Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 436/2016
Kærumál Verjandi Réttlát málsmeðferð
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um að S yrði leystur frá störfum sem verjandi X.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2016, sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands30. maí 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrðileystur frá störfum sem verjandi í nánar tilgreindu sakamáli og annar skipaðurí hans stað. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindkrafa hans verði tekin til greina. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. laga nr.88/2008 skal áður en verjandi er skipaður eða tilnefndur gefa sakborningi kostá að benda á lögmann til að fara með þann starfa. Að jafnaði skal fara eftirósk sakbornings við skipun eða tilnefningu verjanda. Þessi réttur sakborningser varinn af c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, en þar segir að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemiskuli fá að halda uppi vörnum „með aðstoð verjanda að eigin vali.“ Réttursakbornings til að fá verjanda skipaðan eða tilnefndan að eigin vali sætir þóþeirri takmörkun að heimilt er með atbeina dómara að leysa verjanda frá störfumog skipa annan í hans stað, ef ætla má að verjandi muni hindra eða hafi hindraðrannsókn máls með ólögmætum hætti eða hafi brotið gegn starfsskyldum sínum áannan hátt, sbr. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008.Þegar metið er hvort verjanda verðivikið frá störfum á þessum grundvelli er þess að gæta að sú ráðstöfun felur ísér takmörkun á mikilvægum rétti sakaðs manns, sem er liður í því að tryggjahonum réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Að þvígættu verður þessari heimild ekki beitt nema verjandi hafi hindrað eða tiltekinlíkindi standi til að hann muni hindra rannsókn svo einhverju máli skipti. Aðsama skapi verður brot gegn starfsskyldum að öðru leyti að vera þess eðlis aðþað geti að einhverju marki haft áhrif á málsmeðferðina, sbr. dóm Hæstaréttar14. október 2015 í máli nr. 688/2015.Ílögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála er ekki lagt bann við því að verjandieigi samtal við mann, sem ráðgert er að gefi skýrslu sem vitni við aðalmeðferðmáls fyrir dómi, sbr. dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr.145/2014. Þá er ekkert fram komið ímálinu sem bendir til þess að varnaraðili hafi reynt að hafa áhrif á þannframburð sem vitnið á eftir að gefa við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt þessuverður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. maí 2016.Lögreglustjórinn á Suðurlandi,sóknaraðili þessa máls, krafðist þess með beiðni dags. 25. maí sl., semmóttekin var sama dag, að Styrmir Gunnarsson héraðsdómslögmaður, varnaraðiliþessa máls, yrði leystur frá störfum sem verjandi X, kt. [...], í málinu nr. S-[...]/2016,og að annar verjandi yrði skipaður í hans stað. Vísar sóknaraðili til 2. mgr.34. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Varnaraðili mótmælti framkominnikröfu í þinghaldi 26. maí sl., og krafðist úrskurðar dómara um kröfuna.Varnaraðili óskaði ekki eftir að leggja fram greinargerð og var mál þetta tekiðtil úrskurðar þann sama dag eftir að sóknar- og varnaraðili höfðu tjáð sig umframkomna kröfu. I.Krafa þessi barst dómara degi fyrirfyrirhugaða aðalmeðmeðferð máls ákæruvaldsins gegn X, en með ákærulögreglustjórans á Suðurlandi, dags. 14. mars. sl., er ákærða gefin að sökhegningar- og umferðarlagabrot, þ.e. að hafa ekið bifreiðinni [...] ábifreiðaplani við bæinn [...] í [...] án nægjanlegrar aðgæslu þann [...] 2015með þeim afleiðingum að stúlka fædd árið 2012 varð fyrir bifreiðinni og léstnær samstundis. II.Í kröfu sóknaraðila kemur fram að Ahafi verið eina vitnið að sjálfum atburðinum. Í sakamálinu liggi frammi orðréttendurrit ítarlegrar skýrslu sem lögregla hafi tekið af vitninu, sem oghljóðupptaka sem varnaraðili hafi hlýtt á. Sóknaraðili kveður framangreintvitni hafa leitað til lögreglu þann 24. maí sl., eftir símtal sem vitnið hafifengið frá varnaraðila þá skömmu áður. Segir í kröfu sóknaraðila að í tilefnitilkynningarinnar hafi verið tekin símaskýrsla af A og eiginmanni hennar, enhann hafi heyrt hluta af umræddu símtali varnaraðila við vitnið. Vísar sóknaraðili til þess að ætlamegi að úrslit sakamálsins kunni að verulegu leyti að ráðast af framburðivitnisins fyrir dómi. Samkvæmt framburði A og eiginmanns hennar megi ætla aðvarnaraðili hafi í símtalinu verið að spyrja vitnið A eða fjallað um ákveðinatriði sem koma fram í rannsóknargögnum lögreglu, en það telji sóknaraðili íhæsta máta óeðlilegt m.a. með vísan til 3. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008. Þávísar sóknaraðili í þessu sambandi að nokkru leyti til dóms Hæstaréttar ímálinu nr. 145/2014, sérstaklega með hliðsjón af því að ítarlegur framburðurvitnisins liggi fyrir í rannsóknargögnum málsins. Þá telur sóknaraðili sýnt aðumrætt símtal og framkoma varnaraðila við vitnið í símtalinu, hafi komiðvitninu í það mikið uppnám að það geti haft raunhæf áhrif á framburð þess fyrirdómi og að varnaraðili hafi ekki gætt að ákvæðum 21. gr. siðareglna lögmanna umtillitssemi við vitnið í því sambandi, og að framangreind háttsemi varnaraðilasé þess eðlis að hún geti að einhverju marki haft áhrif á meðferð sakamálsinsog vísar sóknaraðili í því sambandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 688/2015.III.Varnaraðili, sem hafnar og mótmælirkröfu sóknaraðila, gerði grein fyrir símtali því sem hann átti við vitnið A oger tilefni máls þessa. Til að gæta samræmis milli aðila þykir rétt að geragrein fyrir frásögn varnaraðila af umræddu símtali sem fram kom í ræðuvarnaraðila fyrir dómi. Varnaraðili kvaðst í upphafi hafa kynnt sig og greintvitninu frá því að hann væri verjandi ákærða X. Þá kvaðst hann hafa spurtvitnið hvort vel stæði á hjá vitninu og hvort vitnið væri tilbúið að ræða viðvarnaraðila og hafi vitnið svarað báðum spurningum játandi. Þá kvaðstvarnaraðili hafa greint vitninu frá því að hann hefði undir höndum afrit afskýrslu sem vitnið gaf hjá lögreglu á rannsóknarstigi og yfirlitsmynd afvettvangi, en fyrir liggur að vitnið merkti inn á þá mynd þegar það gaf skýrsluhjá lögreglu. Varnaraðili kvaðst síðan hafa vísað til þess sem fram kemur ílögregluskýrslu vitnisins um að hún hafi sett föt inn í bifreið áður en húngekk yfir bifreiðastæðið að hestum sem þar voru í girðingu. Í framhaldi hafi hann spurt vitnið um númerbifreiðarinnar. Lengra hafi samræður þeirra ekki orðið þar sem vitnið hafibrugðist ókvæða við og hellt yfir varnaraðila skömmum í símtalinu. Hafnaðivarnaraðili alfarið hugleiðingum vitnisins um að hann hafi ætlað að leggjavitninu orð í munn eða koma því úr jafnvægi. Kvaðst varnaraðili hafa veriðkurteis, nærgætinn og tillitssamur í símtalinu. Annað sé eingöngu upplifunvitnisins sjálfs. Þá vísaði varnaraðili til lögbundinna skyldna verjandasakaðra manna og mikilvægi þess að þeir geti sinnt skyldum sínum. IV.Í máli þessu gerirsóknaraðili kröfu um að varnaraðili, sem skipaður var verjandi að ósk ákærða Xí máli Héraðsdóms Suðurlands nr. [...]/2016, verði leystur frá störfum. Byggirsóknaraðili kröfu sína á upplýsingum sem lögreglu hafi borist frá vitni íframangreindu sakamáli, A, og sambýlismanni hennar, en vitnið A hafði veriðboðuð til skýrslutöku við aðalmeðferð sakamálsins sem til stóð að færifram dagana 26. og 27. maí sl. Kröfu sóknaraðila fylgdi samantekt lögreglu ásímaskýrslum sem teknar voru annars vegar af vitninu A og hins vegar afsambýlismanni hennar, B í kjölfar tilkynningar vitnisins um framangreintsímtal. Mun B hafa, eftir að A kveikti á hátalara símtækisins, heyrt meginhlutasímtals varnaraðila við A, sem samkvæmt frásögn hennar fór fram fórþriðjudaginn 24. maí sl., klukkan 15:22. Samkvæmt samantekt lögreglu hafivarnaraðili greint A frá því að hann hefði undir höndum yfirlitsmynd af bílunumog framburð vitnisins hjá lögreglu og að hann væri viss um að nokkur atriðivantaði upp á í lögregluskýrslunni. Einnig hafi varnaraðili rætt um að minnimanna væri misjafnt. Hafi varnaraðili sagt að vitnið hafi umrætt sinn byrjað aðsetja dót í bílinn og gengið síðan að hestum sem þar voru. Í framhaldi hafivarnaraðili spurt vitnið á hvaða bifreið hún hafi verið og um bílnúmerið. Áþeim tímapunkti í símtalinu hafi vitnið misst stjórn á skapi sínu. Í samantektlögreglu af skýrslutöku yfir B kom fram að varnaraðili hafi verið kurteis ogrólegur og harmað að símtalið hafi komið vitninu A í uppnám. Staðfesti hannfrásögn A, sem rakin er hér að framan, og að A hafi í kjölfar spurningar umhvar bifreið hennar hafi verið á vettvangi í umrætt sinn misst stjórn á sér,orðið mjög reið, titrað og skolfið og afhent B símtækið. Sú meginregla gildir ísakamálaréttarfari að jafnan skal fara eftir ósk sakbornings við skipunverjanda, sbr. 3. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008. Er þessi réttur sakborningsvarinn af c-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar enda talinn liður íréttlátri málsmeðferð. Fyrir liggur að varnaraðili var verjandi ákærða árannsóknarstigi og þá óskaði ákærði eftir að varnaraðili yrði skipaður verjandihans við þingfestingu sakamálsins fyrir dómi þann 7. apríl sl. Við þeirri óskákærða var orðið enda ekkert fram komið um að undantekningar frá framangreindrimeginreglu sem fram koma í 4. og 5. mgr. 33. gr. áðurnefndra laga og í niðurlagsákvæði 3. mgr. áðurnefndrarlagagreinar hafi átt við. Af kröfu sóknaraðila verður ekkiannað ráðið en að hann geri ekki athugasemd við að varnaraðili hafi sett sig ísamband við vitnið. Í ræðu sóknaraðila fyrir dómi kom fram að verjendur hafirétt að þessu leyti, en línan væri hárfín. Það er mat sóknaraðila að meðsímtali varnaraðila við vitnið A hafi varnaraðili verið að spyrja vitnið eðafjalla um tiltekin atriði sem koma fram í rannsóknargögnum lögreglu og súháttsemi varnaraðila hafi verið í hæsta máta óeðlileg m.a. með vísan til 3.mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008, en í þvíákvæði og 2. mgr. sömu greinar er fjallað um það hvernig standa skuli aðskýrslutöku fyrir dómi meðal annars ef vitnið hefur áður gefið skýrslu hjálögreglu. Þá er þaðeinnig mat sóknaraðila að varnaraðili hafi í símtalinu brotið gegn starfskyldumsínum með því að koma vitninu í mikið uppnám sem geti haft raunhæf áhrif áskýrslugjöf vitnisins fyrir dómi og að einhverju marki á meðferð sakamálsins.Máli sínu til stuðnings vísar sóknaraðili til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008.Ákvæði 2. mgr. 34. gr. áðurnefndralaga felur í reynd í sér takmörkun á mikilvægum rétti sakbornings tilréttlátrar málsmeðferðar sem rakinn hefur verið hér að framan. Í 2. mgr. 34.gr. laga nr. 88/2008 segir, að ef ætla má að verjandi muni hindra eða hafi hindraðrannsókn máls með ólögmætum hætti eða hafi brotið gegn starfsskyldum sínum áannan hátt getur ákærandi eða lögregla leitað atbeina dómara og krafist þess aðhann verði leystur frá störfum og annar skipaður í hans stað. Hæstiréttur Íslands hefur í dómi frá14. október 2015 í málinu nr. 688/2015 vísað til þess að framangreindri heimild2. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008, verði ekki beitt nema verjandi hafi hindraðeða tiltekin líkindi standi til að hann muni hindra rannsókn svo einhverju máliskipti fyrir hana. Þá verði brot gegn starfsskyldum að öðru leyti að vera þesseðlis að það geti að einhverju marki haft áhrif á málsmeðferðina. Íframangreindu máli var talið að verjandi hafi brotið gegn þagnarskyldu verjandaen niðurstaða dómsins var að það brot verjandans hafi í því tiltekna máli ekkihaft þau áhrif fyrir rannsókn málsins að næg efni væru til að víkja verjandanumfrá störfum. Í dómi Hæstaréttar frá 12. febrúar 2015 í málinu nr. 145/2014 kemur fram að samtöl verjanda við vitni séu ekkiandstæð lögum nr. 88/2008, en þó verði verjandi að gæta þess að hafa engináhrif á framburð þeirra sem eiga eftir að gefa skýrslu fyrir dómi. Vísar Hæstiréttur til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 88/2008, þar sem fram kemurað það er hlutverk verjanda að draga fram í máli allt sem varða máskjólstæðingi hans til sýknu eða hagsbóta og gæta réttar hans í hvívetna, ogmeginreglu 18. gr. laga nr. 77/1988 um lögmenn, sem leggur þá skyldu á herðarlögmönnum að þeim ber aðeins að neyta lögmætra úrræða til að gæta hagsmunaumbjóðenda sinna. Við mat á því hvort leysa eigi varnaraðila frá störfumí sakamáli því sem rekið er hér fyrir dómnum gegn X verður að líta til þeirralagaákvæða sem rakin hafa verið hér að framan og snúa annars vegar að réttisakbornings og skyldum verjanda og hins vegar til þess sem fram er komið í máliþessu um samskipti varnaraðila við vitnið A. Það er mat dómsins að varnaraðilihafi ekki með samtali sínu við vitnið A með ólögmætum hætti hindrað rannsóknsakamálsins svo einhverju máli skipti. Þá þykja þau atriði sem varnaraðilispurði vitnið um í símtalinu ekki vera þess eðlis að þau muni hindra þásönnunarfærslu sem fram mun fara fyrir dómi í sakamálinu svo einhverju máliskiptir. Þá fellst dómurinn ekki á það með sóknaraðila að það uppnám sem vitniðA lýsti að hafa komist í meðan á símtalinu við varnaraðila stóð megi rekja tilþess að varnaraðili hafi með framkomu sinni eða spurningum brotið gegnstarfsskyldum sínum með þeim afleiðingum að það muni hafa áhrif á framburðvitnisins fyrir dómi og meðferð sakamálsins. Verður í því sambandi að hafa íhuga að atburður sá sem málið nr. S-[...]/2016 fjallar um hefur án efa reyntmjög mikið á vitnið sem upplýsti að vera undir handleiðslu sálfræðings. Verðurað skoða viðbrögð vitnisins A við símtali varnaraðila í því ljósi.Að öllu framansögðu virtu er kröfu sóknaraðili hafnaðeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnaðer kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans á Suðurlandi, um að varnaraðili, StyrmirGunnarsson héraðsdómslögmaður, verði leystur frá störfum sem verjandi X ímálinu nr. S-[...]/2016 og annar skipaður í hans stað.
Mál nr. 501/2005
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
Í málinu er deilt um forsjá tveggja barna aðila, A, [kt.] og B, [kt.]. Málið var höfðað 20. október 2005 og þingfest 26. sama mánaðar. Þann dag var einnig lögð fram krafa um bráðabirgðaforsjá barnanna og er sá þáttur málsins hér til úrlausnar. Sóknar­aðili er K, [...]. Varnaraðili er M, [...]. Hann skilaði greinargerð í bráðabirgðaforsjárþættinum 31. október. Dómari leitaði sátta með aðilum 4. nóvember, en sættir tókust ekki. Málið var því munnlega flutt og ágreiningur aðila um bráðabirgðaforsjá barnanna tekinn til úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. nóvember 2005, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að hún hafi forsjá tveggja barna sinna og sóknaraðila til bráðabirgða þar til dómur gengur í forsjármáli milli aðila og jafnframt kveðið á um umgengnisrétt og meðlagsgreiðslur. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að honum verði til bráðabirgða falin forsjá barnanna, A, f. [...] 2003, og B, f. [...] 2005. Þá krefst hann þess að dæmt verði að samvistir barnanna skuli vera vika í senn hjá hvoru foreldri, þó þannig að það fyrirkomulag hefjist hjá drengnum 1. mars 2006. Til vara krefst hann þess að forsjá barnanna verði til bráðabirgða áfram sameiginleg og samvistartími sóknaraðila við stúlkuna verði aldrei minni en aðra hvora helgi, frá klukkan 16 á fimmtudegi til klukkan 17 á sunnudegi, en við drenginn aðra hvora helgi frá klukkan 8.30 til 13.30 og 14 til 17 hvorn dag. Í vikunni næst á eftir helgarumgengni dvelji bæði börnin hjá sóknaraðila einn eftirmiðdag á miðvikudegi frá klukkan 16 til 18. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að lögheimili barnanna verði hjá sér til bráðabirgða og kveðið verði á um inntak umgengnisréttar og meðlag meðan á rekstri forsjármálsins stendur. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Börn málsaðila eru ung að árum, drengurinn rúmlega átta mánaða og telpan rúmlega tveggja ára. Foreldrarnir hafa ekki komist að samkomulagi um forsjá þeirra til bráðabirgða þar til forsjármáli þeirra verður ráðið til lykta. Ekki hefur heldur tekist sátt um umgengni við börnin þann tíma. Fallist er á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar, að það sé börnunum fyrir bestu að vera í forsjá varnaraðila til bráðabirgða. Þá er einnig fallist á þá lágmarksumgengni, sem ákveðin er í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt því verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 756/2017
Ráðningarsamningur Uppsögn Riftun
Aðilar deildu um rétt K til launa í uppsagnarfresti eftir starfslok hans hjá lífeyrissjóðnum S, en K hafði látið frá sér fara yfirlýsingu um starfslok sín sem framkvæmdastjóra S á heimasíðu sjóðsins vegna fyrirhugaðrar umfjöllunar fréttaskýringaþáttarins Kastljóss um hin svonefndu Panamaskjöl. Byggði K á því að hann hefði óskað eftir starfslokum hjá S með hagsmuni sjóðsins í huga og án þess að afsala sér neinum þeim réttindum sem hann hafi notið samkvæmt ráðningarsamningi. S byggði á hinn bóginn á því að K hefði að fyrra bragði og án fyrirvara óskað eftir að ljúka störfum hjá sjóðnum. Þá hefði K brotið gegn lögum nr. 129/1997 svo og trúnaðarskyldum sínum gagnvart S með því að upplýsa ekki um tilvist tveggja erlendra félaga sem óumdeilt var að K tengdist sem réttlætt hafi fyrirvaralausa brottvikningu hans úr starfi. Héraðsdómur taldi að K hefði mátt líta svo á að stjórn S væri ljóst að hann væri ekki að hverfa frá starfi sínu án þess að til vinnuframlags hans eða launagreiðslna í uppsagnarfresti kæmi. Þá yrði yfirlýsing K ekki skilin þannig að hann hefði talið sér skylt að láta af störfum án samningsbundins uppsagnarfrests. Taldi dómurinn ennfremur að ekki hefði verið sýnt fram á að K hefði brotið svo af sér í starfi að varðað gæti fyrirvaralausum brottrekstri og riftun ráðningarsamnings, sem telja yrði að S hefði í raun gert. Var krafa K um ógreidd laun í uppsagnarfresti því tekin til greina og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og BenediktBogason og Arngrímur Ísberg héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. desember 2017. Hann krefst aðallegasýknu af kröfum stefnda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Málsatvikum og málsástæðum aðila erskilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi lagtfram gögn um skráningu þeirra tveggja erlendu félaga sem tengdust stefnda, enþar kemur fram að öðru félaginu hafi verið slitið 15. janúar 2003 en hinu 30.apríl 2006.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Stapi lífeyrissjóður, greiði stefnda, Kára Arnóri Kárasyni, 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. nóvember 2017.Mál þetta, sem dómtekiðvar að lokinni aðalmeðferð 13. september 2017 er höfðað 22. nóvember 2016 afKára Arnóri Kárasyni, Dvergagili 32, Akureyri, á hendur Stapa lífeyrissjóði,Strandgötu 3, Akureyri. Fyrir hönd stefnda er stefnt Inga Björnssyniframkvæmdastjóra, Flatasíðu 7, Akureyri.Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda26.518.139 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu af 3.924.203 krónum frá 1. júní 2016 til 1. júlí2016, af 5.870.071 krónu frá þeim degi til 1. ágúst 2016, af 7.815.939 frá þeimdegi til 1. september 2016, af 9.761.807 frá þeim degi til 1. október 2016, af11.707.675 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2016, af 13.653.543 krónum fráþeim degi til 1. desember 2016, af 15.860105 krónum frá þeim degi til 1. janúar2017, af 17.805.973 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2017, af 19.751.841krónu frá þeim degi til 1. marz 2017, af 21.697.709 krónum frá þeim degi til 1.apríl 2017 en af 26.518.139 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi krefstaðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara verulegrar lækkunar þeirra.Hvor aðili krefstmálskostnaðar úr hendi hins.MálavextirStefnandi hóf störfsem framkvæmdastjóri stefnda hinn 1. janúar 2007 er sjóðurinn varð til viðsamruna Lífeyrissjóðs Norðurlands og Lífeyrissjóðs Austurlands, en áður hafðistefnandi verið framkvæmdastjóri fyrr nefnda sjóðsins. Störfum stefnanda fyrirstefnda lauk í apríl 2016, svo sem síðar verður rakið. Deila aðilar um hvort stefnandieigi rétt til greiðslu launa um tólf mánaða skeið eftir starfslok.Í málinu liggjatveir ráðningarsamningar aðila og taka til starfs stefnanda semframkvæmdastjóra stefnda. Fyrri samningurinn er dagsettur 25. febrúar 2013 ogundirritaður af stefnanda og Ágústi Torfa Haukssyni fyrir hönd stefnda. Íþeirri grein sem fjallar um lengd ráðningartíma og samningsslit segir aðsamningurinn taki við af samningi sömu aðila sem gerður hafi verið 9. apríl2010. Svo segir: „Ráðning samkvæmt samningi þessum er ótímabundin. Samningiþessum geta samningsaðilar sagt upp með 6 mánaða uppsagnarfresti. Öll ákvæðisamnings þessa geta þó verið til endurskoðunar án fyrirvara, séu báðirsamningsaðilar því sammála. Uppsögn samnings þessa skal vera skrifleg.“Samkvæmt 6. gr. samningsins skyldu laun framkvæmdastjóra vera 1.442.393 krónurá mánuði og breytast í samræmi við launabreytingar í nánar greindumkjarasamningum. Síðari samningurinn er dagsettur 14. marz 2016 og undirritaðuraf stefnanda og Þórarni Sverrissyni fyrir hönd stefnda. Í þeirri greinsamningsins sem fjallar um lengd ráðningartíma og samningsslit er vísað tilfyrri samnings frá 25. febrúar 2013 og skyldi hinn nýi samningur taka gildi 1.apríl 2016. Að öðru leyti er ákvæðið orðrétt eins og úr fyrri samningi með þeirribreytingu að uppsagnarfrestur er lengdur úr sex mánuðum í tólf. Ákvæðisamningsins um launakjör er samhljóða samsvarandi ákvæði fyrra samnings. Ístefnu byggir stefnandi á að þar hafi fyrir mistök verið skráð óbreytt fjárhæðfrá fyrri samningi en ekki litið til þeirra launabreytinga sem orðið hefðu ásamningstímanum í samræmi við það ákvæði að launin skyldu breytast í samræmivið launabreytingar í tilteknum kjarasamningi. Stefnandi hafi síðast fengiðalmenn laun frá stefnda í apríl 2016, 1.625.103 krónur, og hafi sú fjárhæð áttað standa í yngri ráðningarsamningnum. Stefndi lýsti yfir við aðalmeðferð aðhann vefengdi þetta ekki. Þá segir ísamningnum, undir liðnum „Orlof og önnur kjör“, að stefnandi skuli fá greiddanbifreiðastyrk sem nemi 700 km akstri á mánuði og skuli hann miðaður viðákvörðun ferðakostnaðarnefndar um akstursgjald ríkisstarfsmanna, 110 krónurfyrir kílómetrann. Í sömu grein samningsins segir að stefndi skuli „greiða 15%mótframlag í viðbótarlífeyrissparnað fyrir [stefnanda]“. Sömu ákvæði umbifreiðastyrk og greiðslu mótframlags í viðbótarlífeyrissparnað voru í eldrisamningi aðila.Óumdeilt er aðstefnandi hafi um tíma verið tengdur tveimur erlendum félögum. Mun annað hafaverið stofnað árið 1999 en hitt árið 2004. Í yfirlýsingu sinni vegna starfslokasegir stefnandi eldra félagið hafa starfað í þrjú ár en þá hafi því verið„lokað“ en yngra félagið hafi aldrei verið „notað“. Í málavaxtalýsingu í stefnulýsir stefnandi fyrirtækjunum með sambærilegum hætti og í yfirlýsingu sinni 23.apríl 2016. Yfirlýsing stefnanda 23. apríl 2016Laugardaginn 23.apríl 2016 var svolátandi texti birtur á vefsíðu stefnda, undir fyrirsögninni„Framkvæmdastjóri Stapa lífeyrissjóðs hættir störfum“, og var tekið fram aðværi yfirlýsing stefnanda:„Ég hef gert stjórnlífeyrissjóðsins Stapa grein fyrir þeirri ákvörðun minni að hætta störfum hjásjóðnum og mun í framhaldinu óska eftir að samráði við hana um fyrirkomulagstarfsloka minna. Ástæðu uppsagnar minnar rek ég í meðfylgjandi yfirlýsingu oghef ég engu við hana að bæta.Fyrir skömmu fékkég upphringingu frá Kastljósi þar sem mér var tjáð að nafn mitt sé í hinumsvokölluðu Panamaskjölum og tengist þar tveimur félögum. Annars vegar er félagsem stofnað er í Lúxembúrg árið 1999 af Kaupþingi. Þar gaf ég starfsmönnumKaupþings fullt og óskorað umboð til að eiga viðskipti fyrir hönd félagsins.Eftir því sem mér er tjáð virðist félagið hafa starfað í 3 ár en þá hafi þvíverið lokað. Sennilega hafa fjárfestingar þess ekki gengið vel. Raunar hef égengin gögn um viðskipti þessa félags. Kastljós hefur einhver gögn um félagið envill ekki veita mér aðgang að þeim. Þótt erfitt sé að fullyrða um atburði semáttu sér stað fyrir 16-17 árum tel ég samt nokkuð víst að ég lagði aldrei neinafjármuni í þetta félag og fékk enga fjármuni greidda frá því. Hitt félagið varstofnað af MP banka fyrir mína hönd árið 2004. Ég sé í gögnum að ég mun hafagreitt 305.200 kr. fyrir stofnun þess félags. Félagið var aldrei notað. Það vartalið fram á framtölum á verðmæti stofnkostnaðar og afskrifað þremur árumsíðar, sem tapað fé. Ég hafði því engan ávinning af þessum félögum og þautengjast engum skattaundanskotum.Eflaust bar mér aðtilkynna um tilvist þessara félaga til minna yfirmanna. Um er að ræða lönguliðna atburði, sem erfitt er að fullyrða um, en ég tel þó víst að svo hafi ekkiverið gert. Því má segja að ég hafi að því leyti ekki uppfyllt starfskyldurmínar. Ítarlegar reglur eru nú um hagsmunaskráningu og vel fylgst með að eftirþeim sé farið. Því var ekki til að dreifa fyrir 12-17 árum síðan.Það voru mörggylliboð í gangi hér á Íslandi á áratugnum fyrir bankahrunið. Á þessu má sjá aðég hef ekki verið ónæmur fyrir slíku þótt í þessum tilfellum væru það ekkiferðir til fjár. Ég er ekki stoltur af því að hafa látið glepjast af slíkum boðum.Ég vil þó taka fram að með því er ég ekki afsaka sjálfan mig enda við enganannan að sakast í þessu efni. Ég ber sjálfur ábyrgð á mínum gjörðum.Þótt eflaust megideila um hversu alvarlegir þeir hlutir eru sem ég hef hér lýst, þá met ég þáumræðu sem nú er í samfélaginu um aflandsfélög og skattaskjól þannig að ekki séboðlegt að maður sem er í minni stöðu, þ.e. forstöðumaður aðila sem varslarlífeyrissparnað fyrir almenning, hafi tengst slíkum félögum. Skiptir þá engumáli þótt langt sé um liðið, hvort þetta var löglegt eða ólöglegt eða hvortviðkomandi hafi hagnast á slíkum viðskiptum eða ekki. Í ljósi þessa hef égákveðið að stíga til hliðar sem framkvæmdastjóri Stapa lífeyrissjóðs. Það er aðmínu mati eina leiðin sem mér er fær til að axla ábyrgð, enda tengistvinnuveitandi minn ekki á neinn hátt þessum málum.Ég er leiður yfirþessu máli öllu og vil ég biðja fjölskyldu mína, vini, samstarfsfólk og kollegaafsökunar á þeim óþægindum sem þau munu eflaust verða fyrir vegna umræðu umþennan dómgreindarbrest minn. Að lokum vil ég þakka öllu því góða fólki sem éghef starfað með í gegnum tíðina fyrir samstarfið og óska því góðs gengis íframtíðinni.Kári ArnórKárason“.Í málinu liggurfundargerð stjórnar stefnda 27. apríl 2016. Undir liðnum „Starfslok framkvæmdastjóra“er bókað: „Formaður fór yfir mál [stefnanda] – sem sl. föstudag tilkynntiformanni og varaformanni um aflandsfélög sem hann hefði verið skráður fyrir ogaldrei upplýst um í skráningu hagsmunatengsla og að hann myndi koma fyrir íumfjöllun Kastljóss um „Panamaskjöl“. Formaður rakti samskipti við [stefnanda]síðan þá. Stjórnarmenn ræddu málið ýtarlega. Stjórn samþykkti síðan samhljóða:„Með vísan til yfirlýsingar [stefnanda] um uppsögn og starfslok og með tillititil þess hversu alvarleg trúnaðarbrot hans eru samþykkir stjórn að starfslok[stefnanda] séu tafarlaust og að öllum aðgangi hans að upplýsingakerfum[stefnda] svo og bankareikningum og öðrum kerfum sjóðsins og húsnæði verðilokað. Stjórn telur að [stefnandi] hafi fyrirgert rétti sínum til frekarilaunagreiðslna en að honum verði greidd full laun fyrir apríl mánuð svo og aðgert verði upp við hann ótekið orlof. Formanni og varaformanni er falið að eigasamskipti við [stefnanda] varðandi viðskilnað við sjóðinn að öðru leyti.“ –Þannig samþykkt samhljóða. Formanni sjóðsins var falið að að ræða við[stefnanda] um þessa niðurstöðu að loknum stjórnarfundi.“ Í fundargerðinnikemur jafnframt fram að stjórnin fæli Guðmundi Baldvin Guðmundssyni, sem hefði„starfað sem staðgengill framkvæmdastjóra frá og með sl. föstudegi“, að starfasem framkvæmdastjóri þar til nýr framkvæmdastjóri tæki til starfa. Undir liðnum„Fréttatilkynning“ er í fundargerðinni bókað að stjórnin hafi ákveðið aðhringja til nafngreinds fjölmiðlafulltrúa og „fela honum uppsetningufréttatilkynningar. Skýrði stjórn honum frá niðurstöðu fundarins varðandistarfslok [stefnanda] og fól honum að gera tillögu að fréttatilkynningu frástjórn sjóðsins.“ Síðar í fundargerðinni, undir liðnum „Fréttatilkynning –framhald“ er bókað að starfandi framkvæmdastjóri hefði lagt fram tillögufjölmiðlafulltrúans að fréttatilkynningu. Stjórnin hafi stytt tilkynninguna ogsamþykkt að „hún yrði send fjölmiðlum eftir að stjórnarformaður hefði rætt viðfráfarandi framkvæmdastjóra. Óskað var eftir að formaður greindi stjórn frásamtali við [stefnanda] þá um kvöldið.“ Fundargerðinni fylgir, í gögnummálsins, frásögn undir yfirskriftinni „Framhaldsfundur stjórnar í síma kl 21:00miðvikudaginn 27. apríl 2016.