í fangageymslu klukkan 12.07 þann 4. mars 2007. Kvaðst hún hafa verið að koma frá Hvolsvelli og ætlað til Reykjavíkur en misst stjórn á bifreiðinni í hálku. Kvaðst hún aðspurð hafa drukkið eitt rauðvínsglas um klukkan átta til níu um kvöldið. Aðspurð hvort hún hefði drukkið áfengi eftir að akstrinum lauk kvaðst hún hafa fengið sopa af einhverjum vökva hjá ungum drengjum sem komu að henni eftir að hún hafnaði utan vegar. Kvaðst hún ekki vita hvaða vökvi þetta var né geta útlistað hversu mikið hún hafi drukkið. Þá lýsti ákærða því yfir að hún væri mjög ósátt við að hafa verið beitt valdi til þess að fá frá henni þvagsýni. Ákærða gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 24. maí 2007. Aðspurð kvað hún konu hafa fyrst komið á slysstað en hún hefði yfirgefið hann áður en strákarnir þrír komu að. Aðspurð hvort hún hafi þegið eitthvað að drekka frá þeirri konu, kvaðst ákærða ekki muna það. Ákærða kvaðst hafa fengið eitthvað að drekka á staðnum en hún hefði vankast við að bifreiðin hafnaði á skurðbakka og því geti hún ekki fullyrt hver hefði veitt henni drykk. Ákærðu voru kynntar niðurstöður alkóhólrannsóknar á þvagi og blóði og spurð hvort hún hefði einhverjar skýringar á því magni sem þar fannst. Kvaðst hún eingöngu hafa þá skýringu að það hafi verið ótti hennar og skelfing við ofbeldi lögreglumannanna sem hafi orsakað það að alkóhól í líkamanum margfaldaðist og séu því ómarktækar þær sýnatökur sem voru gerðar, hún hefði verið allsgáð við aksturinn. Aðspurð um að hafa slegið lögreglumann í andlitið fyrir sýnatökurnar og hótað lögreglu- og sjúkraflutningamönnum lífláti sem og börnum þeirra kvaðst ákærða ekki muna til þess að hafa haft uppi neinar hótanir né slegið nokkurn mann. Ákærða kvaðst fúslega hafa gefið leyfi á slysstað til að láta taka úr sér blóðsýni en lögreglumaður, sem hafi komið á slysstað og hafi verið inni í sjúkrabifreiðinni, hefði sýnt sér, að ástæðulausu, dónaskap og hroka. Sá hinn sami hefði síðan ekið henni á lögreglustöðina. Ákærða kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í matarboði fyrir austan sem hefði endað með því að hún hefði ekið öðrum matargestum á dansleik á Hvolsvöll. Ákærða kvaðst ekki hafa farið á dansleikinn en ætlað að aka til Reykjavíkur. Þegar hún var nærri komin að Selfossi hefði komið ísing á veginn og bíllinn byrjað að renna til og ákærða misst hann út af. Ákærða kvaðst ekki muna neitt fyrr en að sér komi kona og síðan drengir og loks sjúkraflutningamenn og lögregla. Aðspurð kvaðst ákærða hafa drukkið tvö glös af rauðvíni fyrr um kvöldið en um tvær klukkustundir hafi liðið frá því hún neytti áfengis og þar til að hún hóf aksturinn. Aðspurð um það hvort hún hefði neytt áfengis eftir að akstri lauk kvaðst ákærða ekki vita það en henni hafi verið gefið eitthvað að drekka á slysstað en hún viti ekki hvort áfengi var í því eða ekki en það hafi verið einhverjir af þeim vegfarendum sem komu á vettvang sem veittu henni það. Aðspurð kvaðst ákærða hafa verið það vönkuð eftir útafaksturinn að hún viti ekki hvort það hafi verið karl- eða kvenkyns aðili sem gaf henni að drekka. Aðspurð um það hvort hún viti til að hún hafi drukkið eitthvað kvaðst ákærða halda það. Ákærða kvaðst ekki muna hversu langur tími leið frá því að bifreiðin fór út af og þar til fyrstu vegfarendur komu að, kannski tíu mínútur, kannski tuttugu mínútur, hún kvaðst ekki muna það. Aðspurð hversu langt hefði liðið frá því að hringt var á lögreglu og þar til hún kom kvaðst ákærða heldur ekki muna það, kannski hálftími, kannski þrjú korter, kannski klukkustund. Aðspurð um það hvort hún hafi beðið vegfarendur um að hafa ekki samband við lögregluna á slysstað kvað ákærða það vel geta verið þar sem hún hafi ekki góða reynslu af lögreglunni. Ákærða kvaðst hafa verið færð úr bifreið sinni yfir í sjúkrabifreiðina þar sem hún var fyrst beðin um að blása í mæli og síðan beðin um að gefa blóðsýni, sem hafi verið sjálfsagt. Þá hefði annar þeirra lögreglumanna sem voru á svæðinu byrjað að vera leiðinlegur, með hroka og hún neitað að tala við hann. Ákærða kvað engan lækni né annan hafa skoðað sig á vettvangi með tilliti til hugsanlegra áverka eftir útafkeyrsluna. Eftir blóðsýnatökuna hafi hún verið færð yfir í lögreglubifreið og henni ekið á lögreglustöð og jafnframt hefði verið beðið um lækni, þar sem hún hefði hafnað því að gefa þvagsýni, en hún hefði viljað frá lögmann, sem henni hefði verið synjað um. Ákærða kvaðst hafa verið mjög hrædd á þessum tímapunkti og ekki muna eftir orðaskiptum inni í skrifstofuherberginu á lögreglustöðinni. Ákærða kvaðst muna eftir því að hún hafi verið beðin um að gefa þvagsýni sjálfviljug og hún ekki mótmælt því en sér hefði ekki verið mál að pissa og hún hefði viljað hafa samráð við lögmann áður. Ef hann segði henni að hún þyrfti samkvæmt lögum að gefa þvagsýni þá hefði hún gert það en ekki hafi verið hægt að bíða eftir því. Aðspurð kvaðst ákærða bara muna eftir því að allt í einu hefði herbergið fyllst af einkennisklæddum mönnum og hún verið rifin upp af staðnum og farið með hana niður einhvern þröngan stiga og inn í klefa þar sem henni hafi verið skellt niður og þvagleggur settur upp og eftir það muni ákærða ekkert. Ákærða kvaðst ekki muna eftir því að hafa haft í hótunum í umrætt sinn né að hafa hrækt framan í lögreglumann. Ákærða kvað síðan nokkru seinna um nóttina hafa verið ráðist að sér og hún snúin niður, hún hafi fengið hné í bakið og blóð verið tekið úr henni. Aðspurð um orðaskipti milli ákærðu og annarra í herberginu í það sinnið kvaðst ákærða ekki muna neitt hvað gerðist. Ákærða kvaðst vera 75% öryrki með ónýta hægri hlið og hafa fengið slæmt höfuðhögg fyrir nokkrum árum. Aðspurð af verjanda um þá háttsemi að hafa hrækt framan í lögreglumann, neitaði ákærða því en lýsti upplifun sinni af þvagsýnatökunni svo: „Hann heldur mér og horfir framan í mig. Hann er að kíkja við og sjá hvort að það sé eitthvað að ganga sem er að gerast þarna að neðan verðu. Hann horfir framan í mig og rétt áður þessu röri er stungið inn þá segir hann, og hvað í síðasta sinn ætlar þú að míga fyrir okkur, með þetta glott framan í sér.“ Aðspurð frekar út í orðaskipti milli ákærðu, lögreglumanna og sjúkraflutningamanna kvaðst ákærða ekkert muna. Ákærða mundi þó að henni hafi ekki verið kunnugt um að læknir hafi verið á staðnum og ef svo hafi verið þá hefði hann ekki sagt orð við sig. Þá mundi ákærða einnig eftir aðferð lögreglunnar við að ná henni úr fötunum við þvagsýnatökuna og að hafa látið lögregluna vita af því að hún væri öryrki. Þá mundi ákærða eftir því að hafa ætlað að hringja í F, þegar kom að því að taka þvagsýni af henni, til að fá einhverja hjálp. Ákærða mundi þá aðspurð að það hefði verið sami lögreglumaðurinn sem stjórnaði sýnatökunni og hafði sýnt henni dónaskap en að ungur lögreglumaður hefði sýnt sér kurteisi, fengið kennitölu hennar og annað en ekki getað gert neitt því annað væri á valdi varðstjórans. Vegna mistaka við upptöku á skýrslu ákærðu gaf hún aftur skýrslu fyrir dóminum og voru sömu spurningar lagðar fyrir hana. Við upprifjun á drykkju sinni eftir að bifreið hennar fór út af, aðspurð af verjanda sínum, kvaðst ákærða muna eftir því að hún hafi verið þyrst og hún mundi eftir því að henni var rétt flaska. Ákærða kvaðst ekki muna hvað hún drakk, hvort hún drakk hálfa flösku eða fulla flösku, hún mundi bara að hún drakk vel úr henni. Spurð ítrekað kvaðst ákærða muna það fyrir víst að hún hafi verið þyrst og drukkið mikið. Þá kvaðst ákærða viss um að fyrst hefðu stúlkur komið að og síðan strákar og það hafi verið þessar stúlkur sem gáfu henni vín. Annað virtist ákærða ekki muna af vettvangi. Þá kvað ákærða um hálftíma til fjörutíu og fimm mínútur hafa liðið „eða eitthvað svoleiðis“ frá því að þessar stúlkur gáfu henni vín að drekka og þar til lögreglan kom. A, kt. [...], varðstjóri, gaf skýrslu fyrir lögreglu. Kvaðst hann hafa verið staddur á lögreglustöðinni á Selfossi þegar tilkynning barst um umferðarslys á Suðurlandsvegi. Hefði hann, ásamt B, ekið með forgangsljósum á vettvang. Hefðu þeir komið á staðinn um fimm mínútum eftir útkallið, rétt á undan sjúkrabifreiðinni. Hefði bifreið ákærðu verið utan vegar með framendann í skurði sem lá samsíða veginum. Þrír piltar hafi verið á vettvangi auk eldri manns. Hafi myrkur verið og mjög hált vegna ísingar. Í bifreiðinni hefði kona setið undir stýri og tveir hundar verið auk hennar í bifreiðinni. Vél bifreiðarinnar hefði ekki verið í gangi en ljós hennar logað. Hefðu dyr bifreiðarinnar verið opnaðar til að ræða við ákærðu og hefði bifreiðin verið heit, en áfengislykt hefði lagt frá vitum ákærðu auk þess sem hún hafi borið sjáanleg einkenni um ölvun. Aðspurð kvaðst ákærða vera ómeidd en sjúkraflutningamenn, sem komu á vettvang skömmu eftir komu lögreglu, hlúðu að konunni og færðu hana yfir í sjúkrabifreiðina. Eftir að sjúkraflutningamennirnir höfðu framkvæmt líkamsskoðun á konunni hefðu þeir talið að hún væri ekki slösuð. D hjúkrunarfræðingur hefði tekið blóðsýni úr konunni í sjúkrabifreiðinni að beiðni lögreglu og eftir sýnatökuna hefði ákærða verið færð yfir í lögreglubifreiðina. Á leiðinni á lögreglustöðina hefði ákærða talað um að hún hefði fengið sopa frá einhverjum mönnum sem hafi verið á vettvangi. Áður en á lögreglustöðina var komið hefði ákærða verið orðin frekar viðskotaill þar sem hún hefði ekki fengið að hafa handtöskuna sína en henni hafði verið tilkynnt að hún væri handtekin. Þegar á lögreglustöðina kom hefði ákærða fengið farsímann sinn til að hringja í lögfræðing en ekki fundið nafn á lögmanni sem hún þekkti og þá ekki viljað frekari aðstoð lögmanns. Kvað hann ákærðu hafa verið gerð grein fyrir því að hún yrði að gefa þvagsýni vegna rannsóknar málsins. Hún hefði frá upphafi neitað því og sagt að það yrði að taka það með valdi. Ákærða hefði ekki látið undan fortölum þeirra aðila sem unnu að afgreiðslu málsins á lögreglustöðinni heldur hafi verið með æsing og ofstopa í skrifstofuherbergi því sem henni hafði verið vísað í á stöðinni. Kvað A að ákærða hefði fyrirvaralaust og án tilefnis slegið hann föstu höggi með handarbaki hægri handar og hefði höggið hafnað á hægra gagnauga hans. Auk þess hefði hún hótað honum, lækninum og þeim sem voru staddir inni í skrifstofuherberginu dauða. Hún hefði hótað að myrða þá sem þar voru og slíta höfðuðið af börnum þeirra. Þessar hótanir hefði ákærða viðhaft án þess að verið væri að beita hana valdi á nokkurn hátt og án tilefnis. A kvað, að þar sem ljóst var að þvagsýni yrði ekki fengið frá konunni með góðu, hefði hún verið færð niður í fangaklefa þar sem þvagsýni hefði verið tekið með valdi. Kvaðst A hafa haldið niðri efri hluta líkama ákærðu og snúið baki í lækninn og hjúkrunarfræðinginn sem önnuðust þvagtökuna. Lögreglukona hefði haldið fótum konunnar á meðan en ákærða hefði reynt af mætti að hindra þvagtökuna. A kvað að á meðan hann hélt ákærðu hefði hún áréttað að hún myndi myrða hann og hefði hún haft uppi ófagurt orðbragð auk þess að reyna að bíta hann en henni hefði tvisvar tekist að hrækja í andlit hans á meðan á þvagtökunni stóð. A kvaðst vera fjölskyldumaður og faðir og hafi hótanir ákærðu vakið með honum óhug og telji hann að öryggi sínu og sinna hafi verið ógnað auk þess sem hann telji sig ekki þurfa að sæta tilefnislausu ofbeldi við störf sín. A kom fyrir dóminn og kvað lögregluna hafa fengið tilkynningu gegnum Fjarskiptamiðstöðina um að bíll hefði farið út af veginum á Flóavegi skammt við Þingborg. Lögreglan hefði farið strax á vettvang og séð bifreið úti í skurði eða ræsi sem væri samsíða þjóðveginum. Á vettvangi hafi verið tveir bílar aðrir og fólk þar í kring. Sjúkrabifreið kom í sömu mund á vettvang. Ökumaður, sem var kona, var á staðnum og var hún innt eftir því hvort allt væri í lagi með hana, og hún hefði játað því. Kvaðst hann hafa strax fundið áfengislykt af henni. Konan hefði í framhaldi verið færð inn í sjúkrabifreiðina þar sem blóðsýni hefði verið tekið úr henni. Ekkert athugavert hefði fundist við skoðun á konunni í sjúkrabifreiðinni. Í framhaldi hefði konan verið færð inn í lögreglubifreiðina og henni ekið á Selfoss. Aðspurður um ástand vélarinnar í bifreiðinni kvað A bifreiðina hafa verið heita þegar þeir komu á vettvang. Hann hefði komið við pústið á bifreiðinni, sem hefði verið heitt, og það hafi verið heitt inni í bifreiðinni en þar hefðu tveir litlir hundar einnig verið. Kvað hann konuna hafa sagt þeim að einhver hefði gefið henni eitthvað að drekka á vettvangi þegar þeir inntu hana eftir áfengislyktinni af henni. Aðspurður kvað hann ákærðu hafa verið rólega og yfirvegaða í upphafi, kurteisa og ekkert út á hana að setja. Í framhaldi hefði ákærða verið færð yfir í lögreglubifreiðina og á leiðinni til Selfoss hefði henni verið gerð grein fyrir framhaldi málsins, það er að taka þyrfti tvö blóðsýni úr henni auk þvagsýnis. Í framhaldi þyrfti að vista ökumann í fangageymslu til skýrslutöku daginn eftir. Ákærða hefði smátt og smátt virst verða ósátt á leiðinni til Selfoss. A kvaðst hafa haldið á tösku ákærðu inn á lögreglustöðina og hún verið ósátt við það. Hann hefði kynnt henni rétt hennar og rétt til þess að fá verjanda en hún hefði viljað sjá um það sjálf. Þegar inn var komið hefði ákærða fengið farsímann sinn til að hringja og talað um eitthvert nafn á einhverjum lögfræðingi, sem hún vissi reyndar ekki meira um. Ákærða hefði hringt eitthvað til að láta vita af sér en vildi síðan ekki þiggja frekari aðstoð til að fá lögfræðing. Í framhaldi var henni gerð grein fyrir því að taka þyrfti hjá henni þvagsýni en hún harðneitað að láta það af hendi. Þá hafi verið búið að kalla til lækni en það hafi verið sama hver talaði við hana, hann sjálfur, aðrir lögreglumenn, læknirinn eða hjúkrunarfólk, það hafi ekki verið við það komandi að ákærða gæfi þvagsýni en ítrekað hafi verið leitað eftir samþykki hennar fyrir því í upphafi. Aðspurður kvað hann að ekki hafi verið hægt að sjá neitt annað en að ákærða hafi gert sér fulla grein fyrir því um hvað málið snerist. Kvað hann ákærðu hafa verið orðna æsta inni á skrifstofunni og hún haft í hótunum við þá sem þar voru, bæði lögreglu og sjúkraflutningafólk. Ákærða hafi slegið til A, meðal annars með töskunni í höfuð hans, og hótað fólki líkamsmeiðingum eða að hún myndi útvega fólk til þess að valda mönnum líkamsmeiðingum og fjölskyldum þeirra og annað slíkt. A kvað ákærðu hafa sagt við lögreglukonuna að hún ætlaði að sjá um að slíta úr henni legið. Kvaðst hann muna eftir því sérstaklega. Þá hefði ákærða haft almennar líkamsmeiðingar í hótunum gagnvart fjölskyldu hans. A kvaðst eiga börn og maka og almennt geri lögreglumenn ekki mikið mál úr því þó að fólk sé eitthvað „fornemað“ við lögregluna og kasti einhverju svona fram gagnvart þeim sjálfum sem embættismönnum, en þegar hótanir séu farnar að beinast gegn fjölskyldu fólks og farið að persónugera þær þá sé þeim ekki sama um slíkt. Kvað hann þessar hótanir hafa komið frá ákærðu þegar verið var að reyna að fá hana með góðu til að gefa þvagsýni. Á þeim tímapunkti hefðu hann, B, annar lögreglumaður, læknirinn, hjúkrunarkonan og C lögreglumaður verið á skrifstofunni. Aðspurður um þá háttsemi að ákærða sló hann kvað hann ákærðu hafa verið komna með töskuna sína í hendur og hafi hún sveiflað henni og höggið lent hægra megin á enni hans eða gagnauga. „Það var svo sem ekki fast, mér varð ekkert meint af því,“ sagði A. „En það lýsti ásetningi hennar og því að það þótti full ástæða til að taka alvarlega orð hennar sem hún hafði gagnvart líkamsmeiðingum, bæði gagnvart okkur og fjölskyldum okkar.“ Vitnið kvað þarna fullreynt hafa verið að fá ákærðu til að gefa þvagsýni með góðu svo hún hefði verið færð með aðstoð C niður í fangaklefa þar sem hún var lögð á bekk með laki undir. Læknirinn og hjúkrunarfræðingurinn hefðu séð um sýnatökuna en hann hefði haldið höndum ákærðu og snúið baki í neðri hluta líkama hennar. C hefði haldið fótum ákærðu en læknir og hjúkrunarfræðingur séð um sýnatökuna sjálfa. Ákærða hefði tvisvar eða þrisvar hrækt framan í hann á meðan á sýnatökunni stóð. Þá hafi ákærða verið mjög æst og fundist þetta mikið inngrip í sig persónulega en það hafi allir verið miður sín yfir þessu. Ákærða hefði haldið hótunum áfram á meðan á sýnatökunni stóð og sagst ætla að fá fólk til þess að valda A líkamsmeiðingum ásamt fjölskyldu hans. Ákærði kvað það verklagsreglur lögreglunnar að þegar ökumenn eru teknir fyrir ölvunarakstur en hafa ekki verið staðnir að akstrinum þá beri lögreglu að taka tvö blóðsýni með klukkustundar millibili og eitt þvagsýni. A kvað, aðspurður af verjanda, að við aðstæður sem um var að ræða í þessu tilviki, þar sem bifreið hafði runnið út af í hálku og engir áverkar væru sjáanlegir á ökumanni, væri ekki venjan að fara fyrst með ökumenn á sjúkrahús vegna gruns um heilablæðingu eða heilaáverka áður en rannsókn lögreglu hæfist. Þá kvaðst A einnig vera menntaður sem sjúkraflutningamaður og hann hafi ekki talið að ákærða hafi verið í sturlunarástandi á meðan á þvagsýnatökunni stóð. B, kt. [...], lögreglumaður gaf skýrslu hjá lögreglu. B kvaðst hafa farið á vettvang ásamt A þegar tilkynnt var um umferðaróhappið á Suðurlandsvegi við Þingborg. Á vettvangi hefði bifreið verið utan vegar og ákærða setið undir stýri. Afturljós bifreiðarinnar hafi logað og ljós verið í mælaborðinu en vél bifreiðarinnar hafi ekki verið í gangi. B kvaðst hafa rætt við ákærðu og fundið að áfengislykt lagði frá henni en hún hafi verið að reykja þegar hann kom að henni. Skömmu síðar hefðu sjúkraflutningamenn komið að og kannað meiðsl á ákærðu en hún hefði verið færð yfir í sjúkraflutningabifreiðina. Ákærða hefði virst ómeidd og hefði blóðsýni verið tekið úr henni á staðnum. Eftir sýnatökuna hefði ákærða verið færð yfir í lögreglubifreiðina og hefði B og A ekið henni á lögreglustöðina á Selfossi og þar inn í skrifstofuherbergi. Á lögreglustöðinni hefði A tekið af ákærðu handtösku sem hún hafi verið með en ákærða hefði þá slegið til A en B kvaðst ekki hafa séð hvort höggið hefði komið í andlit A eða ekki. Ákærða hefði neitað staðfastlega að gefa þvagsýni og hefði orðið alveg ljóst að þvagsýni yrði ekki fengið nema með valdi og hefði ákærða því verið færð af lögreglumönnunum A og C niður í fangaklefa þar sem hún hefið verið sett á bekk. Kvaðst B síðan hafa farið fram á gang utan við fangaklefann og ekki séð hvernig staðið var að þvagsýnatökunni en þegar hann hefði litið inn í klefann við upphaf sýnatökunnar hefði hann séð hvar A hélt efri hluta ákærðu og snúið að andliti hennar en C haldið fótum hennar. Læknir og sjúkraflutningamaður hefðu þá verið að undirbúa þvagtökuna. B kvaðst muna að ákærða hefði viðhaft hótanir í garð lögreglumanna og verið með ljótan munnsöfnuð, bæði í skrifstofuherberginu og í fangaklefanum, og hótað nærstöddum meðal annars að slíta höfuð af börnum þeirra. Ákærða hefði hins vegar ekki beint hótunum sínum að honum né hann tekið því þannig. B kvaðst hafa farið nokkru síðar aftur í fangaklefann ásamt öðrum lögreglumanni til að taka aðra blóðprufu úr ákærðu. Þá hefði ákærða verið ósamvinnufús og hefðu tveir lögreglumenn þurft að halda henni á meðan blóðprufan var tekin en ákærða hefði barist um á meðan. B kom fyrir dóminn og lýsti aðkomu sinni að málinu þannig að hann hefði fengið boð um útkall vegna umferðaróhapps og útafkeyrslu á Suðurlandsvegi. Á vettvangi hefði kona setið undir stýri og strax við afskipti af henni hefði hann fundi áfengislykt af henni. Kvað hann bifreiðina ekki hafa verið mikið skemmda að sjá en konan hafi verið í sjokki þegar hann kom að henni. Hún hafi verið róleg þegar talað var við hana, áfengislykt hefði komið frá henni, hún hefði blásið í öndunarmæli, sem hefði sýnt skýra svörun, og hefði samþykkt að gefa blóðsýni á vettvangi. Ekkert á vettvangi hefði bent til þess að áfengis hefði verið neytt eftir að akstri lauk. Kvað B ökuljós hafa logað á bifreið ákærðu þegar þeir komu á staðinn. B kvaðst ekki hafa haft afskipti af öðrum á vettvangi, hann hefði verið inni í sjúkrabifreiðinni með ákærðu. Kvað B ákærðu hafa verið rólega í sjúkrabifreiðinni en hún hefði byrjað að æsa sig í lögreglubifreiðinni á leiðinni til Selfoss vegna þvagsýnis sem henni hefði verið tjáð að þyrfti að taka. Þá kvað hann ákærðu hafa nefnt það á leiðinni að hún hefði fengið að drekka hjá vegfaranda. Þegar komið var inn á lögreglustöðina hefði ákærða verið orðin mjög æst og orðljót. Kvaðst B hafa setið og rætt við hana en ákærða hefði æst mjög mikið. Hefði hún sagst ætla að skjóta þá á færi. Þá kvaðst B hafa séð að ákærða sló til A með veskinu sínu en hann hafi ekki séð hvort veskið fór í andlitið á honum eða ekki. Aðspurður kvaðst B hafa heyrt ákærðu hóta því að slíta höfuðið af börnum þeirra en þeirri hótun hafi verið beint að þeim öllum. B kvaðst ekki hafa heyrt ákærðu hóta því að slíta legið úr C. Þetta hafi verið áður en til kom að færa hana niður til þvagsýnatökunnar. B kvað óhug hafa sett að sér og setið í sér hversu orðljót ákærða hefði verið. Hann eigi sjálfur barn og sé ekki sama þegar slíkt orðbragð sé viðhaft. B kvað ákærðu síðan hafa verið leidda niður í fangaklefa til þvagsýnatökunnar en hann hefði ekki verið inni í klefanum á meðan. Kvaðst hann hafa heyrt öskur og læti úr klefanum, þar sem hann stóð fyrir utan, en ekki orðaskipti. B kvaðst hafa farið í klefann til ákærðu til að taka seinna blóðsýnið. Ákærða hefði brugðist illa við og reynt að slá frá sér. Því hefði þurft að taka hana með valdi niður í gólfið og halda handleggjunum á henni til þess að hægt væri að taka blóðsýnið úr henni. Annar lögreglumaður hefði verið viðstaddur ásamt hjúkrunarfræðingi sem tók blóðsýnið. Ákærða hefði legið á maganum og lögreglumennirnir haldið handleggjunum á henni út til hliðanna svo hægt væri að taka blóð úr henni. Þá hefði ákærða verið ógnandi í klefanum en hún hefði verið mjög æst. B kvað það verklagsreglu, þegar grunur sé um ölvunarakstur en ökumaður ekki staðinn að akstri, að taka þvagsýni og mildustu úrræðum sé ávallt beitt. Loks kvaðst B hafa upplifað hótanir ákærðu sem hótanir til þeirra allra sem í herberginu voru en ekki að þeim hafi verið beint sérstaklega að einu þeirra. C varðstjóri gaf skýrslu fyrir lögreglu. Kvaðst hún hafa aðstoðað C við að leiða ákærðu niður í fangaklefa. C hefði ítrekað boðið ákærðu að gefa þvagsýni með góðu svo ekki þyrfti að koma til valdbeitingar en ákærða hefði neitað því alfarið og svarað með skætingi. Ákærða hefði verið lögð á bakið á dýnu í fangaklefanum og hefði C haldið fótum hennar en ákærða hefði ítrekað reynt að sparka í þá sem í fangaklefanum voru. A hefði haldið efri hluta ákærðu og snúið baki í C allan tímann. C kvaðst hafa heyrt ákærðu hrækja í andlit A en ekki séð það þar sem A sneri baki í hana. Kvað hún ákærðu hafa barist um og bölvað allan tímann sem þvagsýnatakan stóð. C kvað sig og A hafa farið síðust út úr fangaklefanum eftir þvagsýnatökuna og þá hefði ákærða sagt við sig að hún ætti að láta rífa úr sér legið því það væri vont ef „svona fólk“ fjölgaði sér. Þá hefði ákærða verið búin að hóta því að draga legið úr C áður en hún var flutt niður í fangaklefann. Þeirri hótun hefði verið beint að C. C kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að ofangreindu máli þegar ákærða var komin inn í skrifstofuherbergi á lögreglustöðinni en A hefði beðið hana um að ræða við ákærðu til að kanna hvort ekki væri hægt að fá hana til að vera samstarfsfúsa. Kvaðst C hafa beðið ákærðu um að gefa sýni sjálfviljug því hjá sýnatöku yrði ekki komist en ákærða neitað því strax. Kvað hún ákærðu hafa smám saman orðið orðljótari og sagst ætla að rífa úr henni legið. Þá hefði ákærða viðhaft sömu orð þegar C var viðstödd þvagsýnatökuna í fangaklefanum. C kvaðst ekki hafa heyrt ákærðu vera með sérstakar hótanir til annarra lögreglumanna í skrifstofuherberginu en menn hefðu verið að koma inn og út úr herberginu. C kvað marga hafa komið að og ítrekað reynt að fá ákærðu til að gefa þvagsýni með góðu en hún hefði þverneitað og að lokum hefði verið tekin ákvörðun um að ná í þvagsýnið eftir öðrum leiðum. Ákærða hefði ekki verið mjög æst til að byrja með en þegar þau voru komin með hana niður í fangaklefann hefði ákærða verið orðin mjög æst en ekki í sturlunarástandi. C kvaðst hafa heyrt ákærðu ræskja sig og hrækja en hún hefði ekki séð hvar hrákinn lenti. Hún hefði hins vegar heyrt A biðja ákærðu að vera ekki að hrækja á sig. C kvað sér hafa fundist hótanir ákærðu í sinn garð óþægilegar þar sem þeim var beint gegn henni persónulega. Þá kvaðst hún ekki hafa verið allan tímann með ákærðu, hún hafi verið að koma og fara. C kvaðst aðspurð ekki hafa kannað líkamlegt eða andlegt ástand ákærðu á staðnum þegar hún ræddi við hana, hún hefði hins vegar vitað að sjúkralið hefði komið á vettvang og kannað ástand ákærðu. Aðspurð kvaðst C hafa haldið fótum ákærðu við þvagsýnatökuna til að ákærða skaðaði ekki aðra. Þvagsýnatakan hefði síðan alfarið verið í höndum læknis og hjúkrunarfræðings. D, kt. [...], sjúkraflutningamaður og hjúkrunarfræðingur, gaf skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hún hafa farið í umrætt útkall ásamt E á sjúkrabifreið og ekið á forgangshraða. Kvað hún þrjá pilta hafa verið á vettvangi en hún hefði farið að bifreiðinni þar sem kona sat undir stýri. Hún hefði opnað ökumannsdyrnar og hefði fundið að það var ylur í farþegarými bifreiðarinnar en hún taldi að dautt hafi verið á vélinni. Konan hefði virst undir áhrifum áfengis og hefði verið áfengislykt af henni. Kvað D að eftir að konan hefði verið skoðuð með tilliti til áverka og það mat fengið að hún væri ómeidd, við fyrstu skoðun, hefði konan verið færð yfir í sjúkrabifreiðina. Þar hefði konan verið skoðuð enn frekar og hún virst ómeidd. Síðan hefði hún tekið blóðsýni úr konunni og eftir það hefði konan verið færð yfir í lögreglubifreiðina. D kvað þau E síðan hafa farið með sjúkrabifreiðina að lögreglustöðinni þar sem aðstaða bifreiðarinnar væri, til að gera hana klára fyrir næsta útkall. Þá hefðu þau fengið beiðni frá lögreglunni um að taka annað blóðsýni. D hefði því farið inn á lögreglustöð og inn í skrifstofuherbergi þar sem ákærða hefði setið á stól. Lögreglumenn hafi einnig verið þar inni og hefðu verið að biðja ákærðu um að gefa þvagsýni en hún hefði harðneitað því. Kvað hún lögreglumennina hafa þrábeðið ákærðu að gefa þvagsýni með góðu en hún hefði gert þeim alveg ljóst að hún myndi ekki gefa þvagsýni með góðu. Þá hefði ákærða farið að hafa í hótunum við þá sem voru inni í herberginu og hefði hún hótað D að ákærða myndi hafa uppi á börnum hennar og slíta höfuðið af þeim auk þess sem hún hefði kallað D „tussu og helvítis hóru“ og fleira. Einnig hefði hún hótað lögreglukonu að nafni C að hún myndi slíta úr henni legið og fleira í þeim dúr. Í framhaldi hefði verið farið með ákærðu niður í fangaklefa þar sem þvagsýni hefði verið tekið úr henni með valdi. D kvaðst ekki hafa séð ákærðu hrækja í andlit A þar sem D hefði snúið baki í andlit ákærðu en A snúið að andliti ákærðu. Nokkru síðar hefði D farið á ný í fangaklefann til ákærðu og tekið annað blóðsýni. Lögreglumenn hefðu þurft að halda konunni fastri á gólfinu á meðan blóðsýnið var tekið úr handlegg konunnar og þá hefði ákærða einnig verið með hótanir í garð hennar og lögreglunnar og þar hefði ákærða áréttað að hún myndi slíta höfuðið af börnum hennar. D kvaðst eiga barn og hefðu því hótanir konunnar haft slæm áhrif á sig í nokkra daga á eftir og hefði sér fundist öryggi sínu og barnanna ógnað verulega vegna þessa. D kom fyrir dóminn. Kvaðst hún starfa hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands. D kvaðst hafa farið á vettvang umrætt sinn og ekið sjúkrabifreiðinni. Mikil hálka hafi verið og myrkur. Þegar hún kom á vettvang hefði hún metið ytri aðstæður svo að bifreið ákærðu hefði runnið út af í hálku því ekki hafi verið mikil verksummerki í kring. Kvað hún í tilviki sem slíku aðstæður vera metnar, hvort einhver ummerki væru á framrúðu bifreiðar sem gæfu til kynna að eitthvað hefði skollið í hana. Þá kvað hún ákveðna frumskoðun felast í því að ræða við fólk og sjá hvernig viðbrögð þess séu, horft sé eftir líkama fólks og kannað hvort sjáanlegir áverkar séu. Síðan sé fólk beðið að koma inn í sjúkrabifreiðina til nánari skoðunar og svo hafi verið gert í þessu tilviki. Ekkert athugavert hafi verið við ákærðu utan að mikla áfengislykt hefði lagt frá vitum hennar. Því hefði verið ákveðið að taka blóðsýni úr henni strax, eins og ætíð sé gert sé grunur um ölvun við akstur. Í samtali við ákærðu minnti D að ákærða hefði sagt einhverja stráka hafa gefið sér að drekka eftir að akstri lauk. Kvað D niðurstöðu skoðunar sinnar hafa verið þá að ekki hafi þurft sjúkrabifreið til að flytja hana á Selfoss. Því hefði hún að lokinni skoðun og sýnatöku verið færð yfir í lögreglubifreiðina. Í þessari skoðun felist hins vegar ekkert mat á því hvort einhver einkenni geti komið fram síðar, sem sé ekki óalgengt, og leiti fólk þá í framhaldi til heilsugæslu. Aðspurð um það hvort ákærða hafi virkað vönkuð eða illa áttuð á slysstað, kvað D að sér hafi fundist ákærða bara vera drukkin. D kvaðst hafa hitt ákærðu aftur á lögreglustöðinni síðar um nóttina og þá hefði hún verið æstari en á slysstað. D kvað löngum tíma hafa verið varið í að fá ákærðu til að gefa þvagsýni en hún hefði neitað. Kvaðst hún sjálf hafa lagt lögreglunni lið í að fá ákærðu til að samþykkja sýnatökuna. Kvað hún ákærðu hafa verið mjög æsta og erfitt að ræða við hana. D kvaðst ekki muna eftir neinum sérstökum orðaskiptum í skrifstofuherberginu. D kvað ákærðu, á meðan á þvagsýnatökunni stóð, hafa spurt sig öskrandi hvort hún ætti börn. D kvaðst engu hafa svarað og þá hefði ákærða sagt við sig að hún ætlaði að finna þau og slíta af þeim hausinn og drepa börnin hennar. Þetta hefði hún endurtekið nokkrum sinnum. Þá kvaðst D hafa heyrt ákærðu vera með hótanir við C. D kvað þetta hafa slegið sig mjög og fundist þessar hótanir ógnandi. D kvaðst hafa heyrt ákærðu hrækja í umrætt sinn og sig minnti að hún hefði hrækt á A en kvaðst ekki hafa séð það. D kvaðst hafa verið við seinni blóðsýnatökuna en þá hefði þurft að halda ákærðu niðri. Kvað hún ákærðu hafa viðhaft sömu hótanir þá og hún hafði viðhaft við þvagsýnatökuna. Þá hefði ákærða einnig sagst ætla að rífa legið úr C eða móðurlífið. Það hefðu verið ógnandi hótanir. E, kt. [...], sjúkraflutningamaður gaf skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa komið á vettvang í umrætt sinn og haft afskipti af ákærðu. Hefði hann ásamt D hlúð að ökumanni sem hafi virst ölvaður. Síðan hefði hann verið kallaður aftur út og verið beðinn um að taka blóðsýni úr ákærðu inni á lögreglustöð. E kvaðst ekki hafa séð ákærðu inni í skrifstofuherberginu en hann hefði heyrt að ákærða hótaði öllum, sem þar voru nærri, lífláti. E kvaðst hafa aðstoðað við seinni blóðsýnatökuna. Þá hefði ákærða hótað honum því að slíta höfuðið rólega af börnum hans og annarra sem voru þar inni en það voru D og tveir lögreglumenn. Ákærða hefði einnig talað um að skjóta þá, sem stóðu að blóðtökunni, með riffli. E kvaðst eiga þrjú börn og hefðu hótanir ákærðu komið frekar illa við hann enda þekkti hann ákærðu ekki en miðað við þann ham sem hún hefði verið í væri hún til alls líkleg. E kom fyrir dóminn. Kvaðst hann vera menntaður sjúkraflutningamaður og starfa hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Kvaðst hann hafa komið á vettvang í umrætt sinn. Þar hefði ökumaður verið einn í bifreiðinni og í fyrstu hefði verið athugað hvort slys hefði orðið. Síðan var unnið samkvæmt leiðbeiningum. Engir áverkar hefðu verið sjáanlegir á konunni en hún hefði síðan komið inn í sjúkrabílinn til frekari skoðunar. Kvað hann að ef einhver merki væru um höfuðáverka þá væri það kannað sérstaklega en svo hefði ekki verið í umrætt sinn né nokkur merki um að konan hefði rotast eða vankast. Hins vegar hefði konan verið áberandi ölvuð og því hefði blóðsýni verið tekið úr henni. E kvaðst síðan hafa verið inni á lögreglustöð síðar um nóttina og heyrt lætin og hótanirnar í ákærðu en hann kvaðst muna að hún hefði hótað því að láta skjóta þá með riffli. E kvaðst hafa farið út úr fangaklefanum niðri þegar þvagsýnið var tekið og því ekki orðið vitni að því sem þar gerðist á meðan. En áður en hann fór út hefði hann heyrt sömu hótanirnar í garð þeirra sem voru í fangaklefanum, bæði að það yrði eitthvað gert við börnin þeirra og það ætti að slíta móðurlífið úr einni og ákærða hafi reynt að hrækja á þá sem héldu henni, um það leyti sem læknirinn kom. Aðspurður kvaðst hann hafa séð ákærðu hrækja á A en ekki séð hvort hún hefði hitt. Það hefði verið áður en þvagsýnatakan fór fram því E kvaðst hafa farið út úr fangaklefanum þegar læknirinn kom. E kvað ákærðu hafa mjög fljótlega orðið æsta og það áður en farið var með hana niður í fangaklefann. E kvaðst ekki treysta sér til að meta hvort ákærða hafi verið í sturlunarástandi en hann kvaðst hafa séð fólk í slíkum ham áður. Þá kvað hann að ákærðu hefði verið veittur góður tími til þess að gefa þvagsýni áður en hún var beitt valdi. Við seinni blóðsýnatökuna kvað E ákærðu hafa verið með ýmsar hótanir en mundi ekki hvort þeim var beint að þeim öllum eða einhverjum sérstökum. Kvaðst hann hafa skynjað hótanir ákærðu sem ógnandi. Lögreglan tók símaskýrslu af G sem kvaðst hafa komið að bifreið ákærðu utan vegar. Á vettvangi hefðu þrír piltar verið sem kváðust vera búnir að hringja í lögregluna. Hefðu þeir sagt G að konan hefði beðið þá um að hringja ekki á lögregluna. G kvaðst hafa farið að bifreið ákærðu en hún hefði setið undir stýri. Hún hefði opnað smárifu á glugga bifreiðarinnar en engin orðaskipti fóru þeirra á milli önnur en þau að G kvaðst hafa spurt konuna hvort það væri í lagi með hana og hafi hún sagst vera ómeidd. Nokkrum mínútum síðar hefðu lögreglumenn og sjúkraflutningalið komið á vettvang. G, kt. og heimilisfang [...], kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa verið að koma frá frá Flúðum í Hrunamannahreppi og ekið á móts við Lambastaði, og þá séð bíl utan vegar með ljósum á. Þetta hafi verið um nótt og hálka á veginum. Kvaðst hann hafa stoppað við bifreiðina, gengið að henni og bankaði í rúðuna en kona, sem setið hafi undir stýri, ekki sinnt því. Þá hefðu komið nokkrir ungir krakkar að og hann innt þá eftir því hvort þeir væru búnir að ræða við konuna og kváðust krakkarnir hafa gert það. Kvaðst G þá hafa bankað aftur í rúðu bifreiðarinnar og þá hefði konan opnað aðeins gluggann og sagt „nei, það er ekkert að“ og bara lokað aftur. Þetta hafi verið einu samskiptin sem hann átti við þennan ökumann. G kvaðst ekki geta sagt til um það hvort ákærða hafi verið undir áhrifum áfengis eða ekki. Þá vissi hann ekki hversu langt var liðið frá því að bifreiðin fór út af. H, kt. og heimilisfang [...], sagði hjá lögreglu að hann hefði, ásamt félögum sínum, I og J, séð bifreið utan vegar á leið þeirra vestur Suðurlandsveg. Kvaðst hann hafa aðgætt ökumann, og hefði það verið kona sem sat undir stýri. Hefði konan verið eins og í sjokki en ekki viljað að þeir hringdu til lögreglu, hún vildi frekar að þeir drægju hana af stað aftur. Fannst H sem bifreiðin væri nýlent út af, enda hefði konan talað um það. H kvaðst samt hafa hringt á lögreglu, sem hefði komið skömmu síðar. H kvað tvær stúlkur hafa verið komnar innan við mínútu á undan sér á vettvang, auk þess að eldri maður hefði komið og hugað að konunni. H kvað engan hafa veitt ökumanninum áfengi á vettvangi frá því að þeir félagarnir komu og þar til sjúkra- og lögreglulið kom. H kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á ferð umrætt sinn ásamt félögum sínum. Þeir hefðu komið að bifreið sem hefði ekið út af en tvær stelpur hefðu komið á vettvang á undan þeim. Þeir hefðu stoppað og rætt við ökumann sem hafi verið í miklu sjokki. Konan hefði ekki viljað að þeir kölluðu eftir lögreglu. H kvaðst hafa metið aðstæður svo að slysið væri nýskeð þegar þeir komu á vettvang. Þá kvaðst H alls ekki hafa séð nokkurn gefa konunni að drekka á meðan beðið var eftir lögreglu. H taldi að um tíu til fimmtán mínútur hefðu liðið frá því að þeir komu á vettvang og þar til sjúkraflutningamenn voru komnir. H staðfesti lögregluskýrslu sína og kvað að það sem þar kæmi fram væri rétt þar sem hann hefði munað atvik betur þegar hún var gefin. I, kt. og heimilisfang [...], kvaðst, fyrir lögreglu, hafa verið á ferð með H og fleirum á leið vestur Suðurlandsveg þegar þeir óku fram á bifreið sem hafi verið utan vegar og úti í skurði. Í bifreiðinni hafi kona verið undir stýri. I kvaðst hafa farið að bifreiðinni og rætt við konuna og spurt hana hvort hún væri ómeidd, sem hún kvaðst vera. Fannst I konan ekki vera allsgáð en hún hefði neitað því að vera undir áhrifum áfengis. Þá hefði konan reynt að koma í veg fyrir að þeir hringdu í lögregluna en hún hefði sagst ekki þola lögguna. Rétt á undan þeim hefðu tvær stelpur komið á vettvang, önnur setið í bifreiðinni en sú sem ók rætt við konuna og sú stúlka hefði hringt á lögregluna. I kvað engan hafa gefið konunni að drekka frá því þeir félagarnir komu og þar til sjúkra- og lögreglulið kom á staðinn. Þá kvað I konuna hafa sagt sér að hún hefði ekið á 80 kílómetra hraða, en síðan hefði hún lokað að sér og farið að tala í farsíma. I kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á ferð ásamt fleirum í umrætt sinn og komið að bíl ákærðu utan vegar. Kvaðst hann hafa stansað og rætt við ákærðu og sér hefði fundist hún vera eitthvað skrýtin, eins og hún hefði verið ölvuð. Kvaðst hann hafa innt ákærðu eftir því en hún svarað því til að hún væri bara í sjokki. Hann kvað þá félaga hafa spurt ákærðu hvort þeir ættu ekki að hringa á lögregluna en hún hefði neitað því og kvaðst ekki þola lögregluna. Ákærða hefði beðið þá um að gefa sér sígarettu, sem einn þeirra hefði gert. Ákærða hefði ekkert nefnt það að hún væri þyrst eða að einhver hefði gefið henni að drekka áður. Þá hefðu þeir ekki gefið henni neitt að drekka. Í framhaldi hefðu þeir rætt við stúlkur sem hefðu verið komnar á undan þeim á vettvang og fljótlega eftir það hefði lögreglan komið á vettvang. Aðspurður kvaðst I ekki hafa merkt það sérstaklega að bifreið ákærðu væri mikið skemmd. J, kt. og heimilisfang [...], kvaðst hafa verið á ferð með I og fleirum umrætt kvöld en þeir hefðu ekið vestur Suðurlandsveg. Hefðu þeir ekið fram á bifreið sem var utan vegar og ofan í skurði. Rétt áður en þeir komu að hefði bifreið, sem kom úr vesturátt, verið búin að stansa og stelpa verið í þeirri bifreið. Í bifreiðinni sem var úti í skurði hefði kona setið undir stýri og hefði hún virst vera undir einhvers konar vímuáhrifum og ekki viljað að þeir hringdu í lögregluna, heldur beðið þá um að draga bifreið hennar af stað. Stúlkan sem var á vettvangi hefði síðan hringt á lögregluna en enginn hefði gefið konunni nokkuð að drekka. J kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á vettvang í umrætt sinn. Mikil hálka hafi verið á staðnum. Þegar hann hafði samband við ökumanninn hefði hún verið í miklu sjokki. Þeir félagar hafi boðist til að hringja á lögregluna og aðstoða konuna en hún hafi þá beðið hann um að gefa sér sígarettu, sem hann gerði. Konan hefði líka spurt þá hvort þeir væru með kaðal eða eitthvað til að draga bifreið hennar, sem þeir voru ekki með. Hún hefði hins vegar ekki viljað að þeir hringdu í lögregluna. Í framhaldi hefði jeppabifreið með eldra fólki komið að en uppi á vegi hafi verið önnur bifreið og í henni tvær stelpur sem hann taldi að hefðu hringt í lögregluna. Þær hefðu síðan farið af vettvangi. J kvað konuna hafa sagst vera í lagi, hún hefði ekki kvartað en hann hefði ekki kannað það sérstaklega. Ekki hafi liðið langur tími þar til lögreglan kom á vettvang. Aðspurður um vitnisburð sinn fyrir lögreglu um að konan hafi virst undir áhrifum einhvers konar vímuefna og ekki viljað að þeir hringdu í lögregluna kvaðst J kannski frekar hafa skynjað hana sem drukkna, en það væri erfitt að segja. J staðfesti skýrsluna sem hann gaf hjá lögreglu og kvaðst þá hafa munað atvik betur. K, kt. [...], lögregluþjónn kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa komið að máli þessu þannig að hann hefði séð um að útbúa vottorð og beiðni hvað varðar sýnatökur og síðan varðandi seinni blóðtökuna. Þá kvaðst K hafa verið viðstaddur síðari blóðsýnatökuna. Hann hefði farið ásamt öðrum lögreglumanni og tveimur öðrum niður í fangaklefa. Ákærðu hefði verið tilkynnt erindi þeirra en hún neitað því. Þá hefðu þeir tekið hvor í sinn handlegginn á henni og lagt hana á gólfið í klefanum með útréttar hendur. Hjúkrunarfræðingurinn hefði síðan séð um að draga blóð úr ákærðu og þar með hefði því verið lokið. K kvaðst ekki muna sérstaklega eftir hótunum utan að ákærða hefði spurt sig hvort hann ætti börn, sem hann kvaðst ekki eiga og hún þá sagt það vera gott. Aðspurður kvað K ákærðu hafa verið lagða á magann á gólfið með hendur beint út frá líkamanum. Neitaði hann því að hendur ákærðu hefðu verið þvingaðar upp fyrir höfuð, enda hefði það gert hjúkrunarfræðingnum erfitt fyrir við sýnatökuna. L, kt. og heimilisfang [...], læknir á Landspítala– háskólasjúkrahúsi, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa verið kallaður út í umrætt sinn til að taka þvagsýni. Kvaðst hann hafa hitt ákærðu, heilsað henni og kynnt sig og rætt við hana um hvað væri framundan. Þá kvaðst hann hafa spurt hana hvort hún vildi ekki bara gera þetta sjálf með því að pissa í glas en hún hefði neitað því. Minnti hann að ákærða hefði gefið þá skýringu að þvagið væri hennar vessi, sem hún vildi ekki að neinn annar fengi. Kvað L ákærðu í fyrstu hafa verið rólega þegar hann hitti hana en hún hafi verið orðin svolítið æst áður en þvagtakan fór fram. Þá kvaðst hann hafa heyrt ákærðu vera með líflátshótanir og þá beint þeim að öllum sem voru í herberginu en ákærða hefði þá setið í stól. Hvort ákærða hafi verið í sturlunarástandi kvaðst L ekki geta metið. L kvaðst hafa verið að einbeita sér að sýnatökunni og því ekki tekið eftir neinum ákveðnum orðum á milli manna á meðan takan fór fram en það hafi allavega verið hávaði. Aðspurður nánar um þvagsýnatökuna kvað L einnota þvaglegg vera þræddan upp þvagrásina, sem væri frekar stutt á konum, þar til kæmi þvag. Aðspurður um það hvort þetta væri sársaukafullt kvað L svo geta verið. Hann kvað þá að sýnatakan hefði verið örugg. L kvaðst eingöngu hafa komið að máli þessu sem sýnatökumaður og ekki haft önnur afskipti af því. M, kt. og heimilisfang [...], sambýlismaður ákærðu, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið í mat til bróður síns að X fyrir austan fjall ásamt ákærðu. Þar hefðu þau snætt mat um miðnætti og drukkið um það bil tvö glös af rauðvíni. Eftir nokkra stund hefðu þau farið en ákærða skilið þá bræðurna tvo eftir á dansleik á Hvolsvelli. Kvaðst hann ekki hafa frétt af málinu fyrr en daginn eftir. Kvaðst M aldrei hafa séð ákærðu drekka meira en þessi tvö rauðvínsglös. Kvaðst M halda að ákærða hefði átt að vera við Þingborg á milli klukkan tvö og þrjú miðað við að hafa farið frá þeim rétt eftir miðnætti. Kvað hann það taka um tíu til fimmtán mínútur að aka frá X niður á Hvolsvöll. Aðspurður nánar kvaðst M þó halda að þeir hafi ekki verið fyrr en um klukkan tvö á ballinu eða sennilega á milli miðnættis og klukkan tvö. Þá kvað M sennilega um klukkustund hafa liðið frá því að drykkju lauk og þar til akstur hófst. Kristín Magnúsdóttir, kt. 101051-2509, deildarstjóri Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands, gaf skýrslu fyrir dóminum í síma. Kristín var beðin um að gera grein fyrir þeim forsendum sem lægju til grundvallar mati sem liggur fyrir í málinu. Kvaðst hún hafa verið beðin um það í formlegu bréfi að meta niðurstöður úr etanólmælingum, bæði úr blóð- og þvagsýnum, og meta svo saman annars vegar öll sýnin þrjú og svo hins vegar bara blóðsýnin. Niðurstöður úr þessu séu í fyrsta lið hjá sér, en þá sé reiknaður út brotthvarfshraði viðkomandi einstaklings miðað við niðurstöður úr þessum tveimur blóðsýnum sem voru til staðar. Þar komi fram að sá hraði sé 0.21 o/oo á klukkustund. Þvagsýnið sem var tekið þarna á milli styðji að viðkomandi, eða etanólstyrkur í blóði viðkomandi, hafi náð hámarki þegar fyrra sýnið var tekið. Þegar horft sé á seinni hlutann af þessari matsgerð, þar sem eingöngu sé litið á tvö blóðsýni, þá komi þar sama niðurstaða út. Það sé sem sagt aftur þessi brotthvarfshraði og það sýnir að etanólstyrkur hafi verið fallandi í blóði einstaklingsins þegar þessi sýni voru tekin. Aðspurð um það hvort þessar niðurstöður gefi einhverja vísbendingu um það hvenær áfengisneysla hafi farið fram kvað hún að þetta væri það mikið etanól, sem mældist í blóði viðkomandi þegar fyrra blóðsýnið var tekið, að það benti til þess að það væri einhver tími liðinn. Kvað hún þetta vera það mikið etanól að það hafi a.m.k. klukkustund verið liðin frá því að drykkju lauk eða henni hafi að mestu verið lokið klukkustund áður en blóðsýnið var tekið. Þá kvað Kristín, aðspurð, að þó svo að einhver drykkja hefði farið fram áður en blóðsýni voru tekin, og allt að fjörutíu og fimm mínútum áður, þá hefði það engin áhrif á niðurstöður hennar. Hámarki etanóls í fyrra blóðsýni hafi verið náð þegar það blóðsýni var tekið og sá styrkur sem hefði mælst í síðara blóðsýni og þvagsýni styðji það. Kristín kvað Rannsóknastofuna hafa gefið út leiðbeinandi upplýsingar um það hvernig standa skuli að sýnatökum í þeim ölvunarakstursmálum sem véfengd væru og þegar þurfi að reikna alkóhólmagn aftur í tímann og sé þá lögð áhersla á að það séu tvö blóðsýni tekin og seinna sýnið sé tekið allt að klukkustund seinna en fyrra sýnið og þvagsýni sé tekið sem næst fyrra blóðsýninu. Aðspurð kvað Kristín þá fullyrðingu að ökumaður hafi drukkið tvö rauðvínsglös um þremur klukkustundum fyrir sýnatöku ekki samrýmast niðurstöðum mælinganna. N, kt. og heimilisfang [...], kom fyrir dóminn. Kvaðst hún hafa verið ásamt vinkonu sinni á leiðinni að Flúðum í umrætt sinn. Hefðu þær þá séð bíl úti í skurði og ákveðið að kanna það frekar. N kvaðst hafa ekið og farið út úr bifreiðinni en vinkona hennar setið áfram í bifreiðinni. Kvaðst N hafa farið að bifreiðinni og séð að kona var undir stýri. Hefði N rætt við hana og spurt hvort allt væri í lagi og hefði konan jánkað því. N kvaðst hafa spurt konuna hvort hún ætti ekki að hringja á lögregluna en konan bannað henni að gera það. N kvaðst hafa spurt hvers vegna og konan þá svarað því til að þeir væru vondir. N kvaðst hafa sagt henni að hún yrði allavega að láta einhvern vita um óhappið og spurt hvort hún væri af svæðinu en konan þá sagst vera frá Reykjavík. Kvað hún konuna hafa sagt sér að hún væri á leið á Hvolsvöll eða Hellu og maðurinn hennar væri þar en það væri ekki hægt að ná til hans. Í því hefðu strákar komið að. Kvaðst hún hafa beðið þá um að ræða við konuna á meðan hún færi upp á veg og hringdi á Neyðarlínuna, sem og hún hefði gert. Í framhaldi hefði hún svo yfirgefið vettvang. N kvað aðspurð að sér hefði fundist konan hafa verið í annarlegu ástandi og byggði það á því að þegar hún opnaði bílinn þá hefði sér fundist vera áfengislykt í honum. Aðspurð kvað hún konuna hafa verið í sjokki, hún hefði grátið en verið kurteis. Hún hefði hins vegar ekkert minnst á líðan sína utan að svara því til að allt væri í lagi með sig. N taldi að hún hafi verið fyrsti aðilinn sem kom á vettvang. O, kt. og heimilisfang [...], mágur ákærðu, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa boðið ákærðu og bróður sínum heim í mat umrætt kvöld og þau borðað um klukkan tíu um kvöldið. Hefðu þeir drukkið bjór en ákærða tvö rauðvínsglös með matnum. Um miðnætti hefðu þau farið á hestamannaball á Hvoli á Hvolsvelli og hefði ákærða ekið þeim og haldið síðan áfram til Reykjavíkur, eða svo taldi hann. Kvaðst hann vera viss um þessar tímasetningar. Þá kvaðst hann ekki hafa talið ákærðu hafa verið undir áhrifum áfengis þegar hún skildi við þá. Kvað hann það taka um þrjátíu mínútur að aka frá Hvolsvelli að Þingborg svo ákærða hefði átt að vera þar um klukkan hálfeitt um nóttina. Þá kvað O akstursskilyrði hafa verið góð þegar þeim var ekið á Hvolsvöll. Ólafur Helgi Kjartansson, kt. 020953-3309, sýslumaður kom fyrir dóminn. Kvaðst hann ekki hafa komið að máli þessu í umrætt sinn. Þá hefði ekki verið haft samband við hann varðandi framkvæmd málsins um nóttina. Þá kvaðst hann ekki hafa komið að þvagsýnatökunni en hún væri læknisfræðileg framkvæmd sem hann kæmi ekki að. Læknir og hjúkrunarfræðingur sinntu ávallt þeirri beiðni lögreglu. Kvað hann lögregluna vinna samkvæmt þeim verklagsreglum, þegar grunur væri um ölvunarakstur en ökumaður ekki staðinn að akstri, að taka tvö blóðsýni og þvagsýni. Þá kvað Ólafur þá verklagsreglu gilda, án sérstakrar fyrirskipunar, að vægustu aðferðum væri ávallt beitt sem til væru hverju sinni. Niðurstöður: Ákæruliður 1. Ekki er ágreiningur í máli þessum um það að ákærða ók bifreiðinni í umrætt sinn. Einungis er deilt um það hvort ákærða hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn eða ekki. Ákærða fullyrðir að hún hafi einungis drukkið tvö glös af rauðvíni nokkrum klukkustundum áður en lögreglan hafði afskipti af henni, utan að einhverjir gáfu henni áfengi að drekka eftir að hún hafði misst bifreið sína út í skurð á móts við Þingborg og þeir hinir sömu verið farnir af vettvangi áður en önnur vitni komu á staðinn. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar er tilkynnt um umferðaróhappið til lögreglunnar klukkan 2.21 aðfaranótt 4. mars 2007. Blóðsýni var fyrst tekið úr ákærðu klukkan 2.37 um nóttina eða 16 mínútum eftir að tilkynnt var um óhappið. Ákærða gaf skýrslu hjá lögreglu um hádegi sama dag og óhappið varð og kvaðst hafa drukkið eitt rauðvínsglas milli klukkan 20.00 og 21.00 kvöldinu áður. Þá kvaðst hún einnig hafa fengið sopa af einhverjum vökva hjá ungum drengjum, sem komu að henni eftir að hún hafnaði utan vegar, en kvaðst ekki vita hvaða vökvi það var né geta útlistað hversu mikið hún drakk. Ákærða gaf aftur skýrslu hjá lögreglunni þann 24. maí 2007. Kvað hún þá konu hafa komið fyrsta á vettvang en hún hefði yfirgefið slysstaðinn er strákarnir þrír komu að. Voru henni þá kynntir framburðir viðkomandi drengja, sem komið höfðu á vettvang, en þeir hefðu neitað því allir að hafa gefið ákærðu nokkuð að drekka. Þá kvaðst ákærða ekki muna hvort hún hefði fengið eitthvað að drekka hjá þeirri konu sem fyrst kom á vettvang. Fyrir dóminum kvaðst ákærða hafa drukkið tvö glös af rauðvíni um tveimur klukkustundum áður en hún hóf akstur. Þá kvaðst ákærða fyrir dóminum ekki vita hvort hún hefði neytt áfengis eftir að akstri lauk, henni hefði verið gefið eitthvað að drekka en hún kvaðst ekki vita hvort það hefði verið karl- eða kvenkyns aðili sem gaf henni að drekka. Þegar leið á skýrslutökuna fyrir dómi innti verjandi ákærðu hana sérstaklega eftir drykkju hennar eftir að bifreiðin fór út af og kvaðst hún þá muna eftir því að hún hafi verið þyrst, hún myndi einnig eftir því að sér hafi verið rétt flaska en mundi ekki hvað hún drakk, hvort hún drakk hálfa flösku eða fulla flösku, hún mundi bara að hún drakk vel úr henni. Þá kvaðst ákærða viss um að fyrst hefðu stúlkur komið að og síðan strákar og það hafi verið þessar stúlkur sem gáfu henni vín. Annað virtist ákærða ekki muna af vettvangi og bar því við að hún hefði verið svo vönkuð eftir höfuðhögg. Vitnið O kvað ákærðu hafa snætt kvöldverð hjá sér um tíuleytið um kvöldið og drukkið tvö rauðvínsglös. Þau hefðu farið um miðnætti á Hvolsvöll og ákærða í beinu framhaldi til Reykjavíkur. Vitnið M kvað þau ákærðu hafa snætt kvöldverð um miðnætti og ákærða hefði ekki drukkið annað en tvö rauðvínsglös. Fljótlega eftir matinn hefðu þau farið á Hvolsvöll og ákærða haldið áfram akandi til Reykjavíkur. Vitnin H, I og J komu allir fyrir dóminn. Báru þeir á sama veg og fyrir lögreglu, að þegar þeir komu á vettvang hefðu tvær stúlkur verið þar fyrir. Þeir höfðu allir afskipti af ákærðu á meðan hún sat undir stýri og töldu í fyrstu, af hátterni hennar að dæma, að hún væri ölvuð og sú afstaða ákærðu að neita því að hringt væri á lögreglu ýtti undir þá skoðun þeirra. Þá neituðu þeir því allir að hafa gefið henni nokkuð að drekka. Vitnið N kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á ferð með vinkonu sinni og komið að ákærðu utan vegar umrætt sinn. Taldi hún að hún hefði verið sú fyrsta sem kom á vettvang þótt hún gæti ekki staðfest það. Sagði hún að ákærða hefði bannað sér að hringja á lögreglu en hún taldi í fyrstu að ákærða væri ölvuð þó svo hún hefði ekki getað staðfest það. Neitaði hún því einnig að hafa gefið ákærðu að drekka. Samkvæmt niðurstöðum alkóhólrannsóknar á blóðsýnum og þvagsýni, mældist etanólstyrkur í fyrra blóðsýninu, nr. 40178, 1,58 ‰, sem tekið var klukkan 2.37 (endanlegar niðurstöður 1,43‰), og 1,25‰ í seinna blóðsýninu, nr. 40186 (endanlegar niðurstöður 1,12‰), sem tekið var klukkan 4.13. Etanólstyrkur í þvagsýni nr. 40182, sem tekið var klukkan 3.41, var 1,81‰ (endanlegar niðurstöður 1,81‰). Meintur ölvunarakstur var klukkan 2.21 en þá var tilkynnt um óhappið. Í svarbréfi Kristínar Magnúsdóttur, deildarstjóra Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum við Háskóla Íslands, þar sem hún var beðin um að gefa álit sitt á því hvað megi álykta um ölvun ákærðu klukkan 2.21 út frá blóð- og þvagsýnum sem tekin voru sömu nótt og þá miðað við öll sýnin og hins vegar miðað við blóðsýni eingöngu, segir eftirfarandi um fyrra álitaefnið: „1) Etanólstyrkur í blóði umrædds ökumanns klukkan 2.37 reyndist 1,58‰. Klukkan 3.41 er etanólstyrkur í þvaginu 1,96‰ en klukkan 4.13 er etanólstyrkur í blóði viðkomandi 1,25‰. Það líða 96 mín milli blóðsýna og út frá niðurstöðum í blóðsýnum má reikna brotthvarfshraða etanóls úr blóðinu að því gefnu að etanólstyrkur í blóði hafi veri fallandi. Brotthvarfshraðinn er 0,21‰/klst ((1,58 ‰ – 1,25‰) * 60/96mín = 0,21‰ klst). Hlutfall milli etanólstyrks í þvagsýni 40182 og blóðsýni 40186 er 1,56, sem bendir til að talsverður tími hafi liðið frá því að jafnvægi náðist og etanólstyrkur í blóðinu því fallandi. Niðurstaða úr síðara blóðsýni staðfestir það. Ef etanólstyrkur í blóði er reiknaður til baka frá síðara blóðsýni og að þvagsýnistöku, hefur hann verið 1,36‰ og hlutfallið milli þvags og blóðs þá 1,44, sem segir að etanólstyrkurinn hefur þá verið fallandi. Einungis 16 mín líða frá meintum ölvunarakstri og að fyrri blóðsýnistöku. Miðað við brotthvarfshraðann 0,21‰ á klst. mun etanólstyrkur í blóði viðkomandi sakbornings hafa verið um 1,6‰ ( 0,21‰/klst * ¼ klst + 1,58‰) og endanleg niðurstaða um 1,5‰ um kl. 02;21, þegar meintur ölvunarakstur átti sér stað. 2) Etanólstyrkur í blóði umrædds ökumanns kl. 02:37 reyndist 1,58‰ en kl. 04:13 er etanólstyrkur í blóði viðkomandi 1,25‰. Það líða 96 mín milli blóðsýna og út frá niðurstöðum í blóðsýnum má reikna brotthvarfshraða etanóls úr blóðinu. Hann er 0,21‰/klst ((1,58‰-1,25‰) * 60/96mín=0,21‰klst). Einungis 16 mín líða frá meintum ölvunarakstri og að fyrri blóðsýnistökunni. Miðað við brotthvarfshraðann 0,21‰ á klst. mun etanólstyrkur í blóði viðkomandi sakbornings hafa verið um 1,6‰ (endanleg niðurstaða 1,5‰) kl. 02:21, þegar meintur ölvunarakstur átti sér stað.“ Kristín Magnúsdóttir staðfesti þessar niðurstöður fyrir dóminum og kvað alkóhólstyrkinn í blóði ákærðu hafa verið fallandi þegar fyrra blóðsýnið var tekið, sem bendi til að drykkju hafi lokið að minnsta kosti klukkustund áður en blóðsýnið var tekið. Þá kvað Kristín það ekki hafa áhrif á niðurstöður hennar þótt einhver drykkja hefði átt sér stað stuttu áður en fyrra blóðsýnið var tekið. Þá kom fram hjá vitnum, sem komu að ákærðu eftir umferðaróhappið, að ljós hefðu logað á bifreiðinni og í mælaborði, hlýtt hefði verið inni í bifreiðinni og hjá einu vitni að púströrið og vél bifreiðarinnar hefðu verið heit. Bendir það sterklega til að bifreiðin hafi nýlega verið farin út af veginum þegar vitni og lögregla komu að. Að öllu ofansögðu virtu þykir framburður ákærðu um að henni hafi verið veitt áfengi af konu eða drengjum, eftir að hún missti bifreið sína út af, afar ótrúverðugur. Hún ýmist kvaðst hafa fengið sopa hjá konu úr flösku eða fengið að drekka hjá drengjum og að lokum mundi hún sérstaklega eftir því að hafa verið mjög þyrst og þambað hálfa eða heila flösku af víni. Staðfesta niðurstöður alkóhólrannsóknar að þó nokkur drykkja hafi átt sér stað að minnsta kosti klukkustund áður en ákærða missti bifreið sína út af veginum. Þrátt fyrir að tvö vitni, sem þó bæði tengjast ákærðu, staðfesti að ákærða hafi ekki drukkið nema tvö rauðvínsglös á tímabilinu frá klukkan tíu til miðnættis, en þeim vitnum ber ekki saman, hefur ekkert komið fram um að ákærða hafi ekki neytt áfengis fyrir þann tíma. Þá hafa bæði ákærða og ofangreind vitni fullyrt að þau hafi farið á Hvolsvöll um og eftir miðnætti en komið var að ákærðu klukkan tæplega hálfþrjú um nóttina. Ekkert liggur fyrir hvort ákærða neytti áfengis eftir að hún skildi við vitnin O og M og þar til klukkustund áður en komið var að henni utan vegar klukkan 2.21. Meðal annars af þessum sökum verður ekki byggt á framburði vitnanna O og M um drykkju ákærðu. Verjandi ákærðu byggir sýknukröfu sína vegna þessa þáttar ákærunnar á því að þvagsýnatakan hafi verið ólögmæt og því verði niðurstöður ekki byggðar á henni. Gerði hann mikinn reka að þeirri aðferð sem beitt var við að taka þvagsýnið og eyddi miklum tíma og kröftum í að sýna fram á ólögmæta háttsemi lögregluyfirvalda í málinu öllu og var oft erfitt að henda reiður á hvort verjandinn var að flytja skaðabótamál fyrir hönd ákærðu eða sýna dóminum fram á sakleysi hennar varðandi þá háttsemi sem hún er ákærð fyrir í máli þessu. Bæði í lögregluskýrslum og fyrir dómi kom fram að ákærða taldi sig ekki þurfa að samþykkja að lögreglan fengi þvagsýni frá henni vegna rannsóknar á meintum ölvunarakstri hennar. Við rannsókn lögreglu á meintum ölvunarakstri ber að taka blóðsýni úr ökumanni til að staðreyna alkóhólmagn í blóði hans við aksturinn. Er það liður ákæruvalds við sönnunarfærslu í slíkum málum. Við ákvörðun refsingar er miðað við magn alkóhóls í blóði ökumanna eins og segir m.a. í 45. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þegar ökumenn eru ekki staðnir að akstri, neita að hafa ekið eða bera því við að hafa drukkið áfengi eftir að akstri lauk ber lögreglu, samkvæmt fyrirmælum og leiðbeiningum, að taka bæði blóð- og þvagsýni af ökumanni svo reikna megi út aftur í tímann á áreiðanlegan hátt hvert alkóhólmagn hafi verið við aksturinn. Í 92. gr. laga um meðferð opinberra mála segir meðal annars að taka megi blóð- og þvagsýni úr sakborningi og framkvæma á honum aðra þá líkamsrannsókn í þágu rannsóknar sem gerð verður á honum að meinalausu. Þá segir í 1. mgr. 93. gr. laganna að leit og líkamsrannsókn skv. 92. gr. skuli ákveðin í úrskurði dómara, nema sá sem í hlut eigi samþykki hana. Í 2. mgr. segir að rannsóknara sé þó rétt að gera leit án dómsúrskurðar ef brýn hætta er á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum. Þá segir í 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 að lögreglan geti fært ökumann til rannsóknar á öndunar-, svita- og munnvatnssýni eða til blóð- og þvagrannsóknar ef ástæða sé til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum 2. eða 4. mgr. 44. gr., 45. gr. eða 45. gr. a eða hann neitar lögreglunni um að gangast undir öndunarpróf eða láta í té svita- eða munnvatnssýni eða er ófær um það. Í 3. mgr. segir að lögregla annist töku öndunar-, svita- og munnvatnssýnis. Læknir, hjúkrunarfræðingur eða lífeindafræðingur annist töku blóðsýnis og eftir atvikum munnvatns-, svita- og þvagsýnis. Þá segir í lokin að ökumanni sé skylt að hlíta þeirri meðferð sem talin sé nauðsynleg við rannsókn skv. 2. mgr. Að þessu virtu þykir lögreglan ekki hafa farið út fyrir valdheimildir sínar við að krefjast þvagsýnis frá ákærðu, enda stóðu læknir og hjúkrunarfræðingur að sýnatökunni. Hvort aðferðin hafi verið ákærðu að meinalausu er ekki til úrlausnar í máli þessu og verður ekki fjallað frekar um það. Því hefur ekki verið mótmælt að umrætt þvagsýni sé úr ákærðu og þá hefur niðurstaða rannsóknar sýnisins ekki verið véfengd. Við mat á því hvort teljist sannað að ákærða hafi ekið í umrætt sinn undir áhrifum áfengis verður því horft heildstætt til þeirra sönnunargagna sem fyrir liggja í málinu. Þar ber að líta til þess að bifreið ákærðu var heit þegar vitni og lögregla komu að henni, sem gefur til kynna að hún hafi þá verið nýfarin út af. Einnig ber að líta til neitunar vitna á vettvangi um að hafa gefið ákærðu að drekka, niðurstöðu alkóhólmælinga og þess að alkóhólstyrkur í blóði var fallandi, sem styður að a.m.k. klukkustund var liðin frá því að drykkju lauk áður en fyrra blóðsýnið var tekið. Þykir því hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærða hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn í skilningi 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og alkóhólmagnið verið 1,43‰ í blóði eins og tilgreint er í ákæru. Verður ákærða því sakfelld fyrir þá háttsemi og er hún réttilega færð til lagaákvæða. Ákæruliður 2. Ákærða neitaði sök varðandi þennan ákærulið en kveðst að öðru leyti ekki muna eftir atvikum. Eftir að ákærða kom á lögreglustöðina í umrætt sinn var hún fyrst færð inn á skrifstofu til viðræðna um frekari sýnatökur úr henni. Bæði í lögregluskýrslum og hér fyrir dóminum hefur verið staðfest að margir hafi komið að því að telja ákærðu hughvarf og fá hana til að samþykkja að gefa þvagsýni með góðu en því hafi ákærða alfarið neitað. Ákærðu er gefið að sök að hafa hótað A, B, D og E lífláti og því að hún myndi slíta höfuðið af börnum þeirra og hótað C að rífa legið úr henni. Ákærða kvaðst ekki muna til þessa og verjandi hennar kvað hana hafa verið í sturlunarástandi, í fyrsta lagi vegna ógnarhræðslu við lögreglumenn og í öðru lagi vegna örorku sinnar en ákærða væri 75% öryrki, með ónýta öxl, með stoðkerfisvandamál og geðræn vandamál. Samkvæmt framburði A, bæði fyrir lögreglu og dóminum, kvað hann ákærðu hafa hótað öllum þeim sem voru í skrifstofuherberginu líkamsmeiðingum og að slíta hausinn af börnum þeirra. A kvaðst eiga börn og hefði hann tekið þessum hótunum illa. B kvað bæði fyrir lögreglu og dómi að ákærða hefði verið með ljótan munnsöfnuð þegar hún var inni í skrifstofuherberginu. Hún hefði þar hótað að slíta höfuðið af börnum þeirra sem þar voru inni. Hefði hún beint þessu að þeim öllum og hann ekki tekið það sérstaklega til sín en hann ætti börn og þetta hefði vakið óhug hjá honum. D kvað í lögregluskýrslu ákærðu hafa hótað sér því, þegar þær voru inni í skrifstofuherberginu, að hún myndi hafa uppi á börnum hennar og slíta hausinn af þeim. Fyrir dómi mundi hún ekki eftir sérstökum orðaskiptum í skrifstofuherberginu en hún kvað ákærðu hafa verið með þær hótanir við þvagsýnatökuna og aftur við seinni blóðsýnatökuna. E kvaðst ekki hafa verið inni í skrifstofuherberginu þegar ákærða var þar en hann hefði heyrt fram á gang hótanir hennar og m.a. um að ætla að skjóta þau sem þar voru inni með riffli. Þá hefði hann heyrt sömu hótanir við þvagsýnatökuna en hann hafði verið við seinni blóðsýnatökuna og þar hefði ákærða verið með líflátshótanir sem honum hefðu fundist ógnandi. Þá staðfesta vitnin A, B og D að ákærða hafi hótað að slíta legið úr C þegar þau voru stödd í skrifstofuherberginu. Ekkert hefur komið fram sem bendir til að ákærða hafi verið í slíku andlegu ástandi á þeim tímapunkti að hún hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað hún sagði og við hverja hún var að tala en fram kom hjá vitnum að þau voru öll klædd einkennisfatnaði. Þrátt fyrir að ákærða sé 75% öryrki og með fortíðarvanda í farteskinu frá barn- og unglingsárum, afsakar það ekki framkomu hennar á þessum tímapunkti. Þá liggja fyrir staðfestingar hjá vitnum um að ákærða hafi við seinni blóðsýnatökuna verið með sömu hótanir og uppi í skrifstofuherberginu, sem staðfestir að hún hafi verið meðvituð um hvað hún var að segja og hverju hún var að hóta. Virðast hótanir hennar ekki hafa verið samhengislausar eða gefa til kynna að þær hafi verið fram bornar samhengislaust í andlegu losti í þeim tilgangi að sleppa við sýnatöku. Verjandi ákærðu lagði fram læknisvottorð Óttars Guðmundssonar geðlæknis, dagsett 8. nóvember 2007. Er aðstæðum ákærðu frá æsku lýst í því og aðstæðum hennar fyrir 4. mars 2007 svo og andlegri líðan eftir 4. mars 2007. Þá lagði verjandi ákærðu fram læknisvottorð Elísabetar Benedikz um komu ákærðu á Landspítala þremur dögum eftir óhappið og skoðun á henni þá, auk endurmats Tryggingastofnunar ríkisins um örorkumat ákærðu. Ekkert af þessum vottorðum færa rök fyrir eða gefa viðhlítandi skýringar á framkomu og hegðun ákærðu aðfaranótt 4. mars 2007. Telur dómurinn að fram sé komin lögfull sönnun um að ákærða hafi að þessu leyti gerst sek um þá háttsemi sem lýst er í ákærulið 2. Verður þessi háttsemi metin sem ofbeldi gegn lögreglu- og sjúkraflutningamönnum í skilningi 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Voru hótanir þessar til þess fallnar að valda óhug og ótta hjá þeim sem fyrir þeim urðu. Hefur ákærða brotið gegn ofangreindu ákvæði og verður því sakfelld fyrir þá háttsemi. Ákæruliður 3. Ákærðu er gert að sök að hafa veist að A og slegið hann í andlitið, og síðar, er verið var að taka úr henni þvagsýni, hrækt tvisvar sinnum í andlit hans. Ákærða hefur neitað þessum ákærulið eða ekki sagst muna eftir þessu. Enginn virðist hafa orðið vitni að því að ákærða sló A í andlitið utan að B kvaðst hafa séð hana slengja veskinu í áttina að A en ekki séð hvort hún hefði hitt hann en A kvað hana ýmist hafa slegið með handarbakinu eða slegið með veskinu í átt til hans. Gegn eindreginni neitun ákærðu verður ekki talin fram komin lögfull sönnun um að ákærða hafi gerst sek um þá háttsemi sem í ákæru greinir varðandi þennan þátt. Verður ákærða því sýknuð af þessari háttsemi. A kveður ákærðu hafa hrækt tvisvar framan í sig þegar hann hélt henni fyrir þvagsýnatökuna. Vitnið E kvaðst hafa séð ákærðu hrækja á A en ekki séð hvort hún hitti en hann kvaðst hafa farið út úr klefanum áður en til sýnatökunnar kom. Vitnin D og C heyrðu ákærðu hrækja en sáu ekki hvort hún hitti A. Ákærða bar því við að hún hafi verið viti sínu fjær þegar þvagsýnið var tekið úr henni og ekki vitað hvað hún gerði né muna eftir því sem hún sagði eða gerði á þeim tímapunkti. Ákærða virtist þó muna nákvæmlega svipbrigði, orðaskipti og aðra háttsemi A þegar hún var innt eftir því hvort hann hefði fylgst með þvagsýnatökunni. Þá segir í læknisvottorði Óttars Guðmundssonar að ákærða sé hvatvís og stundum hömlulaus, sveiflótt á geði og mjög tortryggin. Ákærða bar því við að hún hafi verið í sturlunarástandi við þvagsýnatökuna. Að öllu ofansögðu verður að telja sannað að ákærða hafi gert sér fulla grein fyrir hátterni sínu á þessum tímapunkti. Með vísan til vitnisburðar A, C, E og D verður að telja að lögfull sönnun sé fram komin um þessa háttsemi ákærðu og verður hún sakfelld fyrir hana en hún er réttilega færð til refsiákvæða. Sakarferill ákærðu hefur ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Að öllu ofansögðu virtu skal ákærðu gert að sæta fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði 160.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæti ella fangelsi í tólf daga. Þá ber að svipta ákærðu ökurétti í eitt ár frá birtingu dóms að telja. Daði Kristjánsson aðstoðarsaksóknari flutti mál þetta af hálfu ákæruvaldsins. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærða, María Bergsdóttir, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði 160.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms að telja en sæti ella fangelsi í tólf daga. Ákærða er svipt ökurétti í eitt ár frá birtingu dómsins að telja. Ákærða greiði allan sakarkostnað, 354.922 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 209.160 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar, 34.080 krónur.
Mál nr. 187/2007
Tekjuskattur Evrópska efnahagssvæðið Gjafsókn
H krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður yfirskattanefndar varðandi tekjufærslu söluhagnaðar hennar á skattframtali 2003 vegna tekjuársins 2002. Jafnframt krafðist hún þess að viðurkennt yrði með dómi að henni hefði verið heimilt að nota frestaðan söluhagnað á skattframtali 2002 vegna tekjuársins 2001 til endurfjárfestingar í fyrirtæki í Danmörku á árinu 2002. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt eru meginskilyrði fyrir því að komast hjá skattlagningu söluhagnaðar að eignir sem fyrnanlegar eru samkvæmt 32. gr. laganna yrðu fyrndar sem söluhagnaðinum nam. Í málinu voru engin gögn um þann rekstur, sem H sagðist hafa hafið í Danmörku og af þeim skattgögnum frá Danmörku sem lögð voru fram í málinu varð ekki ráðið að hún hefði haft skattskyldar rekstrartekjur þar í landi. Af yfirlýsingu H í stefnu til héraðsdóms var þó ljóst að skilyrði 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1978 var ekki fullnægt. Var Í því sýknað af kröfu H og reyndi ekki á reglur samnings um Evrópska efnahagssvæðið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2007. Hún krefst „ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar frá 26. október 2005 í málinu nr. 300/2005 varðandi tekjufærslu söluhagnaðar áfrýjanda á skattframtali 2003 vegna tekjuársins 2002.“ Jafnframt gerir áfrýjandi kröfu um að „viðurkennt verði með dómi að áfrýjanda hafi verið heimilt að nota frestaðan söluhagnað á skattframtali 2002 vegna tekjuársins 2001 til endurfjárfestingar í fyrnanlegum eignum í Danmörku á árinu 2002.“ Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Dómsorð: Mál þetta, sem dómtekið var 11. desember sl. en endurupptekið og dómtekið á ný í dag, var höfðað með stefnu birtri 13. júní 2006 af Hrafnhildi Njálsdóttur, Astrup Strandvej 33, 8250 Ega, Danmörku, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði úrskurður yfirskattanefndar frá 26. október 2005 í málinu nr. 300/2005 varðandi tekjufærslu söluhagnaðar stefnanda á skattframtali 2003 vegna tekjuársins 2002. Jafnframt er krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnanda hafi verið heimilt að nota frestaðan söluhagnað á skattframtali 2002 vegna tekjuársins 2001 til endurfjárfestingar í fyrnanlegum eignum í Danmörku á árinu 2002. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 4. janúar 2007. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að hún verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi rak einkafirmað Jurtagull en í rekstrinum fólst þróun, framleiðsla og sala á hársnyrtivörum og sápum. Á árinu 2001 fór stefnandi til náms í Danmörku og seldi reksturinn. Ekki var stofnað sérstakt félag fyrir söluna um rekstur Jurtagulls. Styrktarsjóður Sólheima keypti reksturinn með kaupsamningi 3. júlí 2001 og var kaupverð 4.836.227 krónur. Skiptist það í verðmæti vörubirgða að fjárhæð 1.336.227 krónur og önnur verðmæti að fjárhæð 3.500.000 krónur. Undir önnur verðmæti féll m.a. nafn rekstrarins, vörumerki þess, vöruuppskriftir, áhöld, tæki og reksturinn sem slíkur. Stefnandi fékk sem hluta af kaupsamningsgreiðslu 20% hlut í fyrirhuguðu einkahlutafélagi kaupanda, Jurtagulli ehf., sem til stóð að stofna um reksturinn 1. ágúst 2001. Í málatilbúnaði sínum lýsir stefnandi því að hún hafi í skattframtali árið 2002 gert grein fyrir sölu Jurtagulls og söluhagnaður að fjárhæð 4.470.036 krónur verið færður í rekstrarskýrslu fyrir reksturinn á árinu 2001. Í rekstrarskýrslunni komi fram að hagnaður ársins 2001 af rekstri hafi verið 4.486.677 krónur. Stefnandi færði frestun söluhagnaðar í reit 4030 að fjárhæð 2.500.000 krónur. Stefnandi kveðst hafa átt uppsafnað tap samkvæmt fylgiskjali RSK 4.05 og hafi því 441.923 krónur komið til skattlagningar á tekjusíðu skattframtals stefnanda 2002. Stefnandi fluttist til Dan­merkur 7. júní 2001, en óskaði eftir skattalegri heimilisfesti á Íslandi á skattframtali 2002 sem var veitt með úrskurði ríkisskattstjóra 19. maí 2003. Haustið 2002 hóf stefnandi rekstur í Danmörku, en með kaupsamningi 29. október það ár fjárfesti hún í viðskiptavild, innréttingum, áhöldum, tækjum og lager hárgreiðslustofu í Danmörku fyrir 250.000 danskar krónur, 2.843.750 krónur miðað við kaupgengi í árslok 2002. Að sögn stefnanda voru hinar keyptu eignir allar fyrnan­legar í skilningi 32. gr. laga nr. 75/1981 og taldi hún sig því hafa fullnægt skilyrðum 13. gr. sömu laga og þannig eytt hinum frestaða söluhagnaði að fjárhæð 2.500.000 krónur í skattframtali 2002. Stefnandi hugðist síðan stofna einkahlutafélag í Dan­mörku um reksturinn. Meðfylgjandi skattframtali stefnanda 2003 á Íslandi var bréf lögmanns hennar 21. mars 2003. Þar var gerð grein fyrir fjárfestingu stefnanda í eignum hárgreiðslu­stofu í Danmörku og að stefnandi hefði þar með talið sig hafa fullnægt lagaskilyrðum 13. gr. laga nr. 75/1981. Um frekari lagarök var vísað til stofn­setningarréttar og megin­reglunnar um frjálst flæði fjármagns samkvæmt Samn­ingnum um Evrópska efna­hagssvæðið sem lögfestur var á Íslandi með lögum nr. 2/1993. Með bréfi 29. apríl 2004 tilkynnti skattstjórinn í Reykjanesumdæmi stefnanda að fyrirhugað væri að tekjufæra frestaðan söluhagnað, 2.500.000 króna, sem rekstrartekjur og endurákvarða opinber gjöld stefnanda gjaldárið 2003 af þeim sökum með vísan til 1. og 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003. Í bréfi skattstjóra var vísað í ofan­greint bréf umboðsmanns stefnanda og tekið fram, að hvorki stofnsetningarréttur né megin­reglan um frjálst flæði fjármagns samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993, ætti við um tekjufærslu á söluhagnaði vegna sölu á rekstri stefnanda. Jafn­framt var þar tekið fram að í 13. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, fælist undantekningarregla frá þeirri meginreglu að tekjur skyldu koma til skattlagningar þegar þær yrðu til, sbr. 60. gr. laga nr. 75/1981, nú 59. gr. laga nr. 90/2003, og væri ljóst að frestunarheimild 13. gr. laga nr. 75/1981 væri byggð á þeirri forsendu, að hagnaður af sölu síðargreindu eignanna, sem endurfjárfest væri í, félli til skattlagn­ingar hér á landi. Að auki lægi fyrir að stefnandi bæri ekki lengur fulla og ótak­markaða skattskyldu hér á landi og ekki væri heimilt að færa skattlagningarkvöð vegna söluhagnaðar úr íslenskri skattalögsögu. Ekki yrði séð að tvísköttunar­samningur milli Norðurlandanna leiddi til annarrar niðurstöðu. Með bréfi 21. maí 2004 andmælti stefnandi boðaðri breytingu skattstjóra með þeim rökum að hún hefði fjárfest í öðrum atvinnurekstri í Danmörku innan tveggja ára frá myndun söluhagnaðar. Hvorki væri í 13. gr. né 32. gr. laga nr. 75/1981 sérstaklega tekið fram að endurfjárfesting þyrfti að eiga sér stað hér á landi. Vísað var til megin­reglunnar um frjálsan flutning fjármagns, sbr. 40. gr. EES-samningsins, og stofnsetningarréttarins, sbr. 31. gr. hans. Jafnframt var vísað til 4. gr. samnings­ins þar sem fram kæmi bann við hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs. Með úrskurði skattstjórans í Reykjanesumdæmi 8. desember 2004 voru opinber gjöld stefnanda endurákvörðuð í samræmi við hinar boðuðu breytingar. Stefnandi kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar og krafðist þess að hrundið yrði tekjufærslu skattstjóra á 2.500.000 króna söluhagnaði í skattskilum stefnanda gjaldárið 2003, sem frestað hafði verið að skattleggja, og heimiluð sérstök fyrning fyrnanlegra eigna vegna fjárfestingar stefnanda í Danmörku. Með úrskurði yfirskatta­nefndar 26. október 2005 í máli nr. 300/2005 var kröfum stefnanda hafnað. Í málinu krefst stefnandi þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og að viðurkennt verði að stefnanda hafi verið heimilt að nota frestaðan söluhagnað á skattframtali 2002 vegna tekjuársins 2001 til endurfjárfestingar í fyrnanlegum eignum í Danmörku á árinu 2002. Stefnandi telur sig hafa mikla fjárhagslega hagsmuni af því að úrskurði yfirskattanefndar varðandi tekjufærslu söluhagnaðar á skattframtali hennar 2003 verði hrundið. Hún hafi ekki getað nýtt sér að neinu leyti frestaða tekjufærslu í skattframtali 2002 í dönskum skattframtölum. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að engin skilyrði séu til að fella úrskurðinn úr gildi eða fullnægjandi rök fyrir því að viðurkenningarkrafa stefnanda verði tekin til greina. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að hvorki í 13. né 32. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. og 33. gr. laga nr. 90/2003, sé tekið sérstaklega fram að endurfjárfesting í fyrnanlegum eignum þurfi að eiga sér stað hér á landi. Skýra verði lagagreinarnar til samræmis við önnur ákvæði laga um tekjuskatt og vilja löggjafans. Sem dæmi megi nefna 5. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003, en samkvæmt því lagaákvæði sé lögaðilum og einstaklingum í atvinnurekstri heimilt að fara fram á frestun tekjufærslu söluhagnaðar af sölu hlutabréfa um tvenn áramót frá söludegi. Kaupi þessir aðilar önnur hlutabréf í stað hinna seldu innan áðurgreindra tímamarka færist söluhagnaðurinn til lækkunar kaupverði þeirra bréfa. Ekki skipti máli hvort endurfjárfest sé í hlutabréfum íslensks félags eða erlends félags. Í ljósi þess að starfsemi íslenskra fyrirtækja og rekstraraðila verði sífellt alþjóðlegri með afnámi hafta á viðskipti og fjármagnsflutninga, og með tilkomu EES-samningsins, verði ekki séð að túlkun yfirskattanefndar og skattstjóra Reykjanesumdæmis fái staðist. Samkvæmt 77. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944 sé kveðið á um að skattamálum skuli skipað með lögum. Ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Skýra verði ákvæði 13. gr. laga nr. 75/1981 á þann hátt að ekki skipti máli hvort endur­fjárfesting í fyrnanlegum eignum eigi sér stað hér á landi eða erlendis. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að hún hafi verið með skattalega heimilisfesti á Íslandi á árinu 2001. Ráðstafanir sem leiði af framtali þess tekjuárs, svo sem frestun skattlagningar og endurfjárfesting samkvæmt lögum um tekjuskatt, eigi þar af leiðandi að meðhöndla eins og stefnandi beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981 (nú 1. gr. laga nr. 90/2003), en ekki takmarkaða skattskyldu samkvæmt 3. gr. sömu laga. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að úrskurður yfirskattanefndar stríði gegn samningsskuldbindingum Íslands á grundvelli samningsins um Evrópska efnahags­svæðið (EES-samningsins), sbr. lög nr. 2/1993. Með þeim lögum hafi meginmáli samningsins verið veitt lagagildi á Íslandi, sbr. 2. gr. laganna, auk tiltekinna ákvæða í viðaukum og bókunum hans. Samkvæmt 3. gr. laganna skuli skýra lög og reglur að svo miklu leyti sem við eigi til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Úrskurður yfirskattanefndar fari einkum í bága við stofnsetningarrétt 31. gr. samningsins, reglunni um frjálsan flutning fjármagns í 40. gr. og 4. gr. þar sem lagt sé bann við hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs. Samkvæmt 31. gr. skuli engin höft vera á rétti ríkisborgara aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis til að öðlast staðfestu á yfirráðasvæði einhvers annars þessara ríkja. Í 2. mgr. 31. gr. sé jafnframt fjallað um hvað felist í staðfesturétti og falli það undir sakarefnið, sbr. 2. mgr. 34. gr. Þá sé 40. gr. hliðstæð 31. gr. og komi fram í henni að engin höft skuli vera milli samningsaðila á flutningum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum, né nokkur mismunun byggð á ríkisfangi eða búsetu, og skuli hafa 4. gr. til hliðsjónar við skýringu ákvæðisins hvað þetta snerti. Sú túlkun sem komi fram í a- og b-liðum sæki einnig stoð í bókun 35 við EES-samninginn, en hún fjalli um framkvæmd EES-reglna. Stefnt sé að einsleitu Evrópsku efnahagssvæði, sem byggðist á sameiginlegum reglum án framsals löggjafarvalds til stofnana Evrópska efnahagssvæðisins, og þurfi það því að gerast með málsmeðferð sem gildi í hverju landi fyrir sig. Vegna tilvika þar sem geti komið til árekstra á milli EES-reglna, sem komnar séu til framkvæmdar, og annarra settra laga skuldbindi EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefji, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum. Óljóst sé hvort lög um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 (nú lög nr. 90/2003 um tekjuskatt) geri kröfu um að frestaður söluhagnaður verði notaður til endurfjárfestingar hérlendis frekar en erlendis, þar sem það sé ekki nefnt berum orðum í 13. gr. laganna (nú 14. gr. laga nr. 90/2003). Aftur á móti túlki skattyfirvöld ákvæðið með þeim hætti að endurfjárfesting verði að fara fram hér á landi. Þar með sé komið í veg fyrir að fjárfest sé erlendis, einkum þegar einstaklingar með sjálfstæða starfsemi á eigin kennitölu eigi í hlut. Beiting reglna um staðfesturétt og fjármagnsflutninga fyrir Evrópudómstólnum og EFTA-dóm­stólnum sé í samræmi við þá túlkun sem fram komi í ofangreindum málsástæðum. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda einnig vísað til dóms Evrópudómstólsins frá 26. október sl. í máli nr. C-345/05 sem framkvæmdstjórn EB höfðaði fyrir dóminum gegn Portúgal. Dómurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði í skattalögum í Portúgal, sem batt undanþágur frá skattlagningu vegna sölu íbúðarhúsnæðis því skilyrði að aflað væri nýs húsnæðis í Portúgal, bryti gegn meginreglum fjórfrelsisins sem samningnum sé ætlað að tryggja. Í fjórða lagi byggi stefnandi á því að úrskurður skattstjóra og yfirskattanefndar brjóti í bága við 27. gr. samnings milli Norðurlandanna til að komast hjá tvísköttun, sem birtur hafi verið með auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda 8. desember 1999, sbr. auglýsing nr. 11/1997. Stefnandi byggi kröfu sína á 77. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944, lögum nr. 90/2003 (áður lög nr. 75/1981) og EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993. Jafnframt vísi stefnandi til Norðurlanda­samningsins til að komast hjá tvísköttun að því er varðar skatta á tekjur og eignir, sem birtur var sem fylgiskjal með auglýsingu nr. 11/1997 í C-deild Stjórnartíðinda og kom til framkvæmda 1. janúar 1998. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggi á því að fram komi í úrskurði yfirskattanefndar nr. 300/2005 að samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 13. gr. laga nr. 90/2003, teljist hagnaður af sölu eigna, sem heimilt sé að fyrna samkvæmt 32. gr. laganna, og af sölu réttinda, sem tengd séu þessum eignum, að fullu til skattskyldra tekna á söluári og skipti ekki máli hve lengi skattaðili hafi átt hina seldu eign. Á því ári sem skattskyldur söluhagnaður eigna samkvæmt 11. gr. laga nr. 75/1981, nú 13. gr. laga nr. 90/2003, færist til tekna sé skattaðila heimilt samkvæmt 1. mgr. 13. gr. og 1. ml. 1. mgr. 44. gr. laganna, eins og ákvæðin voru á tekjuárinu 2001 þegar greindur söluhagnaður myndaðist, sbr. síðar 7. og 24. gr. laga nr. 133/2001 um breytingu á lögum nr. 75/1981 og öðrum tilgreindum lögum, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, að fyrna eignir, sem fyrnanlegar séu samkvæmt 32. gr. sömu laga, um fjárhæð sem nemi hinum skatt­skylda söluhagnaði. Eigi skattaðili ekki eignir, sem hann geti fyrnt á þennan hátt á því ári þegar sala fari fram, geti hann farið fram á frestun skattlagningar á söluhagnaði um tvenn áramót, enda afli hann sér eigna sem fyrna megi samkvæmt 32. gr. innan þess tíma og fyrni þær um fjárhæð sem nemi hinum skattskylda söluhagnaði. Ef eignanna sé ekki aflað innan tilskilins tíma teljist söluhagnaðurinn með skattskyldum tekjum á öðru ári frá því er hann myndaðist að viðbættu 10% álagi. Fyrning eða frestun tekjufærslu samkvæmt 13. gr. komi því aðeins til greina að yfirfæranleg rekstrar­töp hafi verið jöfnuð. Heimild 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, til sérstakra fyrninga fyrnanlegra eigna samkvæmt 32. gr. laganna á móti tekjufærslu skattskylds söluhagnaðar samkvæmt 11. gr. laganna, nú 13. gr. laga nr. 90/2003, og þargreindrar frestunar á skattlagningu söluhagnaðar um tvenn áramót, enda afli skattaðili sér eigna sem fyrna megi samkvæmt 32. gr. laganna innan þess tíma og fyrni þær um fjárhæð sem nemi hinum skattskylda söluhagnaði, sé byggð á þeirri forsendu að hagnaður af sölu hinna síðarnefndu eigna sem endurfjárfesting taki til, falli til skattlagningar hér á landi, enda hafi hinar sérstöku fyrningar skattalegar afleiðingar í för með sér, sbr. ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 2. mgr. 13. gr. laga nr. 90/2003, að því er varðar ákvörðun söluhagnaðar fyrnanlegra eigna. Verði að skýra greind frestunar- og niðurfærsluákvæði 13. gr. laganna með hliðsjón af þessu og almennum reglum laga nr. 75/1981 um söluhagnað. Samkvæmt beinni orðskýringu á ákvæði 13. gr. laga nr. 75/1981 um tekju­skatt og eignarskatt, nú 14. gr. laga nr. 90/2003, sé skilyrðum ákvæðisins því aðeins fullnægt að eignirnar séu til nota í rekstri sem skattskyldur sé hér á landi og eignirnar fyrnanlegar sem slíkar. Frestunarheimild sú er fólst í 13. gr. laga nr. 75/1981, en nú í 14. gr. laga nr. 90/2003, sé bundin þeim skilyrðum annars vegar að eigna sé aflað sem heimilt sé að fyrna samkvæmt 32. gr. laga nr. 75/1984, nú 33. gr. laga nr. 90/2003, og hins vegar að þær fyrnanlegu eignir sem aflað var séu í raun fyrndar um þá fjárhæð sem nemi hinum skattskylda söluhagnaði. Helstu flokkar fyrnanlegra eigna í innlendum rekstri hafi verið taldar upp í þágildandi ákvæði 32. gr. laga nr. 75/1981 sem hafi verið efnislega samhljóða núgildandi ákvæði 33. gr. laga nr. 90/2003. Eignir sem fyrnanlegar hafi verið samkvæmt þágildandi ákvæði bæri að fyrna eftir ákvæðum laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Eðli málsins samkvæmt feli ákvæðið ekki í sér yfirlit yfir fyrnanlegar eignir í rekstri sem skattskyldar séu í öðru ríki en Íslandi, enda sé ljóst að heimild til fyrningar eigna í rekstri skattskyldum erlendis fari alfarið eftir þeim lögum er gildi í hinu erlenda ríki. Ekki nægi að umræddar eignir séu af þeim toga sem fyrnanlegar séu samkvæmt íslenskum skattalögum væru þær notaðar í rekstri hérlendis, svo fullnægt sé skilyrði þágildandi ákvæðis 13. gr. laga nr. 75/1981. Hvorki verði af gögnum málsins né málsástæðum stefnanda séð að eignir þær er keyptar hafi verið í hinn erlenda rekstur hafi verið fyrndar sem nemi hinum skattskylda söluhagnaði, sbr. síðara skilyrði ákvæðisins, enda virtist stefnandi ganga út frá því að nægjanlegt sé að umræddar eignir hafi verið af þeim toga sem fyrnanlegar hafi verið samkvæmt 32. gr. laga nr. 75/1981. Stefndi hafni alfarið þeirri túlkun stefnanda. Ákvæði 13. gr. laganna feli í sér undantekningu frá megin­reglu 1. mgr. 11. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. mgr. 13. gr. laga nr. 90/2003, að hagnaður af sölu fyrnanlegra eigna teljist að fullu til skattskyldra tekna á söluári. Undantekn­ingar beri samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum að túlka þröngri skýringu og aldrei rýmra en orðalag þeirra gefi tilefni til. Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins beri báðum skilyrðum er þar séu tiltekin að vera fullnægt svo heimilt sé að fresta skattlagningu söluhagnaðarins, en hvorugu þeirra sé fullnægt í tilviki stefnanda. Skilyrðum 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, eða annarra ákvæða laga sé ekki fullnægt til að taka kröfur stefnanda til greina og vísist í því sambandi m.a. til úrskurðarframkvæmdar yfirskattanefndar (áður ríkis­skatta­nefndar). Stefnandi vísi sérstaklega til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003, þar sem fjallað sé um frestun tekjufærslu söluhagnaðar af sölu hlutabréfa og endurfjárfestingu í hlutabréfum íslensks eða erlends félags varðandi túlkun á 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003. Þessi túlkun stefnanda hafi ekki sérstaka þýðingu varðandi úrlausn málsins, enda fari um skattlagningu söluhagnaðar erlendra hlutabréfa sem séu í eigu innlendra skattaðila almennt eftir íslenskum reglum. Sé því ekki um það að ræða að skattalagningarkvöð vegna hins frestaða söluhagnaðar sé færð úr íslenskri skattalögsögu líkt og krafist sé í máli stefnanda. Stefnandi byggi jafnframt á því að hún hafi verið með skattalega heimilisfesti á Íslandi á árinu 2001 og beri því að meðhöndla ráðstafanir er leiði af framtali þess tekjuárs, svo sem frestun skattlagningar og endurfjárfestingu, eins og stefnandi beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981. Af því tilefni ítreki stefndi að skilyrðum þeim er tilgreind séu í 13. gr. laga nr. 75/1981, sé ekki fullnægt í tilviki stefnanda, en sú niðurstaða byggi á því að rekstur stefnanda sé utan íslenskrar skattalögsögu. Skattskylda stefnanda samkvæmt íslenskum skattalögum, er hún hóf rekstur í Danmörku, hafi sem slík ekki sérstaka þýðingu við mat á því hvort skilyrðum umrædds ákvæðis sé fullnægt. Stefndi vísi til þess að ákvæði 27. gr. samnings milli Norðurlandanna til að komast hjá tvísköttun hafi það að markmiði að tryggja að samningsríki skattleggi þá aðila er eigi undir innlendar skattareglur, en hafi nánar tiltekin tengsl við önnur samningsríki, með sambærilegum hætti og innlend fyrirtæki eða aðila sem heimilisfastir séu í því ríki. Hvorki stefnandi né rekstur stefnanda á rekstrarárinu 2002 eigi undir íslenska skattalöggjöf og verði því ekki séð að umrætt ákvæði eigi við í máli hennar. Því sé mótmælt sem röngu að brotið hafi verið gegn framangreindu ákvæði Norðurlandasamningsins. Þótt stefna beindist aðallega að úrskurði yfirskattanefndar nr. 300/2005, þá sé í málsástæðukafla stefnanda einnig vikið lítillega að úrskurði skattstjóra, en rök stefnda taki einnig til umfjöllunar um úrskurð skattstjóra sem hafi verið löglegur, bæði að formi og efni, eins og úrskurður yfirskattanefndar. Stefndi mótmæli því sem röngu að úrskurður yfirskattanefndar stríði gegn samnings­skuldbindingum Íslands á grundvelli samningsins um Evrópska efnahags­svæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Stefndi vísi til niðurstöðu yfirskattanefndar í úrskurðinum, þess efnis að umrædd ákvæði EES-samningsins, sem umboðsmaður stefnanda vísi til, varði ekki þann skattlagningarrétt sem mál þetta fjalli um. Í 4. gr. EES-samningsins sé gerð grein fyrir því að hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs sé bönnuð á gildissviði samningsins nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans. Í 31. gr. samningsins komi fram að innan ramma ákvæða hans skuli engin höft vera á rétti ríkisborgara EB og EFTA-ríkis til þess að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki. Þá sé í 40. gr. EES-samningsins kveðið á um að engin höft skuli vera á milli samningsaðila á flutningum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjunum, né nokkur mismunun byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila, eða því hvar féð er notað til fjárfestingar. Í máli þessu sé ekki unnt að líta svo á að um sé að ræða mismunun á grundvelli ríkisfangs og öðru sé mótmælt sem röngu. Ekki sé með umræddum ákvæðum laga nr. 75/1981 eða nr. 90/2003 um tekjuskatt, verið að setja stefnanda skorður til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi eða til að flytja fjármagn. Skýr dómafordæmi séu fyrir því að EES-samningurinn taki ekki til skattkerfa aðildar­ríkjanna, enda hafi það verið forsenda við undirritun samningsins í Oporto 2. maí 1992. Að því leyti til sé EES-samningurinn ólíkur Rómarsamningnum þar sem sá síðarnefndi hafi ákvæði sem kveði á um samræmingu skatta. Gerðir sem settar séu með stoð í þessum ákvæðum séu ekki bindandi að EES-rétti. Stefndi mótmæli því að skilyrði séu til að ógilda úrskurð yfirskattanefndar nr. 300/2005 eða að taka kröfur stefnanda til greina að öðru leyti en málefnaleg sjónarmið liggi að baki forsendum og niðurstöðu yfirskattanefndar. Ekki verði séð að neitt fordæmi frá Evrópudómstólnum (né EFTA-dómstólnum) liggi fyrir sem gefi tilefni til að ætla að niðurstaða skattstjóra feli í sér mismunun í skattalegu tilliti sem brjóti gegn ákvæðum 4., 31. eða 40. gr. EES-samningsins. Eigi það einnig við um dóma dómstólsins sem kveðnir hafi verið upp eftir 2. maí 1992. Af dómi Evrópudómstólsins í máli 81/87 (Daily Mail and General Trust plc.) hafi verið ályktað að skattlagning, sem eigi rót sína að rekja til flutnings aðila úr einni skattalögsögu til annarar innan ESB, brjóti ekki gegn ákvæðum Rómarsamningsins um frjálsa för fólks og fyrirtækja. Sama eigi við um EES, þ.e. aðili, sem flytji úr einni skattalögsögu í aðra, geti almennt ekki vænst þess á grundvelli ákvæða Rómarsamn­ingsins eða EES-samningsins, að brottflutningurinn hafi engin áhrif á skattalega stöðu hans í brottflutningsríkinu. Flutningurinn sem slíkur kunni því að hafa í för með sér einhverjar skattalegar afleiðingar. Því sé mótmælt af hálfu stefnda að dómur Evrópu­dómstólsins í máli gegn Portúgal, sem stefnandi vísaði til við munnlegan málflutning, eigi við um ágreiningsefnið sem hér sé til úrlausnar. Af hálfu stefnda sé á því byggt að túlkun skattyfirvalda stangist ekki á við ákvæði 4., 31. eða 40. gr. EES-samningsins, önnur ákvæði hans eða bókanir með honum. Ekki sé um mismunun að ræða og hvorki ákvæði EES-samningsins né dómafordæmi Evrópudómstólsins kveði á um að aðili sem flytji innan EES geti krafist þess að brottflutningurinn hafi engin áhrif á skattalega stöðu hans í brottflutn­ings­ríkinu. Málefnaleg sjónarmið búi að baki túlkun skattyfirvalda og ekki sé unnt að halda því fram að túlkunin brjóti í bága við áðurnefnd ákvæði EES-samningsins, önnur ákvæði hans eða bókanir með honum. Niðurstöður Stefnandi vísar til þess að henni sé heimilt að fyrna eignir samkvæmt 13. gr. þágildandi laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, sem fyrnanlegar séu í skilningi 32. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 33. gr. laga nr. 90/2003, er hún keypti í Danmörku með kaupsamningi 29. október 2002 vegna söluhagnaðar sem féll til þegar hún seldi á Íslandi einkafirma sitt, Jurtagull, á árinu 2001. Samkvæmt tilvitnuðum lagagreinum er skatt­aðila heimilt, á því ári sem skattskyldur sölu­hagnaður eigna færist til tekna, að fyrna eignir, sem fyrnanlegar eru samkvæmt 32. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 33. gr. laga nr. 90/2003, um fjárhæð sem nemur hinum skattskylda söluhagnaði. Eigi skattaðili ekki eignir, sem hann getur fyrnt á þennan hátt á því ári þegar sala fer fram, getur hann farið fram á frestun skattlagningar á söluhagnaði um tvenn áramót, enda afli hann sér eigna sem fyrna má samkvæmt framangreindu innan þess tíma og fyrni þær um fjárhæð sem nemur hinum skattskylda sölu­hagnaði. Verði eignanna ekki aflað innan tilskilins tíma telst söluhagnaðurinn með skattskyldum tekjum á öðru ári frá því er hann myndaðist að viðbættu 10% álagi. Fyrning eða frestun tekjufærslu samkvæmt þessari málsgrein kemur því aðeins til greina að yfirfæranleg rekstrartöp hafi verið jöfnuð. Stefnandi byggir á því að í þessum lagaákvæðum sé ekki tekið sérstaklega fram að endurfjárfesting í fyrnanlegum eignum þurfi að fara fram hér á landi. Lagaákvæðin verði að skýra í samræmi við önnur ákvæði laga um tekjuskatt og eigna­skatt. Með afnámi hafta á viðskipti og fjármagnsflutninga með tilkomu EES-samn­ings­ins verði að skýra ákvæði 13. gr. laga nr. 75/1981 á þann hátt að ekki skipti máli hvort endurfjárfesting í fyrnan­legum eignum eigi sér stað hér á landi eða erlendis. Í því sambandi vísar stefnandi til 31. gr. EES-samningsins, þar sem segir að innan ramma ákvæða hans skuli engin höft vera á rétti ríkisborgara aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis til að öðlast staðfestu á yfirráðasvæði einhvers annars þessara ríkja. Einnig vísar stefnandi til 40. gr. samningsins sem bannar höft, innan ramma ákvæða samningsins milli samnings­aðila á flutn­ingum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjum, eða nokkra mismunun, byggða á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð er notað til fjárfestingar. Stefnandi telur að hafa verði 4. gr. samningsins, sem bannar hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs á gildissviði samningsins nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans, til hliðsjónar við skýringar á framangreindum ákvæðum. Þá vísar stefnandi til þess að með úrskurðinum hafi verið brotið gegn ákvæðum 77. gr. stjórnarskrárinnar en þar segi að skattamálum skuli skipað með lögum. Ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Stefnandi vísar til þess að hún hafi verið með skattalega heimilisfesti á Íslandi á árinu 2001 og því eigi að meðhöndla ráðstafanir, sem leiði af framtali þess tekjuárs, svo sem frestun skattlagningar og efndurfjárfestingu samkvæmt lögum um tekjuskatt, eins og stefnandi beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu samkvæmt 1. gr. laganna, en ekki tak­markaða skattskyldu samkvæmt 3. gr. laganna. Loks vísar stefnandi til þess að úrskurður skattstjóra og yfirskattanefndar brjóti í bága við 27. gr. samnings milli Norðurlandanna til að komast hjá tvísköttun, sbr. auglýsingu nr. 11/1997. Hinar sérstöku fyrningar­reglur í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 14. gr. laga nr. 90/2003, hafa skattalegar afleiðingar í för með sér eins og fram kemur í úrskurði yfirskattanefndar sem krafist er að felldur verði úr gildi. Í úrskurðinum er byggt á þessu og með því talið að heimildin sem um ræðir sé byggð á þeirri forsendu að hagnaður af sölu eigna, sem endurfjárfesting taki til, falli til skattlagningar hér á landi. Hér verður að líta svo á að forsenda þess að heimilt sé að fresta skattlagningu söluhagnaðar eins og kveðið er á um í 1. mgr. 13. gr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 14. gr. laga nr. 90/2003, sé sú að hinar fyrnanlegu eignir, sem endurfjárfestingin tekur til, verði fyrndar samkvæmt íslenskum lagareglum og komi til skattlagningar á Íslandi í samræmi við fyrirmæli þeirra. Fallast verður á þau rök stefnda að rekstur stefnanda í Danmörku sé utan íslenskrar skattalögsögu og að heimild til fyrningar eigna í rekstri, sem skattskyldur er í öðru ríki, fari alfarið eftir þeim lögum sem þar gilda. Með vísan til þessa verður að telja réttmæta þá niðurstöðu í úrskurði yfirskatta­nefndar að stefnanda sé ekki heimilt á grundvelli framangreindra lagaákvæða að fyrna sérstakri fyrningu, á móti tekjufærslu skattskylds söluhagnaðar af fyrnan­legum eignum, fyrnanlegar eignir sem hún hefur aflað sér erlendis. Verður því ekki á þau rök stefnanda fallist að með því að túlka umrædd lagaákvæði á þennan hátt hafi yfirskattanefnd tekið ákvörðun sem henni hafi verið óheimilt að taka samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ber að hafna því að með úrskurði yfirskattanefndar hafi verið brotið gegn umræddu stjórnarskrárákvæði eins og stefnandi heldur fram. Um staðfesturétt er fjallað í 2. kafla EES-samningsins en samkvæmt 2. mgr. 31. gr. hans felur staðfesturéttur í sér rétt til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnu­starfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki með þeim skilyrðum sem gilda að lands­lögum um ríkisborgara þess ríkis þar sem staðfestan er fengin. Samkvæmt þessu er staðfesturéttinum ætlað að tryggja ákveðna réttarstöðu þess sem vill hefja og stunda atvinnustarfsemi í viðkomandi ríki en leggur ekki beinar skyldur á ríkið sem hann flytur frá í því sambandi. Reglan um bann við höftum á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðaldarríkjum EB eða EFTA-ríkjum kemur fram í 40. gr. EES-samningsins. Hér verður ekki talið að reglan tryggi að skattareglum hér á landi verði beitt á þann hátt sem stefnandi telur að leiði af þessu ákvæði EES-samningsins. Ekki verður heldur fallist á að þarna sé um mismunun að ræða vegna ríkisfangs eða af öðrum ástæðum sem samningurinn tekur til. Að þessu virtu er ekki unnt að fallast á að stefnandi geti átt rétt á því samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum EES-samningsins að heimildir í skattalögum á Íslandi til að fyrna eignir vegna skattskylds söluhagnaðar, samkvæmt því sem að framan er rakið, verði túlkaðar með þeim hætti að ekki skipti máli hvort endurfjárfesting í fyrnanlegum eignum eigi sér stað hér á landi eða erlendis. Niðurstaða yfirskattanefndar er, eins og áður er komið fram, byggð á því að vegna skattalegra afleiðinga verði að túlka ákvæðin um sérstaka fyrningu á móti tekjufærslu söluhagnaðar og frestun skattlagningar söluhagnaðar af fyrnanlegum eignum þannig að endurfjárfesting fari fram hér á landi. Í úrskurðinum segir enn fremur að ekki verði séð að neitt fordæmi dómstóls EB liggi fyrir sem gefi sérstakt tilefni til að ætla að niðurstaðan í máli hennar feli í sér mismunun í skattalegu tilliti sem brjóti gegn frelsisákvæðum EES-samingsins. Stefnandi vísaði í munnlegum málflutningi til dóms Evrópudómstólsins frá 26. októ­ber sl. Málið höfðaði framkvæmdastjórn bandalagsins gegn Portúgal þar sem leitað var staðfestingar á því að ákvæði í skattalögum þar sem skattaundanþága vegna öflunar íbúðarhúsnæðis var bundin því skilyrði að nýtt húsnæði yrði keypt í Portúgal. Komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að lagaákvæðið bryti gegn 18., 39. og 43. gr. Rómarsamningsins og 28. og 31. gr. EES-samningsins. Túlkun 31. gr. EES-samningsins er í dóminum byggð á samhliða túlkun 18. gr., 39. gr. og 43. gr. Rómarsamningsins og 28. gr. EES-samningsins. Verður ekki fallist á að þar hafi verið fjallað um sambærileg atriði og þau sem hér reynir á við túlkun á því hvort 31. gr. EES-samningsins hafi áhrif á úrlausn sakarefnisins sem hér um ræðir á þann hátt sem stefnandi telur. Með vísan til alls þessa verður ekki fallist á að með úrskurð­inum, sem krafist er að felldur verði úr gildi, hafi verið brotið gegn tilvitnuðum ákvæðum EES-samningsins. Stefnandi byggir jafnframt á því að hún hafi verið með skattalega heimilisfesti á Íslandi á árinu 2001 og því eigi að meðhöndla ráðstafanir, sem leiði af framtali þess tekjuárs, eins og stefnandi beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. gr. laga nr. 90/2003, en ekki takmarkaða skattskyldu samkvæmt 3. gr. sömu laga. Úrskurður yfirskattanefndar er byggður á því að söluhagnaður stefnanda, sem frestað var að skattleggja, stafi af atvinnurekstri hennar hér á landi sem hafi verið seldur á árinu 2001 og teljist því atvinnu­rekstrar­tekjur hennar, sbr. B-lið 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú B-lið 7. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt því taki 4. tl. 3. gr. laga nr. 90/2003 til skattlagningar þessara tekna, en í lagagreininni eru taldir þeir sem bera takmarkaða skattskyldu hér á landi. Þar með getur stefnandi ekki borið fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér samkvæmt 1. gr. sömu laga enda hefur hún talið fram til skatts í Danmörku á árunum 2002 til 2004 eins og skattframtöl, sem hún hefur lagt fram í málinu, sýna. Verður að hafna því að þetta atriði hafi áhrif á úrlausn málsins á þann hátt að það geti leitt til ógildingar úrskurðar yfirskattanefndar eða að viðurkenn­ingar­krafa stefnanda verði tekin til greina. Þá er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að úrskurður yfirskattanefndar brjóti í bága við 27. gr. samnings milli Norðurlandanna til að komast hjá tvísköttun sem fjallar um bann við mismunun. Hér verður ekki talið að stefnandi hafi sætt mismunun á þann hátt sem þetta ákvæði tekur til eða að það eigi við um úrlausn yfirskattanefndar í hinum umdeilda úrskurði. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist á kröfur stefnanda í málinu og ber því að sýkna stefnda af þeim. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda verður greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Önnu Lindu Bjarnadóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur án virðisaukaskatts. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Hrafnhildar Njálsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn þóknun lögmanns hennar, Önnu Lindu Bjarnadóttur hdl., 350.000 krónur.