“ Þar segir meðal annars: „Formaður fór yfirviðbrögð [stefnanda] við samþykkt stjórnarfundar þess efnis að starfslok yrðutafarlaus og ekki yrði um að ræða launagreiðslur frá lokum apríl mánaðar fyrirutan uppgjör orlofsréttar. Viðbrögð [stefnanda] voru á þá lund að hann sættisig ekki við þessi málalok og myndi leita réttar síns fyrir dómstólum væri þessþörf. Komu þessi viðbrögð stjórn nokkuð á óvart þar sem skilningur sem lagðurhafði verið í yfirlýsingu um starfslok var á þá lund að [stefnandi] værisjálfur að segja upp og óska eftir tafarlausri lausn frá störfum. Nokkrarumræður sköpuðust um málið. Formaður stjórnar stakk upp á því að hann ogvaraformaður hefðu samband við lögfræðinga með sérhæfingu í réttindum ávinnumarkaði og óskuðu eftir minnisblöðum varðandi málið og hvaða skyldurstjórn hefur annarsvegar og hvaða rétt fráfarandi framkvæmdastjóri hefur hinsvegar. Var það samþykkt. [...] Stjórn samþykkti að bíða með tilkynningu á vefsjóðsins þar til fyrir lægi minnisblað frá lögfræðingum svo stjórn hefði fyrirþví vissu að farið væri að öllu eftir lögum og reglum á vinnumarkaði viðúrlausn málsins.“ Hinn 2. maí 2016sendi stefnandi stjórnarformanni stefnda tölvubréf og mun jafnframt hafa sentöðrum stjórnarmönnum stefnda afrit bréfsins. Í bréfinu segir: „Ég vísa tilsamtals okkar í gær þar sem fram kom af þinni hálfu að þú litir svo á að éghafi hætt störfum og ætti ekki rétt til launa í uppsagnarfresti. Í framhaldi afþví var öllum aðgangi mínum að starfsstöð og gögnum lokað. Þessari afstöðu ermótmælt. Eins og fram kom í yfirlýsingu minni frá 23. apríl sl., sem ég hafðisamráð við þig og varaformann sjóðsins um, þá tók ég ákvörðun um að hættastörfum og óskaði samráðs um fyrirkomulag starfsloka, enda engar tímasetningarþar um hvenær mín starfslok yrðu. Tilgangur þessarar ákvörðunar var að sýnaábyrgð og lágmarka það tjón sem sjóðurinn yrði fyrir. Þar sem ég var að faraerlendis í einkaerindum var það að samkomulagi okkar þriggja að við myndumhittast þegar ég kæmi heim og ganga frá samkomulagi um starfslok. Í fjarveruminni áttum við nokkur símtöl/símafundi þar sem afstaðan var ýmist að stjórninliti svo á að ég hefði hætt störfum, hún myndi ekki óska eftir frekaravinnuframlagi af minni hálfu og ekki yrði um neinar greiðslur að ræða áuppsagnarfresti, eða sú að menn vildu leysa starfslok mín í sátt þar sem samiðværi um hvaða greiðslur ég fengi og hverjar mínar skyldur væru áuppsagnarfresti. Ég vil minna á að ég tók það fram bæði áður en ég fór út ogítrekað í samtölum sem við höfum átt að ég óskaði þess að við næðum samkomulagium starfslokin enda vildi ég gera þau eins auðveld og mögulegt væri fyrirsjóðinn og starfsmenn hans – ekki síst vegna ýmissa verkefna sem eru á viðkvæmustigi í vinnslu. Ég hef ekki sagt upp störfum, heldur óskaði ég eftir viðræðumum fyrirkomulag starfsloka og gerði mér grein fyrir skyldum mínum áuppsagnarfresti. Mér hefur heldur ekki verið sagt upp störfum með formlegumhætti. Engin skrifleg afstaða hefur frá ykkur komið, aðeins símtöl sem hafaverið ruglingsleg, svo ekki sé meira sagt. Mér er sagt að stjórn hafi tekiðákvörðun, en ég hef ekki fengið að sjá hana, né nokkrar upplýsingar um það áhverju hún er byggð, þrátt fyrir loforð þess efnis. Ég mótmæli þessumvinnubrögðum og tel þau hvorki í samræmi við það samkomulag sem við gerðum,þegar gengið var frá yfirlýsingu minni, né skriflega samninga okkar á milli. Enþrátt fyrir að ég hafi ekki sagt upp, eða verið sagt upp með formlegum hætti afsjóðsins hálfu, verður afstaða þín í samtali okkar í gær og lokun á aðgengi aðstarfsstöð og öllum gögnum ekki skilin með öðrum hætti en þeim aðráðningarsamningi mínum hafi verið rift einhliða, af ykkar hálfu eins og ég fórskilmerkilega yfir með þér í gær. Þessa afstöðu staðfestir þú raunar íMorgunblaðinu í dag. Í ljósi ofanritaðs áskil ég mér hér með allan rétt til aðkrefjast launa í uppsagnarfresti. Ég hef nú falið lögmanni að annast öllsamskipti við ykkur í framhaldinu vegna þessa máls og mun hann setja sig ísamband við ykkur. Þótt bréfið sé stílað til þín Þórarinn þá set ég aðrastjórnarmenn sem cc.“ Hinn 9. júní 2016ritaði lögmaður stefnda lögmanni stefnanda bréf. Í bréfinu er rakin bókunstjórnarfundar stefnda 27. apríl um starfslok stefnanda en því næst segir að íframhaldi af bréfi stefnanda til stjórnar stefnda 2. maí hafi formaður ogvaraformaður stjórnarinnar haldið fund með lögmönnum aðila 11. maí. Þar hafilögmanni stefnanda verið kynnt bókun stjórnarfundarins og málin rædd. Lögmaðurstefnanda hafi óskað eftir að „gengið yrði til samkomulags um starfslok þar sem[stefnanda] yrðu greidd laun út uppsagnarfrest.“ Þessu hafi verið hafnað enjafnframt sagt að málið yrði rætt í stjórn. Því næst segir að á stjórnarfundistefnda hinn 8. júní júní hafi málið verið rætt að nýju en niðurstaðan hafiorðið sú sama. Hinn 3. ágúst 2016ritaði lögmaður stefnda lögmanni stefnanda að nýju. Í upphafi bréfsins segistlögmaðurinn hafa fengið bréf, dags. 18. júlí 2016, þar sem sett hafi verið framkrafa stefnanda um laun í uppsagnarfresti. Er því næst vísað til fyrra bréfslögmannsins, dags. 9. júní, þar sem lýst hafi verið þeirri niðurstöðu stjórnarstefnda að stefnandi hefði fyrirgert rétti sínum til frekari launagreiðslna. Ersvo vísað til þess að í yfirlýsingu „til fjölmiðla 23. apríl 2016 þegar fyrirlá að nafn hans tengdist tveimur félögum í svokölluðum Panamaskjölum lýsti[stefnandi] því sjálfur yfir að sér hefði borið að tilkynna um tilvist þessarafélaga til yfirmanna sinna, en það hefði hann ekki gert. Ekki væri boðlegt aðmaður í hans stöðu, þ.e. forstöðumaður aðila sem varslar lífeyrissparnað fyriralmenning, hefði tengsl við slík félög.“ Hann myndi því hætta störfum hjástörfum hjá stefnda sem hann og hafi gert í kjölfarið. Er loks ítrekuð súniðurstaða stefnda að ekki verði um frekari launagreiðslur að ræða og því bættvið að „starfsmaður sem ákveður einhliða að láta af störfum án þess að vinna útuppsagnarfrest [eigi] ekki kröfu til launa á uppsagnarfresti.“Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi kveðstbyggja á því að sér beri laun á uppsagnarfresti samkvæmt ráðningarsamningisínum. Sá frestur sé 12 mánuðir og sé dómkrafa hans við það miðuð. Stefnandi segir aðstefndi telji stefnanda hafa framið alvarleg trúnaðarbrot og að því sé stefndaheimilt að rifta ráðningarsamningum án fyrirvara. Þetta standist hinsvegarekki. Um sé að ræða félög erlendis sem stefnandi hafi átt hlut í að stofnalöngu áður en hann hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda. Aðild hans á sínumtíma í þessum félögum hafi að öllu leyti verið lögum samkvæmt og hann hafialdrei notið nokkurs fjárhagslegs ávinnings af starfsemi þeirra. Hvorki álíftíma félaganna né síðar hafi verið ólöglegt hér á landi að eiga peningaerlendis. Stefnandi segir að svo virðist sem stjórn stefnda hafi orðið fyrireinhvers konar geðhrifum af því að um slíkt væri fjallað í innlendum fjölmiðli,áratugum eftir að þau atvik hafi orðið sem um hafi verið fjallað. Ástæða þessað stefnandi hafi óskað eftir starfslokum hjá stefnda hafi verið sú að honumhafi verið ljóst að í samfélaginu hefði orðið til andrúmsloft sem hafi gertóheppilegt að hann væri í forsvari fyrir stefnda, en stefndi stundi störf semséu viðkvæm fyrir slíku. Hafi stefnandi viljað leggja sitt af mörkum til aðminnka þann skaða sem stefndi kynni að telja sig verða fyrir vegna þessahugarástands. Með þessu hafi hann ekki á neinn hátt afsalað sér þeim réttindumsem hann hafi notið samkvæmt ráðningarsamningi. Hann hafi ekki brotið gegnneinum starfskyldna sinna samkvæmt honum og hafi engar forsendur verið fyrirriftun samningsins af hálfu stefnda. Þess vegna beri að gera upp við stefnandasamkvæmt ákvæðum samningsins.Stefnandi segiraðalkröfu sína lúta að því að sér beri samkvæmt ráðningar¬samningi réttur tilfullra launa í allt að 12 mánuði. Mánaðarlaun stefnanda hjá stefnda hafi numið1.625.103 krónum en einnig hafi verið gert ráð fyrir bifreiðastyrk, mótframlagií lífeyrissjóð, orlofsuppbót, desemberuppbót og uppsöfnuðu orlofi. Sé krafanmiðuð við tímabilið frá maí 2016 til og með apríl 2017. Stefnandi sundurliðarkröfuna svo að samanlagðar mánaðarlaunagreiðslur nemi 19.501.236 krónum,bifreiðastyrkur 924.000 krónum, 15% mótframlag í lífeyrissjóð 2.925.180 krónum,orlofsuppbót 76.967 krónum, desemberuppbót 189.595 krónum og uppsafnað 33 dagaorlof 2.640.467 krónum. Samanlagðar nemi fjárhæðir þessar stefnufjárhæðmálsins. Í sundurliðun dómkrafna, sem hann lagði fram á sérstöku dómskjali viðþingfestingu málsins, tiltekur stefnandi alls 450.289 króna kröfu vegnadesemberuppbótar en í sundurliðun í stefnu hafði sem fyrr segir einungis veriðtiltekin 189.595 króna krafa vegna desemberuppbótar. Ef miðað er við kröfu um450.289 króna kröfu vegna desemberuppbótar nema samanlagðar fjárkröfurstefnanda stefnufjárhæð málsins.Stefnandi segirstjórn stefnda hafa lýst því yfir á fundi 27. apríl 2016 að hún liti svo á aðstefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til frekari launagreiðslna en að honumyrðu greidd full laun fyrir aprílmánuð sem og ótekið orlof. Málsástæður og lagarök stefndaStefndi segirsýknukröfu sína í fyrsta lagi byggða á því að stefnandi hafi sjálfur og aðfyrra bragði óskað eftir að ljúka störfum hjá stefnda án fyrirvara vegnayfirvofandi sjónvarpsumfjöllunar um eignarhald hans á aflandsfélögum. Íyfirlýsingu stefnanda vegna starfsloka segi að stefnandi hafi tilkynnt stjórnstefnda um ákvörðun sína að hætta störfum og að hann muni í framhaldinu óskaeftir samræðum við hana um fyrirkomulag starfsloka. Í yfirlýsingunni tali stefnandijafnframt um uppsögn „sína“ en af því orðalagi megi ráða að hann hafi sjálfurlitið svo á að með tilkynningu til stjórnar hafi hann sagt upp starfi sínu hjástefnda. Aðilar hafi ekki náð samkomulagi um starfslok samkvæmt kröfu stefnandaenda hefði slíkt samkomulag meðal annars falið í sér að stefnanda yrðu greiddlaun út uppsagnarfrest en það hafi stjórn stefnda ekki samþykkt. Yfirlýsingstefnanda, svo og málatilbúnaður hans sjálfs í stefnu, séu skýr um að stefnandihafi sjálfur ákveðið að hætta störfum fyrir stefnda tafarlaust og vinna ekkifyrir stefnda á uppsagnarfresti. Krafa stefnanda hafi verið að sú hann legðiniður störf þá þegar og sliti ráðningarsamningi sínum án nokkurs fyrirvara.Ráðningarsamningur sé tvíhliða samningur starfsmanns og vinnuveitanda sem leggiskyldur á beggja herðar, rétt eins og hann veiti þeim réttindi. Þegar aðilitvíhliða samnings segi honum upp, fyrirgeri hann rétti sínum samkvæmtsamningnum, rétt eins og hann komi sér undan samningsskyldum. Starfsmaður semákveði einhliða að láta af störfum án þess að vinna út uppsagnarfrest geti ekkigert kröfu til að sér séu greidd laun á uppsagnarfresti. Þá skipti ekki máliþótt stefnandi lýsi því yfir síðar í stefnu að það hafi verið skilningur hansað sér hefði borið skylda til að vinna út frestinn hefði stjórn stefnda óskaðeftir því. Vísist um þetta almennra reglna vinnuréttar. Stefndi segistbyggja sýknukröfu sína í öðru lagi á því að jafnvel þótt ekki yrði miðað við aðstefnandi hafi haft frumkvæði að því að segja upp ráðningarsamningi sínum, einsog gögn málsins bendi eindregið til, þá hafi stefnandi brotið gegn 31. gr. laganr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóðasbr. reglur nr. 180/2013 með því að upplýsa ekki um tilvist félaganna. Stefndi takivið skyldubundnum framlögum sjóðfélaga, samkvæmt 1. gr. laga nr. 129/1997. Hannvarðveiti og ávaxti iðgjöld og greiði lífeyri samkvæmt 20. gr. sömu laga. Hannberi því mikla ábyrgð gagnvart sjóðsfélögum. Framkvæmdastjóri sé talsmaðursjóðsins út á við í samræmi við hefðir og eðli máls, samkvæmt ákvæði 6.1 ístarfsreglum stjórnar stefnda. Samkvæmt ákvæði 4.5.1. í samþykktum stefndaannist framkvæmdastjóri daglegan rekstur stefnda í samræmi við mótaða stefnu ogákvarðanir stjórnar. Hann ráði starfsmenn til sjóðsins og fari með atkvæði hansá fundum hlutafélaga sem sjóðurinn eigi hluti í, nema stjórn ákveði annað íeinstökum tilvikum. Framkvæmdastjóri beri ábyrgð á að bókhald sjóðsins sé færtí samræmi við lög og viðurkenndar venjur. Honum beri einnig að fylgjafjárfestingarstefnu og þeim útlánareglum sem stjórnin setji, sbr. ákvæði 4.6.1.í samþykktum stefnda. Framkvæmdastjóra sé óheimilt að taka þátt íatvinnurekstri nema að fengnu leyfi stjórnar. Með vísan til hinnar mikluábyrgðar sem stefndi beri gagnvart sjóðsfélögum og hinu umfangsmikla hlutverkisem framkvæmdastjóra sjóðsins sé falið sé tvímælalaust hagur allra sjóðsfélagaað ekki leiki minnsti vafi á hæfi framkvæmdastjóra. Stefndi segir að í 7. gr.reglna fjármálaeftirlitsins um framkvæmd hæfismats framkvæmdastjóra ogstjórnarmanna lífeyrissjóða nr. 180/2013, sem tekið hafi gildi í febrúar 2013,segi að framkvæmdastjórar megi ekki hafa sýnt af sér háttsemi, athöfn eðaathafnaleysi sem gefi efni til að draga megi í efa hæfni þeirra til að standafyrir traustum og heilbrigðum rekstri eða líkur séu til að þeir muni hugsanlegamisnota aðstöðu sína eða skaða lífeyrissjóðinn. Við matið sé meðal annars litiðtil háttsemi aðila sem kunni að rýra trúverðugleika hans og skaða orðsporlífeyrissjóðsins. Jafnframt sé höfð hliðsjón af fyrri afskiptumfjármálaeftirlitsins vegna starfa aðila eða vegna starfshátta eftirlitsskyldsaðila sem hann hafi verið í forsvari fyrir eða borið ábyrgð á. Samkvæmt 19. gr.sömu reglna skuli framkvæmdastjórar á hverjum tíma uppfylla hæfisskilyrði lagaum skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og ákvæðireglnanna. Stefndi segir aðeignarhald stefnanda „á félögum í skattaskjóli“ hafi valdið því að hann hafiekki uppfyllt hæfisskilyrði til setu í stóli framkvæmdastjóra, þar sem slíktfeli í sér háttsemi sem gefi tilefni til að efa hæfni hans til að standa fyrirtraustum og heilbrigðum rekstri eða gefi líkur til að viðkomandi munihugsanlega misnota aðstöðu sína eða skaða lífeyrissjóðinn. Um leið ogeignarhald stefnanda á félögum hafi orðið ljóst, hafi blasað við að stefnandigæti ekki gegnt stöðu framkvæmdastjóra. Stefndi segir aðstefnandi hafi sjálfur, án nokkurs vafa, gert sér grein fyrir mögulegum áhrifumsem eignarhald hans í aflandsfélögum gæti haft á skoðun almennings á stefnda ogrýrt trúverðugleika stefnda og skaðað orðspor hans. Þessi skilningur hafiaugljóslega búið að baki þeirri ákvörðun stefnanda að láta af störfum hjástefnda og senda út tilkynningu 23. apríl 2016. Stefndi vísar sérstaklega tilþess hluta tilkynningar stefnanda, þar sem hann segist meta þá umræðu, sem þásé í samfélaginu, þannig að ekki sé boðlegt að maður sem hafi verið tengdurslíkum félögum sé forstöðumaður lífeyrissjóðs. Stefndi segir að samkvæmt 29.gr. laga nr. 129/1997 beri stjórn stefnda ábyrgð á að starfsemi hans sé ísamræmi við lög, reglugerðir samkvæmt þeim og samþykktir sjóðsins. Þegar í ljóshafi komið að stefnandi uppfyllti ekki hæfiskröfur sem til hans væru gerðarsamkvæmt lögunum, reglum fjármálaeftirlitsins eða samþykktum stefnda, hafistjórn stefnda borið lagalega ábyrgð á að sjá til þess að stefnandi starfaðiekki lengur fyrir stefnda. Hefði stefnandi haldið áfram störfum fyrir sjóðinneftir að vanhæfi hans hafi verið orðið ljóst, hefðu stjórnarmenn stefnda getaðskapað sér persónulega ábyrgð gagnvart stefnda, sbr. ákvæði fyrrgreindra laga.Stefndi segirsýknukröfu sína í þriðja lagi byggða á því að stefnandi hafi með háttsemi sinnibrotið gegn trúnaðarskyldum sínum gagnvart stefnda með alvarlegum hætti semréttlæti að víkja honum úr starfi án frekari fyrirvara. Stefnandi hafi ekkiverið almennur starfsmaður heldur framkvæmdastjóri hjá lífeyrissjóði sem berigríðarmikla ábyrgð gagnvart sjóðsfélögum. Um það vitni ákvæði laga, reglna ogsamþykkta. Starfi framkvæmdastjóra fylgi sérstök trúnaðarskylda gagnvartsjóðnum, enda ráði stjórn framkvæmdastjóra til að fara með daglega starfsemisjóðsins og megin verkefni framkvæmdastjóra sé að gæta hagsmuna stefnda. Öllkjör stefnanda hjá stefnda hafi verið miðuð við þessa ríku ábyrgð sem hann hafiborið. Með því að halda upplýsingum um eignarhald sitt á aflandsfélögum leyndumfyrir stjórn stefnda, hafi stefnandi brotið trúnaðarskyldur sínar með svostórkostlegum hætti að hann hafi ekki lengur getað gegntframkvæmdastjórastarfinu.Stefndi kveðst tilvara krefjast þess að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Kröfu umgreiðslu til handa stefnanda sem nemi mótframlagi í lífeyrissjóð sé hafnað endasé stefnandi ekki réttur eigandi kröfunnar. Að öðru leyti kveðst stefndi styðjavarakröfu sína sömu málsástæðum og aðalkröfu. Stefndi kveðst byggjamálskostnaðarkröfu sína á þeirri meginreglu einkamálaréttarfars að sá sem tapimáli í öllu verulegu skuli að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínummálskostnað, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Stefndi segist vísatil laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða, sérstaklega 31. gr. laganna. Þá kveðst stefndi vísa til reglnaum framkvæmd hæfismats framkvæmdastjóra og stjórnarmanna lífeyrissjóða nr.180/2013, sérstaklega 7. gr. og 19. gr. reglnanna. Jafnframt sé vísað tilalmennra reglna vinnuréttar. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr.91/1991. NiðurstaðaVið starfslokstefnanda hjá stefnda gilti ráðningarsamningur aðila, dags. 14. marz 2016. Í 3.gr. samningsins segir að uppsögn hans skuli vera skrifleg. Í málinu liggur ekkifyrir slík skrifleg tilkynning sem stefnandi hafi beint að stefnda. Á hinnbóginn liggur fyrir texti yfirlýsingar sem undirrituð er af stefnanda og birtvar á heimasíðu stefnda laugardaginn 23. apríl. Yfirlýsingunni er ekkisérstaklega beint að stefnda. Í upphafi yfirlýsingarinnar segir stefnandi aðhann hafi gert stjórn stefnda grein fyrir þeirri ákvörðun sinni að hættastörfum hjá stefnda og að hann muni óska eftir samráði við stjórnina umfyrirkomulag starfslokanna. Í lok yfirlýsingarinnar biður stefnandi fjölskyldusína, vini og samstarfsfólk afsökunar á óþægindum sem þau muni eflaust verðafyrir vegna umræðu um „þennan dómgreindarbrest“ stefnanda. Fyrir dómi sagðiststefnandi hafa átt frumkvæðið að yfirlýsingunni og hefði hún „í sjálfu sér“verið unnin af sér og almannatengslafyrirtæki en hann hefði haft „samráð umþetta við ja aðallega formanninn og reyndar einnig varaformanninn. Við fórumyfir þetta áður en að yfirlýsingin var birt og það var breytt ýmsu í henni,meðal annars að þeirra frumkvæði.“ Stefnandi hefði verið á leið úr landi íeinkaerindum og þeir verið sammála um að þeir myndu „setjast niður yfir máliðþegar [stefnandi] kæmi aftur og klára það að ganga frá, með hvaða hættistarfslokin yrðu, hverjar yrðu [skyldur stefnanda] í framhaldinu áuppsagnarfresti og bara ganga almennt frá málinu.“ Fyrir dómi sagði ÞórarinnGuðni Sverrisson, sem á umræddum tíma var stjórnarformaður stefnda, aðstefnandi hefði sent sér drög að yfirlýsingu sinni. Þórarinn Guðni sagðist hafatalið drögin það afdráttarlaus að mögulega yrðu þau túlkuð sem „fyrirvaralaustbrotthvarf úr starfi og það gæti þýtt að menn túlkuðu það sem svo að hann væribúinn að fyrirgera rétti sínum til launa frá og með þessum tíma.“ Í framhaldiaf þessu hefði stefnandi sett „þá yfirlýsingu í viðbót“ þess efnis að hann„mundi semja nánar um sín starfslok“. Hefði Þórarinn Guðni þá talið „að þaðværi mögulega hægt að byggja á einhverju svona við hann ef um einhverja samningaværi að ræða. Og ég lýsi því yfir á þessum tímapunkti að þá hefði ég haft viljatil þess, en auðvitað gat ég ekki lofað neinu.“ Þegar á framanritað er horftverður hvorki talið að með yfirlýsingu sinni, sem birt var á heimasíðu stefndalaugardaginn 23 apríl, né á annan hátt, hafi stefnandi lýst yfir gagnvartstefnda að hann hefði ákveðið að hverfa frá starfi sínu með þeim hætti aðhvorki kæmi til vinnuframlags af sinni hálfu né launagreiðslna af hálfu stefndaá þeim tólf mánuðum sem í hönd færu. Af vitnisburði Þórarins Guðna verður þvertá móti ráðið að stefnandi hafi, eftir ábendingu stjórnarformannsins þáverandi,breytt yfirlýsingu sinni, fyrir birtingu hennar, til þess að hún yrði ekkiskilin með þeim hætti. Í ljósi þessara samskipta stefnanda og stjórnarformannsstefnda mátti stefnandi líta svo á að stjórn stefnda yrði ljós þessi skilningurstefnanda.Stefnandi ákvað aðláta af starfi sínu og óskaði viðræðna við stefnda um hvernig starfslokunumyrði háttað, svo sem hann greindi frá í yfirlýsingu sinni 23. apríl. Hinn 27.apríl 2016 gerði stjórn stefnda þá samþykkt, að með vísan til yfirlýsingarstefnanda „um uppsögn og starfslok og með tilliti til þess hversu alvarlegtrúnaðarbrot hans“ væru, yrðu starfslok hans tafarlaus, öllum aðgangi hans aðkerfi og húsnæði skyldi lokað og hefði hann fyrirgert rétti sínum til frekarilaunagreiðslna. Í ljósi framanritaðs verður að líta svo á, að það hafi veriðákvörðun stefnda en ekki stefnanda að stefnandi hvorki ynni fyrir stefnda áuppsagnarfresti né fengi þá launagreiðslur.Í greinargerð sinnibyggir stefndi á því að stefnandi hafi brotið gegn 31. gr. laga nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. reglur nr. 180/2013 með því að upplýsaekki um tilvist hinna erlendu félaga. Stefndi vísar til hlutverksframkvæmdastjóra samkvæmt starfsreglum stefnda, þar á meðal þeirri reglu aðframkvæmdastjóri megi ekki taka þátt í atvinnurekstri án leyfis stjórnar, ogsegir að með vísan til hinnar miklu ábyrgðar sem stefndi beri gagnvartsjóðfélögum og hins umfangsmikla hlutverks framkvæmdastjóra sé tvímælalausthagur allra sjóðsfélaga að ekki leiki minnsti vafi á hæfi framkvæmdastjóra. Þávísar stefndi til 7. gr. reglna um framkvæmd hæfismats framkvæmdastjóra ogstjórnarmanna lífeyrissjóða nr. 180/2013, sem tekið hafi gildi í febrúar 2013,en þar segir að framkvæmdastjóri megi ekki hafa sýnt af sér háttsemi, athöfneða athafnaleysi, sem gefur tilefni til að draga megi í efa hæfni hans til aðstanda fyrir traustum og heilbrigðum rekstri eða að líkur séu til að hann munihugsanlega misnota aðstöðu sína eða skaða lífeyrissjóðinn. Við matið sé meðalannars litið til háttsemi aðila sem kynni að rýra trúverðugleika hans og skaðaorðspor lífeyrissjóðsins. Jafnframt sé höfð hliðsjón af fyrri afskiptumFjármálaeftirlitsins vegna starfa aðila eða vegna starfshátta eftirlitsskyldsaðila sem hann hafi verið í forsvari fyrir eða borið ábyrgð á. Stefndi byggir á, íþessu sambandi, að eignarhald stefnanda „á félögum í skattaskjóli“ sé þessvaldandi að hann uppfylli ekki hæfisskilyrði til setu í stóli framkvæmdastjóra,þar sem slíkt feli í sér háttsemi er gefi tilefni til að draga í efa hæfni hanstil að standa fyrir traustum og heilbrigðum rekstri eða gefi líkur til að hannmuni hugsanlega misnota aðstöðu sína eða skaða lífeyrissjóðinn. Um leið ogeignarhaldið hafi orðið bert hafi orðið ljóst að stefnanda væri ekki sætt ístöðu framkvæmdastjóra. Hafi stefnanda vafalaust verið ljós þau áhrif semeignarhald hans í aflandsfélögum gæti haft á skoðun almennings á stefnda ogrýrt trúverðugleika stefnda og skaðað orðspor hans. Vísar stefndi sérstaklegatil orða stefnanda í yfirlýsingu þar sem hann meðal annars kveðst meta „þáumræðu sem [sé] í samfélaginu“ þannig að ekki sé boðlegt að forstöðumaðurlífeyrissjóðs hafi verið tengdur slíkum félögum og skipti þá engu þótt langt séum liðið eða hvort eignarhaldið hafi verið lögmætt og svo framvegis. Fyrir dómi sagðistefnandi megintilgang sinn með þeirri yfirlýsingu sem hann sendi frá sér 23.apríl hafa verið þann að verja hagsmuni stefnda, „gera yfirlýsinguna þannig úrgarði að þetta mál myndi beinast að mér en ekki mínum vinnuveitanda sem áttienga aðild að þessu.“ Í því hefði ekki verið fólgið nokkurt „mat á einhverjumlagalegum atriðum varðandi hæfi eða eitthvað slíkt.“ Meginmarkmiðið hefði veriðað kastljósið færi á stefnanda en ekki stefnda. Hann hefði verið „að bregðastvið andrúmsloftinu í samfélaginu og reyna að gera þetta eins bærilegt ogmögulegt væri fyrir [stefnda].“ Fram kom hjá Þórarni Guðna Sverrissyni fyrirdómi að hann hefði nefnt við stefnanda að sér fyndist betra að hann óskaðieftir launalausu leyfi „á meðan að þessi mál væru skoðuð“, en stefnandi hefðiverið „alveg ákveðinn“. Stefnandi kvaðst fyrir dómi líta svo á að hann hefðifarið eftir öllum reglum sjóðsins, svo sem um eftirlit og eftirlitsferla. Íyfirlýsingu sinni segir stefnandi meðal annars að hann meti „þá umræðu sem núer í samfélaginu“ þannig að ekki sé boðlegt að maður sem gegni starfi eins oghann hafi verið tengdur aflandsfélögum. Í því ljósi hafi hann ákveðið að látaaf starfi. Yfirlýsingin verður ekki skilin þannig að stefnandi telji sér skyltað láta af starfinu án samningsbundins uppsagnarfrests. Í yfirlýsingu sinnisegir stefnandi að „eflaust“ hafi sér borið að tilkynna um tilvist umræddrafélaga til yfirmanna sinna sinna. Kveðst hann telja víst að það hafi hann ekkigert og því megi segja að hann hafi að því leyti ekki uppfyllt starfsskyldursínar. Hann tekur fram að deila megi um alvarleika þeirra hluta sem fjallað erum í yfirlýsingunni en hins vegar meti hann „þá umræðu sem nú er í samfélaginu“þannig að „ekki sé boðlegt“ að maður sem tengdur hafi verið slíkum félögum séforstöðumaður lífeyrissjóðs. Í þessum orðum hans felst ekki viðurkenning hans áþví að hann hafi brotið svo af sér að réttlætt gæti fyrirvaralausabrottvikningu úr starfi eða riftun einstakra ákvæða ráðningarsamnings hans. Viðmat á alvarleika þess að hafa ekki tilkynnt um „tilvist umræddra félaga“ tilyfirmanna, verður að hafa í huga að ekkert hefur komið fram í málinu sem gefurtil kynna að rangt sé að félögunum hafi báðum verið slitið áður en stefnandihóf störf hjá stefnda. Ekkert handfast liggur fyrir í gögnum málsins um þástarfsemi sem kann að hafa farið fram í félögunum. Sjálfur segir stefnandi aðsíðara félagið hafi aldrei verið notað og hefur ekkert komið fram í málinu umað það sé rangt. Hefur ekki verið sýnt fram á í málinu að stefnandi hafi, meðþví að tilkynna ekki um félögin, brotið svo af sér að varðað gætifyrirvaralausum brottrekstri og riftun ráðningarsamnings.Stefndi vísar ekkitil sérstakra viðskipta sem félögin hafi stundað en byggir á því að eignarhaldstefnanda á „félögum í skattaskjóli“ geri að verkum að hann uppfylli ekkihæfisskilyrði þar sem hann hafi sýnt af sér háttsemi sem gefi tilefni til aðdraga í efa hæfni hans til að standa fyrir heilbrigðum rekstri eða veiti líkurfyrir því að hann muni hugsanlega misnota aðstöðu sína eða skaða stefnda. Viðmat á þessu verður að hafa í huga, að þá sem nú var Íslendingum heimilt að eigafélög sem starfa utan landsteina, hvort sem er í svokölluðum lágskattaríkjumeða öðrum. Ekkert hefur komið fram í málinu um að stefnandi hafi haft nokkurnhagnað af félögunum. Hvorki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi notaðfélögin til að koma verðmætum undan skattgreiðslum eða auðgast á annanólöglegan hátt né að slíkt hafi vakað fyrir honum. Ekki er hægt að miða við ímálinu að allir þeir sem átt hafa slíkt félag, hvort sem er um lengri eðaskemmri tíma, verði um alla framtíð sjálfkrafa taldir óhæfir til starfa eins ogþess sem stefnandi gegndi eða öðrum líklegri til að misnota aðstöðu sína eðaskaða vinnuveitanda sinn á annan hátt. Að öllu samanlögðu hafa ekki veriðfærðar sönnur á það í málinu að háttsemi stefnanda hafi réttlætt riftunráðningarsamnings hans, en telja verður að það hafi stefndi í raun gert meðeinhliða ákvörðun sinni um að ekki kæmi til neinna greiðslna til stefnandaeftir aprílmánuð 2016. Verður því að taka til greina kröfu stefnanda um ógreiddlaun á því tólf mánaða tímabili sem tiltekið er í stefnu. Stefndi byggir á því aðstefnandi sé ekki réttur eigandi kröfu um mótframlag í lífeyrissjóð. Mótframlagatvinnurekanda í lífeyrissjóð er lögbundið, sbr. lög nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Viðkomandilífeyrissjóður fer með forræði slíkra krafna en ekki launþegi. Verða kröfurstefnanda sem varða framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð og nema alls2.925.180 krónum ekki teknar til greina í þessu máli. Má hér hafa nokkurahliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 472/2007. Öðrum liðumendanlegrar fjárkröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt sérstaklega en undirrekstri málsins breytti stefnandi vaxtakröfu sinni sem stefndi hafði mótmælt ígreinargerð. Með vísan til alls framanritaðs verður að taka til greina kröfurstefnanda, aðrar en þær sem lúta að framlagi í lífeyrissjóð. Ekki þykja efnitil að lækka kröfur stefnanda að öðru leyti. Að fenginni þeirri niðurstöðuverður stefnda gert að greiða stefnanda tvær milljónir króna í málskostnað oghefur þá verið litið til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfustefnanda fór Hlynur Jónsson hdl. með málið en af hálfu stefnda Lára V.Júlíusdóttir hrl. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Stapilífeyrissjóður, greiði stefnanda, Kára Arnóri Kárasyni, 23.592.959 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 3.436.673 krónum frá 1. júní 2016 til 1. júlí 2016, af5.138.776 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2016, af 6.840.879 krónum frá þeimdegi til 1. september 2016, af 8.542.982 krónum frá þeim degi til 1. október2016, af 10.245.085 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2016, af 11.947.188krónum frá þeim degi til 1. desember 2016, af 13.909.985 krónum frá þeim degitil 1. janúar 2017, af 15.612.088 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2017, af17.314.191 krónu frá þeim degi til 1. marz 2017, af 19.016.294 krónum frá þeimdegi til 1. apríl 2017 en af 23.592.959 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiðistefnanda tvær milljónir króna í málskostnað.