Mál nr. 231/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Benedikt Bogason og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7.apríl 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. apríl 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 18. apríl 2017 klukkan 16og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að honum verði ekki gert að sæta einangrun, en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðvarnaraðila verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til 20. apríl 2017 ogeinangrun meðan á því stendur, en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur.Fullægt er skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðila verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldiog einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, þann tíma semkveðið er á um í úrskurði héraðsdóms. Verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 6. apríl 2017.Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að X fæddur [...] 1981, [...] ríkisborgara, verði með úrskurði gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. maí 2017, kl. 16:00. Þá er þesskrafist að honum verði gert að sæta einangrun á tímabilinu frá 6. til 20. apríl2017, kl. 16:00. Ígreinargerð með kröfunni segir að lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafi boristtilkynning frá tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar síðdegis 26. marssíðastliðinn um að kærði hefði verið stöðvaður á tollhliði vegna gruns um aðhann kynni að hafa fíkniefni falin í fórum sínum við komu hans til landsins meðflugi [...] frá Brussel í Belgíu. Íkjölfar leitar á kærða hafi vaknað grunur um að hann kynni að hafa fíkniefnifalin innvortis. Í viðræðum lögreglu við kærða hafi hann játað að hafa falininnvortis 900-1000 g af kókaíni. Hafi kærði staðfest frásögn sína viðskýrslutöku um kvöldið og verið færður til sneiðmyndatöku. Í ljós hafi komið aðkærði hafi haft töluvert magn aðskotahluta innvortis. Alls hafi kærði skilaðfrá sér 89 pakkningum sem innihéldu samtals 865,71 g af kókaíni. Lögregla hafivið rannsókn málsins yfirheyrt kærða einu sinni. Hafi kærði greint frá því aðhann væri bótaþegi í heimalandi sínu og að hann fengi 1.300 evrur á mánuði tilað framfleyta sér frá [...] yfirvöldum. Viðurkenndi kærði að hafa fluttfíkniefnin hingað til lands og að hann hefði átt að fá 4.000 evrur að launumfyrir það. Enn fremur greindi kærði frá því að hann hefði áður komið hingað tillands, en þá sem ferðamaður. Neitaði kærði því að hann hefði flutt fíkniefnitil landsins í þeirri ferð. Lögregla hafi unnið því að reyna að upplýsa umsamverkamenn kærða hér á landi og erlendis. Í því skyni hafi lögregla meðalannars sent fyrirspurnir til erlendra löggæsluyfirvalda og aflað dómsúrskurða.Lögregla vinni nú úr þeim gögnum sem henni hafa borist auk þess sem lögreglabíði eftir að fá frekari gögn afhent sem talið er að geti varpað frekara ljósiá málið. Eru þar á meðal gögn er varða meinta samverkamenn kærða hér á landi enrannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að sterkur grunur sé fyrir hendi um að málkærða tengist öðrum málum er varði innflutning á fíkniefnum sem séu tilrannsóknar hjá lögreglu. Rannsókn málsins sé því í fullum gangi og teljilögregla sig þurfa frekara svigrúm til að vinna nánar úr þeim gögnum sem húnhafi undir höndum og upplýst geti um framangreind atriði auk þess sem fyrirliggur frekari gagnaöflun hér á landi og erlendis um þau atriði og önnur.Málþetta snúist um innflutning á hættulegum fíkniefnum sem að mati lögreglu hafiverið flutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau til ótiltekins fjöldafólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafigerst brotlegur við ákvæði laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 173. gr.a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Liggi við allt að 12 ára fangelsi. Séuþannig uppfyllt skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir því að kærðaverði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar.Rannsókn málsins sé í fullum gangi og miði vel, en sé á viðkvæmu stigi og teljilögreglustjóri að enn sé til staðar hætta á að kærði kunni að torveldarannsóknina gangi hann laus, svo sem með því aðafmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eðavitni. Þá telji lögregla einnig hættu á að kærði verði beittur þrýstingiog að reynt verði að hafa áhrif á hann, af hendi meintra samverkamanna hans,gangi hann laus, á þessu stigi rannsóknar hjá lögreglu. Séu þannig uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt megi telja að hætta sé á að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast ogkoma sér þannig undan málsókn eða fullnustu refsingar verði honum ekki gert aðsæta gæsluvarðhaldi áfram vegna aðildar sinnar að málinu. Byggi sú afstaða á aðkærði sé erlendur ríkisborgari og virðist ekki eiga nein tengsl við landið.Hann eigi hér hvorki fjölskyldu né stundi atvinnu. Sé einsýnt að tilgangurferðarinnar hingað til lands hafi ekki sá að setjast hér að. Teljilögreglustjóri því jafnframt uppfyllt skilyrði b. liðar 1. mgr. 95. laga nr.88/2008 til að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Vísast íþessu skyni m.a. til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 595/2011 og nr.746/2015. Verði að horfa til stöðukærða í málinu, það er að hann hefur játað innflutning á töluverðu magnifíkniefna og kunni að hljóta þungan fangelsisdóm fyrir aðild sína að málinu. Kærðihafi sætt gæsluvarðhaldi og einangrun frá 27. mars síðastliðinn og sé að matilögreglustjóra ekki völ á vægari úrræðum. Er tímalengd hins umkrafðagæsluvarðhalds þannig ekki úr hófi miðað við alvarleika brotsins, stöðurannsóknarinnar og framgang hennar hjá lögreglu. Meðvísan til alls framangreinds, a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/ 2008um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr.65/1974 um ávana og fíkniefni telji lögreglustjóri brýna rannsóknar- ogrefsivörsluhagsmuni standa til að fallist verði á kröfuna og kærða verði gertað sæta áfram gæsluvarðhald til fimmtudagsins 4. maí 2017, kl. 16:00. Þess ereinnig krafist að kærða verði gert að sæta einangrun, sbr. b. lið 1. mgr. 99.gr. laga nr. 88/2008, á tímabilinu frá 6. til 20. apríl 2017, kl. 16:00, meðvísan til framangreindra rannsóknarhagsmuna.Samkvæmtþví sem að framan er rakið og gögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun umbrot sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn málsins er enn áviðkvæmu stigi og beinist nú að ætluðum samverkamönnum kærða hér á landi ogerlendis. Gangi kærði laus þykir hætta á að hann muni torvelda rannsókn málsinsmeð því að skjóta undan sönnunargögnum eða hafa áhrif á samseka. Þá er kærðierlendur ríkisborgari, sem ekki virðist hafa nein tengsl við landið, en framhefur komið að hann á hvorki fjölskyldu hér á landi né stundar hér atvinnu. Þykir því jafnframt hætta á að kærði muni reynaað komast úr landi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn fari hannfrjáls ferða sinna. Með vísan til a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1.mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, er því fallist á kröfulögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðahaldi ogeinangrun með þeim hætti sem greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Jón Höskuldssonhéraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærða,X, fæddum [...] 1981, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 18.apríl 2017, kl. 16:00.Kærðiskal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 584/2013
Aðildarskortur Gjaldtaka
K höfðuðu mál gegn útfararþjónustunni Ú ehf. tilinnheimtu gjalds fyrir notkun á aðstöðu K við útfarir. K höfðu tilkynntútfararþjónustum um að heppilegast yrði að gjaldið yrði fært á reikning þeirraog að útfararþjónusturnar innheimtu það síðan hjá aðstandendum hinna látnu. Ídómi Hæstaréttar kom fram að ef kostnaður hlytist af notkun á aðstöðu K féllihann að réttu lagi á dánarbú viðkomandi eða þá aðstandendur sem að athöfnstæðu. Engin lagaheimild stæði til að fella slíkan kostnað á útfararþjónustu ogengu breytti þótt útfararþjónustur bókuðu tíma fyrir athafnir hjá K meðrafrænum hætti eftir því fyrirkomulagi um bókanir sem K höfðu einir tekiðákvörðun um. Þess væri þó að gæta að þetta fyrirkomulag fæli ekki í sér neinagreiðsluviðurkenningu viðkomandi útfararþjónustu, auk þess sem gefa þyrfti uppnafn hins látna og aðstandanda. Því væri K í lófa lagið að beina kröfu sinni aðdánarbúi eða þeim sem kæmu fram fyrir þess hönd. Að því gættu og þar sem Ú ehf.hefði frá upphafi hvorki fallist á að greiða gjaldið né innheimta það stæðiengin heimild til að leggja gjaldið á Ú ehf. Þegar af þeirri ástæðu og án þessað skorið væri úr um lögmæti gjaldtökunnar eða fjárhæðar gjaldanna var Ú ehf.sýknuð vegna aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2013 að fengnuáfrýjunarleyfi. Hann krefst þess aðstefndi greiði sér 471.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. desember 2012 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi er sjálfseignarstofnun samkvæmt 8. gr. laga nr. 36/1993 umkirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, en hann annast rekstur kirkjugarða íReykjavík og nágrenni. Um starfsemi áfrýjanda fer eftir reglum nr. 241/1995 umKirkjugarða Reykjavíkurprófastdæma. Meðal eigna hans er kirkja, kapella ogbænahús í Fossvogskirkjugarði. Allt frá því að kirkja áfrýjanda varreist í Fossvogi um miðbik fimmta áratugar liðinnar aldar mun ekki hafa verið innheimtgjald fyrir kistulagningabænir og útfarir í húsum áfrýjanda. Á fundi íframkvæmdastjórn áfrýjanda 6. desember 2011 var samþykkt tillaga um aðinnheimta frá næstu áramótum gjald fyrir aðstöðuna að fjárhæð 3.000 krónurvegna kistulagningabæna og 6.000 krónur vegna útfara. Í kjölfarið ritaðiáfrýjandi bréf 15. sama mánaðar til þeirra sem reka útfararþjónustu í umdæmiáfrýjanda og tilkynnti um gjaldtökuna. Einnig kom fram í bréfinu að á liðnumárum hefði ýmis kostnaður verið færður á reikning þeirra sem rækju útfararþjónustusem síðan hefðu innheimt þann kostnað hjá aðstandendum þess látna. Tókáfrýjandi fram að hann teldi heppilegast að innheimta gjaldsins yrði með samahætti og óskaði eftir athugasemdum við þetta fyrirkomulag innheimtunnar. Þessuerindi svaraði stefndi með bréfi 28. desember 2011 þar sem hafnað var aðinnheimta gjaldið vegna þess að ekki yrði séð að gjaldtakan ætti sérviðhlítandi lagastoð. Aftur á móti tók stefndi fram að til sérstakrar athugunargæti komið að innheimta gjaldið ef áfrýjandi sýndi fram á heimild tilgjaldtökunnar. Með bréfi áfrýjanda 11. janúar 2012 til stjórnar Félags íslenskra útfararstjóravar tilkynnt að útfararþjónustum yrðu mánaðarlega sendar upplýsingar um allarathafnir hjá áfrýjanda svo þær gætu innheimt gjaldið hjá dánarbúi viðkomandieða aðstandendum. Jafnframt yrðu útfararþjónustum sendur reikningur í upphafihvers mánaðar vegna athafna liðins mánaðar. Stefndi var krafinn í samræmi viðþetta en hann neitaði að greiða og endursendi reikninga. Í kjölfarið var málþetta höfðað til heimtu gjaldsins. II Í málinu er tvíþættur ágreiningur með aðilum. Fyrst í stað deila þeir umhvort gjaldtaka áfrýjanda fyrir aðstöðu til kistulagningabæna og útfara í húsumhans sé lögmæt. Telur áfrýjandi að þessi aðstaða verði ekki talin tillögmæltrar þjónustu hans og því sé gjaldtakan heimil. Stefndi telur aftur ámóti að gjaldið verði ekki lagt á nema með lagaheimild en hún sé ekki fyrirhendi. Auk þess heldur hann því fram að áfrýjandi hafi ekki gert viðhlítandigrein fyrir þeim kostnaði sem gjaldtakan á að standa undir og af þeim sökum séhún einnig ólögmæt. Í annan stað deila aðilar um hvort gjaldið verði lagt ástefnda. Vísar áfrýjandi til þess að stefndi, eins og aðrar útfararþjónustur,óski eftir og bóki aðstöðuna í hvert sinn og komi þannig fram gagnvartáfrýjanda við umsýslu fyrir aðstandendur þess látna. Einnig standi löng venjatil þess að útfararþjónustur hafi milligöngu fyrir aðstandendur og geri þeimsvo að lokum heildarreikning vegna útfararkostnaðar. Stefndi telur aftur á mótiað engin heimild sé fyrir hendi til að krefja hann um gjaldið sem hann hafi fráupphafi eindregið neitað að innheimta fyrir áfrýjanda. Um útfararþjónustu gildir samnefnd reglugerð nr. 426/2006 sem sett varsamkvæmt heimild í 1. mgr. 21. gr. laga nr. 36/1993. Í 4. gr. hennar segir aðviðskiptavinum útfararþjónustu skuli gerð grein fyrir mismunandi þjónustu sem íboði er en skylt sé að leggja ávallt fram bindandi kostnaðaráætlun um allaþætti þjónustunnar. Af þessu leiðir að þjónustan er breytileg eftir því hvernigsamið er hverju sinni milli útfararþjónustu og aðstandenda í samræmi við óskirþeirra. Eftir atvikum er svo aflað þjónustu af ýmsu tagi við útförina og fyrirþað greitt annað hvort beint af aðstandendum eða útfararþjónustu sem síðanendurkrefur þá vegna útlagðs kostnaðar og eigin þjónustu. Ef kostnaður hlýst af aðstöðu fyrir kistulagningabænir eða útför fellurhann að réttu lagi á dánarbú viðkomandi eða þá aðstandendur sem að athöfnstanda. Engin lagaheimild stendur til að fella slíkan kostnað á útfararþjónustuog breytir engu í því tilliti þótt stefndi bóki tíma fyrir athafnir hjááfrýjanda með rafrænum hætti eftir því fyrirkomulagi um bókanir sem áfrýjandieinn tók ákvörðun um. Er þess þó að gæta að það fyrirkomulag felur ekki í sérneina greiðsluviðurkenningu viðkomandi útfararþjónustu, auk þess sem gefa þarfupp nafn þess látna og aðstandanda. Því er áfrýjanda í lófa lagið að beinakröfu sinni að dánarbúi eða þeim sem koma fram fyrir þess hönd. Að því gættu ogþar sem stefndi hefur frá upphafi hvorki fallist á að greiða gjaldið né innheimtaþað stendur engin heimild til að leggja gjaldið á hann. Þegar af þeirri ástæðuog án þess að skorið verði úr um lögmæti gjaldtökunnar eða fjárhæðar gjaldanna verðurstaðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda vegnaaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað sem ákveðinn er í einulagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi,Útfararþjónustan ehf., er sýkn af kröfu áfrýjanda, KirkjugarðaReykjavíkurprófastsdæma. Áfrýjandi greiðistefnda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2013. Mál þetta, semvar dómtekið 22. apríl sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur afKirkjugörðum Reykjavíkurprófastsdæma, Vesturhlíð 8, Reykjavík á hendurÚtfararþjónustunni ehf., Fjarðarási 25, Reykjavík, með stefnu birtri 7.desember 2012. Stefnandikrefst greiðslu úr hendi stefnda á 471.000 krónum ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegitil greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Upphaf málsinser að rekja til þess að hinn 15. desember 2011, sendi stefnandi bréf tilútfararstofa á þjónustusvæði Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma, þar sem gerðvar grein fyrir því að athafnarými stefnanda í Fossvogi yrðu ekki lengur tilnotkunar án endurgjalds. Fram kom að stjórn stefnanda hefði ákveðið að hefjafrá og með 1. janúar 2012 innheimtu þóknunar vegna kistulagningarbæna og útfaraí Fossvogi. Um væri að ræða 3.000 króna gjald vegna kistulagningarbæna og 6.000króna gjald vegna útfara í Fossvogskirkju, kapellu og bænhúsi. Þá var vísað tilþess að undanfarin ár hefði ýmis kostnaður stefnanda við útfararþjónustu veriðfærður á reikning viðkomandi útfararstofu sem síðan hefði innheimt þann kostnaðhjá aðstandendum. Taldi stefnandi því heppilegt að innheimta boðaðra gjaldayrði með sama hætti. Hinn19. desember 2011 barst svar frá Félagi íslenskra útfararstjóra um að ekki kæmitil greina að innheimta gjaldið fyrir stefnanda. Hinn28. desember 2011 barst svar frá stefnda þar sem fram kom aðgrundvallarforsenda þess að hægt væri að samþykkja fyrirhugaða gjaldtöku ogframkvæmd hennar væri sú, að þóknunin ætti sér stoð í lögum, reglugerðum eðagjaldskrám. Stefndi tók fram að ekki fengist séð að slík stoð væri fyrir hendií þessu tilviki. Yrði aftur á móti sýnt fram á réttmæti gjaldsins kæmi tilsérstakrar skoðunar hvort stefndi væri reiðubúinn að taka að sér að gerastinnheimtuaðili fyrir stefnanda vegna þessa tiltekna gjalds. Hinn11. janúar 2012 sendi stefnandi bréf til Félags íslenskra útfararstjóra og varþar gerð grein fyrir því hverjar væru forsendur þess að útfararstofur gætubókað og notað athafnarýmin í Fossvogi. Það væru útfararstofurnar sem bæðu umhúsnæði í Fossvogi fyrir athafnir en það gerðu þær í gegnum bókunarkerfistefnanda sem þær hefðu aðgang að. Ekkert viðskiptasamband væri hins vegar ámilli stefnanda og aðstandenda. Fram kom í bréfinu að frá áramótum fengistefndi vikulega upplýsingar um þau athafnarými sem hann bókaði og notaði ogmánaðarlega yrði honum sendur reikningur vegna þeirrar notkunar. Stefndimun hafa haldið áfram að bóka og nota athafnarými stefnanda og á sama tímaendursent reikninga frá stefnanda. Ágreiningnumvar vísað til umboðsmanns Alþingis, sem hinn 6. febrúar 2012 sendiinnanríkisráðherra bréf þar að lútandi. Í svarbréfi ráðuneytisins frá 25. júní2012 kemur fram að ráðuneytið telji að sérstaka lagaheimild þurfi fyrirgjaldtöku athafnarýma, hvort sem umrædd þjónusta sé talin hluti af lögmæltriþjónustu kirkjugarða eða ekki. Síðan er gerð grein fyrir því í bréfinu aðráðuneytið hafi unnið að frumvarpi til breytinga á lögum 36/1993. Í bréfiumboðsmanns til innanríkisráðherra dags. 19. mars 2013 segir umboðsmaður aðsvar ráðuneytisins verði ekki skilið öðruvísi en svo, að það telji að ekki sélagaheimild til að innheimta þau gjöld sem kvörtunin lúti að. Gjaldtakan sé þvíólögmæt. Því muni umboðsmaður ekki fjalla frekar um fyrirliggjandi kvörtun.Hins vegar séu umrædd gjöld enn innheimt, þrátt fyrir afstöðu ráðuneytisins ogóskaði umboðsmaður eftir því að ráðuneytið veitti honum upplýsingar um hvernigþað hygðist bregðast við af því tilefni. Bréf þetta var ítrekað 12. apríl sl. Meðbréfum dags. 8. maí og 21. nóvember 2012 skoraði stefnandi á stefnda að greiðagjaldfallna reikninga sem honum höfðu verið sendir fram til þess dags. Þar seminnheimtutilraunir gagnvart stefnda hafa ekki borið árangur telur stefnandinauðsynlegt að höfða mál þetta til heimtu skuldar vegna gjaldtöku fyrir notkunstefnda á athafnarýmum stefnanda. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Í upphafi tekurstefnandi fram hann sé sjálfseignarstofnun með sérstöku fjárhaldi sem lútistjórn kirkjugarðsstjórnar, en yfirstjórnar prófasta beggjaReykjavíkur-prófastsdæma og biskups, sbr. 1. gr. reglna nr. 241/1995 fyrirKirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma, sbr. einnig 8. gr. laga nr. 36/1993 umkirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Sóknarnefndir í Reykjavíkurprófastsdæmumséu 22 talsins og eigi þær allar einn fulltrúa í kirkjugarðsstjórn, en hana skipieinnig þrír utanþjóðkirkjusöfnuðir, sbr. 4. gr. reglna nr. 241/1995. Forstjóri stefnanda fer með fyrirsvarið en hann sér um daglegan rekstur,sbr. 5. gr. reglna. nr. 241/1995 . Krafa stefnanda að fjárhæð 471.000 krónur samsvari skuld stefnda samkvæmtgjaldföllnum reikningum stefnanda á hendur honum. Afrit reikninga liggi fyrir ímálinu og ekki sé tölulegur ágreiningur til staðar. Reikningarnir séu vegna innheimtu á aðstöðugjaldi vegna kistulagningar ogútfarar í Fossvogskirkju, kapellu og bænhúsi, sbr. tilvísun á reikningunumsjálfum ásamt nánari útlistun í fylgiskjölum með einstaka reikningi. Stefnandi byggir á því að krafa hans að fjárhæð 471.000 krónur sé reist álögmætri gjaldtöku. Gjaldtakan eigi sér nokkra forsögu. Með lögum nr. 138/2004um breytingu á lögum nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, hafifjármögnun reksturs kirkjugarða verið breytt og sé rekstur kirkjugarða núgreiddur úr ríkissjóði samkvæmt fjárveitingu, sbr. 39. gr. laga nr. 36/1993 umkirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 36/1993 sé hverkirkjugarður þjóðkirkjunnar sjálfseignarstofnun með sérstöku fjárhaldi. Þrír kirkjugarðar á landinu eigi og reki athafnarými, þ.e. auk stefnanda,Kirkjugarðar Akureyrar og Kirkjugarður Hafnarfjarðar. Kirkjugörðum sé ekkiskylt að eiga og reka slíkt húsnæði en þeim sé það heimilt samkvæmt 20. gr.laga nr. 36/1993. Kirkjugarðar Akureyrar hafi innheimt slíkt gjald um árabil. Rekstrarkostnaður Fossvogskirkju, kapellu og bænhúss hafi verið um 30milljónir króna árið 2011. Það ár hafi farið fram um 1.150 athafnir og kostihver þeirra stefnanda því um 26.000 krónur. Til að standa straum af hluta þessakostnaðar hafi stefnandi hafið gjaldtöku við kistulagningarbænir og útfarir fráog með síðustu áramótum og kosti athafnarými aðstandendur 6.000 krónur fyrirhverja útfararathöfn og 3.000 krónur fyrir hverja kistulagningarbæn. Sé þaðsambærilegt við gjaldtöku annarra kirkna á höfuðborgarsvæðinu. Gjaldtökunni séætlað að skila stefnanda um fimm milljónum króna í tekjur á ári, sem nemi innanvið fimmtungi kostnaðar við rekstur húsanna og sé gjaldtaka stefnanda afar lágmiðað við kostnað við rekstur slíks húsnæðis, afskriftir þess og launakostnað.Allar tekjur stefnanda af umræddum gjöldum fari í að greiða kostnað við starfsemisem falli utan lögbundinnar starfsemi kirkjugarða. Það tíðkist í nokkrum mæliað útfarir fari fram án þess að kistulagningarbæn eða aðrar athafnir í tengslumvið útför fari fram án notkunar þeirra athafnarýma sem deilt sé um í þessumáli. Ekkert sé um það að finna í lögum eða reglum að kistulagningarbæn séskylda. Þannig sé það heldur ekki lagaskylda að halda útför. Þá verði við mat á umræddri gjaldtöku að hafa í huga að fjöldi aðila bjóðiupp á þjónustu sambærilega við þá sem deilt sé um hér. Verði niðurstaða þessamáls sú að nýta beri opinber framlög, þ.e. kirkjugarðsgjald, til greiðslukostnaðar við rekstur athafnarýma fyrir útfarir og kistulagningarbæn, feli slíkniðurstaða það í sér í raun að stefnandi beri að nýta opinber framlög til aðniðurgreiða notkun húsnæðis sem fjöldi samkeppnisaðila taki gjald fyrir notkuná. Með öðrum orðum fæli slík niðurstaða í sér niðurgreiðslu samkeppni meðopinberum framlögum. Í bréfi innanríkisráðuneytisins dags. 6. mars 2012, sé vísað tilreglugerðar nr. 155/2005, sem sett hafi verið í tengslum við samkomulag umframlag úr ríkissjóði til starfsemi kirkjugarða sem gert hafi verið milliíslenska ríkisins og kirkjugarðaráðs í apríl 2005. Í umræddri reglugerð sé ekkifjallað um kostnað við húsnæði og/eða mannahald við athafnir, hvort sem um séað ræða kistulagningarbænir eða útfarir. Í 1. gr. reglugerðarinnar sé kveðið áum að kirkjugörðum eða kirkjugarðasjóði beri að greiða „kostnað vegnaprestsþjónustu við útfarir, grafartöku og árlegt viðhald legstaða“. Sé sá kostnaðursem kirkjugörðum beri að greiða því eftirfarandi: Í fyrsta lagi þóknun tilprests og annar kostnaður samkvæmt gildandi gjaldskrá á hverjum tíma viðkistulagningarbæn og útför. Í öðru lagi eðlilegur kostnaður við grafartöku og íþriðja lagi kostnaður við árlegt viðhald legstaðar, svo sem hreinsun hans,hirðingu trjáa og annars gróðurs og smávægilegar lagfæringar á leiði,minnismerki eða öðru, eftir því sem nauðsyn krefji. Enginn ágreiningur sé um ofangreinda þrjá liði sem allir séu lögbundnir oghafi stefnandi kappkostað að uppfylla kröfur þeirra eftir bestu getu. Í samkomulagi um framlag úr ríkissjóði til starfsemi kirkjugarða, dags. 15.apríl 2005, sé tekið fram í 2. gr. að framlagi ríkissjóðs til kirkjugarða séætlað að standa straum af heildarkostnaði við lögbundin verkefni kirkjugarða. Ískýringum við einstakar greinar samkomulagsins, sem komi fram á fylgiskjali 1við samkomulagið, komi fram að í 2. gr. samkomulagsins sé „gert ráð fyrir aðkirkjugarðar geti veitt þjónustu sem fellur utan [lögbundinna] verkefna ogtekið gjald fyrir það“. Þar sem kirkjugörðum sé komið á fót með lögum og þeir séu reknir fyrirfjármuni sem greiddir séu úr ríkissjóði hafi umboðsmaður Alþingis taliðstarfsemi kirkjugarða til opinberrar stjórnsýslu, sbr. álit umboðsmanns nr.4417/2005. Stefnandi geti fallist á að hvað varði lögboðið hlutverk kirkjugarða, semsé einkum grafartaka, líkbrennsla, viðhald og hirðing legstaða, að haldalegstaðaskrá í tveimur eintökum og greiðsla kostnaðar vegna prestsþjónustu ítengslum við útfarir, sbr. lög nr. 36/1993 og reglugerð nr. 155/2005, hafikirkjugarðar opinbera stjórnsýslu með höndum. Hins vegar verði að hafa í hugaað stefnandi sem sjálfseignarstofnun sinni fleiri verkum en einungis þeim semséu lögbundin og starfi stefnandi því bæði innan ramma reglna um opinberastjórnsýslu og á einkamarkaði. Heyri rekstur athafnarýmis þess sem notað séfyrir kistulagningarbænir undir hið síðarnefnda, enda falli hann utanlögbundins hlutverks stefnanda. Sú þjónusta að bjóða upp á athafnarými fyrir kistulagningarbænir og útfarirfalli utan lögbundinna verkefna kirkjugarða og sé gert ráð fyrir því ísamkomulagi ríkisins um framlag úr ríkissjóði til starfsemi kirkjugarða aðstefnandi geti tekið gjald fyrir umrædda þjónustu. Ekki sé um þjónustugjaldfyrir lögbundna þjónustu að ræða, heldur verðlagningu þjónustu ásamkeppnismarkaði og sé innheimta gjaldsins ótengd annarri starfsemi stefnanda.Fjárframlög ríkisins nægi ekki til að standa undir hvoru tveggja, lögbundnumverkefnum kirkjugarðsins og öðrum rekstri hans. Um langt skeið hafi það tíðkastað kirkjugarðar innheimti greiðslu frá aðstandendum eða öðrum fyrir þjónustusem þeir inni af hendi en sé ekki lögbundin, t.d. gróðursetningu sumarblóma áleiði fyrir aðstandendur sem þess óski og viðgerðir á leiðum eða legsteinum.Athafnarýmið sem stefnandi útvegi útfararstofum sé að öllu leyti sambærilegtvið slíkt, þ.e. þjónusta sem stefnandi veiti til viðbótar við þá þjónustu semkirkjugörðum sé skylt að lögum að veita og sé gjaldtakan sem deilt sé um héreinungis til að standa straum af kostnaði við hana. Þá telur stefnandi að kostnaður við rekstur athafnarýmisins geti ekkifallið undir það að teljast hluti af „þóknun til prests og annar kostnaðursamkvæmt gildandi gjaldskrá á hverjum tíma fyrir kistulagningarbæn og útför“ ískilningi 1. gr. reglugerðar nr. 155/2005. Augljóst sé af samhengi ákvæðisinsað kirkjugörðum sé ætlað að standa straum af kostnaði við þjónustu prests enekki kostnaði við húsnæði undir athöfnina, enda falli það utan lögbundinshlutverks þeirra. Blasi enda við að ella myndu allir kirkjugarðar aðrir en þeirþrír sem bjóði upp á slíkt húsnæði bregðast lögbundnu hlutverki sínu. Þá standiaðstandendum ávallt annað húsnæði til boða sætti þeir sig ekki við gjaldtökukirkjugarðs fyrir athafnarými við útför eða kistulagningarbæn, t.d. allarsafnaðar- og sóknarkirkjur höfuðborgarsvæðisins. Umræddur kostnaður við þjónustu presta ráðist af gjaldskrá semkirkjumálaráðuneyti [nú innanríkisráðuneyti] setji samkvæmt 3. gr. laga nr.36/1931 um embættiskostnað sóknarpresta og aukaverk þeirra. Ákvæði 1. gr.reglugerðar nr. 155/2005 vísi til þess kostnaðar sem greiddur sé samkvæmtgjaldskrá, ekki til reksturs húsnæðis fyrir athafnir. Varðandi það að útfararstjórum sé falið að innheimta þennan kostnað verðiað hafa í huga að útfararstjórar sjái um að bóka tíma í athafnarýmum stefnandaog gera það í sínu eigin nafni. Starfsmenn stefnanda ræði aldrei viðaðstandendur látinna um tíma fyrir athafnir eða annað því tengt. Útfararstjórarpanti húsnæði stefnanda í gegnum bókunarkerfi stefnanda og sé beintviðskiptasamband milli stefnanda og viðkomandi útfararstofu á hverjum tíma. Þvísé eðlilegt, þar sem útfararstjórar hafi alla jafna milligöngu um viðskiptin,að slík milliganga taki einnig til innheimtu aðstöðugjalds. Útfararstjórar, þ.á m. stefndi, hafi t.d. innheimt fyrir duftker sem stefnandi selji í bálstofunni. Stefnandi byggir á því að það sé venja í viðskiptum aðila að stefndi komifram gagnvart aðstandendum sem milligönguaðili eða umsýslumaður. Það leiði afgrundvallarreglum um eðli umsýsluviðskipta að viðskipti sem verði á millistefnda sem milligönguaðila (umsýslumanns) og stefnanda, skapi ekki beintréttarsamband milli stefnanda og aðstandenda (umsýsluveitanda). Í þeim lögum og reglum sem taki til starfsemi stefnanda sé ekki að finnaneitt sem takmarki heimild stefnanda til reksturs kapellu eða annarsathafnarýmis við útfarir og kistulagningarbænir. Þá sé ekkert að finna í lögumeða reglum sem takmarki rétt stefnanda til að afla fjár til slíks reksturs meðinnheimtu gjalds fyrir notkun slíks húsnæðis. Viðurkennt sé að aðilar sem fariað hluta til með opinbert hlutverk með opinberu fé geti samhliða slíkristarfsemi starfað á einkamarkaði og sé einmitt um slíkar aðstæður að ræða íþessu tilviki. Varðandi lagarök reisir stefnandi kröfur sínar á almennum reglumfjármunaréttarins um ábyrgð á fjárskuldbindingum. Krafa um dráttarvexti séreist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ummálskostnað vísar stefnandi til 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafastefnda byggist á tveimur sjálfstæðum málsástæðum, sem hvor um sig ætti aðnægja til að sýkna stefnda. Annars vegar að stefnandi hafi ekki lögmæta heimildtil gjaldtökunnar. Hins vegar, að hvort sem gjaldtakan teljist lögmæt eða ekki,sé um að ræða aðildarskort af hálfu stefnda og að honum hafi ekki borið neinskylda til þess að innheimta gjaldið fyrir stefnanda. Stefndi byggir á því að miðað við núgildandi lög og reglur sé stefnandaekki heimilt að krefjast greiðslu sérstaks gjalds fyrir afnot af athafnarýmumvið útfarir og kistulagningar. Stefndi telur að lagaheimild sé ekki að finnafyrir gjaldtökunni og hafi sú skoðun hljómgrunn hjá innanríkisráðuneytinu ogumboðsmanni Alþingis. Hið undarlega sé hins vegar að miðað við gögn málsins séekki annað að sjá en að stefnandi sjálfur sé sama sinnis, en að málið sétilkomið sökum þreytu hans á því að bíða eftir því að heimildin verði fest ílög. Óumdeilt sé að starfsemi kirkjugarða, og þar með starfsemi stefnanda,teljist til starfsemi hins opinbera. Í meginreglum stjórnsýslunnar felist m.a.að opinberir aðilar geti ekki innheimt gjöld eða skatta nema á grundvelliskýrrar lagaheimildar, sbr. lögmætisreglu stjórnsýsluréttar og 40. og 77. gr.stjórnarskrárinnar. Við skoðun á þessum atriðum hafi það töluverða þýðingu aðfyrir liggi hvort að um sé að ræða skattlagningu eða gjaldtöku, en í báðumtilvikum þurfi lagastoð. Þrátt fyrir að það „aðstöðugjald“ sem deilt sé um ímáli þessu beri samkvæmt nafninu með sér að um gjaldtöku sé að ræða hafi„gjaldið“ við nánari skoðun öll einkenni þess að þar sé almenn tekjuöflun áferðinni. Í því sambandi bendir stefndi í fyrsta lagi á að enga gjaldskrá sé aðfinna vegna umrædds „gjalds“ og enginn rökstuðningur liggi fyrir um hvaðaþjónustu sé verið að krefjast greiðslu fyrir eða hvað það kosti stefnandanákvæmlega að veita þjónustuna. Þessum grundvallarskilyrðum fyrir gjaldtökuopinberra aðila sé því ekki fullnægt í þessu tilviki. Það eina sem liggi fyrirsé tilkynning stefnanda um að hann hyggist fá greiddar 3000 kr. vegnakistulagningarbæna og 6000 kr. vegna útfara, án nokkurs frekari rökstuðnings. Íöðru lagi hafi stefnandi margítrekað komið því á framfæri að grundvöllur ogtilgangur gjaldtökunnar sé sá að afla stefnanda tekna, sbr. t.d. ummæli ístefnu þar sem fram komi að gjaldtökunni sé ætlað að skila fimm milljónum krónaí tekjur á ári. Þá komi fram í fundargerð vegna vetrarfundar stefnanda, aðhugsunin að baki gjaldinu væri sú að ná inn tekjum til að mæta þeim skerðingumsem nýlega hefðu gengið yfir og rýrt tekjur kirkjugarða. Svipaða umfjöllun megifinna í grein forsvarsmanns stefnanda í Bautasteini þar sem komi einnig fram aðstefnandi hafi verið rekinn með halla árið 2011, í fyrsta sinn í 80 ár.Tilgangur stefnanda með innheimtunni sé því, að mati stefnda, augljóslegaalmenn tekjuöflun. Slík tekjuöflun sé opinberum aðilum ekki heimil nema ágrundvelli beinna lagaheimilda, en stefndi telur óumdeilt að í lögum sé ekki aðfinna slík ákvæði. Stefnandi reyni engu síður að færa rök fyrir lögmætigjaldtökunnar en þau séu að mati stefnda flest langsótt og torskilin. Stefndi telur það engu skipta þó þótt Kirkjugarðar Akureyrar taki svipaðaþóknun og stefnandi, enda séu það ekki haldbær rök fyrir lögmæti gjaldsins aðeinhverjir aðrir aðilar innheimti það líka. Þá komi fram í stefnu að við mat á lögmæti gjaldtökunnar verði að hafa íhuga að fjöldi aðila bjóði upp á sambærilega þjónustu. Heldur stefnandi þvífram að verði niðurstaða málsins sú að stefnanda beri að nýta opinber framlögtil reksturs athafnarýma fæli hún í sér niðurgreiðslu á samkeppni með opinberumframlögum. Þetta sjónarmið eigi stefndi erfitt með að skilja og velti því fyrirsér til hvaða samkeppni eða samkeppnisaðila stefnandi sé að vísa. Sé stefnandiað vísa til þess að hann eigi í samkeppni við kirkjur, hvað sem það nú þýði, þáliggi fyrir að þær kirkjur njóti líka opinberra framlaga. Þá virðist stefnandigleyma því að hann hafi annast rekstur Fossvogskirkju í rúm 65 ár án þess aðkrefjast gjaldsins og því geti athafnarýmin hingað til ekki hafa verið rekinnema fyrir opinber fjárframlög, án þess að stefnandi hafi haft nokkrar áhyggjuraf samkeppniseftirlitinu. Fyrir utan allt þetta telur stefndi raunar að þettatiltekna sjónarmið stefnanda komi því ekkert við hvort gjaldtakan teljistlögmæt eða ekki. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að lögmæti gjaldsins megi rekja tilskýringar við 2. gr. samkomulags um framlag úr ríkissjóði til starfsemikirkjugarða. Stefndi telur að þar sé stefnandi farinn að sækjagjaldtökuheimildina ansi djúpt. Fyrir utan að hér sé ekki um að ræða laga- eðareglugerðarákvæði, byggi stefnandi ekki einu sinni á ákvæði samkomulagsinsheldur á skýringu við ákvæðið. Í ákvæðinu sjálfu sé hvergi kveðið á um heimildtil gjaldtökunnar. Þar komi þvert á móti fram að ,,[f]ramlag ríkissjóðs tilkirkjugarða er ætlað að standa straum af heildarkostnaði við lögbundin verkefnikirkjugarða, þ.m.t. rekstur, endurbætur og uppbyggingu kirkjugarða, tækjabúnaðog húsakost þeirra“. Í ljósi þess að Fossvogskapella og bænhús séu í eigustefnanda, og þar með húsakostur stefnanda, verði ekki annað séð en að reksturþeirra skuli fjármagnaður með framlagi ríkissjóðs. Í þeirri grunnheimild semstefnandi byggi málatilbúnað sinn á sé því í raun að finna sjónarmið sem gangiþvert gegn sjónarmiðum stefnanda. Í fjórða lagi byggi stefnandi á því, að stundum sé hann opinber aðili ogstundum ekki og að þegar hann innheimti umrætt gjald sé hann ekki opinberaðili. Þessi nálgun stefnanda sé í ósamræmi við niðurstöðu umboðsmannsAlþingis, í málinu nr. 4417/2005 og afstöðu innanríkisráðuneytisins. Að lokum byggi stefnandi á því að gjaldtakan sé honum heimil þar semrekstur athafnarýmis falli utan lögbundins hlutverks stefnanda. Stefndi telurað þetta sjónarmið stefnanda fái ekki staðist. Fyrir það fyrsta telur stefndiþað ekki breyta því að stefnanda, sem opinberum aðila, beri að sækjagjaldtökuheimildir sínar til ákvæða laga. Í annan stað leyfir stefndi sér aðefast um að það sé alls kostar rétt hjá stefnanda að það sé ekki lögbundiðhlutverk stefnanda að reka þau athafnarými sem hann eigi. Stefndi hafi t.d.bent á hér að framan að í 2. gr. samkomulagsins komi skýrt fram að framlögríkissjóðs til stefnanda eigi m.a. að renna til reksturs húsakosts stefnanda.Það standi algerlega á stefnanda að útskýra hvernig Fossvogskapella og bænhús,sem stefnandi segi svo gjarnan að séu í sinni eigu, teljist á sama tíma ekkivera húsakostur stefnanda. Í samræmi við þetta segir t.d. í 3. gr. reglna fyrirstefnanda, að ,,[k]irkjugarðsstjórn skal kosta og annast rekstur kapellu oglíkhúss við þá kirkjugarða, sem þörf er á“. Stefndi bendir einnig á að samkvæmt3. mgr. 20. gr. kirkjugarðalaga sé kirkjugarðsstjórn skylt að annastgreftrunarkirkjur og kosta rekstur þeirra. Þá vilji stefndi ítreka það sem áðurhafi verið nefnt, að stefnandi hafi í rúm 65 ár rekið umrædd athafnarými ánþess að krefjast gjalds. Augljóslega hafi rekstur athafnarýmanna allan þanntíma verið fjármagnaður með opinberum framlögum, enda ávallt litið svo á að meðrekstri athafnarýmanna væri stefnandi að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Þaðskuli jafnframt hafa hugfast að gjaldtakan sé ekki að neinu leyti tilkominsökum þess að lögum eða reglugerðum hafi verið breytt. Því verði ekki annað séðen að stefnandi sé, vegna verri afkomu og tregðu fjárveitingarvaldsins til aðveita honum meiri fjármuni, að reyna með hártogunum að endurskilgreina reksturathafnarýmanna þannig að reksturinn teljist ekki til lögbundins hlutverksstefnanda, í þeim tilgangi einum að geta aflað frekari tekna annars staðar frá. Stefndi vill auk ofangreinds vísa til afstöðu og sjónarmiða umboðsmannsAlþingis og innanríkisráðuneytisins um lögmæti gjaldtöku stefnanda. Telurstefndi að sjónarmið þeirra aðila hljóti að vega þungt. Afstaða innanríkisráðuneytisins, sem hafi yfirstjórn með málefnumstefnanda, hefur komið skýrt fram. Í bréfi ráðuneytisins til umboðsmannsAlþingis, segir t.d. berum orðum að ráðuneytið telji ,,að sérstaka lagaheimildþurfi fyrir gjaldtöku athafnarýma, hvort sem umrædd þjónusta er talin hluti aflögmæltri þjónustu kirkjugarða eða ekki“. Afstaðan verður ekki öllu skýrari. Um afstöðu umboðsmanns Alþingis sé það að segja að þó að hann hafi ekkilokið skoðun sinni á gjaldtökunni megi nánast fullyrða að hann telji hanaólögmæta. Þessu leyfir stefndi sér að halda fram á þeim grundvelli aðumboðsmaður hafi þegar gefið slíkt álit í máli sem varði sams konar gjaldtökuaf hálfu stefnanda, sbr. álit í máli nr. 4417/2005. Að lokum bendir stefndi á nokkur almenn atriði sem varði stefnanda ogFossvogskirkju. Stefnandi sé opinber aðili sem hafi alla tíð þegið tekjur sínarmeð svokölluðu kirkjugarðsgjaldi. Tiltölulega nýlega hafi það verið fellt niðuren í staðinn séu tekjur stefnanda ákveðnar í fjárlögum hvers árs. Komi það ísama stað niður, stefnandi sé fjármagnaður með skattfé þegna landsins. Með þaðí huga telur stefndi það blasa við að ef slíkur aðili ætlar auk þess aðkrefjast gjalds af þegnunum þegar þeir þiggi þjónustu frá stefnanda verði slíkgjaldtaka að eiga sér skýra heimild í lögum. Þá verði einnig að liggja skýrtfyrir að þegnarnir séu ekki að greiða fyrir þjónustu sem þeir hafi þegar greittfyrir með sköttum sínum. Stefndi telur að þarna vanti verulega upp á af hálfustefnanda. Hvað Fossvogskirkju og umrædd athafnarými varði telur stefndi þaðsama eiga í raun við. Hverju sem stefnandi kunni svo sem að halda fram umeignarhald sitt á Fossvogskirkju, skuli ávallt hafa hugfast að bygging hennarhafi verið fjármögnuð að öllu leyti með sköttum landsmanna, sbr. t.d.framlagðar blaðagreinar, og að rekstur hennar hafi alla tíð síðan veriðfjármagnaður með sama hætti. Með það í huga mætti miklu fremur tala um aðþegnar landsins „eigi“ Fossvogskirkju. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að ekki liggi nein lagalegskylda eða samningsskylda á stefnda að innheimta gjaldið fyrir stefnanda. Íraun sé því um að ræða aðildarskort stefnda í málinu. Hvað þetta varði vilji stefndi fyrst af öllu gera athugasemd við þá tilraunstefnanda til að endurskilgreina gjaldtökuna, þannig að um sé að ræða gjaldvegna þjónustu við stefnanda en ekki vegna þjónustu við aðstandendur. Þessiviðsnúningur stefnanda komi fyrst fram í stefnu málsins en eins og gögn málsinssýni þá hafi gjaldtakan allt frá upphafi varðað þjónustu við aðstandendur.Þannig segi í fyrstu tilkynningu stefnanda um gjaldið frá 15. desember 2011, aðhann teldi heppilegt að innheimta gjaldsins færi fram með þeim hætti aðkostnaðurinn yrði færður á reikning viðkomandi útfararstofu, sem síðaninnheimti kostnaðinn hjá aðstandendum. Þarna sé augljóst að skilningurstefnanda sé sá að þiggjendur þjónustunnar séu viðkomandi aðstandendur. Þessiskilningur fáist staðfestur víða í gögnum málsins, t.d. í bréfi stefnanda tilinnanríkisráðuneytisins dags 20. mars 2012 þar sem fjallað sé um ,,athafnarýmiðsem KGRP útvegar aðstandendum“ og m.a.s. í stefnunni sjálfri, þar sem segi m.a.að aðstandendum standi ávallt annað húsnæði til boða ef þeir sætta sig ekki viðgjaldtöku stefnanda. Þá byggir stefnandi jafnframt á því að stefndi hafi ímálinu stöðu milligönguaðila og beri ábyrgð á greiðslu gjaldsins samkvæmtgrundvallarreglum um eðli umsýsluviðskipta, sbr. síðar. Væri það rétt fæli þaðauðvitað í sér að þiggjendur þjónustunnar væru aðstandendurnir. Það standi þvíekki steinn yfir steini í þeim málatilbúnaði stefnanda að það sé stefndi semnjóti þjónustunnar en ekki aðstandendur. Stefnandi vísar einnig til þess að þegar stefndi panti húsnæði stefnandagegnum bókunarkerfi stefnanda stofnist beint viðskiptasamband milli stefnandaog stefnda. Hins vegar sé ekkert samband á milli stefnanda og viðkomandiaðstandenda. Þessum sjónarmiðum mótmælir stefndi með öllu. Bendir stefndi ífyrsta lagi á að umrætt bókunarkerfi hafi ekki verið sett upp í þeim tilgangiað stofna til „viðskiptasambands“ milli stefnanda og útfararstjóra, heldureinfaldlega til þess að skapa miðlægan sameiginlegan vettvang til þess að finnalausan tíma fyrir athafnir. Stefndi telur fráleitt að nú skyndilega, eftirmargra ára hefðbundna notkun bókunarkerfisins, geti stefnandi ákveðið að bókuntíma feli í sér sérstaka pöntun stefnda á athafnarými gegn gjaldi. Í öðru lagivísar stefndi til þess að stefnandi geti ekki byggt á því að honum sé ekkikunnugt um hverjir aðstandendur séu hverju sinni og að af þeim sökum geti hannekki innheimt gjöldin beint af þeim. Stefnandi láti þess til að mynda ógetið aðbókunarkerfi hans sé hannað þannig að ekki sé hægt að fá bókaðan tíma íathafnarýmum hans nema að nafn og kennitala aðstandanda hins látna sé skráð íbókuninni. Séu þær upplýsingar ekki slegnar inn fáist bókun einfaldlega ekkisamþykkt. Strax við gilda bókun sé stefnanda því kunnugt um hver aðstandandinnsé og þannig sé ekkert því til fyrirstöðu að stefnandi innheimti sjálfur þaugjöld sem hann telur að aðstandandanum beri að greiða hverju sinni. Sé notastvið orðalag stefnanda megi segja að þar með stofnist viðskiptasamband millistefnanda og aðstandenda. Þar fyrir utan liggi fyrir að stefnandi setur sigalmennt í beint samband við aðstandendur látinna samanber framlagt bréf. Þágeti stefnandi ekki haldið því fram að hann innheimti aldrei kostnað eða gjöldbeint úr höndum aðstandenda. Til dæmis innheimti stefnandi fyrrgreintlíkhúsgjald beint af aðstandendum og einnig innheimtir hann aukakostnað vegnajarðsetningar beint af aðstandendum. Stefnandi byggi að lokum á því að það sé venja í viðskiptum aðilanna aðstefndi komi fram gagnvart aðstandendum sem milligönguaðili eða umsýslumaður. Áþeim grunni vísi stefnandi til þess að samkvæmt grundvallarreglum um eðliumsýsluviðskipta skapist ekki beint réttarsamband milli stefnanda ogaðstandenda. Stefndi hafni því að þessi sjónarmið eigi nokkurt erindi í málinu.Í því sambandi sé rétt að rekja stuttlega umræddar grundvallarreglurumsýsluviðskipta. Meginreglan þar sé sú að til að um umsýsluviðskipti sé aðræða þurfi að liggja til grundvallar tveir samningar. Annars vegar þurfi aðliggja fyrir samningur milli umsýsluveitanda og umsýslumanns, sem samkvæmthugmynd stefnanda væru aðstandandi og stefndi. Hins vegar þurfi að liggja fyrirsamningur milli umsýslumanns og viðskiptavinar hans, sem samkvæmt hugmyndstefnanda væru stefndi og stefnandi. Skemmst sé frá því að segja að í þessumáli liggi enginn samningur fyrir og engin hefð sé fyrir því að stefndiinnheimti þetta tiltekna gjald fyrir stefnanda, enda hafi hann aldrei gert það.Ef þessi sjónarmið stefnanda eiga yfirhöfuð einhvern rétt á sér megi segja aðmeð bréfi sínu til stefnda hinn 15. desember 2011, hafi stefnandi gert stefndatilboð um síðarnefnda samninginn. Því tilboði hafi stefndi strax hafnað og hafihann staðfest þá höfnun allar götur síðan. Stefndi telur fráleitt að stefnandigeti einhliða ákveðið að stefndi starfi sem umsýslumaður, enda skortiaugljóslega samþykki stefnda fyrir því. Þá mótmælir stefndi því einnig aðsamkvæmt venju eða samningi liggi fyrir umsýslusamningur á milli stefnda ogaðstandenda sem taki sjálfkrafa yfir innheimtu alls kostnaðar aðstandenda semtengist útförum. Eins og komi fram í málavaxtalýsingu hér að ofan bjóðistaðstandendum hverju sinni að greiða annan kostnað sjálfir með beinum hætti eðaað fá stefnda til að greiða hann fyrir sig og innheimta svo af þeim. Það sé því skýrt að ekkert kröfuréttarsamband hafi stofnast milli aðilaþessa máls og því sé kröfu stefnanda augljóslega ranglega beint að stefnda. Afþeim sökum liggi fyrir að um aðildarskort sé alltaf að ræða, ef svo ólíklegavill til að dómurinn fallist á lögmæti kröfunnar. Enda þótt það sé nokkuð sjaldgæft og óhefðbundið sér stefndi sig knúinn tilþess að gera þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða málskostnað stefndavegna þessa máls, auk álags skv. 2. mgr. 131. gr. einkamálalaga. Í 1. mgr.umrædds ákvæðis kemur fram að aðili skuli greiða gagnaðila sínum málskostnað,m.a. ef hann hefur höfðað mál að þarflausu eða án nokkurs tilefnis af hendigagnaðila og ef hann hefur haft uppi kröfur sem hann vissi eða mátti vita aðværu rangar eða haldlausar. Í 2. mgr. segir að ef sakir skv. 1. mgr. séu miklarmegi dæma aðila til að greiða gagnálag á málskostnað. Eins og aðdragandimálsins og málatilbúnaður stefnanda er í þessu máli telur stefndi að umræddákvæði eigi við og að stefndi hafi að ósekju verið dreginn fyrir dóm vegna ágreiningsstefnanda við annan/aðra aðila eins og að framan hefur verið rakið. Um lagarök varðandi ólögmæti gjaldtökunnar vísar stefndi fyrst og fremsttil meginreglna stjórnsýslulaga um gjaldtöku opinberra aðila, lögmætisreglunnarog 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá vísarstefndi til laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, einkum 3.mgr. 20. gr. og 2. mgr. 21. gr. Þá bendir stefndi einnig á 3. gr. reglnastefnanda nr. 241/1995 og 1. mgr. 2. gr. samkomulags um framlag úr ríkissjóðitil starfsemi kirkjugarða. Hvað síðari málsástæðu stefnda varðar vísast til 16.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og til meginreglna samningaréttar umstofnun samninga og samþykki. Varðandi málskostnaðarkröfu vísar stefndi tilXXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr.laganna. Um álag á málskostnað vísast til 2. mgr. 131. gr. sömu laga, sbr. 1.mgr. sama ákvæðis. Niðurstaða Svo sem aðframan greinir lýtur ágreiningur málsins að lögmæti gjalds vegnakistulagningarbæna og útfara í Fossvogskirkju, kapellu og bænhúsi er stefnandihóf innheimtu á um áramótin 2011/2012. Stefndi byggir á tveimur málsástæðum.Annars vegar að gjaldtaka þessi hafi ekki lagastoð og hins vegar að um sé aðræða aðildarskort af hálfu stefnda, það er að honum hafi ekki borið nein skyldatil þess að innheimta gjaldið fyrir stefnanda. Rétt þykir að fjalla fyrst umseinni málsástæðu stefnda, þ.e. hvort hann geti átt aðild að máli þessu. Upphaf gjaldtökunnar er að rekja til ákvörðunar stefnanda sem tilkynnt varstefnda með bréfi 15. desember 2011. Þar kemur fram að um langt skeið hafisóknar- og safnaðarkirkjur á þjónustusvæði stefnanda innheimt með tilstuðlanútfarastofa, þóknun vegna kirkjuvörslu við útfarir. Til samræmis við það hafistjórn stefnanda ákveðið að innheimta ámóta þóknun við kistulagningarbænir ogútfarir í Fossvogi. Síðan segir í bréfinu að mörg undanfarin ár hafi ýmiskostnaður stefnanda við útfararþjónustu í Fossvogi verið færður á reikningviðkomandi útfararstofu sem síðan hafi innheimt kostaðinn hjá aðstandendum.Stefnandi telji heppilegt að innheimta þessar þóknanir með sama hætti. Afstaða stefndahefur ávallt verið sú aðhafna innheimtunni. Gerði hannþað fyrst með bréfi 28. desember 2011 þarsem hann vefengir lögmæti gjaldsins og tekursíðan fram að það komitil sérstakrar skoðunar hvort hann taki aðsér innheimtuna þegar búið væriað sýna framá lögmætið. Stefndi hefur ekki kvikaðfrá þessari afstöðu sinni og endursent stefnanda reikninga þá er honumhafa borist. Af forsögu þessari er ljóstað ákvörðun um álagningu gjaldsins er gerð einhliðaaf stjórn stefnanda og aðfyrir liggur einhliða ákvörðun stjórnar stefnanda um að stefndi eigiað innheimta gjaldið. Ekki verður séð að stjórn stefnandageti skikkað stefnda til innheimtunnargegn vilja hans, þótt þaðgæti eflaust verið heppilegt fyrir stefnanda að þannig værigengið frá málum. Breytir hér engu þóttstefndi hafi haldið áfram aðpanta afnot af Fossvogskirkju,kapellu og bænhúsi, enda máttistefnandi vita að ekki yrði greittaf hans hálfusamanber nefnt bréf. Varðandi innheimtugjaldsins byggir stefnandi á tveimur málsástæðum. Annars vegar að útfararstjórarsjái um að bóka í eigin nafnitíma í athafnarýmum stefnanda, ogbeint viðskiptasamband sé milli stefnandaog viðkomandi útfararþjónustu á hverjum tíma. Hins vegarbyggir stefnandi á því að venjasé í viðskiptum aðila að stefndikomi fram sem milligöngumaðureða umsýslumaður. Hér er til þess að lítaað þó aðum beint viðskiptasamband sé að ræðamilli stefnanda og útfararstofaum einhver tiltekin atriði, leiðir það ekki tilþess að stefnandigeti einhliða knúið stefnda tilað innheimta gjald sem hanntelur ólögmætt. Málsaðilar þurfa að semjaum innheimtu sérhvers gjalds. Þá liggur það fyrir í málinu að samkvæmt bókunarkerfistefnanda verði að tilgreina aðstandendurhins láta. Stefnandi getur ávallt snúið sérbeint til þeirra ogkrafist greiðslu svo sem hanngerði t.d. við innheimtu á líkbrennslugjaldinu sem umboðsmaður Alþingis taldi ólögmætt. Þá getur stefnandiekki borið fyrir sig venju, enda ósannað af hans hálfuað venja hafi stofnast um það að stefndiværi milligöngumaður eða umsýslumaður. Með vísan til þess semað framan greinir er þaðniðurstaða dómsins að stefndi eigiekki aðild að máli þessu.Þegar afþeirri ástæðu ber að sýknastefnda. Svo sem að framan greinirer niðurstaða málsins byggð á því að stefndieigi ekki aðild að máliþessu. Þar af leiðandi er ekki tekin afstaðatil lögmæti gjaldsins. Því er hafnað kröfu stefnda um álag á málskostnaðsamanber 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Samkvæmt niðurstöðumálsins og með vísan til laga um meðferð einkamálalaga ber stefnanda að greiðastefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi,Útfaraþjónustan ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, KirkjugarðaReykjavíkurprófastsdæma. Stefnandi greiðistefnda 1.400.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 28/2021
Peningaþvætti Upptaka Ákæra Stjórnarskrá Sératkvæði
H var ákærður fyrir peningaþvætti samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017 aflað sér ávinnings að tilgreindri fjárhæð með refsiverðum brotum. Í niðurstöðu um formhlið málsins taldi Hæstiréttur að ekki væru efni til að vísa málinu frá héraðsdómi eða ómerkja hinn áfrýjaða dóm vegna ágalla á ákæru eða samningu dómsins. Um efnishlið málsins sagði að sönnunarbyrði hvíldi á ákæruvaldinu um það að ávinningur sem ákæra málsins lyti að stafaði af refsiverðum brotum en í því efni nægði að sanna að útilokað væri að ávinningurinn væri til kominn á lögmætan hátt. Vísað var til niðurstöðu Landsréttar um að skýringar ákærða á tilvist þeirra verðmæta sem fundust við húsleit væru ekki trúverðugar og að það mat yrði ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 255. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði hefði hlotið ellefu dóma á árunum 2003 til janúar 2018, meðal annars fyrir þjófnað, fjársvik og fíkniefnalagabrot fram til ársins 2014 en þau brot væru öll til þess fallin að hafa auðgun í för með sér. Þá taldi rétturinn öll skjalleg sönnunargögn málsins hníga að þeirri niðurstöðu að útilokað væri að ávinningurinn væri af lögmætum toga. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu, upptöku eigna og refsingu H var því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. júní 2021 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu og upptöku verði staðfest en að refsing ákærða verði þyngd. 3. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, til vara að hann verði sýknaður en að því frágengnu að refsing hans verði milduð og að upptökukröfur ákæruvaldsins sæti lækkun.Ágreiningsefni4. Með ákæru héraðssaksóknara 17. maí 2018 var ákærða gefið að sök peningaþvætti með því að hafa um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017 aflað sér ávinnings að fjárhæð allt að 8.121.760 krónum með refsiverðum brotum. Þá var annar nafngreindur maður jafnframt ákærður fyrir peningaþvætti á hluta framangreinds ávinnings. Í verknaðarlýsingu ákærunnar segir að við húsleit lögreglu á dvalarstað ákærða hafi fundist 2.530.000 krónur af umræddu fé. Þar af hafi 465.000 krónur verið í rassvasa ákærða, 1.365.000 krónur undir rúmdýnu í herbergi hans og 700.000 krónur í leynihólfi bak við eldhúsinnréttingu. Hluta umrædds ávinnings hafi ákærði nýtt til kaupa á bifreið, af gerðinni Tesla, í Litháen 13. apríl 2017 og greitt fyrir hana 46.000 evrur sem jafngildir 5.591.760 krónum. Hluti þess fjár sem nýttur hafi verið til kaupa á bifreiðinni hefði verið fenginn með greiðslu frá tryggingafélagi vegna tjóns á annarri bifreið, af gerðinni Audi, sem meðákærði hefði keypt fyrir ákærða í júlí 2016, en fyrir hana hefði ákærði einnig greitt með ávinningi af refsiverðum brotum. Þetta var talið varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var þess jafnframt krafist með vísan til 69. og 69. gr. b sömu laga að ákærða yrði gert að sæta upptöku á framangreindum ávinningi brotanna.5. Ákærði var sakfelldur fyrir brot í samræmi við ákæru með héraðsdómi 23. nóvember 2018 og refsing hans ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Honum var jafnframt gert að sæta upptöku á 2.530.000 krónum og framangreindri bifreið með vísan til 69. og 69. gr. b almennra hegningarlaga. Meðákærði var einnig sakfelldur fyrir peningaþvætti og undi hann dóminum. Með dómi Landsréttar 29. janúar 2020 var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og upptöku staðfest en refsing hans ákveðin fangelsi í 20 mánuði en ákærða var dæmdur hegningarauki vegna annarra eldri dóma auk þess sem dómur sem kvað á um sex mánaða skilorðsbundna fangelsisrefsingu ákærða var tekinn upp. 6. Með ákvörðun Hæstaréttar 4. júní 2021 var veitt leyfi til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni sagði að líta yrði svo á að úrlausn um beitingu 69. gr. b og 264. gr. almennra hegningarlaga myndi hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik7. Ákærði var handtekinn 15. maí 2017 vegna gruns um aðild að stórfelldu broti gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Sama dag gerði lögregla húsleit á dvalarstað hans í Kópavogi. Við leitina fundust meðal annars, svo sem fyrr greinir, 2.530.000 krónur í reiðufé sem lögregla lagði hald á. Við leitina fundust einnig kvittanir og kaupsamningur vegna kaupa á Tesla-bifreið 13. apríl 2017 þar sem fram kemur að fyrirtækið C sé seljandi bifreiðarinnar og að ákærði og félagið B ehf. séu kaupendur hennar. Kaupverðið er þar tilgreint 46.000 evrur eða 5.591.760 krónur.8. Í kjölfar handtöku og húsleitar yfirheyrði lögregla ákærða og var sakarefnið kynnt sem fíkniefnalagabrot. Við það tilefni neitaði hann að tjá sig um reiðufé sem fannst í eldhúsinnréttingu en kvaðst hins vegar eiga reiðufé sem fannst undir rúmdýnu hans. Hann hefði tekið það út úr banka sex vikum áður vegna þess að hann skuldaði bankanum peninga og vildi því ekki hætta á að geyma þá þar. Spurður um uppruna fjárins kvaðst hann hafa fengið það lánað. Ákærði kannaðist við að hafa flutt inn bifreið þá sem í ákæru getur og kvaðst hafa greitt 46.000 evrur fyrir hana. Hluta kaupverðsins hefði hann fengið að láni en fjármagnað kaupin að hluta til með tryggingabótum vegna annarrar bifreiðar í hans eigu sem hefði skemmst. Ákærði tók fram að vinur hans hefði átt peningana sem fundust í vasa hans.9. Lögregla yfirheyrði ákærða aftur 30. maí 2017 og var honum kynnt að tilefni yfirheyrslunnar væri meint brot gegn 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti. Ákærði kvaðst engar eignir eiga og vera gjaldþrota. Hann „stundaði bílabrask“ en gæfi ekki upp tekjur af því. Spurður um færslur á debetkortareikningi sínum, meðal annars um útgreiðslur af honum til ýmissa aðila, bar ákærði að hann hefði í einhverjum tilvikum lánað fólki peninga. Ákærði kannaðist við að hafa keypt bifreið af gerðinni Tesla í Litháen fyrir þá fjárhæð sem í ákæru greinir og greitt fyrir hana í reiðufé. Bifreiðina hefði hann ætlað að kaupa í gegnum einkahlutafélagið B þar sem „hann mætti ekki eiga neitt“. Hann hefði fjármagnað kaupin með andvirði bifreiðar af gerðinni Audi Q7 sem hefði skemmst en bætur frá tryggingafélaginu hefðu numið 2.200.000 krónum. Síðastnefnd bifreið hefði raunverulega verið í hans eigu en skráð á meðákærða og hefði sá síðarnefndi staðfest það fyrir dómi. Ákærði hefði síðan brúað bilið, 3.200.000 krónur, með láni í reiðufé frá manni sem hann vildi ekki nafngreina. Þá neitaði hann að tjá sig um hvernig umræddar bifreiðar væru skráðar.0. Meðákærði í héraði var yfirheyrður 15. maí 2017. Kvaðst hann eiga reiðuféð sem fannst undir rúmdýnu ákærða og ekki hafa vitað um peningana sem fundust í eldhúsinnréttingu. Hann var yfirheyrður á ný 23. júní sama ár og kvaðst þá hafa verið skráður eigandi Audi-bifreiðar þeirrar sem ákærði hefði átt og fengið bætta af tryggingafélagi eftir að hún skemmdist. Það fé hefði ákærði fengið en meðákærði keypt evrur fyrir ákærða og nýtt til þess framangreindar bætur og peninga sem meðákærði hefði látið sig fá.1. Við aðalmeðferð málsins í héraði neitaði ákærði sök. Hann kvaðst engar athugasemdir hafa við lýsingu í ákæru á því að umræddir peningar hefðu fundist við húsleit, hvorki er varðaði fjárhæð né þá staði sem þar voru tilgreindir. Hann kvaðst eiga umrætt reiðufé. Það sem fannst undir rúmdýnu hefði upprunalega verið frá nafngreindri vinkonu hans sem hefði lánað honum fjárhæðina en að öðru leyti bar hann fyrir sig minnisleysi um nánari atvik. Þá hefði maður að nafni D beðið hann um að millifæra „fyrir fasteign“ og látið hann hafa reiðufé í staðinn um það bil tveimur vikum fyrir húsleitina. Ákærði kvaðst hafa vitað af leynihólfi í eldhúsinnréttingu og að peningar í því hefðu verið frá D. Fjárhæðin sem fannst í vasa hans hefði verið fyrir leigu. Hann hefði ekki viljað nefna D áður við skýrslutökur þar sem hann hefði verið handtekinn fyrir fíkniefnainnflutning. Spurður um millifærslur inn á reikning sinn frá aðilum með nokkurn afbrotaferil, kvað hann þá vera vini sína og að þeir væru með sama brotaferil og hann sjálfur. Þá kannaðist hann við að hafa keypt bifreið af gerðinni Tesla með þeim hætti sem í ákæru greinir. Spurður hvers vegna bifreiðin hefði verið keypt fyrir reiðufé bar ákærði að það hefðu verið páskar, bankinn lokaður og að seljandi hefði ekki getað haldið bifreiðinni fyrir hann lengur. Hann hefði ætlað að kaupa bifreiðina í gegnum einkahlutafélagið B og fengið umboð til þess þótt fjármögnunin hefði öll verið „fyrir utan fjárhag félagsins“. Spurður hvers vegna skuldabréf vegna kaupa á Teslunni hefði verið dagsett tveimur dögum eftir árekstur á Audi-bifreiðinni, kvað ákærði að hann hefði verið búinn að ákveða að kaupa Tesluna til að selja hana hvernig sem þau kaup yrðu fjármögnuð.2. Meðákærði kom einnig fyrir héraðsdóm og bar á sama veg og fyrir lögreglu hvað varðaði þau atriði ákærunnar sem lutu að ákærða. Fyrir héraðsdóm kom meðal annarra eiginkona fyrrverandi eiganda einkahlutafélagsins B og kvað starfsemi þess lúta að […] sonar síns sem er stjúpfaðir ákærða. Ákærði hefði enga aðkomu haft að félaginu og hún ekki vitað um innflutning bifreiðar á nafni félagsins. Vitnið E kvaðst hafa lánað fjármuni á grundvelli skuldabréfsins í þeim tilgangi að aðstoða ákærða við að fjármagna kaup á bifreið sem skyldi flytja inn til landsins.3. Samkvæmt skattframtölum ákærða voru tekjur hans á árinu 2015 samtals 1.187.045 krónur frá Tryggingastofnun ríkisins. Ákærði og sambýliskona hans voru samsköttuð og hafði hún samkvæmt skattframtalinu 1.062.500 krónur í tekjur. Þá námu innstæður þeirra í banka samtals 695.837 krónum í lok framangreinds tekjuárs. Engar aðrar eignir voru taldar fram á skattframtalinu og námu skuldir þeirra samtals 3.200.897 krónum í árslok. Tekjur ákærða á árinu 2016 voru 2.608.307 krónur frá Tryggingastofnun ríkisins. Sambýliskona ákærða hafði samkvæmt skattframtali 1.150.000 krónur í tekjur. Þá námu innstæður þeirra í banka samtals 1.346.951 krónu í lok framangreinds tekjuárs. Engar aðrar eignir voru taldar fram og námu skuldir samtals 2.971.525 krónum í árslok. 4. Í gögnum málsins er greinargerð lögreglu um fjármál ákærða tímabilið 1. janúar 2016 til 11. maí 2017 sem byggist á rekjanlegum útgjöldum hans á tímabilinu. Þar kemur fram að afkoma hans hafi verið neikvæð um 7.581.758 krónur á tímabilinu.5. Meðal gagna málsins er skuldabréf útgefið af ákærða fyrir hönd einkahlutafélagsins B þar sem það viðurkennir að skulda tilgreindum manni 3.000.000 krónur. Ákærði er skráður sjálfskuldarábyrgðaraðili.6. Með dómi héraðsdóms 23. nóvember 2018 var ákærði sakfelldur fyrir peningaþvætti í samræmi við ákæru. Í forsendum dómsins var vísað til fjárhags ákærða og brotaferils hans til stuðnings sakfellingu hans. Fram kom að hann væri öryrki og hefði ekki haft aðrar tekjur en bætur frá Tryggingastofnun. Þá ætti hann engar eignir samkvæmt skattframtölum. Gerð var grein fyrir skýringum ákærða á peningunum sem fundust við húsleit. Hann hefði ýmist ekki getað skýrt hvaðan þeir væru komnir eða nafngreint aðila sem hann kvað tengjast peningunum. Ákærði hefði þó borið að hafa stundað bílabrask en þau viðskipti væru ekki opinberlega skráð. Þá var framburður vitnis sem bar um að hafa lánað ákærða fé samkvæmt skuldabréfi metinn ótrúverðugur. Með vísan til þessa var talið að næg sönnun væri komin fram um að ákærði hefði aflað sér peninga og bifreiða með peningaþvætti eins og í ákæru greindi. 7. Í hinum áfrýjaða dómi kom fram að ákærði hefði játað fyrir héraðsdómi að hafa átt þá peninga sem haldlagðir voru á heimili hans og að hafa keypt umrædda bifreið. Ákvæði 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga var rakið og vísað til þess að þrátt fyrir breytingar sem gerðar hefðu verið á því með lögum nr. 149/2009 röskuðu þær í engu þeirri skýringu sem fram kæmi í dómi Hæstaréttar 8. nóvember 2001 í máli nr. 200/2001, sbr. einnig dóm réttarins 2. desember 2010 í máli nr. 495/2010. Ákvæðið væri því skýrt svo að þótt áskilið væri að um ávinning væri að ræða af broti yrði með tilliti til eðlis og tilgangs ákvæðisins ekki gerð sú krafa að nákvæmlega lægi fyrir hvert brotið væri heldur yrði að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga. Um fjármál ákærða 1. janúar 2016 til 11. maí 2017 var vísað til greinargerðar lögreglu. Taldi rétturinn að ákærði hefði ekki gefið trúverðugar skýringar á misræmi í útstreymi fjár af reikningum sínum og skráðum tekjum á sama tímabili. Þá hefði ákærði verið sakfelldur í tveimur sakamálum á árunum 2017 og 2018 sem meðal annars hefðu varðað fíkniefnalagabrot og innflutning fíkniefna til söludreifingar. Þannig hefðu brot hans verið til þess fallin að hafa í för með sér verulegan fjárhagslegan ávinning. Með hliðsjón af framangreindu og eins og atvikum væri að öðru leyti háttað taldi rétturinn að ákæruvaldinu yrði ekki gert að tilgreina frumbrot ákærða frekar en gert hefði verið í ákæru enda ekki ákært fyrir það eða þau brot. Að framangreindu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms taldi Landsréttur hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði á umræddum tíma aflað sér ávinnings allt að umræddri fjárhæð með refsiverðum brotum. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot hans var hegningarauki við þrjá eldri dóma, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga og var einn þeirra skilorðsdómur sem tekinn var upp og dæmdur með í málinu, sbr. 60. gr. laganna. Málatilbúnaður aðilaRöksemdir ákæruvalds8. Ákæruvaldið byggir kröfu sína um sakfellingu ákærða á því að gögn málsins sýni að hann hafi ekki haft tekjur sem útskýri útgjöld hans. Skýringar hans bæti þar engu við og hafi verið „með ólíkindablæ“. Þá hafi umræddar bifreiðar verið fjármagnaðar með afrakstri af brotastarfsemi enda sjáist þess hvorki merki að ákærði eða meðákærði hafi greitt af reikningum sínum við kaup þeirra né að ákærði hafi verið borgunarmaður fyrir kaupverði. Loks komi sönnunarmat á munnlegum framburði ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.9. Til stuðnings upptökukröfu í ákæru byggir ákæruvaldið á því að skilyrði 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga séu uppfyllt um að ákærði hafi gerst sekur um brot sem varðað geti að minnsta kosti sex ára fangelsi og sé til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning. Vísað er til þess að krafa um upptöku byggist ekki eingöngu á því að peningaþvættisbrotið uppfylli skilyrði fyrrnefnds ákvæðis og vísar ákæruvaldið til fyrri refsidóma sem ákærði hefur hlotið, meðal annars vegna fíkniefnalagabrota. Ekki sé áskilið að krafa um upptöku sé höfð uppi í því máli þar sem dæmt er um refsiverða háttsemi ákærða. Við mat á skilyrðum 4. mgr. ákvæðisins verði að hafa í huga að greiðslur frá Tryggingastofnun hafi engan veginn getað dugað til framfærslu ákærða og löglíkur séu fyrir því að hann hafi að miklu leyti séð sér farborða með ávinningi af brotastarfsemi.Röksemdir ákærða20. Kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms byggir ákærði í fyrsta lagi á því að framsetning sakargifta samkvæmt ákæru sé svo óljós að fari í bága við c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Tilgreiningu á tímasetningu hins ætlaða brots í ákæru sé verulega ábótavant. Ætluð refsiverð brot ákærða sem hinn meinti ávinningur sjálfsþvættis eigi að stafa frá séu ekki tilgreind, hvorki brotategund né heiti ætlaðs frumbrots. Í öðru lagi skorti alfarið rökstuðning í hinum áfrýjaða dómi fyrir niðurstöðu hans um upptöku í andstöðu við f- og g-liði 2. mgr. 183. gr., sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008. Í þriðja lagi hafi ákærði verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Enga tilvísun sé að finna til 2. mgr. ákvæðisins í hinum áfrýjaða dómi enda þótt meintri refsiverðri háttsemi sé lýst sem sjálfsþvætti í verknaðarlýsingu. Gæti þannig ekki samræmis á milli lýsingar á meintri háttsemi í ákæru og þess hegningarlagaákvæðis sem ákærði sé sakfelldur fyrir.21. Sýknukrafa ákærða er byggð á því að ákæruvaldið hafi ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvílir, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði telur að túlkun hins áfrýjaða dóms á dómi Hæstaréttar í máli nr. 200/2001 sé röng. Dómafordæmi Hæstaréttar feli ekki í sér að ekkert þurfi að liggja fyrir um hvert frumbrot er. Þá sé röksemdafærsla hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað sé til brotaferils ákærða til stuðnings niðurstöðunni, í andstöðu við þá meginreglu við sönnunarmat að meta skuli sjálfstætt hvort sönnun hefur tekist um hvert einstakt brot. Þá mótmælir ákærði niðurstöðum fjármálagreiningar lögreglu einkum varðandi útreikninga á lífeyri hans og um mánaðarleg útgjöld ákærða.22. Ákærði byggir á því að skilyrði 69. gr. b almennra hegningarlaga séu ekki uppfyllt. Þá vísar hann til þess að skilyrðum ákvæðisins verði ekki talið fullnægt með því einu að brot gegn 1. mgr. 264. gr. sömu laga geti varðað 6 ára fangelsi enda sé honum gefið að sök svonefnt sjálfsþvætti. Eðli máls samkvæmt geti menn ekki aflað sér fjárhagslegs ávinnings af því. Þá hafi Landsréttur ekki tekið afstöðu til varna ákærða um að hann hafi sýnt fram á að verðmætanna hafi verið aflað á lögmætan hátt.NiðurstaðaNiðurstaða um formhlið málsins23. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Sú krafa er annars vegar byggð á því að tilteknir ágallar hafi verið á ákæru í málinu en hins vegar á því að samning dóms hafi að tvennu leyti ekki uppfyllt áskilnað laga nr. 88/2008. 24. Í c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Teljist ákæra ekki uppfylla lágmarkskröfur 1. mgr. 152. gr. laganna, þar með talið þær kröfur um skýrleika sem fram koma í c-lið málsgreinarinnar, leiði það til frávísunar málsins frá héraðsdómi með eða án kröfu ákærða en ekki til ómerkingar hins áfrýjaða dóms líkt og ákærði gerir kröfu um. Þrátt fyrir það er rétt að taka til skoðunar hvort ákæra í máli þessu telst nægilega skýr til þess að dómur verði lagður á málið. Við þá skoðun verður að hafa í huga að í d-lið 1. mgr. 152. gr., sem var nýmæli í lögum nr. 88/2008, er mælt fyrir um að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má þær röksemdir sem málsókn er byggð á, ef þörf krefur, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið. Röksemdafærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru. Í athugasemdum um d-lið með frumvarpi til laganna var ákvæðið skýrt á þann veg að stundum væri ekki nægilegt að greina í ákæru þau atriði sem talin væru upp í c-lið til þess að ákærða mætti vera ljóst hverjar þær sakir væru sem á hann væru bornar. Því til viðbótar gæti þurft að gera frekari grein fyrir þeim, til dæmis með því að skýra það ákvæði sem háttsemi ákærða væri heimfærð til og sýna fram á, með vísun til málsatvika, hvers vegna háttsemin væri talin falla undir það ákvæði. 25. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar eftir gildistöku laga nr. 88/2008 hefur kröfunni um skýrleika ákæru verið beitt með þeim hætti að lýsing á háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni og þeim röksemdum sem færðar kunna að vera fyrir sakargiftum á hendur honum hvaða refsiverðu háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa brotið. Ekki megi vera slík tvímæli um það hverjar sakargiftirnar eru að með réttu verði ákærða ekki talið fært að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum gegn þeim, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og a-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ákæra verður og að vera svo skýr að þessu leyti að dómara sé fært af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði er sakaður og hvernig telja má þá háttsemi refsiverða. Í þessum efnum verður ákæra að leggja fullnægjandi grundvöll að máli þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því sem í henni segir, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá sem í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og dóm Hæstaréttar 10. desember 2012 í máli nr. 703/2012.26. Þess er jafnframt að gæta að lýsing á ætlaðri refsiverðri háttsemi ákærða þarf að samsvara verknaðarlýsingu í því refsiákvæði eða þeim refsiákvæðum sem honum er gefið að sök að hafa brotið gegn. Það getur þannig ráðist af brotategund og eðli brots hversu miklar kröfur verða gerðar til nákvæmni um lýsingu á einstökum þáttum verknaðar, svo sem hvaða háttsemi ákæran lýtur að og á hvaða tíma eða tímabili brot hafi verið framið.27. Háttsemi sú sem ákærða er gefin að sök er heimfærð undir 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Þar er tilgreint að refsivert sé að nýta eða afla sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum. Um skýrleika ákæru sem lýtur að peningaþvætti verði að líta til eðlis slíkra brota og framangreindrar verknaðarlýsingar. Þá er tekið fram í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 10/1997 og bættu ákvæði um peningaþvætti í almenn hegningarlög að líta beri á peningaþvætti sem sjálfstætt brot sem refsað verði fyrir þótt ekki sé samhliða ákært fyrir tiltekið frumbrot. Gildissvið 264. gr. almennra hegningarlaga var fært til núverandi horfs með lögum nr. 149/2009 og tekur það nú til ávinnings af öllum refsiverðum brotum. 28. Við mat á því hvort ákæra í máli þessu telst nægilega skýr ber einnig að líta til athugasemda við peningaþvættisákvæðið í frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum nr. 149/2009. Þar er tekið fram að meginmarkmiðið með því að gera háttsemina refsiverða sé að höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, þann ávinning sem af þeim kann að leiða og um það vísað til fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 200/2001. Samkvæmt því er rétt að líta svo á að það markmið að sporna við viðtöku, nýtingu og öflun ávinnings af refsiverðum brotum sé þungamiðja ákvæðisins. Lýsing peningaþvættisbrots í ákæru hlýtur að taka mið af því. 29. Í fyrrnefndum athugasemdum er jafnframt vísað til eftirfarandi forsendna fyrrgreinds dóms Hæstaréttar:Í 1. mgr. 264. gr. hegningarlaganna er áskilið að um ávinning sé að ræða af broti samkvæmt þeim lögum. Þegar litið er til eðlis og tilgangs ákvæðisins þykir hins vegar ekki verða gerð sú krafa, að fyrir liggi, hvaða brot sé nákvæmlega um að ræða. Verður að meta í ljósi atvika hverju sinni, hvort sýnt sé nægilega fram á að ávinningur sé ekki af lögmætum toga, heldur stafi hann frá broti á lögunum.30. Samkvæmt framansögðu þarf að koma fram í ákæru vegna peningaþvættis að ávinningur sem ákært er vegna stafi af refsiverðu broti en ekki nákvæm tilgreining á því hvert frumbrotið var og heldur ekki hvaða tegund brots eða brota var um að ræða. Hins vegar þarf í ákæru að greina frá og afmarka að hvaða verðmætum ávinningurinn lýtur. Undir rekstri málsins þarf ákæruvaldið að sanna að ávinningurinn stafi af refsiverðu broti og nægir þar að sýna fram á með óyggjandi hætti að útilokað sé að ávinningurinn sé kominn til með lögmætum hætti.31. Í ákæru í máli þessu er ákærða gefið að sök peningaþvætti með því að hafa um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017, aflað sér ávinnings að fjárhæð allt að 8.121.760 krónum með refsiverðum brotum. Í framhaldinu er hinum ætlaða ávinningi lýst, hvar sá hluti hans sem fólst í reiðufé fannst og hvernig hluti hans var nýttur til kaupa á bifreið. Í röksemdum í ákæru var lýst ellefu dómum sem ákærði hlaut frá desember 2003 til janúar 2018, meðal annars vegna þjófnaðar, fjársvika og fíkniefnalagabrota fram til ársins 2014. 32. Peningaþvættisbroti ákærða er aðeins markaður tími með þeim hætti að það hafi staðið yfir um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017 en upphafstími þess ekki nánar tilgreindur. Þótt slík tilgreining á brotatímabili í ákæru sé ekki nákvæm er til þess að líta að í dómum Hæstaréttar þar sem reynt hefur á sambærilega afmörkun verknaðartíma í ákærum vegna peningaþvættis hefur skýrleika ákæru ekki verið talið ábótavant, sbr. meðal annars fyrrnefndan dóm réttarins í máli nr. 495/2010, dóma réttarins 27. september 2012 í máli nr. 122/2012, 6. febrúar 2013 í máli nr. 457/2013 og 5. febrúar 2015 í máli nr. 52/2014.33. Samkvæmt öllu framangreindu voru ekki þeir ágallar á ákæru í málinu að ákærði gæti ekki af henni ráðið hvaða refsiverðu háttsemi hann var sakaður um. Ákærða var þannig fært að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi vörnum gegn þeim. Þá var dómurum fært af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði var sakaður og hvernig telja mátti þá háttsemi refsiverða. Með ákærunni var þannig lagður fullnægjandi grundvöllur að málinu þannig að fella mætti dóm á það. Ekki er því tilefni til að vísa málinu frá dómi á þeim grunni að ákæra hafi ekki uppfyllt kröfur c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.34. Ákærði byggir kröfu sína um ómerkingu dóms Landsréttar meðal annars á því að hann hafi þar verið sakfelldur á grundvelli ákæru fyrir brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga en enga tilvísun hafi verið að finna í dóminum til 2. mgr. sömu greinar enda þótt í verknaðarlýsingu sé hinni meintu refsiverðu háttsemi lýst sem sjálfsþvætti. Gæti þannig ekki samræmis á milli lýsingar á hinni ætluðu háttsemi í ákæru og þess refsiákvæðis sem ákærði hafi verið sakfelldur fyrir brot gegn í dómi Landsréttar.35. Ákvæði 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga er ætlað að taka til peningaþvættis þegar fyrir liggur að um er að ræða ávinning af eigin brotastarfsemi en slíkt brot hefur verið nefnt sjálfsþvætti. Í ákæru er hvergi vikið að sjálfsþvætti og um háttsemi ákærða er ekki vísað til 2. mgr. 264. gr. Þar er ekki tekin afstaða til þess hvort ákærði hafi aflað sér ávinnings með brotum annarra eða eigin brotum. Í ákærunni er eingöngu vísað til þess að ákærði hafi hlotið dóma meðal annars fyrir fíkniefnalagabrot og fyrir innflutning og söludreifingu og í því sambandi nefndir tveir dómar frá árinu 2017 og 2018. Í þessum dómum var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot í félagi við aðra. 36. Landsrétti var því rétt að meta heimfærslu brotsins til refsiákvæðis í ákæru í ljósi eðlis þeirrar refsiverðu háttsemi sem ákærði hefur sannarlega áður verið dæmdur fyrir, meðal annars í félagi við aðra og þeirra takmörkuðu krafna sem gerðar verða til tilgreiningar á og sönnunar um af hvaða refsiverðu brotum ávinningur stafar samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Það var því ekki í andstöðu við f- og g-liði 2. mgr. 183. gr. sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008 að ekki var í hinum áfrýjaða dómi tekin afstaða til refsinæmi háttsemi ákærða með hliðsjón af 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga enda háttsemin ekki heimfærð undir það ákvæði í ákæru. 37. Ákærði telur jafnframt að röksemdir fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um hvernig skilyrði 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga væru uppfyllt hafi ekki samræmst áskilnaði f- og g-liða 2. mgr. 183. gr., sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008. 38. Í dómi Landsréttar var um sönnun fyrir peningaþvætti meðal annars vísað til greinargerðar lögreglu um fjármál ákærða á tímabilinu 1. janúar 2016 til 11. maí 2017 þar sem gerð er grein fyrir mismun á tekjum hans og útstreymi fjár af bankareikningi hans. Talið var að hann hefði ekki gefið trúverðugar skýringar á þessum mismun. Þá var vísað til brota sem hann var dæmdur fyrir fram til ársins 2018 og af þeim dregin sú ályktun að hann hefði verið „viðriðinn ólögleg ávana- og fíkniefni“ nokkru áður en atburðir þeir gerðust er málið varðaði og að brot hans hefðu verið til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning. Að öðru leyti var vísað til forsendna héraðsdóms og talið að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017 aflað sér ávinnings að fjárhæð allt að 8.121.760 krónum með refsiverðum brotum. 39. Um upptökukröfu sagði það eitt í dómi Landsréttar að ákvæði héraðsdóms þar um væri staðfest. Til þess verður þó að líta að í umfjöllun í dómi Landsréttar um sönnun fyrir peningaþvættisbroti ákærða var sem fyrr segir vísað til þeirra dóma sem hann hlaut fyrir þjófnað, fjársvik og fíkniefnalagabrot og komist að þeirri niðurstöðu að brot hans hefðu verið til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning. Í 1. og 2. tölulið 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga eru sett þau skilyrði fyrir upptöku verðmæta sem tilheyra einstaklingi sem gerst hefur sekur um brot að það sé til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og að það brot geti varðað að minnsta kosti sex ára fangelsi. Öll þau brot sem vísað er til í dómi Landsréttar varða að minnsta kosti sex ára fangelsi. Í fyrrgreindum forsendum dómsins er þannig augljóslega tekin afstaða til þeirra skilyrða sem gerð eru fyrir upptöku í 69. gr. b almennra hegningarlaga. 40. Þótt forsendur dóms Landsréttar um upptöku mættu vera fyllri eru ekki að þessu leyti þeir ágallar á dóminum að kröfum f- og g-liða 2. mgr. 183. gr., sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008, teljist ekki hafa verið mætt. 41. Samkvæmt öllu framangreindu eru ekki tilefni til að ómerkja dóm Landsréttar. Niðurstaða um efnishlið málsins42. Í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings skuli sæta fangelsi allt að 6 árum. Þá segir í 2. mgr. að sá sem framið hefur frumbrot og fremur jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. skuli sæta sömu refsingu og þar greinir og ákvæði 77. gr. laganna gildi þá eftir því sem við eigi.43. Refsiákvæði í íslenskum rétti sem ætlað er að sporna gegn peningaþvætti eiga uppruna sinn í lögum nr. 80/1993 um aðgerðir gegn peningaþvætti. Með lögum nr. 10/1997, um breyting á almennum hegningarlögum o.fl., voru gerðar umtalsverðar breytingar á refsiákvæðum um peningaþvætti og með 4. gr. laganna kom nýtt ákvæði um peningaþvætti inn í 264. gr. almennra hegningarlaga. Það var síðan með 7. gr. laga nr. 149/2009 sem ákvæðinu var breytt í núverandi horf. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til laganna segir að við breytingar á ákvæðinu sé horft til 6. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri brotastarfsemi frá 15. nóvember 2000, svonefnds Palermo-samnings, og athugasemda í skýrslu FATF (Financial Action Task Force) um aðgerðir gegn peningaþvætti á Íslandi frá 13. október 2006. Með breytingunni sé gildissvið peningaþvættisbrotsins samkvæmt 1. mgr. 264. gr. rýmkað þannig að það taki ekki einungis til frumbrota á almennum hegningarlögum heldur einnig refsiverðra frumbrota á öðrum lögum sem fullnægi að öðru leyti hlutrænum og huglægum efnisskilyrðum ákvæðisins. Jafnframt væri markmið lagabreytingarinnar að gera ákvæðið skýrara með því að orða í lokamálslið 1. mgr. greinarinnar sérstaklega þær verknaðaraðferðir sem slíkt brot tæki til, með hliðsjón af 1. og 2. mgr. 6. gr. Palermo-samningsins. Við túlkun einstakra verknaðarþátta yrði sem fyrr að horfa til þess að peningaþvætti væri í megindráttum hver sú starfsemi sem lyti að því að fela uppruna og eiganda fjár sem væri ávinningur af brotastarfsemi. Svo sem fyrr var lýst var meginmarkmiðið að gera háttsemina refsiverða og höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, þann ávinning sem af þeim kynni að leiða. 44. Þá var með fyrrgreindum lögum nr. 149/2009 lögfest fyrrnefnt ákvæði um sjálfsþvætti í 2. mgr. 264. gr. Fram kemur í athugasemdum í greinargerð með frumvarpinu að með málsgreininni sé horft til athugasemda í skýrslu FATF-nefndarinnar um að óljóst væri hvort gildandi lagareglur tækju til sjálfsþvættis. Þá segir enn fremur að þar sem frumbrot og síðar tilkomið sjálfsþvætti á ávinningi sem af því stafi verði þannig tvö sjálfstæð brot væri áréttað að 77. gr. almennra hegningarlaga um brotasamsteypu gilti eftir því sem við ætti. 45. Í áður tilvitnuðum dómi Hæstaréttar í máli nr. 200/2001, sem laut að ákæru fyrir peningaþvætti sem talin var varða við þágildandi 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, kom sem fyrr segir fram að í 1. mgr. 264. gr. hegningarlaganna væri áskilið að um ávinning væri að ræða af broti samkvæmt þeim lögum. Yrði að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga heldur stafaði frá broti á lögunum. 46. Í dómi Hæstaréttar 2. desember 2010 í máli nr. 495/2010 var einn ákærðu sýknaður af tilteknu fíkniefnalagabroti en hins vegar sakfelldur fyrir peningaþvætti vegna fjármuna sem fundust í bankahólfi og hann var talinn eiga. Sakfellingin í héraði var studd þeim rökum að hann hefði haft mjög miklar ráðstöfunartekjur umfram skráðar tekjur og hann ekki getað gefið trúverðugar skýringar á þeim. Ákærði hefði ítrekað áður gerst sekur um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hæstiréttur staðfesti sakfellinguna með svipuðum rökum og að framan greinir í dómi réttarins í máli nr. 200/2001 en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms þar sem við sönnunarmat var meðal annars tekin afstaða til framburðar ákærða og vitna.47. Eins og rakið hefur verið er ákærða gefið að sök peningaþvætti með því að hafa um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017 aflað sér ávinnings að fjárhæð allt að 8.121.760 krónum með refsiverðum brotum og er brotið talið varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Á ákæruvaldinu hvílir sönnunarbyrði um það að ávinningur sem ákæra málsins lýtur að stafi af refsiverðum brotum en í því efni nægir að sanna að útilokað sé að ávinningurinn sé til kominn á lögmætan hátt.48. Samkvæmt greinargerð lögreglu um fjármál ákærða 1. janúar 2016 til 11. maí 2017 var innstæða á bankareikningi hans í upphafi tímabilsins 217.729 krónur. Greiðslur Tryggingastofnunar til ákærða inn á sama bankareikning á tímabilinu námu samtals 3.756.993 krónum en útstreymi fjár af bankareikningi hans á sama tíma nam 11.556.480 krónum. Munur á framangreindri inneign og innborgunum á bankareikning ákærða á tímabilinu og því fé sem hann ráðstafaði af bankareikningi sínum á þessum tíma nam samtals 7.581.758 krónum. Í hinum áfrýjaða dómi, sem staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða, kom fram að ákærði hefði ekki gefið trúverðugar skýringar á þessum mismun. Í héraðsdómi var lagt mat á skýringar ákærða, meðákærða og vitna á uppruna þess fjár sem fannst við húsleit hjá honum og skýringar þeirra á því hvernig hann eignaðist bifreið þá sem krafist er upptöku á í málinu. 49. Af hálfu ákærða hefur því verið haldið fram að hann hafi frá árinu 2012 átt Audi-bifreiðina sem getið er um í ákæru en ráðstafað henni á árinu 2014 í viðskiptum um veitingastað. Þau viðskipti hafi gengið til baka á árinu 2016 og hann þá fengið bifreiðina að nýju og hún verið skráð á nafn meðákærða í ökutækjaskrá. Upplýsingar úr ökutækjaskrá Samgöngustofu staðfesta að meðákærði var skráður eigandi hennar frá 4. júlí 2016 en hann bar í héraði að ákærði hefði verið raunverulegur eigandi. Margir voru skráðir eigendur bifreiðarinnar fyrir þann tíma. Þótt gögn málsins bendi til þess ákærði hafi eitthvað haft með umrædda bifreið að gera fyrir árið 2014 liggur fyrir að hann varð ekki eigandi hennar fyrr en á árinu 2016 er hún var skráð á nafn meðákærða. Skjalleg gögn um bifreiðina veita enga vísbendingu um að ákærði hafi fjármagnað kaup á henni með lögmætum hætti.50. Þess er að gæta að niðurstaða Landsréttar um sakfellingu ákærða byggðist að hluta á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða, meðákærða og vitna í héraði. Að þeirri forsendu gefinni verður með vísan til 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008 ekki fyrir Hæstarétti endurskoðað það mat á sönnunargildi munnlegs framburðar sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi og dómi héraðsdóms sem vísað var til í dómi Landsréttar. Verður því lagt til grundvallar að þær skýringar sem gefnar voru á tilvist þeirra verðmæta sem fundust við húsleit á heimili hans 15. maí 2017 og fjármögnun kaupa á Tesla-bifreið séu ekki trúverðugar. 51. Eins og fyrr er getið hefur ákærði hlotið ellefu dóma á árunum 2003 til janúar 2018, meðal annars fyrir þjófnað, fjársvik og fíkniefnalagabrot fram til ársins 2014 en þau brot eru öll til þess fallin að hafa auðgun í för með sér. Skjalleg sönnunargögn málsins hníga öll að þeirri niðurstöðu að útilokað sé að ávinningur sá sem ákæra lýtur að sé af lögmætum toga. Þau sýna einnig að ákærði hefur haft fjárhagsleg tengsl við einstaklinga sem hafa gerst sekir um auðgunarbrot og fíkniefnalagabrot, meðal annars í félagi við ákærða. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða fyrir peningaþvætti eins og í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.52. Ákvæði 69. og 69. gr. b almennra hegningarlaga, sem upptökukrafa ákæruvaldsins er reist á, voru lögleidd með 2. gr. laga nr. 149/2009 og urðu hluti af nýjum VII. kafla A sem leysti af hólmi eldri upptökuheimildir laganna. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að nefndum breytingarlögum kom meðal annars fram að markmið með nýjum ákvæðum um upptöku væri að gera þau skýrari, færa þau í nútímalegt horf og gera með því kleift að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi með skilvirkari hætti. Þá var lögleiðing þeirra studd áskilnaði um innleiðingu á 12. gr. Palermo-samningsins og til að bregðast við athugasemdum í annarri matsskýrslu GRECO frá 2. júlí 2004. Fram kemur að í síðarnefndu heimildinni sé meðal annars lagt til að íslenska ríkið rýmki gildissvið ákvæða um upptöku eigna og ávinnings af refsiverðum brotum og taki til skoðunar að endurskoða reglur um sönnunarbyrði með það að markmiði að auka skilvirkni upptöku í málum sem varða spillingu, einkum að því er varðar aðstæður þar sem ekki er hægt að koma við sakfellingu og þegar verðmæti eru í vörslum þriðja manns.53. Með c-lið 2. gr. frumvarpsins er varð að 69. gr. b var mælt fyrir um að þegar um væri að ræða alvarleg brot sem væru til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning væri mögulegt að gera upptæk verðmæti án þess að sýnt væri fram á að þau mætti rekja til tiltekins refsiverðs brots. Að þeim skilyrðum uppfylltum yrði unnt að gera upptæk verðmæti sem tilheyrðu viðkomandi, og raunar verðmæti er tilheyrðu þriðja manni ef svo bæri undir, nema sýnt væri fram á að þeirra hefði verið aflað með lögmætum hætti. Undir þessum kringumstæðum yrði sönnunarbyrði snúið við þannig að viðkomandi yrði að sýna fram á að verðmæti yrðu ekki rakin til brotastarfsemi. Í athugasemdum með tilvitnaðri frumvarpsgrein var nánar rakið að tilgangur lagareglu af þessum toga væri einkum sá að ná til þeirra sem byggðu lífsafkomu sína á brotastarfsemi eða hefðu af slíku verulegar tekjur. Mætti gera ráð fyrir að á regluna reyndi einkum vegna innflutnings ávana- og fíkniefna, auðgunarbrota og annarrar skipulagðrar brotastarfsemi. Líkur stæðu til þess að henni yrði einkum beitt til upptöku reiðufjár, innstæðna á bankareikningum, verðbréfa og annarra fjármuna sem sá brotlegi gæti ekki útskýrt hvernig hann hefði aflað. Kæmi reglan til viðbótar og yrði beitt samhliða almennum upptökuheimildum í a- og b-lið 2. gr. sem urðu að núverandi 69. og 69. gr. a almennra hegningarlaga. 54. Í 1. mgr. c-liðar 2. gr. frumvarpsins sem varð 1. mgr. 69. gr. b, er áskilið að brot hafi verið til þess fallið að hafa verulegan ávinning í för með sér og að það varði að minnsta kosti sex ára fangelsi. Í athugasemdum um ákvæðið segir að áskilnaður um verulegan ávinning útheimti ekki nauðsynlega að viðkomandi hafi í raun hagnast af brotinu heldur nægi að hann hefði getað hagnast af því. Er síðan nefnt sem dæmi að yrði aðili sakfelldur fyrir stórfelldan fíkniefnainnflutning en hins vegar ekki fyrir sölu efnanna væri áskilnaði ákvæðisins fullnægt ef sala þeirra hefði getað haft í för með sér verulegan ávinning. Þá gæti tilraun til brots orðið grundvöllur upptöku samkvæmt ákvæðinu. Um beitingu reglunnar er vísað nánar í tilvitnað dæmi um fíkniefnainnflutning og einstakling sem sakfelldur yrði fyrir stórfellt brot af því tagi en án þess að sýnt hafi verið fram á sölu neins af efnunum, til dæmis vegna þess að viðkomandi hefði verið handtekinn þegar við komuna til landsins. Ef við rannsókn á eignastöðu og fjárhag viðkomandi kæmu í ljós undir þessum kringumstæðum verulegar eignir og fjármunir sem ekki væru í samræmi við uppgefnar tekjur og fjárhagsstöðu væri unnt að krefjast upptöku á slíkum verðmætum og það þó svo þau yrðu ekki rakin til brots sem sakfellt yrði fyrir vegna fíkniefnainnflutnings viðkomandi.55. Með 4. mgr. c-liðar 2. gr. frumvarpsins sem varð að 4. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga, var lögð til veigamesta breytingin frá þeim ákvæðum sem áður giltu um eignaupptöku. Fólst hún í því að snúa við sönnunarbyrði um tilurð þeirra verðmæta sem lagareglan í heild tekur til. Með lagabreytingunni varð sú breyting að gera má upptækt allt það sem viðkomandi getur ekki sýnt fram á að hafi verið aflað með lögmætum hætti. Kemur fram í tilvitnuðum athugasemdum með frumvarpsgreininni að með vísan til orðalags ákvæðisins og þar sem um frávik frá sönnunarbyrði ákæruvaldsins sé að ræða beri ekki að gera strangar kröfur til þess að viðkomandi axli þá sönnunarbyrði. Slík sönnunarfærsla geti átt sér fullnægjandi stoð í kvittunum eða öðrum skriflegum gögnum, framburði vitna og í sumum tilvikum gæti trúverðug skýring ákærða nægt til þess að hann hefði axlað sönnunarbyrðina. Enn fremur geti skattframtöl haft ákveðið vægi sem og það hvernig verðmætin hafi verið geymd og þá tekið sem dæmi hvort reiðufé hafi verið falið eða fjárhæðir geymdar á erlendum bankareikningum. Í athugasemdum með frumvarpinu var allt að einu tekið fram að við setningu reglu af þessum toga, þar sem sönnunarbyrði um beitingu refsikenndra viðurlaga í formi eignaupptöku er lögð á þann sem upptökukrafan beinist gegn, þurfi sérstaklega að huga að stöðu slíkrar reglu að stjórnskipunarrétti og jafnframt þjóðréttarlegum skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu.56. Til þess að fullnægt sé skilyrðum 69. og 69. gr. b almennra hegningarlaga um eignaupptöku ber ekki nauðsyn til að sýna fram á að verðmæti þau sem krafist er upptöku á stafi af tilteknu refsiverðu broti, heldur er sem fyrr segir nægilegt að sýnt sé fram á að ákærði hafi gerst sekur um brot sem er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og geti brotið varðað að minnsta kosti sex ára fangelsi.57. Samkvæmt gögnum málsins var Tesla-bifreiðin sem upptökukrafan lýtur meðal annars að forskráð á nafn B ehf. hjá Samgöngustofu 17. maí 2017 sem var tveimur dögum eftir að lögregla gerði húsleit á heimili hans. Bifreiðin var þá ótollafgreidd og staðsett á Seyðisfirði. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi keypti ákærði Tesla-bifreiðina í því skyni að selja hana aftur og fjármagnaði kaupin en notaði félagið við innflutninginn. Í málinu liggur fyrir að enginn sem hafði heimild til að skuldbinda félagið stóð að kaupum, fjármögnun eða innflutningi bifreiðarinnar. Upptökukröfunni er því réttilega beint að ákærða.58. Eins og rakið hefur verið hvílir sönnunarbyrði á ákærða fyrir því að fjármunir sem hjá honum fundust við húsleit séu til komnir á löglegan hátt. Héraðsdómur og Landsréttur hafa metið skýringar ákærða á því hvernig hann aflaði sér þess reiðufjár sem hjá honum fannst við húsleit ótrúverðugar og hinu sama gegnir um skýringar hans og vitna á því hvernig fjármögnun hans á Tesla-bifreiðinni hafi verið háttað. Það mat verður ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008. Þá renna skattframtöl ákærða og eiginkonu hans um tekjur og eignir árin 2015 og 2016 engum stoðum undir að hann sé kominn að þessum fjármunum á löglegan hátt og hann hefur ekki lagt fram nein þau gögn um tilurð þessara fjármuna sem haggað geta þeirri niðurstöðu.59. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann dæmdur 19. maí 2017 í tveggja ára fangelsi fyrir brot gegn 173. gr. a, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, en slíkt brot getur varðað allt að sex ára fangelsi. Þá var hann dæmdur 12. janúar 2018 í sex mánaða fangelsi fyrir brot gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, tollalögum nr. 88/2005, lyfsölulögum nr. 30/1963 og lyfjalögum nr. 93/1994. Ekki er áskilið samkvæmt 69. gr. b almennra hegningarlaga að hið refsiverða brot sem er grundvöllur þess að unnt sé að fallast á eignaupptöku sé framið á sama tíma og ávinningur eða eignamyndun sú sem krafist er upptöku á fellur til. Framangreind brot sem ákærði gerðist sekur um voru framin á árinu 2014 en haldlagning ávinnings sem ákæra lýtur að fór fram í maí 2017. Brotin og haldlagningin voru því nálæg í tíma. Að þessu virtu og með vísan til þess að framangreind brot voru til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku þeirra eigna sem greinir í ákæru, sbr. 69. og 69. gr. b almennra hegningarlaga.60. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. 61. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Ákærði, Hafþór Logi Hlynsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.196.651 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar lögmanns, 1.116.000 krónur.SératkvæðiÁsu Ólafsdóttur og Karls Axelssonar. Við erum sammála lýsingu á ágreiningsefni málsins, málsatvikum og almennri umfjöllun um lagagrundvöll í dómi meirihluta dómenda en ósammála niðurstöðu dómsins um formhlið þess af eftirfarandi ástæðum:2. Í málinu er ákært fyrir peningaþvætti sem talið er varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk þess sem krafist er upptöku á grundvelli 69. og 69. gr. b sömu laga.3. Svo sem fram kemur í atkvæði meirihlutans er þess aðallega krafist af hálfu ákærða að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Sú krafa er öðrum þræði reist á því að þeir ágallar hafi verið á ákæru í málinu að ekki verði felldur á það dómur. Af því leiðir að rétt er að taka fyrst til skoðunar hvort ákæra í málinu er nægilega skýr í skilningi 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.4. Samkvæmt c–lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal greina í ákæru svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brot er framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa þessi fyrirmæli verið skýrð svo að lýsing á háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaður um og hvernig sú háttsemi verður talin refsiverð. Ákæra verður því að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókn svo að dómur verði lagður á málið í samræmi við ákæru enda verður ákærði ekki sakfelldur fyrir aðra hegðun en þar greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Það veltur síðan á atvikum máls og eðli brots hvaða nánari kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu til skýrleika ákæru. Jafnframt má líta til d–liðar 1. mgr. 152. gr. laganna þar sem segir að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má röksemdir sem málsókn er byggð á, ef þörf krefur, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið en röksemdafærsla skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru.5. Ætluðum saknæmum þætti ákærða er lýst í I. og III. hluta ákæru en auk þess fylgja nánari röksemdir samkvæmt d–lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í II. hluta ákæru er fjallað um þátt meðákærða í héraði en sá hluti hennar kemur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. 6. Í I. hluta ákæru kemur fram að ákærða sé gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa um nokkurt skeið fram til 15. maí 2017, aflað sér ávinnings að fjárhæð allt að 8.121.760 krónum með refsiverðum brotum.“ Þá er í 2. málsgrein I. hluta ákæru gerð grein fyrir því að við húsleit á dvalarstað ákærða að […] í Kópavogi hafi fundist peningar á nánar tilgreindum stöðum samtals 2.530.000 krónur. Í 3. málsgrein I. hluta ákæru segir síðan að hluta „umrædds ávinnings“ hafi ákærði nýtt til kaupa á bifreiðinni […] sem síðan er nánar útskýrt þannig að hluta kaupverðs bifreiðarinnar hafi verið aflað með greiðslu tjónabóta frá Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna tjóns á annarri bifreið en fyrri bifreiðina hafi ákærði „einnig greitt með ávinningi af refsiverðum brotum.“ Í III. hluta ákæru er brot ákærða heimfært til 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og þess jafnframt krafist, með vísan til 69. og 69. gr. b almennra hegningarlaga, að ákærða verði gert að „sæta upptöku á ávinningi brotanna.“ Er síðan í stafliðum a og b gerð grein fyrir því með sundurliðuðum hætti að upptökukrafan nái annars vegar til þeirra fjármuna sem fundust við húsleit en hins vegar til bifreiðarinnar […].7. Í röksemdakafla ákæru er í fyrsta lagi vikið að forsögu 264. gr. almennra hegningarlaga í ljósi þeirra breytinga sem gerðar voru á ákvæðinu með 7. gr. laga nr. 149/2009. Í öðru lagi er gerð grein fyrir þeim fjármunum og gögnum sem fundust við húsleit á dvalarstað ákærða 15. maí 2017. Þá er í þriðja lagi gerð grein fyrir tekjum ákærða samkvæmt skattframtölum vegna gjaldáranna 2016 og 2017 og í fjórða lagi rakin tilurð og fjármögnun fyrrgreindrar bifreiðar með hliðsjón af gögnum og framburði ákærða. Loks er vísað til sakarvottorðs ákærða og gerð grein fyrir því að hann hafi hlotið ellefu dóma frá desember 2003. Þar á meðal séu þjófnaðarbrot, fjársvik, fíkniefnalagabrot, valdstjórnarbrot og innflutningur fíkniefna til söludreifingar. Síðan er þess sérstaklega getið að 19. maí 2017 hafi ákærði með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur verið dæmdur fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga og með öðrum dómi sama dómstóls 12. janúar 2018 verið sakfelldur fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, tollalögum nr. 88/2005, lyfsölulögum nr. 30/1963 og lyfjalögum nr. 93/1994. Óumdeilt er í málinu að brot þau sem dæmt var fyrir í tilvitnuðum tveimur héraðsdómum áttu sér stað árið 2014. 8. Í atkvæði meirihlutans er réttilega gerð grein fyrir því að líta beri til athugasemda við peningaþvættisákvæði í frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum nr. 149/2009. Þar er jafnframt sérstaklega vikið að forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 200/2001 þar sem fram kom að þegar litið væri til eðlis og tilgangs ákvæðis um peningaþvætti í 264. gr. almennra hegningarlaga yrði ekki gerð sú krafa að fyrir lægi hvaða brot væri nákvæmlega um að ræða heldur að meta yrði það í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga heldur stafaði af broti á lögunum. 9. Hvað sem líður ályktunum af framangreindum lögskýringargögnum um skýringu 264. gr. almennra hegningarlaga og mikilvægis þess að höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, ávinning sem af þeim kunni að leiða, raskar það ekki þeirri meginreglu sakamálaréttarfars um tilhögun ákæru sem fram kemur í c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í ljósi ummæla í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 149/2009 um nánari tilgreiningu brota að þessu leyti og tilvísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 200/2001 er því sérstök ástæða til að líta nánar til þeirra krafna sem gerðar hafa verið í dómum Hæstaréttar þegar ákært hefur verið fyrir peningaþvætti. 0. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 200/2001 kom fram í ákæru að ákærði hefði á nánar tilgreindu tímabili í 66 skipti tekið við samtals 12.106.500 krónum frá nafngreindum einstaklingi og skipt þeim fyrir hann í erlenda mynt í íslenskum peningastofnunum, en ákærði hefði vitað að peningarnir væru afrakstur af fíkniefnasölu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið væri til eðlis og tilgangs ákvæðisins þætti ekki verða gerð sú krafa að fyrir lægi hvaða brot væri nákvæmlega um að ræða í skilningi 1. mgr. 264. gr. laganna. Yrði að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga heldur stafaði hann frá broti á lögunum, en í málinu hefðu engar haldbærar skýringar komið fram um gjaldeyriskaup ákærða.1. Í atkvæði meirihlutans er jafnframt vísað til nokkurra annarra dóma Hæstaréttar sem eiga það sameiginlegt að þar var sakfellt fyrir peningaþvætti á grundvelli ákæru þar sem hinni refsiverðu háttsemi var lýst á þann veg að ákærði hefði „um nokkurt skeið fram til“ ákveðins tíma aflað sér ávinnings með nánar tilgreindum hætti, svo sem „með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna“ eða „með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum“. Til frekari skýringar er rétt að gera grein fyrir því hvernig ákæru var hagað í þeim málum. 2. Í dómi Hæstaréttar 495/2010 var ákærðu gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa í mars og apríl 2010 staðið saman að innflutningi á tilgreindu magni af kókaíni til Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Einn ákærðu var sýknaður af fíkniefnalagabroti en sakfelldur fyrir peningaþvætti með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 15. apríl sama ár á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að tilgreindri fjárhæð með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. 3. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 122/2012 var ákærða gefið að sök að hafa á árunum 2008 og 2009 selt í verslun sinni tveimur nafngreindum konum tiltekin lyf án tilskilins leyfis. Í IV. kafla sömu ákæru var ákærða jafnframt gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 10. júní 2010“ aflað sér ávinnings að tilgreindri fjárhæð „með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum, munn- og neftóbaki og ávana- og fíkniefnum, samskonar því sem var í vörslum hans þegar leit var gerð“, sbr. ákærulið I til og með III í málinu. Var talið sannað að stór hluti fjárhæðarinnar sem fannst við húsleit lögreglu hefði átt rót sína að rekja til peningaþvættis og væri afrakstur þeirra brota gegn lyfjalögum sem hann var jafnframt sakfelldur fyrir.4. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 457/2013 var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir að hafa á árunum 2011 og 2012 fram til fimmtudagsins 27. september 2012, ,,að [...] og á höfuðborgarsvæðinu“ selt ótilgreindum fjölda einstaklinga nánar tilgreind lyf án þess að hafa til þess tilskilin leyfi. Þá var hann sakfelldur fyrir peningaþvætti með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 27. september 2012 „að [...] og á höfuðborgarsvæðinu“ aflað sér ávinnings með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum, sams konar þeim sem voru í vörslum ákærða þegar leit var gerð vegna sakarefnis í ákærulið I. Ekki var talið unnt að slá því föstu hvaða fjárhæð ávinningur af brotum hans hefði numið. Hann hefði þó engar skýringar gefið á tilurð 350.000 króna reiðufjár sem fannst við húsleit og þótti „ekki óvarlegt að telja sannað“ að þeir fjármunir væru afrakstur lyfjasölu hans.5. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2014 var ákærði sakfelldur fyrir stórfelld fíkniefnalagabrot með því að hafa 8. og 10. febrúar 2011 haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni nánar tilgreint magn fíkniefna. Þá var hann sakfelldur fyrir peningaþvætti, eins og því var lýst í kafla II. í ákæru, með því að hafa um nokkurt skeið fram til 10. febrúar 2011 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að tilgreindri fjárhæð með sölu og dreifingu ótiltekins magns fíkniefna sem voru afrakstur kannabisræktunar hans. Var í þeim efnum vísað til I. kafla ákæru. 6. Fjórir síðastgreindu dómarnir eru ólíkir málsatvikum þessa máls að því leyti að þar voru þau frumbrot sem lágu til grundvallar peningaþvætti viðkomandi til umfjöllunar í sama máli og peningaþvættisbrotið. Frumbroti eða brotum var þannig lýst í sömu ákæru með tilliti til þess fyrir hvaða háttsemi var ákært og hvar og hvenær brotið taldist hafa verið framið. Er það í samræmi við framanrakta meginreglu sakamálaréttarfars. Af dómunum má jafnframt ráða að þótt ekki verði gerð sú krafa að fyrir liggi nákvæmlega um hvaða brot sé að ræða er eftir sem áður fyrir hendi krafa um skýrleika ákæru sem í þessu tilliti birtist í tilgreiningu og nánari afmörkun þess hvers efnis þau frumbrot séu sem liggi til grundvallar áskilnaði 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti og að minnsta kosti á hvaða tímabili þau áttu sér stað. Í þeim efnum verður að líta til þess að grundvöllur sakamáls er lagður með útgáfu ákæru. Skýrleiki verknaðarlýsingar er jafnframt ein af forsendum þess að ákærði geti gert sér grein fyrir sakargiftum og haldið uppi vörnum auk þess sem dómur verður einungis lagður á mál í samræmi við ákæru. 7. Eins og fyrr greinir er í máli þessu ákært fyrir brot gegn 1. mgr. 264. gr. hegningarlaga. Af ákærutextanum sjálfum verður hins vegar ekki annað ráðið en að það eitt að í fórum ákærða hafi fundist fjármunir, sem hann geti ekki gert grein fyrir, feli í sér fullframið brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Í niðurlagi röksemdakafla ákæru er sem fyrr segir vísað almennt til sakarferils ákærða, sem sýnist hafa átt upphaf sitt árið 2003, auk þess sem fjallað er sérstaklega um fyrrnefnda dóma héraðsdóms frá árunum 2017 og 2018 sem vörðuðu brot ákærða árið 2014. Af þeirri umfjöllun er svo dregin sú ályktun í niðurlagi ákæru að þau brot sem þá var dæmt fyrir hafi verið til þess fallin að „hafa í för með sér verulegan ávinning“, sbr. áskilnað 69. gr. b almennra hegningarlaga þar að lútandi. Af þessari framsetningu er óljóst hvort þar sé vísað til tilvitnaðra dóma eingöngu til stuðnings upptökukröfu eða hvort þeim sé jafnframt ætluð þýðing við mat á ætlaðri sök á grundvelli 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga eða mögulega ætlað að hafa þýðingu við mat á refsingu í málinu. 8. Um tímasetningu brotanna var svo einungis sagt í ákæru að þau hafi átt sér stað um „nokkurt skeið fram til 15. maí 2017“. Ekki var þar vikið að upphafstíma þeirra að öðru leyti en því að vísað var til sakaferils ákærða í röksemdum sem fylgdu ákæru. Jafnframt er í ákærutextanum sjálfum í engu vikið að einstökum brotum eða afmörkun þeirra brota sem legið gætu til grundvallar ákæru um peningaþvætti samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Undir rekstri málsins vísaði ákæruvaldið þó sérstaklega til umræddra héraðsdóma frá 2017 og 2018 en þeir voru fyrst lagðir fram við meðferð málsins í Landsrétti. Þess ber þá að gæta að þeir dómar fjölluðu um brot ákærða sem áttu sér stað á árinu 2014. Hins vegar liggur fyrir að skoðun lögreglu á fjárhag ákærða í máli þessu náði ekki til þess árs heldur einungis áranna 2015 og 2016 auk hluta ársins 2017. Enn fremur er þess að gæta að ákærði var dæmdur til að sæta upptöku á 537.000 krónum með fyrrgreindum dómi héraðsdóms sem féll árið 2018. 9. Samkvæmt framansögðu er það álit okkar að til þess að sakfellt verði fyrir brot gegn 264. gr. almennra hegningarlaga verði að gera kröfu um að lágmarksskírskotun komi fram í ákæru um tengsl frumbrots og þess ávinnings sem á að hafa leitt af því, svo sem með afmörkun á hvaða tímabili ávinningur á að hafa hlotist af frumbroti og hvers efnis þau frumbrot eru sem liggi til grundvallar eða eftir atvikum hvaða brotaflokki þau tilheyri. Ekki nægir eingöngu að vísa með almennum hætti til brotaferils ákærða eins og raunin er í ákæru í máli þessu. Þá teljum við þann ágalla vera á ákæru að eingöngu er ákært fyrir peningaþvætti á grundvelli 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga en ekki svokallaðs sjálfsþvættis, sbr. 2. mgr. sömu greinar, enda þótt skilja megi takmarkaða verknaðarlýsingu ákæru þannig að meintri refsiverðri háttsemi sé að hluta lýst sem sjálfsþvætti. Fær sá skilningur ekki staðist að þrátt fyrir að talin hafi verið þörf á því á árinu 2009 að lögfesta sérstaka reglu um refsinæmi sjálfsþvættis þurfi eftir sem áður engan greinarmun að gera á því í ákæru hvort það eða þau brot sem liggja til grundvallar ákæru fyrir peningaþvætti eru refsiverð á grundvelli 1. mgr. 264. gr. eða 1. mgr., sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Eykur þetta enn á óskýrleika ákærunnar og möguleika ákærða á því að afmarka hvaða refsiverðu brot er um að ræða og þar með möguleika hans á því að taka til varna í málinu. Var ákæruvaldinu í lófa lagið að haga ákæru með þeim hætti að nægilegs skýrleika væri gætt. 20. Afleiðing þessa óskýrleika í málatilbúnaði ákæruvaldsins birtist í ónákvæmni í úrlausnum bæði héraðsdóms sem og hinum áfrýjaða dómi þar sem mörk úrlausnar um peningaþvætti á grundvelli 264. gr. almennra hegningarlaga og eignaupptöku samkvæmt 69. gr. og 69. gr. b sömu laga eru í besta falli óljós. Í hinum áfrýjaða dómi er um upptökukröfuna vísað til þess eins að ákvæði héraðsdóms þar um sé staðfest. Þegar betur er að gáð er þar engin formleg afstaða tekin til upptökukröfunnar. Auk þess verður ekki annað séð en að á báðum dómstigum hafi svo, að hluta til að minnsta kosti, verið byggt á þáttum sem varða áskilnað eignaupptöku samkvæmt 69. gr. b við sakfellingu fyrir brot gegn 264. gr. laganna. Þannig er sakfelling ákærða í hinum áfrýjaða dómi fyrir brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga meðal annars rökstudd með þeim hætti að brot ákærða á árinu 2014 hafi verið „til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning“, sem þó er í reynd efnisskilyrði upptöku eftir 69. gr. b almennra hegningarlaga. Er þó þar á sá grundvallarmunur að í fyrrnefnda tilvikinu er, svo sem rakið er í atkvæði meirihlutans, fyrir hendi öfug sönnunarbyrði um tilurð verðmæta sem gerð eru upptæk, sbr. 4. mgr. 69. gr. b, en hefðbundin sönnunarbyrði sakamálaréttarfars gildir við mat á sök á grundvelli 264. gr. sömu laga. 21. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. og 3. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, ber sérhverjum þeim sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli, auk þess sem hvorki má dæma ákærða fyrir aðra hegðun en þá sem í ákæru greinir né heldur dæma aðrar kröfur á hendur honum, sbr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Á nægilegum skýrleika ákæru í þessa veru ber ákæruvaldið óskoraða ábyrgð.22. Í ljósi alls framangreinds er það niðurstaða okkar að óskýrleiki ákæru hafi leitt til þess að vörnum ákærða var ábótavant við meðferð málsins fyrir dómi og á það bæði við um ákæru fyrir 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og kröfu um eignaupptöku samkvæmt 69. og 69. gr. b sömu laga. Vegna þessa annmarka verður ekki lagður efnisdómur á það og ber að vísa málinu frá héraðsdómi. Samkvæmt þeirri niðurstöðu ætti að fella sakarkostnað ákærða vegna meðferðar málsins í heild á ríkissjóð.23. Með því að meirihluti dómenda hefur komist að gagnstæðri niðurstöðu um formhlið málsins er afstaða okkar um efnishlið málsins, sbr. 5. málslið 2. mgr. 226. laga nr. 88/2008, sú að við erum henni samþykk.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=8c1da710-f787-469f-9556-585276a033a5
Mál nr. 448/2002
Ómerking Heimvísun Dráttur á dómsuppsögu
Þar sem meira en átta vikur höfðu liðið frá munnlegum málflutningi til dómsuppsögu í héraði var hinn áfrýjaði dómur með vísan til fordæma Hæstaréttar ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 6. september 2002 til sakfellingar samkvæmt ákæru, refsiákvörðunar og sviptingar ökuréttar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákæra í máli þessu var gefin út 9. nóvember 2001 og var það þingfest 11. desember sama ár. Málið var tekið til dóms í lok aðalmeðferðar fyrir Héraðsdómi Austurlands 5. apríl 2002. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 16. júlí 2002. Í niðurlagi dómsins sagði, að dómsuppkvaðning hefði dregist umfram lögskilinn tíma vegna embættisanna dómarans. Samkvæmt 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal kveða upp dóm svo fljótt sem unnt er og að jafnaði ekki síðar en þremur vikum eftir dómtöku. Sé ekki kostur að kveða upp dóm svo fljótt skal gera grein fyrir orsökum þess í dóminum. Með hliðsjón af fordæmum Hæstaréttar þykir rétt að líta svo á, að héraðsdómur verði að jafnaði ekki kveðinn upp að réttu lagi án raunverulegs endurflutnings, ef liðnar eru átta vikur frá munnlegum málflutningi, enda getur hann ekki komið að því gagni, sem til er ætlast, þegar dómsuppsaga dregst svo lengi. Af þessum sökum verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá og með 16. júlí 2002 og leggja fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt þykir, að kostnaður af meðferð málsins til þessa verði ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði, og ber að greiða hann úr ríkissjóði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá og með 16. júlí 2002 að telja og er málinu vísað í Héraðsdóm Austurlands til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Greiða skal sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Hilmars Gunnlaugssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 16. júlí 2002. Málið, sem þingfest var 11. desember 2001 og dómtekið var að lokinni aðalmeðferð og munnlegum málflutningi 5. apríl sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Eskifirði, dagsettri 9. nóvember 2001 gegn X. „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa sunnudaginn 24. júní 2001 ekið bifreiðinni VJ526 frá Breiðdalsvík norður að vegamótum þjóðvegar 97 og 96 og síðan beygt án nægilegrar aðgæslu við vegamótin inn á þjóðveg 96, með akstursstefnu í vestur, í veg fyrir bifreiðina U-2717, sem ekið var austur þjóðveg 96 og átti forgang, með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreiðunum, en við áreksturinn hlaut farþegi í aftursæti bifreiðarinnar U-2717, A, það mikla áverka á höfði með heilablæðingu að hún lést á leið á sjúkrahús og farþegi í framsæti U-2717, B, hlaut brot á höfuðkúpu, nefbeini, lærbeini og mjöðm. Telst þetta varða við 215. gr. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 og 1. mgr. 4. og 1. og 2. mgr. 25. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57, 1997. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44, 1993.” Þá er gerð krafa um, að ákærða verði gert að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða. Af hálfu ákærða eru gerðar þær kröfur, að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Þá krefst ákærði þess, að allur sakarkostnaður, þar með talin þóknun til verjanda ákærða, verði greiddur úr ríkissjóði. Málavextir eru þeir, samkvæmt frumskýrslu lögreglu, að sunnudaginn 24. júní 2001 kl. 16:48 bárust lögreglunni á Eskifirði boð frá Neyðarlínunni um að alvarlegt umferðarslys hefði orðið við afleggjarann að Breiðdalsvík. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang, hafi mátt sjá tvær bifreiðar, jeppabifreið og fólksbifreið, mikið skemmdar í vinstri vegarkanti þjóðvegar 96 við gatnamótin að Breiðdalsvík. Fólksbifreiðin var sjáanlega mikið meira löskuð. Eftir upplýsingum á vettvangi mun fólksbifreiðin hafa verið að koma að sunnan eftir þjóðvegi 96 þegar jeppabifreiðinni, sem var að koma frá Breiðdalsvík, var ekið út á gatnamótin. Fólksbifreiðin virtist hafa lent með hægri hlið á framstuðara og hægra horn jeppabifreiðarinnar. Á ummerkjum á veginum hafi mátt sjá að jeppabifreiðin hafi snúist í heilhring við höggið frá fólksbifreiðinni og stöðvast í öfugri stefnu við akstursstefnu. Fólksbifreiðin hafði stöðvast á festingum vegvísis í vinstri kanti þjóðvegar 96 og mun það hafa varnað því, að bifreiðin ylti fram af veginum og ofan í læk, sem rennur þarna undir veginn. Á vettvangi fékk lögreglan upplýsingar um, að jeppabifreiðinni hefði verið bakkað frá þeim stað, sem hún stöðvaðist á, þangað, sem hún var þegar lögreglan kom á vettang og var tilgangurinn með þeirri færslu sá, að nota dráttarspil í framstuðara jeppans til að draga fólksbifreiðina til og ná henni á hjólin, þar sem hún lá næstum því á hliðinni uppi við festingar vegvísisins. Var þetta gert til þess að komast mætti að þeim slösuðu í fólksbifreiðinni. Tveir menn munu hafa verið í jeppabifreiðinni og sluppu þeir alveg við meiðsl. Í fólksbifreiðinni voru þrír farþegar auk ökumanns. Ökumaður og farþegi vinstra megin aftur í sluppu ómeiddir. Farþegi í framsæti fólksbifreiðarinnar hægra megin slasaðist mikið. Farþegi í aftursæti bifreiðarinnar hægra megin lést af völdum áverk í sjúkrabifreiða á leið til Egilsstaða. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi, að niðaþoka hefði verið, en mjög stillt og gott veður. Hann kvaðst hafa verið að koma frá Breiðdalsvík og stöðvað við gatnamótin og litið til beggja handa og ekki séð neina umferð úr hvorugri áttinni. Þegar hann hafi svo lagt af stað og litið suðureftir hafi hann séð, að það var að koma bíll úr þeirri átt. Fyrst hefði honum fundist hann hafa tíma til að halda áfram, en sá svo, að í óefni var komið. Hann hafi þá rifið í stýrið og reynt að sveigja bílnum til vinstri. Stýrið hafi hins vegar ekki verkað eins og skyldi og hafi hann þá hreinlega frosið og neglt bílinn niður á staðnum og hefði hans bifreið verið kyrrstæð, þegar áreksturinn varð. Ákærði taldi sig hafa fyrst séð hinn bílinn þegar hann var við syðri gatnamótin, þ.e. við veginn, sem liggur upp í Breiðdal. Hann kvaðst ekki hafa séð til bílsins fyrr en hann sjálfur hafði hafið akstur inn á gatnamótin. Fram kom, að nokkuð frá gatnamótunum sunnan við þau og við austurkant vegar stóð mannlaus bifreið. Ákærði sagði, að þegar hann hafi séð, að í óefni var að koma, hafi fólksbifreiðin verið komin á vinstri vegarhelming og stefnt þannig að gatnamótunum og hafi það verið ástæða þess, að hann reyndi að beygja til vinstri. Ákærði sagði, að við áreksturinn hefði bíll hans snúist til þannig, að hann snéri alveg öfugt við fyrirhugaða akstursstefnu hans inn á veginn. Eftir slysið hefði hann bakkað bílnum í þá stöðu, sem hann er sýndur á uppdrætti og sem sjá má af myndum teknum á slysstað, til þess að koma að dráttarspili til að ná hinni bifreiðinni inn á veginn og á hjólin. Hefði þetta verið gert til þess, að komast mætti að bifreiðini til að ná hinum slösuðu út úr henni. Er sú bifreið einnig sýnd á uppdrætti og á myndum í þeirri stöðu, sem hún var í eftir að hún hafði verið dregin til. Vitnið, E, ökumaður fólksbifreiðarinnar U 2717, var að koma að sunnan á leið af ættarmóti, sem hann og farþegar í bílnum höfðu verið á um helgina að Hofi í Öræfum og ferðinni hafi verið heitið á Fáskrúðsfjörð. Hann sagði, að veður hefði verið gott, en eftir því sem austar dró, hafi þoka aukist. Hann taldi þó að skyggni hefði verið um 800 m. Þegar hann hafi verið að koma að Breiðdalsvíkurafleggjara hafi hann séð bíl ákærða. Hann hafi hægt ferð eins og hann sé vanur að gera, þegar hann komi að vegamótum. Honum fannst ákærði vera stopp, en þorði þó ekki alveg að fara með það. Hann hafi þá haldið áfram sinni leið og síðan varð áreksturinn. Nánar aðspurður sagði hann, að hann teldi sig hafa verið við Egilsstaðaafleggjarann, þegar hann sá til jeppans og hafi hann þá, að hann minnti, verið kominn að gatnamótunum. Á veginum milli gatnamótanna hafi staðið bíll við hægri vegarkant frá honum séð. Vitnið taldi, að þokan hafi ekki byrgt neitt sýn þarna við gatnamótin. Vitnið sagði, að hann hefði verið á vinstri vegarhelmingi, þegar áreksturinn varð og sagði, að hann hefði, eins og hann taldi eðlilegt, þegar bíll kæmi að honum, reynt að sveigja frá honum. Vitnið sagði, að hann hefði vikið eitthvað til vinstri, er hann fór framhjá kyrrstæða bílnum, en verið kominn aftur inn á hægri vegarhelming eftir það. Hann hefði svo sveigt aftur til vinstri vegna aksturs ákærða inn á veginn. Vitnið sagði, að bíllinn U 2717 hefði ekki verið fallinn til hraðaksturs og hefði mátt koma honum upp fyrir 100 km hraða ef farið var niður brekku, enda hefði vélin ekki verið nema um 80 hestöfl. Hann sagði, að áður en komið er að fyrri vegamótunum sé beinn kafli, aflíðandi upp og taldi hann, að hann hefði hugsanlega getað verið þar á 100 km hraða. Hann taldi sig hafa hafa verið á 70 til 80 km hraða. Hann taldi, að hann hefði séð, að ákærði hafi verið að keyra inn á gatnamótin, um það bil, sem hann hafi verið að koma framhjá kyrrstæða bílnum, en hann taldi, að hann hefði haft augun af jeppanum, er hann var að fara framhjá kyrrstæða bílnum. Hann hafi sveigt aftur til vinstri og hélt, að hann hefði nóg pláss til að komast framhjá fyrir framan hann. Vitnið tók það sérstaklega fram, að hann hefði ætlað að sleppa framhjá jeppanum, enda taldi hann, að hefði hann ekki sveigt til vinstri, hefði hann lent beint í hliðina á honum. Hann var ekki viss um, hvort hann hefði hemlað, þegar hér var komið, en hélt þó ekki. Hann hefði hægt ferð með því að sleppa olíugjöf. Hann sagðist ekki vera viss um hraðann, en sagðist geta trúað, miðað við þennan bíl, að hann hefði verið á um 70 til 80 km hraða, eftir að hann hefði hægt ferð. Samkvæmt skoðun, sem framkvæmd var á bifreiðunum af dómkvöddum skoðunarmanni, Helga Magnússyni, bifvélavirkja- og vélvikjameistara, var bifreiðin LA 962 (U2717) í ágætu lagi fyrir slysið. Jeppabifreiðin VJ 526 var í lagi fyrir slysið að undanskyldum vandamálum í sambandi við stýri bifreiðarinnar. Í skýrslu sinni segir skoðunarmaður: „Varðandi þær fullyrðingar að stýri bifreiðarinnar festist við snöggt átak á stýrishjóli, kom fram að um var að ræða vandamál sem þekkt er í breyttum jeppum þ.e. þegar búið er að koma fyrir hjálpartjakk á stýrið, sem tengist inn á upphaflegu vökvastýrimaskínu bílsins. Vandamál þetta er tæknilegs eðlis og skýrist af því að vökvi byggir fyrst upp þrýsting í vökvastýrismaskínu, áður en þrýstingur byggist upp í hjálpartjakki og vegna þess, að vökvadæla fyrir vökvastýri er ekki að dæla nægilegu magni vökva við þær aðstæður sem skapast við svo snöggt átak á stýrishjóli. Einnig má ætla að vökvalagnir séu of grannar til þess að leysa þetta vandamál til fullnustu, þó svo að aukið væri við vökvadælingu. Eins og fyrr segir er þetta vandamál vel þekkt og einnig að breyting þessi veldur því að bifreiðin réttir ekki stýri af eftir beygju eins og hún alla jafnan á að gera. Þetta vandamál mætti að mínu mati lágmarka með því að setja sverari vökvalagnir að hjálpartjakk.” Þá segir í skýrslunni: „Breytingar á bifreiðinni virðast vera vel unnar og í samræmi við gildandi reglugerðir.” Nokkur vitni komu fyrir dóm og gáfu skýrslu um ætlaðan akstur og aksturslag vitnisins E, fyrir slysið. Ekki er talið, að framburður þeirra hafi neina þýðingu í máli þessu og verða þeir ekki raktir frekar. Þá voru teknar skýrslur af F, sem mun hafa komið fyrstur á vettvang eftir slysið og séra G, sem átti leið um vettvang nokkru fyrir slysið og kom á vettvang skömmu eftir slysið. Hvorugur þessara framburða telst skipta máli um niðurstöðu þessa máls og verða þeir ekki raktir frekar. Í jeppabifreiðinni var auk ökumannsins, ákærða, X, D. Engin skýrsla var tekin af D. Hvorugur þeirra mun hafa hlotið nein meiðsli í árekstrinum. Í fólksbifreiðinni voru þrír farþegar auk ökumannsins, E. Þeir voru B, 13 ára, A, 13 ára, og C, 13 ára. Engin skýrsla var tekin af þeim farþegum í fólksbifreiðinni, sem komust af, enda upplýst, að þær hefðu verið sofandi, þegar slysið varð. Þau E og C munu ekki hafa hlotið nein teljandi meiðsli í árekstrinum. A, lést í sjúkrabíl á leið af slysstað til Egilsstaða. Í skýrslu um réttarkrufningu segir m.a.: „Krufningin leiddi í ljós að áverkar þeir, sem hún hlaut er hún lenti í bifreiðaslysi leiddu hana til dauða. Var þar um að ræða áverka á höfuð með heilablæðingu (subarachnoidal) svo og hlaut hún mjög alvarlega áverka á ganglimum með læleggsbroti beggja megin og áverkamerki voru í innri líffærum. Hefur hún einnig kastað upp við slysið og sökum meðvitundarleysis hefur matur borist í öndunarvegi. Er því innri lokun á öndunarvegum vegna uppkasta meðverkandi dánarorsök.” B, var ekið með sjúkrabíl af slysstað til Egilsstaða og þaðan með þyrlu á slysadeild Landsspítala í Fossvogi. Samkvæmt vottorði Sævars Halldórssonar, læknis, sýndi traumascann við komu á spítalann, „víðtæka áverka, m.a. blæðingu í heilahólf, brot á höfuðkúpu, nefbeini, lærbeini, mjöðm og víðar. Telpan var strax flutt á gjörgæsludeild og vegna hækkandi þrýstings í heila var settur þrýstingsmælir í heilann. Lungnastarfsemi var verulega skert vegna mars á lungum.” Við aðalmeðferð málsins fóru dómari og málflytjendur á slysvettvang og skoðuðu aðstæður. Niðurstaða: Samkvæmt uppdráttum, sem lagðir eru fram í málinu, eru um 220 m milli vegamótanna, þar sem slysið varð, og vegamótanna þar fyrir sunnan, þar sem þjóðvegur 1 liggur upp í Breiðdal. Ákærði og ökumaður U 2717 voru sammála um að skyggni hefði ekki verið skert af völdum þoku. Ákærði taldi, að hann hefði séð bifreiðina U 2717 fyrst, þegar hann var að leggja af stað inn á gatnamótin, en þá hefði hún verið við syðri vegamótin, þar sem vegurinn liggur upp í Breiðadal. Vitnið E taldi sig hafa séð til VJ 526, þegar hann hafi verið staddur við syðri vegamótin og hafi jeppinn þá verið kominn að gatnamótunum, þar sem slysið varð. Fram kom hjá ákærða, að hann hefði skyndilega séð, að U 2717 var komin yfir á vinstri vegarhelming og þannig á þann vegarhelming, sem hann sjálfur stefndi inn á. Hann taldi sig hafa gert hvort tveggja, að hemla og reyna að beygja frá til vinstri. Hafi honum tekist að stöðva bifreiðina, en beygjan tókst ekki vegna eiginleika í bílnum. Sjá má af uppdrætti lögreglu af vettvangi, för eftir framhjól VJ 526 og virðast þau ekki hafa verið komin yfir miðlínuna, þegar áreksturinn varð. Ökumaður U 2717 bar það, að hann hann hefði séð VJ 526 ekið inn á gatnamótin þegar hann var að aka framhjá kyrrstæðum bíl, sem stóð mannlaus við veginn nokkru sunnan gatnamótanna. Hann hefði haft augun af jeppanum þegar hann var að aka framhjá þeim bíl, en síðan virst sem hann hefði nægilegt pláss til að komast fyrir framan jeppann á vinstri vegarhelmingi og hefði hann ætlað sér að aka þannig framhjá honum. Hann minntist þess ekki að hafa gert neitt til að hægja ferð þegar þarna var komið. Draga má þá ályktun af uppdrætti lögreglunnar af vettvangi, að ökumaður U 2717 hafi haft nægilegt pláss til þess að aka framhjá VJ 526 með þessum hætti, ef það hefði verið gert með gát. Ósannað er, að skemmra hafi verið á milli bifreiðanna en vegalengdin á milli gatnamótanna, þegar ákærði ók inn á gatnamótin. Þá er ósannað, að ákærði hafi með akstri sínum lokað svo akstursleið U 2717, að ökumaður þeirrar bifreiðar hefði ekki með eðlilegri aðgát getað komist framhjá án óhappa. Hefur þannig ekki verið sýnt fram á, að ákærði hafi sýnt af sér það gáleysi við aksturinn eða valdið því slysi, sem hér um ræðir með gálausum hætti, að varðað geti við þau lagaákvæði, sem í ákæru greinir. Leiðir af þessu, að sýkna ber ákærða, X, af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun og réttargæslulaun á rannsóknarstigi skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Gunnlaugssonar, hdl. 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Logi Guðbrandsson, dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist umfram lögskilinn tíma vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, X, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 203/2006
Kærumál Innsetningargerð Börn Gjafsókn
Aðilar málsins fengu lögskilnað hjá sýslumanninum í Reykjavík [...] 1999. Sömdu aðilar um að gerðarbeiðandi færi með forsjá A en gerðarþoli færi með forsjá dóttur þeirra B, sem er fædd [...] 1994. Gerðarbeiðandi höfðaði síðar mál til að fá forsjá telpunnar en málinu lauk með dómssátt 5. febrúar 2001 um að forsjá hennar yrði sameiginleg en lögheimili hennar yrði hjá gerðarþola.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. apríl og 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. mars 2006, þar sem varnaraðila var heimilað að fá nafngreindan son málsaðila, fæddan 1993, tekinn úr umráðum sóknaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Þá var vísað frá dómi kröfu varnaraðila um greiðslu nánar tilgreinds ferðakostnaðar. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um aðfarargerð. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir réttinum. Skilyrði fyrir beitingu 3. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995 er ekki að sýnt sé fram á að velferð barns sé stefnt í hættu með því að fallast á aðfararbeiðni, heldur gerir ákvæðið ráð fyrir að viljaafstaða barnsins skipti máli án þess að nokkuð annað þurfi til að koma þegar tekin er afstaða til slíkrar beiðni. Þrátt fyrir þetta verður ákvæðið ekki skýrt þannig að barn geti sjálft tekið ákvarðanir um breytingu á dvalarstað, og þá oft í reynd forsjá, með því einu að lýsa afstöðu sinni til þess hjá hvoru foreldra sinna það vilji dvelja, þó að það teljist komið til þess þroska sem vikið er að í ákvæðinu. Verður þá að taka afstöðu til þess, hvort viljaafstaða barnsins eigi sér nægilegar málefnalegar ástæður í skýringum þess. Þau atriði sem fram koma í skýrslu sálfræðingsins og að framan eru rakin um ástæður drengsins fyrir því að vilja fremur dvelja hjá móður sinni á Íslandi en föður sínum í Svíþjóð eru þess háttar að enginn vafi er á að þau geta verið ráðandi um daglega líðan hans. Þar að auki verður ekki hjá því litið að með því að gefa upp viljaafstöðu sína og ástæður hefur drengurinn stigið skref sem eru til þess fallin að gera endurkomu hans til föðurins erfiðari en ella verði hann knúinn til að fara til hans aftur. Er ekki vafi á að drengurinn sjálfur hlýtur að teljast hafa öðlast nægilegan þroska til að gera sér grein fyrir þessum atriðum málsins. Með vísan til þeirra atriða sem hér hafa verið rakin verður beiðni varnaraðila um að drengurinn verði fenginn honum með beinni aðfarargerð synjað. Ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun, málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður málsaðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanna þeirra sem ákveðst samkvæmt reikningum þeirra eins og greinir í dómsorði. Kröfu varnaraðila, M, um að fá barnið A tekið úr umráðum sóknaraðila, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð er hafnað. Ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun, málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 118.125 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 131.625 krónur.