Mál nr. 277/2010
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir
Í málinu deildu aðilar um hvort tvær greiðslur T (áður M) til G, samtals að fjárhæð 17.006.372 krónur, væru riftanlegar. Um var að ræða greiðslur vegna kröfu G á hendur T vegna leigu á húsnæði. Greiðslurnar fóru fram með millifærslu í bókhaldi T með þeim hætti að viðskiptakrafa T á hendur E að fyrrgreindri fjárhæð var færð sem innborgun á kröfu G. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að í leigusamningi aðila hafi ekki verið kveðið á um greiðslu með þessum hætti og hún jafnframt verið innt af hendi innan sex mánaða fyrir frestdag. Fallast yrði á með þrotabúi T að greiðsla í formi kröfu á hendur þriðja manni væri óvenjulegur greiðslueyrir samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þeirri málsástæðu G að greiðslurnar hafi verið venjulegar eftir atvikum, sbr. lokamálslið ákvæðisins, var hafnað. Riftunarkrafa T var því tekin til greina og G gert að endurgreiða þrotabúi T umkrafða fjárhæð, sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. maí 2010. Hann krefst aðallega sýknu en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Bú varnaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júlí 2008, en frestdagur við skiptin var 29. sama mánaðar. Félagið bar áður nafnið Mest ehf., en því var breytt í Tæki, tól og byggingarvörur ehf. 21. júlí 2008. Stefndi höfðaði málið 21. mars 2009 og krafðist þess að rift yrði tveimur greiðslum Mest ehf. til áfrýjanda fyrir húsaleigu vegna apríl og maí 2008, samtals að fjárhæð 17.006.372 krónur og að áfrýjanda yrði gert að endurgreiða stefnda sömu fjárhæð. Greiðslurnar fóru fram 1. og 29. apríl 2008 með þeim hætti að krafa áfrýjanda var gerð upp með millifærslu í bókhaldi Mest ehf. á móti kröfu félagsins á hendur Eykt ehf. Skuld síðastnefnda félagsins við Mest ehf. var lækkuð sem nam sömu fjárhæð. Stefndi heldur fram að með þessu hafi jafnræði kröfuhafa verið raskað í þágu áfrýjanda, sem þannig hafi fengið kröfu sína greidda frá þriðja manni og komist hjá því að lýsa henni við skipti á búi Tækja, tóla og byggingarvara ehf. Stefndi reisir kröfu sína á 134. gr., sbr. einnig 136. gr., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar eð greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Hann byggir einnig á ákvæðum 141. gr. sömu laga, en krafa um endurgreiðslu er studd við 142. gr. laganna. Áfrýjandi heldur á hinn bóginn fram að ekki hafi verið um óvenjulegan greiðslueyri að ræða, en jafnvel þótt svo yrði talið hafi greiðslan verið venjuleg eftir atvikum, sbr. 134. gr. áðurnefndra laga. Í héraðsdómi er rakið hvernig áfrýjandi, Tæki, tól og byggingarvörur ehf. og Eykt ehf. voru tengd. II Skriflegur leigusamningur hefur ekki verið lagður fram í málinu. Meðal gagna þess er á hinn bóginn óundirritað skjal 19. janúar 2007 með fyrirsögninni „samkomulag um skuldajöfnun“ sem fjögur félög gerðu, en þau voru Súperbygg ehf., Mest ehf. og Eykt ehf. auk áfrýjanda. Fyrstnefnda félagið er þar tilgreint sem leigutaki og áfrýjandi leigusali húsnæðis, sem Mest ehf. hafði til afnota fyrir starfsemi sína. Samkomulagið gekk út á að leiguskuld Súperbygg ehf. við áfrýjanda fyrir desember 2006 og janúar 2007 ásamt vöxtum og kostnaði skyldi greidd með skuldajöfnuði við kröfu Mest ehf. á hendur Eykt ehf. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram sú skýring af hálfu áfrýjanda að 1. janúar 2007 hafi Súperbygg ehf. og Mest ehf. verið sameinuð undir nafni Mest ehf. og síðastnefnt félag yfirtekið leigusamninginn við áfrýjanda. Ekkert er fram komið um annað en að leigugjald samkvæmt samningnum skyldi vera í reiðufé. Samkvæmt því, sem fram er komið, var krafa áfrýjanda vegna leigu fyrir apríl og maí 2008 greidd með viðskiptakröfu Mest ehf. á hendur Eykt ehf. Ekki var í leigusamningi kveðið á um greiðslu með þeim hætti og hún var jafnframt innt af hendi innan sex mánaða fyrir frestdag. Fallist verður á með stefnda að greiðsla í formi kröfu á hendur þriðja manni sé óvenjulegur greiðslueyrir samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 410/1994 í dómasafni réttarins 1996, bls. 892. Áfrýjandi ber fyrir sig að hvað sem öðru líði séu uppfyllt skilyrði síðastnefnds lagaákvæðis fyrir því að greiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum, enda hafi kröfur hans vegna húsaleigu í önnur skipti einnig verið inntar af hendi með sama hætti. Að framan var getið um greiðslu Mest ehf. fyrir húsaleigu vegna desember 2006 og janúar 2007 í formi viðskiptakröfu á hendur Eykt ehf., en ráða má að greiðslan hafi að hluta verið í þágu fyrri leigutaka húsnæðisins, sem þá hafði verið sameinaður Mest ehf. Gögn málsins bera jafnframt með sér að í tvö önnur skipti hafi húsaleiga verið greidd með sama hætti áður en kom að þeim greiðslum í apríl 2008 sem hér eru til úrlausnar, en það var fyrir september og október 2007. Þá hafa allmörg tölvubréf verið lögð fram í málinu, sem hafa að geyma samskipti starfsmanna áfrýjanda og Mest ehf. um greiðslu húsaleiguskulda þess síðastnefnda, sem síðar lauk með greiðslu í formi framsals krafna á hendur Eykt ehf. Þau bera þess merki að greiðslur með þeim hætti hafi einkum komið til þegar fjárhagsörðugleikar Mest ehf. komu í veg fyrir að unnt væri að greiða með reiðufé, auk þess sem frumkvæði til slíks uppgjörs virðist gjarnan hafa komið af hálfu áfrýjanda. Á tímabilinu frá desember 2006 til mars 2008 að báðum mánuðum meðtöldum fór greiðsla húsaleigu því fram með skuldajöfnuði og framsali viðskiptakröfu fyrir fjóra mánuði af sextán. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að greiðslur Mest ehf. fyrir húsaleigu í apríl 2008 hafi verið venjulegar eftir atvikum. Samkvæmt því verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að fallast á riftunarkröfu stefnda. Áfrýjandi andmælir því að skilyrði 142. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt svo að taka megi til greina kröfu stefnda um endurgreiðslu. Sá fyrrnefndi hafði hag af áðurgreindum ráðstöfunum Mest ehf. í apríl 2008, en tjón stefnda af sömu sökum nam þeirri fjárhæð, sem hann krefst. Áfrýjandi fékk greiðslu á kröfu sinni umfram aðra kröfuhafa innan sex mánaða fyrir frestdag. Skilyrði eru því uppfyllt til að verða við kröfu stefnda um endurgreiðslu, þar með talið kröfu um dráttarvexti eins og hún var endanlega gerð í þinghaldi 28. janúar 2010. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Grjótháls ehf., greiði stefnda, þrotabúi Tækja, tóla og byggingarvara ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 28. janúar 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf., kt. 620269-7439, Reykjavík, gegn Grjóthálsi ehf., kt. 711296-4929, Skúlagötu 63, Reykjavík, með stefnu sem birt var 21. mars 2009. Dómkröfur stefnanda eru að rift verði með dómi greiðslu frá stefnanda til stefnda að fjárhæð 17.006.372 kr. sem fram fór 1. og 29. apríl með millifærslu í bókhaldi félagsins með því að krafa stefnanda á Eykt ehf. kt. 560192-2319, að fjárhæð 17.006.372 kr., var færð sem innborgun á kröfu stefnda. Þá er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 17.006.372 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. apríl 2009 til greiðsludags. Að lokum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Með bréfi, sem móttekið var í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 29. júlí 2008, krafðist stjórn Tækja, tóla og byggingavara ehf. þess að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Greint var frá því að gengismál hefðu leikið félagið grátt; eigið fé samkvæmt milliuppgjöri fyrir fyrstu fjóra mánuði ársins væri neikvætt um 1.548.155.427 kr. Þá segir að SP-Fjármögnun hf. og Lýsing hf. hefðu rift fjármögnunarleigusamningum við félagið og Glitnir banki hf. hefði leyst til sín allar verðsettar eignir félagsins og tekið yfir rekstur steypustöðvar og Glitnir fjármögnun hefði með bréfi 23. júlí rift eignaleigusamningi við félagið. Skylt væri að krefjast gjaldþrotaskipta samkvæmt 64. gr. laga nr. 21/1991. Þá var upplýst að samkvæmt árshlutareikningsuppgjöri félagsins frá 1. janúar til 30. apríl 2001 væri tap félagsins 1.365.173.100 kr., eignir félagsins 5.527.485.212 kr. og skuldir þess 7.075.640.639 kr. Bú Tækja, tóla og byggingavara ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði hinn 30. júlí 2008. Í bréfi skiptastjóra til stefnda, Grjótháls ehf., hinn 15. mars 2009, segir, að athugun á bókhaldi hafi leitt í ljós að Tæki, tól og byggingavörur ehf. hefði greitt Grjóthálsi ehf. skuld að fjárhæð 17.006.372 kr. í júní 2008 með inneign Tækja, tóla og byggingavara ehf. hjá Eykt ehf. Með þessu hafi Grjótháls ehf. fengið greidda kröfu á Tæki, tól og byggingavörur ehf. Krafist var riftunar á framangreindu og að fjárhæðin yrði endurgreidd þrotabúinu. Af hálfu stefnda, Grjótháls ehf., segir að félagið eigi fasteignirnar að Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 í Reykjavík. Tæki, tól og byggingavörur ehf. - áður Mest samsteypan ehf. – hafi leigt þessar fasteignir allt frá árinu 2006 og greitt Grjóthálsi ehf. fyrir leigu á húsnæðinu með því að skuldajafna kröfu á hendur Eykt ehf. á móti leigugjaldinu. Eykt ehf. hafi síðan gert upp við Grjótháls ehf. Í janúar 2007 hafi orðið sérstakt samkomulag um slíka skuldajöfnun og frá þeim tíma hafi skuldajöfnun verið samþykkt í tölvupósti milli aðila. Þá segir að hinn 1. apríl 2008 og 29. apríl 2008 hafi Tæki, tól og byggingavörur ehf. greitt Grjóthálsi ehf. fyrir leigu fasteignanna að Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 í Reykjavík, leigugjald fyrir apríl og maí 2008. Hafi greiðslurnar farið fram með þeim hætti að kröfur Tækja, tóla og byggingavara ehf. á hendur Eykt hf. var skuldajafnað á móti viðskiptaskuld Tækja, tóla og byggingavara ehf. við Grjótháls ehf. Með bréfi, dagsettu 15. mars 2009, hafi skiptastjóri Tækja, tóla og byggingavara ehf. krafist þess að rift yrði þessum greiðslum og að Grjótháls ehf. greiddi þrotabúinu 17.006.372 kr. Af hálfu Grjótháls ehf. hafi að svo stöddu kröfum skiptastjórans verið hafnað sökum skorts á gögnum og farið fram á frekari gögn til stuðnings kröfunum. Skiptastjórinn hafi ekki orðið við því. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefnandi, þrotabú Tækja, tóla og byggingavara ehf., byggir á því að rifta beri með dómi greiðslu Tækja, tóla og byggingavara ehf. til Grjótháls ehf. fyrir leigu í apríl og maí 2008 á fasteignum að Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 í Reykjavík með þeim hætti sem gert var. Krafa á þriðja aðila sé óvenjulegur greiðslueyrir í skilningi laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Um hafi verið að ræða greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag [29. júlí 2008] sem á ótilhlýðilegan hátt hafi orðið Grjóthálsi ehf. til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og verið brot á jafnræðisreglum skuldaskilaréttar. Um réttarheimildir vísar þrotabú Tækja, tóla og byggingavara ehf. til 134. gr., 141. gr. og 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti styður þrotabúið við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 og kröfu um málskostnað við 1. mgr. laga nr. 91/1991. Helstu málsástæður stefnda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefndi, Grjótháls ehf., byggir á því að greiðsla Tækja, tóla og byggingavara ehf. til Grjótháls ehf. fyrir leigu á fasteignum Grjótháls ehf. að Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 í Reykjavík í apríl og maí 2008 með þeim hætti, sem gert var, hafi verið venjuleg. Þessi háttur á leigugreiðslu hafi verið hafður um árabil á grundvelli samkomulags milli Tækja, tóla og byggingavara ehf. og Grjótháls ehf. Þetta hafi verið venja ótengd fjárhagsstöðu Tækja, tóla og byggingavara ehf. Þá byggir Grjótháls ehf. á því að fjárhæð, sem hér um ræðir og greidd var með skuldajöfnun, hafi hvorki verulega skert greiðslugetu Tækja, tóla og byggingavara ehf. né Grjótháls ehf. með þessu móti fengið kröfu greidda umfram aðra kröfuhafa. Eigið fé Tækja, tóla og byggingavara ehf. hafi - samkvæmt milliuppgjöri fyrstu fjóra mánuði ársins 2008 - verið neikvætt um 1.548.155.427 kr. Greiðsla að fjárhæð 17.006.372 kr. hafi því ekki verulega skert greiðslugetu Tækja, tóla og byggingavara ehf., enda smáræði í samhengi við veltu félagsins. Einnig byggir Grjótháls ehf. á því að umdeild skuldajöfnun hafi ekki valdið Tækjum, tólum og byggingavörum ehf. tjóni í ljósi þess, að hefði Tæki, tól og byggingavörur ehf. ekki greitt húsaleigu með skuldajöfnun - sem var venjulegur greiðslueyrir milli félagsins og Grjótháls ehf. - fyrir þá tvo mánuði sem hér um ræðir, hefði Tæki, tól og byggingavörur ehf. verið borið út úr húsnæðinu og allur rekstur þess stöðvast og það valdið mun meira tjóni fyrir kröfuhafa en nemi umdeildum leigugreiðslum. Loks byggir Grjótháls ehf. á því að dómsorð geti ekki kveðið á um skyldu til að greiða þær fjárhæðir, sem greinir í dómkröfum stefnanda, þar sem þær nema ekki ætlaðri auðgun stefnda, 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 kveði á um endurgreiðslu á fjárhæð sem nemi auðgun riftunarþola. Hvorki sé í stefnu krafist endurgreiðslu né skýrður grundvöllur ætlaðrar skyldu stefnda til að endurgreiða né þess krafist að endurgreiðsla sé ákveðin sem tjónsbætur eftir almennum reglum. Með hliðsjón af framangreindu byggir stefndi á því að skilyrði endurgreiðslu séu ekki uppfyllt. Í öllu falli geti endurgreiðsla ekki numið hærri fjárhæð en ætluð auðgun stefnda. Grjótháls ehf. byggir varakröfu sína á sömu málsástæðum og röksemdum og aðalkröfu. Ósannað sé að Tæki, tól og byggingavörur ehf. hafi orðið fyrir tjóni og þó svo hafi verið, þá sé tjónið ekki í nokkru samræmi við stefnukröfur. Um réttarheimildir vísar Grjótháls ehf. til almennra reglna kröfuréttar og gjaldþrotaréttar, einkum um skuldajöfnun, og til ákvæða laga nr. 21/1991, einkum 100. gr., 134. gr., 141. gr. og 142. gr. Þá vísar félagið til málsforræðisreglu íslensks einkamálaréttarfars. Um réttarheimild fyrir kröfu um málskostnað vísar Grjótháls ehf. til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Upplýst er að Pétur Guðmundsson, Brúnastöðum 63 í Reykjavík, var stjórnarmaður Grjótháls ehf., Eyktar ehf. og Tækja, tóla og byggingavara ehf. á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann vissi því eða mátti vita um ógjaldfærni Tækja, tóla og byggingavara ehf. þegar félagið greiddi Grjóthálsi ehf. apríl- og maíleigu á fasteignunum Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 í Reykjavík að fjárhæð 17.006.372 kr., hinn 1. apríl og 29. apríl 2008, með því að skuldajafna kröfu Tækja, tóla og byggingavara ehf. á hendur Eykt hf. á móti leiguskuld Tækja, tóla og byggingavara ehf. við Grjótháls ehf. Þrátt fyrir að þessi háttur á leigugreiðslu hafi verið hafður allt frá árinu 2006 á grundvelli samkomulags milli Tækja, tóla og byggingavara ehf. og Grjótháls ehf., svo sem haldið er fram að hálfu Grjótháls ehf., verður að telja, að Pétri Guðmundssyni hafi mátt vera ljóst í byrjun apríl 2008 að óvíst væri hvort Tæki, tól og byggingavörur ehf. gæti lengur staðið undir skuldbindingum sínum, þ.á m. greitt húsaleigu. Í því sambandi er varla raunhæft að ætla að Pétur hefði, eins og á stóð, látið fjarlæga Tæki, tól og byggingavörur ehf. úr húsnæðinu að Norðlingabraut 12 og Vagnhöfða 5 vegna húsaleiguskulda við Grjótháls ehf., en að því er vikið í greinargerð stefnda. Um þetta hefði Pétur sjálfur getað borði fyrir rétti hefði hann kosið það. Framangreind ráðstöfun Tækja, tóla og byggingavara ehf. og Grjótháls ehf. verður að teljast til hagsbóta fyrir Grjótháls ehf. á kostnað annarra og leiða til þess að umrædd fjárhæð er ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Ráðstöfunin er ótilhlýðileg þar sem stjórnarmaður Grjótháls ehf. vissi eða mátti vita um ógjaldfærni Tækja, tóla og byggingavara ehf. Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. verður því fallist á kröfur þrotabúsins og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 186.750 krónur. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Rift er greiðslu frá stefnanda, Tækjum, tólum og byggingavörum ehf., til stefnda, Grjótháls ehf., að fjárhæð 17.006.372 kr. sem fram fór 1. og 29. apríl með millifærslu í bókhaldi félagsins með því að krafa stefnanda á Eykt ehf., kt. 560192-2319, að fjárhæð 17.006.372 kr., var færð sem innborgun á kröfu stefnda. Stefndi greiði stefnanda 17.006.372 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. apríl 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 186.750 krónur í málskostnað.
Mál nr. 616/2010
Kærumál Greiðsluaðlögun Veðréttindi Fasteign
Með beiðni dagsettri 8. júlí 2010, er barst dóminum 12. júlí sl., hafa A, kt. [...], og B, kt. [...], til heimilis að [...], [...], óskað heimildar til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði samkvæmt lögum nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. október 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að þeim yrði veitt heimild til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignarveðkrafna. Kæruheimild er í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, sbr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og þeim verði veitt heimild til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignarveðkrafna, sem hvíla á eign þeirra að [...], [...], en til vara að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/2009 er gerður skýr áskilnaður um að greiðsluaðlögun samkvæmt lögunum geti aðeins varðað fasteign þar sem skuldarinn heldur heimili og hefur skráð lögheimili, enda sé um að ræða hóflegt húsnæði miðað við þarfir skuldara og fjölskyldu hans sem ætlað er til búsetu samkvæmt ákvörðun skipulags- og byggingaryfirvalda. Nái krafa sóknaraðila, eins og hún er sett fram fyrir héraðsdómi, fram að ganga mun greiðsluaðlögun ekki einungis taka til fasteignar eins og ræðir um í 2. mgr. 2. gr. laganna heldur einnig til annarrar fasteignar sóknaraðila og mannvirkja sem á henni standa er tengjast atvinnurekstri þeirra. Er því ekki unnt að fallast á kröfu sóknaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 722/2016
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fallist var á kröfu lögreglustjóra um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 19. október 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. október 2016, þarsem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins2. nóvember 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum en gæsluvarðhaldi, enað því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddumgrun um háttsemi sem varðað getur fangelsisrefsingu. Að því gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 19. október 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjumhefur í dag krafist þess að X, kt. [...], verði með úrskurði HéraðsdómsReykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. nóvember 2016og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldi stendur. Í greinargerð með kröfunni segirað Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi undanfarið haft til rannsóknarinnflutning kærða á ætluðum ávana- og fíkniefnum. Hinn 6. október 2016 hafiborist tilkynning frá tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar um afskipti afkærða á tollhliði vegna gruns um að hann kynni að hafa fíkniefni fórum sínum. Hafi kærði verið að koma meðflugi [...] frá [...]. Hafi kærði verið færður íleitaraðstöðu tollgæslunnar þar sem leit hafi verið framkvæmd. Hafi vaknaðgrunur um að hann kynni að hafa fíkniefni í farangri sínum og hafi kærði greintfrá því að hann væri með 500-600 g af kókaíni falin í farangri sínum. Íkjölfarið hafi kærði verið handtekinn og færður á lögreglustöð þar sem hannhafi verið vistaður á lögreglustöð. Rannsókn máls þessa standi ennyfir og taki mið af því að kærði hafi flutt töluvert magn ætlaðra ávana- ogfíkniefni hingað til lands og að þau hafi verið ætluð til sölu og dreifingar. Aðmati lögreglu hafi framburður kærða verið í megindráttum ótrúverðugur umveigamikil atriði. Kærði hafi fyrst verið yfirheyrður fimmtudaginn 6. októbersl. Í þeirri yfirheyrslu hafi hann mestmegnis neitað að tjá sig um sakarefniðutan þeirra atriða sem þegar höfðu komið fram. Aðspurður umaðdraganda þess að hann fór í ferðina hafi kærði neitað að tjá sig. Hann kvaðst hafaskipulagt ferðina sjálfur og verið einn á ferð. Hann hefði sjálfur bókaðfarmiðana í gegnum tölvu heima hjá sér, en ekki muna hvað hann greiddi fyrirfarmiðana. Hann kvaðst hafa farið út til [...] um hálfum mánuði áðuren hann kom heim. Þar hefði hann gist á hótelum, en neitaði að gefa upp hvaðahótel það væru né vildi hann tjá sig um hvað hann hefði á annað borð gert íferðinni. Um flutninginn á fíkniefnunum hingað til lands kvaðst kærði hafageymt þau í ferðatösku sem hann ætti sjálfur. Fíkniefnin hefðu verið í litlumkubbaeiningum og hefði verið komið fyrir í litlum smokkum og í plastdósum.Kærði hafi neitað að tjá sig um kaupin á fíkniefnunum og fjármögnun þeirra. Ískýrslutöku hinn 18. október hafi lítið nýtt komið fram í framburði kærða tilupplýsingar í málinu annað en að hann hafi breytt framburði sínum á þann háttað hann hefði ekki farið í ferðina á eigin vegum. Þá hafi hann jafnframt neitaðað upplýsa um hver hefði verið í vitorði með honum og kvaðst ekki vita hverhefði átt að móttaka fíkniefnin. Kærði hafi neitaðlögreglu um heimild til húsleitar á heimili hans svo og um bankaupplýsingar ogfarsímanotkun. Lögregla hafi aflað dómsúrskurðar um heimild til húsleitar og umskoðun á bankareikningum og fjarskiptagögnum í kjölfar neitunar kærða á heimildþar um. Hafi húsleit farið fram á heimili kærða í kjölfarið og hafi þar veriðm.a. haldlögð tölva, ásamt fleiri munum, auk þess sem lögreglu hafi nýveriðborist gögn í tengslum við öflun upplýsinga um fjármál kærða og fjarskipti.Hafi rannsóknin nú þegar leitt í ljós að kærði hafi frá því í vor tvívegisfarið til [...] og [...] og telji lögregla að þær ferðir tengist skipulögðum innflutningiávana- og fíkniefna. Á þessum tímapunkti beinistrannsóknin lögreglu m.a. að því að upplýsa um tengsl kærða við vitorðsmenn hérá landi og erlendis. Telji lögregla einsýnt að kærði hafi ekki staðið einn aðinnflutningi á því magni ætlaðra fíkniefna sem um ræði. Þá beinist rannsókninað því að rannsaka nánar skipulagningu og hlutverk kærða í innflutningnum,aðdraganda hans og loks fjármögnun ferðarinnar hingað til lands. Lögregla teljisig þurfa svigrúm til að vinna nánar úr þeim gögnum sem hún hefur undir höndumog upplýst geta um framangreind atriði. Sé því nauðsynlegt að kærða verði gertað sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi og í ljósi þess sem fram hefur komið sé aðsama skapi nauðsynlegt að honum verði gert að sæta einangrun. Veriðsé að rannsaka innflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að matilögreglu hafi verið flutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau tilótiltekins fjölda fólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst brotlegur við ákvæði laga um ávana og fíkniefninr. 65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati lögreglustjóra séulagaskilyrði uppfyllt fyrir því að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi ámeðan mál hans er til meðferðar. Megi ætla að kærði kunni að torveldaáframhaldandi rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka gangi hann laus. Að samaskapi sé hætta á að kærði kunni að verða beittur þrýstingi og að reynt verði aðhafa áhrif á hann, af hendi samverkamanna hér á landi eða erlendis, gangi hannlaus. Með vísan til allsframangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr.65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmunistanda til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 2. nóvember 2016, klukkan 16. Þess sé einnig krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, á meðan gæsluvarðhaldi stendur með vísan til framangreindrarannsóknarhagsmuna. Kærðihefur mótmælt kröfunni og hefur krafist þess aðallega að henni verði hafnað,til vara að kærða verði gert að sæta vægari úrræðum eins og farbanni eða vistuná sjúkrahúsi, en til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tímien krafist sé.Samkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um brot sem varðaðgetur allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn málsins stendur enn yfir og beinist húnm.a. að því að upplýsa um tengsl kærða við vitorðsmenn hér á landi og erlendis.Má ætla að kærði kunni að torvelda áframhaldandi rannsókn málsins og hafa áhrifá samseka eða vitni gangi hann laus. Er því fullnægt skilyrðum a-liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 og b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga til að fallastmegi á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald yfir kærða og að hann sætieinangrun meðan á því stendur, allt eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður uppRagnheiður Bragadóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð:Kærði,X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. nóvember 2016, klukkan 16.Kærðisæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 41/2005
Kærumál Fjárslit milli hjóna
M krafðist þess að vikið yrði á nánartiltekinn hátt frá helmingaskiptum við opinber skipti til fjárslita milli hansog K vegna hjónaskilnaðar. Hjúskapur aðila hafði staðið í þrjú ár og á þeimtíma hafði myndast með þeim fjárhagsleg samstaða. Að öllum atvikum virtum varekki talið að skilyrði væru til þess að víkja frá helmingaskiptaregluhjúskaparlaga. Þá var K gert að greiða M leigu fyrir þann tíma sem hún hafðibúið í íbúð þeirra eftir samvistarslit.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir ogIngibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2005, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11.janúar 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti tilfjárslita vegna hjónaskilnaðar aðilanna skyldi á nánar tiltekinn hátt vikið fráhelmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Kæruheimild er í 133.gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðopinberu skiptin verði sér heimilað að taka að óskiptu úr hjúskapareign eignireða verðgildi eigna samtals að fjárhæð aðallega 7.219.184 krónur, en til vara6.816.784 krónur, auk þess innbús sem hann átti við stofnun hjúskapar. Að þvífrágengnu krefst hann þess að honum verði heimilað að taka að óskiptu eignireða verðgildi eigna, sem hann átti við stofnun hjúskapar, auk þess innbús semhann þá átti. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði sér 544.000krónur í húsaleigu fyrir þann tíma, sem hún bjó eftir samvistaslit í íbúðþeirra að X, Reykjavík, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2004 til greiðsludags. Í öllumtilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdurkærumálskostnaður. Eins ogfram kemur í hinum kærða úrskurði stóð hjúskapur aðila máls þessa í þrjú ár.Verður ekki annað séð af gögnum málsins en að á þeim tíma hafi myndast með þeimfjárhagsleg samstaða. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðiliverður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,M, greiði varnaraðila, K, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 79/2004
Kærumál Málskostnaður