Mál nr. 58/2008
Kærumál Nálgunarbann Sératkvæði
X hafði verið ákærður fyrir gróft ofbeldisbrot gagnvart A og einnig var til rannsóknar hjá L kæra A vegna ætlaðrar kynferðislegrar þvingunar af hálfu X gagnvart A sem að hennar sögn hafði staðið um langan tíma og tengdist einnig ætluðu ofbeldi X í hennar garð. Samkvæmt kæru A til L voru aðeins nokkrar vikur frá X framdi síðast ætlað ofbeldisbrot gagnvart henni. Gerði L kröfu um það í málinu að beiðni A að X yrði gert að sæta nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þegar hafður var í huga tilgangur tilvitnaðrar lagagreinar og einnig að hin tímabundna skerðing á frelsi X sem farið var fram á þótti ekki ganga lengra en nauðsyn bæri til, var talið að skilyrði væru fyrir hendi til að X sætti hinu umbeðna nálgunarbanni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði, sem og í öðrum gögnum málsins, er nú til meðferðar opinbert mál á hendur varnaraðila vegna ætlaðrar líkamsárásar á A og annan mann. Má af gögnum sjá að áverkar á A voru umtalsverðir. Þá liggur fyrir í málinu lögregluskýrsla þar sem A kærir varnaraðila fyrir líkamsárás aðfararnótt föstudagsins 21. desember 2007 þar sem hann hafði látið hnefahögg dynja á henni. Þá er nú til rannsóknar hjá sóknaraðila ætluð kynferðisbrot varnaraðila gegn A, sem að hennar sögn hafi staðið yfir um langt skeið. Felast brotin að hennar sögn í því að varnaraðili hafi neitt hana til ýmissa kynferðismaka bæði með honum og með ókunnugum mönnum og hafi varnaraðili tekið atburðina upp á myndband. Hafi varnaraðili stýrt því sem gert var og gefið fyrirmæli sem hún hafi ekki þorað annað en að hlýða þar sem neitun hennar hafi leitt til þess að varnaraðili beitti hana ofbeldi. Kvaðst A við skýrslutöku hjá lögreglu hafa reynt nokkrum sinnum að flytja frá varnaraðila, en hann hafi alltaf náð að „tala hana til“ þannig að hún hafi farið til baka. Lýsir hún miklum ótta í garð varnaraðila. Hafði hún síðast verið þvinguð til slíkra kynlífsathafna í byrjun janúar 2008. II. Samkvæmt 110. gr. a laga nr. 19/1991 er heimilt að beita nálgunarbanni, ef rökstudd ástæða er til að ætla að maður sem krafa beinist að muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði annars manns. Í athugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi til laganna segir að nálgunarbann verði ekki reist á því einu að sá sem leiti verndar hafi beyg af öðrum manni. Slík krafa verður því að vera studd haldgóðum og áreiðanlegum gögnum. Við mat á því hvort skilyrði ákvæðisins eru uppfyllt er tekið fram í athugasemdunum að líta beri til fyrri hegðunar manns og samskipta hans við þann sem vernda á með banninu. Hér komi til álita fyrri afbrot, hótanir, ögranir og önnur atriði sem veitt geti rökstudda vísbendingu um það sem koma skal eða kann að vera í vændum. Af orðalagi 110. gr. a laga nr. 19/1991 og lögskýringargögnum verður ráðið að beita megi nálgunarbanni ef þau gögn, sem lögð eru fram um fyrri hegðan manns, veita vísbendingu um að hættan á því, að maður muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði þess manns sem í hlut á, sé bæði raunveruleg og nærtæk. Fyrir liggur í máli þessu að varnaraðili hefur verið ákærður fyrir gróft ofbeldisbrot gagnvart A og er það mál til meðferðar fyrir dómstólum. Þá liggur fyrir kæra A vegna ætlaðrar kynferðislegrar þvingunar í hennar garð af hálfu varnaraðila í langan tíma og tengist það einnig ætluðu ofbeldi hans gagnvart henni. Samkvæmt kæru A til lögreglu eru aðeins nokkrar vikur frá því að varnaraðili framdi síðast ætlað ofbeldisbrot gagnvart henni. Þegar hafður er í huga tilgangur framangreindrar lagagreinar og einnig að hin tímabundna skerðing á frelsi varnaraðila sem farið er fram á gengur ekki lengra en nauðsyn ber til, verður að telja að fyrir hendi séu skilyrði til að fallast á beiðni sóknaraðila, eins og hún er fram sett. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur og er þar með talið ákvæði hans um sakarkostnað. Með vísan til 3. mgr. 110. gr. c. verður varnaraðili dæmdur til að greiða allan kostnað af kærumáli þessu þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns sem nánar verður tilgreind að meðtöldum virðisaukaskatti í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili greiði allan kostnað af kærumáli þessu þar með talda þóknun verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 74.700 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Í nálgunarbanni felst skerðing á frelsi þess manns sem banni sætir. Samkvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður þessu úrræði ekki beitt nema rökstudd ástæða sé til að ætla að sá maður sem krafa beinist að muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði þess manns sem nálgunarbanni er ætlað að vernda. Sönnunarbyrði um að þessu skilyrði sé fullnægt hvílir á sóknaraðila. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var varnaraðili leystur úr gæsluvarðhaldi 24. janúar 2008 en því hafði hann sætt frá 11. janúar 2008. Tilefni gæsluvarðhaldsins hafði verið rannsókn á meintum brotum gegn sambýliskonu hans meðan á nær þriggja ára sambúð þeirra hafði staðið. Varnaraðili hefur neitað þessum sakargiftum. Eðli hinna ætluðu brota er með þeim hætti að ekki er sjáanleg hætta á að varnaraðili haldi þeim áfram eftir að sambúðinni er lokið. Engin gögn liggja fyrir í málinu sem benda til þess að hann hafi áreitt konuna eftir að hann losnaði úr gæsluvarðhaldinu. Í greinargerð af hálfu varnaraðila fyrir Hæstarétti er meðal annars tekið fram að hann hyggist ekki hafa samband við hana að fyrra bragði. Kæra á hendur honum um að hafa beitt hana ofbeldi í tengslum við kynlífsathafnir meðan á sambúð þeirra stóð og hann hefur synjað fyrir, getur ekki að mínum dómi talist nægilegur grundvöllur til að skerða nú, eftir að sambúð er lokið, frelsi hans á þann hátt sem krafist er og fallist var á í hinum kærða úrskurði. Tel ég því að fella beri úrskurðinn úr gildi.
Mál nr. 188/2016
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Endurupptaka bótaákvörðunar Matsgerð
A lenti í umferðarslysi og tók við greiðslu vátryggingarbóta úr hendi T hf. á árinu 2008 á grundvelli matsgerðar tveggja lækna. Taldi A að tjónið hefði ekki verið gert upp að fullu með því uppgjöri vegna þeirra afleiðinga slyssins sem síðar hefðu komið fram og taldi að skilyrði endurupptöku 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 væru uppfyllt með framlagningu yfirmatsgerðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þau gögn sem A reisti kröfu um endurupptöku á hefðu ekki verið einhlít um það hvort í þeim fælist endurskoðun á niðurstöðum fyrrnefndrar matsgerðar, sem uppgjörið hafði verið byggt á, eða eingöngu mat á ófyrirséðum breytingum á heilsu A frá þeim tíma sem uppgjörið miðaðist við. Það væri dómstóla að leggja mat á sönnunarfærslu málsaðila um staðreyndir sem um væri deilt, sbr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, meðal annars hvert sönnunargildi matsgerðar dómkvaddra manna hefði sbr. 66. gr. laganna. Var talið að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hennar frá því að fyrrgreint mat sem legið hefði til grundvallar uppgjörinu hafði verið gert. Var því T hf. sýknað af kröfu A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinutil Hæstaréttar 8. mars 2016. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til aðgreiða sér 6.739.255 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.573.435 krónum frá 7.febrúar 2007 til 7. ágúst 2007 og af 6.739.255 krónum frá þeim degi til 12.nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, alltað frádreginni innborgun að fjárhæð 4.195.233 krónur 12. september 2008. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Uppgjör skaðabóta til áfrýjanda fyrir líkamstjón það sem hún varð fyrir íumferðarslysi 7. febrúar 2007 fór fram 12. september 2008. Það var reist ááliti læknanna B og C frá 3. júní sama ár. Samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að kröfu tjónþolaað taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur.Skilyrði endurupptöku samkvæmt greininni eru tvíþætt, annars vegar aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og hins vegar að ætlamegi að þær breytingar felist í því að miskastig eða örorkustig sé verulega hærraen áður var talið. Eins og fram kemur í skýringum í athugasemdum með þessarigrein í frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum heimilar ákvæðið á hinn bóginnekki að endurupptaka ákvörðun um bætur fyrir varanlegt líkamstjón sé krafanreist á endurskoðun þess mats á slíku tjóni, sem upphaflega var lagt tilgrundvallar bótauppgjöri. Eins og greinir í héraðsdómi eru þau gögn, semáfrýjandi reisir kröfu um endurupptöku á, ekki einhlít um það hvort í þeimfelist endurskoðun á niðurstöðum framangreindra lækna frá 3. júní 2008, semuppgjör bóta var reist á, eða eingöngu mat á ófyrirséðum breytingum á heilsuáfrýjanda frá þeim tíma sem uppgjör miðast við. Það er dómstóla að leggjamat á sönnunarfærslu málsaðila um staðreyndir sem um er deilt, sbr. 44. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, meðal annars hvert sönnunargildi matsgerðirdómkvaddra manna hafi, sbr. 2. mgr. 66. gr. laganna. Héraðsdómur var aukembættisdómara skipaður tveimur sérfróðum meðdómendum og er í dóminum að finnaskýran rökstuðning fyrir þeirri niðurstöðu að áfrýjanda hafi ekki tekist aðfæra sönnur á að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari hennar fráþví að mat sem lá til grundvallar uppgjörinu 12. september 2008 var gert, sbr.11. gr. skaðabótalaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrirHæstarétti verður felldur niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9.desember 2015.Málþetta sem dómtekið var 25. nóvember 2015 var höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur, 23. desember 2011, af A, […], á hendur Tryggingamiðstöðinni hf.,Síðumúla 24, Reykjavík. Framhaldssök var höfðuð 6. febrúar 2015 og sameinuðaðalsök, 11. febrúar 2015. Kröfur aðilaAfhálfu stefnanda er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða henni6.739.255 krónur með 4,5% ársvöxtum skv. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 af 1.573.435 krónum frá 7. febrúar 2007 til 7. ágúst 2007 en með sömuvöxtum af 6.739.255 krónum frá þeim degi til 12. nóvember 2011 en meðdráttarvöxtum af þeirri fjárhæð skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 5., 9. og 1. mgr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunstefnda að fjárhæð 4.195.233 krónur, 12. september 2008. Þá krefst stefnandiþess að stefnda verði dæmd til að greiða henni málskostnað að skaðlaususamkvæmt mati dómsins eða framlögðu málskostnaðaryfirliti eins og málið væriekki gjafsóknarmál. Tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekkivirðisaukaskattskyldur aðili.Afhálfu stefndu er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verðidæmdir til að greiða henni málskostnað að mati dómsins.Atvik málsÞann7. febrúar 2007 lenti stefnandi í umferðarslysi er hún var farþegi í framsætibifreiðarinnar […], sem ekið var austur Hafnarstræti í Reykjavík, áleiðis yfirgatnamót Hafnarstrætis og Pósthússtrætis. Í sömu mund ók bifreiðin […] norðurPósthússtræti og áleiðis yfir gatnamót Hafnarstrætis. Lenti bifreiðin […] áhægri hlið bifreiðarinnar […], þeim megin sem stefnandi sat. Samkvæmtlögregluskýrslu kvaðst stefnandi, eftir áreksturinn, finna til eymsla í hægrihendi og öxl. Bifreiðin […] var, þegar slysið varð, tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf.Stefnandileitaði, daginn eftir slysið, til slysa- og bráðadeildar Landspítala -háskólasjúkrahúss, vegna mikils höfuðverks og verkja í hálsi og hægri öxl. Varhún við skoðun greind með tognun og ofreynslu á hálshrygg og tognun ogofreynslu á axlarlið.Þann 8. apríl 2008 óskuðu stefnandi ogstefnda eftir því sameiginlega að C, sérfræðingur í krabbameinslækningum ogheimilislækningum og B, sérfræðingur í heimilislækningum, létu uppi álit áafleiðingum slyssins, 7. febrúar 2007, á heilsu stefnanda. Skiluðu þeirálitsgerð, 3. júní 2008. Voru helstu niðurstöður þeirra að tímabundiðatvinnutjón stefnanda væri frá 7. febrúar 2007 til 7. ágúst 2007 og tímabil þjáningabóta hiðsama. Stöðugleikapunktur var talinn vera 7. ágúst 2007. Varanlegur miski varmetinn 8 stig og varanleg örorka 12%.Þann12. september 2008 tók lögmaður stefnanda við uppgjöri á grundvelliframangreindrar álitsgerðar, sem fól í sér greiðslu vegna þjáninga, varanlegsmiska og varanlegrar örorku, auk vaxta og lögmannskostnaðar. Var bótagreiðsluveitt móttaka með fyrirvara um uppgjör vegna tímabundins atvinnutjóns. Stefnandihöfðaði, 11. febrúar 2009, mál áhendur stefndu, fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, vegna ágreinings um hvertlaunaviðmiðið við útreikning á tíma­bundnu atvinnutjóni stefnanda ætti að vera,sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með dómi uppkveðnum, […] 2010, var stefnda sýknuð af kröfumstefnanda í málinu. Síðarihluta árs 2010 munu, að frumkvæði stefnanda, vegna óánægju hennar meðniðurstöður álitsgerðarinnar frá 3. júní 2008, hafa átt sér stað viðræður milliaðila um endurupptöku uppgjörsins frá 12. september 2008, á grundvelli 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnda hafnaði endurupptöku með bréfi, 14. janúar2011, með þeim rökum að uppgjörið hefði farið fram án fyrirvara, hvað varðaðivaranlegar afleiðingar slyssins, 7. febrúar 2007, og að ný gögn sem send hefðuverið stefndu sýndu ekki fram á að skilyrðum 11.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993,um endurupptöku, væri fullnægt.Stefnandisendi beiðni til Örorkunefndar, 23. febrúar 2011, um mat á tímabundnum ogvaranlegum afleiðingum slyssins, 7. febrúar 2007, á heilsufar hennar. Íniðurstöðu nefndarinnar, 7. september 2011, var komist að þeirri niðurstöðu aðstöðugleikapunktur vegna slyssins hefði verið, 7. ágúst 2007, að matsbeiðandihefði verið veik vegna afleiðinga slyssins frá 7. febrúar 2007 til 7. ágúst2007, að tímabundið atvinnutjón hennar á sama tíma væri 100%, að varanlegurmiski væri 12 stig og varanleg örorka 15 %. Stefnandi sendi álitsgerðÖrorkunefndar til stefndu með tölvupósti, 12. október 2011, og fór þess á leit aðtjón hennar yrði gert upp með tilliti til þeirra hækkana sem orðið hefðu ávaranlegum miska og varanlegri örorku, miðað við uppgjörið, 12. september 2008.Af hálfu stefndu var því hafnað með tölvupósti, 30. október 2011, með þeimrökstuðningi að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um endurupptöku væruekki uppfyllt. Málþetta var eins og áður greinir höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 23.desember 2011.Meðmatsbeiðni, dagsettri 11. október 2012, fór stefnandi þess á leit við HéraðsdómReykjavíkur, að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta afleiðingarslyssins, 7. febrúar 2007. Voru þeir D bæklunarskurðlæknir og Ehæstaréttarlögmaður dómkvaddir til að framkvæma matið. Hinir dómkvöddu matsmennskiluðu matsgerð, 4. mars 2013. Var niðurstaða þeirra að stöðugleikapunkturvegna slyssins væri 7. ágúst 2007, tímabundið atvinnutjón hefði verið 100% frá7. febrúar 2007 til 30. júní s.á. en 70% frá 1. júlí 2007 til 7. ágúst s.á..Þjáningatímabil, án rúmlegu, hefði verið frá 7. febrúar 2007 til 7. ágúst s.á.Varanlegur miski væri 12 stig og varanleg örorka 15%. Þá komust matsmenn aðþeirri niðurstöðu, aðspurðir, að ekki hefðu orðið ófyrirsjáanlegar breytingar áheilsufari matsbeiðanda, frá því að fyrra mat hefði legið fyrir. Meðbeiðni, 31. janúar 2014, fór stefnandi þess á leit að dómkvaddir yrðu þrírmatsmenn til að framkvæma yfirmat um þau atriði sem metin hefðu verið íundirmatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna frá 4. mars 2013. Voru þeir F taugasérfræðingur,G bæklunarskurðlæknir og H prófessor kvaddir til að framkvæmda matið.Yfirmatsmenn skiluðu matsgerð, 24. mars 2014. Var niðurstaða þeirra aðstöðugleikapunktur vegna slyssins hefði verið 7. ágúst 2007. Tímabundiðatvinnutjón hefði verið 100% frá 7. febrúar 2007 til 30. júní 2007 en 70% frá1. júlí 2007 til 7. ágúst 2007. Þá hefði stefnandi verið veik, án þess að verarúmliggjandi, frá 7. febrúar 2007 til 7. ágúst 2007. Þá mátu yfirmatsmennvaranlegan miska 17 stig og varanlega örorku 20%. Þá töldu yfirmatsmenn,aðspurðir, að ófyrirséðar breytingar hefðu orðið á heilsu stefnanda frámatsfundi, 3. júní 2008. Yfirmatsgerðin var lögð fram í dómi, 4. júní 2014. Ísama þinghaldi var aðalmeðferð málsins ákveðin, 10. desember 2014. Þann 8.september 2014 barst dómara afrit af bréfi lögmanns stefndu til lögmannsstefnanda þar sem sönnunargildi yfirmatsgerðarinnar frá 24. mars var mótmælt áþeirri forsendu að lögmaður stefndu hefði ekki verið boðaður til yfirmatsfundarog því ekki átt þess kost að koma á framfæri sjónarmiðum stefndu varðandiyfirmatið. Með bréfi, 30. september 2014, fór lögmaður stefnanda þess á leitvið yfirmatsmenn, með vísan til framangreindra athugasemda lögmanns stefndu, aðboðað yrði að nýju til matsfundar þannig að tryggt væri að stefnandi gæti komiðsjónarmiðum sínum á framfæri við yfirmatsmenn, líkt og lög gerðu ráð fyrir. Meðhliðsjón af framangreindum athugasemdum lögmanns stefndu og erindi lögmannsstefnanda til yfirmatsmanna var boðað til fyrirtöku í málinu, 31. október. Viðfyrirtökuna lagði lögmaður stefndu fram bókun þar sem því var mótmælt aðyfirmatsgerðin yrði tekin upp. Dómari gaf lögmönnum aðila kost á að tjá sig umhvort rétt væri að endurupptaka yfirmatið til að bæta úr framangreindumannmarka á framkvæmd þess. Krafðist lögmaður stefnanda þess að matið yrðiendurupptekið en lögmaður stefndu mótmælti því. Með úrskurði, 12. nóvember2014, ákvað dómari að matsgerðin yrði endurupptekin frá og með boðun tilmatsfundar. Yfirmatsmenn skiluðu nýrriyfirmatsgerð, 7. janúar 2015. Var niðurstaða hennar efnislega sú sama ogyfirmatsgerðarinnar frá 24. mars 2014.Meðframhaldsstefnu, þingfestri 11. febrúar 2015, jók stefnandi við kröfur sínar ímálinu með vísan til niðurstaðna yfirmatsgerðarinnar frá 7. janúar. Greinargerðí framhaldssök var lögð fram, 5. mars 2013. Skaðabótaskyldastefndu í máli þessu er óumdeild. Hins vegar er um það deilt hvort uppgjörstefnanda og stefndu, 12. september 2008, standi í vegi fyrir þeim bótakröfumsem stefnandi hefur uppi í máli þessu, að öllu leyti eða hluta. Þá er deilt uminnbyrðis vægi þeirra álits- og matsgerða sem fyrir liggja í málinu og hvortskilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, fyrir endurupptöku, séu uppfyllt,hvað bótakröfur stefnanda varði.Málsástæður stefnanda og tilvísun tilréttarheimildaStefnandibyggir á því að stefnda beri bótaábyrgð á því líkamstjóni sem hún hafi orðiðfyrir í umferðarslysi, 7. febrúar 2007, á grundvelli umferðarlaga nr. 50/1987og ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Ekki sé deilt um bótaskyldu í málinu.Stefnda hafi hins vegar hafnað greiðslu þeirra bóta sem stefnandi krefji hanaum á þeim grundvelli að tjónið hafi verið gert upp að fullu með uppgjöri, 12.september 2008. Þessu hafni stefnandi og telji að það uppgjör fái ekki staðistvegna þeirra afleiðinga slyssins sem síðar hafi komið fram. Stefnandi kveður bótakröfur sínar ímálinu, hvað bætur fyrir varanlegan miska, og varanlega örorku varði, byggja áfyrirliggjandi yfirmatsgerð frá 7. janúar 2015. Dómkröfur stefnandasundurliðist þannig:.Varanlegur miski, 9.255.500 x 0,17 kr.1.573.4352. Varanleg örorka, 2.841.173 x 9.091 x 0,20 kr. 5.165.820 ----------------- Samtals kr. 6.739.255Útreikningurvaranlegs miska styðjist við 4. gr. laga nr. 50/1993. Varanlegur miski hafi íyfirmatsgerð verið metinn til 17 stiga af hundraði. Stefnandi hafi verið 45 áraá slysdegi og teljist uppreiknaður stuðull skv. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/19939.255.500 krónur. Útreikningur varanlegrar örorku styðjist við 5. og 6. gr.laga nr. 50/1993. Varanleg örorka hafi verið metin 20% samkvæmt yfirmatsgerð.Stefnandi hafi verið 45 ára á stöðugleikatímapunkti og stuðull skv. 2. mgr. 6.gr. skbl. sé því 9,091. Meðalárslaun með 8% lífeyristillagi (árslaunaviðmiðun)teljist vera 2.841.173 krónur. Varanlegar örorkubætur séu því 5.165.820 krónur.Stefnufjárhæðin sé því skv. framangreindu 6.739.255 krónur. Af þeirri fjárhæðsé dregin innborgun stefnda, 12. september 2008, vegna varanlegs miska ogvaranlegrar örorku að fjárhæð 4. 195.233 krónur. Bætur fyrir varanlegan miskaberi 4,5% ársvexti frá tjónsdegi, 7. febrúar 2007, sbr. 1. mgr. 16. gr. laganr. 50/1993. Bætur fyrir varanlega örorku berisömu vexti frá stöðugleikapunkti. Dráttarvextir reiknist frá 12. nóvember2011 eða einum mánuði frá þeim degi, er lögmaður stefnanda hafi sent stefndubeiðni um uppgjör á grundvelli nýs mats,12. október 2011, sbr. 1. mgr. 6. gr.,5., 9. og 1. mgr. 12. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem kveði m.a. á um heimild til að leggjadráttarvexti við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Stefnandi telji að skilyrðiendurupptöku skv. 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ófyrirsjáanlegarbreytingar á heilsu stefnanda séu uppfyllt með framlagningu yfirmatsgerðar tilviðbótar við aðrar matsgerðir og gögn, sem liggi fyrir í málinu. Hvað einstaka liði yfirmatsinsvarði sé rétt að taka eftirfarandi fram: Varanlegur miski: Í niðurstöðufyrirliggjandi yfirmats á bls. 29 segi að töflur örorkunefndar séu hafðar tilviðmiðunar. Síðan segi orðrétt: „Einkenni frá hálsi með leiðniverk út íherðasvæði, hrygg, hægra herðablað, hægri öxl og olnboga auk höfuðverkja eru íheild metin til 12 miskastiga. Einkenni frá öxl sem talin eru vegna tognunar ogáverka á hægri öxl og axlarhyrnulið eru metin til 5 miskastiga“. Varanlegur miskisé því metinn 17 stig. Varanleg örorka: Stefnandi vísitil fyrirliggjandi yfirmatsgerðar á bls. 29 – 31, þar sem fjallað sé umvaranlega örorku. Þar segi m.a. að við mat á varanlegri örorku skv. 5. gr. laganr. 50/1993 séu bornar saman tvær atburðarásir, sem miði að forspá umatvinnuþátttöku stefnanda. Annars vegarsé metin sú framvinda á atvinnuþátttöku, sem hefði orðið, ef hún hefði ekkiorðið fyrir líkamstjóni. Hins vegar sé framvindan frá slysi að batahvörfum og síðan framvindan fráþeim tímapunkti til framtíðaratvinnuþátttöku með hliðsjón af því að hún búi núvið ákveðið viðvarandi líkamstjón. Það sé þessi mismunur á getu tilatvinnuþátttöku skv. þessum tveimur atburðarásum, sem ætlað sé að ákvarðastarfsorkuskerðinguna, þ.e. hina varanlegu örorku. Á bls. 31 í yfirmatsgerðsegi að stefnandi hafi fyrir slysið verið við störf, sem krafist hafi líkamlegserfiðis en stefnandi hafi ekki frá slysinu verið við vinnu að neinu ráði. Hún hafi hlotið tognunaráverka á háls ogeinnig beinan áverka á hægri öxl með tognunareinkennum og að meinið sévaranlegt. Segi jafnframt að þessi einkenni muni há henni í framtíðinni.Stefnandi hafi fyrir slys sinnt störfum, sem hafi ekki krafist fagmenntunar ogþeim hafi fylgt líkamlegt erfiði. Síðan segir að telja verði að stefnandi séfrá líkamlegu sjónarhorni óvinnufær til sambærilegrar líkamlegrar vinnu og húnhafi sinnt fyrir slysið. Starfsmöguleikar hennar séu mun takmarkaðri vegnaafleiðinga slyssins en þeir hafi áður verið. Sé því ljóst að geta stefnanda tilað afla sér tekna hafi talsvert skerst við og í kjölfar slyssins. Með það í huga sé varanleg örorka metin 20%.Stefnandi hafi í yfirmatsbeiðni óskað svara við þeirri spurningu hvortófyrirséðar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda eftir að matsgerð frá 3.júní 2008 hafi legið fyrir. Niðurstaða yfirmatsmanna sé sú að einkennistefnanda séu nokkru meiri nú en verið hafi á matsfundi í lok maí 2008.Hreyfiferlar í hálsi séu talsvert lakari nú en þá og einkenni í hægri öxl meiraáberandi en áður. Yfirmatsmenn telji að heilsa hennar hafi versnað frá því aðfyrri matsfundur, í maí 2008, hafi farið fram. Niðurstaðan sé sú að á þeim tímaer fyrra mat hafi farið fram, hafi ekki verið fyrirsjáanlegt að slík versnunmyndi eiga sér stað. Ófyrirsjáanlegar breytingar hafi því orðið á heilsustefnanda og skilyrði endurupptöku skv. 11. gr. skaðabótalaga því augljóslegauppfyllt. Af framangreindu megi ljóst vera að tjón stefnanda hafi veriðverulega vanmetið í stefnu og sé þess krafist að dómurinn taki til greina nýjarog breyttar dómkröfur í framhaldsstefnu, sem byggi á nýjum niðurstöðumfyrirliggjandi yfirmatsgerðar.Umlagarök vísi stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar og skaðabótalaga nr.50/1993, einkum I. kafla laganna og 29. gr. laganna. Krafa um vexti styðjist við 1. mgr. 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um dráttarvexti byggi á 1. mgr. 6. gr. og 9.gr., sbr. 5. og 12. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu. Krafa ummáls-kostnað styðjist við 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991. Þá sé stuðst við XX. kafla laga nr. 91/1991 umgjafsóknarmál enda gerð krafa um greiðslu málskostnaðar til stefnanda eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál.Málsástæður stefndu og tilvísun tilréttarheimildaStefndabyggir á því að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um endurupptökuuppgjörsins frá 12. september 2008 sé ekki fullnægt. Ágreiningslaust sé að þanndag hafi farið fram uppgjör vegna þeirra meiðsla er stefnandi hafi orðið fyrirí slysinu, 7. febrúar 2007, byggt áálitsgerð læknanna C og B frá 3. júní 2008, sem aflað hafi veriðsameiginlega af aðilum málsins. Þá séljóst að við uppgjörið hafi eingöngu af hálfu stefnanda verið gerður fyrirvarium bætur vegna tímabundins tjóns. Bætur fyrir þjáningar, varanlegan miska ogvaranlega örorku hafi því að fullu verið gerðar upp, 12. september 2008, ágrundvelli fyrir-liggjandi álitsgerðar. Málatilbúnaður stefnanda sé þó að matistefndu ekki alveg ljós hvað þetta varði, en stefnandi virðist aðallega byggjaá því að ekkert uppgjör hafi átt sér stað, 12. september 2008, sbr.eftirfarandi setningu, sem sé að finna á bls. 6 í frumstefnu. „Ef ekki erfallist á það með stefnanda að stefnda beri að gera upp á grundvelli matsörorkunefndar, eða eftir atvikum á grundvelli nýs mats dómkvaddra matsmanna, séskilyrðum 11. gr. skaðabótalaga fullnægt fyrir endurupptöku málsins.“ Stefndaskilji málatilbúnað stefnanda, með vísan til lokaorða fyrrgreindrar setningar ístefnunni, á þann veg að hann telji að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið áheilsu hans frá því upphaflegt uppgjör hafi átt sér stað, 12. september 2008,og jafnframt að veruleg hækkun hafi orðið á varanlegum miska og varanlegriörorku frá fyrrnefndu uppgjöri. Skilyrðin, sem uppfylla þurfi fyrirendurupptöku, skv. 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, séu tvö. Annars vegar aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og hins vegar að miskaeða örorkustig sé verulega hærra en áður hafi verið talið. Bæði skilyrðin þurfiað uppfylla til þess að endurupptaka sé heimil. Við samanburð á álitsgerðþeirra C og B frá 3. júní 2008 og álitsgerð Örorkunefndar frá 7. september 2011sé ljóst að sú sé ekki raunin.Stöðugleikapunktur,tímabil tímabundinnar óvinnufærni og þjáningabóta sé hið sama í báðummatsgerðum og miðist við 7. ágúst 2007. Við samanburð á rökstuðningi skv.álitinu frá 3. júní 2008 og niðurstöðu Örorkunefndar sjáist að ekki sé um þaðað ræða að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda frá hinuupphaflega áliti til álitsgerðar Örorkunefndar. Varanlegur miski, sem mæli hinaraunverulegu heilsu-farslegu skerðingu, sem leiði af slysi, sé í hinuupphaflega áliti sagður vera fremur vægur tognunaráverki á hálsi og hægraaxlarsvæði og metinn til 8 stiga. Örorkunefnd fjalli um þessi meiðsl áeftirfarandi hátt. „Örorkunefnd telur slysið hafa orsakað háls- og axlartognun.Örorkunefnd telur miðað við fyrirliggjandi gögn, sögu, skoðun, alþjóðlegaþekkingu og viðmið alvarleika áverka að tjónþoli hafi hlotið tognunaráverka ,en ekki alvarleg líkamleg meiðsl og niðurstaðan er 12 stig í miska“.Ekkiþurfi læknisfróðan mann til þess að átta sig á því að hér sé verið að fjalla umsömu meiðslin og því alfarið hafnað að um sé að ræða ófyrirsjáanlegarbreytingar á heilsu stefnanda eins og hún haldi fram. Þá sé hvergi að því vikiðí álitsgerð Örorkunefndar að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsustefnanda, sem staðfesti þá skoðun stefndu að um slíkt sé ekki að ræða.Varanleg örorka sé vissulega metin 15 % í álitsgerð Örorkunefndar í stað 12 %hjá upphaflegum álitsgjöfum, en hvernig sem á það sé litið geti það að matistefndu aldrei talist veruleg breyting, eins og 11. gr. skaðabótalaga geri aðskilyrði fyrir endurupptöku. Þá sé dómvenjan skýr en Hæstiréttur hafi tekið þáafstöðu í sambærilegum málum að miðað sé við það hvort hækkun teljist veruleg ístigum eða prósentum talin en ekki hlutfallslega, sbr. t.d. dóma réttarins ímálum nr. 614/2007 og nr. 516/2009. Þá hafi Hæstiréttur tekið af skarið um þaðað báðum skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga verði að fullnægja til þess aðendurupptaka sé heimil, eins og skýrt komi fram í dómi réttarins í máli nr.614/2007. Stefnda mótmæli niðurstöðumyfirmatsgerðar frá 7. janúar 2015 að því leyti sem þær séu andstæðar kröfumhennar. Stefnda fallist ekki á rökstuðning yfirmatsmanna og telji aðniðurstöður þeirra varðandi varanlegan miska og varanlega örorku hnekki ekkiniðurstöðum álitsgerðar Örorkunefndar frá 7. september 2011 og hinna dómkvöddumatsmanna frá 4. mars 2013, hvað umrædda bótaþætti varði. Mótmælt sé bæði þeimniðurstöðum yfirmatsmanna að hækka varanlegan miska og varanlega örorku eins ogþeir geri og enn fremur að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufaristefnanda frá því upphafleg álitsgerð hafi legið fyrir. Til stuðningssjónarmiðum sínum bendi stefnda á eftirfarandi. Niðurstaða allra fyrirliggjandimatsgerða sé sú að stöðugleika-punktur eftir slysið, 7. febrúar 2007, hafiverið sex mánuðum eftir slysdag eða 7. ágúst 2007. Ágreiningslaust ætti að veraað í því felist að heilsufar stefnanda hafi þá verið talið orðið stöðugt ogekki breytinga að vænta hvað það varði. Örorkunefnd fjalli ekki um það, íálitsgerð sinni, 7. september 2011, rúmum þremur árum eftir stöðugleika-punkt,hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því aðupphafleg álitsgerð hafi legið fyrir, þrátt fyrir að spurningu um það hafiverið beint til nefndarinnar. Af því verði ekki annað ályktað en að svo hafiekki verið. Þetta sé hins vegar alveg skýrt hjá hinum dómkvöddu matsmönnum enþeir telji í matsgerð sinni, 4. mars 2013, u.þ.b. fjórum og hálfu ári eftirstöðugleikapunkt, að svo hafi ekki verið. Því sé óskiljanlegt að yfirmatsmenntelji sig þess umkomna að fullyrða að sú hafi verið raunin, þegar þeir hittistefnanda u.þ.b. fimm og hálfu ári eftir stöðugleikapunktinn og sé ekki hjá þvíkomist að mótmæla þeirri niðurstöðu harðlega, þó ekki væri nema vegna þeirrareinföldu staðreyndar að ýmislegt hafi óhjákvæmilega drifið á daga stefnanda áþeim tíma, sem hér um ræði. Með sömu rökum sé því mótmælt að hægt sé að fallastá niðurstöður þeirra varðandi hækkun varanlegs miska í 17 stig og varanlegrarörorku í 20 %. Við samanburð á yfirmatsgerðinni og öðrum matsgerðum, erfyrir liggi í málinu, sé ljóst að fyrir þessari hækkun séu engin haldbær rök.Stöðugleikapunktur, tímabil tímabundinnar óvinnufærni og þjáningabóta sé hiðsama í öllum matsgerðum og miðist við, 7. ágúst 2007. Varanlegur miski sem mælihina raunverulegu heilsufarslegu skerðingu, sem leiði af slysi, sé í hinuupphaflega áliti þeirra C og B sagður vera vegna fremur vægs tognunaráverka áhálsi og hægra axlarsvæði og sé hann metinn til 8 stiga. Örorkunefnd fjalli umþessi meiðsl á eftirfarandi hátt. „Örorkunefnd telur slysið hafa orsakað hálsog axlartognun. Örorkunefnd telur miðað við fyrirliggjandi gögn, sögu, skoðun,alþjóðlega þekkingu og viðmið á alvarleika áverka að tjónþoli hafi hlotiðtognunaráverka, en ekki alvarleg líkamleg meiðsl.“ Var niðurstaða nefndarinnarað varanlegur miski væri hæfilega metinn 12 stig. Í matsgerð hinna dómkvöddumatsmanna, E hæstaréttarlögmanns og D bæklunarskurðlæknis, komi fram að þeirtelji að matsbeiðandi (stefnandi) hafi í slysinu, 7. febrúar 2007, hlotið tognunaráverkaá háls og hægri öxl. Þá telji þeir niðurstöður læknisskoðunar, sem þeir hafiframkvæmt, 10. desember 2012, að mestu leyti sambærilegar við læknisskoðunvegna álitsins, 3. júní 2008. Með vísan til þessa komist þeir að þeirriniðurstöðu að ekki hafi orðið ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsufarimatsbeiðanda frá álitinu 3. júní 2008. Í yfirmatsgerðinni, 7. janúar 2015, komifram að miski byggist á hálstognunaráverka með talsverðum eymslum oghreyfiskerðingu ásamt leiðni út í hægri handlegg. Einnig valdi þessitognunaráverki höfuðverk og stundum slæmum höfuðverkjarköstum með einkennummígreni-höfuðverkjar. Þá sé daglegur áreynsluverkur í hægri öxl, með vægrihreyfitruflun. Einkenni frá hálsi með leiðniverk út í herðasvæði, hrygg, hægraherðablað, hægri öxl og olnboga auk höfuðverkja sé í heild metin til 12miskastiga. Einkenni frá hægri öxl, sem talin séu vera vegna tognunar og áverkaá hægri öxl og axlarhyrnulið séu metin til 5 stiga. Vakin sé á því athygli að einkenni frá hægri öxl séu tvítekin. Íyfirmatsgerð, líkt og í fyrri álits- og matsgerðum, sé verið að tala umhálstognun og áverka á hægri öxl. Það þurfi ekki læknisfróðan einstakling tilþess að átta sig á því að hér sé verið að fjalla um sömu meiðslin. Vitað sé aðhálstognun geti í sumum tilvikum leitt til höfuð-verkja og að sama skapi séljóst að hálstognun, aðallega hægra megin eins og hér virðist raunin og tognuná hægri öxl, geti haft í för með sér leiðni út í hægri handlegg. Yfirmatsmennsegi enn fremur að við samanburð á skoðun þeirra C og B og skoðun áyfirmatsfundi komi fram að hreyfiferlar í hálsi séu talsvert lakari nú en þáhafi verið og einnig séu einkenni frá hægri öxl meira áberandi en áður. Því séhins vegar mótmælt að eitthvað sé ófyrirsjáanlegt við þessa þróun í ljósi þesstíma sem liðinn sé frá fyrstu matsgerðinni. Hér kunni að vera um að ræðabreytingu á fyrri einkennum, en sú breyting geti ekki talist veruleg og hér séekkert nýtt að koma fram. Þessi sama spurning hafi verið lögð fyrir Örorkunefndmeð beiðni, 23. febrúar 2011, og hina dómkvöddu matsmenn með beiðni, sem lögðhafi verið fram í Héraðsdómi Reykjavíkur, 8. nóvember 2012. Þeir sérfræðingarsem þar hafi fjallað um málið hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri umófyrirsjáanlegar breytingar að ræða. Þetta séu læknarnir I og J og K lögmaður íÖrorkunefnd og læknirinn D og E lögmaður í hinu dómkvadda mati en þeir séuallir viðurkenndir sérfræðingar á því sviði sem hér um ræði og hafni stefndaþví að yfirmatsmennirnir, tveir læknar og einn lögfræðingur, hnekki niðurstöðuþeirra. Það sé ekkert sem segi að yfirmatsgerðin sé að einhverju leytitraustara sönnunargagn en önnur fyrirliggjandi matsgögn. Slíkt verði dómurinnað taka til sjálfstæðrar skoðunar. Það veiki einnig tvímælalaust niðurstöðuryfirmatsmanna að ákveðnir annmarkar hafi komið fram við framkvæmd matsins, sbr.boðun til matsfundar. Þá hafi listi yfir framlögð gögn ekki reynst réttur,þegar til kastanna hafi komið og gögn sem yfirmatsmenn hafi haft undir höndumað engu verið getið. Þessar staðreyndir séu a.m.k ekki til þess fallnar að aukatraust á niðurstöðum yfirmatsgerðar. Ítrekað skuli að Hæstiréttur hafi tekið afskarið um það að báðum skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verði aðfullnægja til þess að endurupptaka sé heimil, eins og skýrt komi fram t.d. ídómi Hæstaréttar í máli nr. 614/2007. Dráttarvaxtakröfu í framhaldsstefnu sémótmælt enda eigi hún ekki stoð í lögum. Krafist sé dráttarvaxta frá 12. nóvember2011, sem sé ekki í samræmi við ákvæði9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í fyrsta lagi hafiendanleg kröfugerð ekki legið fyrir í málinu fyrr en við framlagninguframhaldsstefnunnar, 11. febrúar 2015, og í öðru lagi hafi upphafleg kröfugerð ekki verið sett fram ímáli þessu fyrr en við stefnubirtingu, 23. september 2011. Hvoru tveggja þurfiað hafa í huga við ákvörðun upphafstíma dráttarvaxta fari svo að virðulegurdómur fallist að einhverju leyti á kröfur stefnanda.Forsendurog niðurstaðaEinsog áður hefur verið rakið er skaðabótaskylda stefndu í máli þessu óumdeild.Hins vegar er um það deilt hvort uppgjör stefnanda og stefndu, 12. september2008, standi í vegi fyrir þeim bótakröfum sem stefnandi hefur uppi í máliþessu, að öllu leyti eða hluta. Þá er deilt um innbyrðis vægi þeirra álits- ogmatsgerða sem fyrir liggja í málinu og hvort skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 fyrir endurupptöku séu uppfyllt.Ímáli þessu liggja fyrir fjórar álits- og matsgerðir vegna afleiðinga slyssstefnanda, 7. febrúar 2007, á heilsufar hennar. Þeirrar fyrstu, frá 3. júní2008, var aflað sameiginlega af aðilum málsins og var hún samin af C,sérfræðingi í krabbameinslækningum og heimilislækningum og B, sérfræðingi íheimilislækningum. Þá liggur fyrir í málinu álit Örorkunefndar, sem stefnandiaflaði einhliða, dagsett 7. september 2011, unnið af I bæklunarskurðlækni, Jendurhæfingarlækni og K hæstaréttarlögmanni.Þá liggur fyrir í málinu matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna, Dbæklunarskurðlæknis og E hæstaréttarlögmanns, dagsett 4. mars 2013, sem aflaðvar að beiðni stefnanda. Þá liggur loks fyrir í málinu yfirmatsgerð, sem aflaðvar að beiðni stefnanda, dagsett 7. janúar 2015, eftir endurupptöku matsgerðarfrá 24. mars 2014, samin af F taugalækni, G bæklunarskurðlækni og H prófessor. Einsog rakið hefur verið var niðurstaða fyrstu álitsgerðarinnar að miski stefnandavegna slyssins, 7. febrúar 2007, væri 8 stig en örorka 12%. Örorkunefnd komsthins vegar að þeirri niðurstöðu að meta bæri miska stefnanda 12 stig en örorku15%. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmann skv. matsgerðinni, 4. mars 2013, varsú sama. Niðurstaða yfirmatsmanna var hins vegar að miski væri 17 stig ogörorka 20%.Umendurupptöku ákvörðunar bóta fyrir líkamstjón fer samkvæmt 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Skilyrði slíkrar endurupptöku eru tvíþætt, aðófyrir-sjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og af því leiði aðætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið.Einsog áður er rakið byggir stefnandi kröfur sínar á niðurstöðu fyrirliggjandiyfirmatsgerðar frá 7. janúar 2015. Í niðurstöðum hennar kemur fram aðyfirmatsmenn telji að ófyrirséðar breytingar hafi orðið á heilsuyfirmatsbeiðanda frá því að matsfundur vegna álitsgerðar frá 3. júní 2008 hafifarið fram. Er þetta nánar rökstutt í kafla 12.6 í yfirmatsgerðinni þar semsegir að samkvæmt lýsingu yfirmatsbeiðanda séu einkenni nú nokkuð meiri en þauhafi verið á matsfundi í lok maí 2008. Í samburði við skoðun á þeim tíma ogskoðun á yfirmatsfundi komi fram að hreyfiferlar í hálsi séu talsvert lakari núen verið hafi á matsfundinum í lok maí 2008 og einnig séu einkenni í hægri öxlnú meira áberandi en áður. Þá segir að yfirmatsmenn telji að einkenni yfirmatsbeiðandaog heilsa hafi versnað frá því að fyrri matsfundur hafi átt sér stað og hafislík versnun ekki verið fyrirsjáanleg á fyrri matsfundi. Því hafi ófyrirséðarbreytingar orðið á heilsu yfirmatsbeiðanda. Ekki er sérstaklega tekið fram íyfirmatsgerðinni að átt sé við breytingar á heilsufari vegna afleiðingaslyssins. Við mat á varanlegum miska leggja yfirmatsmenn til grundvallarhálstognunaráverka með talsverðum eymslum og hreyfiskerðingu ásamt leiðniverkút í hægri handlegg án staðfests brjóskloss auk höfuðverks og höfuðverkjakastameð einkennum mígrenihöfuðverkjar. Þá leggja matsmenn til grundvallar dagleganáreynsluverk í hægri öxl með vægri hreyfitruflun. Þaðfellur í hlut dómsins að skera úr um sönnunargildi þeirra álits- og matsgerðasem fyrir liggja í málin, eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Ífyrirliggjandi álits- og matsgerðum er greint frá einkennalýsingu og lýstskoðun á stefnanda. Niðurstaða yfirmatsgerðar byggir einkum á samanburði áeinkennalýsingu og því sem fannst við skoðun á yfirmatsfundi borið saman viðfyrstu einkennalýsingu og skoðun í álitsgerðinni frá 3. júní 2008. Einkum erlitið til hreyfiferils í hálsi. Einkennalýsingog niðurstaða skoðunar í þeim álits- og matsgerðum sem fyrir liggja ereftirfarandi:Álitsgerð 3.6.2008Álitsgerð Örorkunefndar 7.9.2011Matsgerð4.3.2013Yfirmatsgerð7.1.2015Eðlilegur hreyfiferillFrambeygja fingurbreiddir höku frá bringu2 ½222 1/20 - 2 Rétta45°45°50°45°45°Snúningur hægri/vinstri90/90°80/80°70/80°70/70°80/800°Halla til hægri/vinstri40/40°40/40°60/40°40/45°40/40°Stöðugir verkir á hægra axlasvæði upp í háls og undir hægra herðablaði. Höfuðverkir. Leiðniverkur í hægri handlegg.Stöðugir verkir hægra megin í hálsi, hægri öxl og hægri handlegg. Dofi í hægri hendi.Stöðugir verkir í hægri öxl og hálsi. Dofatilfinning/verkur í hægri handlegg.Stöðugir verkir á hægra axlasvæði, háls og undir hægra herðablaði. Höfuðverkir. Leiðniverkur í hægri handlegg.Metaskal varanlegan miska til stiga miðað við heilsufar tjónþola þegar það er orðiðstöðugt. Það tímamark hefur verið nefnt stöðugleikapunktur. Þannig er miskastigmetið á stöðugleikapunkti miðað við heilsufar á þeim tímapunkti að teknu tillititil breytinga sem staðreynt er að síðar muni komi til, t.d. síðarislitbreytingar í lið. Í öllum þeim álits- og matsgerðum sem fyrir liggja ímálinu er þetta tímamark talið vera 7. ágúst 2007. Ætla má að þetta tímamarkhefði skv. yfirmatsgerðinni átt að vera síðar að teknu tilliti til þeirrarniðurstöðu yfirmatsmanna að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufaristefnanda eftir 7. ágúst 2007. Aðmati dómsins er ekki marktækur munur á einkennalýsingu og lýsingu á hreyfiferlií hálsi í álitsgerðinni frá 3. júní 2008 annars vegar og yfirmatsgerðinnifrá 7. janúar 2015, hins vegar. Um sexog hálft ár liðu frá álitsgerðinni, 3. júní 2008, til yfirmatsgerðarinnar, 7.janúar 2015. Á þeim tíma hafa að mati dómsins ekki orðið ófyrirsjáanlegarbreytingar á heilsu stefnanda. Sá munur sem er á snúningsgetu háls skv.yfirmatsgerðinni frá 7. janúar 2015, miðað við álitsgerðina frá 3. júní 2008,skýrist ekki af ófyrirsjáanlegum breytingum á heilsu stefnanda heldur er umóverulegt frávik að ræða. Hreyfigeta í hálsliðum minnkar með árunum og er ekkilíklegt að hreyfigeta skerðist eingöngu á snúningshreyfingu í hálsi en ekkihliðarhreyfingum, sé um marktæka breytingu á hreyfiferlum í hálsi að ræða. Aðmati dómsins eru því efnislegir annmarkar á fyrirliggjandi yfirmatsgerð frá 7.janúar 2015 og verður hún því ekki lögð til grundvallar bótakröfu stefnda enstefnandi byggir bótakröfur sínar alfarið á yfirmatsgerðinni. Að mati dómsinser því ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir meira líkamstjóni í umferðarslysinu 7. febrúar 2007en þegar hefur verið bætt og því ekki um ófyrirsjáanlegar afleiðingar að ræða.Er skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir endurupptöku þegar afþeirri ástæðu ekki fullnægt. Meðvísan til framangreinds verður stefnda sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu.Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn ímálinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dagsettu 6. mars 2014. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar,Magnúsar Björns Brynjólfssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfileg ákveðinn1.500.000 krónur án virðisaukaskatts.ÞórðurS. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum RagnariJónssyni bæklunarskurðlækni og Stefáni Carlssyni bæklunarskurðlækni.DómsorðStefnda, Tryggingamiðstöðin hf., skal vera sýkn afkröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Gjafsóknar-kostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, Magnúsar Björns Brynjólfssonarhæstaréttarlögmanns, sem telst hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur.
Mál nr. 142/2001
Skaðabætur Líkamstjón Fangelsi Gæsluvarðhald
Ó, sem varð fyrir árás í fangelsi, þar sem hann sætti gæsluvarðhaldi, krafði íslenska ríkið um skaðabætur, m.a. á þeim grundvelli að fullt tilefni hefði verið til að vista árásarmanninn í einangrun, enda hefði legið fyrir að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Við úrlausn málsins var litið til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist, svo og 25. gr. sömu laga, eins og hún hljóðaði á þeim tíma sem um ræddi. Einnig var höfð hliðsjón af ákvæðum reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist. Ekki var talið að geðheilbrigðisrannsókn hefði borið með sér að nauðsynlegt hefði verið að vista árásarmanninn í einangrun vegna hættu á ofbeldi af hans hálfu og framkoma hans fyrir árásina gerði það ekki heldur. Ummæli Ó sjálfs fyrir dómi þóttu styðja þetta. Með því að ekkert þótti fram komið er leitt gæti til þess að íslenska ríkið yrði látið bera bótaábyrgð á tjóni Ó, var það sýknað af kröfum hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2001. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 11.784.638 krónur, til vara 9.237.374 krónur, til þrautavara 5.008.269 krónur, en að því frágengnu 4.028.552 krónur. Verði ekki á það fallist krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða aðra lægri fjárhæð að mati Hæstaréttar. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi 2% ársvaxta frá 29. júní 1994 til 18. mars 1997, en dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Mál þetta er til komið vegna árásar, sem áfrýjandi varð fyrir 29. júní 1994 í fangelsinu við Síðumúla í Reykjavík, þar sem hann sætti gæsluvarðhaldi. Var hann hafður þar á svokölluðum lausagangi með öðrum gæsluvarðhaldsfanga. Skömmu eftir að klefar þeirra voru opnaðir þennan morgun réðst hinn fanginn á áfrýjanda og veitti honum mikla áverka, en málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi reisir kröfur sínar meðal annars á því að fullt tilefni hafi verið til að vista árásarmanninn í einangrun, enda legið fyrir að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Hafi geðheilbrigðisrannsókn verið gerð á fanganum að beiðni rannsóknarlögreglu ríkisins og niðurstaða hennar afhent starfsmönnum fangelsisins síðdegis 27. júní 1994. Hafi hún tekið af öll tvímæli um að nauðsyn hafi borið til að einangra fangann. Varðandi þetta er til þess að líta að samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist má fangi samkvæmt nánari reglum umgangast aðra fanga að degi til. Í 25. gr. sömu laga, eins og hún hljóðaði þá, var að finna heimildir til að einangra fanga ef þar til greindar ástæður gerðu slíkt nauðsynlegt. Þá hefur III. kafli reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist að geyma reglur um tilhögun gæsluvarðhalds, en samkvæmt 1. mgr. 15. gr. skal gæsluvarðhaldsföngum gefinn kostur á að umgangast aðra fanga að svo miklu leyti sem kostur er. Í 16. og 17. gr. reglugerðarinnar eru síðan ákvæði um einangrun gæsluvarðhaldsfanga. Getur forstöðumaður fangelsis ákveðið samkvæmt b. lið 17. gr. að fangi skuli hafður í einangrun ef það telst nauðsynlegt til að koma í veg fyrir ofbeldi fangans. Þá er samkvæmt 2. mgr. sömu greinar heimilt að grípa til þessa úrræðis til bráðabirgða ef það telst nauðsynlegt á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga eða með tilliti til hegðunar gæsluvarðhaldsfanga. Má þá einangrun standa á meðan um málið er fjallað þar til ákvörðun forstöðumanns liggur fyrir. Í héraðsdómi er tekinn upp orðréttur hluti úr áðurnefndri geðheilbrigðisrannsókn. Hún bar ekki með sér að nauðsynlegt væri að vista fangann í einangrun vegna hættu á ofbeldi af hans hálfu og framkoma hans fyrir árásina á áfrýjanda gerði það ekki heldur. Þá var áfrýjandi sjálfur spurður fyrir dómi um samskipti hans við hinn fangann þær vikur, sem þeir umgengust hvor annan í gæsluvarðhaldi fram til 29. júní 1994. Svaraði hann því til að þau hefðu verið mjög góð og að fanginn „virkaði fullkomlega heilbrigður fyrir mig.“ Sérstaklega spurður um síðustu dagana fyrir árásina sagði áfrýjandi að „hann virkaði fullkomlega eðlilegur fyrir mér.“ Samkvæmt framanröktu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á með stefnda að ekkert sé fram komið í málinu, sem leitt getur til þess að hann verði látinn bera ábyrgð á tjóni áfrýjanda. Verður héraðsdómur samkvæmt því staðfestur. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ólafs Gunnarssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2001. I. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 15. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólafi Gunnarssyni, kt. 200455-3049, Barmahlíð 53, Reykjavík, með stefnu birtri 10. september 1998 á hendur íslenska ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að íslenska ríkinu verði gert að greiða honum kr. 12.055.560 með 2% ársvöxtum frá 29.06.1994 til 18.03.1997, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur, að íslenska ríkinu verði gert að greiða honum kr. 9.347.354 með 2% vöxtum frá 29.06.1994 til 18.03.1997, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara gerir stefnandi kröfu um aðra og lægri fjárhæð að mati dómsins, auk vaxta og dráttarvaxta, svo sem mælt er fyrir um í aðalkröfu og varakröfu. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins, en til vara, að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar, og máls­kostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Málavextir: Málsatvik eru þau, að þann 29. júní 1994 var stefnandi vistaður sem gæzlu­varðhalds­fangi í Síðumúlafangelsi vegna brots á 1. mgr. 155. gr. og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Á sama tíma var þar vistaður Bernard Granotier, franskur ríkisborgari, vegna gruns um íkveikju. Voru þeir báðir vistaðir á svokölluðum “lausagangi”, þar sem fangar eru án sérstaks eftirlits og geta haft samneyti sín á milli. Um kl. 800 þann 29. júní 1994 voru klefar á lausagangi opnaðir af fangaverði, sem einnig gekk úr skugga um að fangar væru vaknaðir. Var Bernard þá klæddur og sat uppréttur í rúmi sínu. Stefnandi lá hins vegar í rúmi sínu, en fangaverði virtist hann vera vakandi. Eftir að hafa opnað klefana yfirgaf fangavörður lausagang. Skömmu síðar réðst Bernard að stefnanda, þar sem hann lá í klefa sínum og barði hann í andlit með kaffikönnu, þannig að hún brotnaði. Lýsir stefnandi árásinni svo, að Bernard hafi einnig rifið harkalega í háls hans og bitið hann í hálsinn hægra megin, auk þess að veita honum fleiri áverka. Fangaverðir, sem voru þá í varðstofu og eldhúsi, heyrðu dynk, óp og köll um kl. 825 og brugðust þegar við stefnanda til hjálpar og losuðu Bernard af honum. Kallað var á sjúkrabifreið, og var stefnandi fluttur með henni á slysadeild. Í áverka­vottorði frá slysa- og bæklunardeild Borgarspítalans kemur fram, að stefnandi hafi verið illa leikinn, með marga skurðáverka í andliti, mar yfir hægri kjálka og hægra megin á hálsi. Er áverkum lýst nánar í vottorðinu. Stefnandi kveðst vera haldinn nær stöðugum höfuðverk eftir árásina, aðallega vinstra megin í enni, upp á hvirfil og aftur í hnakka, sem versni við allt álag, andlegt og líkamlegt. Sé hann einnig dofinn á efri vör og efri góm vinstra megin og í kinnbeini niður að munnviki. Hafi hann stöðugan þrýsting á tannhold vinstra megin og ofan til í munnholi. Þá kveðst hann vera haldinn geðrænum einkennum og persónuleikabreytingum eftir árásina, sem einkum birtist í þunglyndi, félagslegri einangrun, vonleysi og framtaksleysi. Séu vitræn einkenni aðallegar einbeitingar­­skortur á yrt, málbundið efni og skert minni á yrt efni, varðandi vistun, geymslu og endurheimt, auk þess sem erfiðleikar við að læra nýtt efni séu umtals­verðir. Að beiðni stefnanda mat Björn Önundarson læknir örorku hans, og er matið dags. 18. október 1996. Er niðurstaða hans sú, að stefnandi búi við verulegan, og að því er bezt verði séð, varanlegan heilsubrest vegna afleiðinga árásarinnar. Metur læknirinn varanlegan miska stefnanda, sbr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, 65%, og varanlega örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga einnig 65%. Þá telur læknirinn stefnanda hafa verið veikan, rúmliggjandi í 7 daga eftir árásina, en veikan, án þess að vera rúmfastur, í 90 daga. Óskað var eftir mati örorkunefndar, og er álitsgerð hennar dags. 30. nóvember 1999. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu, að varanlegur miski stefnanda vegna líkamsárásarinnar sé 25% og varanlega örorka 25%. Að beiðni stefnanda voru því næst dómkvaddir tveir matsmenn til að meta varanlega örorku hans og miska. Er matsgerð þeirra dags. 20. marz 2000. Er niðurstaða þeirra sú, að varanlegur miski sér hæfilega ákveðinn 25%, varanleg örorka 30%, þjáningabætur hæfilega metnar í 12 mánuði án þess að vera rúmliggjandi, og rúmliggjandi hafi hann verið frá 29.06.1994 til 05.07. s.á. Bótakröfu sína á hendur stefnda byggir stefnandi á því, að gæzla Bernards Granotiers hafi verið óverjandi og til þess fallin að valda stefnanda tjóni með tilliti til geðræns ástands Bernards. Aðila greinir á um bótaábyrgð og bótafjárhæð. II. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að líkamstjón hans megi rekja til stórfellds gáleysis fangavarða og/eða lögreglu- og fangelsismálayfirvalda, þar sem þeir hafi vitað eða mátt vita, að Bernard Granotier væri stórhættulegur umhverfi sínu og því hafi verið með öllu óverjandi að vista hann án sérstaks eftirlits á svokölluðum. “lausagangi” með stefnanda. Hafi legið fyrir, að Bernard hefði verið gert að sæta geðrannsókn, sbr. Hrd. 1994:1154, þar sem ástæða hafi þótt til að efast um sakhæfi hans, m.a. vegna þess að hann hefði, árið 1987, verið dæmdur í Noregi fyrir brot gegn þarlendum hegningarlögum, en ekki gerð refsing sökum geðveiki og ákæruvaldi veitt heimild til að grípa til öryggis­aðgerða gagnvart honum í 10 ár. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til geðheilbrigðisrannsóknar Hannesar Péturssonar forstöðulæknis, dags. 20. júní 1994, sem afhent hafi verið settum varðstjóra í Síðumúlafangelsi þann 27. júní 1994, tveimur dögum fyrir árásina. Þar komi fram, að veikindi Bernards séu alvarleg og sakhæfi hans skert. Komi þar einnig fram, að vegna þess hversu hann eigi erfitt með sjálfsstjórn, geti viðbrögð hans við aðstæðum orðið óvænt og heiftarleg. Þá segi, að veikindi Granotier séu “... langvarandi og alvarleg og hafa á stundum skert dómgreind hans og sjálfsstjórn og viðbrögð geta því orðið óvænt og afdrifarík.” Í skýrslutöku yfir Einari Andréssyni, varðstjóra í Síðumúlafangelsi, komi fram, að fenginn hafi verið aukamaður á vakt að hans beiðni kvöldið fyrir nefnda árás, þar sem honum hafi þótt hegðun Bernards undarleg og hann óvenju ör í skapi undanfarna þrjá daga. Segi einnig í skýrslu Sigmars Hjartarsonar fangavarðar, að fangavörðum hafi þótt hegðun Bernards þannig undanfarna daga, að ástæða væri til að fylgjast sérstaklega með honum. Þrátt fyrir það sem fram komi í framangreindri geðheilbrigðisrannsókn um Bernard Granotier, og jafnvel þótt fangaverðir hafi gert sér grein fyrir undarlegu háttalagi hans, hafi hann verið skilinn eftir án eftirlits á svokölluðum “lausagangi” með stefnanda morguninn 29. júní 1994, þegar fullt tilefni hafi verið til að hafa hann í einangrun eða undir stöðugu eftirliti fangavarða. Eftir að fangaverðir höfðu opnað klefa hans, hafi þeir hins vegar farið inn í varðstofu, þar sem þeir hlustuðu á útvarp og spjölluðu saman. Hafi því enginn þeirra verið nálægur, þegar Bernard Granotier réðst með grimmilegum hætti að stefnanda, þar sem hann lá í rúmi sínu. Stefnandi kveður sýnt, að gæzla Bernards Granotier hafi verið óverjandi og til þess fallin að valda stefnanda tjóni, þar sem bæði geðheilbrigðis­rannsóknin og hegðun Bernards síðustu daga fyrir árásina hafi gefið sterklega til kynna, að hann gæti verið hættulegur umhverfi sínu. Samkvæmt geðheilbrigðisrannsókninni sé niðurstaðan sú, að Bernard Granotier hafi verið ósakhæfur, en áður hafi norskir dómstólar komizt að sömu niðurstöðu, og hafi bæði lögreglu- og fangelsismálayfirvöldum hér á landi verið kunnugt um það. Vegna þessa hafi verið nærtækast að vista hann á geðdeild eða á réttargeðdeildinni að Sogni fyrir ósakhæfa afbrotamenn. Að vista hann, án sérstaks eftirlits, með stefnanda hljóti a.m.k. að teljast með öllu óverjandi. Á nefndum mistökum starfsmanna sinna beri íslenska ríkið bótaábyrgð samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar um vinnuveitenda­ábyrgð. Stefnandi hafi verið vistaður samkvæmt ákvörðun og á ábyrgð yfirvalda í Síðumúlafangelsi. Hljóti þau því að bera ábyrgð á tjóni, sem hann varð fyrir vegna árásar Bernhards Granotier, sem þrátt fyrir allt hafi verið vistaður þar með honum, án sérstaks eftirlits. Hafi honum verið vísað úr landi skömmu eftir greinda árás, og eftir því sem næst verður komizt, hafi hann þegar verið lagður inn á sjúkrastofnun fyrir ósakhæfa afbrotamenn í heimalandi sínu, Frakklandi, við komuna þangað. Aðalkrafa stefnanda sundurliðast sem hér segir: l. Þjáningarbætur skv. 3. gr. skaðabótalaga kr.291.130 2.Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga kr.2.855.881 3.Varanleg örorka skv. 5. gr. skaðabótalaga kr.8.908.253 Samtals kr.12.055.264 Þá sé krafizt 2% vaxta frá slysdegi til 18. marz 1997, sbr. 16. gr. skaðabótalaga, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt. III. kafla vaxtalaga, nr. 25/1987, eða mánuði eftir að kröfubréf var sent dóms- og kirkjumálaráðherra. Krafa um þjáningarbætur styðjist við 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en samkvæmt mati Björns Önundarsonar læknis hafi stefnandi verið rúmfastur í sjö daga, en veikur, án þess að vera rúmfastur, í 90 daga. Í samræmi við það mat sé gerð krafa um kr. 291.130 í þjáningarbætur (7x1.440 + 365x770). Miskabótakrafa styðjist við 4. gr. skaðabótalaga, en samkvæmt nefndu mati Björns Önundar­sonar teljist miski stefnanda 65% vegna afleiðinga árásarinnar. Í samræmi við það sé gerð krafa um miskabætur, að fjárhæð kr. 2.855.881 (4.000.000 x 3605/3282 x 65%). Þá sé gerð krafa um bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt 5., sbr. 6., 7. og 9. gr. skaðabótalaga. Björn Önundarson hafi metið varanlega örorku stefnanda 65% vegna líkamsárásarinnar. Stefnandi hafi setið í fangelsi í u.þ.b. 3 ár frá 2. september 1993. Þar sem hann hafi engar vinnutekjur haft næstliðið ár fyrir 29. júní 1994 verði að meta árslaun hans samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi lokið grunnskólaprófi, en hann hafi auk þess lokið einni önn í Iðnskólanum í Reykjavík á tölvu- og viðskiptabraut. Hann hafi m.a. unnið við rafmagnsstörf í Svíþjóð um tveggja ára skeið og í 8 ár á skrifstofu hjá Landssambandi byggingamanna. Síðustu árin áður en stefnandi fór í fangelsi, hafi hann hins vegar verið að mestu til sjós, þar sem hann hafi unnið á fraktskipum, fiskiskipum og hjá Landhelgis­gæzlunni. Vegna áverka, sem stefnandi hlaut af framangreindri árás, hafi hann hins vegar lítið getað unnið, hvort sem sé til lands eða sjós. Þegar tekjur stefnanda séu metnar, þyki því rétt að miða við meðaltekjur iðnaðarmanna, þar sem ekki séu til aðgengilegar upplýsingar um meðaltekjur sjómanna, hvorki hjá opinberum aðilum né aðilum vinnumarkaðarins. Sé sú tekjuviðmiðun í raun hófleg, að teknu tilliti til reynslu stefnanda. Samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknarnefndar hafi meðallaun iðnaðar­manna á höfuðborgarsvæðinu numið kr. 1.863.00 á ári næstliðið ár fyrir tjón stefnanda. Að meðtöldu 6% mótframlagi til lífeyrissjóðs nemi áætlaðar tekjur hans samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga því samtals kr. 1.975.098. Krafa stefnanda vegna varanlegrar örorku nemi því, samkvæmt 6., sbr. 9. og 15. gr., skaðabótalaga, samtals kr. 8.908.253 (1.975.098 x 3605/3351 x 7,5 x 65% x 86%). Verði ekki fallizt á framangreinda tekjuviðmiðun, leggi stefnandi til vara til grundvallar laun verkamanna, en samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknarnefndar hafi meðallaun verkakarla á höfuðborgarsvæðinu næstliðið ár fyrir tjón hans numið kr. 1.333.500. Að meðtöldu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð geri það samtals kr. 1.410.330. Nemi varakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku því samtals kr. 6.360.989 (1.410.330 x 3605/3351 x 7,5 x 65% x 86%) og varakrafa í heild kr. 9.508.000 (6.360.989 + 2.855.881 + 291.130). Stefnandi hafi sett fram bótakröfu á hendur íslenska ríkinu með bréfi, dags. 18. febrúar 1997. Hafi bótaskyldu íslenska ríkisins verið hafnað með bréfi ríkislögmanns, dags. 8. apríl 1997. Af þeim sökum sjái stefnandi sig knúinn til að höfða mál þetta fyrir dómstólum. Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings til almennu skaðabótareglunnar (sakar­reglunnar) og almennra reglna skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993. Dráttarvaxtakafa er byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað er studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði er byggð á 1. nr. 50/1988 um virðis­auka­skatt, en stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. Málsástæður stefnda: Aðalkrafa: Stefndi kveður Bernard Granotier hafa verið færðan í Síðumúlafangelsið vegna rannsóknar á íkveikju þann 28. apríl 1994. Hann hafi verið vistaður þar í einangrun til 20. maí 1994 vegna rannsóknarhagsmuna. Eftir það hafi einangrun verið aflétt og hann fluttur á fremri gang, þar sem stefnandi var einnig vistaður. Hegðun Bernards Granotier hafi yfirleitt verið góð, að sögn fangavarða, og sveiflur í skapi og þunglyndiseinkenni á stundum hafi ekki gefið ástæðu til, að fanginn væri, vegna öryggis fangelsis, einangraður frá öðrum föngum. Settum varðstjóra, Einari Andréssyni, hafi hins vegar þótt ástæða til, vegna öryggis Bernards sjálfs, að geta þess í dagbók 27. júní, að fylgzt skyldi vel með honum vegna ranghugmynda hans og þunglyndis. Geðheilbrigðisrannsókn Hannesar Péturssonar forstöðulæknis á dskj. nr. 16 hafi borizt settum varðstjóra í Síðumúlafangelsi sem trúnaðarmál frá Erni Clausen, lögmanni Bernards, kl. 1615 þann 27. júní 1994. Skýrslan muni ekki hafa borizt Fangelsis­málastofnun ríkisins fyrr en eftir atburðinn. Fangaverðir hafi kynnt sér efni skýrslunnar, eftir því sem vaktir þeirra gáfu tilefni til, fyrir 29. júní. Hafi fátt komið fram í samantekt geðlæknisins, sem hafi komið fangavörðum á óvart, sem höfðu umgengizt Bernard um nokkurra vikna skeið, sbr. frásögn af upplýsingum fengnum hjá fangavörðunum, Sigmari Hjartarsyni og Rúnari Harðarsyni, neðst á bls. 8 - 9, um hegðun Bernards, þar sem fram komi, að svefn og matarvenjur hafi verið innan eðlilegra marka, og þeir hafi ekki getað merkt neina hegðun, er gat gefið vísbendingu um sturlun (pcychosis). Samkvæmt framburði fangavarða og stefnanda fyrir lögreglu, sbr. dskj. 5 og 8, hafi samkomulag milli hans og Bernards Granotier verið með bezta móti á lausaganginum. Engum sögum hafi farið af ósætti eða illindum þeirra á milli eða einhverju, sem hefði valdið því, að stefnandi óttaðist hann, eða að starfsmenn sæju ástæðu til að stía þeim í sundur, eða gæta þess sérstaklega, að hann yrði ekki fyrir árás eða áreitni af hálfu Bernards Granotier. Þvert á móti beri mönnum saman um, að stefnandi hafi lagt sig fram við að aðstoða hann við bréfaskriftir og annað, ýmist inni í klefa hans, eða í sínum klefa. Um aðdraganda árásar Bernards Granotier á stefnanda liggi ekki annað fyrir en frá­sögn stefnanda sjálfs í lögregluskýrslu. Í framburði hans komi fram, að hann telji sig hafa sofið fast, eða verið þungan vegna lyfjanotkunar, og því hafi hann verið seinn til að vakna og bregðast við árásinni. Samkvæmt athugun Fangelsis­mála­­stofnunar á lyfjaskrá fangelsisins hafi stefnandi verið á morgunlyfjum, sem hann hafi ekki verið búinn að fá kl. 825, en einu kvöldlyfin, sem hann fékk, hafi verið 2 stk. 25 mgr. phenergan, sem ekki sé skilgreint sem svefnlyf. Samkvæmt læknisvottorði Helga Kristbjarnarsonar fangelsislæknis frá 1. júlí 1994, hafi hann litið á Bernard að morgni 29. júní. Hafi hann ekki verið ógnandi, en hins vegar frábitinn allri samvinnu og hafi marglýst því yfir, að stefnandi væri glæpamaður, sem hefði átt þetta skilið. Hvorki hafi komið fram merki um truflun í hugsanagangi, né greinileg sturlunareinkenni. Í niðurstöðu geðheilbrigðisrannsóknar komi fram það álit geðlæknis, að Bernard hefði verið haldinn geðhvarfasýki sl. tvo áratugi, sem líklega hafi einkennzt af sveiflu­kenndu ferli, þar sem oflæti hafi verið mest áberandi, en á stundum fylgt mismunandi löng þunglyndistímabil. Í skýrslu geðlæknisins hafi hins vegar ekki verið að finna neinar upp­lýsingar eða vísbendingar í þá veru að búast mætti við, að sjúkdómur Bernards Granotier gæti brotizt út í beitingu alvarlegs, líkamlegs ofbeldis gagnvart öðrum, þó að hann ætti sögu um íkveikjur. Verði þannig ekki á það fallizt, að upplýsingar, er lágu fyrir um heil­brigðisástand hans eða hegðun hans fyrir atburðinn og um morguninn, hafi mátt gefa fangavörðum tilefni til að ætla, að hann gæti verið öðrum föngum hættulegur. Sé þannig ekki unnt að fallast á, að gæzla á Bernards Granotier í Síðumúla­fangelsinu hafi verið óverjandi, þannig að varðað geti bótaábyrgð. Samkvæmt því sé því hafnað, að skaðabótaskylda ríkisins sé fyrir hendi. Varakrafa: Stefndi mótmælir örorkumati, er stefnukröfur grundvallist á, sem röngu og allt of háu. Gildi það jafnt varðandi mat á miska sem varanlegri örorku. Í örorkumati sé komizt að þeirri niðurstöðu, að stefnandi sé líkamlega hamlaður til erfiðari starfa vegna verkja frá stoðkerfi, einkum hálshluta hryggjar og mjóhluta hryggjar. Enn fremur til skrifstofustarfa vegna andlegrar heilsu sinnar, varðandi geðræn einkenni, persónuleikabreytingar, svo og skerðingu á vitrænu starfi. Þannig sé hann óhæfur til flestra starfa. Ekki verði séð, að lýsingar á einkennum séu í samræmi við þau læknisvottorð, er liggi fyrir um afleiðingar árásarinnar og meðferð í kjölfar hennar. Í því sambandi sé vakin athygli á vottorðum Borgarspítala á dskj. 6 og 18 og CT rannsókn frá 2/8 1994, sbr. fskj. með dskj. 17 og upplýsingum í vottorði fangelsislæknis frá ágúst 1995 á dskj. nr. 17, en þar komi fram, að á þeim tíma, er stefnandi sat á Litla-Hrauni, fram til 21. júlí 1995, hafi hann verið til meðferðar hjá augnlækni og tannlækni, en annars hafi hann virzt við góða líkamlega líðan, en andlega stundum dálítill taugaóróleiki. Án nokkurra læknisfræði­legra gagna sé lagt til grundvallar í örorkumati og taugasálfræðilegu mati, að lyktar- og bragðskyn sé skert. Engra gagna njóti þó við um það, að stefnandi hafi, eftir árásina, verið til meðferðar hjá háls- nef og eyrnalækni, er hafi framkvæmt skoðanir og prófanir með tilliti til þess. Örorkumatið beri með sér, að ekki hafi farið fram sjálfstæð könnun á því, hvort til séu gögn varðandi fyrri sjúkrasögu stefnanda. Sé í því efni byggt á einhliða frásögn hans og gildir hið sama í hinu taugasálfræðilega mati frá 16. október 1996, að þar séu einhliða upplýsingar stefnanda og þáverandi eiginkonu hans, sem sé ekki sú, sem hann var giftur 1993 - 1995, sbr. framtöl 1994 - 1996, lagðar til grund­vallar varðandi þær breytingar, er orðið hafi á honum eftir árásina. Vakin sé athygli á því, að frásögn stefnanda fyrir taugasáfræðingi um hagi sína í gæzluvarð­haldinu og árásina, sé vægast sagt skrautleg og í engu samræmi við gögn málsins. Gildi hið sama um þær upplýsingar hans, að upphaf þess, að hann komst í kast við lög, hafi verið mál það, sem hafi verið ástæða gæzluvarðhaldsins. Allt aðra sögu sé að lesa úr dómasafni Hæsta­réttar. Af dómum Hæstaréttar 1987 á bls. 203 - 210, þar sem staðfestir hafi verið þrír gæzlu­varðhaldsúrskurðir yfir stefnanda og tveimur öðrum mönnum, komi fram, að í byrjun þess árs hafi hann verið handtekinn við komu til landsins frá Kaupmanna­­höfn með tæplega 500 gr. af hassi í fórum sínum. Í dómi Hæstaréttar 9. desember 1993 á bls. 2262, þar sem staðfest hafi verið framlenging á gæzluvarðhaldi stefnanda, komi fram, að hinn 18. janúar 1993 hafi stefnandi verið dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur í fjögurra mánaða fangelsi skilorðsbundið í eitt ár vegna fyrri brota á fikniefnalöggjöf. Gæzlu­varðhald stefnanda nú komi til vegna rannsóknar á ákæru, er laut að tímabilinu 1992/­1993, sbr. Hrd. 1994:213. Er árásin átti sér stað, hafi stefnandi sætt gæzluvarðhaldi í kjölfar héraðsdóms, er kveðinn hafi verið upp 20. júní 1994, unz ákvörðun hefði verið tekin um það, hvort áfrýja skyldi dóminum, sbr. dóm Hæstaréttar 24. júní 1994 bls. 1539. Með dómi héraðsdóms hafi stefnandi verið dæmdur í fangelsi í fjögur ár og sex mánuði, og hafi verið um að ræða sakfellingu fyrir stórfelld brot. Af hálfu stefnda sé, í ljósi alls framangreinds, talið nauðsynlegt, að örorkunefnd leggi mat á varanlegan miska og varanlega örorku. Tölulegum forsendum í útreikningi stefnanda sé einnig mótmælt. Af hálfu stefnanda sé aðallega byggt á viðmiðun við meðaltekjur iðnaðarmanna, en til vara við tekjur verkamanna. Sé því mótmælt, að á þeim verði byggt. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga beri að leggja til grundvallar upplýsingar um vinnutekjur næstu árin á undan, séu þær fyrir hendi. Þá er tímaviðmiðun vísitölu mót­mælt, en stefnandi höfði mál þetta í september, og hafi viðmiðunarvísitala þá verið 3605 stig en ekki 3625, eins og gengið sé út frá í útreikningi hans. Kröfum um þjáningarbætur í 97 daga, sem ekki eigi stoð í vottorðum um læknis­meðferð á tímabilinu umfram dagana 29/6 - 5/7, sé mótmælt sem of háum. Upphafstíma dráttarvaxta sé mótmælt. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur vitnin, Einar Andrésson fangavörður, Sigmar Hjartarson kennari, Ragnar Magnús Hauksson umsjónarmaður, Einar Loftur Högnason fangavörður, Helgi Kristbjarnarson læknir, Þuríður Jóhanna Jónsdóttir taugasálfræðingur, Stefán Már Stefánsson prófessor og Atli Þór Ólason læknir. Með hliðsjón af framburði Einars Andréssonar, Sigmars Hjartarsonar, Ragnars Haukssonar og Einars Lofts Högnasonar fyrir dómi og hjá lögreglu, sbr. og framburð stefnanda fyrir dómi, þykir upplýst, að fanginn Bernard Granotier réðst, að því er virðist að tilefnislausu og án nokkurs aðdraganda með hrottalegum hætti á stefnanda, þar sem hann lá í rúmi sínu. Fangaverðir munu hafa heyrt læti gegnum hátalarakerfi fangelsisins og brugðist við þegar í stað. Fyrstur á vettvang mun hafa verið Rúnar Harðarson fangavörður, sem sneri þegar við til að kalla eftir hjálp með aðstoð neyðarhnapps. Á hæla honum komu þeir Ragnar Hauksson og Sigmar Hjartarson og tókst þeim að yfirbuga árásarmanninn, setja hann í járn og færa hann í öryggisklefa. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að tjón hans megi rekja til stórfellds gáleysis við vistun og eftirlit með gæzlufanganum Bernard Granotier. Vísar stefnandi, máli sínu til stuðnings, einkum til geðheilbrigðisrannsóknar Hannesar Péturssonar læknis á fanganum, dags. 20.06.1994, sem og til hegðunar fangans dagana fyrir árásina. Umrædd geðheilbrigðisrannsókn liggur fyrir í málinu á dskj. nr. 16. Er þar rakin persónusaga Bernards og geðsaga. Álitsgerð þessi var unnin að beiðni rannsóknarlögreglu ríkisins í tengslum við íkveikju, sem Bernard var grunaður um að hafa framið. Samkvæmt framburði Einars Andréssonar afhenti Örn Clausen hrl. vitninu skýrsluna tveimur dögum fyrir árás þá, sem hér er fjallað um, þar sem í henni var vitnað í tvo fangaverði, sem unnu í Síðumúlafangelsinu. Er í skýrslunni m.a. að finna sögu um rúðubrot, tilraun til flugvélaráns með ímyndaðri byssu, íkveikjur, skapofsa og ranghugmyndir. Þá kemur fram, að Bernard hafi nokkrum sinnum verið vistaður á geðsjúkrahúsum, verið sviptur sjálfræði í Frakklandi árið 1978 og verið vistaður í öryggisgæzlu í Noregi árið 1987. Í kafla álitsgerðarinnar, sem fjallar um geðskoðun segir svo m.a.: “Bernard var fremur málgefinn en ekki greindust nein merki um hugarflug. Geðslag hans einkenndist nokkuð af spennu og það var stutt í pirring og reiði. ..... Einnig örlaði á stórmennskuhugmyndum, þó ekki væri hægt að greina með vissu ranghugmyndir þess efnis. ..... Hann virtist fremur spenntur og í viðtali við Rúnar Harðarson og Sigmar Hjartarson, starfsmenn í fangelsinu við Síðumúla, kom fram að undanfarið hefur borið meira á spennu hjá Bernard, hann verður pirraður og æsir sig upp út af smámunum. Að öðru leyti hefur Bernard verið rólegur, kurteis og nákvæmur í öllum háttum. Ekki er vitað til annars en að svefn og matarvenjur séu innan eðlilegra marka og framangreindir starfsmenn hafa ekki merkt neina hegðun sem gæti gefið vísbendingu um sturlun (psychosis). Bernard hefur virzt fyllilega áttaður á stað og stund og eigin persónu. Hann virðist reyna að halda aftur af einkennum sjúkdóms sín, en það er erfitt að meta að hve miklu leyti hann hefur innsæi í veikindi sín og aðstæður.” Í niðurstöðukafla álitsgerðarinnar segir svo m.a.: “Að mati undirritaðs hefur Bernard Granotier verið haldinn formlegum geðsjúkdómi (psychosis maniodepressiva) að líkindum að minnsta kosti tvo undanfarna áratugi. Af mennta- og starfsferli hans ásamt almennri þekkingu má ráða að greindarstig hans er að minnsta kosti í meðallagi og að líkindum nokkuð hærra. Þó erfiðlega hafi gengið að afla upplýsinga um sjúkdómsferil, en Bernard var því m.a. mótfallinn að undirritaður hefði samband við lækna hans í Frakklandi, þá er ljóst að hann hefur til margra ára átt við að stríða alvarleg sjúkdómseinkenni. Geðhvarfasýki (psychosis maniodepressiva) einkennist oftast af mislöngum tímabilum þar sem skiptast á tímabil oflætis (mania) og þunglyndis. Blönduð sjúkdómsmynd er einnig þekkt. Af þeim takmörkuðu upplýsingum sem liggja fyrir virðist sjúkdómur Bernards hafa einkennst af sveiflukenndum ferli þar sem oflæti hefur verið mest áberandi en einnig er líklegt að á stundum hafi fylgt mismunandi löng þunglyndistímabil. Oflætisástand einkennist m.a. af hröðum hugsanagangi, hömluleysi og skertri dómgreind og raunveruleikamati. Hugsanlegt er að á veikindatímabilum upplifi viðkomandi einstaklingur ranghugmyndir auk hefðbundinna oflætiseinkenna. Svefnörðugleikar, ofvirkni og óróleiki eru oft samfara sveiflóttu geðslagi sem getur lýst sér í reiði og æsingi. Við þessar aðstæður er oft erfitt að tryggja nægilega samvinnu, sérstaklega í sambandi við reglubundnar lyfjagjafir og hefur það að líkindum háð Bernard verulega á undanförnum árum. Það er álit undirritaðs að á þeirri stundu er verknaður sá gerðist er Bernard er nú grunaður um hafi sjúkdómseinkenni verið talsvert áberandi. Sú niðurstaða byggist á viðtali og skoðun undirritaðs á Bernard, en enn fremur á bréfum hans og öðrum skriflegum gögnum auk framburðar vitna. Það er einnig mat undirritaðs að geðslag Bernardas hafi verið sjúklegt á þeirri stundu er framangreindur verknaður átti sér stað, þó ekki sé hægt að fullyrða um það hvort ranghugmyndir hafi verið til staðar eða að hve miklu leyti dómgreind og raunveruleikamat hafi verið skert. Verði Bernard hins vegar fundinn sekur um þann verknað er hann er grunaður um er ljóst að veikindi hans hafa orðið til þess að hann hefur átt erfitt með sjálfsstjórn og að viðbrögð hans við aðstæðum hafi orðið óvænt og eins heiftarleg og raun ber vitni.” Ekki verður ráðið af niðurstöðu álitsgerðarinnar eða geðsögu Bernards, sem í álitsgerðinni er rakin, að hann hafi verið almennt ofbeldishneigður, þannig að búast mætti við viðbrögðum frá honum í þá veru sem stefnandi varð fyrir, og kemur reyndar engin bein saga fram þar um líkamlegt ofbeldi. Ekki er fallizt á, að álitsgerðin gefi tilefni til að ætla, að nauðsynlegt hafi verið að hafa sérstakar gætur á Bernard vegna hættu á að hann myndi skaða samfanga sinn eða starfsmenn fangelsins. Þá gefur sjúkdómsgreiningin, sem þar kemur fram, ein og sér, ekki tilefni til þess. Aðspurðir um þá aukavakt, sem fengin var í fangelsið vegna breytinga á hegðun Bernards skýrði Einar Andrésson svo frá, að hann hafi virzt orðinn undarlegur í háttum, og þeir hafi óttazt, að hann kynni að skaða sjálfan sig, en hann hafði orðið fyrir áfalli daginn fyrir árásina, þegar honum hafði verið kynnt brottvísun úr landi. Í sama streng tók Sigmar Hjartarson. Báðir báru þeir, að samband og samkomulag Bernards við stefnanda hefði verið mjög gott, og hefði stefnandi m.a. aðstoðað Bernard við bréfaskriftir. Stefnandi bar sjálfur fyrir dómi, að samskipti hans og Bernards hefðu verið mjög góð, hann hefði m.a. lánað Bernard aðgang að tölvu sinni, og Bernard hefði virkað fullkomlega heilbrigður á hann. Þeir hefðu verið saman í 3-4 mánuði í fangelsinu, og hann hafði ekki tekið eftir neinum breytingum á Bernard, hvorki þegar til lengri tíma var litið né heldur fyrir árásina. Þá kvaðst stefnandi aðspurður ekki hafa tekið eftir neinu sérkennilegu í fari Bernards, þegar hann kom fyrst inn í klefa hans um morguninn, sem árásin var gerð. Hann hafi komið inn í klefann skömmu eftir að klefadyrnar voru opnaðar kl. 8 um morguninn, og kvaðst stefnandi hafa vaknað við það. Bernard hafi þá spurt hann, hvort hann væri sofandi, og hafi stefnandi jánkað því. Hafi Bernard þá sagzt ætla að kíkja inn seinna. Einar Andrésson lýsti Bernard þannig, að hann hafi alltaf verið ákaflega kurteis og virzt nákvæmur. Hann hafi ekki talað mikið umfram það nauðsynlegasta, en hann hafi lengst af verið þægilegur í umgengni. Sigmar Hjartarson lýsti honum sem nákvæmum, rólegum og útreiknanlegum, en seinustu dagana hafi hann virzt örari, sneggri, hreyfingar hans hafi verið öðruvísi en venjulega, hann hafi verið smámunasamari og sýnt greinilegar breytingar, án þess að fyrirséð væri, hvert þær stefndu. Það hafi verið erfitt að benda á eitthvert sérstakt atferli. Hann kvað Bernard hafa setið alkæddan uppi í rúmi, þegar hann opnaði klefadyr hans um morguninn, sem árásin var framin. Hann hafi verið mjög rólegur, frekar glaðlegur og tekið undir kveðju fangavarðarins. Vitnið kvað það örugglega ekki hafa verið vana Bernards að vera svona brattur á morgnana. Hann hafi verið búinn að ganga frá öllu í klefanum, uppbúið rúmið, og hafi vitninu fundizt það ánægjulegt, því hann hafi verið hýrari í bragði en hann hafði verið áður, og hafi vitnið ekki greint nein hættumerki. Fas hans hafi virzt afskaplega rólegt og ástand hans stöðugt. Með hliðsjón af þeim upplýsingum, sem liggja fyrir um sjúkra- og atferlissögu Bernards Granotiers og hegðun hans í fangelsinu bæði til lengri tíma litið, sem og til daganna fyrir atvikið, samskipta hans við stefnanda almennt, sem og við fangaverði, er ekki fallizt á, að fangavörðum eða fangelsisyfirvöldum hafi mátt vera ljós sú hætta, sem af fanganum stafaði og í ljós kom að morgni 29. júní 1994, er hann réðst að samfanga sínum, stefnanda þessa máls. Fangavarzla hafði verið styrkt að deginum með tilliti til skapgerðarbreytinga fangans, og voru fangaverðir þá fremur með í huga eigið öryggi fangans sem og öryggi fangavarðanna, enda ekkert í samskiptum fanganna tveggja, sem gaf vísbendingu um, að stefnanda gæti stafað hætta af samfanga sínum, svo sem rakið hefur verið. Er því ekki fallizt á að fangaverðir, lögreglu- eða fangelsismálayfirvöld hafi sýnt stófellt gáleysi við vistun og/eða gæzlu fangans Bernards Granotiers. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og ákveðst kr. 900.000, þ.m.t. útlagður kostnaður. Ekki hefur verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn, en uppkvaðning hans hefur dregizt vegna embættisanna dómarans. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenzka ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ólafs Gunnarssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 900.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 668/2016
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tvö ár.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 23. september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. október samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. september 2016, þar semsóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, BrynjólfsEyvindssonar héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22.september 2016.Meðbeiðni, dagsettri 16. september 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag,hefur Fjölskylduþjónusta Hafnarfjarðar, kt. [...], [...], [...], krafist þessað A, kt. [...], [...], [...], verði sviptur sjálfræði í tvö ár.Varnaraðilimótmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími en krafist sé afsóknaraðila.Krafasóknaraðila er byggð á a-lið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og kveðstsóknaraðili setja hana fram vegna tilmæla sérfræðilæknis, sbr. d-lið 2. tölulið7. gr. sömu laga.Íbeiðni sóknaraðila kemur fram að varnaraðili hafi verið öryrki vegnageðsjúkdóms frá árinu 2014. Hann sé einhleypur og barnlaus, en nánastiaðstandandi hans sé [...] sem kunnugt sé um kröfuna. Varnaraðili hafi lagst inná geðdeildir átta sinnum á undanförnum fimm árum vegna ýmiskonar geðrænnaeinkenna. Hann hafi fyrst lagst inn á geðdeild í mars árið 2011 í bráðu geðrofiog þá hafi hann gert tilraun til sjálfsvígs í aðdraganda innlagnar. Hann hafiaftur verið lagður inn á geðdeild í október 2011, en fyrir innlögn hafivarnaraðili hætt að taka geðrofslyf sem orðið hafi til þess að geðrofseinkennitóku að þróast að nýju. Hann hafi verið mjög hræddur og æstur við innlögn og m.a.talið að hann væri [...] og að illir andar væru að grafa í höfði sínu. Hannhafi svarað vel meðferð með geðrofslyfjum, en ekki taka of mikið af þeim þarsem hann hafi viljað halda í ákveðin einkenni og ranghugmyndir. Varnaraðilihafi næst verið lagður inn á geðdeild í mars 2012 þar sem hann hafi enn hætt aðtaka lyf og veikst á ný. Hann hafi sótt endurhæfingu á dagdeild í Laugarási frá26. mars 2012 til 31. ágúst 2012, en það sé endurhæfingardeild á vegum geðsviðsLandspítala, háskólasjúkrahúss. Snemma sumars það ár hafi hann hætt að taka lyfog þá veikst á ný og þurft að leggjast inn á geðdeild í kjölfarið. Þá hafiþurft að grípa til nauðungarvistunar í 21 dag, en varnaraðili hafi verið búinnað segja upp leiguíbúð sinni þar sem hann hafi búist við heimsendi og veriðmjög hræddur og æstur á köflum. Eftir þetta hafi hann fengið meðferð í formiforðasprautna og svarað þeirri meðferð vel, en hætt meðferð að eigin ósk í júlí2013. Hann hafi þá veikst fljótlega aftur og í nóvember 2013 hafi enn þurft aðgrípa til nauðungarvistunar í 21 dag og hafi hann legið á geðdeild til 27.desember það ár. Aftur hafi komið til innlagnar 17. janúar 2014 vegna sömusjúkdómseinkenna og áður. Í ljós hafi komið að A hafði nánast aldrei tekiðgeðrofslyf í töfluformi í fyrri sjúkdómslegum, þ.e. hann hafði tekið viðtöflunum, en ekki kyngt þeim heldur spýtt í ruslið. Hafi hann talið að meðþessu hefði hann sýnt fram á að hann þyrfti ekki á lyfjum að halda. Hann hafi afturverið nauðungarvistaður í 21 dag og meðferð hafin með forðasprautum. Íbeiðni sóknaraðila segir að varnaraðili hafi verið í eftirfylgd hjásamfélagsgeðteyminu undanfarin tvö ár og mætt reglulega þangað í eftirlit.Haustið 2014 hafi verið skipt um lyf hjá honum vegna aukaverkana og hafi hannlagst sjálfviljugur inn á geðdeild í desember 2014 vegna svefnleysis,vanlíðunar, sjálfvígshugsana og vaxandi heyrnarofskynjana, og hafi þá afturverið hafin meðferð í töfluformi.Ímaí 2016 hafi farið að bera á aðsóknarkennd hjá varnaraðila, þ.e. hann hafiorðið spenntari, talið sig vera að semja tónlist sem aðrir vildu komast yfiro.fl. Þá hafi hann talið að verið væri að ráðast inn í íbúð sína um nætur. Hannhafi þó sagst taka lyfin sín reglulega á kvöldin. Áhyggjur af varnaraðila hafiaukist um sumarið, en hann hafi farið að verða ógnandi í hegðun við íbúa íhúsinu þar sem hann hafði herbergi á leigu og hafi hann að lokum misstherbergið af þessum sökum. Hann hafi komið 26. ágúst 2016 á bráðamóttökugeðdeildar í fylgd lögreglu eftir að hafa sýnt systur sinni ógnandi hegðun ánþess að átta sig á veikindum sínum. Hann hafi verið metinn í bráðu geðrofi ogverið lagður inn á geðdeild og nauðungarvistaður í 21 dag hinn 30. ágúst 2016.Hann hafi kært ákvörðun um nauðungarvistun, en hún hafi verið staðfest meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. september 2016.Meðbeiðni sóknaraðila fylgdi vottorð B, yfirlæknis bráðageðdeildar 32C áLandspítala háskólasjúkrahúsi, dags. 14. september 2016. Þar segir að varnaraðilihafi verið mjög ósáttur við lyfjagjöf meðferðaraðila á geðdeild, en varnaraðilitelji sig ekki vera veikan. Hann hafi áhyggjur af því að verið sé að gefa honumlyf sem hann þurfi ekki á að halda, og telji sig hafa sýnt fram á að hann séekki veikur. Hann hafi slitið samskiptum við fjölskyldu sína, [...], sem hafiverið hans helstu stuðningsaðilar.Ívottorðinu segir einnig að sjúkdómseinkenni varnaraðila hafi m.a. veriðheyrnarofskynjanir, en hann hafi álitið að verið væri að stela hugmyndum úrhöfði hans og lesa hugsanir hans. Þá hafi hann ætlað að ráðast á djöfulinn ogdrepa hann, haldið sig vera [...] og að hann væri að semja tónlist eða bækursem aðrir vildu komast yfir o.fl. Þá segir í vottorðinu að varnaraðili uppfylligreiningarskilmerki fyrir geðklofasjúkdóm og vegna veikindanna hafi hann núbæði misst húsnæði sitt og slitið samskiptum við fjölskyldu sína. Hann hafiekkert sjúkdómsinnsæi og beri ekkert skynbragð á það að hann þurfi að taka lyf.Varnaraðili hafi þó alltaf svarað lyfjameðferð vel og getað stundað vinnu þegarvel hefur gengið. Í vottorðinu segir að fullreynt sé að mati læknisins að fávarnaraðila til undirgangast meðferð sjálfviljugan og nauðsynlegt sé að sviptahann sjálfræði í tvö ár svo koma megi við nauðsynlegri lyfjameðferð.Varnaraðili þurfi lengri tíma til að ná sér af veikindunum nú, og meðferð meðforðalyfjum í sprautuformi sé honum nauðsynleg til að tryggja bata hans Byfirlæknir og C geðlæknir, sem annast hefur meðferð varnaraðila síðustu daga,gáfu bæði símaskýrslu fyrir dómi og staðfesti B áðurgreint vottorð sitt. Þástaðfestu þau bæði að varnaraðili væri ekki til samvinnu um áframhaldandilæknismeðferð. Þau töldu bæði að varnaraðili væri ófær um að ráða persónulegumhögum sínum vegna alvarlegs geðsjúkdóms og því væri óhjákvæmilegt að krefjastþess að hann yrði sviptur sjálfræði.NiðurstaðaÍljósi þess sem að framan er rakið auk fyrirliggjandi gagna telur dómari að sýnthafi verið fram á að uppfyllt séu skilyrði a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr.71/1997 til að unnt sé að fallast á kröfu sóknaraðila í málinu eins og hún erfram sett.Samkvæmt17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 150.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,A, kt. [...], [...], [...], er sviptur sjálfræði í tvö ár frá deginum í dag aðtelja.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 150.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 576/2015
Kærumál Flýtimeðferð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu I um að mál, sem félagið hugðist höfða á hendur K og varðaði úrskurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sætti flýtimeðferð. Fyrir Hæstarétti krafðist I þess aðallega að hinn kærði úrskurður yrði ómerktur þar sem héraðsdómari hafi verið vanhæfur til úrlausnar málsins vegna vanhæfis dómstjóra dómstólsins. Hæstiréttur hafnaði þeirri kröfu I. Tekið var fram í því sambandi að dómstjóri hefði ekki boðvald yfir dómurum þegar kæmi að úrlausn mála sem þeim væru falin. Dómarar væru sjálfstæðir í störfum sínum, færu einungis eftir lögum og lytu þar aldrei boðvaldi annarra. Var því ekki talið að vanhæfi dómstjóra leiddi sjálfkrafa af sér vanhæfi annarra dómara við dómstólinn. Hæstiréttur hafnaði einnig varakröfu I um að leggja fyrir héraðsdóm að gefa út réttarstefnu til flýtimeðferðar í málinu. Hæstiréttur taldi að fyrsta skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 væri fullnægt þar sem í fyrirhuguðu dómsmáli yrði krafist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Var málið því talið varða ákvörðun stjórnvalds í skilningi ákvæðisins. Hæstiréttur taldi aftur á móti að málið fullnægði ekki öðru skilyrði ákvæðisins um að brýn þörf væri á skjótri úrlausn málsins. Tekið var fram í því sambandi að ef til aðfarar kæmi á grundvelli úrskurðar úrskurðarnefndar um upplýsingamál gæti I samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar komið að öllum sömu málsástæðum um form- og efnisannmarka úrskurðarins eins og hann gæti í almennu einkamáli. Var því ekki talið að réttarspjöll myndu hljótast af því fyrir I að bíða úrlausnar dómstóla um þau ágreiningsefni sem uppi væru í málinu hvort heldur væri í almennu einkamáli eða aðfararmáli ef til þess kæmi. Þegar af þeirri ástæðu var niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 31. ágúst 2015 og Hæstarétti 2. september sama ár en kærumálsgögn bárust réttinum 10. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. ágúst 2015 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð máls sem hann hyggst höfða gegn varnaraðila. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur en til vara að lagt verði fyrir héraðsdóm að gefa út réttarstefnu til flýtimeðferðar í málinu. Varnaraðili hefur sent Hæstarétti athugasemdir sínar en gerir ekki kröfur í málinu. Verður í samræmi við 3. mgr. 158. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991, litið svo á að hann krefjist staðfestingar á úrskurði héraðsdóms. I Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði efndi sóknaraðili 19. mars 2014 til samkeppni um leigu á verslunar- og veitingarými í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Varnaraðili var þátttakandi í samkeppninni en hlaut ekki brautargengi. Í kjölfarið óskaði hann eftir upplýsingum og gögnum frá sóknaraðila um bæði eigin tillögu og annarra í samkeppninni. Sóknaraðili veitti varnaraðila upplýsingar um tillögu hins síðarnefnda, þar á meðal hvernig einkunnagjöf var háttað. Varnaraðili óskaði síðan eftir frekari rökstuðningi um einkunnagjöf og upplýsingum um aðra bjóðendur og tillögur þeirra. Sóknaraðili hafnaði beiðninni 22. september 2014 og kærði varnaraðili þá synjun 20. október sama ár til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Með úrskurði hennar 15. maí 2015 var fallist á beiðni varnaraðila um að sóknaraðila bæri að afhenda honum nánar tilgreind gögn vegna samkeppninnar. Með bréfi 26. maí 2015 krafðist sóknaraðili endurupptöku úrskurðar nefndarinnar en til vara að réttaráhrifum hans yrði frestað. Nefndin hafnaði kröfunum með úrskurði 31. júlí sama ár. Sóknaraðili fór þess á leit við Héraðsdóm Reykjaness 18. ágúst 2015 að mál það sem hann hefur í hyggju að höfða á hendur varnaraðila sætti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991. Í stefnu þeirri sem sóknaraðili leitar eftir að fá útgefna til flýtimeðferðar í fyrirhuguðu dómsmáli hyggst hann meðal annars krefjast þess að úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt þau gögn sem um er deilt í málinu og óskað eftir að gætt verði trúnaðar um þau, sbr. 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991. Var af hálfu Hæstaréttar talið rétt að verða við þeirri beiðni á þessu stigi málsins. II Ómerkingarkrafa sóknaraðila er á því reist að sá héraðsdómari sem úrskurðaði í málinu hafi verið vanhæfur til þess að fara með það í skilningi g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Vísar sóknaraðili til þess að dómstjóri Héraðsdóms Reykjaness hafi lýst sig vanhæfan til þess að fara með málið þar sem hann var varaformaður úrskurðarnefndar um upplýsingamál þegar nefndin kvað upp fyrrnefndan úrskurð. Þar sem aðrir starfandi dómarar séu undirmenn dómstjórans séu þeir einnig vanhæfir til þess að fara með málið. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla er við hvern héraðsdóm starfandi dómstjóri skipaður af ráðherra. Til viðbótar dómstörfum hefur dómstjóri með höndum stjórn héraðsdómstóls og ber ábyrgð á starfsemi hans, sbr. 5. mgr. 16. gr. laganna. Þótt dómstjóri fari með ákveðið stjórnunarvald gagnvart öðrum dómurum við dómstól, svo sem með því að skipta verkum milli þeirra og gæta aga, hefur hann ekki boðvald yfir dómurum þegar kemur að úrlausn mála sem þeim eru falin. Dómarar eru sjálfstæðir í dómstörfum og leysa þau af hendi á eigin ábyrgð, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Í því ákvæði er jafnframt tekið fram að dómarar fari eingöngu eftir lögum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra, sbr. og 61. gr. stjórnarskrárinnar. Vanhæfi dómstjóra leiðir því ekki sjálfkrafa af sér vanhæfi annarra dómara við dómstól, sbr. dóma Hæstaréttar 16. júní 1976 í málum nr. 114, 115 og 116/1976, sem birtir eru í dómasafni það ár á blaðsíðum 527, 533 og 539, sbr. einnig sambærileg sjónarmið í dómi Hæstaréttar 1. október 1998 í máli nr. 394/1998, sem birtur er í dómasafni það ár á blaðsíðu 2908. Ómerkingakröfu sóknaraðila er því hafnað. III Í 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 koma fram þau skilyrði sem fullnægja þarf svo mál geti sætt flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laganna. Málið þarf í fyrsta lagi að varða ákvörðun eða athöfn stjórnvalds eða verkfall, verkbann eða aðrar aðgerðir, sem tengjast vinnudeilu, og málið færi ella eftir almennum reglum laga nr. 91/1991. Þá þarf í öðru lagi að vera brýn þörf á skjótri úrlausn málsins, enda hafi hún í þriðja lagi almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuni þess sem hyggst höfða málið. Í fyrirhuguðu dómsmáli á hendur varnaraðila hefur sóknaraðili í hyggju eins og áður getur að krefjast ógildingar á þeim úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem um ræðir í málinu. Af því leiðir að ekki getur skipt máli þegar metið er hvort fyrstnefnda skilyrðinu er fullnægt að sóknaraðili er opinbert hlutafélag. Fyrirhugað dómsmál sóknaraðila varðar samkvæmt þessu ákvörðun stjórnvalds í skilningi 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 og er fyrsta skilyrði lagaákvæðisins því fullnægt. Röksemd sóknaraðila fyrir brýnni þörf á skjótri úrlausn málsins virðist sú að ella gefist honum ekki kostur á að bera undir dómstóla álitaefni um þá annmarka sem hann telur vera á fyrrgreindum úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Málatilbúnaður sóknaraðila í þeim efnum er ekki fyllilega skýr en af honum verður helst ráðið að sóknaraðili telji að aðfararbeiðni varnaraðila myndi raska grundvelli þess einkamáls sem sóknaraðili hefur í hyggju að höfða á hendur varnaraðila. Í því sambandi er þess fyrst að geta að samkvæmt 3. mgr. 23. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 eru úrskurðir samkvæmt þeim lögum um aðgang að gögnum eða afrit af þeim aðfararhæfir og því gild aðfararheimild, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í því felst að verði sóknaraðili ekki við kröfu varnaraðila um afhendingu gagna getur sá síðarnefndi beint aðfararbeiðni til héraðsdóms samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1989. Í annan stað er til þess að líta að þótt meðferð mála samkvæmt lögum nr. 90/1989 sé um sumt einfaldari í sniðum en almennra einkamála samkvæmt lögum nr. 91/1991 getur sóknaraðili samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar í aðfararmáli komið að öllum sömu málsástæðum um form- og efnisannmarka stjórnvaldsúrskurðar eins og hann getur í almennu einkamáli, sbr. dóma Hæstaréttar 11. mars 2015 í máli nr. 150/2015 og 24. ágúst 2015 í máli nr. 472/2015. Verður samkvæmt þessu ekki séð að réttarspjöll hljótist af því fyrir sóknaraðila að bíða úrlausnar dómstóla um þau ágreiningsefni sem uppi eru í málinu samkvæmt framansögðu hvort heldur er í almennu einkamáli eða aðfararmáli ef til þess kemur. Af framangreindu leiðir að ekki er í skilningi 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 brýn þörf á skjótri úrlausn máls þess sem hann hefur í hyggju að höfða á hendur varnaraðila. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 657/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. desember 2010 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 33/2018
Einkahlutafélag Hluthafasamkomulag Vanefnd Riftun