Máli Þ á hendur K hf. var fellt niður að kröfu þess fyrrnefnda eftir að K hf. hafði lagt fram greinargerð í málinu. K hf. krafðist þess að Þ yrði gert að greiða sér hærri málskostnað en í úrskurði héraðsdóms. Í Hæstarétti var með vísan til aðstöðunnar í málinu í heild sinni og umfangs þess talið hæfilegt að Þ greiddi K hf. 350.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2004, þar sem mál varnaraðila gegn sóknaraðila var fellt niður og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 80.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér 1.343.900 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi, „auk 24,5% virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila þar sem hann krafðist skaðabóta að fjárhæð 500.000.000 krónur. Málið var þingfest 18. desember 2001 og naut varnaraðili aðstoðar lögmanns til 27. janúar 2003 er hann sótti sjálfur þing í málinu. Var það tekið alls 15 sinnum fyrir eftir að því var úthlutað til héraðsdómara. Á dómþingi 20. janúar 2004 óskaði varnaraðili hins vegar eftir því að málið yrði fellt niður. Gerði sóknaraðili þá kröfu um að sér yrði úrskurðaður málskostnaður úr hendi varnaraðila. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Krafa sóknaraðila er reist á því að dæma beri honum málskostnað í samræmi við málskostnaðaryfirlit, sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt. Þar kemur fram að vinnuframlag lögmanna hans hafi verið samtals 151 klukkustund. Útseld tímavinna þeirra sé 8.900 krónur á klukkustund auk virðisaukaskatts og nemi heildarmálskostnaðarkrafan því 1.343.900 krónum auk virðisaukaskatts. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um í máli. Er aðila rétt að krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila síns eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi, sem er lagður fram ekki síðar en við aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Þegar aðstaðan í máli þessu er virt í heild sinni og umfang þess er hæfilegt að varnaraðili greiði sóknaraðila 350.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Varnaraðili, Þorsteinn Helgi Ingason, greiði sóknaraðila, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 350.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðili greiði sóknaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 325/2013
Stjórnsýsla Skaðabætur Afturvirkni
Byggingaraðilinn T ehf., sem tekið hafði tvö lán hjá Í árið 2008, lagði fram bankaábyrgð vegna lánanna að kröfu þess síðarnefnda. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 539/2011 var komist að þeirri niðurstöðu að Í hefði ekki verið heimilt að gera það að skilyrði lánveitingar til byggingaraðila í því máli að hann legði fram ábyrgðaryfirlýsingu fjármálastofnunar, nema að kveðið væri á um það í reglugerð. Slík reglugerðarheimild var ekki til staðar við lánveitingu til T ehf. árið 2008, en heimild til að krefjast bankaábyrgðar var sett í reglugerð árið 2009. Að kröfu T ehf., endurgreiddi Í félaginu þann kostnað sem það hafði orðið fyrir vegna öflunar bankaábyrgðarinnar, fram að gildistöku reglugerðarinnar 2009. Í málinu krafðist T ehf. greiðslu alls þess kostnaðar sem félagið hafði orðið fyrir vegna þessa. Talið var að krafa Í um bankaábyrgð hefði í upphafi lögskipta aðila verið ólögmæt og að engu breytti um ólögmæti hennar að sett væri í reglugerð heimild til að krefjast slíkrar ábyrgðar. Þá var ekki fallist á það með Í að T ehf. hefði sýnt af sér tómlæti en í málinu var upplýst að félagið hafði sett fram endurgreiðslukröfu sína 11 dögum eftir áðurgreindan dóm Hæstaréttar. Var Í því dæmt til að greiða T ehf. umkrafðar bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var bú stefnanda í héraði, TAP ehf., tekið til gjaldþrotaskipta og hefur stefndi tekið við aðild málsins fyrir Hæstarétti. Reglugerð nr. 402/2009 um breytingu á reglugerð um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf nr. 522/2004 með síðari breytingum tók gildi 22. apríl 2009. Þar var kveðið svo á um að lánveiting til byggingaraðila væri háð því skilyrði að hann legði fram bankaábyrgð, en það skilyrði hafði verið fellt brott með samnefndri reglugerð nr. 300/2006. Með dómi Hæstaréttar 10. maí 2012 í máli nr. 539/2011, Íbúðalánasjóður gegn þrotabúi Norðurvíkur ehf., var því slegið föstu að áfrýjanda hafi verið óheimilt að krefja byggingaraðila um bankaábyrgð samhliða láni úr sjóðnum sem veitt var áður en reglugerð nr. 402/2009 tók gildi. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi deila aðilar um hvort áfrýjanda beri að endurgreiða stefnda kostnað og þóknun sem TAP ehf. var krafinn um vegna bankaábyrgðar tveggja lánveitinga til hans í maí 2008 eftir setningu síðastgreindrar reglugerðar. TAP ehf. greiddi 95.400 krónur í þóknun og kostnað vegna ábyrgða þessara á þriggja mánaða fresti, auk upphafskostnaðar. Óumdeilt er að TAP ehf. lagði fram kröfu á hendur áfrýjanda af framangreindu tilefni 11 dögum eftir uppkvaðningu fyrrnefnds dóms Hæstaréttar. Verður því ekki fallist á að tómlæti af hans hálfu standi því í vegi að krafa stefnda á hendur áfrýjanda nái fram að ganga. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Íbúðalánasjóður, greiði stefnda, þrotabúi TAP ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. maí 2013. I Mál þetta, sem var dómtekið 16. apríl sl., er höfðað af TAP ehf., Eyrarvegi 55, Selfossi, á hendur Íbúðalánasjóði, Borgartúni 21, Reykjavík, með stefnu birtri 8. ágúst 2012. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð 2.265.400 kr. með vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 548.200 kr. frá 10.4.2008 til 9.10.2008 en af 739.000 kr. frá þeim degi til 9.1.2009, en af 929.800 kr. frá þeim degi til 14.4.2009, en af 1.120.600 kr. frá þeim degi til 9.7.2009, en af 1.216.000 kr. frá þeim degi til 9.10.2009, en af 1.311.400 kr. frá þeim degi til 8.1.2010, en af 1.406.800 kr. frá þeim degi til 9.4.2010, en af 1.502.200 kr. frá þeim degi til 9.7.2010, en af 1.597.600 kr. frá þeim degi til 8.10.2010, en af 1.693.000 kr. frá þeim degi til 10.1.2011, en af 1.788.400 kr. frá þeim degi til 8.4.2011, en af 1.883.800 kr. frá þeim degi til 8.7.2011, en af 1.979.200 kr. frá þeim degi til 6.9.2011, en af 2.074.600 kr. frá 18.1.2012, en af 2.170.000 kr. frá þeim degi til 16.4.2012, en af 2.265.400 kr. frá þeim degi til 21.6.2012, en með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.464.953 kr. er barst þann 26.6.2012. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir Stefnandi, sem er félag sem hefur þann megintilgang að byggja fasteignir, tók tvö lán hjá stefnda í maí 2008 vegna byggingar á tveimur fasteignunum á Selfossi. Stefndi krafðist þess að lögð yrði fram bankaábyrgð vegna lánanna og lagði stefnandi fram slíka ábyrgð frá Glitni banka hf., sbr. ábyrgðir nr. G10586000113 og G10586000112. Kostnaður hans við að stofna til ábyrgðanna var 274.100 kr. fyrir hvora ábyrgð og síðan greiddi hann 95.400 kr. af þeim báðum mánaðarlega. Þann 10. maí 2012 féll í Hæstarétti dómur í máli nr. 539/2011, Íbúðalánasjóður gegn þrotabúi Norðurvíkur ehf. Í dóminum var komist að þeirri niðurstöðu að Íbúðalánasjóði hefði, í október 2008, verið óheimilt að krefja Norðurvík ehf., sem var byggingaraðili, um bankaábyrgð samhliða lánveitingu úr sjóðnum þar sem heimild til þess í reglugerð skorti. Stjórn sjóðsins hafði hins vegar ákveðið þann 21. febrúar 2008 að taka upp skilyrði um bankaábyrgð byggingaraðila en rétturinn taldi að til þess hefði hún ekki haft heimild. Með reglugerð nr. 402/2009 um breytingu á reglugerð nr. 552/2004, sem tók gildi þann 22. apríl 2009, þ.e. eftir að lánið var veitt Norðurvík ehf., var kveðið á um að Íbúðalánasjóði væri heimilt að gera það að skilyrði að lánveiting til byggingaraðila væri háð því að hann legði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Var Íbúðalánasjóður dæmdur til að greiða þrotabúi Norðurvíkur ehf. skaðabætur vegna þess kostnaðar sem hlotist hafði af öflun bankaábyrgðarinnar en sá kostnaður hafði allur fallið til fyrir gildistöku reglugerðar nr. 402/2009. Í kjölfar framangreinds hæstaréttardóms krafði stefnandi stefnda um greiðslu bóta samtals að fjárhæð 2.852.229 kr. Stefndi féllst á kröfur stefnanda að hluta til og greiddi stefndi stefnanda 1.464.953 kr. Í bréfi stefnda til stefnanda kemur fram að einungis sé fallist á endurgreiðslu kostnaðar sem stefnandi hafi orðið fyrir á tímabilinu 21. febrúar 2008 til 22. apríl 2009, þ.e. á meðan reglugerðarheimild hafi skort til að krefja hann um bankaábyrgð. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að krafa stefnda um bankaábyrgð hafi verið ólögmæt þegar stefnandi hafi tekið lán hjá stefnda í maí 2008. Stefnandi hafnar þeirri túlkun stefnda að stefnda hafi verið heimilt að krefjast bankaábyrgðar af byggingaraðilum samhliða lánveitingu úr sjóðnum frá þeim tíma sem breyting á reglugerð nr. 552/2004 hafi tekið gildi hinn 22. apríl 2009. Ómdeilt sé að á þeim tíma sem stefnandi hafi tekið lán hafi stefnda ekki verið heimilt að krefjast bankaábyrgðar vegna lána sem veitt hafi verið byggingaraðilum. Beri því að líta svo á að krafa sjóðsins um ábyrgð á lánum sem tekin voru á þessum tíma hafi verið ólögmæt og allt tjón sem leiðir af hinni ólögmætu kröfu stefnda sé bótaskylt. Ákvæði 1. ml. 1. mgr. 11. gr. reglugerðar nr. 552/2004, um að lánveiting til byggingaraðila væri háð því skilyrði að hann legði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun, gilti einungis frá 22. apríl 2009 og veitti stefnda einungis heimild til að krefjast bankaábyrgðar af nýjum lánum þ.e.a.s. lánum sem tekin séu eftir að heimildin tók gildi. Ákvæðið veiti ekki heimild til að krefjast bankaábyrgðar af eldri lánum eins og láni stefnanda. Stefnandi vísar til þess að fyrir liggi að stefndi hafi hagað sér með saknæmum og ólögmætum hætti sem hafi hafi valdið stefnanda tjóni. Allt það tjón sem krafist hafi verið bóta á leiði samkvæmt ofangreindu beint af hinni ólögmætu háttsemi stefnda. Ljóst sé að sú fjárhæð sem stefndi hafi neitað að greiða sé tjón sem stefnandi hefði aldrei getað orðið fyrir ef hin saknæma og ólögmæta háttsemi sjóðsins hefði ekki komið til. Beri því stefndi skaðabótaábyrgð samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttarins. Krafa stefnanda sundurliðast með eftirfarandi hætti: Dags. greiðslu. Höfuðstóll Nr. ábyrgðar 10. apríl 2008 kr. 274.100 G10586000113 9. október 2008 kr. 95.400 G10586000113 9. janúar 2009 kr. 95.400 G10586000113 14. apríl 2009 kr. 95.400 G10586000113 9. júlí 2009 kr. 95.400 G10586000113 9. október 2009 kr. 95.400 G10586000113 8. janúar 2010 kr. 95.400 G10586000113 9. apríl 2010 kr. 95.400 G10586000113 9. júlí 2010 kr. 95.400 G10586000113 8. október 2010 kr. 95.400 G10586000113 10. janúar 2011 kr. 95.400 G10586000113 8. apríl 2011 kr. 95.400 G10586000113 8. júlí 2011 kr. 95.400 G10586000113 6. september 2011 kr. 95.400 G10586000113 18. janúar 2012 kr. 95.400 G10586000113 16. apríl 2012 kr. 95.400 G10586000113 Samtals: kr. 1.705.100 G10586000113 Dags. greiðslu. Höfuðstóll Nr. ábyrgðar 10. apríl 2008 kr. 274.100 G10586000112 9. október 2008 kr. 95.400 G10586000112 9. janúar 2009 kr. 95.400 G10586000112 14. apríl 2009 kr. 95.400 G10586000112 Samtals: kr. 560.300 G10586000112 Stefnandi bendir á að fyrstu þrír gjalddagarnir af báðum ábyrgðunum verið greiddir að fullu af stefnda og auk þess hafi fjórði gjalddaginn verið greiddur að hluta til. Allir aðrir gjalddagar auk vaxta og dráttarvaxta séu ógreiddir. Um lagarök vísar stefnandi til sakarreglunnar og reglugerðar nr. 552/2004, einkum 1. ml. 1. mgr. 11. gr. Vaxtakröfur byggir hann á 8. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 21. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnanda hafi frá gildistöku reglugerðar nr. 402/2009 verið skylt að framvísa gildri bankaábyrgð vegna þeirra lána sem stefndi hafi veitt honum. Verði hins vegar ekki fallist á það byggir stefndi á því að stefnandi beri sjálfur ábyrgð á tjóni sínu, með því að endurnýja þær bankaábyrgðir sem um ræðir. Önnur niðurstaða hefði í för með sér að stefndi gæti með engu móti lágmarkað það tjón sem hafi hlotist af því að hann krafðist bankaábyrgðanna í upphafi áður en reglugerðin hafi tekið gildi. Með því móti væri stefndi bundinn við þá skilmála sem stefnandi og viðskiptabanki hans semdu um, þar með talið um þóknanir og tímalengdir ábyrgða. Slík niðurstaða samræmist ekki reglunni um skyldu tjónþola, þ.e. stefnanda, til að takmarka tjón sitt. Tilkynningar viðskiptabanka stefnanda um opnun ábyrgða eru stílaðar á stefnanda og eru samkvæmt orðanna hljóðan tímabundnar. Þannig sé þóknunargjaldið upphaflega 1,52% og gildi í sex mánuði, eða frá 10. apríl 2008 til 10. október 2008. Frá þeim tíma til 10. janúar 2010, eða í þrjá mánuði, sé þóknunin 0,53% o.s.frv. Að því er kostnaðinn varði séu þær tímabundnar og háðar ákvörðun stefnanda sjálfs hverju sinni um endurnýjun. Stefndi byggir á því að jafnvel þótt stefnandi hafi átt kröfu á stefnda um greiðslu kostnaðar sé hún vegna tómlætis fallin niður. Umrædd krafa stefnanda um bankaábyrgð hafi fengið fulla lagastoð 22. apríl 2009. Eftir það endurnýi stefnandi trygginguna 12 sinnum án nokkurra athugasemda gagnvart stefnda. Á sama tíma sé greitt athugasemdalaust af skuldabréfum þeim sem hafi staðið að baki tryggingunni. Með athöfnum og athafnaleysi stefnanda felist samþykki fyrir óbreyttu ástandi og þar með óbreyttu fyrirkomulagi trygginga lánsins. Stefndi vísar til þess að skilyrði saknæmis og ólögmætis skortir í málinu. Um sé að ræða skaðabótakröfu innan samninga og fyrir liggi að krafa um bankaábyrgð hafi ekki haft lagastoð á tilteknu tímabili en hún hafi fengið fulla lagastoð með setningu reglugerðar nr. 402/2009 um breytingu á reglugerð nr. 552/2004. Stefnandi hafi lagt fram bankaábyrgð við lántöku án fyrirvara eða nokkurra athugasemda. Þá hafi hann ekki sagt lánasamningnum upp, heldur nýtt sér lánveitinguna í atvinnuskyni. Stefndi sé opinber lánastofnun sem véli um gríðarlega fjárhagslega hagsmuni í þágu almennings. Stofnuninni sé skylt að lögum að gæta að þeim lánum sem hún hefur veitt og þeim tryggingum sem þeim standa til fullnustu. Eftir að krafan um bankaábyrgð hafi fengið fulla lagastoð hafi stjórn og starfsmenn stefnda hvorki sýnt af sér ólögmæta né saknæma hegðun í tengslum við bankaábyrgðina. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna lántökunnar. Kostnaðurinn við bankaábyrgðina sé samningsatriði stefnanda og þess sem ábyrgðina gefi út og sé óviðkomandi stefnda. Kostnaðurinn ráðist m.a. af stöðu stefnanda og þeim tryggingum sem stefnandi leggi fram gagnvart bankanum. Af eðli máls leiði að stefndi verður ekki krafinn um þá fjárhæð án sérstakrar skoðunar á því hvort stefnandi hafi raunverulega orðið fyrir tjóni. Við blasi að án bankaábyrgðar hefði stefnandi sem lántaki þurft að uppfylla þau skilyrði sem áður hafi gilt. Stefndi bendir á að hvorki í lögum nr. 44/1998 né í öðrum lögum sé Íbúðalánasjóði sem opinberum lánasjóði bannað að taka við bankaábyrgðum til tryggingar lánveitingum sjóðsins. Framlagning bankaábyrgða hafi verið ákvörðunarástæða og skilyrði lánveitingar til stefnanda. Eftir gildistöku reglugerðar nr. 402/2009 séu skilyrði kröfu stefnanda til skaðabóta um ólögmæti og saknæmi ekki uppfyllt. Stefndi mótmælir vaxtakröfu og upphafstíma hennar. V Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um hvort stefnda beri að endurgreiða stefnanda að fullu kostnað sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir vegna þeirrar ákvörðunar stefnda að krefja hann um bankatryggingu vegna tveggja lánveitinga stefnda til stefnanda í maí 2008. Íbúðalánasjóður starfar samkvæmt lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál og lánar hann til íbúðakaupa, nýbygginga eða endurbóta íbúðarhúsnæðis á Íslandi. Í lögunum eru nánari fyrirmæli um lánveitingar sjóðsins. Um heimild stjórnar Íbúðalánasjóðs til að krefja byggingaraðila um greiðsluábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun er fjallað í 18. gr. laganna en þar kemur fram að um skilyrði þess að sjóðurinn samþykki lánveitingu til umsækjanda fari eftir viðmiðunarreglum sem stjórn sjóðsins setji um veðhæfni fasteigna og greiðslugetu skuldara. Ef þau skilyrði séu ekki uppfyllt sé sjóðnum heimilt að synja um lánveitingu. Hinn 1. júlí 2004 tók gildi reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf. Samkvæmt 11. gr. hennar var lánveiting til byggingaraðila háð því skilyrði að hann legði fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Varð ábyrgð þessi að gilda þar til væntanlegur íbúðarkaupandi, sem Íbúðalánasjóður samþykkti, yfirtæki ÍLS-veðbréfið. Mælt var fyrir um að ef ábyrgðin félli niður væri heimilt að gjaldfella lánið. Reglugerð þessi var sett með stoð í 2. mgr. 19. gr., 21. gr. og 29. gr. laga nr. 44/1998. Með reglugerð nr. 300/2006, sem tók gildi 18. apríl 2006 og sett var með stoð í 2. mgr. 19. gr. og 29. gr. laga nr. 44/1998, var fyrrgreind 11. gr. reglugerðar nr. 522/2004 felld brott. Upp frá því var hætt að gera það að skilyrði lánveitingar til byggingaraðila að hann legði fram ábyrgðaryfirlýsingu frá viðurkenndri fjármálastofnun en það mun hafi komið til þar sem mikill munur var þá á byggingarkostnaði og söluverði nýrra íbúða. Síðar, eftir að draga fór saman með byggingarkostnaði og söluverði nýrra íbúða, samþykkti stjórn Íbúðalánasjóðs á fundi 21. febrúar 2008 að nýju að krefjast bankaábyrgðar frá byggingaraðilum. Gildandi reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf var hins vegar ekki breytt til samræmis við þessa samþykkt fyrr en með reglugerð nr. 402/2009 er tók gildi 22. apríl 2009. Frá þeim tíma segir í 11. gr. reglugerðarinnar að lánveiting til byggingaraðila sé háð því skilyrði að hann leggi fram ábyrgð frá viðurkenndri fjármálastofnun. Umsóknir stefnanda um lán bárust stefnda og voru afgreiddar eftir að fyrrgreind tillaga var samþykkt í stjórn sjóðsins en áður en reglugerðinni var breytt í þá veru sem að framan greinir. Hélt stefnandi áfram að greiða af ábyrgðunum eftir að reglugerðin tók gildi. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 539/2011 í máli Íbúðalánasjóðs gegn þrotabúi Norðurvíkur ehf., frá 10. maí 2012, var komist að þeirri niðurstöðu að Íbúðalánasjóði hefði, í október 2008, ekki verið heimilt að gera það að skilyrði lánveitingar að byggingaraðili legði fram ábyrgðaryfirlýsingu fjármálastofnunar nema að kveða á um það í reglugerð frá ráðherra. Með því að skilyrði Íbúðalánasjóðs um bankaábyrgð var ólögmætt yrði sjóðurinn að bera skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem umræddur lántakandi yrði fyrir. Hefur dómurinn fordæmisgildi í máli þessu og verður því lagt til grundvallar að stefnanda hafi við lánveitinguna til stefnda í maí 2008 verið óheimilt að krefja stefnda um bankaábyrgð. Í framangreindu hæstaréttarmáli voru hins vegar atvik ekki sambærileg atvikum þessa máls að því leyti að lántakinn í hæstaréttarmálinu, Norðurvík ehf., greiddi ekki kostnað vegna bankaábyrgðar eftir að reglugerð nr. 402/2009 tók gildi líkt og stefnandi þessa máls. Stefndi hefur fallist á að greiða stefnanda þann kostnað sem til féll áður en reglugerð nr. 402/2009 tók gildi en jafnframt synjað honum um frekari greiðslur. Telur hann að stefnanda hafi frá gildistöku reglugerðarinnar verið skylt að framvísa gildri bankaábyrgð vegna þeirra lána sem stefndi veitti honum. Að mati dómsins verður að horfa til þess að stefndi er stjórnvald sem lýtur almennum reglum stjórnsýsluréttar, þar á meðal lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Ber stefnda þannig að haga starfsemi sinni í samræmi við fyrirmæli laga og stjórnvaldsfyrirmæli ráðherra, sem sett hafa verið með heimild í lögum, og má hann ekki íþyngja lánþegum án þess að hafa til þess viðhlítandi lagaheimild. Fyrir liggur að stefnda var, á þeim tíma sem stefnanda voru veitt umrædd lán í maí 2008, óheimilt að krefja stefnanda um bankaábyrgð samhliða lánveitingu til hans. Þar sem umrædd krafa var í lögskiptum aðila í upphafi ólögmæt getur hún ekki sjálfkrafa orðið lögmæt með því að heimild til þess að krefja um bankaábyrgð sé sett í reglugerð. Hefði slík niðurstaða ennfremur í för með sér afturvirk áhrif stefnanda í óhag sem er í andstöðu við almennar lögskýringarreglur. Nær sýknukrafa stefnda ekki fram að ganga á þessari forsendu. Stefndi vísar jafnframt til þess að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti er hann endurnýjaði umræddar bankaábyrgðir margsinnis eftir að reglugerð nr. 402/2009 hafi tekið gildi og hafi þar með sem firrt sig rétti til skaðabóta úr hendi stefnda. Með hliðsjón af því sem rakið er að framan um hlutverk og ábyrgð stefnda verður ekki fallist á þessa málsástæðu hans. Stefnandi mátti sem viðskiptavinur stefnda treysta því að kröfur stefnda um bankaábyrgð, samhliða lánveitingum til stefnanda, væru lögmætar. Ekki er unnt að gera þá kröfu til stefnanda, hvers sérfræði er smíði húsa, að hann áttað sig á því að með setningu framangreindrar reglugerðar bæri honum ekki lengur skylda til þess að endurnýja þegar framlagaðar bankaábyrgðir. Þá er þessi málsástæða stefnda í þversögn við annan málatilbúnað hans því að hann byggir aðallega í því að með gildistöku reglugerðarinnar hafi stefnandi í raun orðið skyldugur til þess að leggja fram bankatryggingu. Hafi einhver vafi leikið á lögmæti þess að krefjast bankatryggingarinnar eftir að umrædd reglugerð tók gildi, verður enn fremur að telja að það hafi staðið stefnda nær, í ljósi stöðu hans, að takmarka tjón sitt með því að tilkynna viðkomandi lántökum hvernig málum væri háttað. Að mati dómsins hefur stefnandi sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni sem nemur stefnufjárhæðinni vegna þess útlagða kostnaðar sem hlaust af skilyrði stefnda um að hann legði fram ábyrgðaryfirlýsingu. Þar sem þetta skilyrði hafði ekki viðhlítandi stoð í lögum ber að fallast á skaðabótakröfu stefnanda. Hefur ekkert komið fram annað en að fjárhæð kröfunnar sé í samræmi við það tjón sem stefnandi varð fyrir. Hefur stefndi enn fremur endurgreitt stefnanda athugasemdalaust þann kostnað sem til féll áður en reglugerð nr. 402/2009 tók gildi en þar var um að ræða sömu fjárhæðir og krafist er í máli þessu, þ.e. 95.400 kr. fyrir hvora ábyrgð mánaðarlega. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á það að ef engin krafa hefði verið gerð um ábyrgðaryfirlýsingu af hálfu stefnanda hefði það leitt til þess að stefnandi hefði ekki fengið umrædd lán eða að það hefði leitt til óhagstæðari skilmála þeirra. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 2.265.400 kr. með vöxtum og dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Dóminn kvað upp Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndi, Íbúðalánasjóður, greiði stefnanda, TAP ehf., 2.265.400 kr. með vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 548.200 kr. frá 10.4.2008 til 9.10.2008, en af 739.000 kr. frá þeim degi til 9.1.2009, en af 929.800 kr. frá þeim degi til 14.4.2009, en af 1.120.600 kr. frá þeim degi til 9.7.2009, en af 1.216.000 kr. frá þeim degi til 9.10.2009, en af 1.311.400 kr. frá þeim degi til 8.1.2010, en af 1.406.800 kr. frá þeim degi til 9.4.2010, en af 1.502.200 kr. frá þeim degi til 9.7.2010, en af 1.597.600 kr. frá þeim degi til 8.10.2010, en af 1.693.000 kr. frá þeim degi til 10.1.2011, en af 1.788.400 kr. frá þeim degi til 8.4.2011, en af 1.883.800 kr. frá þeim degi til 8.7.2011, en af 1.979.200 kr. frá þeim degi til 6.9.2011, en af 2.074.600 kr. frá 18.1.2012, en af 2.170.000 kr. frá þeim degi til 16.4.2012, en af 2.265.400 kr. frá þeim degi til 21.6.2012, en með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.464.953 kr. er barst þann 26.6.2012. Stefndi greiði stefnanda 750.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 415/2011
Kærumál Skipting sakarefnis Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Afleiðusamningur Handveð Skuldajöfnuður
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum ÍV hf. við slit K hf. Deila aðila laut að tvennu. Annars vegar að því hvort ÍV hf. bæri greiðsluábyrgð samkvæmt sex afleiðusamningum, en ÍV hf. bar fyrir sig forsendubrest og að hvergi væri í samningunum kveðið á um sjálfstæða greiðsluábyrgð hans við greiðslufall. Hins vegar hvort félaginu væri heimilt að nota kröfur samkvæmt sjö skuldabréfum í þremur skuldabréfaflokkum, sem K hf. gaf út og ÍV hf. keypti, til skuldajafnaðar við kröfur sem K hf. kynni að eiga á hendur ÍV samkvæmt fjórtán afleiðusamningum, þar á meðal afleiðusamningunum sex, þrátt fyrir að ÍV hf. hefði handveðsett K hf. skuldabréfin meðal annars til tryggingar skuldbindingum ÍV hf. samkvæmt áðurgreindum sex afleiðusamningum. Um hið fyrra atriði segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að aðilar hefðu samið svo um að þótt ÍV hf. keypti sjö skuldabréf í evrum af K hf. skyldi hann fyrir tilstilli sex áðurgreindra afleiðusamninga vera eins settur og hann fengi greiðslur af skuldabréfunum í íslenskum krónum. Taldi rétturinn að ÍV hf. bæri greiðsluábyrgð samkvæmt afleiðusamningunum og þar af leiðandi gengistapi af þeim. Vísað var til markmiðs með gerð samninganna og tilefnis áðurgreindrar handveðsetningar, enda samrýmdist það, að ÍV hf. bæri ekki greiðsluábyrgð samkvæmt samningunum, ekki því að ágreiningslaust væri með aðilum að krafa ÍV hf. á hendur K hf. samkvæmt skuldabréfunum hefði fyrir tilstilli afleiðusamninga átt að miðast við gengi íslensku krónunnar. Um hið síðara atriði segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að handveðssamningur útiloki almennt ekki að veðsala sé heimilt að ráðstafa handveðsettu verðmæti með löggerningi, en sú heimild sæti þó þeirri takmörkun sem leiði af rétti veðhafans og víki síðar stofnuð réttindi fyrir rétti hans. Frá þessari meginreglu væri vikið í handveðssamningi aðila samkvæmt heimild í 11. gr. laga nr. 75/1997. Rétturinn taldi að skýra yrði ákvæði í handveðssamningnum með hliðsjón af markmiði með samningi aðila um áðurgreind skuldabréfaviðskipti. Með vísan til þess girti ákvæðið ekki fyrir að ÍV hf. gæti notað kröfur samkvæmt hinum handveðsettu skuldabréfum á hendur K hf. til skuldajafnaðar við kröfur K hf. á hendur sér, enda væri með því ekki gengið gegn rétti K hf. sem veðhafa. Þar sem almenn skilyrði skuldajafnaðar væru fyrir hendi var ÍV hf. talið þetta heimilt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Ágreiningsefni máls þessa er tvíþætt eins og kröfum er lýst. Annars vegar lýtur það að því, hvort sóknaraðili beri greiðsluábyrgð samkvæmt þeim sex afleiðusamningum, sem greinir í fyrri kröfulið og hins vegar hvort honum sé heimilt að nota kröfur samkvæmt þeim sjö skuldabréfum í framangreindum þremur skuldabréfaflokkum, sem varnaraðili gaf út og sóknaraðili keypti, til skuldajafnaðar við kröfur sem hinn fyrrnefndi kann að eiga á hendur sóknaraðila samkvæmt fjórtán afleiðusamningum. II Eins og greinir í hinum kærða úrskurði keypti sóknaraðili á tímabilinu frá nóvember 2007 til apríl 2008 sjö skuldabréf í þremur skuldabréfaflokkum, sem varnaraðili gaf út, samtals að nafnverði 10.400.000 evrur. Fyrir skuldabréfin greiddi sóknaraðili með evrum, en sú fjárhæð jafngilti samtals 962.104.708 krónum. Gjalddagar skuldabréfanna voru í maí, júní og júlí 2009. Ágreiningslaust er að sóknaraðili vildi ekki bera þá áhættu, sem fólst í því að skuldabréfin væru í evrum, heldur vildi verða eins settur og þau væru í íslenskum krónum. Af því tilefni munu hann og varnaraðili hafa gert með sér sjö afleiðusamninga. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var sex afleiðusamningum ætlað að standast á við greiðslur sóknaraðila til varnaraðila af jafnmörgum tilgreindum skuldabréfum en einn afleiðusamningurinn var annars efnis, svonefndur vaxtaskiptasamningur. Þannig segir í einum af þeim sex efnislega samhljóða afleiðusamningum, gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningi, sem hefur auðkennið 357930/401759 og samkvæmt efni sínu er ætlað að standast á við skuldabréf KAUP Float 05/09, að fjárhæð 2.000.000 evrur, sem var á gjalddaga 21. maí 2009: ,,Greiðslur Kaupþings banka hf. Upphaflegur höfuðstóll ISK 177.041.618 ... Höfuðstólsgreiðsla Kaupþings banka hf. í upphafi samnings: EUR 2.000.000 ... Höfuðstólsgreiðsla Kaupþings banka hf. á lokadegi ISK 177.041.618 ... Greiðslur viðskiptavinar Greiðandi Íslensk verðbréf hf. ... Upphaflegur höfuðstóll EUR 2.000.000 ... Höfuðstólsgreiðsla viðskiptavinar í upphafi samnings: ISK 177.041.618 ... Höfuðstólsgreiðsla viðskiptavinar á lokadegi EUR 2.000.000 ...