Áfrýjendurnir ÁV, NV og SV eldri og stefndi SV yngri, sem til samans áttu helming hluta í V ehf., gerðu hluthafasamkomulag 1. mars 2010. Í maí 2014 framseldi SV eldri alla hluti sína í V ehf. til N Ltd. og í desember sama ár voru sömu hlutir framseldir til D Ltd. Fyrrnefnda félagið var að mestu í eigu hans en það síðarnefnda að öllu leyti. Í ágúst 2016 lýsti SV yngri yfir riftun á hluthafasamkomulaginu á þeim grundvelli að það hefði verið vanefnt í svo verulegum atriðum að riftun væri heimil, auk þess sem forsendur fyrir því væru brostnar og einstök ákvæði þess ógildanleg. Í málinu kröfðust ÁV, NV, SV eldri og D Ltd. þess að riftunin yrði ógilt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framangreindar ráðstafanir SV eldri á hlutum hans í V ehf. hafi verið heimilar á grundvelli hlutahafasamkomulags allra hluthafa í félaginu frá árinu 2008, eins og því var síðar breytt, og samþykktum þess frá maí 2014. Á hinn bóginn yrði að gæta að því að í hluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010 hefðu verið settar skorður við frelsi aðila þess til að framselja hluti sína í V ehf. Þannig hafi ekkert þeirra mátt ráðstafa hlutum sínum í félaginu án samþykkis allra hinna auk þess sem nýr hluthafi þyrfti að gangast undir samkomulagið. Hvorki N Ltd. né D Ltd. hefðu gengist undir umrætt hluthafasamkomulag auk þess sem engin efni voru til að telja að SV yngri hefði í verki samþykkt framsal hlutanna til D Ltd. Þegar af þessum ástæðum var lagt til grundvallar að gagnvart SV yngri hefði SV eldri vanefnt skyldur sínar samkvæmt hluthafasamkomulaginu. Við mat á vægi þessara vanefnda var litið til þess að umræddir hlutir hefðu svarað til 34,5% allra hluta í V ehf. og hefði því eigandi þeirra farið með 69% atkvæða um ákvarðanir sem samkomulagið hefði náð til. Á grundvelli þessara hluta hefði þannig eigandi þeirra upp á sitt eindæmi getað ráðið á vettvangi V ehf. gerðum allra aðila hluthafasamkomulagsins. Hafi SV yngri haft verulega hagsmuni af því hver færi með þetta forræði yfir hlutum hans í V ehf., en enga tryggingu hafi hann haft fyrir því að D Ltd. kæmist ekki í eigu annars en SV eldri. Þegar af þessum ástæðum var talið að vanefndir SV eldri hefðu verið verulegar og riftun SV yngri þar af leiðandi heimil. Var hann því sýknaður af kröfu ÁV, NV, SV eldri og D Ltd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 20. desember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjastþess að ógilt verði riftun stefnda 23. ágúst 2016 á hluthafasamkomulagi, semhann gerði 1. mars 2010 við áfrýjendurna Ársæl Valfells, Nönnu Helgu Valfells ogSvein Valfells. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar á öllum dómstigum. Stefndi krefst þessað dómur Landsréttar verði staðfestur og áfrýjendum gert óskipt að greiða sér málskostnaðfyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnummálsins var hlutafélagið Vesturgarður stofnað á árinu 1970, en eftir að lög nr.138/1994 um einkahlutafélög tóku gildi mun því hafa verið breytt í slíkt félag.Meðal stofnenda félagsins var Sveinn B. Valfells, en eftir andlát hans árið1981 munu börn hans, Ágúst, Sigríður og áfrýjandinn Sveinn, hafa fengið öllhlutabréf í félaginu að arfi. Sigríður mun hafa látist 1998 og bræðurnir þáerft þessi hlutabréf hennar, en þannig urðu þeir eigendur félagsins að helmingihvor. Á árinu 2006 munu tvö önnur félög, annað í eigu áfrýjandans Sveins oghitt í eigu Ágústs, hafa verið sameinuð Vesturgarði ehf. og hlutafé ísíðastnefnda félaginu verið aukið. Í framhaldi af þessu mun hluthöfum íVesturgarði ehf. hafa fjölgað með því að eigendur félagsins hafi látið af hendihluti í því til barna sinna. Mynduðust við það tveir hópar hluthafa, annarsvegar áfrýjandinn Sveinn, sem áfram átti 34,5% hlut, og börn hans, stefndi og áfrýjendurnirÁrsæll og Nanna, sem hvert um sig eignuðust um 5,17%, og hins vegar Ágúst með22,93% hlut og börn hans, Ágúst yngri, Helga og Jón, hvert með um 9,02%.Fyrirliggjandi samþykktirVesturgarðs ehf. eru að stofni til frá 28. ágúst 2002 og segir þar að tilgangurfélagsins sé „hvers konar verslunar- og iðnrekstur, efnisnám og annar skyldurrekstur, umsýsla fasteigna og lánastarfsemi.“ Eftir fyrrnefnda aukninguhlutafjár í félaginu á árinu 2006 varð það alls 284.166.205 krónur og hefur eftirsamþykktunum verið óbreytt síðan. Í þeim eru jafnframt svofelld ákvæði umforkaupsrétt að hlutum í félaginu: „Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrirfélagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hafa hluthafarforkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur umverð hluta skal það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna sem dómkvaddirskulu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hefur tveggja mánaða frest til að beitaforkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.Þá mega eigi líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup eru ákveðin þar tilkaupverð er greitt. Eigendaskipti vegna erfða eða búskipta lúta ekkiframangreindum forkaupsréttarreglum.“ Þá er þess að geta að samkvæmtsamþykktunum skal á árlegum aðalfundi kjósa fjóra menn í stjórn félagsins ogjafn marga til vara. Af gögnum málsins verður ráðið að um árabil hafi hvoráðurnefndra hópa hluthafa ráðið vali á tveimur stjórnarmönnum í félaginu ogtveimur varamönnum þeirra.Eftir að hlutaféí Vesturgarði ehf. færðist í núverandi horf munu helstu eignir félagsins hafaverið fasteignir að Laugavegi 59, Skeifunni 13-15 og Faxafeni 8 í Reykjavík. Teknavirðist félagið í meginatriðum hafa aflað með útleigu þeirra eigna.2Í málatilbúnaðistefnda er þess getið að áfrýjandinn Sveinn muni á árinu 2000 hafa stofnaðfélagið Neutrino Ltd. á bresku eyjunni Mön, en gefið síðan 2007 stefnda ogáfrýjendunum Ársæli og Nönnu hverju fyrir sig 4,9% hlut í félaginu að nafnverði25.204,24 sterlingspund.Hluthafar íVesturgarði ehf. gerðu samkomulag 4. júlí 2008, þar sem sagði meðal annars:„Við undirritaðir aðilar, Ágúst Valfells og börn hans, og börn Sveins Valfells,hluthafar í einkahlutafélaginu Vesturgarði ehf., samþykkjum hér með að fallafrá forkaupsrétti okkar við sölu Sveins Valfells á eignarhlutum sínum íVesturgarði ehf. til fyrirtækisins Neutrino Ltd. … Eigendur Neutrino Ltd., semeru Sveinn Valfells og börn hans, samþykkja á móti að framselja ekkieignarhlutina í Vesturgarði ehf. öðrum eftir að Neutrino Ltd. hefur eignasteignarhlutina nema tilkynna það stjórn Vesturgarðs ehf. áður … Sveini Valfellsog börnum hans er þó heimilt að leysa til sín eignarhluti Neutrinos Ltd. íVesturgarði ehf. í eigin nafni án þess að til forkaupsréttar annarra hluthafakomi ... Jafnframt heitir Sveinn Valfells og börn hans því að selja ekkifyrirtækið Neutrino Ltd. að hluta eða að öllu leyti með eignarhlutum þess íVesturgarði nema hluthafarnir eða Neutrino Ltd. bjóði áður Vesturgarði ehf. eðahluthöfum Vesturgarðs ehf. að kaupa eignarhluti Neutrino Ltd. í Vesturgarðiehf.“ Áfrýjandinn Sveinn undirritaði jafnframt þessa yfirlýsingu í nafniNeutrino Ltd.Eins og framkemur hér síðar var ráðagerð um þetta framsal hluta áfrýjandans Sveins íVesturgarði ehf. ekki hrundið í framkvæmd fyrr en á árinu 2014.3Stefndi, sem þá varbúsettur erlendis, veitti áfrýjandanum Sveini umboð 1. júní 2009 til að komafram fyrir sína hönd „í öllum málum er varða Vesturgarð hf. hvort sem er áaðalfundi félagsins eða á öðrum vettvangi.“ Skyldi þetta umboð vera „fullt ogótakmarkað og ótímabundið“ og yrði það ekki „dregið til baka nema með bréfi tilstjórnar félagsins.“Samkvæmtaðilaskýrslu stefnda fyrir héraðsdómi veitti hann föður sínum þetta umboð aðfrumkvæði þess síðarnefnda í tengslum við aðalfund í Vesturgarði ehf. á árinu2009. Skilja verður frásögn stefnda um þetta svo að hann hafi sjálfur samiðtexta skjalsins.4Áfrýjandinn Sveinn sendi stefnda ogáfrýjendunum Ársæli og Nönnu tölvubréf 21. febrúar 2010, þar sem sagði meðalannars: „Hér um árið lögðum við til við meðeigendur okkar í Vesturgarði að gertyrði hluthafasamkomulag um eignir í félaginu. Því var eindregið hafnað afmeðeigendum okkar. Ég hef verið að velta fyrir mér að við sem eigum samanhelming í félaginu geri með okkur formlegt hluthafasamkomulag þannig að viðkomum fram sem ein heild í félaginu í framtíðinni sem hingað til. Þetta er óskmín þar sem enginn veit hvað hans bíður og til að tryggja það að afkomendur mínirog mömmu vinni saman sem ein heild. Sjá hjálagt skjal.“ Í aðilaskýrslu fyrirhéraðsdómi kvaðst áfrýjandinn Sveinn hafa fengið nafngreindan lögmann til aðsemja eftir sínum óskum hluthafasamkomulag, sem fylgdi þessu tölvubréfi. Skjalþetta, sem var dagsett 1. mars 2010, undirrituðu allir aðilarnir sem hér umræðir, en að þessu samkomulagi laut yfirlýsing stefnda um riftun 23. ágúst 2016,sem áfrýjendur krefjast í málinu að ógilt verði.Í upphafisamkomulagsins kom fram að áfrýjendurnir Sveinn, Ársæll og Nanna stæðu að þvíásamt stefnda og væru þau nefnd þar í einu lagi „fjölskyldan“. Sagði í 1. greinsamkomulagsins að markmið þess væri að tryggja að fjölskyldan ynni saman semein heild í málefnum Vesturgarðs ehf. og gætti þar í hvívetna sameiginlegrahagsmuna sinna. Í 2. grein var tiltekið hvað hvert þeirra fjögurra ætti margahluti í félaginu, svo og að hverjum hlut skyldi fylgja „eitt atkvæði viðákvarðanatöku innan fjárfestahópsins“. Um slíka ákvarðanatöku voru svofelldfyrirmæli í 3. grein: „Ákvarðanir í málefnum fjölskyldunnar skulu teknar áfundi, sem boða skal til með tveggja vikna fyrirvara. Fundur er lögmætur efmættir eru meðlimir fjölskyldunnar, sem samtals ráða yfir meira en ½ atkvæða afheildaratkvæðum fjölskyldunnar í félaginu. Við ákvarðanatöku á fundi ræður aflatkvæða. Dugir einfaldur meirihluti atkvæða, sem mætt er fyrir á fundinum …Fund skal halda minnst einu sinni á ári, minnst þremur dögum fyrir boðaðanaðalfund eða hluthafafund Vesturgarðs ehf. Fundir samkvæmt þessari grein getafarið fram í gegnum síma.“ Í 4. grein samkomulagsins sagði síðan: „Aðilarfjölskyldunnar skuldbinda sig til að taka sameiginlegar ákvarðanir, sbr. 3.gr., um málefni félagsins og beitingu atkvæðisréttar í félaginu. Ennfremurskuldbinda meðlimir fjölskyldunnar sig til að koma sameiginlega fram, sem einheild, á grundvelli þeirra ákvarðana sem hafa verið teknar í samræmi viðsamkomulag þetta og að öðru leyti þar sem varðar hagsmuni fjölskyldunnar ífélaginu. Samkomulag þetta nær m.a. til ákvarðana um stjórnarkjör sbr. 5. gr.,um meðferð og ráðstöfun hluta, sbr. 6. gr., um beitingu forkaupsréttar vegnasölu á hlutum í félaginu, sbr. samþykktir félagsins, um þátttöku í hækkun eðalækkun hlutafjár, um arðgreiðslur til hluthafa, ráðningu framkvæmdastjóra ífélaginu, um breytingar á samþykktum félagsins o.fl.“ Samkvæmt 5. grein áttifjölskyldan að ákveða í sameiningu eftir ákvæðum 3. greinar hvaða „fulltrúaþeir kjósa í stjórn félagsins“ og skyldu þessir fulltrúar „fara í einu og öllueftir ákvörðunum sem teknar hafa verið innan fjölskyldunnar“, en einu myndigilda hvort „um er að ræða framgöngu á stjórnarfundi, á öðrum vettvangifélagsins eða hvar sem reynir á sameiginlega hagsmuni fjölskyldunnar ífélaginu.“ Undir fyrirsögninni: „Kvaðir á meðferð og ráðstöfun hluta“ sagði eftirfarandií 6. grein: „Meðlimir fjölskyldunnar skuldbinda sig til að selja ekki, skipta,flytja, gefa, veðsetja eða ráðstafa með öðrum hætti hlutum sínum í félaginu ánsamþykkis annarra aðila í fjölskyldunni. Gildir hér einu hvort um er að ræðaráðstöfun samkvæmt framangreindu til skyldra eða óskyldra aðila. Samþykkiannarra aðila fjölskyldunnar á ráðstöfun samkvæmt ofangreindu, þar sem nýraðili eignast hlut í félaginu eða réttindi yfir hlutum í félaginu, skal m.a.háð því skilyrði að hinn nýi hluthafi eða rétthafi gangist undir þettasamkomulag. Ef meðlimur fjölskyldunnar ráðstafar hlut í félaginu í andstöðu við1. mgr. þessarar greinar skal hann gera öðrum aðilum hópsins bindandikauptilboð í þeirra hluti. Skal tilboðsverð hlutanna fara eftir mati dómkvaddramatsmanna á verðmæti hluta í félaginu að viðbættu 25% álagi.“ Í 7. grein vartekið fram að samkomulagið væri ótímabundið, en ákvörðun um að breyta því eðafella það niður skyldi tekin eftir fyrirmælum 4. greinar eða að látnumáfrýjandanum Sveini og eiginkonu hans eða „vegna vanhæfni þeirra að mati allraþriggja barna þeirra.“ Loks er þess að geta að í 8. grein samkomulagsins var kveðiðá um að það ætti að gilda „að því marki sem samrýmist samþykktum félagsins oglögum um einkahlutafélög nr. 138/1994.“Óumdeilt virðistvera að samkomulagi þessu var ekki fylgt á þann hátt að haldnir hafi verið sameiginlegirfundir áfrýjendanna Ársæls, Nönnu og Sveins og stefnda til að taka ákvarðanirum málefni Vesturgarðs ehf. Í aðilaskýrslu í héraði kvað áfrýjandinn Sveinnsamskipti um þetta milli þeirra hafa verið „bara munnleg og óformleg, íviðtölum og í símtölum og alla vega“, en ekki hafi verið „neinar gerðabækurhaldnar yfir þá fundi, enda var þetta manni ekki í huga að þetta gæti orðiðdeiluefni.“Af gögnum málsinsverður ráðið að í júní 2012 hafi risið ágreiningur um persónuleg málefni,Vesturgarði ehf. óviðkomandi, fyrst milli stefnda og áfrýjandans Ársæls og síðaneinnig milli stefnda og áfrýjandans Sveins, svo og að sá ágreiningur hafi færstí aukana í áranna rás. Fyrir liggur að stefndi aflaði sér í september 2012álitsgerðar lögmanns um hvort hann væri bundinn af framangreinduhluthafasamkomulagi. Var það niðurstaða lögmannsins að stefndi gæti sent öðrumaðilum þess tilkynningu um að hann teldi sig „ekki lengur bundinn afsamkomulaginu, enda færi efni þess gegn lögum og góðum siðum“, sem nánar varrökstutt í einstökum atriðum. Sendi lögmaðurinn jafnframt tillögu um textaslíkrar tilkynningar til stefnda, sem að sinni hafðist þó ekkert frekar að íþessu efni.5Í málinu liggurfyrir yfirlýsing áfrýjandans Sveins, dagsett 27. desember 2013, þar sem sagðieftirfarandi: „Yfirlýsing þessi er undirrituð í tengslum við sölu undirritaðs áöllu hlutafé sínu í einkahlutafélaginu Vesturgarður ehf. til félags í sinnieigu, Neutrino Ltd. Undirritaður lýsir því hér með yfir, að verði aðrir en hannsjálfur, kona hans, börn eða barnabörn (fjölskyldan) með beinum eða óbeinumhætti hluthafar í félaginu Neutrino Ltd. eða öðru eignarhaldsfélagi í eigu fjölskyldunnarer kunni að eignast hlut undirritaðs í Vesturgarði ehf. þá verði öðrumnúverandi hluthöfum Vesturgarðs ehf. boðið til kaups allur sá hlutur íVesturgarði ehf. sem um ræðir. Um framangreind kaup skulu gilda ákvæðisamþykkta um forkaupsrétt.“ Ekki verðurráðið af gögnum málsins hvert áfrýjandinn kunni að hafa beint þessariyfirlýsingu, en tölvubréf ritaði hann á hinn bóginn 7. apríl 2014 til bróðursíns Ágústs og áðurnefndra barna hans, þar sem áfrýjandinn vísaði til þess aðoft hafi verið rætt á aðalfundum Vesturgarðs ehf. og milli þeirra bræðra aðáfrýjandinn hefði hug á að „flytja eignarhlut“ sinn í félaginu tileignarhaldsfélags í eigu fjölskyldu sinnar. Hafi orðið að samkomulagi aðáfrýjandinn gæfi út yfirlýsingu „um að forkaupsrétturinn héldi“ og hlutirnir íVesturgarði ehf. yrðu boðnir hluthöfum í félaginu ef einhver utan fjölskylduhans myndi beint eða óbeint eignast hlut í slíku eignarhaldsfélagi. Vegnabúsetu áfrýjandans erlendis væri „það núna hagkvæmt að framkvæma þetta“. Tókáfrýjandinn fram að hann hefði „allan atkvæðisrétt í Neutrino Ltd.“, sem ekkihafði þó verið nafngreint fyrr í bréfinu, og gæti hann því skuldbundið félagiðþótt hann sæti ekki í stjórn þess. Færi hann þess á leit að viðtakendurbréfsins staðfestu samþykki sitt á þessari ráðstöfun.Eftirfyrirliggjandi gögnum virðast viðtakendur tölvubréfsins lítt hafa brugðist við þessuerindi áfrýjandans Sveins, sem beindi því skömmu síðar bréflega til bróður sínsað sá kostur væri einnig fyrir hendi að hann myndi selja hluti sína öðrueignarhaldsfélagi og byðist þá hluthöfum í Vesturgarði ehf. forkaupsréttur, semneyta yrði innan tveggja mánaða. Hafi hann notið aðstoðar endurskoðanda félagsinstil að meta andvirði eignarhlutar síns, sem hann teldi nema 4.400.000sterlingspundum, en þá fjárhæð yrði að staðgreiða ef forkaupsréttur yrðinýttur. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um frekari atvik í þessu sambandifram að því að 20. maí 2014 undirrituðu hluthafar í Vesturgarði ehf. viðaukavið fyrrnefnt samkomulag sitt frá 4. júlí 2008 og sagði þar eftirfarandi: „Meðhluthafasamkomulagi milli hluthafa í einkahlutafélaginu Vesturgarður ehf.,dags. 4. júlí 2008, samþykktu hluthafar í félaginu að falla frá forkaupsréttivið sölu Sveins Valfells á eignarhlutum sínum í Vesturgarði ehf. tilfyrirtækisins Neutrino Ltd., að ákveðnum nánar tilgreindum skilyrðumuppfylltum. Með undirritun sinni staðfestir stjórn Neutrino Ltd. að framseljaekki eignarhlutina í Vesturgarði ehf. öðrum eftir að Neutrino Ltd. hefureignast eignarhlutina nema tilkynna það stjórn Vesturgarðs ehf. áður, sbr. 6.gr. samþykkta félagsins. Með vísan til hluthafasamkomulags, dags. 4. júlí 2008,þá fallast hluthafar Vesturgarðs ehf. á að Ágústi Valfells og börnum hans verðiheimilt að framselja eignarhluti sína í Vesturgarði ehf. til félags í þeirraeigu, ef til þess kemur síðar, og skulu þá sömu réttindi og kvaðir vera áframsalinu og gilda um framsal Sveins Valfells til Neutrino Ltd. Nýtthluthafasamkomulag skal undirritað í tengslum við slíkt framsal og skal stjórn þessfélags er tekur við eignarhlutum í Vesturgarði ehf. staðfesta að eignarhlutir íVesturgarði ehf. verði ekki framseldir nema tilkynna það stjórn Vesturgarðsehf. áður, sbr. 6. gr. samþykkta félagsins.“ Áfrýjandinn Sveinn undirritaðiþennan viðauka jafnframt „samkvæmt umboði stjórnar Neutrino Ltd.“Sama dag og þessi viðauki var gerður varhaldinn hluthafafundur í Vesturgarði ehf. Þar var samþykkt einróma að bætasvofelldu ákvæði við fyrrgreind fyrirmæli í samþykktum félagsins umforkaupsrétt: „Forkaupsréttur samkvæmt þessari grein verður ekki virkur ef umer að ræða framsal milli maka, foreldra og barna eða systkina. Sama gildir efhluthafar sem eru einstaklingar framselja hlut sinn í félaginu til lögaðila semer alfarið í eigu sömu aðila. Lögaðili sem verður hluthafi á þennan hátt hefurennfremur rétt til að áframselja hlut sinn í félaginu til annars félags semeinnig er eingöngu í eigu sömu einstaklinga án þess að forkaupsréttur verðivirkur.“Í skýrslu stjórnarVesturgarðs ehf. frá 4. júlí 2014, sem var hluti af ársreikningi félagsins2013, kom meðal annars fram að í lok síðastnefnds árs hafi hluthafar í félaginuverið átta talsins. Meðal þeirra var talinn hluthafinn Neutrino Ltd., sem ætti98.043.908 hluti í félaginu eða 34,5%, en áfrýjandans Sveins var þar ekkigetið. Einnig kom fram í þessari talningu hluthafa að Matthildur ÓlafsdóttirValfells ætti 65.151.580 hluti í félaginu eða 22,9%, en fyrir liggur í málinuað hún er eiginkona Ágústs Valfells eldri, sem átti þetta hlutfall afheildarhlutafé í félaginu eftir áðurnefndar breytingar sem urðu á árinu 2006.Af gögnum málsins verður ekkert frekar ráðið um hvernig þessi eigendaskipti aðhlutunum komu til.6ÁfrýjandinnDamocles Services Ltd. virðist eftir fyrirliggjandi gögnum hafa verið skráður ífyrirtækjaskrá á nánar tilgreindum stað í Kanada 13. janúar 2015. Samkvæmtgögnum úr þeirri skrá er eini stjórnarmaðurinn í félaginu Michelle HildurValfells, en allir hlutir eru sagðir í eigu áfrýjandans Sveins.Stjórnarmaður íNeutrino Ltd. undirritaði 15. desember 2014 yfirlýsingu um að það félag hafi keypthluti í Vesturgarði ehf. með hluthafaláni frá áfrýjandanum Sveini í desember2013, en þeir hlutir hafi framangreindan dag allir verið framseldir tiláfrýjandans Damocles Services Ltd. gegn því að það félag tæki yfir skuld NeutrinoLtd. við áfrýjandann Svein að fjárhæð 96.258.161 króna.Í skýrslustjórnar Vesturgarðs ehf. frá 30. júní 2015, sem var hluti af ársreikningifélagsins 2014, var greint frá hluthöfum í því. Voru það þeir sömu og taldirvoru í áðurnefndum ársreikningi 2013 og var skipting hlutafjár milli þeirra jafnframtá sama veg, að því frátöldu að áfrýjandinn Damocles Services Ltd. var nú sagðureiga 98.043.908 hluti í félaginu eða 34,5%, en Neutrino Ltd. var ekki getið. Ímálinu liggja ekki fyrir gögn um að öðrum hluthöfum í Vesturgarði ehf. eðastjórn félagsins hafi verið tilkynnt sérstaklega um þessa breytingu áeignarhaldi að hlutum í því, en eignarhlutinn, sem hér um ræðir, mun enn vera íeigu áfrýjandans Damocles Services Ltd.Samkvæmt gögnummálsins mun Neutrino Ltd. hafa verið slitið síðla árs 2015 og hluthafar þá hverfyrir sig fengið greiðslu, sem svarað hafi til nafnverðs hluta þeirra ífélaginu.7Aðalfundur varhaldinn í Vesturgarði ehf. 17. júlí 2015. Þar kom meðal annars fram að stjórn félagsinshafi ekki náð samkomulagi um tillögu um úthlutun arðs og var samþykkt að frestafundinum til 6. ágúst sama ár til að freista þess að fá niðurstöðu um það efni.Þegar aðalfundi var fram haldið þann dag var fært í fundargerð að samkomulaghafi tekist um arðsúthlutun og hafi nánar tilgreind tillaga stjórnarinnar umhana verið borin upp á fundinum. Samkvæmt fundargerðinni, sem var undirrituð afþeim sem sóttu fundinn, samþykktu „allir viðstaddir hluthafar“ tillöguna, envið undirskrift sína ritaði þó stefndi orðin „sat hjá“. Aftan við þau færðilögmaður, sem ritaði fundargerðina, eftirfarandi athugasemd: „Fyrirvari ógildursbr. hluthafasamkomulag dags. 1. mars 2010.“Eftirsíðastnefndan fund sendi áfrýjandinn Sveinn tölvubréf til stefnda 13. ágúst2015, þar sem sagði meðal annars: „Á framhaldsaðalfundi í Vesturgarði ehf. …átti sér stað kosning hluthafa um arðsúthlutun. Sú kosning fór fram með þeimhætti að stjórn Vesturgarðs gerði tillögu um greiðslu arðs. Greiddu allirhluthafar með tillögunni, nema þú og tjáðir fundinum að þú myndir sitja hjá. Éghafði áður gert þér grein fyrir stöðunni í Vesturgarði, er við hittumst í CafeRetro, og hvað lægi fyrir á aðalfundi Vesturgarðs. Atkvæðagreiðsla þín áaðalfundinum var ekki samkvæmt þeirri skuldbindingu sem þú undirgekkst er þúgerðist aðili að hluthafasamkomulagi við aðra fjölskyldumeðlimi þína oghluthafa í Vesturgarði ... Samkvæmt hluthafasamkomulaginu hefðir þú átt að lútavilja meirihluta aðila samkomulagsins og greiða atkvæði með. Ráðstöfun atkvæðisþíns, þvert gegn fyrri skuldbindingu, breytti ekki niðurstöðu kosningar áaðalfundinum, og hindraði því ekki að vilji annarra aðila aðhluthafasamkomulaginu næði fram að ganga og olli því ekki tjóni. Ég vilhinsvegar benda þér á að komi til þess að þú ráðstafir atkvæði þínu eða hlutmeð einhverjum hætti í trássi við fyrra samkomulag sem veldur skaða, kostnaðieða tjóni fyrir hina aðila hluthafasamkomulagsins, þá munum við (aðrir aðilarsamkomulagsins) krefja þig fullra skaðabóta í samræmi við þá skuldbindingu semþú undirgekkst við okkur. Ég sendi þér þetta erindi hryggur í huga að svona sékomið á með samband þitt við foreldra og systkini.“8Með vísan tilhluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010 boðaði áfrýjandinn Sveinn meðtölvubréfi 10. ágúst 2016 til stefnda og áfrýjendanna Ársæls og Nönnu tilfundar á nánar tilteknum stað og tíma 24. sama mánaðar til að fjalla umfyrirhugaðan aðalfund Vesturgarðs ehf. Ekkert virðist hafa orðið af þeim fundi,enda ritaði lögmaður stefnda bréf 23. ágúst 2016 til áfrýjendanna Ársæls, Nönnuog Sveins, þar sem tilkynnt var að stefndi rifti hluthafasamkomulaginu fyrirsitt leyti. Í bréfinu kom fram að stefndi teldi af nánar tilgreindum ástæðum aðsamkomulagið hafi verið vanefnt í svo verulegum atriðum að riftun væri heimil,auk þess sem forsendur fyrir því væru brostnar og einstök ákvæði þessógildanleg. Þessu mótmæltu áfrýjendurnir í bréfi 12. september 2016.Í framhaldi afaðalfundi í Vesturgarði ehf. 31. ágúst 2016 ritaði stefndi jafnframt bréf 5.september sama ár til stjórnar félagsins, þar sem vísað var til þess að á fundinumhafi komið fram að áfrýjandinn Sveinn hafi fyrir hönd stefnda sótt hluthafafundí félaginu á árinu 2015, sem stefndi hafi ekki verið boðaður til, og stuðst íþví sambandi við áðurnefnt umboð frá 1. júní 2009. Kvaðst stefndi telja þettaumboð vera fallið niður vegna ákvæða laga nr. 138/1994 um hámarks gildistímaslíkrar ráðstöfunar, en til „að forðast allan vafa“ tilkynnti hann einnigstjórninni að umboðið væri afturkallað.9Í bréfi stefnda til stjórnar Vesturgarðs ehf.6. desember 2016, sem einnig var sent öðrum hluthöfum í félaginu, var tilkynntað hann hafi með kaupsamningi þann dag selt Árhólma ehf. 7.587.238 af14.679.731 hlut sínum í fyrrnefnda félaginu fyrir 110.849.547 krónur, en fyrirliggur eftir öðrum gögnum málsins að síðarnefnda félagið var þá í eigu Ágústs Valfellsyngri, Helgu Valfells og Jóns Valfells. Vísaði stefndi í bréfinu til samþykktaVesturgarðs ehf. um forkaupsrétt að hlutum, sem félagið nyti og að þvífrágengnu aðrir hluthafar. Frestur til að beita þeim rétti væri tveir mánuðirog myndu kaupin samkvæmt því „ganga í gegn“ 6. febrúar 2017 yrði forkaupsréttarekki neytt. Í bréfi til stefnda 9. desember 2016 kváðu áfrýjendur þessaráðstöfun hans ólögmæta og óheimila, þar sem hún væri andstæð ákvæðumhluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010. Var jafnframt ítrekað að áfrýjendurteldu samkomulagið enn vera í gildi og að stefndi hafi ekki losnað undan þvímeð yfirlýsingu um riftun 23. ágúst 2016.Með beiðni tilsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 28. desember 2016 kröfðust áfrýjendurnirÁrsæll, Nanna og Damocles Services Ltd. þess að lagt yrði lögbann við því aðstefndi seldi Árhólma ehf. fyrrgreinda hluti í Vesturgarði ehf. samkvæmtkaupsamningnum frá 6. sama mánaðar. Kröfu þessari hafnaði sýslumaður 13. janúar2017 og leituðu áfrýjendurnir úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun hans.Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjendannaum að ákvörðunin yrði felld úr gildi og undu þau þeirri niðurstöðu.MatthildurÓlafsdóttir Valfells, Ágúst Valfells yngri, Helga Valfells og Jón Valfellstilkynntu stefnda og stjórn Vesturgarðs ehf. með bréfi 1. febrúar 2017 að þaumyndu að fullu nýta sér forkaupsrétt að hlutum stefnda í félaginu á grundvellikaupsamnings hans við Árhólma ehf., þar á meðal með því að ganga að fullu inn íþau kaup ef hvorki Vesturgarður ehf. né aðrir hluthafar neyttu forkaupsréttarfyrir sitt leyti. Þá sendu áfrýjendurnir Ársæll, Nanna og Damocles ServicesLtd. bréf til stefnda 5. febrúar 2017, þar sem ítrekað var að þau teldu honumvera óheimilt vegna hluthafasamkomulagsins frá 1. mars 2010 að selja hluti ísinni eigu. Þau tilkynntu þó samhliða þessu að þau hygðust nýta sérforkaupsrétt að hlutum stefnda ef honum yrði þrátt fyrir framangreint talinþessi ráðstöfun heimil. Með bréfi 7. febrúar 2017 tilkynnti stefndi stjórnVesturgarðs ehf. og öðrum hluthöfum í félaginu að þau síðastnefndu hafi öll lýstyfir að þau vildu nýta sér forkaupsrétt að hlutunum, sem hann hafi ráðstafaðmeð kaupsamningnum 6. desember 2016, en áfrýjendurnir þrír þó með fyrirvara.Setti stefndi hluthöfunum frest til 14. febrúar 2017 til að leggja greiðslufyrir hlutina inn á tiltekinn bankareikning sinn. Fyrir liggur að 8. þessmánaðar greiddu Matthildur, Ágúst yngri, Helga og Jón á þann hátt kaupverð þeirrahluta, sem þau áttu tilkall til að gættum forkaupsrétti áfrýjendanna Ársæls,Nönnu og Damocles Services Ltd. Frá þessu greindi stefndi í bréfi tiláfrýjendanna þriggja 14. febrúar 2017, þar sem jafnframt var ítrekuð krafa hansum greiðslu úr hendi þeirra fyrir þá hluti, sem þau hafi lýst yfir vilja til aðkaupa, en til þess framlengdi stefndi fyrri frest til 16. sama mánaðar ogkvaðst þá mundu rifta kaupum þeirra ef greiðsla bærist ekki innan þess tíma.Ekki varð af þeirri greiðslu og lýsti stefndi yfir riftun kaupa viðáfrýjendurna með bréfi 17. febrúar 2017. Sama dag greiddu Matthildur, Ágústyngri, Helga og Jón til stefnda verð þeirra hluta, sem áfrýjendurnir létu ekkiverða af að kaupa.0Áfrýjendurhöfðuðu þetta mál 1. febrúar 2017. Í héraðsdómi í málinu er greint frá því aðáfrýjendurnir Ársæll og Nanna hafi jafnframt höfðað mál á hendur stefnda ogMatthildi Ólafsdóttur Valfells, Ágústi Valfells yngri, Helgu Valfells og JóniValfells til að fá hnekkt framangreindum kaupum þeirra fjögurra síðastnefndu áhlutum í Vesturgarði ehf. af stefnda. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti erþað mál enn til meðferðar fyrir héraðsdómi.Loks er þess aðgeta að Matthildur, Ágúst yngri, Helga, Jón og stefndi höfðuðu mál 2. október2018 gegn Vesturgarði ehf. og áfrýjendunum Ársæli, Nönnu og Damocles ServicesLtd. með kröfu um að „kveðinn verði upp dómur fyrir því að stefnda félaginu,Vesturgarði ehf., skuli slitið samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélögnr. 138/1994.“ Eftir því, sem fram kom við flutning þessa máls fyrirHæstarétti, hefur dómur ekki verið lagður á það mál í héraði.IIÞegaráfrýjendurnir Ársæll, Nanna og Sveinn og stefndi gerðu hluthafasamkomulagið 1.mars 2010 áttu þau sjálf til samans þann helming hluta í Vesturgarði ehf., semsamkomulagið sneri að. Þar af munu 98.043.908 hlutir hafa tilheyrt áfrýjandanumSveini eða 34,5% af heildarfjölda hluta í félaginu. Sá áfrýjandi framseldisíðan þessa hluti til Neutrino Ltd. og verður í ljósi gagna, sem áður var lýst,að leggja til grundvallar að það hafi í raun ekki gerst fyrr en eftir aðviðauki var gerður 20. maí 2014 við samkomulag milli allra hluthafa íVesturgarði ehf. frá 4. júlí 2008. Sömu hlutir í Vesturgarði ehf. komust svo íeigu áfrýjandans Damocles Services Ltd., að ætla verður 15. desember 2014, ogvirðist það hafa gerst með framsali hlutanna frá Neutrino Ltd. Á grundvellihluthafasamkomulagsins frá 4. júlí 2008 og fyrrgreindra breytinga, sem gerðarvoru á því og samþykktum Vesturgarðs ehf. 20. maí 2014, verður að líta svo á aðþessar ráðstafanir á hlutum í félaginu hafi verið heimilar án þess að gæta þyrftiforkaupsréttar félagsins og annarra hluthafa, sem mælt var fyrir um ísamþykktunum. Í þeim voru að öðru leyti ekki settar takmarkanir á réttihluthafa til að ráðstafa hlutum sínum. Samkvæmtframansögðu verður við það að miða að samþykktir Vesturgarðs ehf. hafi hvorkistaðið því í vegi að áfrýjandinn Sveinn framseldi hluti sína í félaginu tilNeutrino Ltd. né að það félag framseldi þá síðan til áfrýjandans DamoclesServices Ltd. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í hluthafasamkomulagiáfrýjendanna Ársæls, Nönnu og Sveins og stefnda frá 1. mars 2010 voru settar skorðurvið frelsi þeirra fjögurra til að framselja hluti sína í Vesturgarði ehf.Þannig var sem áður segir mælt svo fyrir í 6. grein samkomulagsins að ekkertþeirra mætti ráðstafa hlutum sínum í félaginu án samþykkis allra hinna og varsérstaklega tekið fram að einu gilti hvort hlutunum væri ráðstafað „til skyldraeða óskyldra aðila.“ Að auki var þar sett það skilyrði að nýr hluthafi yrði aðgangast undir samkomulagið, en eðli máls samkvæmt verður að byggja á því aðskylda hafi hvílt jöfnum höndum á framseljanda hluta og viðtakandi hluthafa tilað tryggja að þessu skilyrði yrði fullnægt, þótt það hafi ekki verið tekið framí 6. grein samkomulagsins. Án tillits til þess hvort líta mætti svo á aðstefndi hafi í ljósi allra atvika samþykkt fyrir sitt leyti í verki aðáfrýjandinn Sveinn framseldi hluti sína í Vesturgarði ehf. til Neutrino Ltd.verður ekki horft fram hjá því að síðarnefnda félagið gekkst eftir gögnummálsins aldrei undir hluthafasamkomulagið frá 1. mars 2010. Það gerðiáfrýjandinn Damocles Services Ltd. heldur ekki þegar hann fékk hlutinaframselda og eru auk þess engin efni til að telja stefnda hafa nokkru sinnisamþykkt það framsal í verki. Þessi brot á ákvæðum 6. greinar samkomulagsinshófust með framsali áfrýjandans Sveins á hlutum sínum í Vesturgarði ehf. Þáverður að gæta að því að í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi lýsti hann því að hannhafi farið með öll ráð yfir bæði Neutrino Ltd. og áfrýjandann Damocles ServicesLtd. og hafði hann samkvæmt því í hendi sér að sjá til þess að þau félöggengjust undir samkomulagið. Það lét áfrýjandinn Sveinn ógert. Þegar af þessumástæðum verður að leggja til grundvallar að gagnvart stefnda hafi hann vanefntskyldur sínar samkvæmt hluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010.Þegar mat erlagt á vægi framangreindra vanefnda verður að líta til þess að samkvæmt 2. og3. grein hluthafasamkomulagsins átti við töku ákvarðana um málefni Vesturgarðsehf. að hlíta þeim reglum að eitt atkvæði fylgdi þar hverjum hlut í félaginu ogað einfaldur meiri hluti atkvæðanna réði niðurstöðu. Eftir 4. greinsamkomulagsins bar öllum aðilum þess að lúta vilja meiri hlutans og tók þettatil ákvarðana um nánast öll málefni félagsins, sem einhverju gátu skipt.Hlutirnir í Vesturgarði ehf., sem tilheyrðu áfrýjandanum Sveini við gerðsamkomulagsins og komust síðar í eigu Neutrino Ltd. og svo áfrýjandans DamoclesServices Ltd., svöruðu sem áður segir til 34,5% allra hluta í fyrstnefndafélaginu og fór því eigandi þeirra með 69% atkvæða um ákvarðanir, semsamkomulagið náði til. Á grundvelli þessara hluta gat þannig eigandi þeirra uppá sitt eindæmi ráðið á vettvangi Vesturgarðs ehf. gerðum allra, sem til samans áttuhelming hluta í félaginu. Ljóst er að gagnvart stefnda og öðrum aðilumsamkomulagsins, sem eins var ástatt um, skipti verulegu máli hver hefði þettaforræði á réttindum þeirra í hendi sér. Þótt mælt hafi verið svo fyrir ísamkomulagi allra hluthafa í Vesturgarði ehf. frá 4. júlí 2008 að eigendurNeutrino Ltd. hétu því að selja ekki að nokkru eða öllu leyti hluti sína ífélaginu á meðan það ætti hluti í Vesturgarði ehf. nema síðastnefndu félagi eðahluthöfum í því væri áður boðið að kaupa þá hvílir ekki slík skuldbinding áeiganda hluta í áfrýjandanum Damocles Services Ltd., hvorki samkvæmtsamkomulaginu frá 4. júlí 2008 með áorðnum breytingum frá 20. maí 2014 nésamþykktum Vesturgarðs ehf. Getur áðurnefnd yfirlýsing áfrýjandans Sveins frá27. desember 2013 engu breytt í því sambandi. Stefndi gæti því ekki spornað viðað forræði á réttindum hans sem hluthafa í Vesturgarði ehf. flyttist í raun tilannars en áfrýjandans Sveins með framsali á hlutum hans í áfrýjandanum DamoclesServices Ltd. Þegar af þessum ástæðum voru vanefndir áfrýjandans Sveins áhluthafasamkomulaginu frá 1. mars 2010 slíkar að þær verða að teljastverulegar. Naut stefndi samkvæmt því heimildar til að rifta samkomulaginu fyrirsitt leyti af þessum sökum og eru réttaráhrif þeirrar riftunar jafnframt þau aðþað hafi fallið niður gagnvart áfrýjendunum Ársæli og Nönnu þótt þau hafi ekkivanefnt það. Að öllu þessu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms þvístaðfest.Áfrýjendumverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur,Ársæll Valfells, Nanna Helga Valfells, Sveinn Valfells og Damocles ServicesLtd., greiði óskipt stefnda, Sveini Valfells, 1.500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Landsréttar 2. nóvember 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnirRagnheiður Bragadóttir, Sigurður Tómas Magnússon og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 13.febrúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2018 í málinu nr.E-385/2017.2Áfrýjendur krefjast þess að ógilt verði með dómiriftun stefnda 23. ágúst 2016 á hluthafasamkomulagi hans, Nönnu Helgu Valfells,Ársæls Valfells og Sveins Valfells frá 1. mars 2010. Þá krefjast áfrýjendurmálskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik4Málsatvik eru rakin að nokkru leyti í hinumáfrýjaða dómi. Þar kemur fram að áfrýjandinn Sveinn ráðstafaði hlutum íVesturgarði ehf. til barna sinna, áfrýjendanna Ársæls og Nönnu Helgu og stefndaSveins án endurgjalds og verður ráðið af skýrslum aðila í héraði að súráðstöfun hafi átt sér stað á fyrsta áratug þessarar aldar. Eftir þann gerningátti áfrýjandinn Sveinn 34,5% í félaginu og börn hans 5,166% hvert eða samtals50% hlutafjár. Bróðir áfrýjandans Sveins, Ágúst og börn hans Ágúst yngri, Helgaog Jón, áttu hinn helming hlutafjárins.5Hinn 4. júlí 2008 rituðu allir hluthafar íVesturgarði ehf. undir samkomulag um að falla frá forkaupsrétti við framsaláfrýjandans Sveins á eignarhlutum sínum í félaginu til félagsins Neutrino Ltd. enþað félag hafði hann stofnað á eyjunni Mön nokkrum árum fyrr. Þá hefur komiðfram í málinu að um þær mundir gerði áfrýjandinn Sveinn börn sín að hluthöfum íNeutrino Ltd. og nam eignarhlutur hvers þeirra 4,9%. 6Hinn 1. júní 2009 veitti stefndi Sveinn föðursínum umboð, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi, til að koma fram fyrirsína hönd í öllum málum er vörðuðu Vesturgarð ehf. Hinn 1. mars 2010 rituðuáfrýjendurnir Sveinn, Ársæll og Nanna Helga og stefndi Sveinn undirhlutahafasamkomulag það sem um er deilt í málinu og lýst er í hinum áfrýjaðadómi. 7Hinn 27. desember 2013 tilkynnti áfrýjandinnSveinn um framsal á 34,5% hlut sínum í Vesturgarði ehf. til félags sínsNeutrino Ltd. Það félag var tilgreint sem hluthafi í Vesturgarði ehf. íársreikningi þess 2014.8Samþykktum Vesturgarðs ehf. var 20. maí 2014breytt með þeim hætti að kveðið var á um að við framsal hluthafa á eignarhlutumsínum til maka, barna eða systkina yrði forkaupsréttur annarra hluthafa ekkivirkur. Hið sama ætti við um framsal hluthafa á eignarhlutum til lögaðila semværi alfarið í eigu sömu aðila og um framsal þess lögaðila til annars lögaðilasem einnig væri alfarið í eigu sömu aðila.9Hinn 15. desember 2014 framseldi Neutrino Ltd.34,5% eignarhlut sinn í Vesturgarði ehf. til kanadíska félagsins DamoclesServices Ltd. en síðarnefnda félagið var að öllu leyti í eigu áfrýjandansSveins. Damocles Services Ltd. var tilgreint sem hluthafi í Vesturgarði ehf. íársreikningum félagsins 2015 og 2016. Í lok árs 2015 var félaginu Neutrino Ltd.slitið og eignarhlutur stefnda Sveins og áfrýjendanna, Ársæls og Nönnu Helgu,greiddur út. 0Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi satstefndi Sveinn hjá við atkvæðagreiðslu á aðalfundi félagsins 17. júlí 2015 oggreiddi því ekki atkvæði á sama hátt og aðrir aðilar hluthafasamkomulagsins frá1. mars 2010. Þegar leið að aðalfundi árið eftir, eða 10. ágúst 2016, boðaðiáfrýjandinn Sveinn börn sín til fundar 24. sama mánaðar í samræmi við ákvæðifyrrgreinds hluthafasamkomulags. Daginn fyrir fundinn, eða 23. ágúst 2016,lýsti stefndi Sveinn yfir riftun á hluthafasamkomulaginu.Niðurstaða1Riftun stefnda Sveins byggðist á því aðhluthafasamkomulagið hefði verið vanefnt í verulegum atriðum og forsendur þessværu brostnar. Þá væru einstök ákvæði þess ógildanleg og óskuldbindandi fyrirstefnda.2Í fyrsta lagi byggði stefndi á því að faðir hanshefði brotið gegn samkomulaginu þegar hann framseldi hlut sinn í Vesturgarðiehf. til félagsins Damocles Services Ltd. án samþykkis annarra aðilahluthafasamkomulagsins, sbr. 1. mgr. 6. gr. þess. Þá hefði hinn nýi hluthafiekki undirgengist hluthafasamkomulagið eins og áskilið væri í 2. mgr. 6. gr.Faðir hans væri því ekki lengur aðili að samkomulaginu, hvorki persónulega né ígegnum félagið Damocles Services Ltd., og leiddi það til þess að forsendurhluthafasamkomulagsins væru brostnar. 3Eins og að framan greinir framseldi áfrýjandinn Sveinn34,5% eignarhlut sinn í Vesturgarði ehf. til félagsins Neutrino Ltd. í lok árs2013. Rúmum fimm árum fyrr eða 4. júlí 2008 höfðu hluthafar í Vesturgarði ehf.samþykkt að falla frá forkaupsrétti við framsal á eignarhlut hans til NeutrinoLtd. Sambærileg heimild var veitt bróður áfrýjandans Sveins, Ágústi Valfells ogbörnum hans 20. maí 2014 auk þess sem samþykktum Vesturgarðs ehf. var breytt íþessu skyni á hluthafafundi sama dag. Má af þessu ráða að í nokkurn tíma hafiátt sér stað umræða innan hluthafahóps Vesturgarðs ehf. um að heimila hluthöfumað færa eignarhluti sína úr persónulegri eign sinni í félög í þeirra eigu. VarNeutrino Ltd. tilgreint sem eigandi 34,5% hlutafjár í Vesturgarði ehf. meðskýrum hætti í ársreikningi félagsins 2014. Samkvæmt þessu hlaut stefnda Sveiniað hafa verið ljóst eigi síðar en frá árinu 2014 að faðir hans hefði framselt34,5% eignarhlut sinn í Vesturgarði ehf. til félags síns Neutrino Ltd., semstefndi sjálfur og áfrýjendurnir Ársæll og Nanna Helga áttu jafnframt hlut í. Ekkier að sjá af gögnum málsins að stefndi Sveinn hafi hreyft andmælum við áðurgreinduframsali föður síns til Neutrino Ltd. eða haldið því fram að með framsalinuhefði hann brotið gegn hluthafasamkomulagi fjölskyldunnar frá 1. mars 2009.Lýsti stefndi þannig hvorki yfir riftun hluthafasamkomulagsins né krafðist þessað faðir hans gerði honum bindandi kauptilboð í hans hlut á grundvelli 3. mgr.6. gr. samkomulagsins. Verður því að leggja til grundvallar að stefndi hafisamþykkt framsalið til Neutrino Ltd. með bæði beinum og óbeinum hætti.4Stefndi hefur ekki haldið því fram í málinu að íkjölfar framsalsins til Neutrino Ltd. hafi orðið breyting á framkvæmdhluthafasamkomulags fjölskyldunnar. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsinsen að aðilar þess hafi áfram tekið ákvarðanir í samræmi við ákvæði og markmiðþess. Verður því ekki annað séð en að stefndi og aðrir aðilarhluthafasamkomulagsins hafi litið svo á að lögaðilinn Neutrino Ltd. væribundinn af samkomulaginu á sama hátt og áfrýjandinn Sveinn, sbr. 2. mgr. 6. gr.samkomulagsins. 5Eins og áður greinir var félagið Neutrino Ltd.að nokkru leyti í eigu stefnda sjálfs og var eignarhlutur hans í félaginugreiddur út til hans við slit þess í lok árs 2015. Ári áður, eða í desember2014, hafði eignarhlutur Neutrino Ltd. í Vesturgarði ehf. verið framseldur tilDamocles Services Ltd. og verður ekki annað ráðið af málsgögnum en að slitNeutrino Ltd. hafi verið í beinum tengslum við það framsal. 6Óumdeilt er að Damocles Services Ltd. er að ölluleyti í eigu áfrýjandans Sveins og lýtur ákvörðunarvaldi hans sem einahluthafans í félaginu. Ljóst er að framsal Neutrino Ltd. á eignarhlutnum íVesturgarði ehf. til Damocles Services Ltd. átti sér stað með heimild ísamþykktum Vesturgarðs ehf. eftir breytingar sem á þeim voru gerðar í maí 2014.Enginn eðlismunur var því á eignarhaldi þessara tveggja félaga á eignarhlutnumí Vesturgarði ehf. Samkvæmt gögnum málsins mætti stefndi á aðalfund Vesturgarðsehf. 17. júlí 2015 þar sem ársreikningur félagsins var samþykktur án athugasemda.Í honum var félagið Damocles Services Ltd. tilgreint með skýrum hætti semeigandi 34,5% hlutafjár. Frá aðalfundinum í júlí 2015 og þar til stefndi lýstiyfir riftun hluthafasamkomulagsins í lok ágúst 2016 leið rúmt ár án þess aðstefndi hreyfði nokkrum andmælum við framsalinu á milli félaganna tveggja eðabeitti þeim úrræðum sem ætla má að honum hafi verið tæk á grundvellihluthafasamkomulagsins eða almennra réttarreglna teldi hann framsalið brjótagegn ákvæðum hluthafasamkomulagsins. Með hliðsjón af þessu og því sem áðurgreinir um framsalið til Neutrino Ltd. verður að leggja til grundvallar ímálinu að stefndi hafi í orði og verki samþykkt framsal á eignarhlutnum íVesturgarði ehf. til félagsins Damocles Services Ltd. í skilningihluthafasamkomulagsins. Með sömu rökum verður að telja að stefndi og aðriraðilar hluthafasamkomulagsins hafi litið svo á að eftir framsalið til DamoclesServices Ltd. væri það félag, líkt og forveri þess, bundið af ákvæðumsamkomulagsins ásamt áfrýjandanum Sveini, sbr. 2. mgr. 6. gr. þess. Varð riftunhluthafasamkomulagsins því ekki byggð á þeim grundvelli að áfrýjandinn Sveinnhefði vanrækt skyldur sínar til að afla samþykkis stefnda áður en framsalið ámilli félaganna tveggja átti sér stað.7Með hliðsjón af framangreindu verður að telja aðáfrýjandinn Sveinn og félag hans Damocles Services Ltd. hafi lögvarinna hagsmunaað gæta af úrlausn málsins og verða því báðir réttilega taldir eiga aðild aðmálinu.8Í annan stað byggði stefndi riftun sína á því aðákvæðum hluthafasamkomulagsins hafi aldrei verið fylgt eftir í framkvæmd þarsem aðilar þess hafi aldrei verið kallaðir saman á fund til að ræða málefnifjölskyldunnar, sbr. 3. gr. samkomulagsins. Fram kom í skýrslu áfrýjenda fyrirhéraðsdómi að áfrýjandinn Sveinn hefði í gegnum tíðina verið í reglulegumsamskiptum við börn sín og upplýst þau um atriði sem hluthafasamkomulagið tóktil. Samskipti þessi hafi verið óformleg enda á milli fjölskyldumeðlima og oftátt sér stað í gegnum síma. Í þessu sambandi ber og að líta til þess að stefndiSveinn var um tíma búsettur erlendis og veitti föður sínum á árinu 2009 víðtæktumboð til að koma fram fyrir sína hönd í öllum málum er vörðuðu Vesturgarð ehf.Verður að líta svo á það hafi einnig tekið til málefna félagsins á grundvellihluthafasamkomulagsins. Samkvæmt umboðinu var það ótímabundið og varð aðeinsafturkallað með bréfi til stjórnar félagsins. Stefndi afturkallaði ekki umboðiðfyrr en 6. september 2016. Þá er ljóst að umboðið var mun víðtækara en þauumboð sem um er fjallað í 2. mgr. 56. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Með hliðsjón af framangreindu og 5. mgr. 3. gr. hluthafasamkomulagsins, semkveður á um að fundir samkvæmt 3. gr. geti farið fram í gegnum síma, er gegnmótmælum áfrýjenda ósannað að ákvæðum hluthafasamkomulagsins hafi ekki veriðfylgt eftir í framkvæmd. Verður því ekki fallist á riftunhluthafasamkomulagsins á þeim grundvelli. 9Þá byggði stefndi riftun sína á því að einstökákvæði hluthafasamkomulagsins væru í andstöðu við ófrávíkjanlegar reglur laganr. 138/1994. Af ákvæðum hluthafasamkomulagsins leiddi að áfrýjandinn Sveinn,sem ætti 34,5% hlutafjárins, færi í raun með atkvæðisrétt 50% hlutafjár íVesturgarði ehf. Stefndi og systkini hans væru því með öllu áhrifalaus viðákvarðanatöku í málefnum félagsins. Í málinu hefur stefndi auk þess haldið þvífram að um algjöran trúnaðarbrest sé að ræða milli hans og áfrýjenda vegnastarfa áfrýjendanna Sveins og Ársæls fyrir Vesturgarð ehf. Meginforsendurhluthafa-samkomulagsins um samvinnu, samráð og sameiginlega hagsmunagæslu hafiþví brostið.20Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi staðfestiáfrýjandinn Sveinn að samkvæmt ákvæðum hluthafasamkomulagsins færi hann meðatkvæðisrétt tæplega 70% þess hlutafjár sem hann og börn hans réðu yfir íVesturgarði ehf. Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins skuldbundu aðilar þess sig tilað taka sameiginlegar ákvarðanir um málefni félagsins og beitinguatkvæðisréttar í félaginu. Einnig skyldu aðilar þess ákveða í sameiningu hvaðafulltrúa þeir kysu í stjórn félagsins og skyldu þeir stjórnarmenn fara í einuog öllu eftir ákvörðunum sem teknar hefðu verið innan fjölskyldunnar ágrundvelli hluthafasamkomulagsins. Gilti þá einu hvort um væri að ræðaframgöngu á stjórnarfundum, á öðrum vettvangi félagsins eða hvar sem reyndi ásameiginlega hagsmuni fjölskyldunnar í félaginu. Loks kom fram í 7. gr. þess aðsamkomulagið væri ótímabundið og yrði því aðeins breytt eða það fellt úr gildimeð sameiginlegri ákvörðun aðila þess í samræmi við 4. gr. samkomulagsins.Samkvæmt þessu er ljóst að áfrýjandinn Sveinn var í raun einráður þegar kom aðákvörðunum um málefni fjölskyldunnar á grundvelli hluthafasamkomulagsins ogætlunin var að það fyrirkomulag skyldi gilda meðan hann og eiginkona hans lifðuog væru fær um að taka ákvarðanir um málefni félagsins.21Af gögnum málsins má ráða að djúpstæður oglangvarandi ágreiningur hefur verið á milli hluthafa í Vesturgarði ehf. umrekstur félagsins og stjórnarhætti. Þá má ráða af gögnum málsins að stefndihefur haft efasemdir um tiltekin atriði í rekstri félagsins og stjórnarhætti. Íþessum deilum hefur stefndi tekið afstöðu með Ágústi föðurbróður sínum ogbörnum hans. Þá liggur fyrir að mikill samskiptavandi hefur verið á millistefnda annars vegar og föður hans og systkina hins vegar og verður ekki annaðráðið af gögnum málsins og skýrslum aðila og vitna fyrir héraðsdómi en að ínokkur ár hafi lítil sem engin samskipti verið á milli þeirra.22Samkvæmt 1. gr. hluthafasamkomulagsins varmarkmið þess að tryggja að fjölskyldan, áfrýjendurnir Sveinn, Ársæll og NannaHelga og stefndi Sveinn, ynnu saman sem ein heild að málefnum félagsins oggættu í hvívetna sameiginlegra hagsmuna sinna í félaginu. Þá voru aðilar þessskuldbundnir til að taka allar ákvarðanir sameiginlega og beita atkvæðisréttisínum í samræmi við slíkar ákvarðanir svo sem um stjórnarkjör, meðferð ográðstöfun hluta, beitingu forkaupsréttar, þátttöku í hækkun eða lækkunhlutafjár, arðgreiðslur til hluthafa, ráðningu framkvæmdastjóra og breytingar ásamþykktum félagsins.23Ljóst er að framangreint fyrirkomulag gengur íberhögg við ýmis ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 138/1994 og samþykktirVesturgarðs ehf. svo sem um kosningu í stjórn og aðra atkvæðagreiðslu áhluthafafundi, um jafnan rétt hluta miðað við fjárhæð þeirra og um aðstjórnarmenn megi ekki gera ráðstafanir sem eru fallnar til þess að aflaákveðnum hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eðafélagsins. Er ljóst að hluthafasamkomulagið leggur víðtækar og ótímabundnarhömlur á ákvörðunarvald og ráðstöfunarrétt stefnda yfir hlutafjáreign sinni í félaginu.Í því sambandi ber einnig að horfa til 8. gr. hluthafasamkomulagsins þar semkveðið er á um að samkomulagið gildi „að því marki sem samrýmist samþykktumfélagsins og lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994“. Með hliðsjón afframangreindu, efni hluthafasamkomulagsins og eðli þess, þeim mikla vanda semríkt hefur í samskiptum málsaðila og þeim djúpstæða og langvarandi ágreiningisem uppi hefur verið um rekstur og stjórn félagsins, meðal annars á millistefnda og fjölskyldu hans, verður að telja að þær forsendur sem lágu tilgrundvallar hluthafasamkomulaginu hafi brostið í svo verulegum atriðum aðstefnda hafi verið rétt að líta svo á að hann væri óbundinn af ákvæðum þess.Ber því að fallast á með stefnda að honum hafi á þeim grundvelli verið rétt að lýsayfir riftun hluthafasamkomulagsins.24Með hliðsjón af öllu framangreindu ber aðstaðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefnda. Þá er ákvæði héraðsdóms ummálskostnað í héraði staðfest. 25Áfrýjendum verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjendur, Sveinn Valfells, DamoclesServices Ltd., Ársæll Valfells og Nanna Helga Valfells, greiði stefnda, SveiniValfells, óskipt 2.500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 22. janúar 2018.Málþetta var höfðað 1. febrúar 2017 en dómtekið 6. desember sama ár. Stefnendureru, Sveinn Valfells, Mónakó, Damocles Services Ltd., Kanada, Ársæll Valfells,Gunnarsbraut 30, Reykjavík og Nanna Helga Valfells, Bandaríkjunum en stefndi erSveinn Valfells, Seljavegi 2, Reykjavík. Stefnendurkrefjast þess að ógilt verði með dómi riftun stefnda 23. ágúst 2016 áhluthafasamkomulagi hans, Nönnu Helgu Valfells, Ársæls Valfells og SveinsValfells frá 1. mars 2010. Þá krefjast þau málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar.Stefndikrafðist frávísunar málsins en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 24.mars 2017.StefnandiSveinn og stefndi eru feðgar og alnafnar. Verða þeir í dómi þessum aðgreindir ágrundvelli aldurs sem Sveinn eldri og Sveinn yngri. IÞað mál sem hér er lagt fyrir dóminn á rætur að rekja tilágreinings aðila þess um meðferð réttinda hvers um sig sem hluthafa íVesturgarði ehf. en hluthafasamkomulag var gert með stefnda og stefnendunumSveini eldri, Ársæli og Nönnu Helgu 1. mars 2010. Félag þetta, sem stofnað varárið 1970 var lengi í eigu bræðranna Sveins Valfells eldri og Ágústs Valfellseldri til helminga. Sá fyrrnefndi raðastafaði til barna sinna stefnendannaÁrsæls og Nönnu Helgu og stefnda Sveins yngri, hlutum í félaginu semfyrirfarmgreiddum arfi. Eftir þann gerning átti Sveinn eldri 34,502% en börnhans, Ársæll, Nanna Helga og Sveinn 5,166% hvert eða samtals 50%. Auk þeirra erDamocles Services Ltd. meðal stefnenda, en það er kanadískt félag að fullu íeigu stefnandans Sveins eldri og á félagið nú þann 34,502% hlut í Vesturgarðiehf. sem Sveinn áður átti. Fékk félagið þessu hluti framselda til sín ídesember 2014.Stefndi Sveinnyngri veitti stefnandanum Sveini „fullt og óskorað umboð til að komafram í fyrir [hans] hönd í öllum málum er [vörðuðu] Vesturgarð hf. hvort sem[væri] á aðalfundi félagsins eða á öðrum vettvangi. Umboð þetta [var]ótakmarkað og ótímabundið og [varð] ekki dregið til baka nema með bréfi til stjórnarfélagsins.“Þann 1. mars 2010 gerðu Sveinn eldri og framangreind þrjúbörn hans með sér hluthafasamkomulag um meðferð hluta sinna í Vesturgarði ehf.Ekki er ágreiningur um það að samkomulag þetta var gert að frumkvæði Sveinseldri.Kemur fram í 1. gr. samkomulagsins að markmið þess sé aðtryggja að fjölskyldan, hluthafar í félaginu, vinni saman sem ein heild ímálefnum félagsins og gæti í hvívetna sameiginlegra hagsmuna sinna í félaginu. Þriðja grein samkomulagsins fjallar um ákvarðanatöku oger svohljóðandi: „Ákvarðanir í málefnumfjölskyldunnar skulu teknar á fundi sem boða skal til með tveggja viknafyrirvara. Fundur er lögmætur ef mættir erumeðlimir fjölskyldunnar, sem samtals ráða yfir meira en ½ atkvæða afheildaratkvæðum fjölskyldunnar í félaginu. Við ákvarðanatöku á fundi ræður aflatkvæða. Dugir einfaldur meirihluti atkvæða sem mætt er fyrir á fundinum, sbr.2. mgr. Fund skal halda minnst einu sinni áári, minnst þremur dögum fyrir boðaðan aðalfund eða hluthafafund Vesturgarðsehf. Fundir samkvæmt þessari grein getafarið fram í gegnum síma.“Í fjórðu og fimmtu grein eru ákvæði um samstöðu viðákvarðanatöku innan félagsins og eins fyrirmæli um að stjórnarmenn hlíti þeimákvörðunum sem teknar eru á grundvelli samkomulagsins.Sjötta grein ber fyrirsögnina „Kvaðir á meðferð ográðstöfun hluta.“ og er svohljóðandi: „Meðlimir fjölskyldunnar skuldbindasig til að selja ekki, skipta, flytja, gefa, veðsetja eða ráðstafa með öðrumhætti hlutum sínum í félaginu án samþykkis annarra aðila í fjölskyldunni.Gildir hér einu hvort um er að ræða ráðstöfun samkvæmt framangreindu tilskyldra eða óskyldra aðila. Samþykki annarra aðilafjölskyldunnar á ráðstöfun samkvæmt ofangreindu, þar sem nýr aðili eignast hlutí félaginu eða réttindi yfir hlutum í félaginu skal m.a. háð því skilyrði aðhinn nýi hluthafi eða rétthafi gangist undir þetta samkomulag. Ef meðlimur fjölskyldunnar ráðstafarhlut í félaginu í andstöðu við 1. mgr. þessarar greinar skal hann gera öðrumaðilum hópsins bindandi kauptilboð í þeirra hluti. Skal tilboðsverð hlutannafara eftir mati dómkvaddra manna á verðmæti hluta í félaginu að viðbættu 25%álagi.“Í sjöundu grein kemur fram að samkomulagið sé ótímabundiðog í áttundu grein er gerður sá fyrirvari að samkomulagið gildi að því marki semsamrýmist samþykktum félagsins og lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í greinargerð stefnda er því lýst að á árinu 2009 hafikomið upp ágreiningur stefnendanna Sveins eldri og Ársæls við eigendur hinshelmings hlutafjár í félaginu. Hafi sá ágreiningur í fyrstu snúist um aðkomuVesturgarðs ehf. að félaginu Premium Outlet Center ehf. Þá kom síðar uppágreiningur milli þessara fylkinga um hvernig staðið skyldi að endurbótum ognýtingu hússins að Laugavegi 59, Reykjavík, auk fleiri ágreiningsefna. Hefur stefndií seinni tíð tekið stöðu með hinum helmingi hluthafa gegn föður sínum ogsystkinum.Á aðalfundi félagsins sem hófst 17. júlí 2015 og var framhaldið 6. ágúst sama ár sat stefndi hjá við atkvæðagreiðslu. Stefnandinn Sveinnsendi honum í kjölfar fundarins tölvupóst þar sem hann var minntur á ákvæðihluthafasamkomulagsins. Í aðdraganda aðalfundar 2016 eða 10. ágúst 2016 boðaðiSveinn eldri aðila hluthafasamkomulagsins til fundar 24. sama mánaðar. Stefndi lýsti yfir riftun hluthafasamkomulagsins með bréfi23. ágúst 2016. Byggðist riftunin á því sem stefndi taldi verulegar vanefndirSveins eldri sem hafi í fyrsta lagi lýst sér í því að hann hafi framselteignarhluti sína til Damocles Services Ltd. án samþykkis annarra aðilasamkomulagsins. Þá yrði ekki séð að umrætt félag hefði gengist undir ákvæðisamkomulagsins. Þá var á því byggt að eftir framsalið gæti Sveinn eldri ekkilengur talist aðili samkomulagsins. Einnig var til þess vísað að umræddaðilaskipti leiddu til þess að forsendur samkomulagsins væru brostnar. Þá varog vísað til þess að stefndi teldi einstök ákvæði samkomulagsins í andstöðu viðófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 138/1994. Loks vísaði stefndi til þess að ákvæðumsamkomulagsins hefði aldrei verið fylgt eftir í raun. Af hálfu stefnenda var riftuninni mótmælt með bréfi 12.september 2016 þar sem því var lýst að stefnendurnir Sveinn eldri, Ársæll ogNanna Helga teldu samkomulagið í fullu gildi.Þann 6. desember 2016 undirrituðu stefndi og Árhólmi ehf.samning um kaup þess síðarnefnda á 2,67% hluta í Vesturgarði ehf. í eigu þessfyrrnefnda. Var hluthöfum boðinn forkaupsréttur í samræmi við samþykktirfélagsins. Nýttu hluthafar forkakaupsrétt sinn utan stefnendurnir Nanna Helga,Ársæll og Damocles Services Ltd. en þessir hluthafar lýstu þeirri afstöðu sinniað stefndi mætti ekki vegna hluthafasamkomulagsins selja umrædda hluti. Varþess freistað, án árangurs, á fá lagt lögbann við viðskiptunum. Þá hafastefnendurnir Ársæll og Nanna Helga stefnt kaupendum og stefnda til að fáþessum viðskiptum hnekkt og er það mál til meðferðar hjá HéraðsdómiReykjavíkur.IIStefnendurgera grein fyrir aðild málsins með þeim hætti í stefnu að stefnendurnir Sveinn,Ársæll og Nanna Helga séu ásamt stefnda aðilar að því hluthafasamkomulagi semstefndi hafi rift. Félagið Damocles Services Ltd., sem sé að öllu leyti í eigustefnandans Sveins, sé einnig meðal stefnenda þar sem stefnandinn Sveinn hafiframselt félaginu eignarhluti sína í Vesturgarði ehf. í desember 2014. Hafi súbreyting á eignarhaldi hluta stefnandans Sveins í engu haggað þeim skyldum semá honum eða félagi hans hvíli samkvæmt hluthafasamkomulaginu.Stefnendurkveðast byggja kröfu sína á því að hluthafasamkomulag aðila sé í fullu gildi.Stefndi Sveinn yngri hafi undirgengist samkomulagið af fúsum og frjálsum vilja.Hann hafi aldrei gert athugasemd við gildi þess eða um skyldur sínar og annarraaðila samkvæmt samkomulaginu fyrr en með riftunaryfirlýsingu sinni 23. ágúst2016.Stefnendurkveðast ennfremur byggja dómkröfu sína á því að meginskilyrði riftunar umverulega vanefnd sé ekki uppfyllt. Raunar hafi stefnendur ekki vanefnthluthafasamkomulagið með nokkrum hætti. Sönnunarbyrði um tilvist slíkravanefnda hvíli alfarið á stefnda. Þá hafi stefndi aldrei óskað eftir því aðstefnendur bættu úr hinum ætluðu vanefndum áður en stefndi hafi lýst yfirriftun. Hafi stefnendur því aldrei fengið tækifæri til þess. Af því leiði aðalmenn skilyrði riftunar séu ekki uppfyllt og beri því að ógilda hana með dómi.Stefndibyggi riftun sína meðal annars á því að aldreihafi verið haldnir fundir í aðdraganda hluthafafunda eins ogsamkomulagið kveði á um. Í því sé fólgin veruleg vanefnd áhluthafasamkomulaginu. Stefnendur kveðast hafna því alfarið að stefndi getibyggt riftun á þessu atriði.Þannighafi stefndi aldrei hreyft andmælum við því, frekar en aðrir aðilarsamkomulagsins, að samskipti þeirra á milli um málefni Vesturgarðs ehf. væru aðmestu óformlegri en samkomulagið geri ráð fyrir. Full samstaða hafi enda veriðmeðal þeirra um málefni félagsins fram til 23. ágúst 2016, með þeirriundantekningu einni að stefndi hafi setið hjá á framhaldsaðalfundi 6. ágúst2015.Að gefnutilefni, ekki síst í ljósi afstöðu stefnda á aðalfundi í Vesturgarði ehf. árið2015 hafi Sveinn eldri boðað sérstaklega til fundar, sem fara hafi átt fram 24.ágúst 2016, í samræmi við ákvæði 1. mgr. 3. gr. hluthafasamkomulagsins svoaðilar gætu rætt saman um efni aðalfundar. Í stað þess að mæta til fundarinshafi stefndi brugðist við með því að að senda yfirlýsingu um riftunsamkomulagsins, meðal annars á þeim grundvelli að fundir hafi ekki veriðhaldnir. Byggi stefnendur á því að slíkt formsatriði geti ekki, í ljósi atvika,talist veruleg vanefnd annarra aðila samkomulagsins.Rétt séað nefna að stefndi hafi eignast hluti sína í Vesturgarði ehf., með fyrirframgreiddumarfi frá föður sínum, stefnandanum Sveini eldri. Stefndi veitti stefnandaSveini eldri svohljóðandi umboð 1. júní 2009: „Égveiti föður mínum Sveini Valfells [kt.], fullt og óskorað umboð að koma framfyrir mína hönd í öllum málum er varða Vesturgarð hf. hvort sem er á aðalfundifélagsins eða á öðrum vettvangi. Umboð þetta er fullt og ótakmarkað ogótímabundið og verður ekki dregið tilbaka nema með bréfi til stjórnar félagsins.“ Umboðiðhafi ekki verið afturkallað þegar riftunaryfirlýsing stefnda var send í ágúst2016. Sveinn eldri hafi alla tíð verið í góðri trú, meðal annars ágrundvelli umboðsins, að hann hefðifullan stuðning stefnda í málefnum Vesturgarðs ehf., hvort heldur sem væri áfundum hjá félaginu eða í samskiptum við aðra aðila hluthafasamkomulagsins.Telji stefnendur að í þessu ljósi geti stefndi ekki byggt á því aðhluthafasamkomulagið hafi verið vanefnt.Stefnendurbyggi jafnframt á því að staðhæfingar stefnda um að hann hafi ekki veriðupplýstur um breytingar stefnandans Sveins eldri á skipan sinna fjármála meðþví að setja eignarhluti sína í eignarhaldsfélög, séu rangar. Þvert á móti hafistefndi verið upplýstur um þær breytingar og engar athugasemdir gert. Þá hafiþetta í engu breytt aðild Sveins eldri að samkomulaginu og skuldbindingum hanssamkvæmt því. Sjónarmið lögmanns stefnda í tilkynningu um riftun 23. ágúst 2016séu því haldlaus.Samagildi um sjónarmið stefnda í tilkynningu um riftun um að einstök ákvæðisamkomulagsins rekist á meginreglur félagaréttar. Stefnendur telji að hluthafargeti á grundvelli samningsfrelsis gert samninga sín í milli sem takmarkiráðstöfunarheimild þeirra á réttindum á vettvangi einkahlutafélags, eins ogmeginreglur ákvæða 15. og 16. gr. laga nr. 138/1994 séu til merkis um. Endaþótt slíkir samningar séu víðtækir og feli í sér umtalsverða takmörkun teljistþeir ekki sjálfkrafa í andstöðu við meginreglur félagaréttar. Játa verði mönnumnokkuð svigrúm til að semja um hagsmuni sína, eignir og réttindi. Stefnendurbyggi á því að mönnum beri að meginstefnu að standa við loforð sín ogskuldbindingar, svo sem samkvæmt meginreglum samningaréttarins umskuldbindingargildi samninga og efndir þeirra.Þá gangihluthafasamkomulag aðila eðli máls samkvæmt út frá þeirri forsendu að farið séað lögum, s.s. lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög, í starfsemi félagsins.Sameiginlegar ákvarðanir á grundvelli samkomulagsins verði því að rúmast innanmarka laga til að vera bindandi fyrir aðila þess. Þó vera kynni að stefndi værióbundinn af ákvörðunum „fjölskyldunnar“ í einstökum tilvikum, vegna þess aðtilteknar ákvarðanir teldust andstæðar hagsmunum félagsins og jafnvel lögum,yrði samkomulaginu í heild sinni ekki vikið til hliðar af þeim sökum, eða þvírift. Í riftunartilkynningu stefnda sé að vísu ekki bent á neitt dæmi þess aðaðilar hluthafasamkomulagsins hafi tekið ákvörðun á vettvangi félagsins íandstöðu við hagsmuni félagsins, lög um einkahlutafélög nr. 138/1994, eðameginreglur félagaréttar.