“ Einnig segir í samningnum: ,,Greiðslur vegna vaxtagreiðslna fyrsta tímabils: EUR greiðslur í samningi þessum eru gerðar til að standast á við greiðslur af skuldabréfi KAUP Float 05/21/09. Fyrsti vaxtadagur EUR leggsins er sá sami og upphafsdagur núverandi vaxtatímabils bréfsins. Því fer eftirfarandi greiðsla fram: Greiðsla Kaupþings banka hf. 9. janúar 2007 [svo] EUR 13.118,39 vegna áfallinna vaxta á tímabilinu ... Greiðslur vegna undirverðs mótstæðs verðbréfs EUR greiðslur í samningi þessum eru gerðar til að standast á við greiðslur af skuldabréfi KAUP Float 06/29/09 [svo] og því eru evruvextir lægri en ella. Því fer eftirfarandi greiðsla fram: Greiðsla viðskiptavinar 9. janúar 2007 [svo] EUR 77.602,72 Kaupþing banki hf. er reikniaðili samnings þessa. Greiðslutilhögun Á gjalddaga eru greiðslur til viðskiptavinar af skuldabréfi KAUP Float 05/21/09 notaðar til EUR greiðslu af samningi þessum. Banki leggur ISK greiðslu inn á Reikning viðskiptamanns.“ Samkvæmt afleiðusamningunum sex, í fyrri kröfulið, skyldi því varnaraðili upphaflega greiða tiltekna fjárhæð í evrum en lokagreiðslu í íslenskum krónum, en sóknaraðili greiða í upphafi tilgreinda fjárhæð í íslenskum krónum, sem svaraði til evrugreiðslu varnaraðila, en lokagreiðslu í evrum. Með þessu var ætlunin að eyða gengisáhættu sóknaraðila af sex skuldabréfum, þar sem greiðslur hans samkvæmt afleiðusamningunum voru látnar mæta greiðslum, sem hann átti að fá samkvæmt skuldabréfunum. Greiðslur varnaraðila samkvæmt þessum afleiðusamningum skyldu á hinn bóginn vera í íslenskum krónum og samrýmast því að skuldabréfin hefðu verið gefin út og af þeim greitt í íslenskum krónum. Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði greiddi varnaraðili ekki af skuldabréfunum. Fjármálaeftirlitið ákvað 9. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar í varnaraðila og vék stjórn félagsins frá störfum. Var félaginu skipuð skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar. Varnaraðila var síðan skipuð slitastjórn 25. maí 2009 sem gaf út innköllun til lánardrottna félagsins og lauk kröfulýsingarfresti 30. desember 2009. Sóknaraðili lýsti kröfu við slitin, sem reist er á skuldabréfum þeim, sem hér um ræðir, og er fjárhæð hennar samanlagt 10.723.018 evrur, þar af er höfuðstóll 10.400.000 evrur. Miðað við sölugengi evru 22. apríl 2009, sem er sá dagur sem aðilar miða við, er fjárhæð höfuðstóls 1.759.992.000 krónur. Sóknaraðili neitar því að hann beri greiðsluábyrgð samkvæmt framangreindum sex afleiðusamningum. Hann hafnar því þess vegna að hann þurfi að greiða mismun á gengi evru og íslenskrar krónu samkvæmt samningunum, en samanlögð fjárhæð þess gengismunar, að teknu tilliti til hagnaðar sem honum er reiknaður samkvæmt vaxtaskiptasamningnum, er samkvæmt yfirliti frá varnaraðila 504.048.676 krónur. Stafar sá mismunur af gengisfalli íslensku krónunnar gagnvart evru. Fram er komið að aðilar sömdu svo um, að þótt sóknaraðili keypti sjö skuldabréf af varnaraðila að nafnverði 10.400.000 evrur skyldi hann fyrir tilstilli afleiðusamninganna vera eins settur og hann fengi greiðslur af skuldabréfunum í íslenskum krónum. Gengistap hans af afleiðusamningunum er samkvæmt framansögðu 504.048.676 krónur miðað við lokun samninganna 24. október 2008. Fallist er á með héraðsdómi að það leiði af efni afleiðusamninganna sex að sóknaraðili beri ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmt þeim, enda verður að ætla að hann njóti gengishagnaðar af skuldabréfunum á móti. Samrýmist það einnig markmiði með gerð fyrrgreindra sex afleiðusamninga, svo og því að tilefni handveðsetningarinnar var að tryggja skuld, sem sóknaraðili kynni að komast í vegna þeirra afleiðusamninga, sem hann hafði gert við varnaraðila. Bæri sóknaraðili ekki greiðsluábyrgð samkvæmt afleiðusamningunum sex, væri hann eins settur og krafa hans samkvæmt skuldabréfunum hefði verið í evrum, en það samrýmist ekki því, að ágreiningslaust er með aðilum að samið var um, að krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt skuldabréfunum hefði fyrir tilstilli afleiðusamninga átt að miðast við gengi íslensku krónunnar. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sóknaraðili beri greiðsluábyrgð samkvæmt þeim sex afleiðusamningum, sem tilgreindir eru í fyrsta kröfulið að framan. III Að fenginni framangreindri niðurstöðu snýst ágreiningur aðila um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að nýta kröfur á hendur varnaraðila samkvæmt skuldabréfunum sjö til skuldajafnaðar á móti kröfum varnaraðila á hendur honum samkvæmt þeim fjórtán afleiðusamningum, sem taldir eru upp í þessum síðari kröfulið. Eins og lýst er í hinum kærða úrskurði setti sóknaraðili varnaraðila að handveði meðal annars framangreind skuldabréf, svo og innstæðu á bankareikningi, sem sóknaraðili átti hjá varnaraðila. Er ágreiningslaust með aðilum að það hafi verið til þess að tryggja hugsanlegar greiðslur sem sóknaraðili kynni að þurfa að inna af hendi til varnaraðila vegna afleiðusamninga, sem þeir höfðu gert með sér. Eru það bæði afleiðusamningar sem gerðir voru vegna skuldabréfakaupa sóknaraðila af varnaraðila og sjö svonefndir AFS afleiðusamningar, sem ágreiningur í máli þessu snertir ekki. Í handveðssamningi þeirra 18. janúar 2008 segir um hið veðsetta að það sé: ,,Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa nr. #54557, og alla innstæðu þess eins og hún er á hverjum tíma ...“ Þá er einnig svofellt ákvæði í handveðssamningnum: ,,Veðsali skal sviptur umráðum veðandlagsins, meðan kröfur þær, sem veðandlagið á að tryggja eru ekki að fullu greiddar og skal veðsala óheimilt að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem er, nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa, enda gangi andvirði þess þá til lækkunar á kröfum þeim sem veðandlagið á að tryggja. Með sama hætti er veðsala óheimilt að veðsetja eða handveðsetja veðandlagið nema að undangengnu skriflegu samþykki veðhafa.“ Varnaraðili heldur því fram að með framangreindum samningsskilmálum hafi sóknaraðili verið sviptur ráðstöfunarrétti yfir hinu veðsetta á meðan skuld hans við varnaraðila væri ekki greidd að fullu. Hann geti því ekki án samþykkis varnaraðila ráðstafað andvirði hins veðsetta með þeim hætti að nota það til skuldajafnaðar við kröfur, sem varnaraðili á gegn honum, samkvæmt afleiðusamningunum. Heldur varnaraðili því fram, eins og greinir í hinum kærða úrskurði, að sóknaraðili geti ekki reist rétt til skuldajafnaðar á 100. gr. laga nr. 21/1991. Hann heldur því einnig fram að framangreindir skilmálar handveðssamningsins samrýmist 11. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Eins og áður greinir var handveðssamningurinn gerður til þess að tryggja varnaraðila fullnustu á kröfum, sem hann kynni að eiga á hendur sóknaraðila, vegna afleiðusamninga, sem þeir gerðu sín á milli, þótt texti handveðssamningsins sé víðtækari. Handveðssamningur útilokar almennt ekki að veðsala sé heimilt að ráðstafa handveðsettu verðmæti með löggerningi. Sú heimild sætir þó ávallt þeirri takmörkun, sem leiðir af rétti veðhafans og víkja síðar stofnuð réttindi fyrir rétti hans. Í handveðssamningnum er, svo sem heimilt er samkvæmt 11. gr. laga nr. 75/1997, vikið frá þessari meginreglu. Skýra verður tilvitnað ákvæði í handveðssamningnum með vísan til markmiðs samningsins sem getið er að framan. Samkvæmt því girðir ákvæðið ekki fyrir að sóknaraðili geti notað kröfur þær á hendur varnaraðila, sem hann veðsetti, til skuldajafnaðar við kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila, enda er ekki með því móti gengið gegn rétti varnaraðila sem veðhafa. Þar sem öll almenn skilyrði skuldjafnaðar eru fyrir hendi verður því að fallast á að sóknaraðili geti nýtt kröfur sínar á hendur varnaraðila, sem hann hefur sett þeim síðarnefnda að handveði, til skuldajafnaðar á móti kröfum varnaraðila á hendur honum samkvæmt afleiðusamningunum. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:
Mál nr. 506/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Kröfulýsing Réttindaröð Slit
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem því var hafnað að kröfu M við slit fjármálafyrirtækisins L hf. yrði veitt staða sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan var til komin vegna tveggja samninga um svokölluð heildsöluinnlán og var því ekki mótmælt af hálfu L hf. að þau flokkuðust sem innstæður í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þar sem kröfunni hafði verið lýst sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 var ekki unnt að fallast á dómkröfu M og var henni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júlí 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að tvær kröfur sem hann lýsti við slit varnaraðila skyldu njóta réttar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að kröfum hans, annars vegar að fjárhæð 497.339.359 krónur og hins vegar að fjárhæð 201.655.886 krónur, verði skipað í réttindaröð við slit varnaraðila sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Það athugist að úrlausn málsins getur ekki ráðist af túlkun á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001 um endurskipulagningu og slit lánastofnana en vikið er að þessari tilskipun í forsendum hins kærða úrskurðar. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Motor Insurer´s Bureau, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 612/2014
Skaðabætur Fasteign Líkamstjón
A krafðist þess að viðurkennd yrði skaðbótaskylda S hf. vegna líkamstjóns sem hann hlaut við bensínstöð félagsins við Hörgárbraut á Akureyri þegar honum skrikaði fótur á brún upphækkunar við eldsneytisdælu stöðvarinnar og féll til jarðar. Talið var að umbúnaður pallsins, sem bensíndælum hafði verið komið fyrir á, hefði verið forsvaranlegur og að starfsmönnum S hf. hefði, með hliðsjón af veðurfarslegum aðstæðum á svæðinu, ekki verið unnt að grípa til neinna aðgerða sem komið gátu í veg fyrir mögulega slysahættu. Í ljósi veðurfars hefði A, sem var reyndur atvinnubílstjóri, borið að sýna sérstaka aðgæslu. Var S hf. því sýknað af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 2014. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda Skeljungs hf. á líkamstjóni sem hann hlaut 1. nóvember 2010 við bensínstöð stefnda við Hörgárbraut á Akureyri. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu að umbúnaður palls sem bensíndælum var komið fyrir á hafi verið forsvaranlegur sem og að slys áfrýjanda verði ekki rakið til óforsvaranlegrar staðsetningar ruslafötu sem staðsett var á pallinum. Svo sem nánar er rakið í dóminum átti bylta sú sem leiddi til tjóns áfrýjanda sér stað í eftirmiðdaginn 1. nóvember 2010 en samkvæmt gögnum málsins höfðu snjó- og slydduél gengið samfellt yfir á slysstað frá hádegi þess dags. Við þær aðstæður bar áfrýjanda, sem var reyndur atvinnubílstjóri er margoft hafði verslað á umræddri bensínstöð, að sýna sérstaka aðgæslu við för sína frá bifreiðinni og inn á bensínstöðina sjálfa. Verður ekki talið með hliðsjón af þeim veðurfarslegu aðstæðum sem voru fyrir hendi að starfsmönnum stefnda hafi verið tækt að grípa til neinna þeirra aðgerða sem afstýrt gátu mögulegri slysahættu. Að þessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júní 2014. Mál þetta var höfðað 4. mars 2013, þingfest 7. sama mánaðar og tekið til dóms 22. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er A, kt. […], […]. Stefndi er Skeljungur hf., kt. […], Borgartúni 26, 105 Reykjavík. Til réttargæslu hefur verið stefnt Tryggingamiðstöðinni hf., kt. […], Síðumúla 24, 108 Reykjavík. Af hálfu stefnanda er þess krafist að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda, Skeljungs hf. vegna líkamstjóns, sem stefnandi hlaut þann 1. nóvember 2010 við bensínstöð Skeljungs hf. við Hörgárbraut, Akureyri. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati héraðsdóms og að við þá ákvörðun verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar og gerir tryggingafélagið heldur engar sjálfstæðar kröfur í málinu. I. Málavextir Stefnandi þessa máls varð fyrir líkamstjóni 1. nóvember 2010 í starfi sínu sem bifreiðarstjóri hjá fólksflutningafyrirtækinu B ehf. Nefndan dag mun stefnandi hafa verið í áætlunarferð milli Reykjavíkur og Akureyrar. Samkvæmt gögnum málsins kom stefnandi síðdegis þennan dag við á bensínafgreiðslu stefnda við Hörgárbraut á Akureyri til að dæla eldsneyti á bifreið þá er hann stjórnaði. Aðstæðum er lýst þannig að snjómugga hafi verið í lofti og snjóföl á jörðu. Eftir að hafa hafið bensíndælingu steig stefnandi upp á þar til gerða upphækkun, sem eldsneytisdælur stöðvarinnar standa á, og gekk með fram ökutækinu í átt að bensínafgreiðsluhúsinu. Á myndskeiði sem lagt hefur verið fram og sýnir stefnanda við bensíndæluna í umrætt sinn má sjá hvernig stefnanda skrikaði fótur á brún upphækkunarinnar með þeim afleiðingum að hann féll til jarðar. Samkvæmt læknisfræðilegum gögnum sem lögð hafa verið fram hlaut stefnandi við fallið beinbrot á vinstri lærlegg. Stefnandi gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Greindi hann meðal annars frá því að hann hefði margoft komið á þessa bensínstöð áður en slysið varð, bæði að sumarlagi og að vetri. Kvaðst hann ekki hafa munað eftir kanti á þessum stað í þeirri andrá sem hann datt. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa starfað með hléum sem atvinnubílstjóri síðan árið 1998 og hefði tekið meiraprófið árið 1993. Fyrir liggur að lögmaður stefnanda ritaði Vinnueftirliti ríkisins bréf vegna málsins 10. desember 2010. Í svarbréfi Vinnueftirlitsins 2. febrúar 2011 kemur fram að af gögnum málsins verði ekki séð að gerðar hafi verið ráðstafanir til hálkuvarna, en að engar athugasemdir séu gerðar við upphækkunina eða járnvinkil á brún hennar. Meðal gagna málsins er einnig afrit af bréfi sömu stofnunar 11. apríl 2011, sem virðist hafa verið ritað í kjölfar bréfs lögmanns stefnanda 4. mars s.á. Í þessu seinna bréfi Vinnueftirlitsins kemur fram að stofnunin hafi skoðað upphækkun við umræddar bensíndælur að fyrra erindi lögmannsins mótteknu, en ítrekað er að engar athugasemdir hafi verið gerðar við upphækkunina eða járnvinkilinn. Þá segir að þar sem slysið hafi átt sér stað 11. nóvember 2010 sé of langur tími liðinn til að unnt sé að rannsaka orsakir slyssins frekar en gert var í fyrri skoðun Vinnueftirlitsins á málinu. Lögð hafa verið fram í málinu skjöl er varða áverka stefnda og þá læknismeðferð sem hann hefur fengið vegna þeirra. Í matsgerð Sveinbjörns Brandssonar læknis, 18. mars 2013, kemur meðal annars fram að stefnandi finni fyrir verkjum og stirðleika í vinstri mjaðmarlið. Vátryggingafélag Íslands hf. hefur viðurkennt að slys stefnanda sé bótaskylt úr slysatryggingu launþega, sbr. bréf félagsins 10. maí 2011, en vinnuveitandi stefnanda var með launþegatryggingu þar. Með tölvubréfi 9. nóvember 2011 fór lögmaður stefnanda fram á það við réttargæslustefnda að viðurkennd yrði bótaskylda stefnda úr frjálsri ábyrgðartryggingu. Þessari málaleitan var hafnað af hálfu réttargæslustefnda með bréfi 8. mars 2012. Um rökstuðning fyrir þeirri afstöðu var vísað til þess af hálfu réttargæslustefnda að starfsmenn stefnda hefðu ekki sýnt af sér saknæma háttsemi, auk þess sem ekki væri sýnt að slysið mætti rekja til vanbúnaðar af hálfu stefnda. Með málshöfðun þessari freistar stefnandi þess að fá þessari afstöðu hnekkt. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Viðurkenningarkrafa stefnanda á hendur stefnda byggist á því að stefndi beri ábyrgð á og eigi sök á slysinu, sem stefnandi varð fyrir á bensínafgreiðslustöð stefnda við Hörgárbraut á Akureyri. Stefnandi rekur slysið til þess að snjór hafi hulið járnkant á brún upphækkunar við bensíndælur og því hafi stefnandi ekki vitað af kantinum. Hafi hann neyðst til að ganga eftir brúninni þar sem einhver starfsmaður stefnda hafi látið ruslastamp fyrir „eðlilegan gangveg frá bensíndælunni“. Á framlögðum myndum og myndskeiði sjáist móta fyrir sporum annarra sem gengið hafi í snjónum á brún upphækkunarinnar, án þess að hafa fallið þar eins og stefnandi. Af hálfu stefnanda er gerð athugasemd við að járnin hafi ekki verið krossriffluð til hálkuvarnar. Stefnandi telur að staðsetning ruslafötunnar sem áður var nefnd hafi valdið óþarfri slysahættu því viðskiptavinir hafi þurft að þræða fyrir stampinn á leið sinni í bensínafgreiðsluna. Af hálfu stefnanda er gagnrýnt að skort hafi á ráðstafanir af hálfu stefnda til að reyna að koma í veg fyrir hálkuslys svo sem með því að sanda eða salta svæðið. Ekki hafi heldur verið sett upp aðvörunarskilti. Aðstæður hafi verið óforsvaranlegar svo að saknæmt verði að teljast. Þá leggur stefnandi áherslu á það að stefndi reki þjónustustarfsemi fyrir almenning og verði því að krefjast þess af félaginu að það tryggi öryggi viðskiptamanna sinna. Telur stefnandi að með því að stilla ruslastampinum upp í gangvegi viðskiptavina bensínstöðvarinnar hafi skapast hætta og í raun verið búin til slysagildra. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi einnig til þess að stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlitsins, eins og félaginu hafi borið skylda til að lögum. Af framangreindum ástæðum telur stefnandi að slys það sem hann varð fyrir verði eingöngu rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda og ófullnægjandi fyrirkomulags við bensíndælurnar. Aðstæður hafi verið óviðunandi og beinlínis hættulegar fyrir viðskiptavini stefnda. Með vísan til þessa telur stefnandi að stefndi beri einn ábyrgð á slysinu samkvæmt „almennu sakarreglunni og húsbóndaábyrgð“. Stefnandi hafnar því að slysið verði rakið til óhappatilviks eða gáleysis stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga. Auk þess skírskotar hann til sakarreglunnar og reglna um ábyrgð vinnuveitenda á saknæmum verkum og aðgæsluleysi þeirra sem undir hann heyra. Einnig er byggt á skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðari breytingum og á sama hátt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI kafla laga um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. Um heimild til höfðunar viðurkenningarmáls er vísað til 25. gr. eml. Um virðisaukaskatt vísast til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. III. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er mótmælt þeirri staðhæfingu stefnanda að staðsetning ruslastamps við bensíndælu hafi verið varasöm. Af fyrirliggjandi gögnum verði ekki séð að staðsetning ruslafötunnar hafi eitthvað haft með slysið að gera. Hvorki í lögregluskýrslu né í umsögn Vinnueftirlitsins sé minnst á það að eitthvað sé athugavert við staðsetningu stampsins eða að staðsetning hans sé eitthvað verri eða hættulegri en hver önnur. Viðvíkjandi hálku og hálkuvörnum vísar stefndi til þess að yfir vetrarmánuðina geti aðstæður breyst mjög skyndilega og í því tilviki sem hér er til skoðunar hafi snjóað á Akureyri frá hádegi þennan dag, sbr. framlagt vottorð Veðurstofu, en slysið hafi verið tilkynnt lögreglu um kl. 17.00. Stefndi byggir á því að kröfur til þjónustuaðila verði að vera raunhæfar og í því tilviki sem hér um ræðir hafi verið algerlega útilokað að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir sem hefðu komið í veg fyrir að hálka gæti myndast, enda hafi snjónum kyngt niður. Upphækkun af þeirri tegund sem finna mátti á staðnum samræmist því hefðbundna fyrirkomulagi sem fyrir hendi sé við bensínstöðvar um allt land og allir þekki, ekki síst atvinnubílstjórar eins og stefnandi. Stefnandi leggur áherslu á að Vinnueftirlitið hafi engar athugasemdir gert, hvorki við upphækkunina sem slíka né járnkantinn sem þarna var, enda sé með þessu verið að fullnægja lagaskyldu um varnir gegn olíumengun sbr. t.d. 1. mgr. 66. gr. reglugerðar nr. 35/1994 um varnir gegn olíumengun vegna starfsemi í landi. Því hafi búnaðurinn í kringum bensíndæluna ekki verið óforsvaranlegur, heldur beinlínis í samræmi við opinber fyrirmæli um fyrirkomulag slíkra mannvirkja. Að sama skapi verði ekki séð á hvern hátt hefði verið hægt að vara sérstaklega við hættu á hálku í umrætt sinn. Hún hafi blasað við öllum sem þarna voru á ferð, þ.á m. stefnanda. Stefndi leggur áherslu á að það hafi hingað til verið talin gildandi regla í íslenskum rétti að menn skuli almennt kunna fótum sínum forráð og geti ekki, ef illa fer í þeim efnum, komið ábyrgðinni yfir á aðra. Hálka yfir vetrarmánuðina sé staðreynd á Íslandi og þurfi engum að koma á óvart sem hér býr. Mönnum beri að haga ferðum sínum samkvæmt því. Með vísan til þessa telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að stefndi hafi gerst sekur um saknæmt gáleysi eða vanrækslu vegna slyss stefnanda. Því beri að hafna kröfum hans. Varakrafa stefnda um lækkun byggist fyrst og fremst á því að verði ekki fallist á sýknukröfuna þá hljóti stefnandi að þurfa að bera meginhluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Stefnandi sé reyndur atvinnubílstjóri og sé því þaulkunnugur þeim aðstæðum sem hér um ræðir. Óhappið hafði orðið í nóvember á Akureyri þegar alltaf megi búast við snjókomu og hálku. Stefnandi hafi vitað mætavel, eða mátt vita, að hálku kynni að gæta við bensíndæluna eins og aðstæðum var háttað. Með eðlilegri aðgæslu hefði stefndi auðveldlega getað komið í veg fyrir slysið sem hér er til skoðunar. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda telur stefndi ljóst að eigin sök stefnanda sé ljós og eigi að leiða til þess að stefnandi beri meginhluta sakarinnar. IV. Niðurstaða Mál þetta hefur stefnandi höfðað sem viðurkenningarmál á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og með hliðsjón af atvikum öllum eru ekki efni til annars en að líta svo á að uppfylltur sé hér áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni eins og það lagaatriði hefur verið skýrt í dómum Hæstaréttar Íslands. Svo sem áður greinir hefur undir rekstri málsins verið lögð fram upptaka úr öryggismyndavél sem sýnir meðal annars fall stefnanda sem leiddi til líkamsmeiðsla hans. Samkvæmt upptökunni átti slysið sér stað klukkan rúmlega 16.30 1. nóvember 2010. Á myndbandinu sést hvar stefnandi ekur bifreið sinni að bensíndælu og stígur út úr bílnum. Myndskeiðið sýnir að bifreiðinni var í umrætt sinn lagt svo nálægt dælunni að stór baksýnisspegill, bílstjóramegin, þrengdi töluvert gangveginn milli bílsins og upphækkunarinnar sem bensíndælan stendur á. Ekki verður annað séð en að þrengslin sem við þetta sköpuðust hafi leitt til þess að stefndi kaus að stíga upp á stallinn á leið sinni að bensínafgreiðsluhúsinu. Gekk hann svo með fram dælunni eftir stallbrúninni í átt að afgreiðslustöðinni. Vel má á upptökunni sjá hvar stefnandi stingur höndum í vasa sína eftir að hafa hafið dælingu og jafnframt hvernig hann gengur með hendur í vösum eftir brún upphækkunarinnar. Þegar honum svo skrikar fótur á stallinum hefur hann af þessum sökum ekki fullt ráðrúm til að bera hendurnar fyrir sig og skellur fyrir vikið af meiri þunga á horn upphækkunarinnar en ella, með þeim afleiðingum sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Í stefnu eru gerðar athugasemdir við það að stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlits ríkisins. Fyrir liggur þó, að Vinnueftirlitið fór yfir ofannefnda myndbandsupptöku og skoðaði upphækkun við bensíndælurnar. Niðurstaða þeirrar skoðunar var, sbr. bréf stofnunarinnar 11. apríl 2011, að engar athugasemdir voru gerðar við upphækkunina eða járnvinkil á brún hennar. Eins og mál þetta er vaxið verður ekki fullyrt að atvikin sem snerta tjónsatburðinn sjálfan séu óljós. Með hliðsjón af þessu verður ekki talið að máli skipti fyrir úrlausn málsins hvernig tilkynningum til Vinnueftirlits ríkisins kunni að hafa verið háttað. Við sakarmat er til þess að taka að umbúnaður á bensínstöðvum hefur verið samræmdur hér á landi með ákvæðum reglugerðar nr. 35/1994 um varnir gegn olíumengun frá starfsemi í landi. Fyrir sakarefni þessa máls skiptir ekki síst máli ákvæði 1. mgr. 66. gr. reglugerðar þessarar, en þar er mælt fyrir um að afgreiðslutæki skuli staðsetja á upphækkun til að verja þau fyrir hnjaski. Við skýrslugjöf hér fyrir dómi við aðalmeðferð málsins kvaðst stefnandi margoft hafa tekið olíu og bensín á þessari tilteknu bensínstöð áður en umrætt slys varð. Fram kom jafnframt í máli stefnanda að hann hafi ekki munað eftir kanti á þessum stað í þeirri andrá sem hann datt. Stefnandi hefur, að eigin sögn starfað atvinnubílstjóri með hléum síðan 1998. Ganga má út frá því að stöðu sinnar vegna þekki stefnandi vel þann aðbúnað við bensíndælur sem hér var lýst og almennt er viðhafður hér á landi, þótt útfærslur geti verið með ýmsum hætti frá einni bensínstöð til annarrar. Stallurinn sem bensíndælurnar standa á við títtnefnda bensínstöð er augljóslega allþröngur, raunar svo að stefnanda mátti vera ljóst að stallur þessi væri ekki hannaður sem göngubraut. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum meðal annars gert athugasemdir við staðsetningu ruslafötu sem á stallinum var, en með vísan til framburðar stefnanda sjálfs getur dómurinn ekki fallist á að staðsetning fötunnar geti með einhverjum hætti talist hafa átt þátt í slysi stefnanda. Samkvæmt framlagðri lögregluskýrslu 7. desember 2010 var blaut snjókoma þegar slysið varð „og nokkurt slabb komið á yfirborð vettvangsins sem gerði stallinn mjög hálan“. Samkvæmt upplýsingum frá Veðurstofu Íslands, sem stefndi hefur aflað og lét fylgja með bréfi til stefnda 8. mars 2012 voru snjó- og slydduél á Akureyri frá hádegi 1. nóvember 2010. Við slíkar aðstæður má öllum vera ljóst, án þess að við því sé sérstaklega varað, að meiri hætta er á hálku en þegar þurrt er í veðri og jörð auð. Svo sem áður greinir komst Vinnueftirlitið að þeirri niðurstöðu, að lokinni skoðun á málinu, að ekki væru efni til að gera athugasemdir við nefnda upphækkun eða járnvinkil á brún hennar. Af hálfu stefnanda hefur ekkert verið lagt fram sem rýrir gildi þeirrar ályktunar. Samkvæmt öllu ofangreindu verður ekki á það fallist að slys stefnanda verði rakið til umbúnaðar við oftnefndar bensíndælur eða vanrækslu af hálfu stefnda að öðru leyti. Ber því að hafna kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna þess líkamstjóns sem stefnandi hlaut 1. nóvember 2010 við bensínstöð Skeljungs hf. við Hörgárbraut, Akureyri. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Skeljungur hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 593/2015
Börn Forsjá
K og M deildu um forsjá tveggja barna þeirra og lögheimili. Hafði forsjá barnanna verið sameiginleg en lögheimili þeirra verið hjá M. Bjuggu aðilar lengst af í sama sveitarfélagi en árið 2014 flutti M ásamt börnunum í annað bæjarfélag. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns voru báðir aðilar hæfir til að fara með forsjána. Taldi héraðsdómur að það þjónaði framtíðarhagsmunum systkinanna best að lögheimili þeirra yrði áfram hjá M og að hann færi jafnframt með forsjá þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af matsgerðinni yrði ráðið að vilji barnanna stæði til þess að flytja aftur til þess sveitarfélags þar sem þau hefðu áður búið. Við mat á því hvernig forsjá og lögheimili yrði háttað eftir því sem barni væri fyrir bestu væri vilji barns eitt þeirra atriða sem líta bæri til, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Hefði í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, farið fram heildarmat á aðstæðum barnanna og hvernig forsjá þeirra og lögheimili yrði háttað eftir því sem þeim væri fyrir bestu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. september 2015. Hún krefst þess að sér verði falin forsjá barnanna A og B og að lögheimili þeirra verði hjá sér. Þá krefst hún þess að stefnda verði gert að greiða einfalt meðlag með hvoru barni frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs þeirra. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af matsgerð dr. H sálfræðings 7. apríl 2015 verður ráðið að vilji barnanna, A og B, standi fremur til þess að flytjast aftur til [...], en vera um kyrrt á [...] og kemur sá vilji skýrar fram hjá drengnum. Þegar lagt er mat á hvernig forsjá og lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu, ber að líta til þeirra atriða sem greinir í 2. mgr. 34 gr. barnalaga nr. 76/2003. Vilji barna þeirra sem í hlut eiga er eitt þeirra atriða, svo fremi að börn hafi nægilegan þroska og aldur til að tjá hann, en jafnframt ber að virða í heild þau atriði sem fyrrnefnt ákvæði tilgreinir. Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, fór fram heildarmat á aðstæðum barnanna og hvernig forsjá þeirra og lögheimili yrði háttað eftir því sem þeim væri fyrir bestu, en ágreiningslaust er að vilji beggja aðila stendur til þess að systkinin verði búsett á sama stað. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Stefnda, M, er falin forsjá barnanna A og B og skal lögheimili þeirra vera hjá stefnda. Ákvæði héraðsdóms um meðlag, fyrirkomulag umgengni og málskostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. ágúst 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 23. júní sl., er höfðað af K, kt. [...], [...], [...], gegn M, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 31. október 2014. Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að henni verði dæmd forsjá ólögráða barna aðila, A, kt. [...] og B, kt. [...], til átján ára aldurs þeirra og að lögheimili þeirra verði hjá henni. Enn fremur krefst stefnandi að stefnda verði gert að greiða henni einfalt meðlag með börnunum til framfærslu þeirra eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni, frá dómsuppsögu til átján ára aldurs. Þá krefst stefnandi að dómurinn ákveði inntak umgengi barnanna við það foreldri sem ekki verður falin forsjá þeirra. Loks krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Endanlegar kröfur stefnda eru að kröfum stefnanda um forsjá barnanna A og B verði hafnað og að honum verði falin forsjá þeirra til átján ára aldurs. Til vara krefst stefndi að forsjá barnanna verði áfram sameiginleg en að lögheimili þeirra verði hjá honum. Til þrautavara krefst stefndi að núverandi samkomulagi um forsjá og lögheimili barnanna, sem komið var á með dómsátt 27. apríl 2011 haldist óbreytt. Þá krefst stefndi að stefnanda verði gert að greiða honum einfalt meðlag með börnunum A og B og enn fremur að í dómi verði kveðið á um inntak umgengisréttar þeirra og þess foreldris sem börnin hafa ekki lögheimili hjá. Loks krefst stefndi að í öllum tilvikum verði honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að viðbættum virðisaukaskatti. I. Málsatvik samkvæmt stefnu, greinargerð og framlögðum gögnum eru í stuttu máli þau, að málsaðilar kynntust skömmu fyrir aldamótin, en þau áttu þá fyrir sitt hvort barnið. Þau gengu í hjónaband og stofnuðu heimili í [...], en á árunum 2003 og 2005 eignuðust þau saman þau tvö börn sem hér koma við sögu, A og B, en áður höfðu þau eignast stúlkuna C, sem fædd er í [...] 2000. Hjónabandi aðila lauk árið 2007. Nokkru síðar hóf stefndi sambúð með núverandi sambýliskonu sinni, vitninu D, [...], sem fædd er [...]. Haustið 2007 höfðaði stefndi forsjármál, en því lauk með dómsátt þann 3. september 2008. Samkvæmt sáttinni var forsjá allra barna aðila sameiginleg, en kveðið var á um að elsta barnið, stúlkan C, skyldi eiga lögheimili og vera búsett hjá stefnanda, en að lögheimili og búseta drengsins A skyldi vera hjá stefnda. Í sáttinni var kveðið á um að lögheimili stúlkunnar B skyldi skiptast á milli aðila árlega. Þannig skyldi hún búa hjá stefnda fyrsta árið en hið næsta hjá stefnanda og síðan koll af kolli. Í sáttinni var enn fremur kveðið á um reglulega umgengni barnanna þannig að þau skyldu dvelja tvær vikur í senn hjá hvoru foreldri. Sátt þessi var gerð fyrir Héraðsdómi Vesturlands, en til grundvallar lágu m.a. undir- og yfirmatsgerðir dómkvaddra matsmanna, en þær eru dagsettar 22. ágúst 2007 og 31. janúar 2008. Samkvæmt gögnum höfðaði stefndi að nýju forsjármál á hendur sóknaraðila vorið 2010 fyrir Héraðsdómi Vesturlands. Við meðferð málsins var dómkvaddur matsmaður og ritaði hann skýrslu, sem dagsett er 25. febrúar 2011. Við aðalmeðferð málsins, sem fram fór hinn 27. apríl 2011 tókst með aðilum dómsátt. Í sáttinni var sem fyrr kveðið á um að aðilar færu sameiginlega með forsjá nefndra barna. Enn fremur var í sáttinni kveðið á um að lögheimili elstu stúlkunnar, C skyldi sem fyrr vera hjá stefnanda og að lögheimili drengsins A skyldi vera hjá stefnda. Aftur á móti var ákveðið að lögheimili yngsta barnsins, stúlkunnar B, skyldi vera hjá stefnda. Tóku meðlagsgreiðslur mið af þessu fyrirkomulagi. Með sáttinni var einnig kveðið á um gagnkvæma umgengni aðila og þá þannig að sá aðili sem börn voru ekki með lögheimili hjá skyldi hafa þau hjá sér aðra hverja helgi frá fimmtudegi eftir skóla til mánudagsmorguns. Nánar var kveðið á um umgengnina, m.a. um hátíðisdaga og í sumarleyfum, og var miðað við að börnin skyldu dvelja hjá hvorum aðila fyrir sig í fjórar vikur samfellt yfir sumartíðina. Í niðurlagi nefndrar sáttar sagði að aðilar væru sammála um að leita sérfræðiaðstoðar í því augnamiði að bæta samvinnu sína um málefni barnanna. Málsaðilar héldu eftir greinda sáttagjörð báðir áfram búsetu sinni í [...], en fyrir liggur að stefnandi hóf fjarbúð árið 2010 með vitninu E [...], fæddum [...]. Hann hefur um árabil starfað í [...], en dvelur tíðum um helgar og í orlofum á heimili stefnanda. Fyrir liggur að stefndi fluttist þann 1. ágúst 2014 til [...] ásamt sambýliskonu og stúlkubarni þeirra, sem fædd er 2013, en einnig áðurnefndum yngri börnum málsaðila, þeim A og B. Af gögnum verður ráðið að fjölskyldan hafi í fyrstu búið í eign sem stefndi og sambýliskona hans höfðu keypt í bænum, en eftir að gallar komu fram í eigninni og kaupunum var rift fluttu þau í stuttan tíma í leiguhúsnæði. Þann 10. október sl. fluttust þau ásamt nefndum börnum í núverandi húsnæði. Þá um haustið hófu börnin A og B skólagöngu í [...], en stefndi og sambýliskona hans eignuðust annað stúlkubarn í desember sl. Stefnandi hefur haldið áfram búsetu sinni í [...] ásamt elstu dóttur málsaðila, C, sem hefur um árabil stundað nám í grunnskóla þar í bæ. II. Við þingfestingu, hinn 6. nóvember sl., og undir rekstri málsins hafa málsaðilar lagt fram nokkur gögn, en kröfugerð þeirra varðaði í upphafi öll börnin, þ.e C, A og B. Liggja þannig fyrir áðurnefndar undir- og yfirmatsgerðir sérfróðra matsmanna vegna fyrsta forsjármáls aðila, en eins og áður sagði lauk þeirri deilu með sátt fyrir dómi hinn 3. september 2008. Þá hafa aðilar lagt fram gögn, sem tengjast öðru forsjármáli aðila, sem lauk með dómsátt, hinn 27. apríl 2011. Á meðal gagna sem þá lágu fyrir, líkt og nú, voru auk fyrrgreindra matsgerða m.a. umsagnir Félags og skólaþjónustu [...] í [...], en einnig nýleg álitsgerð dómkvadds matsmanns, F, sálfræðings, sem dagsett er 25. febrúar 2011. Í lokaorðum álitsgerðarinnar segir nefndur matsmaður: Undirritaður telur að báðir foreldrar uppfylli skilmerki um viðunandi foreldrahæfni og ráði við að skapa börnunum viðunandi uppeldisskilyrði. Benda má á að þau skil, sem kennarar töldu sig verða vara við á ástandi og aðbúnaði barnanna á skólaárinu 2009-2010 eftir því hvort þau dvöldu á heimili móður eða föður, voru ekki lengur til staðar fyrri hluta skólaársins 2010-2011. Á hinn bóginn er augljóst að báðir foreldrarnir geta bætt sig persónulega. K þarf að læra og þjálfa sig í að verða ákveðnari og setja sjálfri sér og börnum sínum mörk. M þarf að takast á við reiðistjórnun og vinna öðruvísi úr reiði sinni en ýmis dæmi í gögnum málsins, m.a. umsögn hans sjálfs og D, benda til. Undirrituðum þykir ljóst að heimili föður ráði mun betur við uppeldishlutverkið eins og sakir standa og aðstæður benda til og verður að taka þar tillit til styrkleika D, sambýliskonu föður. Hins vegar verður að taka jafnframt mið af sterkum tengslum allra barnanna við móður sína og ekki síst mismunandi viðhorfa og ólíkra tengsla C við foreldra sína. Samkvæmt gögnum hefur Félags- og skólaþjónusta [...] haft málefni nefndra barna til meðferðar eftir að umræddu dómsmáli lauk með sátt málsaðila. Verður ráðið að þar hafi málefni elstu stúlkunnar C verið fyrirferðarmest, m.a. vegna barnaverndartilkynningar um ofbeldi af hálfu stefnda í ágúst 2013, sbr. ákvæði 43. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Þeirri athugun lauk í nóvember sama ár án sérstakra viðbragða af hálfu nefndarinnar. Auk þess liggja fyrir í málinu nýlegar umsagnir um stúlkuna frá Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins, en þar kemur m.a. fram, sbr. bréf dags. 25. febrúar og 28. maí sl., að hún hafi greinst á einhverfurófi og með kvíða og þunglyndi, en vegna þessa hefur hún að undanförnu verið í meðferð hjá sálfræðingi. Samkvæmt vottorði sáttamanns hjá sýslumanninum í Reykjavík, sem dagsett er 26. september 2014, leituðu málsaðilar sátta vegna ágreinings um umgengni og forsjá nefndra barna. Verður ráðið að tilefnið hafi verið afstaða stefnanda, sbr. bréf hennar til sýslumannsins [...], dags. 10. febrúar 2014, þess efnis að grundvöllur hinnar sameiginlegu forsjár væri brostinn, en jafnframt leitaði hún eftir jafnri búsetu barnanna á heimilum aðila. Vegna þessa ágreinings voru haldnir sjö sáttafundir á tímabilinu frá 31. mars til 29. september 2014, sem að lokum reyndust árangurslausir. Eins og fyrr er fram komið fluttust stefndi og D sambýliskona hans búferlum á nefndu tímabili til [...]. Í vottorði sáttamanns er stutt lýsing á afstöðu yngri barnanna, A og B, til ágreiningsefnisins. Segir þar að börnin hafi ekki tekið afgerandi afstöðu til umgengnisfyrirkomulags né til forsjár, en að bæði hafi lýst yfir vilja til að hitta stefnanda reglulega. Þá er skráð í vottorðið að stefndi hafi flutt með börnin fyrirvaralaust frá [...] til [...] og að þau hafi lýst yfir vanlíðan með framkvæmdina og verið í óvissu um framhaldið, þ.e. hvernig umgengni yrði háttað og um aðrar afleiðingar af flutningunum. Í vottorðinu segir að þrátt fyrir þetta hafi nefnd börnin virst vera opin fyrir tækifærum á nýjum stað og að þau hafi verið ánægð með móttökur í skóla á [...]. III. Við upphaf dómsmeðferðar þessa máls, síðla árs 2014, var auk upphaflegrar kröfugerðar stefnanda, einnig tekist á um kröfur hennar um að til bráðabirgða yrði henni veitt forsjá barnanna A og B, líkt og stúlkunnar C. Af þessu tilefni var afráðið af dómara að börnunum gæfist færi á að lýsa skoðunum sínum og högum utan réttar, sbr. ákvæði 43. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Er þetta gerðist lá fyrir að gagnkvæm umgengni barnanna við málsaðila hafði haldist þrátt fyrir búferlaflutninga stefnda og fjölskyldu hans sumarið 2014 og þá í samræmi við það sem aðilar höfðu áður samið um, sbr. fyrrnefnd dómsátt þeirra frá 27. apríl 2011. Nefnd áform gengu eftir, en þann 12. janúar sl. tjáðu yngri börnin, A og B, sig um málefni sín hjá dómsformanni, en elsta stúlkan C skoraðist undan þegar til kom. Til aðstoðar hafði dómari fengið dr. G sálfræðing, en hún greindi aðilum og lögmönnum þeirra, í þinghaldi þann 13. janúar sl., frá því sem fram hafði komið. Í þinghaldinu leitaði dómari eftir sátt með aðilum, en er það gekk ekki eftir var málið flutt um fyrrnefndar bráðabirgðakröfur stefnanda. Með úrskurði dómsins hinn 20. janúar sl. var bráðabirgðakröfum stefnanda hafnað. Í nefndu þinghaldi 13. janúar sl. lagði stefnandi fram beiðni um að dómkvaddur yrði matsmaður til að rita sérfræðilega álitsgerð um málefni málsaðila og ofangreindra barna og þá í samræmi við þau álitaefni, sem vikið er að í 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Var dr. H sálfræðingur kvaddur til starfans. Matsskýrsla hans er dagsett 7. apríl sl. Er aðilar máls höfðu lýst sýnilegri gagnaöflun lokið var aðalmeðferð málsins háð þann 23. júní sl., en jafnframt var í þinghaldinu af hálfu dómara leitast við að leiða málið til lykta með sátt að fullu eða hluta til. Að því leyti var sérstaklega vísað til áðurgreindra gagna um stúlkuna C, aldurs hennar og þeirra ráðstafana sem þá hafði verið gripið til vegna aðstæðna hennar. Í samræmi við áætlun sem gerð var í þinghaldinu, með aðstoð lögmanna aðila, héldu sáttaumleitanir aðila áfram. Leiddu þær að lokum til þess aðilar náðu sátt um málefni stúlkunnar þann 31. júlí sl. Með sáttinni var farið að vilja stúlkunnar um að hún myndi áfram eiga lögheimili í [...], á heimili stefnanda, en enn fremur var þar kveðið á um umgengni við stefnda og aðrar ráðstafanir henni til heilla. Vegna þessa var málið endurupptekið, en í framhaldi af því staðfestu aðilar sáttina fyrir dómi. Aðilar lögðu síðan málið í dóm að nýju, en þá aðeins um fyrrgreindan ágreining þeirra um börnin A og B, sbr. endanlegar dómkröfur þeirra hér að framan. IV. Í staðfestri matsskýrslu dr. H sálfræðings er að nokkru rakin forsaga málsins, en samkvæmt vætti hans fyrir dómi hafði hann undir höndum við gerð hennar eldri matsskýrslur og önnur gögn. Í skýrslunni, sem dagsett er 7. apríl sl., er gerð grein fyrir tilhögun matsvinnunnar og þar á meðal að matsmaður hafi á tímabilinu frá 11. febrúar til 28. mars sl. rætt einslega við aðila og börn þeirra þrjú í heimahéraði og gert viðeigandi sálfræðiprófanir. Jafnframt hafi fyrri sálfræðipróf, sem gerð höfðu verið í tengslum við hin fyrri forsjármál, verið höfð til hliðsjónar, m.a. að því er varðaði vilja barnanna til búsetu. Til þess er að líta að eftir gerð matsskýrslunnar lögðu aðilar fram nýleg gögn frá grunnskóla barnanna A og B. Í matsskýrslunni eru rakin viðtöl matsmannsins við aðila og börnin og einnig lífssaga þeirra að nokkru. Enn fremur er farið yfir niðurstöður fyrrnefndra sálfræðiprófa. Í lokakafla skýrslunnar er vísað til áðurgreindra atriða, en einnig er vikið að þeim álitaefnum sem vísað var til í matsbeiðni. Rétt þykir að rekja efni skýrslunnar, en þá með hliðsjón af endanlegri kröfugerð málsaðila, þar sem sátt tókst með þeim um málefni stúlkunnar C undir rekstri málsins. Um foreldrahæfni stefnanda og framtíðaráform segir í skýrslunni: Það er niðurstaða þessarar athugunar á K sé hæf til þess að fara með forsjá barnanna. K var samvinnuþýð og svaraði spurningum hreinskilnislega. Niðurstöður benda ekki til geðveiki eða persónuröskunar hjá henni. Vandamál með kvíða eða þunglyndi greinast ekki, en á fyrri árum var hún í óreglu, misnotaði áfengi og um tíma fíkniefni. Hún fór í meðferð og kveðst hafa lært mikið af því að vinna í sínum málum og náð tökum á þessum neysluvanda. Niðurstöður benda til þess að hún sé þýðlynd og stöðuglynd, en finni fyrir sveiflum í sinni líðan. Hún virðist fremur viðkvæm, auðsæranleg og hættir sennilega til sjálfsásakana, og þess að skorta ákveðni eða festu við að setja fólki mörk. Hún virðist geta notið sín vel í félagsskap annarra og í spennandi umhverfi, og líka þar sem hún er ein með sjálfri sér og þar sem fátt er að gerast. Framtíðaráform móður eru að búa í [...]. Þar hefur móðir átt heima lengst af og þar býr flest hennar fjölskyldufólk. Fyrirhugað er að hún skipti um starf í apríl 2015, hætti hjá Samgöngustofu og hefji starf sem verslunarstjóri hjá [...]. Móðir er í fjarbúð með manni sem starfar hjá [...] og býr í [...]. Um foreldrahæfni og framtíðaráform stefnda segir í skýrslunni: Það er niðurstaða þessarar athugunar að M sé hæfur til þess að fara með forsjá barnanna. Hann var samvinnuþýður og svaraði spurningum af hreinskilni. Niðurstöður benda hvorki til geðveiki né persónuröskunar hjá honum. Hann á sögu um þunglyndi, en það er ekki til staðar nú. Hann mælist félagslyndur og með áhuga fyrir spennandi og skemmtilegum verkefnum. Það liggur misvel á honum, hann verður daufur eða þreyttur eins og af ástæðulausu, fær þrálátar áhyggjur og lætur sumt fara í taugarnar á sér. Langvinnir verkir eftir slysfarir trufla svefn hans. Verkjunum hefur M vanist með árunum og harkar þá af sér með eigin ráðum, en verkjalyf dugðu honum lítt. Hann hlífir sér lítið og gerir jafnframt kröfur til annarra um að þola álag og kvarta ekki. M virðist vanmeta nokkuð hve erfiður sá missir er fyrir tvö yngri börn þeirra K að fara úr umhverfi sem þau hafa vanist alla sína tíð og að fjarlægjast eða missa sambönd við fólk sem þau tengjast tilfinningalega. Framtíðaráform föður um búsetu eru á [...]. Þar hefur D sambýliskona hans sem er lífeindafræðingur fengið starf við sitt hæfi við Héraðssjúkrahúsið. Faðir er heimavinnandi og með 75% örorku vegna varanlegra afleiðinga af sjóslysi árið 1998 og svo tveimur bílslysum. M og D hafa fest kaup á einbýlishúsi, sem þau hafa komið sér fyrir í og eru byrjuð að gera upp. Báðir foreldrar hafa áður fyrr lent í vanda vegna áfengisneyslu en matsmaður fann ekki vísbendingar um slíkan vanda nú. Móðir smakkaði áfengi fyrst 16 ára gömul. Hún hefur farið í fíkniefna- og áfengismeðferð. Hún skilgreinir sig ekki sem alkóhólista og kveðst geta átt vín og neytt þess í hófi, sjaldan og án vandræða. Faðir smakkaði áfengi fyrst 16-17 ára gamall. Neysla hans hefur verið aðallega bjór eða léttvín um helgar eða á kvöldin. Hann missti ökuréttindi í 18 mánuði árið 2008 fyrir ölvunarakstur. Að mati matsmanns eru foreldrarnir, hvort um sig, hæfir til að sinna uppeldi barnanna. Þau taka foreldrahlutverkið alvarlega og hafa næga getu til að mæta þörfum barnanna Börnunum getur verið vel borgið í forsjá þeirra hvors um sig. Foreldrarnir hafa ólíka nálgun varðandi uppeldi þeirra og sýna ólíka styrkleika þannig að þau bæta hvort annað upp og börnin njóta í meginatriðum góðs af. Um ytri aðstæður og um umbúnað barnanna heimili málsaðila segir í skýrslunni: Báðir foreldrar búa við ágætar og rúmgóðar aðstæður til þess að hafa börnin hjá sér. Á báðum heimilum virðist fjölskyldulíf vera sett í forgang. Beggja vegna er venjulegur nútíma húsbúnaður fyrir hendi og ekki annað að sjá en að viðhöfð sé almenn snyrtimennska og hreinlæti. Að mati matsmanns er vel búið að börnunum bæði hjá móður og föður. Börnin virðast finna sig örugg og heimakomin hjá hvoru foreldrinu sem er. Athugun bendir til þess að daglegri umönnun barnanna sé sinnt vel á báðum heimilum. Þar sé með viðeigandi hætti og af umhyggju hugað að hag barnanna, passað upp á að þau nærist vel, séu vel búin og líði sem best. Á báðum heimilum voru ... börnin frjálsleg og virtist líða vel þegar matsmaður kom í heimsókn .. Yngri börnin eru frískleg og glöð Um tengsl málsaðila við börnin A og B segir í skýrslunni: Tengsl foreldra hvors um sig við börnin eru jákvæð og sterk. Börnunum líður vel hjá föður og þeim líður vel hjá móður. Þau finna stuðning frá hvoru foreldri um sig og finna sig geta leitað til þeirra. Um viðhorf drengsins A til búsetu og um umgengni segir í skýrslunni: A var í fyrstu ekki viss um hvað honum finnist um að hafa flutt til [...], en sagði svo að það hafi verið erfitt fyrir hann að fara þangað og vera svona mikið í burtu frá móður. Samt væri ágætt að vera á [...]. Hann sagði að sér gengi ágætlega í [...] og hefði eignast vini, en hann saknar skólans í [...] og krakkanna þar. Hann langar meira að vera í skólanum í [...] en á [...]. A finnst leiðinlegt að ferðast á milli [...] og [...]. Í fluginu verður hann oft flugveikur. Hann vill samt ekki fækka ferðunum. Hann kveðst vilja vera jafn mikið hjá sínum foreldrum og fá að hitta mömmu sína meira. Hann saknar afa og ömmu í [...], fleira fólks þar og umhverfisins. Nánar segir í matsskýrslunni um viðhorf barnanna A og B til núverandi aðstæðna og um umgengni: Af viðtölum við .... börnin tvö má ráða að þeim finnst þau tilheyra hvort sem er hjá föður og hjá móður, en þau skynja sig greinilega tilheyra meira í umhverfinu í [...] heldur en á [...]. Þau finna fyrir meiri tengingu við fólk á fyrrnefnda staðnum. Börnin ... eru jákvætt og sterkt tengd D stjúpmóður sinni og vön því að hún sinni þeim. Þau eru líka jákvætt en minna tengd E kærasta móður, sem hún er í fjarbúð með, enda hafa þau ekki reynslu af að búa á heimili með honum. Ferðir barnanna á milli [...] og [...] hafa reynst ... börnunum erfiðar. Þeim finnst eins og að þau séu varla komin til móður seinnipart föstudags en að þau séu að fara seinnipart sunnudags. Langur tími þessara daga fer í bíl- og flugferðir sem þau verða þreytt af, auk þess sem þau hafa orðið bílveik og flugveik. Börnin hafa þó ekki viljað fækka ferðum af því að þau hafa ekki viljað minnka umgengnina. Þeim hefur fundist sá tími sem er á milli föstudaga til sunnudaga hjá móður vera of fljótur að líða, þannig að þau hafa ekki getað hitt fólk sem þau hafa viljað hitta og ekki getað komist yfir að gera það sem þau hafa viljað gera. Matsmaður telur ráðlegt að huga að því að breyta umgengni með þeim hætti að fækka ferðum í eina ferð í mánuði og hafa helgina langa, t.d. frá fimmtudegi til þriðjudags. Þetta útheimtir að foreldrar hafi samstarf varðandi nám og heimavinnu barnanna þannig að tryggt sé að þau dragist ekki aftur úr í námi. Móðir sýnir að mati matsmanns meiri skilning en faðir á þeim söknuði sem .. börnin finna til þess umhverfis sem þau best þekkja og til þess fólks sem þau tengjast tilfinningalega í [...]. Hún virðist einnig hafa meiri skilning á því álagi sem ferðir á milli heimilanna eru fyrir yngri börnin. Faðir hefur að mati matsmanns tekið vel á því að styrkja sjálfstraust A, tengja hann félagslega á [...] og leggja sig fram um að hann ástundi nám og fái góðar einkunnir í [...]. Faðir virðist búa yfir meiri ákveðni og eftirfylgni en móðir, þar sem hann leggur áherslu á að börnin veigri sér ekki við hlutum sem þeim finnast erfiðir og að þau haldi út það sem þau byrja á. Hann hjálpar þeim til að styrkjast persónulega við að fást við verkefni og standast mótlæti. Matsmaður telur að móðir fari offari í því að ásaka föður um ofbeldi gagnvart börnunum, þó að í stöku tilvikum hafi hann brugðist of hart við. Það myndi að mati matsmanns koma sér betur fyrir börnin ef foreldrar létu af ásökunum um annars vegar vanrækslu og hins vegar ofbeldi. Við uppeldi barnanna hafa báðir betra við tímann að gera. Matsmaður telur að báðir foreldrar séu líklegir til að virða skilmála sem kunna að verða settir um breytta umgengni. Báðir foreldrar eru hlynntir umgengni barnanna við hitt foreldrið og að hún sé rúm í tíma, en sú fjarlægð sem hefur myndast við flutning föður norður setur umgengni skorður, sérstaklega vegna ástundunar skóla, íþrótta og annarra tómstundaáhugamála. Sú staða er komin upp að ...börnin, A og B, óska eindregið eftir meiri umgengni við móður, en faðir hefur annaðhvort ekki áttað sig á því eða að hann hefur ekki tekið það til greina. Við aðalmeðferð málsins staðfesti dr. I efni matsgerðarinnar, þar á meðal að því er varðaði forsjárhæfni beggja málsaðila og jákvæð tengsl þeirra við börnin A og B, en einnig gagnvart systur þeirra C. Hann bar að aðilar hefðu ólíka persónugerð en sagði að þau væru einnig með ólíkar uppeldisaðferðir. Hann áréttaði að þau gætu bæði ráðið við foreldrahlutverkið og bar að þau hefðu styrkst í því hlutverki með árunum. Aftur á móti skorti verulega á hjá þeim að þau ættu samræður sín í milli um börnin. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að börnin hefðu orðið fyrir vanrækslu eða að þau byggju við einhver konar harðneskju og bar að öll orðræða málsaðila í garð hvors annar hefði verið svolítið ýkt. Matsmaðurinn sagði að A og B liði vel hvort sem þau hefðust við á heimili stefnanda eða stefnda, en bar að þau hefðu bæði lýst vilja til að dvelja lengur hjá stefnanda. Þá hefðu þau bæði einnig haft orð á því að þau söknuðu umhverfisins í [...]. Nánar aðspurður áréttaði matsmaðurinn að A hefði lýst vilja sínum til að fá að búa í [...] og það jafnvel þrátt fyrir að B yrði þar ekki með honum. Hann sagði að A saknaði vina og ættmenna sinna í [...], en sagði að drengurinn væri með fyrrgreindri ósk sinn ekki að velja á milli málsaðila. Hann sagði að A fyndi sig eiga meira heima í [...], líkt og systir hans B, og áréttaði m.a. að drengurinn ætti þar sterkt ættarnet. Hann sagði að A hefði verið seinni til en B við að aðlagast nýjum aðstæðum á [...]. Hann sagði að aðlögun hans hefði gengið vel og bar að ekkert óeðlilegt hefði verið í því ferli. Matsmaðurinn vísaði til þess að drengurinn hefði myndað tengsl við tvær yngri systur sínar á heimili stefnda og sagði að mikilvægt væri að hann ræktaði þau tengsl. Matsmaðurinn lét það álit í ljós að koma mætti til móts við óskir drengsins með því að lengja umgengni hans við stefnanda enda væri mikilvægt fyrir hann að vera í miklum tengslum við báða foreldra sína. Matsmaðurinn vísaði til þess að A hefði um margra ára skeið verið með lögheimili og aðalbúsetu hjá stefnda og því myndi það verð röskun á högum hans ef það yrði niðurstaðan að þessum aðstæðum hans yrði snúið við, en lét það álit í ljósi að vegna tengslanets drengsins í [...] myndi hann klára sig af því. Aftur á móti væri drengnum mjög mikilvægt vegna þeirra vandamála sem hann ætti við að glíma að hann byggi við skýran ramma og sagði að slíkur rammi hefði verið að mótast við hinar nýju aðstæður á [...], á heimili stefnda. Matsmaðurinn lét það álit í ljós að ráðlegast væri í ljósi aðstæðna að A og B yrðu áfram saman. Þar um vísaði hann m.a. til lítils aldursmunar, kærleika og þess sterka sambands sem væri á milli þeirra. Hann sagði að veruleg breyting yrði á högum þessara barna ef mál skipuðust á þann veg að þau yrðu með aðalbúsetu á sitt hvoru heimilinu og mikill söknuður. Matsmaðurinn sagði að B hefði mikla aðlögunarhæfni og bar að hún hefði aðlagast vel á [...], líkt og hún hefði áður gert í [...]. Hann sagði að hún væri vel tengd ættmennum sínum í móðurætt í [...], ekki síst móðurforeldrum, líkt og bróðir hennar, en bar að hún ætti einnig mjög góð tengsl við föðursystur, sem byggi á neðri hæð á heimili föður á [...]