Þá teljistefnendur ennfremur að enda þótt örðugt kynni að reynast í einstökum tilvikumað knýja fram fullnustu þeirra skuldbindinga sem felist í samkomulaginu ávettvangi Vesturgarðs ehf., geti þær allt að einu verið í fullu gildi millisamningsaðila. Sá sem bryti gegn þeim gæti þannig orðið ábyrgur gagnvart öðrumaðilum samkomulagsins þótt þeir næðu ekki fram vilja sínum á vettvangifélagsins. Af þessum sökum sé mikilvægt að krafa stefnenda nái fram að ganga.Stefnendurtelji að stefndi hafi brotið í bága við ákvæði hluthafasamkomulagsins sem mælifyrir um að fjölskyldan taki sameiginlegar ákvarðanir um málefni félagsins ogbeitingu atkvæðisréttar, sbr. m.a. 1. og 4. gr. samkomulagsins. Þá hafi hannbrotið gegn 6. gr. samkomulagsins með sölu á hlutum sínum án samráðs viðstefnendur eins og samkomulagið kveði á um. Hafi þeir áskilið sér allan réttgagnvart honum vegna þessara brota.Að lokumkveðast stefnendur byggja á því að í ljósi fyrirliggjandi mótmæla þeirra gegnriftun stefnda á hluthafasamkomulagi þeirra hafi stefnda borið að leitastaðfestingar dómstóla á réttmæti riftunar sinnar. Það hafi stefndi ekki gertsem styðji þá kröfu stefnenda að ógilda beri riftun stefnda áhluthafasamkomulaginu með dómi.Stefnendurkveðast byggja kröfur sínar einkum á meginreglum samninga- og kröfuréttar umskuldbindingargildi samninga og efndir þeirra, en einnig á meginreglumfélagaréttar og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Stefnendurstandi saman að málsókninni á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, enda eigi kröfur þeirra rætur að rekja til ágreinings umsama löggerning.Ummálskostnað vísa stefnendur til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 130. gr.laganna.IIIStefndikveðst byggja á því að við riftun hans á hluthafasamkomulaginu hafi vanefndirverið orðnar verulegar og allar forsendur fyrir samkomulaginu löngu brostnar.Stefnda hafi því, eðli máls samkvæmt verið heimilt að rifta samkomulaginu vegnaþeirra aðstæðna sem upp hafi verið komnar sem gerð verði ítarlegri grein fyrirhér síðar. Þá krefst hann og byggja sýknukröfu sína á aðildarskorti, að því ervarði stefendurnar Svein Valfells eldri og Damocles Services Ltd.Stefndikveðst byggja á því að öll skilyrði riftunar hluthafasamkomulagsins hafi veriðuppfyllt þegar hann hafi sent stefnendum málsins riftunaryfirlýsingu sína.Þannig hafi hluthafasamkomulagið verið virt að vettugi frá því undir það hafiverið skrifað og stefnendurnir Sveinn eldri og Ársæll þverbrotið forsendurþess, ekki aðeins með heimildarlausu framsali á hlutafé til kanadískshlutafélags heldur jafnframt með ákvarðanatöku sinni sem stjórnarmenn ogprókúruhafar Vesturgarðs ehf. Umræddar ákvarðanir hafi ekki aðeins sættgagnrýni stefnda heldur einnig eigenda hins helmings hlutafjárins í Vesturgarðiehf. Hafi meðal annars þurft að leita atbeina atvinnuvegaráðuneytisins ogfyrirtækjaskrár Ríkisskattstjóra til þess að knýja á um að stefnendurnir Sveinneldri og Ársæll ræktu störf sín fyrir Vesturgarð ehf. í samræmi við lög ogsamþykktir félagsins.Stefnditelji engum vafa undirorpið að ákvæði hluthafasamkomulagsins hafi ýmist veriðvirt að vettugi eða þverbrotin frá því skrifað var undir samkomulagið aðundirlagi stefnandans Sveins eldri árið 2010. Í markmiðsákvæði 1. gr.samkomulagsins segi að því sé ætlað að tryggja að fjölskyldan, hluthafar ífélaginu, vinni saman sem ein heild oggæti í hvívetna sameiginlegra hagsmuna sinna í félaginu. Kveðst stefndi teljaað stefnendurnir Sveinn eldri og Ársæll hafi gerst sekir um umfangsmikiltrúnaðarbrot gagnvart Vesturgarði ehf. og ekkert traust ríki um störf þeirra íþágu félagsins hjá eigendum meirihluta hlutafjár þess. Það sé því auðsætt aðmati stefnda að stefnendurnir hafi ekki gætt sameiginlegra hagsmuna aðilahluthafasamkomulagsins, heldur fórnað þeim fyrir sína eigin persónulegu ogfjárhagslegu hagsmuni. Við þetta bætist sú augljósa staðreynd að DamoclesServices Ltd. geti ekki með nokkru móti talist fjölskyldumeðlimurValfellsfjölskyldunnar. Þrátt fyrir að Sveinn eldri kunni að vera eini hluthafiumrædds félags verði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að hér sé umsjálfstæða lögpersónu að ræða, kanadískt félag sem lúti kanadískum lögum ístarfsemi sinni og hafi sérstaka stjórn. Framsal stefnandans Sveins eldri áhlut sínum, fyrst til Neutrino Ltd. og síðar til Damocles Services Ltd. hafihaft víðtækari afleiðingar en kveðið sé á um í 6. gr. samkomulagsins. Framsaliðhafi leitt til þess að öll ákvæði sem bundin séu við fjölskylduna, aðilafjölskyldunnar eða meðlimi hennar, eigi ekki lengur við af þeirri einföldu ástæðuað stefnandinn Sveinn eldri sé ekki lengur hluthafi í Vesturgarði ehf., heldurDamocles Services Ltd. Þaðhljóti að vera frumforsenda hvers sem takist á hendur samningsskuldbindingar aðekki verði aðilaskipti hjá viðsemjanda hans án þess að hann fái einhverju umþað ráðið. Gera verði greinarmun á einstaklingnum Sveini Valfells eldri ogkanadísku hlutafélagi. Stefndi byggi á því að það hafi veriðgrundvallarforsenda fyrir undirritun hluthafasamkomulagsins að aðilar þess væruaðeins stefnandinn Sveinn eldri og afkomendur hans, sem jafnframt værupersónulega hluthafar í Vesturgarði ehf. Við framsal stefnandans Sveins eldritil stefnandans Damocles Services Ltd. hafi sú forsenda brugðist, enda verðihvorugur framangreindra aðila krafðir með réttu um efndir samkvæmtsamkomulaginu eftir það. Með framsalinu hafi hluthafasamkomulagið því veriðvanefnt að verulegu leyti.Formlegirfundir sem fjallað sé um í 3. gr. samkomulagsins hafi aldrei verið haldnireftir því sem stefndi komist næst, en í það minnsta hafi hann ekki veriðboðaður á slíkar samkomur. Þá hafi stefndi frá upphafi litið svo á aðsamþykktir Vesturgarðs ehf. og landslög vægju þyngra en einstök ákvæðisamkomulagsins og því hafi hann aldrei litið svo á að honum bæri að hlítaákvæðum 4. og 5. gr. samkomulagsins, sem íraun feli það í sér að aðilar samkomulagsins komi sér saman um efniákvarðana sem samkvæmt landslögum séu faldar tilteknum stjórnareiningumhlutafélaga, s.s. hluthafafundum eða stjórn. Þetta sé staðfest meðlögfræðiáliti frá 2012 sem stefndi hafi aflað og liggi fyrir í málinu. Stefnditelji skuldbindingargildi umræddra ákvæða takmarkað eða jafnvel ekkert,sérstaklega í ljósi þess að eftir ákvæði 8. gr. samkomulagsins gildi það að þvímarki sem samrýmist samþykktum félagsins og lögum um einkahlutafélög nr.138/1994. Stefndi telji jafnframt að fyrrgreind ákvæði séu ósanngjörn ogandstæð góðri viðskiptavenju eins nánar grein hér síðar.Líkt ogáður hafi verið rakið hafi stefnandinn Sveinn eldri framselt alla hluti sína íVesturgarði ehf. í tveimur skrefum. Fyrst til félagsins Neutrino Ltd. sem hafðiheimilisfesti á Isle of Man og síðar til stefnanda Damocles Services Ltd. semsé kanadískt félag. Byggir stefndi á því að ekkert formlegt samþykki hafi legiðfyrir framsalinu frá aðilum hluthafasamkomulagsins og að síðarnefnda félagiðhafi ekki undirgengist samkomulagið með einhverskonar yfirlýsingu í samræmi við6. gr. samkomulagsins. Þá séu engin gögn því til stuðnings að stefnandinnSveinn eldri hafi gert öðrum fjölskyldumeðlimum bindandi kauptilboð í þeirrahlut með 25% álagi, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 6. gr. samkomulagsins. Að matistefnda sé engum vafa undirorpið að 6. gr. hluthafasamkomulagsins sé einmikilvægasta grein þess og að ákvæðið endurspegli forsendur samkomulagsins ogsamstarf aðila. Þar séu settar fram strangar reglur um samþykki annarrahluthafa fyrir aðilaskiptum og skilyrði um að nýir aðilar gangist undir ákvæðihluthafasamkomulagsins sem gangi lengra en samþykktir Vesturgarðs ehf. ogreglur laga um einkahlutafélög. Mikilvægi 6. gr. endurspeglist í þeirristaðreynd að kveðið sé á um sérstakar afleiðingar brota á ákvæðinu. Ljóst megivera að 25% álag ofan á kaupverð þess sem ráðstafi hlut í andstöðu við 1. mgr.sem kveðið sé á um í 3. mgr., sé ætlaður sá eini tilgangur að sporna við því aðaðilar hluthafasamkomulagsins ráðstafi hlut sínum í andstöðu við ákvæðið ogþannig tryggja að aðilaskipti, hvort sem þau varði skylda eða óskylda aðila,fari fram með samþykki annarra aðila samkomulagsins og að fenginni yfirlýsinguhins nýja aðila um að hann muni hlíta ákvæðum samkomulagsins í einu og öllu.Stefndibyggi af þessum sökum á því að brot stefnandans Sveins eldri á umræddri 6. gr.hafi falið í sér verulega vanefnd eins og íslenskir dómstólar hafi mótaðhugtakið. Matið á skilyrðinu um verulega vanefnd sé heildarmat þar sem litið sém.a. til eftirtalinna atriða: .Samnings aðila og atvikavið samningsgerð, sbr. til hliðsjónar 25. gr. laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup. 2.Hvaða áhrif vanefndinhafi á hagsmuni þess sem rifti og hvað sá sem riftun beinist að hafi hlotið aðálíta í þeim efnum.3.Hvort sá sem rifti hafilagt sérstaka áherslu á efndir með tilteknum hætti.4.Atvika sem síðar hafikomið til.5.Ámælisverðrar framkomuþess sem riftunin beinist að.Stefndikveðst byggja á því að allir framangreindir þættir heildarmatsins leiði tilþeirrar niðurstöðu að um verulega vanefnd hafi verið að ræða. Þannig hafi 6.gr. hluthafasamkomulagsins verið frumforsenda þess og brot stefnandans Sveinseldri á greininni hafi því falið í sér verulega vanefnd. Við matið verði aðlíta til þess að stefndi hafi skrifað undir samkomulagið að áeggjan stefnandansSveins eldri sem jafnframt hafi samið eða hafi látið semja allt samkomulagið,án þess að stefndi hafi haft nokkra aðkomu að því.Að þvíer varði áhrif vanefndar stefnenda á hagsmuni stefnda byggi stefndi á því aðmatið einskorðist ekki við einstök brot stefnenda á samkomulaginu heldur náijafnframt til háttsemi þeirra sem stjórnarmanna og prókúruhafa í Vesturgarðiehf. Stefndi telji að ákvarðanataka stefnendanna Sveins eldri og Ársæls ávettvangi félagsins hafi falið í sér verulega vanefnd á þeim skuldbindingum semþeir hafi undirgengist með hluthafasamkomulaginu, sbr. meðal annarsmarkmiðsákvæði þess um að fjölskyldan vinni sem ein heild í málefnum félagsinsog gæti í hvívetna sameiginlegra hagsmuna sinna í því. Stefndi telji að að ýmisháttsemi stefnendanna m.a. að því er varði Preminum Outlet Center ehf.,afturköllun prókúru Ágústs eldri, takmarkaðar upplýsingar vegna framkvæmda viðLaugaveg 59 og tregða til að boða til stjórnar- og hluthafafunda feli í sérverulega vanefnd á markmiðsákvæði hluthafasamkomulagsins og hafi þannig grafiðundan markmiðum aðila þess með því að gera slíkt samkomulag og forsendum þeirravið samningsgerðina.Stefnditelji rétt að ítreka að því fari fjarri, líkt og haldið sé fram í stefnu, aðallt hafi leikið í lyndi meðal aðila hluthafasamkomulagsins fram tilriftunarinnar 2016. Komi það fram í gögnum málsins og hafi stefndi leitað tillögmanns strax árið 2012 sem talið hafi augljóst að stefndi hefði óbundnarhendur á hluthafafundum félagsins og hafi bent honum á að riftahluthafasamkomulaginu þar sem það væri óskuldbindandi, ósanngjarnt og færi gegnlögum.Stefndikveðst og vekja athygli á því að hann hafi í fyrsta sinn setið hjá og ekkigefið kost á sér í stjórn á hluthafafundi 17. júlí 2015. Stefnandinn Sveinneldri hafi í tilefni af því sent stefnda tölvupóst, sem liggi fyrir í málinu,þar sem hann hafi sagt stefnda að hann hefði brotið gegn samkomulaginu, hanngæti gleymt því að hann ætti foreldra og ætti að fara aftur í sittEngeyjarhyski. Stefnandinn Sveinn eldri hafi hins vegar ekki aðhafst frekarvegna þessa, frekar en aðrir stefnendur málsins. Þá hafi liðið fimm mánuðir fráþví að stefndi hafi rift hluthafasamkomulaginu og þar til mál þetta hafi veriðhöfðað. Tómlæti stefnenda að því er þetta varði sé að mati stefnda til marks umhuglæga afstöðu stefnenda til hluthafasamkomulagsins. Stefndikveðst einnig telja að eining innan fjölskyldunnar og þar með hluthafa hafiverið bæði frumhvötin og frumástæðan fyrir gerð hluthafasamkomulagsins, endakomi það fram berum orðum í markmiðsákvæði 1. gr. að því sé ætlað að tryggja aðfjölskyldan, hluthafar í félaginu, vinnisaman sem ein heild í málefnum þess og gæti í hvívetna sameiginlegra hagsmunasinna í félaginu. Kveðst stefndi telja að í umræddri grein felist meðal annarsað aðilar samkomulagsins væru einungis Sveinn Valfells eldri og afkomendurhans. Í huga stefnda hafi meginforsenda þessi verið meðvituð ákvörðunarástæðafyrir gerð samkomulagsins þar sem hún hafi haft úrslitaáhrif á ákvörðun stefndaum að gangast undir það. Stefnendum hafi tvímælalaust verið kunn þessimeginforsenda allt frá gerð og undirritun samkomulagins, sbr. fyrrnefnda 1. gr.þess. Umrædd meginforsenda stefnda hafi því verið veruleg.Stefndibyggir á því að þessi meginforsenda sem legið hafi til grundvallarsamkomulaginu, þ.e. eining innan fjölskyldunnar, hafi brostið í að minnstakosti tvíþættum skilningi. Annars vegar með trúnaðarbrotum stefnendanna, Sveinseldri og Ársæls gagnvart Vesturgarði ehf. þar sem ekki traust ríki um störfþeirra í þágu félagsins hjá eigendum meirihluta hlutafjár þess. Að mati stefndahafi stefnendur ekki gætt nægilega að sameiginlegum hagsmunum aðilahluthafasamkomulagsins, heldur hafi þeir fórnað þeim fyrir sína eiginpersónulegu og fjárhagslegu hagsmuni. Hins vegar geti Damocles Services Ltd.ekki með nokkru móti talist fjölskyldumeðlimur Valfells fjölskyldunnar. Umsjálfstæða lögpersónu sé að ræða, kanadískt hlutafélag sem lúti kanadískumlögum í starfsemi sinni og stjórnað sé af sérstakri stjórn. Framsal stefnandansSveins eldri á hlut sínum, fyrst til Neutrino Ltd. og síðar til DamoclesServices Ltd. hafi átt sér stað án vitundar eða vitneskju stefnda. Framsaliðhafi leitt til þess að öll ákvæði sem bundin séu við fjölskylduna eigi ekkilengur við af þeirri einföldu ástæðu að stefnandinn Sveinn eldri sé ekki lengurhluthafi í Vesturgarði ehf., heldur hlutafélagið Damocles Services Ltd.Aðilaskipti án samráðs eða vitneskju stefnda brjóti gegn 1. gr. samkomulagsinsog þar með bresti meginforsendan um einingu fjölskyldunnar.Aðframangreindu virtu telji stefnandi að ljóst sé að allt frá upphafisamkomulagsins hafi eining innan fjölskyldunnar verið bæði frumhvötin ogfrumástæðan fyrir gerð samkomulagsins eins og fyrr segi, sbr. 1. gr. þess.Meðal annars af þessum ástæðum telji stefndi að sér hafi verið heimilt að riftahluthafasamkomulaginu með tilkynningu 23. ágúst 2016 í ljósi þess aðsamkomulagið hafi verið ógilt á grundvelli brostinna forsendna.Þákveðst stefndi byggja á því að ósanngjarnt sé af hálfu stefnenda að bera fyrirsig hluthafasamkomulagið vegna að minnsta kosti tveggja atriða, sbr. lög nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Annars vegar sökum þeirraatvika og framsals til Damocles Services Ltd. sem fyrr er lýst og leitt hafitil þess að öll ákvæði samkomulagsins sem vísi til fjölskyldunnar eigi ekkilengur við af þeirri ástæðu að stefnandinn Sveinn eldri sé ekki lengur hluthafií Vesturgarði ehf. Umrædd atvik hafi átt sér stað án vitundar og þar meðsamráðs við stefnda, þrátt fyrir þá staðreynd að þau færu gegn markmiðsákvæði1. gr. samkomulagsins. Hins vegar telji stefndi að 4. og 5. gr. samkomulagsinssé andstæð ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög þar semmælt sé fyrir um að tilteknar stjórnareiningar innan félags fari meðákvörðunarvald, svo sem hluthafafundir og stjórn. Að framangreindum atriðumvirtum telji stefndi að í raun beri að víkja hluthafasamkomulaginu til hliðarmeð stoð í lögum nr. 138/1994 og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Meðal annars af þessum ástæðum teljistefnandi að hann sé óbundinn af ákvæðum hluthafasamkomulagsins og hafi veriðheimilt að rifta því 23. ágúst 2016.Hvað semlíði niðurstöðu dómsins um aðrar sýknukröfur stefnda, telji hann deginumljósara að í málinu sé fyrir að fara aðildarskorti hjá stefnendunum SveiniValfells eldri og Damocles Services Ltd. Að því er varði aðild félagsins byggistefndi á því að engu réttarsambandi hafi nokkurn tíma verið til að dreifa ámilli sín og þess, enda hafi félagið aldrei átt aðild að hinum umdeildahluthafasamkomulagi. Félagið hafi ekki sýnt fram á hvaða lögvörðu hagsmunumþess riftun stefnda raskaði, í skilningi 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, eða útskýrt aðild sína með fullnægjandi hætti. Sökum þessa teljistefndi að sýkna beri hann af kröfum félagsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.Að þvíer varði aðild stefnandans Sveins eldri, byggi stefndi á að hann geti ekkibyggt kröfur sínar á ákvæðum hluthafasamkomulagsins, enda hafi hann þegarframselt hluti sína í Vesturgarði ehf. til fyrrgreinds félags. Forsenda aðildarSveins eldri að hluthafasamkomulaginu hafi verið eignarhald á hlutum íVesturgarði ehf., enda sé það samkvæmt efni sínu milli einstaklinga sem séuhluthafar í því félagi. Af gögnum málsins megi sjá að stefnandinn Sveinn séekki hluthafi í Vesturgarði ehf. Megi því ljóst vera að hann geti ekki meðnokkru móti byggt á ákvæðum hluthafasamkomulagsins. Við framsal hluta tilDamocles Services Ltd. hafi hann því ekki aðeins vikið einhliða frá ákvæðumhluthafasamkomulagsins heldur hafi hann fyrirgert öllum rétti sínum til aðbyggja á ákvæðum þess. Fái stefndi ekki séð hvaða hagsmuni Sveinn eldri getihaft af ógildingu á riftun samkomulags á milli hluthafa í félagi sem hann hafienga persónulega aðkomu að sem hluthafi og leiði aðildarskortur hans til sýknustefnda að öllum kröfum hans, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndikrefst málskostnaðar og að við ákvörðunhans verði tekið tillit til skyldu til greiðslu virðisaukaskatt afþóknun lögmanns, en stefndi stundi ekki virðisaukaskattskylda starfsemi.Umlagarök kveðst stefndi vísa til meginreglna samninga-, kröfu- og félagaréttar,laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kaflasíðastnefndra laga, sérstaklega 129. og 130. gr. en vegna virðisaukaskatts tillaga nr. 50/1988. IVEins og kemurfram hér fyrr lýsti stefndi yfir riftun hins umdeilda hluthafasamkomulags meðyfirlýsingu 23. ágúst 2016. Vísaði hann m.a. til þess að framsal stefnandansSveins eldri á hlutafjáreign sinni í Vesturgarði ehf. hafi farið fram ánsamþykkis stefnda og hafi það verið skýrt brot á 6. gr. hluthafasamkomulagsins.Þá kom fram að hann teldi að umrædd aðgerð hafi einnig haft þær afleiðingar aðveruleg forsenda hans teldist brostin sem leiddi og til þess að samkomulagiðværi ekki lengur bindandi fyrir hann.Af hálfustefnandans Sveins hefur því verið lýst yfir hér fyrir dómi að hann sé einneigandi fyrrnefnds félags og að hann telji bæði sig og félagið bundið afhluthafasamkomulaginu. Það er mat dómsins að síðastnefnd yfirlýsing geti ekkikomið í stað þess samþykkis sem samkomulagið kveður á um að skylt sé að aflaáður en sala hlutafjár fer fram. Er það og tekið fram í samkomulaginu að ekkiskipti máli hvort sala eigi sér stað til skyldra eða óskyldra aðila. Þá erekki að mati dómsins unnt að telja að fyrra framsal sömu hluta stefnandansSveins eldri til félags á Isle of Man, sem stefnda mun hafa verið kunnugt umgeti talist veita vísbendingu um heimild hans til síðara framsalsins.Fól þvíframsal stefnandans Sveins eldri til Damocles Services Ltd. í sér vanefnd áhluthafasamkomulagi hans og stefnda, Ársæls og Nönnu Helgu. Við mat á því hvortlíta beri á umrædda vanefnd sem verulega verður að mati dómsins að líta tilhluthafasamkomulagsins í heild og hvernig aðilar þess ráðstöfuðu þar réttindumsínum. Verður þá fyrst fyrir að ákvæði 3. gr. samkomulagsins gerir það aðverkum að stefnandinn Sveinn eldri fór í raun með meirihlutavald og þar afleiðandi með allar heimildir sem felast í 50% eignarhaldi í Vesturgarði ehf. ogvoru aðrir aðilar samkomulagsins skuldbundnir til að beita atkvæði sínu ávettvangi félagsins í samræmi við ákvarðanir sem teknar voru á grundvelli þess.Var því í raun um framsal umfangsmikilla réttinda að ræða frá stefnda, Ársæliog Nönnu Helgu til Sveins eldri. Á hinn bóginn var einnig kveðið á um það ísamkomulaginu að hafa skyldi samráð um ákvarðanatöku og að haldnir skyldufundir. Þá var kveðið á um að leita skyldi samþykkis annarra aðilasamkomulagsins áður en einhver aðila þess seldi hlut sinn. Einnig var kveðið áum skyldu þess sem bryti gegn samkomulaginu til að kaupa hluti annarra aðilasamkvæmt mati að viðbættu 25% álagi. Það ermat dómsins að í máli þessu hafi ekki verið sýnt fram á, gegn mótmælum stefndaSveins yngri, að samráð hafi verið haft við hann í samræmi við ákvæðihluthafasamkomulagsins, áður en ákvarðanir voru teknar innan hluthafahópsins.Þá liggur ekki fyrir að stefnandinn Sveinn eldri hafi aflað samþykkis stefndaSveins yngri áður en hann seldi hluti sína til Damocles Services Ltd. Að matidómsins felst í þessari vanrækslu vanefnd stefnandans Sveins eldri á helstuskyldum sínum gagnvart stefnda Sveini yngri á grundvellihluthafasamkomulagsins. Er það mat dómsins að í þessu felist veruleg vanefnd oger einnig fallist á með stefnda að veruleg forsenda hafi brostið fyrir þátttökuhans í samkomulaginu. Einnig liggur fyrir sú staðreynd að stefnandinn Sveinneldri er ekki lengur hluthafi í Vesturgarði ehf. og því vart forsendur til aðhann geti haldið umræddu hluthafasamkomulagi upp á stefnda.Þegar afþeim ástæðum sem að framan eru raktar er fallist á með stefnda að honum hafiverið rétt 23. ágúst 2016 að rifta hluthafasamkomulagi hans við Svein Valfellseldri, Nönnu Helgu Valfells og Ársæl Valfells sem dagsett er 1. mars 2010. Ereins og hér stendur á ekki unnt að telja að stefnda hafi verið nauðsynlegt aðkrefjast fyrst réttra efnda eða gefa gagnaðilum færi á að bæta úr áður enriftun var lýst yfir. Riftun þessi hafði réttaráhrif þegar hún var komin tilriftunarþola og bar stefnendum, vildu þeir ekki við hana una, að beraágreininginn undir dómstóla, eins og þeir loks gerðu í máli þessu. Aðþessari niðurstöðu fenginni er ekki nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvaðaáhrif það hafi í þessu sambandi að ágreiningur hefur verið uppi í félaginu umstjórnunarhætti eins og nánar má sjá hér fyrr þegar raktar eru málsástæðurstefnda.StefnandinnDamocles Services Ltd. er ekki aðili að umræddu hluthafasamkomulagi og liggurekkert fyrir í málinu sem styður að félagið hafi með formlegum hætti tekið ásig skyldur gagnvart því. Getur félagið því ekki að réttu átt aðild að máliþessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er stefndiSveinn sýknaður af kröfum félagsins þegar af þeirri ástæðu.Stefnendumverður gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin sú fjárhæðsem nánar greinir í dómsorði og hefur við þá ákvörðun verið tekið tillit tilumfangs málsins, áhrif þess að frávísunarkröfu stefnda var hafnað, sem ogskyldu til greiðslu virðisaukaskatts.HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115 gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegnaembættisanna dómara.DómsorðStefndi,Sveinn Valfells, er sýknaður af kröfum stefnenda, Sveins Valfells, DamoclesServices Ltd., Ársæls Valfells og Nönnu Helgu Valfells. Stefnendurgreiði stefnda sameiginlega 2.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 96/2007
Fasteignakaup Samningur Fyrirvari
ABC ehf. rifti samningi félagsins við D ehf. um kaup á eignarhluta ABC ehf. í fasteigninni Höfðabakka 1 með yfirlýsingu 16. desember 2005. Var riftunin á því reist að D ehf. hefði ekki uppfyllt skilyrði samningsins um að félagið legði fram greiðslumat eða lánsloforð lánsstofnunar innan 14 virkra daga frá samþykki tilboðs. Við riftunina varð virkur skilyrtur samningur milli ABC ehf. og F hf. um kaup síðarnefnda félagsins á eignarhlutunum. D ehf. krafðist viðurkenningar á ólögmæti riftunarinnar, ógildingar á kaupsamningi ABC ehf. og F hf. og að fyrrnefnda félaginu yrði gert að gefa út afsal til D ehf. fyrir eignarhlutunum. Taldi félagið að það hefði lagt fram, áður en fresturinn rann út, lánsloforð frá SPRON, sem uppfyllti skilyrði samningsins. Ekki var fallist á að framvísun gagna um að annar lögaðili, S ehf., sem lýsti einhliða yfir ábyrgð á skuldbindingum D ehf., hefði fengið vilyrði fyrir lánveitingu frá SPRON að uppfylltum tilteknum skilyrðum, gæti talist uppfylla skilmála samningsins. Hefði ABC ehf. því verið heimilt að nýta sér ákvæði hans um riftun. Kröfum D ehf. var af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2007. Hann krefst þess að riftun stefnda ABC Holding ehf. á samþykktu kauptilboði milli áfrýjanda og stefnda ABC Holding ehf. um eignina Höfðabakka 1 í Reykjavík 26. nóvember 2005 verði dæmd ólögmæt. Þá krefst hann ógildingar á kaupsamningi milli stefnda Félagsbústaða hf. og stefnda ABC Holding ehf. 18. desember 2005 um sömu eign. Ennfremur krefst áfrýjandi að stefnda ABC Holding ehf. verði gert að gefa út afsal til sín fyrir eigninni Höfðabakka 1 í Reykjavík, alls 18 eignarhlutum með nánar tilgreindum fastanúmerum, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, gegn greiðslu áfrýjanda á umsömdu kaupverði samkvæmt fyrrgreindu kauptilboði 26. nóvember 2005, alls 137.700.000 krónur og að stefnda Félagsbústöðum hf. verði gert að þola dóm um það. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Skilja ber dómkröfu stefndu svo að þeir krefjist staðfestingar á þeim ákvæðum dómsorðs héraðsdóms sem fjalla um efnisþátt málsins enda eru ákvæði þess um frávísun á aðalsök í héraði ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með stefndu að áfrýjandi hafi ekki uppfyllt skilyrði samnings 26. nóvember 2006, áður en frestur samkvæmt samningnum rann út. Framvísun gagna um að annar lögaðili, Skjólvangur ehf., sem lýsti einhliða yfir ábyrgð á skuldbindingum áfrýjanda, hafi fengið vilyrði fyrir lánveitingu frá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að uppfylltum tilteknum skilyrðum getur ekki talist uppfylla skilmála samningsins 26. nóvember 2006. Því var stefnda ABC Holding ehf. heimilt að nýta sér ákvæði samningsins um riftun hans. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu hvorum um sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Félagsbústaða hf. og ABC Holding ehf., og um málskostnað. Áfrýjandi, Danis ehf., greiði stefndu hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2006. Mál þetta var höfðað 10. mars 2006 og dómtekið 10. þ.m. Stefnandi er Félagsbústaðir hf., Hallveigarstíg 1, Reykjavík. Stefndu eru ABC Holding ehf., Höfðabakka 1, Reykjavík og Danis ehf., Nethyl2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði réttur hans samkvæmt kaupsamningi, dags. 18. desember 2005, um 18 hótelíbúðir að Höfðabakka 1, Reykjavík, auk tilheyr-andi sameignar, þ.m.t. húsvarðaríbúð, og tilheyrandi lóðarréttinda. íbúðirnar hafa eftirtalin fastanúmer hjá FMR: 221-3249, 221-3250, 221-3251, 221-3252, 221-3253, 222-9777, 222-9778, 222-9779, 222-9780, 222-9781, 222-9782, 222-9783, 222-9784, 222-9785, 222-9786, 222-9787, 222-9788 og 222-9789. Þá verði stefnda, ABC Holding ehf., gert að gefa út afsal fyrir eigninni gegn greiðslu eftirstöðva kaupverðs, kr. 17.600.000. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmdir óskipt til þess að greiða stefhanda málskostnað. Af hálfu stefnda, ABC Holding ehf., er tekið undir kröfu stefhanda um að staðfestur verði réttur hans samkvæmt kaupsamningi, dags. 18. desember 2005, um 18 hótelíbúðir að Höfðabakka 1, Reykjavík. Einnig er af hálfu hans lýst yfir að hann fallist á að gefa út afsal fyrir eigninni Höfðabakka 1, Reykjavík gegn greiðslu eftir-stöðva kaupverðsins. Loks gerir stefndi kröfu um að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi, Danis ehf., krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefhanda, jafnframt að öðrum kröfum stefhanda í málinu verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Með gagnstefinu, sem var þingfest 11. apríl 2006, höfðaði Danis ehf. gagnsök á hendur Félagsbústöðum hf. og ABC Holding ehf. og gerir eftirfarandi kröfur: 1. Að riftun stefnda ABC Holding ehf., á samþykktu kauptilboði milligagnstefnanda og ABC Holding ehf., um eignina Höfðabakka 1 í Reykjavík, dags. 26. nóvember 2005, verði dæmd ólögmæt. 2. Að ógiltur verði með dómi annars vegar kaupsamningur milli Félags-bústaða ehf. og ABC Holding ehf., dags. 18. desember 2005, um eignina Höfðabakka í Reykjavík og hins vegar samþykkt kauptilboð milli sömu aðila um sömu eign,dags. 2. desember 2005. 3. Að ABC Holding ehf. verði gert að gefa út afsal til handa gagnstefhandafyrir eigninni Höfðabakka 1 í Reykjavík, alls 18 eignarhlutum í eigninni meðfastanúmerin 221-3249, 221-3250, 221-3251, 221-3252, 221-3253, 222-9777, 222- 9778, 222-9779, 222-9780, 222-9781, 222-9782, 222-9783, 222-9784, 222-9785, 222-9786, 222-9787, 222-9788 og 222-9789, ásamt öllu því sem eigninni fylgir ogfylgja ber, gegn greiðslu gagnstefhanda á umsömdu kaupverði samkvæmt kauptilboðimilli gagnstefnanda og stefnda (ABC Holding ehf.-innskot dómsins), dags. 26.nóvember 2005, alls að fjárhæð kr. 137.700.000. Þá er þess og krafist að gagnstefnda,Félagsbústöðum ehf., verði gert að þola slíkan dóm. Gagnstefnandi krefst málskostnaðar úr hendi beggja stefndu óskipt. Hinir stefndu í gagnsök krefjast sýknu af kröfum gagnstefhanda og málskostnaðar úr hendi hans. Undir rekstri málsins hafa orðið breytingar á kröfugerðum aðalstefnanda og gagnstefhanda frá því sem verið hafði samkvæmt stefnum eins og hér verður greint: Af hálfu þeirra beggja var fallið frá kröfum um að dómurinn úrskurðaði að stefnum yrði þinglýst á þá eign (eignarhluta) sem um ræðir í málinu. Aðalstefnandi féll frá kröfu um að stefnda, Danis ehf., yrði gert að þola afmáningu kauptilboðs í eignina úr þinglýsingarbókum. Breyting varð á tilgreiningu eftirstöðva kaupverðs, sem hafði verið 75.000.000 króna í stefnu (en varð 17.600.000 krónur). Gagnstefnandi féll frá varakröfu um að báðir stefndu yrðu dæmdir til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 17.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá 18. desember 2005 til greiðsludags og þrautavarakröfu um að viðurkennd yrði með dómi skaðabóta-skylda stefndu gagnvart sér. Gagnstefnandi gerði hinn 26. nóvember 2005 kauptilboð í eign stefnda, ABC Holding ehf. að Höfðabakka 1 í Reykjavík. Um er að ræða nánar tilgreinda eignar-hluta hússins, fullbúið íbúðahótel með 18 íbúðum, alls 767,6 fermetrar auk sameignar. Höfðu Fasteignasalan Búi (Re/Max), Stórhöfða 17 og Sigurður Guðmundsson hdl. og lögg. fasteignasali milligöngu um viðskiptin. Tilboðið var samþykkt samdægurs og undirritað af forsvarsmanni stefnda, Ásdísi L. Snorradóttur. Kaupverð skyldi vera 137.700.000 krónur og skyldi það greitt með andvirði skuldabréfs að fjárhæð 122.000.000 króna við kaupsamning, afhendingu tiltekinnar húseignar að andvirði 13.200.000 krónur og með 2.500.000 krónum í peningum við afsal ári eftir kaupsamning. í kauptilboðinu er svofellt ákvæði: „Kaupandi skal leggja fram greiðslumat eða lánsloforð lánsstofnunar innan 14 virkra daga frá samþykki kauptilboðs þessa, að öðrum kosti er seljanda heimilt að rifta tilboði þessu með ein-hliða yfirlýsingu. Fái kaupandi ekki þá lánafyrirgreiðslu sem hann þarf til efnda kauptilboðs þessa er starfsmönnum fasteignasölunnar heimilt að leita staðfestingar á því hjá viðkomandi lánastofnun. . ." Hinn 28. nóvember 2005 sendi Heinz George Strobel gagnstefhanda til-kynningu um að með tilvísun í 60. til og 65. greina hjúskaparlaga nr. 31/1993 muni hann ekki samþykkja framangreint kauptilboð þrátt fyrir undirskrift eiginkonu sinnar á það. Hinn 2. desember 2005 gerð aðalstefnandi stefnda, ABC Holding ehf., kaup-tilboð í sömu eign þar sem boðnar voru 155.000.000 króna í peningum; 80.000.000 króna við kaupsamning og 75.000.000 króna við afhendingu og afsal. í tilboðinu er svofellt ákvæði: "Tilboðsgjafa er kunnugt um að seljandi hefur þegar samþykkt annað kauptilboð í framangreinda eign sem er gert með fyrirvara um að lagt verði fram greiðslumat á tilboðsgjafa eða loforð lánastofnunar um fjármögnun fyrir 15. desember næstkomandi. Með því að samþykkja tilboð þetta lofar tilboðshafi að ganga til kaupsamnings við tilboðsgjafa á grundvelli tilboðs þessa ef framangreint samþykkt tilboðs er ógilt eða fellur úr gildi." Tilboðið var samþykkt af Ásdísi L. Snorradóttur og Ásbirni Georgessyni og áritað um samþykki maka, Heinz G. Strobel. Hinn 13. desember 2005 var kauptilboð gagnstefnanda afhent til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík og var því þinglýst daginn eftir. Hinn 15. desember 2005 var lögð fram á fasteignasölunni yfirlýsing Skjól-vangs ehf. um að félagið ábyrgðist að fullu allar skuldbindingar og efndir stefnda, Danis ehf., á ofangreindu kauptilboði. Þar segir: „Meðfylgjandi er yfirlýsing frá SPRON um heildarfjármögnun á eigninni Höfðabakki 1, gegn því skilyrði að Skjól-vangur ehf. sé skuldari. Lán þetta er tekið vegna kaupa Danis ehf. á eigninni. Það staðfestist hér með að Skjólvangur ehf. verði skuldari fyrir hönd Danis ehf." í yfirlýsingu SPRON, sem fylgdi, segir: „Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis staðfestir hér með að Skjólvangur ehf. hefur fengið lánsloforð hjá SPRON að upphæð 137.700.000 kr. vegna kauptilboðs Danis ehf. á húseigninni Höfðabakka 1. Skilyrði fyrir lánveitingu er háð útlánamati SPRON." Með riftunaryfirlýsingu stefnda, ABC Holding ehf., sem var afhent Pálma Þór ívarssyni, sölufulltrúa á Fasteinasölunni Búa, kl. 00.07 hinn 16. desember 2005, var framangreindu kauptilboði gagnstefnanda rift af hálfu tilboðshafa þar sem tilboðsgjafi hefði ekki uppfyllt ákvæði um fjármögnun innan 14 virkra daga. Við móttöku riftunarinnar var henni mótmælt af hálfu gagnstefhanda og voru mótmælin ítrekuð skriflega nokkrum dögum síðar. Aðalstefnandi og stefndi, ABC Holding ehf., gerðu kaupsamning hinn 18. desember 2005 á grundvelli tilboðsins frá 2. s.m. Kaupverð var umsamið 158.000.000 króna og skyldu 83.000.000 króna greiðast við undirritun, 60.000.000 króna við afhendingu 12. janúar 2006 en þó eigi fyrr en seljandi hefði greitt upp áhvílandi veðskuldir og 15.000.000 króna 20. janúar 2006 gegn útgáfu seljanda á afsali en þó eigi fyrr en áhvílandi leigusamningi hefði verið aflýst af hinu selda. Hinn 19. desember 2005 var afhent á fasteignasölunni svofelld yfirlýsing SPRON. „Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis staðfestir hér með að Skjólvangur ehf. hefur fengið lánsloforð hjá SPRON að upphæð kr. 82.700.000 vegna kauptilboðs Danis ehf. á húseigninni Höfðabakka 1. Ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir lánveitingu þessari er að lánið verði tryggt með 1. veðrétti í eigninni Höfðabakki 1, 110 Rvík og áhvílandi veðskuldir verði greiddar upp." Hinn 20. febrúar 2006 gerðu aðalstefnandi og stefndi, ABC Holding ehf., samkomulag um breytingar varðandi afhendingu eignar og skiptingu greiðslna frá því sem áður hafði verið um samið. Þar er m.a. kveðið á um að formlegur afhendingar-dagur skuli teljast vera 20. febrúar 2006 og lögskil tekna og gjalda miðast við þann dag. Hinn 22. febrúar 2006 var þinglýst kauptilboð á fasteigninni að Höfðabakka 1 í Reykjavík afmáð úr þinglýsingarbók sýslumannsins í Reykjavík með þeirri skýringu að kauptilboðshafi, Danis ehf., hefði ekki bætt úr þeim ágalla er athugasemd þing-lýsingarstjóra á kauptilboðið lyti að, sbr. 27. gr. 1. mgr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Með bréfi lögmanns gagnstefhanda 5. apríl 2006 var skorað á sýslumann að færa kauptilboðið á ný í þinglýsingarbók eignarinnar. Þinglýsingarstjóri hafnaði erindinu með bréfi dags. 24. apríl 2006. Hinn 27. febrúar 2006 var kaupsamningi aðalstefhanda og stefnda, ABC Holding ehf., þinglýst. Málsefni aðalsakar og gagnsakar er eitt og hið sama og er grundvallaratriði beggja, sem eflisleg niðurstaða þeirra beggja veltur á að öllu leyti, það hvort riftun stefnda, ABC Holding ehf., 16. desember 2005 hafi verið lögmæt. Aðalstefnandi og stefndi, ABC Holding ehf., eru samstíga um kröfur og málflutning, hagsmunir enda samtvinnaðir, að öðru leyti en því að hinn síðarnefndi krefst þess í aðalsök að málskostnaður verði felldur niður en aðalstefnandi krefst málskostnaðar úr hendi hans. Eigi verður séð að tilefni hafi verið til málshöfðunar aðalstefhanda 10. mars 2006 þótt svo kunni að hafa verið við útgáfu stefnu 20. febrúar s.á. en í millitíðinni var kauptilboð gagnstefhanda í hina umræddu eign afmáð úr þinglýsingarbók og eftir það hefur engin hindrun verið því í vegi að aðalstefnandi og stefndi, ABC Holding ehf., efni gagnkvæmar samningsskyldur sínar. Þar sem aðalstefnandi verður ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af efnislegri niðurstöðu aðalsakar, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991, er ákveðið af sjálfsdáðum að aðalsök verði vísað frá dómi og að máls-kostnaður falli niður milli aðila. Gagnstefnandi byggir á því að samþykkt kauptilboð hans, dags. 26. nóvember 2005, sé fullgilt og skuldbindandi fyrir alla aðila. Vísar gagnstefnandi m.a. til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Jafnframt að riftun stefnda, ABC Holding ehf., á kauptilboðinu sé ólögmæt. Er á því byggt að gagn-stefnandi geti krafist efnda á kauptilboðinu af hálfu stefnda, ABC Holding ehf., og að stefndi, Félagsbústaðir ehf., verði að þola þann rétt gagnstefhanda ásamt því að kauptilboð þeirra á milli og kaupsamningur séu ógildir gerningar í raun. Því er haldið fram að fullnægjandi yfirlýsingar hafi verið fyrirliggjandi fyrir lok frestsins, eða þann 15. desember 2005, gagnvart skilyrði kauptilboðs um „greiðslumat eða lánsloforð "lánastofnun". Þá sé hvergi í fyrirvara tilboðsins áskilið að yfirlýsing um greiðslumat eða lán yrði að koma frá banka eða sparisjóði. Samkvæmt skráningu Skjólvangs ehf. í hlutafélagaskrá sé tilgangur félagsins m.a. lánastarfsemi og byggir gagnstefnandi á því að stefndi verði að bera hallann af þeim óskýrleika að ekki sé í fyrirvaranum vikið nánar að því hvað felist í orðinu "lánastofnun". Meginmálsástæður stefndu eru þær að ekkert fullgilt greiðslumat eða láns-loforð hafi borist innan tilskilins frests enda hafi yfirlýsing SPRON, ráðagerð um lánsloforð, hljóðað á þriðja aðila, Skjólvang ehf., sem stefndi, ABC Holding ehf., hafi ekki staðið í neinu samningssambandi við og yfirlýsingin hafi jafnframt verið skilyrt um útlánamat. Riftun stefnda, ABC Holding ehf, hafi því verið lögmæt samkvæmt skýrri riftunarheimild í kauptilboði. Því er mótmælt að einkahlutafélagið Skjólvangur ehf., með 500.000 króna hlutafé, sé lánastofnun. í málinu liggur frammi yfirlýsing Pálma Þórs ívarssonar, starfsmanns fast-eignasölunnar Búa, dags. 22. desember 2005, sem hann staðfesti fyrir dóminum. Þar segir að hann, sem hafi annast kauptilboðsgerð gagnstefhanda, hafi farið á fund tveggja starfsmanna SPRON, þeirra Lárusar og Bryndísar, þann 16. desember, eða degi eftir að frestur til fjármögnunar samkvæmt tilboðinu rann út, og innt þá eftir hvað fælist í yfirlýsingu SPRON, dagsettri 14. desember 2005. Hann hafi fengið þau svör að ekkert lánsloforð né peningar væru á þeirri stundu til ráðstöfunar fyrir gagn-stefhanda og að yfirlýsing SPRON væri ekki lánsloforð heldur yfirlýsing um að beiðni um slíkt lán yrði tekið fyrir á lánanefndarfundi og þá hugsanlega á þriðjudegi í næstu viku sem hefði þá orðið 20. dagur frá tilboðsgerð og fresturinn löngu liðinn. Vitnið Lárus Sigurðsson, útibússtjóri Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis Ármúla, kvað umrædda yfirlýsingu hafa falið í sér skilyrt lánsloforð þannig að lán-veiting, ef af yrði, væri háð útlánamati. Umræddur fyrirvari í kauptilboði gagnstefhanda frá 26. nóvember 2005 í eign stefnda, ABC Holding ehf., er skýr, m.a. að því er tekur til orðsins „lánastofnun" og verður ekki fallist á að Skjólvangur ehf. geti fallið þar undir. Ekki er heldur fallist á að áskilnaði um lánsloforð sé fullnægt með skilyrtu lánsloforði til þriðja aðila. Aðila málsins greinir ekki á um að frestur til að fullnægja fyrirvaranum hafi runnið út 15. desember 2005. Fyrir lok þess dags hafði fyrirvarinn ekki verið efndur af hálfu gagnstefhanda og stefndi, ABC Holding ehf., hafði eftir það, þegar með vísun til þess sem í fyrirvaranum segir, heimild til að rifta tilboðinu með einhliða yfirlýsingu. Af framangreindri grundvallarniðurstöðu málsins leiðir að sýkna ber stefndu af kröfum gagnstefhanda. Dæma ber gagnstefhanda til að greiða hvorum hinna stefndu 400.000 krónur í málskostnað. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Aðalsök er vísað frá dómi og fellur málskostnaður niður milli aðila hennar. Stefndu, Félagsbústaðir hf. og ABC Holding ehf., eru sýknir af kröfum gagn-stefhanda, Danis ehf. Gagnstefnandi greiði stefnda, Félagsbústöðum hf., 400.000 krónur í máls-kostnað Gagnstefnandi greiði stefnda, ABC Holding ehf., 400.000 krónur í máls-kostnað.
Mál nr. 317/2012
Skuldamál Einkahlutafélag Umboð
Aðilar deildu um ráðstöfun bóta sem S hf. samþykkti að greiða E ehf. vegna vegna tjóns sem síðarnefnda félagið varð fyrir. Taldi E ehf. að S hf. hefði verið óheimilt að ráðstafa hluta bótanna til greiðslu á vangoldnum iðgjöldum V ehf. og hluta þeirra inn á reikning framkvæmdastjóra E ehf. og krafði því S hf. um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem þannig hafði verið ráðstafað. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að K hefði sem stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi E ehf. haft fulla heimild í krafti stöðu sinnar til að taka við bótagreiðslunni og ákveða hvernig henni skyldi ráðstafað. Hefði E ehf. ekki sýnt fram á að K hefði farið út fyrir valdsvið sitt í samskiptum sínum við S hf. Var S hf. því sýknað af kröfu E ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2012. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 3.828.767 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 10. júlí 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir samþykkti gagnáfrýjandi að greiða Eignamiðjunni ehf. 12.000.000 krónur í bætur vegna tjóns sem félagið varð fyrir vegna innbrots 25. febrúar 2010 í fasteign félagsins að Tryggvagötu 18 í Reykjavík. Liggur fyrir að uppgjör bótanna fór fram með þeim hætti að 3.171.233 krónum var ráðstafað upp í vangoldin tryggingariðgjöld Eignamiðjunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda, 1.306.785 krónum var ráðstafað til greiðslu vangoldinna tryggingariðgjalda Vindasúlna ehf. hjá gagnáfrýjanda og 7.521.982 krónur voru lagðar inn á bankareikning Karls Steingrímssonar, en hann var eini stjórnarmaður Eignamiðjunnar ehf. auk þess sem hann var framkvæmdastjóri félagsins og með prókúruumboð fyrir það. Karl endurgreiddi Eignamiðjunni ehf. 5.000.000 krónur af þessum fjármunum 22. júní 2010. Bú Eignamiðjunnar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 7. janúar 2011. II Aðaláfrýjandi byggir kröfu sína á því að gagnáfrýjanda hafi verið óheimilt að ráðstafa hluta tjónsbótanna til greiðslu á vangoldnum iðgjöldum Vindasúlna ehf. og hluta þeirra inn á reikning framkvæmdastjóra Eignamiðjunnar ehf. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu og er dómkrafa aðaláfrýjanda þannig sundurliðuð að 1.306.785 krónur eru vegna iðgjalda Vindasúlna ehf. og 2.521.982 krónur eru mismunur á þeirri fjárhæð sem ráðstafað var inn á reikning Karls Steingrímssonar og endurgreiðslu hans. Eins og fram er komið var Karl Steingrímsson framkvæmdastjóri Eignamiðjunnar ehf. og eini stjórnarmaður félagsins. Samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fer félagsstjórn með málefni félags og sé framkvæmdastjóri ráðinn fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félags en framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur þess. Í 49. gr. laganna er kveðið á um að félagsstjórn komi fram út á við fyrir hönd félags en hún geti veitt stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til að rita firma þess. Samkvæmt 50. gr. getur framkvæmdastjóri ávallt komið fram fyrir hönd félags. Þá segir í 52. gr. laganna að ef sá sem kemur fram fyrir hönd félags gerir löggerning fyrir þess hönd bindur sá gerningur félagið nema hann hafi farið út fyrir takmarkanir á heimild sinni. Af gögnum málsins verður ráðið að samkomulag hafi orðið milli Eignamiðjunnar ehf. og gagnáfrýjanda um bætur vegna fyrrgreinds tjóns og ráðstöfun þeirra. Hafði Karl Steingrímsson sem stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsins fulla heimild í krafti stöðu sinnar til að taka við bótagreiðslunni og ákveða hvernig henni skyldi ráðstafað. Hefur aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á að Karl Steingrímsson hafi með framangreindri ákvörðun um ráðstöfun tjónsbótanna farið út fyrir valdsvið sitt í samskiptum sínum við gagnáfrýjanda. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda. Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, þrotabús Eignamiðjunnar ehf. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var 15. febrúar sl., er höfðað af þrotabúi Eignamiðjunnar ehf., Ránargötu 18, Reykjavík, með stefnu birtri 6. október 2011, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefndi greiði honum 3.828.767 kr. auk skaðabótavaxta skv. 8. gr. 38/2001 frá 26. febrúar til 18. júní 2010 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af dómkröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. II Málavextir Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 7. janúar 2011, var einkahlutafélagið Eignamiðjan úrskurðuð gjaldþrota. Eina eign félagsins var um 1000 fm² fasteign að Tryggvagötu 18, Reykjavík. Sú eign var tryggð hjá stefnda, meðal annars vegna tjóns af völdum innbrota. Stefnandi kveður að við yfirferð á bókhaldi þrotabúsins vegna uppgjörs lögveðskrafna sem á eigninni hafi hvílt hafi komið í ljós gögn er vörðuðu tjónsuppgjör til félagins vegna tjóns sem rekja mátti til innbrots og skemmdarverka sem unnin hafi verið á eigninni þann 25. febrúar 2010. Stefndi hafi greitt vegna tjónsins 12.000.000 kr. þann 18. júní 2010 en sú greiðsla hafi þó ekki runnið til félagins heldur hafi stefndi greitt þær öðrum aðilum. Þannig hafi 4.478.018 kr. verið ráðstafað upp í vangoldin tryggingariðgjöld hjá stefnda, þar af 1.306.785 kr. vegna vangoldinna iðgjalda annars félags, Vindasúlna ehf., sem hafi verið Eignamiðjunni ehf. óviðkomandi. Þá hafi eftirstöðvum bótagreiðslunnar, alls 7.521.982 kr., verið ráðstafað inn á persónulegan bankareikning Karls Steingrímssonar, sem hafi verið framkvæmdastjóri Eignamiðjunnar ehf. Karl hafi skilað 5.000.000 kr. til Eignamiðjunnar ehf. Alls standi því eftir af kröfu stefnanda rúmar 3.800.000 kr. auk vaxta en stefnandi gerir ekki athugasemdir við þann hluta skuldajöfnuðar stefnda sem varðaði ógreidd iðgjöld Eignamiðjunnar ehf. Nánar tiltekið sundirliðast dómkrafa stefnanda þannig: Af hálfu stefnda er, hvað málavexti varðar, sérstaklega vísað til þess að Karl Steingrímsson hafi verið var fyrirsvarsmaður fjölda félaga sem hafi átt vátryggingarviðskipti við stefnda og hafi það viðskiptasamband varað lengi. Hjá stefnda sé sá háttur á að þjónusta atvinnurekstrartrygginga sé í höndum svokallaðra viðskiptastjóra sem séu fastir tengiliðir við hvern viðskiptamann. Geir Jóhannsson viðskiptastjóri hafi verið tengiliður stefnda við Karl og fyrirtæki hans um árabil. Þegar komið hafi að uppgjöri tjóns Eignamiðjunnar ehf. hafi Geir haft milligöngu um samskipti við Karl. Karl hafi samið við Geir um að hluta af tjónabótum Eignamiðjunnar ehf. yrði ráðstafað til greiðslu á ógreiddum iðgjöldum Vindasúlna ehf., sem hafi verið annað fyrirtæki sem Karl hafi verið í forsvari fyrir. Geir hafi ekki talið þetta óeðlilegt þar sem hann hafði margsinnis móttekið iðgjaldsgreiðslur þar sem Karl hafi greitt vátryggingariðgjöld nokkurra fyrirtækja sinna af persónulegum greiðslukortum sínum. Enn fremur hafi Karl óskað eftir því að eftirstöðvar fjármuna úr tjóninu yrðu millifærðar á persónulegan bankareikning hans. Skýrslu fyrir dómi gaf Geir Jóhannsson viðskiptastjóri stefnda. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir dómkröfur sínar á greiðsluskyldu stefnda innan samninga sem og almennum reglum kröfuréttar. Eignamiðjan ehf. hafi haft í gildi tryggingu hjá stefnda vegna eignarinnar að Tryggvagötu 18. Stefnda hafi verið tilkynnt um innbrotið og tjón sem af því hafi hlotist. Um leið og tjónið hafi verið tilkynnt hafi félagið eignast kröfu innan samninga á hendur stefnda, rétt til bóta fyrir það tjón sem af nefndu innbroti hafi hlotist á grundvelli vátryggingarskírteinis síns. Í kjölfarið hafi stefndi metið stöðuna með tilliti til þess tjóns sem af hafi hlotist og þeirra trygginga sem stefnandi hafi haft í gildi. Stefndi hafi ákveðið að greiða 12.000.000 kr. í tjónsbætur til Eignamiðjunnar ehf. og þar með viðurkennt í verki bótarétt félagsins vegna þessa tjónstilviks. Þar með hafi félagið eignast kröfu á hendur stefnda í það minnsta að fjárhæð 12.000.000 kr. Einhliða ákvörðun stefnda, að greiða félaginu og síðar stefnanda ekkert af þessari fjárhæð, leysi stefnda ekki undan greiðsluskyldu sinni. Þess í stað hafi stefnandi greitt meginpart fjárhæðarinnar beint inn hjá framkvæmdastjóra félagsins, Karls Steingrímssonar, alls 7.521.982 kr., án þess að nokkurt umboð lægi fyrir eða önnur staðfesting á heimild hans til viðtöku þessara fjármuna. Þá hafi 1.306.785 kr. verið skuldajafnað á móti iðgjaldaskuld annars félags sem hafi tengst Karli, Vindasúlna ehf. Eftirstöðvum af bótum stefnanda, þ.e. því sem ekki hafi verið skuldajafnað á móti kröfu Vindasúlna ehf., eða beinlínis greitt framkvæmdastjóra persónulega, hafi verið skuldajafnað á móti iðgjaldaskuld Eignamiðjunnar ehf. Stefnandi hafnar þeirri skýringu stefnda að nauðsynlegt hafi verið að greiða Karli Steingrímssyni bótafé þar sem stefnda hafi ekki verið kunnugt um bankareikning á nafni Eignamiðjunnar ehf. og/eða að slíkir reikningar hafi ekki verið til staðar. Stefndi sé tryggingarfélag sem sérhæfi sig í vátryggingarstarfsemi þar sem meðal annars sé títt unnið að uppgjörum bóta. Sem sérfræðiaðila á þessu sviði geti stefnda ekki leynst að það leysi hann ekki undan greiðsluskyldu að greiða þriðja manni bótafé, sem ekki hafi formlega heimild til viðtöku bóta fyrir hönd tjónþola. Þar fyrir utan hafi Eignamiðjan ehf. átt bankareikning eins og fram komi í gögnum málsins. Stefnandi byggir á því að skuldajöfnun við ógreidd iðgjöld Vindasúlna ehf. brjóti gegn 1. mgr. 49. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Sú grein heimili stefnda eingöngu að skuldajafna vegna vangoldinna iðgjalda vátryggingartaka. Þá hafi greiðslur stefnda til Karls Steingrímssonar verið óheimilar. Hvergi í lögum um vátryggingarsamninga eða í öðrum reglum sé að finna heimild vátryggjanda til að greiða tjónsbætur á einkareikninga starfmanna, framkvæmdastjóra, stjórnarmanna eða hluthafa vátryggingartaka. Fráleitt sé að prókúruumboð nefnds Karls geri það að verkum að stefndi geti efnt greiðsluskyldu sína gagnvart stefnanda með því að greiða tjónabætur á persónulega bankareikninga Karls. Greiðsluskylda stefnda á tjónsbótum standi því óhögguð þrátt fyrir greiðslu stefnda til Karls persónulega og óheimillar skuldajöfnunar. Um lagarök vísar stefnandi til almennara reglna kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga um vátryggingarsamninga sé tiltekið að sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningi skuli vátryggður fá bætur fyrir fjártjón sitt. Þegar hinn vátryggði sé lögpersóna sé tiltekið í öðrum lögum hver það er sem taki ákvarðanir fyrir hönd lögpersónunnar og fari með réttindi hennar og skyldur. Karl Steingrímsson, fyrirsvarsmaður Eignamiðjunnar ehf. hafi haft fulla heimild og umboð til þess að ráðstafa og gefa stefnda fyrirmæli um greiðslu tjónabóta félagsins eins og hann hafi gert. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá hafi Karl verið framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eini aðalstjórnarmaður Eignamiðjunnar ehf. á þessum tíma. Auk þess að vera framkvæmdastjóri og eini aðalstjórnarmaður félagsins á þessum tíma hafi Karl verið prókúruhafi félagsins. Stefndi hafi með vísan til framangreinds getað treyst því að Karl hefði heimild og umboð frá félaginu til þess að ráðstafa tjónabótum úr umræddu tjóni inn á gjaldfallin iðgjöld Vindasúlna ehf. auk þess að taka við persónulegum fjármunum. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því að lögákveðinn umboðsmaður lögaðila fari út fyrir heimildir sínar, skili ekki mótteknu fé til umbjóðanda eða aðhafist eitthvað ólöglegt. Að lokum bendir stefndi á að Karl hafi verið í reglulegum samskiptum við starfsmenn stefnda varðandi viðhald og þjónustu á vátryggingum margra lögaðila sem hann hafi verið í forsvari fyrir. Hafi hann greitt vátryggingariðgjöld þessara fyrirtækja af persónulegum reikningum sínum. Um lagarök vísar stefndi til 25. gr. laga um verslanaskrár, firmu og prókúrumboð nr. 42/1903, 44. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og 1. mgr. 35. gr. og 1. mgr. 49. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Auk þess vísar hann til almennra reglna kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga. Varðandi málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um greiðslu stefnda á skaðabótum til handa einkahlutafélaginu Eignamiðjunni vegna innbrots í fasteign félagsins við Tryggvagötu 18 hér í borg 26. febrúar 2010. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms, uppkveðnum 7. janúar 2011. Stefndi telur sig hafa innt bótagreiðsluna, 12.000.000 kr., af hendi hinn 18. júní 2010 með því að láta bæturnar ganga upp í ógreidd iðgjöld félagsins hjá stefnda að fjárhæð 3.171.233 kr., ógreidd iðgjöld einkahlutafélagsins Vindasúlna ehf. hjá stefnda að fjárhæð 1.306.785 kr. og greiðslu inn á reikning framkvæmdastjóra Eignamiðjunnar ehf. að fjárhæð alls 7.521.982 kr. Fyrir liggur að framkvæmdastjórinn endurgreiddi Eignamiðjunni ehf. 5.000.000 kr. Telja verður sannað að uppgjör bótanna hafi farið fram með framangreindum hætti enda verður ekki annað ráðið en að stefnandi byggi á því í stefnu. Eftir stendur að leysa úr því hvort þessi uppgjörsmáti standist. Dómkrafa stefnanda, þrotabús Eignamiðjunnar ehf., samtals 3.828.767 kr. nemur eftirstöðvum af því sem hann telur óheimilan skuldajöfnuð stefnda vegna iðgjalda Vindasúlna ehf. og því sem stefndi greiddi inn á reikning framkvæmdastjórans að frádreginni endurgreiðslu hans til Eignamiðjunnar ehf. Í samræmi við almennar reglur kröfuréttar gat greiðsla bótakröfunnar aðeins leitt til brottfalls á skyldu stefnda ef hún var greidd Eignamiðjunni ehf. eða aðila sem var til þess bær að taka við greiðslunni fyrir hönd félagsins Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga hafði stefndi aðeins rétt til að skuldajafna vangoldnu iðgjaldi vegna þeirrar vátryggingar sem Eignamiðjan ehf. hafði hjá stefnda gegn bótum sem stefnda bar að greiða. Var félaginu óheimilt að víkja frá þessu ákvæði með samningi ef það leiddi til lakari stöðu Eignamiðjunnar ehf., sbr. 1. mgr. 3. gr. sömu laga, en telja verður að um eiginlegan skuldajöfnuð hafi verið að ræða þótt Vindasúlur ehf. væru ekki viðtakandi bótanna. Leiðir slík skýring enn fremur af orðalagi 1. mgr. 49. gr. laganna. Í samræmi við framangreint verður að telja að stefnda hafi verið óheimilt að ráðstafa hluta skaðabótanna til greiðslu á vangoldnum iðgjöldum Vindasúlna ehf. enda hefur stefndi ekki sýnt fram á að umrædd skuldajöfnun hafi ekki leitt til lakari stöðu Eignamiðjunnar ehf. Skiptir þá ekki máli þótt framkvæmdastjóri Eignamiðjunnar ehf. kunni að hafa verið til þess bær að samþykkja þessa ráðstöfun. Ber því að fallast á að stefndi greiði stefnanda 1.306.785 kr. Hvað varðar greiðslu þá sem stefndi innti af hendi inn á bankareikning framkvæmdastjórans er til þess að líta að samtímagögn, þ.e. tölvuskeyti starfsmanna stefnda, styðja þá fullyrðingu stefnda að greiðslan ætti að fara á reikning hans. Stefnandi er gjaldþrota félag Eignamiðjunnar ehf. Skiptastjóri þess er þar af leiðandi lögum samkvæmt með aðgang að bókhaldsgögnum þess og öðrum skjölum og hefur jafnframt heimild til að taka skýrslu af framkvæmdastjóranum um málefni félagsins. Stefnandi hefur ekki leitt að því líkur að þessi háttur á greiðslu bótanna hafi verið í andstöðu við vilja framkvæmdastjórans sem ætti, með hliðsjón af framangreindu, að vera honum í lófa lagið. Þó svo fallast megi á það með stefnanda að óvenjulegt hafi verið að leggja bæturnar inn á reikning framkvæmdastjórans verður að horfa til þess að hann var jafnframt prókúruhafi og eini stjórnarmaður Eignamiðjunnar ehf. Verður að telja að stefndi hafi verið í góðri trú um að framkvæmdastjórinn, í krafti stöðu sinnar, hefði haft fulla heimild og umboð til þess að taka á móti fjármununum. Er hafnað þeirri fullyrðingu stefnanda að ekkert umboð eða staðfesting á heimild til móttöku þessara fjármuna hafi legið fyrir um þá heimild enda vandséð hver annar en framkvæmdastjórinn sjálfur hefði átt að veita hana, þar eð hann var eini stjórnarmaður félagsins, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hugsanleg ólögmæt meðferð framkvæmdastjórans á fjármununum eftir að þeir voru lagðir inn á reikninginn getur ekki verið á ábyrgð stefnda sem viðsemjanda hans. Verður kröfu stefnanda um að stefndi endurgreiði honum þá fjármuni sem lagðir voru inn á bankareikning framkvæmdastjórans, að frádreginni endurgreiðslunni, því hafnað. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.306.785 kr. auk vaxta skv. 8. gr. 38/2001 frá 26. febrúar til 18. júní 2010 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, en stefndi hefur ekki gert athugasemdir við vaxtakröfu. Þá verður stefndi, með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmdur til að greiða stefnanda hluta málskostnaðar hans, sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 kr., þar með talinn virðisaukaskattur. Kolbrún Sævarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnda, þrotabúi Eignamiðjunnar ehf., 1.306.785 kr. auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. febrúar til 18. júní 2010 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 kr. í málskostnað.