. Matsmaðurinn sagði að A og B hefði jákvætt viðhorf til unnusta móður þeirra, en bar að hann væri ekki í miklu uppeldishlutverki þar sem hann hefði ekki fasta búsetu á heimilinu. Hann sagði að börnin væru með sterk og jákvæð tengsl við sambýliskonu föður og bar að hún hefði miklu uppeldishlutverki að gegna. V. Eins og fyrr sagði hafa aðilar lagt fram gögn frá skóla- og félagsmálayfirvöldum, sem varða m.a. börnin A og B. Liggja þannig fyrir umsagnir kennara og skólastjórnanda í Leik- og Grunnskóla [...] á fyrstu skólaárunum, en einnig annaryfirlit og námsframmistöðumat frá [...] á [...] skólaárið 2014-2015. Fram kemur í umsögnum að á árunum 2009 og 2010 hafi skólastjórnendur leikskólans og grunnskólans í [...] haft áhyggjur af tilfinningalegu ójafnvægi hjá A og B. Tekið er fram að ekki hafi fundist skýringar á þessari líðan barnanna, en þess getið að þetta ,,ástand“ hafi verið sýnilegra þegar þau hafi verið hjá stefnanda. Samkvæmt bréfi Félags- og skólaþjónustu [...] dagsettu 24. apríl nefnt ár leiddi könnun barnaverndar m.a. það í ljós að orsök vanlíðunar og óvissu hjá börnunum væri að leita í misfellum í aðbúnaði þeirra á heimilum málsaðila. Vegna þessa var aðilum boðin stuðningsúrræði, en þau að auki eindregið hvött til að bæta samskiptin sín í milli með velferð barnanna í huga. Eins og áður var rakið var vikið að þessu umfjöllunarefni í matsskýrslu frá árinu 2011 og að mál hefðu þróast til betri vegar. Í framlagðri skýrslu sálfræðings eru leiddar líkur að því að drengurinn A glími við ADHD einkenni. Þá er í tveimur umsögnum bekkjarkennara í [...] vegna skólaársins 2013/2014, er drengurinn var í 5. bekk, greint frá því að hann hafi ekki sama úthald og jafnaldrar hans og þurfi á talsverðum sérstuðningi að halda. Tekið er fram að hann virðist vera ánægður í skólanum, en það sagt að hann tengist þó ekki mikið bekkjarfélögum sínum og sé því mikið einn að sýsla. Greint er frá því að heimanámi drengsins sé ágætlega fylgt eftir af stjúpu hans og að hún hafi verið í samstarfi við skólann. Að auki komi hún með stefnda á foreldrafundi, án stefnanda, sem komi ein. Tekið er fram að umhirða drengsins hafi almennt verið ágæt. Í bréfi skólastjóra og deildarstjóra yngri deildar [...] á [...], dagsettu 4. desember 2014, er greint frá líðan, námslegri stöðu og umhirðu A frá því að hann hóf nám í 6. bekk þá um haustið. Greint er frá því að drengurinn hafi farið í þroskamat á árum áður, sem hafi gefið til kynna að hann þurfi góðan stuðning við nám sitt. Í því sambandi er sagt að fram hafi komið upplýsingar um að drengurinn hafi einkenni athyglisvanda og ofvirkni og sagt að það krefjist ákveðinna vinnubragða af hálfu foreldra og skóla. Í bréfinu segir einnig að mætingar drengsins hafi verið góðar, en að hann eigi erfitt með stærðfræði og af þeim sökum hafi hann fengið aðlagað efni. Þá segir að hugtakaskilningur drengsins sé lítill, að hann hafi litla trú á eigin getu og eigi erfitt með að halda skipulagi og að halda utan um eigin gögn. Greint er frá því að í upphafi skólaársins hafi A átt erfitt með að tengjast öðrum og að hann hafi þá verið afar vansæll, en að mál hafi síðan þróast heldur til betri vegar og eigi hann einn vin í skólanum. Greint er frá því að drengurinn hafi rætt við námsráðgjafa og tjáð sig um líðan sína. Fram kemur að utanumhald um skólagögn drengsins hafi verið ábótavant og að hann hafi lítt sinnt heimanámi sínu, en að það ástand hafi heldur lagast eftir að samræður urðu um málefnið á milli skólans og heimilis hans eins og það er orðað. Það álit er látið í ljós að drengurinn þurfi mikla aðstoð og eftirfylgni við alla umhirðu og skipulag. Í frammistöðumati sem gert var febrúar sl. segir m.a. frá því að A vinni oftast vel, en þess er getið að gæta verði að því að hann missi ekki af spjalli við félagana. Greint er frá því að hann hafi tekið miklum framförum í stærðfræði og sé metnaður, sjálfstæði og vinnusemi það sem einkenni helst nám hans. Tekið er fram að drengurinn sé áhugasamur eða oftast áhugasamur í ensku, í samfélagsfræði og í list- og verkgreinum. Þá segir að hann standi sig vel í íþróttum og að þar sé virkni hans og framkoma til fyrirmyndar, en að hann þurfi að taka sig á í sundi. Loks er tekið fram að drengurinn hafi sýnt áhuga og verið samstarfsfús vegna árshátíðar skólans, en honum gangi stundum illa að skilja hvað orð þýði. Í umsögn skólastjórnanda leikskólans í [...] í lok árs 2009 segir m.a. að veturinn 2008 hafi borið á talsverðum leiða og viðkvæmni hjá stúlkunni B, en að breytingar hafi orðið þar á til batnaðar og hafi hún orðið glaðlyndari og félagslyndari og verið í góðu jafnvægi er frá leið. Tekið er fram að stúlkan hafi mætt vel í skólann, hvort sem að hún hafi dvalið hjá stefnanda eða stefnda, en einnig hafi umhirða hennar verið eðlileg. Í tveimur bréfum umsjónarkennara í Grunnskóla [...], dagsettum 31. janúar og 5. desember 2014, segir að B hafi stundað nám í 1.-3. bekk. Fram kemur að stúlkan hafi mætt vel og verið glaðlynd og félagslynd. Þá segir að hún hafi verið góður námsmaður og með gott úthald. Einnig segir að umhirða hennar hafi almennt verið ágæt. Tekið er fram að heimanámi stúlkunnar hafi verið fylgt vel eftir, en að samskipti skólans hafi einkum verið við stjúpmóður. Þá hafi foreldrar stúlkunnar komið á fundi sitt í hvoru lagi og hafi sá háttur verið viðhafður að ósk stefnda. Í bréfi skólastjóra og deildarstjóra yngri deildar [...] á [...], dagsettu 4. desember 2014, er greint frá líðan, námslegri stöðu og umhirðu B frá því að hún hóf þar nám í 4. bekk þá um haustið. Í bréfinu segir að mætingar stúlkunnar hafi verið góðar, að hún hafi fengið góðar umsagnir frá öllum kennurum sínum varðandi nám í frammistöðumati haustið 2014. Enn fremur hafi henni gengið vel í samvinnu við aðra nemendur. Tekið er fram að stúlkan sé vinnusöm og dugleg, að hún hafi sinnt heimalestri ágætlega og sýnt framfarir. Greint er frá því að stúlkunni hafi verið vel tekið af bekkjarfélögum og að hún hafi fallið vel inn í hópinn. Þá hafi ekki verið merkjanlegar breytingar á aðlögun eða líðan stúlkunnar frá því að hún hóf námið. Greint er frá því að hún hafi verið örugg í fasi og yfirleitt glöð. Þá hafi umhirða hennar verið góð. Í frammistöðumati, sem gert var febrúar sl., kemur fram að stúlkunni líði almennt vel í skólanum og eigi í góðum í samskiptum við bekkjarfélaga og kennara. Tekið er fram að hún eigi gott með að vinna sjálfstætt en einnig með öðrum, að hún taki leiðbeiningum vel og geti vel tjáð sig munnlega og tekið virkan þátt í umræðum, en eigi ekki eins gott með að koma hugsunum sínum á blað. VI. Stefnandi byggir á því að börnunum A og B sé ótvírætt fyrir bestu að hún fari ein með forsjá þeirra, en þar um vísar hún til ákvæða 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hún sé án efa mun tengdari börnunum en stefndi, enda hafi hún verið aðalumönnunaraðili þeirra allt frá fæðingu þeirra. Þá telur stefnandi að stefndi hafi ekki til að bera þá eiginleika sem þurfi til að tryggja börnunum velferð og viðunandi aðstæður, en þar um vísar hún til 1. gr. barnalaganna. Stefnandi byggir á því að stefndi og sambýliskona hans geti ekki tryggt velferð barnanna sem skildi enda hafi þau bæði gerst sek um að hafa beitt líkamlegu ofbeldi. Hún byggir á því að þetta verði að hafa í huga við úrlausn málsins og enn fremur að stefndi sé ekki fær um að taka tillit til velferðar barnanna þegar komi að ákvörðunartöku varðandi umgengni og búsetu líkt og dæmin sýni. Stefnandi staðhæfir að hún sé afar reglusöm og hafi verið það um langa hríð, en hún hafi ekki neytt áfengis um árabil. Þá hafi hún að undanförnu verið í öruggu starfi hjá Samgöngustofu með starfsstöð í [...]. Við flutning var til þess vísað að á næstunni myndi stefnandi taka við verslunarstjórastöðu hjá [...] í bænum. Stefnandi vísar til þess að hún búi í eigin húsnæði í bæjarfélaginu [...] ásamt elstu dóttur aðila, en þar búi einnig foreldrar hennar og nánasta fjölskylda, svo og vinir barnanna. Að auki búi elsta systir barnanna, dóttir stefnanda, einnig í [...], en hún starfi þar í grunnskólanum. Stefnandi byggir á því að verði orðið við kröfum hennar muni það tryggja áframhaldandi búsetu A og B í [...], en hún geti þá tryggt þeim þann stuðning sem þeim sé nauðsynlegur, enda hafi hún sterkt bakland í heimabyggð. Vísar stefnandi til þess að með slíku fyrirkomulagi gefist börnunum tækifæri til að umgangast móðurforeldra sína að vild og staðhæfir að samskipti þeirra við þau hafi ætið verið mikil, til að mynda eftir skóla á daginn. Stefnandi vísar til þess að vegna þessa hafi söknuður verið hjá börnunum er stefndi flutti með þau til [...]. Telur stefnandi að sú ákvörðun stefnda að flytja með börnin fyrirvaralaust úr heimabyggð sinni hafi komið niður á þessum samskiptum barnanna við móðurforeldrana og áréttar að með þeim sé mikill kærleikur, enda hafi móðurforeldrarnir alla tíð veitt þeim mikinn stuðning. Stefnandi staðhæfir að elsta dóttir stefnda, sem lengst af hafi búið hjá móður sinni í [...], en hafi nýverið flust til [...], sé í góðu sambandi við hana og komi hún oft í heimsókn til í [...], en hafi ekki verið í samskiptum við stefnda, föður sinn, að undanförnu vegna samskiptaörðugleika þeirra í millum. Stefnandi byggir á því að forsendur sameiginlegrar forsjár séu brostnar, en í því sambandi vísar hún til 4. mgr. 34. gr. barnalaganna. Stefnandi byggir á því að allar forsendur skorti til að slíkt samstarf geti þrifist líkt og mál hafi þróast. Þessu til stuðnings bendir stefnandi á að stefndi hafi neitað að mæta með henni á sameiginlegar uppákomur barnanna, svo sem á foreldrafundi í skólum, og vísar til þess að umsjónarkennarar barnanna hafi lýst yfir vonbrigðum með þessa afstöðu hans. Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að stefndi og sambýliskona hans hafi kosið að mæta ekki til fermingarveislu elstu dóttur aðila, C, vorið 2014. Stefnandi byggir á því að samskiptahættir stefnda séu með þeim hætti að þeir valdi börnunum miklu hugarangri og hafi þeir haft áhrif á börnin. Stefnandi byggir á því að í ljósi aðstæðna hljóti nokkur óvissa að ríkja um framtíð stefnda á [...], og þar meðal um það hvort að þar verði framtíðarbúseta fjölskyldu hans. Þar um vísar hún einkum til þess að stefndi hafi búið á [...] á ólíkum stöðum frá því að hann kom þangað. Vegna þess sé til staðar óöryggi varðandi framfærslu og búsetu hans, en slíkt henti ekki börnunum. Um lagarök vísar stefnandi einkum til 1. gr., 34. gr., sbr. 28. gr. og 37. gr. barnalaga nr. 76, 2003, en einnig til 53. gr., sbr. 6. mgr. 57. gr. og VI. kafla laganna. Enn fremur vísar stefnandi til laganna í heild sinni og þeim meginreglum og undirstöðum sem þar koma fram. Þá byggir stefnandi á 1. og 2. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns, sbr. lög nr. 19, 2013. Varðandi málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt. Stefndi byggir kröfu sína um að hann eigi að fá forsjá barnanna A og B, en einnig um að lögheimili þeirra verði hjá honum á ákvæði 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Hann rökstyður forsjárkröfuna m.a. með því að með málarekstri sínum hafi stefnandi sýnt að hún vilji ekki lengur viðhalda þeirri sameiginlegu forsjá sem samkomulag hafi orðið um með fyrri dómsáttum, fyrst árið 2008 og síðan aftur 2011. Vegna þessa séu forsendur á áframhaldandi sameiginlegri forsjá brostnar og því sé eðlilegt að hann fái forsjána í sínar hendur, enda þjóni það hagsmunum barnanna best. Stefndi bendir á að fyrir liggi í málinu fjöldi álita frá kennurum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum og byggir á því að þessi gögn gefi glögga mynd af þörfum barnanna og þeirri staðreynd að hann sé mun betur í stakk búinn til að sinna þeim heldur en stefnandi. Hann vísar m.a. til þess að börnunum A og B hafi vegnað vel í námi og félagslega og að þau hafi yfirstigið þá erfiðleika sem fylgdu skilnaðinum á sínum tíma. Hann byggir á því að börnin séu í góðu andlegu jafnvægi og hafi greinilega blómstrað með því að hafa lögheimili sitt hjá honum. Stefndi bendir á að drengurinn A hafi verið greindur með athyglisbrest, en það hafi kallað á þéttan uppeldisramma, mikla reglu og öryggi. Stefndi byggir á því að af gögnum verði ráðið að hann hafi veitt drengnum viðunandi uppeldisaðstæður. Aftur á móti geti þau vandkvæði sem upp hafi komið varðandi elsta sameiginlega barn aðila, stúlkuna C, verið vísbending um það hvers megi vænta um velferð yngri barnanna verði stefnanda falin forsjá þeirra og að þau spor hræði. Því megi ekki taka áhættu varðandi framtíð barnanna A og B. Hann byggir á því að vegna þess eigi börnin rétt á því að vera áfram hjá honum og sambýliskonu hans, í því góða atlæti sem þau njóti á heimili þeirra. Stefndi segir að stefnandi sýni börnunum blíðu, en geti ekki veitt þeim það uppeldi, öryggi og reglu sem til þurfi. Hann staðhæfir að stefnandi sé lítið til staðar og sinni því börnunum ekki nægilega þegar þau séu hjá henni. Þá eigi stefnandi erfitt með að axla ábyrgð, en velti henni yfir á foreldra sína þegar hún sé með börnin. Enn fremur standi hún ekki við loforð, sem skapi óöryggi hjá börnunum, en að auki eigi hún í erfiðleikum með að eiga samskipti við stefnda. Stefndi vísar til þess að stefnandi segist lifa í gegnum börnin og því sé mögulegt að hún geri ekki greinarmun á milli sinna þarfa og þarfa barnanna. Stefndi vísar til þess að í könnunarferli Félags- og skólaþjónustu hafi komið fram að mikið ósamræmi hafi verið á milli heimila barnanna varðandi uppeldisreglur og aðbúnað, þ.e. annars vegar hjá honum og sambýliskonu hans og hins vegar hjá stefnanda. Hafi þar hallað á stefnanda, sem ekki hafi veitt börnunum jafnskýran uppeldisramma og hann. Í þessu samhengi bendir stefndi sérstaklega á óboðaða heimsókn sem framkvæmd hafi verið af Félagsþjónustu [...] til stefnanda í fyrri málarekstri um forsjárdeilur. Telur stefndi að þessi heimsókn staðfesti orð hans um að stefnandi sé ekki fær um að setja börnunum nauðsynleg mörk og að sinna grundvallarþörfum þeirra að því er varðar aðhald í skóla, hreinlæti á heimili og um hollt mataræði. Segir stefndi að þetta sé í samræmi við reynslu hans, en að frekari staðfesting þessa hafi ekki fengist hjá félagsþjónustu þrátt fyrir beiðni hans þar um. Til frekari stuðnings vísar stefndi til fyrri matsgerða í hinum eldri dómsmálum. Telur stefndi að af þessu öllu megi ráða að stefnandi hafi sýnt sjálfsfegrun og ætlar að hún hafi ekki gefið raunsæja mynd af því álagi sem fylgi því að hafa hjá sér þrjú börn. Stefndi staðhæfir að stefnandi hafi ekki getað sinnt elstu dóttur aðila, C, með fullnægjandi hætti og þ.a.l. séu engir möguleikir á því að hún geti sinnt tveimur börnum til viðbótar. Í þessu sambandi áréttar stefndi að drengurinn A eigi við athyglisbrest að stríða. Því þurfi að sinna honum vel og hafa utan um hann skýran uppeldisramma. Á hinn bóginn sé dóttirin B talsvert yngri, en það kalli einnig á að utan um hennar mál sé vel haldið. Stefndi bendir sérstaklega á að eftir að málsaðilar skildu á árinu 2007 hafi stefnandi aldrei haft öll börnin lengur hjá sér en sem nemur fjórum vikum í sumarleyfi og staðhæfir hann að þá hafi hún oftast látið foreldra sína sjá um börnin á daginn á meðan hún hafi stundað vinnu. Vegna þessa sé engin reynsla fyrir hendi um að stefnandi geti annast öll börnin í lengri tíma. Stefndi byggir á því að við skipan forsjár beri lögum samkvæmt að líta til þess hvort að foreldri tryggi rétt barns til umgengni. Hann staðhæfir að frá hausti 2013 hafi umgengnin hans við elstu dóttur aðila, C, verið mjög stopul og hafi stefnandi almennt ekki látið vita þegar hennar var ekki að vænta, en að auki hafi stefnandi stuðlað að minni samvistum þeirra mæðgina með öðrum hætti. Stefndi telur sig hins vegar vera traustan og ábyrgan föður sem vilji verja miklum tíma með börnum sínum. Bendi hann á að framlögð gögn sýni að hann veiti börnunum gott heimili, ástúð, aðhald og festu og styðji þau þannig til að standa á eigin fótum í framtíðinni. Jafnframt staðhæfir stefndi að sambýliskona hans sé honum traustur bakhjarl við uppeldi barnanna. Stefndi staðhæfir að samkvæmt gögnum í hinum eldri forsjármálum komi samróma álit fram hjá kennurum og sálfræðingum að drengnum, A, líði betur hjá honum og þar fái hann þann ramma og aðhald sem hann þurfi. Á annan veg sé farið þegar drengurinn dvelji hjá stefnanda, en þá sinni hann námi sínu verr og eigi það til að strjúka úr skólanum. Hið sama hafi í raun gilt um elstu dóttur málsaðila, C, en við flutning var til þess vísað að hún hefði ekkert farið í skólann á vorönn 2015. Stefndi vísar til þess að hann hafi byggt upp fallega fjölskyldu með sambýliskonu sinni og eigi börn hans, A og B, nú tvö hálfsystkini, sem einnig séu á heimilinu. Hann byggir á því að A og B eigi rétt á því að taka þátt í venjulegu heimilishaldi og þeirri samveru og samstöðu sem því fylgi. Í þessu samhengi vísar hann til þess að í mati dómkvadds matsmanns frá árinu 2010 komi fram sláandi munur á þeim anda sem ríki á milli barnanna eftir því hvort þau hafi verið í umsjón stefnanda eða hjá honum. Hjá honum hafi ríkt kátína og mikið jákvætt samspil milli systkinanna, en slíku hafi ekki verið fyrir að fara á heimili stefnanda. Stefndi byggir á því að af öllum fyrirliggjandi gögnum megi ráð að það sé augljóslega börnunum A og B fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra, en þannig verði framtíðarheill þeirra best tryggð. Engir óvissuþættir séu til staðar varðandi þann aðbúnað sem börnin njóti á heimili hans og sambýliskonunnar. Þá sýni forsaga málsins glögglega að hjá honum fái börnin það sem þau eigi kröfu á varðandi aðbúnað, ástúð og festu í uppeldinu. Að því er varðar aðrar kröfu hans í málinu, vara og þrautavarakröfur, vísar hann til þess sem hér að ofan var rakið, en jafnframt bendir hann á að verði gerð breyting á, t.a.m. á lögheimili, verði það gríðarleg röskun fyrir börnin A og B og þá til hins verra. Stefndi krefst þess að dómurinn ákvarði um inntak umgengnisréttar og fer fram á að hann verði með líkum hætti á hvorn veginn sem málið fari. Þar um leggur hann tilteknar tillögur fram um umgengni aðra eða þriðju hverju helgi, en því til viðbótar umgengni í skólaorlofum, um hátíðisdaga og í sumarleyfum. Um lagarök vísar stefndi til V. kafla barnalaga nr. 76, 2003, einkum 34. gr., sbr. 28. gr. og 53. og 57. gr. Að því er varðar málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. VII. Fyrir dómi gáfu málsaðilar aðilaskýrslur, en vitnaskýrslur gáfu E, unnusti stefnanda, D sambýliskona stefnda, J, vinkona stefnanda og K, þroskaþjálfi og heimilisvinur stefnda. Einnig staðfesti, eins og hér að framan var rakið, hinn dómkvaddi matsmaður skýrslu sína og svaraði spurningum um einstaka þætti hennar. Eins og áður er fram komið tókst undir rekstri þessa máls sátt með málsaðilum um forsjá og lögheimili, en einnig um umgengni stúlkunnar C, en hún er nú 15 ára. Í sáttinni segir að í samræmi við vilja stúlkunnar verði lögheimili hennar, a.m.k. fyrst um sinn og meðan hún lýkur grunnskólanámi, áfram hjá stefnanda, en að það verði endurskoðað vorið 2016. Þá er í sáttinni kveðið á um að aðilar fari sameiginlega með forsjá stúlkunnar, en einnig eru ákvæði um önnur mikilsverð atriði, sem taka mið af vanda hennar og væntanlegri aðgerðaráætlun því tengdu. Um umgengni stúlkunnar við stefnda segir í sáttinni að hún skuli að lágmarki vera einu sinni í mánuði, en einnig er kveðið á um hátíðar- og sumarumgengni. Nánar er kveðið á um önnur atriði, þ. á m. um að stefndi beri kostnað af umgengninni, um upplýsingastreymi um málefni stúlkunnar og um bætt samskipti á milli aðila. Endanlegur ágreiningur málsaðila í málinu er um forsjá, lögheimili og umgengni og meðlagsgreiðslur vegna barnanna A, sem er tæplega 12 ára, og B, sem er 10 ára. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003 skal í dómi ákveða hvernig forsjá og lögheimili barns er háttað eftir því sem því er fyrir bestu. Skal dómur líta m.a. til hæfis foreldris, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barns til umgengni, hættu á að barnið, foreldrar eða aðrir á heimili hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða. Við meðferð málsins fyrir dómi tjáðu börnin A og B sig um málefni sín, en það gerðu þau einnig við gerð matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns. Samkvæmt matsgerð og vætti matsmanns fyrir dómi eru báðir málsaðilar hæfir til að fara með forsjá nefndra barna, A og B, og verður það lagt til grundvallar við úrlausn ágreinings þeirra um forsjá og lögheimili, en einnig um aðra þá þætti sem hér eru til úrlausnar Fyrir liggur að báðir aðilar hafa sterk og jákvæð tengsl við börn sín, A og B, en þau hafa farið sameiginlega með forsjá þeirra allt frá skilnaði árið 2007. Að áliti dómsins sýnir þetta, eins og við var að búast, að börnunum þykir vænt um foreldra sína og hafa þau sýnt vilja til að búa hjá þeim báðum. Af gögnum verður ráðið að málsaðilar hafi báðir styrkt stöðu sína sem foreldrar undanfarin ár. Þá má ætla að betur muni takast til um samskipti þeirra á næstunni, m.a. í ljósi fyrrnefndrar réttarsáttar þeirra um dótturina C. Verður að telja að aðilum sé báðum ljóst að það eru mjög ríkir hagsmunir fyrir börn þeirra, miðað við það sem á undan hefur gengið, að þeir eigi betri og uppbyggilegri samskipti sín á milli en verið hefur og þá um atriði sem varðar velferð allra barna þeirra. Samkvæmt 31. gr. barnalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 69, 2006, fara foreldrar sameiginlega með forsjá barna sinna eftir skilnað og slit sambúðar nema annað sé ákveðið. Skulu foreldrar ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili. Fyrir liggur að í kjölfar fyrri málaferla og endurtekinna réttarsátta málsaðila hefur drengurinn A verið með lögheimili hjá stefnda allt frá árinu 2008. Með réttarsátt aðila á árinu 2011 var ákveðið að það sama skyldi gilda um stúlkuna B. Hefur stefndi og sambýliskona hans, D, þannig verið aðalumönnunaraðilar nefndra barna í nokkur ár. Lengst af bjuggu aðilar í sama sveitarfélagi, [...], en veruleg breyting varð þar á er stefndi flutti ásamt fjölskyldu sinni, þ. á m. börnunum A og B, til [...] sumarið 2014, sbr. að því leyti ákvæði 1. mgr. 28. gr. a barnalaga. Samkvæmt matsskýrslu, sem er í samræmi við önnur gögn eru sterk og jákvæð tengsl milli A og B og nefndrar sambýliskonu stefnda, en hún hefur komið að uppeldi þeirra í mörg undanfarin ár. Af gögnum verður ráðið að stefndi og sambýliskona hans hafi á hinum nýja vettvangi, líkt og áður, komið til móts við þroska barnanna með því að fylgja eftir námi þeirra, tómstundum og tilfinningalegum þörfum. Og þrátt fyrir að nokkuð sé um liðið verður að áliti dómsins ekki litið fram hjá forsögu málsins og gögnum, sem vísa til þess að heimili stefnda hafi gengið betur að ráða við uppeldishlutverkið heldur en stefnanda, sbr. það sem að nokkru var rakið í II.- IV. kafla hér að framan. Í því samhengi verður að áliti dómsins ekki horft fram hjá því að drengurinn A hefur vegna persónugerðar sinnar ríka þörf fyrir mikla aðstoð og eftirfylgni við alla umhirðu og skipulag. Samkvæmt skýrslu matsmanns og öðrum gögnum, sem einnig eru í samræmi við vitnisburð K, þroskaþjálfa, virðast þessi mikilvægu atriði í góðu lagi á núverandi heimili stefnda, þrátt fyrir nokkra hnökra í byrjun búsetunnar á [...]. Af gögnum verður ráðið að stúlkunni B hafi mörg undanfarin ár farnast vel í leik og starfi og þá einnig á síðasta skólaári eftir að hún fluttist búferlum til [...]. Daglegt líf barnanna virðist samkvæmt framansögðu í góðum skorðum og liggur fyrir að ekki verður rask á högum þeirra við óbreytt ástand. Börnin eru þannig hluti af fjölskyldu sem þau hafa tilheyrt í mörg ár, en að auki hafa nýverið bæst við tvær hálfsystur þeirra. Börnin virðast búa við festu og öryggi og er eftir atvikum mikilsvert að þau fái að festa betur rætur í hinu nýja umhverfi. Af gögnum verður ráðið að stefnandi hafi sinnt uppeldishlutverki sínu vel gagnvart börnunum A og B hin síðustu ár miðað við aðstæður. Þá liggur fyrir að hún á gott bakland í stórfjölskyldu sinni í [...] þar sem börnin hafa lengst af dvalið. Það er álit dómsins, m.a. í ljósi vitnisburðar matsmanns, að vilji A til að vera meira í [...] tengist fremur því að hann vilji verja meiri tíma þar, og tengist því ekki endilega ósk hans um að flytjast af heimili stefnda. Samkvæmt skýrslum málsaðila fyrir dómi var það eindregin vilji þeirra að A og B verði búsett á sama stað. Samkvæmt vitnisburði matsmanns er það fyrirkomulag farsælast fyrir börnin. Dómurinn tekur undir þetta, en af gögnum verður m.a. ráðið að börnin séu nátengd, en auk þess virðist A treysta mjög á systur sína, B. Að framangreindu virtu og í ljósi grundvallarreglu barnaréttar um að þarfir og hagsmunir barns ráði því, en ekki hagsmunir foreldranna eða annarra ættingja, hverjum verður falin forsjá og/eða lögheimili þá er það niðurstaða dómsins að það þjóni framtíðarhagsmunum systkinanna A og B betur að sú skipan mála haldist sem nú ríkir. Það er því niðurstaða dómsins að þau verði með lögheimili hjá föður sínum, stefnda. Enn fremur er það niðurstaðan dómsins, m.a. í ljósi langvarandi ágreinings aðila, að þau lúti bæði forsjá föður síns. Verður því að þessu leyti að hafna dómkröfum stefnanda. Í ljósi ofangreindrar niðurstöðu dómsins skal stefnandi greiða einfalt meðlag með A og B eins og það er ákveðið hjá Tryggingastofnun ríkisins til fullnaðs átján ára aldurs, eins og segir í dómsorði. Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Í því efni er til þess að líta að við meðferð málsins hafa málsaðilar, hvor um sig, vísað til vilja barna sinna, A og B, um að umgengni þeirra verði breytt og þá þannig að hún verði aukin miðað við það sem ákveðið var í sáttagjörð þeirra frá 27. apríl 2011. Aðilar staðhæfa að það fyrirkomulag sem komið var á með sáttinni hafi vegna breyttra aðstæðna og þá einkum vegna búferlaflutnings stefnda og fjölskyldu hans sumarið 2014 valdið börnunum erfiðleikum, enda sé nú langt á milli heimila þeirra. Í þessu samhengi er að áliti dómsins einnig til þess að líta að eins og nú er komið hafa börnin takmarkaða samveru við stefnanda og móðurfjölskyldu sína. Að öllu þessu virtu, en einnig með hliðsjón af matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns, er það niðurstaða dómsins að farsælast sé að miðað verði við að hin reglubundna umgengni barnanna við stefnanda fari fram á þriggja vikna fresti, eins og nánar greinir í dómsorði. Þar kunna málsaðilar hins vegar að finna annan flöt á síðar meir, enda hafa þeir að áliti dómsins báðir heilbrigða sýn á barnauppeldi, á sjálfa sig sem uppalendur og á þarfir barna sinna. Að áliti dómsins er að því leyti mikilvægt að umgengni barnanna taki a.m.k að nokkru mið af skólagöngu, og falli reglubundin skólaleyfi innan vetrar saman við umgengnina þykir rétt að ákveða að hún skuli þá eftir atvikum lengjast sem því nemur. Um umgengni um páska, jól og áramót fer eins og í dómsorði greinir. Að því er varðar umgengni í sumarleyfum barnanna skal henni hagað þannig að þau verði hvor um sig í fimm vikur hjá hvorum málsaðila. Rétt þykir að stefnandi kveði á um það tímabil og geri stefnda það kunnugt með sannanlegum hætti fyrir 1. apríl 2016, en árið 2017 verði farið að ósk stefnda þar um, enda geri hann stefnanda orð um það fyrir 1. apríl og svo koll af kolli. Ákvæði um umgengni um hátíðar og í sumarleyfi upphefja ákvæði um reglulega umgengni. Líkt og atvikum er háttað er það niðurstaða dómsins að kostnað vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir eftir atvikum rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari, dr. Rúnar Helgi Andrason sálfræðingur og Eyrún Kristína Gunnarsdóttir sálfræðingur. D Ó M S O R Ð : Felld er úr gildi réttarsátt aðila frá 27. apríl 2011 um sameiginlega forsjá og umgengni málsaðila með börnum þeirra A og B. Forsjá og lögheimili systkinanna A og B skal vera hjá stefnda. Stefnandi skal greiða stefnda einfalt meðlag með A og B frá dómsuppsögudegi til átján ára aldurs þeirra, eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins. Regluleg umgengni A og B skal vera frá fimmtudegi til mánudags þriðju hverja helgi. Upphaf umgengni skal miðast við að börnin fari til umgengnisforeldris eftir skóladag á fimmtudegi en verði komin heim til forsjár- og lögheimilisforeldris fyrir klukkan 21:00 á mánudegi. Börnin skulu njóta umgengni við aðila önnur hver jól og önnur hver áramót, líkt og málsaðilar ákveða. Hið sama gildir um umgengni barnanna við málsaðila um páska. Þá skulu þau njóta sumarumgengni við hvorn málsaðila í fimm vikur og skal dagsetning skiptanna ákveðin eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Regluleg umgengni fellur niður á meðan á umgengni barnanna í sumarfríi stendur. Kostnað vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 154/2014
Viðurkenningarkrafa Handveð Skuldskeyting
K svf. keypti hlutabréf í S hf. af S árið 1998 og greiddifyrir þau með þremur skuldabréfum, hverju að fjárhæð 60.000.000 krónur. Íkaupsamningi aðilanna sagði að K svf. setti Shlutabréfin að handveði til tryggingar greiðslu skuldabréfanna og skrifuðuaðilarnir undir sérstaka handveðsyfirlýsingu, dagsetta 25. nóvember 1998, þarað lútandi. Sagði og í samningnum að handveðstryggingin væri sett S tiltryggingar greiðslu á öllu því fjártjóni sem leiða kynni af vanefndum K svf. á skyldum sínum og kynni að falla á S á grundvelliábyrgðar sem hann tækist á hendur við framsal á skuldabréfunum til þriðjaaðila. Fyrir lá að S framseldi öll skuldabréfin og mun eitt þeirra hafa veriðgreitt upp árið 2004. Innheimtu hafði hins vegar verið beint að S á grundvellisjálfskuldarábyrgðar hans vegna hinna bréfanna og hafði hann greitt af þeimbáðum. Þegar S hefði í kjölfarið ætlað að ganga að hlutabréfunum í S hf. hefðihins vegar komið í ljós að hlutabréfin höfðu fallið úr gildi vegna sameiningarS hf. við önnur félög og láðst hefði að láta S í té hlutabréf sem gefin höfðuverið út í staðinn. K svf. hefði vegna þessa gefið útskaðleysisyfirlýsingu þar sem félagið hefði viðurkennt ábyrgð sína á þessummistökum, en þar hefði komið fram að K svf. setti Sað handveði 60.00.000 krónur á bankareikningi sínum, sem kæmu í stað veðsins íhlutabréfunum. Í málinu lá ennfremur fyrir samningur K svf.og K hf., en þar kom fram að K hf. yfirtæki allar skuldir og eignir K svf., þar á meðal handveðssamninga um hlutabréf í eigusíðarnefnda félagsins og að handveðin væru til tryggingar skuldbindingum K svf. við lánardrottna félagsins. Samhliða yfirfærslueignarhalds hlutabréfanna til K hf. skyldi leitast við að nýirhandveðssamningar yrðu gefnir út af K hf. til tryggingar á hinum yfirteknuskuldum og að fyrri handveðssamningarnir yrðu samhliða því felldir úr gildi. Shöfðaði síðan mál gegn K svf. og krafðist þess aðviðurkenndur yrði veðréttur hans í nánar tilgreindri fjárhæð á reikningi K svf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki hefði verið gefinnút nýr handveðssamningur til tryggingar skuld K svf.við S, sem K hf. hefði tekið yfir, þrátt fyrir ákvæði yfirfærslusamningsins umað svo yrði gert. Hefði handveðsyfirlýsingin frá 25. nóvember 1998 því ekkifallið niður þótt nýr skuldari hefði komið í stað K svf.á skuldabréfinu. Var krafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómariog Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Tildrög máls þessa eru þau að árið 1998 keypti áfrýjandi hlutabréf afstefnda í Snæfelli hf. og greiddi fyrir þau með þremur skuldabréfum, hverju aðfjárhæð 60.000.000 krónur, sem útgefin voru 4. september 1998. Í 3. gr.ódagsetts kaupsamnings um hlutabréfin sagði að áfrýjandi setti stefnda aðhandveði hin keyptu hlutabréf til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðsluafborgana og vaxta af skuldabréfunum meðan þau væru í eigu seljanda. Þá sagðiað handveðstryggingin væri enn fremur sett stefnda til tryggingar greiðslu áöllu því fjártjóni er leiða kynni af vanefndum áfrýjanda á skyldum sínum ogkynnu að falla á stefnda á grundvelli ábyrgðar sem hann tækist á hendur viðframsal á skuldabréfunum til þriðja aðila. Gerð var sérstök handveðsyfirlýsing25. nóvember 1998, undirrituð fyrir hönd beggja aðila vegna hlutabréfanna semsett höfðu verið að handveði og stefnda síðan afhent þau. Í kjölfarið seldistefndi skuldabréf þau sem hann hafði fengið sem greiðslu fyrir hlutabréfin, eitttil Landsbanka Íslands hf., annað til Sparisjóðs vélstjóra og hið þriðja tilSparisjóðs Hafnarfjarðar og tók jafnframt á sig sjálfskuldarábyrgð á bréfunum.Stefndi samþykkti, sem sjálfskuldarábyrgðaraðili, skuldaraskipti sem orðiðhöfðu 1. mars 2004 á bréfi því sem framselt hafði verið til SparisjóðsHafnarfjarðar, en þá kom Kaldbakur hf. í stað áfrýjanda sem greiðandi bréfsins.Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing 2. mars 2004 um breytingu á greiðandaskuldabréfs þess er framselt var Sparisjóði vélstjóra, undirrituð affyrirsvarsmanni áfrýjanda og Kaldbaks hf., sem gerðist þá nýr skuldari aðbréfinu í stað áfrýjanda. Ágreiningur stendur ekki lengur um að stefndi hafiekki veitt samþykki sitt fyrir skuldskeytingu þess bréfs. Ekkert liggur fyrir ígögnum málsins um bréf það sem framselt var Landsbanka Íslands hf. nemayfirlýsing aðstoðarútibússtjóra bankans 24. júní 2013 þess efnis að skuldabréfiðhafi verið greitt upp 6. október 2004. Hin tvö skuldabréfin munu hafa verið ískilum til 1. júlí 2009, en þá mun innheimtu hafa verið beint að stefnda á grundvellisjálfskuldarábyrgðar hans. Greiddi hann afborganir af báðum bréfunum í júlí2009 og hugðist í kjölfarið ganga að hlutabréfum þeim í Snæfelli hf. sem setthöfðu verið að handveði til tryggingar efndum skuldabréfanna. Kom þá í ljós aðþau höfðu fallið úr gildi vegna sameiningar Snæfells hf. við önnur félög á árinu 2000 og að láðst hafði að láta stefnda í téhlutabréf sem gefin höfðu verið út í staðinn. Gaf þá áfrýjandi út svokallaða,,skaðleysisyfirlýsingu” 9. apríl 2010, þar sem hann viðurkenndi ábyrgð sína áþessum mistökum. Væri skaðleysisyfirlýsingunni ætlað að gera stefnda einssettan og mistökin hefðu ekki orðið. Í henni sagði meðal annars að áfrýjandiskyldi setja stefnda að handveði 60.000.000 krónur á bankareikningi sínum, erkæmu í stað veðandlagsins í handveðsyfirlýsingunni frá 25. nóvember 1998. Þarsem aðila greindi hins vegar á um túlkun fyrrgreindrar handveðsyfirlýsingargerði áfrýjandi það að skilyrði fyrir tryggingunni að stefndi leitaði dóms umágreining aðila er laut að því hvort réttur stefnda til tryggingar samkvæmtofangreindri handveðsyfirlýsingu hefði fallið niður vegna skuldskeytingarbréfanna, er Kaldbakur hf. kom í stað áfrýjanda sem skuldari að bréfunum. Bréfiðsem framselt hafði verið Sparisjóði Hafnarfjarðar greiddi áfrýjandi upp 26. apríl2010 og fékk það framselt til sín. II Dómkrafa stefnda um að viðurkenndur verði veðréttur hans í tilgreindrifjárhæð á reikningi áfrýjanda og að veðrétturinn sé til tryggingar ,,vegnatjóns” stefnda ,,sem ábyrgðarmaður á þremur skuldabréfum, útgefnum 4. apríl1998” tekur til allra þriggja skuldabréfanna. Í yfirlýsingu áfrýjanda fyrirHæstarétti kom fram að hann féllist á varakröfu sem stefndi hafði uppi íhéraði, um að veðrétturinn stæði til tryggingar vegna tjóns stefnda semábyrgðarmaður á þeim tveimur skuldabréfum þar sem ekki lægi fyrir samþykkistefnda á skuldskeytingu, þ.e. skuldabréfi sem upphaflega var framseltLandsbanka Íslands hf. og bréfi sem upphaflega var framselt Sparisjóðivélstjóra. Eftir því sem fram kom af hálfu beggja aðila við flutning málsins fyrirHæstarétti stendur því ágreiningur málsins um það eitt hvort samningur aðila umhandveð stefnda í hlutabréfum sem seld voru áfrýjanda í Snæfelli hf. hafifallið niður þegar Kaldbakur hf. tók við sem skuldari af áfrýjanda áskuldabréfi sem upphaflega var framselt Sparisjóði Hafnarfjarðar, en þáskuldskeytingu samþykkti stefndi. Verður kröfugerð aðila skilin í því ljósi oglögð þannig til grundvallar við úrlausn málsins. III Eins og að framan greinir var mælt fyrir um það í kaupsamningi aðila umhlutabréf í Snæfelli hf. að áfrýjandi setti stefnda að handveði hin keyptuhlutabréf til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborgana og vaxta afskuldabréfunum meðan þau væru í eigu stefnda. Enn fremur sagði þar aðhandveðstryggingin væri einnig sett stefnda til tryggingar greiðslu á öllu þvífjártjóni er leiða kynni af vanefndum áfrýjanda á skyldum sínum og kynnu aðfalla á stefnda á grundvelli ábyrgðar sem hann tækist á hendur við framsal áskuldabréfunum til þriðja aðila. Í málinu liggur fyrir samninguráfrýjanda og Kaldbaks hf. um yfirfærslu eigna og skulda 28. desember 2001. Þar kom fram að samningurinn hefði að markmiði aðfæra allar skuldir og eignir áfrýjanda yfir í Kaldbak hf., svo og önnurréttindi og skyldur/skuldbindingar áfrýjanda. Samningurinn var gerður ágrundvelli ályktunar aðalfundar áfrýjanda 28. apríl 2001. Stjórn Kaldbaks hf.samþykkti að taka við þessum eignum og skuldum, réttindum og skuldbindingum, enályktun aðalfundarins taldist hluti samningsins. Í 1. grein samningsins sagði að Kaldbakur hf. skuldbyndi sig til aðyfirtaka allar yfirfæranlegar eignir áfrýjanda og áfrýjandi skuldbyndi sig tilað afhenda allar yfirfæranlegar eignir sínar til Kaldbaks hf. Um væri að ræðaskuldabréf, hlutabréf, viðskiptakröfur og eignarhluta í félögum og fyrirtækjum.Í 5. grein samningsins, sem bar yfirskriftina yfirtaka skuldbindinga, sagði aðKaldbakur hf. skuldbyndi sig til að yfirtaka allar ,,yfirtakanlegar“skuldir áfrýjanda, sama hvaða nafni þær nefndust og áfrýjandi samþykkti þáyfirtöku. Þá var í 9. grein samningsins ákvæði um handveðssamninga. Þar sagðiað handveðssamningar væru um hluta hlutabréfa í eigu áfrýjanda, sem yfirfærðværu með samningnum. Handveðin væru til tryggingar á skuldbindingum áfrýjandavið lánardrottna. Samhliða yfirfærslu eignarhalds þessara hlutabréfa tilKaldbaks hf. skyldi leitast við að nýir handveðssamningar væru gefnir út afKaldbaki hf. til tryggingar á yfirteknum skuldum, þegar eigendaskipti áhlutafjáreign hefðu gengið í gegn. Við útgáfu nýrra handveðssamninga skyldunúverandi handveðssamningar felldir úr gildi. Í 11. grein samningsins varákvæði um tímasetningu yfirfærslunnar sem skyldi verða 31. desember 2001. Fráþeim tíma skyldi Kaldbakur hf. verða aðili að yfirfærðum réttindum og skyldum,en yfirfærsla eigna og skulda skyldi gerast á sama tíma þannig að réttindi ogskyldur áfrýjanda fylgdust ávallt að og væru á sömu hendi hverju sinni. Eins og að ofan er rakið sagði í 9. grein yfirfærslusamningsins aðhandveðssamningar væru um hluta hlutabréfa í eigu áfrýjanda og væru handveðin tiltryggingar skuldbindingum áfrýjanda við lánardrottna. Liggur fyrir aðhandveðsyfirlýsing áfrýjanda 25. nóvember 1998 féll þar undir. Ekki var gefinnút nýr handveðssamningur til tryggingar þeirri skuld áfrýjanda við stefnda semum er deilt í málinu og Kaldbakur hf. tók yfir samkvæmt samningnum, þrátt fyrirofangreind ákvæði yfirfærslusamningsins um að svo yrði gert og ákvæði hans umað yfirfærsla réttinda áfrýjanda samkvæmt samningnum til Kaldbaks hf. héldist íhendur við yfirfærslu skuldbindinga áfrýjanda samkvæmt honum. Féll þvíhandveðsyfirlýsing sú sem aðilar höfðu undirritað 25. nóvember 1998 ekki niðurþótt nýr skuldari kæmi í stað áfrýjanda á skuldabréfi því sem um er deilt ímálinu, enda hefur ekkert komið fram í málinu um að stefndi hafi fallist á aðgefa eftir þá tryggingu sína, þótt hann samþykkti skuldaraskiptin. Samkvæmtþessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, KEA svf., greiði stefnda, Snæfellsbæ,samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. nóvember 2013. Mál þetta, sem vardómtekið 27. júní sl., en endurupptekið og dómtekið á ný 3. október sl.,höfðaði Snæfellsbær gegn KEA svf., Glerárgötu 36,Akureyri, þann 28. júní 2012. Stefnandi krefst þessaðallega að viðurkenndur verði með dómi veðréttur hans í 60.000.000 krónafjárhæð á reikningi stefnda nr. 1187-86-001550 í Sparisjóði Höfð­hverfinga ogað veðrétturinn sé til tryggingar vegna tjóns stefnanda sem ábyrgðar­maður áþremur skuldabréfum, útgefnum 4. apríl 1998, hverju að fjárhæð 60 milljónirkróna, verðtryggðum miðað við vísitölu neysluverðs með grunnvísitölunni 184 og6% ársvöxtum, sem stefnda gaf út til stefnanda til greiðslu kaupverðs samkvæmtkaupsamningi sem aðilar gerðu á árinu 1998 um hluti í Snæfelli hf. Til vara krefst hann þessað viðurkenndur verði með dómi veðréttur hans í fjárhæð á reikningi stefnda nr.1187-86-001550 í Sparisjóði Höfðhverfinga og að veðrétturinn sé til tryggingarvegna tjóns stefnanda sem ábyrgðarmaður á þeim tveimur skuldabréfum, útgefnum4. apríl 1998, hverju að fjárhæð 60 milljónir króna, verðtryggðum miðað viðvísitölu neysluverðs með grunnvísitölunni 184 og 6% ársvöxtum, sem stefnda gafút til stefnanda til greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningi sem aðilar gerðuá árinu 1998 um hluti í Snæfelli hf., sem stefnandi samþykkti ekkiskuldskeytingu á, þar sem Kaldbakur hf. tók yfir skyldur stefnda sem greiðandiað skuldabréfunum. Í báðum tilvikum erkrafist málskostnaðar. Stefnda krefst sýknu, entil vara sýknu að svo stöddu og málskostnaðar í báðum tilvikum. Kröfu stefnda um frávísunhluta krafna stefnanda var hrundið með úrskurði 5. febrúar sl. I. Á árinu 1998 seldistefnandi stefnda öll hlutabréf sín í Snæfelli hf. fyrir 180 milljónir króna.Greitt var með þremur skuldabréfum sem stefnda gaf út 4. apríl 1998 til stefnanda.Var hvert að fjárhæð 60 milljónir króna, verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 184 og 6%ársvöxtum. Skyldi greiða bréfin með 35 afborgunum á fjögurra mánaða fresti,fyrst þann 1. júlí 2000. Vexti átti að greiða á fjögurra mánaða fresti, frá ogmeð 1. nóvember 1998. Stefnda setti hin selduhlutabréf að handveði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborganaog vaxta af skuldabréfunum meðan þau væru í eigu stefnanda. Tekið var fram íkaupsamningi að handveðstryggingin væri jafnframt sett stefnanda til tryggingargegn öllu fjártjóni sem leiða kynni af vanefndum stefnda á skyldum sínumsamkvæmt skuldabréfunum og kynnu að falla á stefnanda á grundvelli ábyrgðar semhann tækist á hendur við framsal á skuldabréfunum til þriðja aðila. Jafnframtvar gerð sérstök handveðsyfirlýsing, þar sem m.a. var tekið fram að hlutabréfinværu sett að veði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborgana ogvaxta af nánar greindum skuldabréfum sem stefnda hefði skuldbundið sig til aðgreiða stefnanda. Einnig var tekið fram að yrðu vanskil á skuld stefnda viðhandveðshafann væri honum heimilt að ganga að veðinu og láta selja það ágrundvelli laga um meðferð einkamála, aðfararlaga og uppboðslaga. Á meðan hann hefði handveðið og hefði ekkileyst það til sín færi stefnda með öll réttindi og skyldur sem bréfin veittu ognjóta arðs af þeim. Stefnda væri þó skylt á meðan handveðshafinn hefðihandveðið, að greiða það sem bæri að greiða til að rétturinn sem fylgdi þvíglataðist ekki eða rýrnaði og láta veðhafanum í té skilríki fyrir að svo værigert. Stefnandi framseldiskuldabréfin, eitt til Sparisjóðs vélstjóra, eitt til Sparisjóðs Hafnarfjarðarog það þriðja til Landsbanka Íslands. Tók stefnandi á sig sjálf­skuldar­ábyrgðvið framsalið. Á árinu 2004 fór framskuldskeyting á bréfunum. Tók við skuldinni af stefnda Kaldbakur hf., semstefnandi segir að hafi verið hlutafélag í eigu stefnda og haldið utan umeignir þess. Hafi skuldskeytingin verið liður í að færa eignir og skuldirstefnda yfir í þetta félag. Stefnandi samþykktiskuldskeytingu bréfs nr. 300135, sem hafði verið framselt til SparisjóðsHafnarfjarðar. Segir hann að ekki hafiverið leitað eftir því að hann samþykkti skuldskeytingu hinna bréfanna og hafihann aldrei gert það. Í stefnu er rakið aðKaldbakur hf. hafi sameinast Burðarási hf., sem síðan hafi sameinast Straumihf. í Straum-Burðarás hf. Sparisjóðurvélstjóra og Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi sameinast árið 2006 í Byr hf., semþar með hafi átt tvö skuldabréfanna, bréf nr. 300135 og 2865. Hafi þau bréf verið í skilum til og með 1.mars 2009, en 9. mars það ár hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir reksturStraums-Burðaráss hf. Á næsta gjalddaga,1. júlí 2009, hafi Byr hf. beint kröfum að stefnanda. Hafi bæjarstjóri stefndaverið í leyfi og starfsmenn greitt 3.959.869 krónur vegna bréfs nr. 300135 og3.713.975 krónur vegna bréfs nr. 2865.Er bæjarstjóri hafi komið úr leyfi hafi verið farið að athugaréttarstöðu stefnanda. Hafi komið í ljósað við sameiningu Snæfells hf. og BGB hf. á árinu 2000 hafi stefnandi ekkiverið upplýstur um hana og ekki verið kallað eftir hlutabréfunum sem stefnandihafði að handveði. Hafi þau verið orðin haldlaus trygging. Stefnda hafi talið að vegna atvika við skuldskeytingubréfanna hafi tjón stefnanda vegna þessa ekkert orðið, þar sem handveðrétturinnhafi átt að tryggja efndir stefnda, en ekki annarra skuldara sem tækju við afstefnda. Þessari túlkun hafi stefnandimótmælt alfarið. Þann 9. apríl 2010 gafstefnda út skjal sem ber yfirskriftina ,,Skaðleysisandlag – Nýttveðandlag“. Setti stefnda þar 60.000.000krónur að veði, sem skyldi koma í stað hlutabréfanna. Er meðal annars tekið fram í skjalinu aðágreiningur sé um gildi handveðs­samnings­ins sem tryggingar. Gerði stefnda að skilyrði að stefnandileitaði dóms fyrir almennum dómstólum fyrir kröfum sínum á hendur stefnda, enkvaðst ekki mundu bera fyrir sig fyrningu vegna krafna stefnanda, enda yrðimálið höfðað fyrir 1. júlí 2012. Stefnandi höfðaði þettamál sem áður segir þann 28. júní 2012. Ístefnu er krafist viðurkenningar veðréttar í nánar greindum skuldabréfum, semmunu hafa verið veðsett í stað peninga með sérstöku samkomulagi aðila. Fram kom við aðalmeðferð að veðinu hefði ennverið breytt, í þá veru sem endanleg kröfugerð stefnanda hljóðar um. Stefnandi tekur fram aðhann hafi frá öndverðu mótmælt því að vera ábyrgur fyrir efndum skuldabréfs nr.2865, sem upphaflega hafi verið framselt Sparisjóði vélstjóra. Telji hann aðábyrgð sín hafi fallið niður, er Sparisjóður vélstjóra heimilaði skuldskeytinguþess án þess að leita samþykkis stefnanda.Byr hf., sem hafi eignast bréfið, hafi ekki fengist til að fallast áþessa afstöðu, en ekki fylgt kröfu sinni eftir með innheimtuaðgerðum. Sjálfskuldarábyrgð sín á bréfi nr. 300135 séhins vegar óumdeild og hafi hann leyst það til sín gegn nánar tiltekinnigreiðslu og á móti fengið nánar greindar einingar í Straumi. Sé enn óljóst hvert endanlegt tjón hansverði. Stefnandi mun ekki hafaverið krafinn um greiðslu á grundvelli skuldabréfs sem mun hafa verið framseltLandsbanka Íslands. Í málinu liggurtölvupóstur, lagður fram við aðalmeðferð, þar sem aðstoðarútibússtjóri segirefnislega að lán, sem gæti samrýmst þessu bréfi, hafi verið greitt upp 6.október 2004. Stefnandi kvað kröfursínar óbreyttar, þar sem hann gæti ekki metið þennan tölvupóst sem fullnaðar­kvittun. II. Stefnandi kveðst byggja áþví að samkvæmt kaupsamningi aðila frá árinu 1998 liggi fyrir að hin veðsettuhlutabréf hafi átt að standa sem trygging fyrir skilvísri og skaðlausrigreiðslu afborgana þeirra skuldabréfa sem kaupverð hinna seldu hluta hafi veriðgreitt með, auk vaxta og kostnaðar sem af vanefndum hlytust, sbr. 3. gr.kaupsamningsins. Hafi hin veðsettuhlutabréf jafnframt átt að standa til tryggingar á greiðslu alls fjártjóns semstefnandi kynni að verða fyrir sem ábyrgðarmaður á greiðslu skuldabréfanna semhann tæki á sig við framsal þeirra.Samkvæmt þessu megi vera ljóst að ef hin veðsettu hlutabréf hefðuverðmæti í dag hefði stefnanda verið heimilt að ganga að þeim á grundvelliframangreinds kaupsamnings og þeirrar hand­veðsyfirlýsingar sem gerð var 25.nóvember 1998. Hlutabréfin hafi orðiðverðlaus vegna mistaka stefnda. Hafistefnda viðurkennt ábyrgð sína á þeim mistökum og lagt fram nýtt veð, sbr.skaðleysisyfirlýsingu þess 9. apríl 2010.Samkvæmt henni komi nýja veðið að fullu í stað þeirra hlutabréfa semupphaflega hafi verið lögð fram sem trygging og skyldi stefnandi vera einssettur og eiga sama rétt til að ganga að því veði og hann hafi haft til aðganga að upphaflega veðinu. Á grundvelli sömu röksemda og komi fram hér aðframan eigi hann nú rétt á því að ganga að þeirri tryggingu og beri að fallastá kröfur hans um það. Stefnandi kveðst mótmælasem röngum og ósönnuðum öllum fullyrðingum stefnda um að réttur hans til aðganga að veðinu hafi fallið niður. Hvað framsal bréfanna varði, þá liggi fyrirað sérstaklega hafi verið samið um að hin umsamda veðsetning skyldi standaóhögguð, þótt stefnandi framseldi skuldabréfin sem hann fékk sem greiðslusamkvæmt kaupsamningi aðila frá 1998. Hafi það framsal því engin áhrif á réttstefnanda til þess að ganga að hinu veðsetta. Hvað varði þau mótmælistefnda að hin veðsettu hlutabréf hafi aðeins verið til tryggingar á efndumþess á greiðslu skuldabréfanna, en ekki annarra skuldara sem síðar tækju við ogað veðtryggingin hafi fallið niður við skuldskeytinguna þegar Kaldbakur hf. tókvið sem skuldari á bréfunum, þá sé þeim alfarið hafnað. Að skipta um skuldarahafi í sumum tilvikum áhrif á ábyrgð ábyrgðarmanna og veðþola. Það sama eigihins vegar ekki við um greiðanda skuldabréfs. Í því tilviki sem hér um ræðihafi verið um greiðanda skuldabréfs að ræða og upphaflegar tryggingar (ogtryggingar sem hafi verið lagðar fram í stað þeirra) sem stefnda sem kaupandihlutabréfanna og sem greiðandi skuldabréfanna, sem hafi verið notuð semgreiðsla fyrir hin seldu bréf, hafi sett til tryggingar á fullum efndum áviðkomandi kaupsamningi og á greiðslu viðkomandi skuldabréfa. Samkvæmt íslenskum réttiséu bæði greiðandi, ábyrgðarmenn og veðþolar áfram bundnir við skyldur sínarsamkvæmt skuldabréfum undir öllum kringumstæðum ef þeir samþykkiskilmálabreytingar sem séu gerðar á viðkomandi skuldabréfum, hvort sem um sé aðræða skuldskeytingu eða aðrar skilmálabreytingar. Í því tilviki sem hér um ræðiliggi fyrir að stefnda hafi samþykkt þá skuldskeytingu sem hafi átt sér staðþegar Kaldbakur hf. hafi tekið við sem skuldari að þeim skuldabréfum sem umræði. Þetta samþykki komi fram í því að Kaldbakur hf. hafi verið nátengtstefnda eins og að framan sé lýst og sömu aðilar verið í fyrirsvari fyrir bæðifélögin. Jafnframt liggi fyrir að þaðhafi verið Halldór Jóhannsson, framkvæmdastjóri stefnda og aðstoðarfram­kvæmdastjóriKaldbaks hf., sem hafi haft samband við stefnda með tölvupósti 6. apríl 2004 ogóskað eftir því að skuldskeytingin færi fram. Þar hafi hann jafnframt upplýstað fyrir lægi samningur milli stefnda og Kaldbaks hf. um að Kaldbakur hf.yfirtæki allar eignir og allar skuldir stefnda samkvæmt yfirfærslusamningi 28.desember 2001. Samkvæmt þessu liggi fyrir skýlaust samþykki stefnda fyrir þvíað Kaldbakur hf. tæki við sem skuldari að viðkomandi skuldabréfum og því hafisú skuldskeyting engin áhrif á rétt stefnanda til að ganga að viðkomanditryggingum. Jafnframt kveðststefnandi byggja á því að ef verði fallist á mótmæli stefnda megi vera ljóst aðþað hafi auðgast með ólögmætum hætti á kostnað stefnanda. Fyrir liggi aðstefnda hafi ráðstafað hinum keyptu hlutabréfum og væntanlega fengið hátt verðfyrir þau þar sem verðmæti kvóta Snæfells hf. hafi hækkað verulega. Ekki liggifyrir hvort bréfunum hafi verið ráðstafað af stefnda eða hvort þeim hafi fyrstverið ráðstafað til Kaldbaks hf., en það breyti engu, þar sem stefnda hafi selthlut sinn í Kaldbaki hf. fyrir mjög hátt verð og innleyst þannig allaneignarhlut sinn í því félagi, þar sem vafalaust hafi verið tekið fullt tillittil verðmætis hlutabréfa í Snæfelli hf., eða þeirra verðmæta sem hafi komið ístaðinn. Það sé því ljóst að með því að mótmæla skyldum sínum nú samkvæmtkaupsamningi varðandi það að halda stefnanda skaðlausum af greiðsluskuldabréfanna með veðsetningu hlutabréfanna sé hann að auðgast á kostnaðstefnanda með ólögmætum hætti. Stefnandi byggirvarakröfu sína á því að þó svo að fallist yrði á það með stefnda að meðsamþykki stefnanda á skuldskeytingu bréfs nr. 300135 hafi hann misst rétt tilað ganga að hinum umsömdu tryggingum, missi stefnandi ekki undir nokkrumkringumstæðum rétt til að ganga að veðtryggingum vegna þeirra bréfa sem hannhafi ekki samþykkt skuldskeytingu á. Stefnandi hafi ekki samþykktskuldskeytingu bréfs nr. 2865 og bréfsins sem hafi verið framselt LandsbankaÍslands og hann haldi því fullum rétti til þess að ganga að þeim veðum sem hannhafi vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna bréfs nr. 2865 og kunni aðverða fyrir vegna sjálfskuldarábyrgðar sem hann hafi tekið á sig vegna þessaraskuldabréfa. Stefnandi kveðst byggja áþví að hann hafi á engan hátt brotið gegn því skilyrði sem skaðleysisyfirlýsingstefnda byggist á, þ.e. að halda uppi öllum mögulegum vörnum gegngreiðsluskyldu sinni á skuldabréfi nr. 2865 og hann hafi engar ráðstafanirgert, hvorki hvað varði það skuldabréf né hin tvö, sem gætu falið slíkt í sér,auk þess sem hann hafi í einu og öllu upplýst stefnda um gang mála og leitaðsamþykkis þess fyrir öllum ráðstöfunum sem gætu haft áhrif á stöðu stefnda semveðþola. Stefnandi kveðst vísa tilalmennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbind­ingar­gildi samninga ogalmennra reglna eignaréttar um réttindi og skyldur veðsala og veðþola. Þákveðst hann vísa til almennra reglna um skaðabætur innan samninga. III. Stefnda kveðst byggjasýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hafi stefnandi samþykkt aðKaldbakur hf. kæmi í stað stefnda sem skuldari og samþykkt yfirfærslu áréttindum og skyldum bæði í verki og með aðgerðarleysi sínu. Kröfu umafhendingu hlutabréfa samkvæmt handveðsyfirlýsingu hafi með réttu borið aðbeina að Kaldbaki hf., eða einhverjum sem leiði rétt af því félagi.Skaðleysisyfirlýsing stefnda breyti engu um þetta. Aðdragandi hennar hafi veriðgrímulaus hótun um að kæra fyrrum stjórnarmenn stefnda og höfða persónulega málgegn þeim og fleirum. Í tölvupósti fráþáverandi aðstoðarframkvæmdastjóra Kaldbaks hf., dagsettum 6. apríl 2004, komifram tilkynning til stefnanda um að Kaldbakur hf. hafi gert samning við stefndaum yfirtöku allra eigna og skulda stefnda. Hafi Kaldbakur hf. frá árslokum 2001verið greiðandi skuldabréfa og greitt af þeim. Með þessu sé engum vafa undir­orpiðað stefnanda hafi verið tilkynnt um yfirfærsluna þegar þann 6. apríl 2004 oghann þá um nokkurt skeið fengið greiðslur frá Kaldbaki hf. Liggi fyrir aðstefnandi hafi samþykkt skuldskeytingu skuldabréfs nr. 300135. Þegar af þeirri ástæðu liggi fyrir aðstefnandi eigi ekki kröfu á hendur stefnda. Við þetta bætist tómlæti af hanshálfu við að tryggja réttindi sín og beina kröfu að Kaldbaki hf. vegnahandveðs, ef stefnandi hafi talið að handveðið ætti að halda gildi sínu eftirskuldskeytinguna og vera til tryggingar greiðslum skuldabréfanna. Það hafi hannekki gert og verði ekki úr því bætt með því að beina kröfum að stefnda mörgumárum eftir að stefnanda hafi formlega verið tilkynnt að Kaldbakur hf. hefðitekið við öllum eignum og skuldum stefnda. Stefnda sé því ekki réttur aðili aðmálinu, eins og fram komi í skaðleysis­yfirlýsingu aðila. Verði ekki á það fallistað sýkna vegna aðildarskorts, kveðst stefnda byggja á því að í kaupsamningisegi að þegar stefnda sýni fram á að hafa greitt upp skuld sína samkvæmtskuldabréfunum, hvort sem sú uppgreiðsla hafi farið fram í samræmi viðupphaflegt efni skuldabréfanna eða fyrr af einhverjum ástæðum, þá skuldbindistefnandi sig til að láta hlutabréfin af hendi til stefnda. Stefnda hafi greittkaupverðið að fullu með afhendingu skuldabréfanna. Þá hafi stefnda greitt uppskuld sína við stefnanda, með því að stefnandi hafi samþykkt Kaldbak hf. semnýjan skuldara að bréfunum í stað stefnda. Þá vísar stefnda til þessað handveðsyfirlýsingin frá 25. nóvember 1998 gildi um skuldir stefnda samkvæmttilgreindum skuldabréfum og texti hennar sé skýr um það að hann gildi meðanstefnda sé skuldari bréfanna. Sé handveðssamningurinn bundinn við ,,persónu“eða aðild stefnda sem aðalskuldara en vísi ekki til ábyrgðar stefnda á greiðsluskuldabréfanna, óháð því hvort skuldskeyting hefði orðið á bréfunum. Með skuld­skeytingunnihafi stefnda greitt upp bréfin fyrir sitt leyti og sé skylda og ábyrgð stefndaá greiðslu þeirra fallin niður og þar með þau réttindi sem handveðs­samningurinnhafi skapað. Hafi stefnandi samþykkt skuldskeytingu til Kaldbaks hf., án þessað gera nokkurn fyrirvara um, eða hefjast handa um að aðilaskipti yrðu einnighöfð að handveðssamningnum. Þá hafi stefnandi ekki beint kröfum í þessa veru aðKaldbaki hf., eða þeim sem leiði rétt frá því félagi, þó fyrir liggi að árið2004 hafi stefnanda verið tilkynnt formlega að Kaldbakur hf. hefði tekið yfireignir og skuldir stefnda. Stefnda kveðst byggja áþví að augljóst hafi verið að hagsmunir stefnda lægju í því að losna undanskuldbindingu sinni með því að annar skuldari kæmi að kröfunni í stað stefndaog það yrði upp frá því laust undan henni. Séu þetta almenn réttaráhrifskuldskeytingar. Hafi verið leitað samþykkis kröfuhafans vegna þessa, og hannveitt það. Eigi stefnandi því enga kröfu nú á hendur stefnda samkvæmt hand­veðs­samn­ingnum,eða öðrum heimildum. Handveðsyfirlýsingin feliekki annað í sér en veðréttindi og sé ekki hluti skulda­bréfanna. Skjöl semlúti einvörðungu að veðréttindum teljist ekki viðskiptabréf. Þau framseljistekki með skuldabréfi án þess að meira komi til, þ.e. sérstök yfirlýsing um það.Framsal stefnanda á skuldabréfunum til fjármálastofnana, án þess að framsal eðayfirfærsla réttinda samkvæmt handveðsyfirlýsingu staðfesti aðhandveðsyfirlýsingin sé ekki hluti skuldabréfanna. Þegar stefnandi hafi samþykkt beiðni Kaldbakshf. um skuldskeytingu hafi það staðið stefnanda næst að tryggja sér skilríkifyrir því að veðréttur samkvæmt handhafabréfi tæki einnig til þess að tryggjagreiðslur skuldabréfanna þrátt fyrir eigendaskiptin, og ganga úr skugga um það,ef stefnandi taldi tilefni til að krefjast áfram veðtryggingar fyrir efndumhins nýja greiðanda. Hafi stefnandi ekki gert svo. Með skuldskeytingunni hafiverið skilið að fullu milli skuldabréfanna, sem hafi verið í eigufjármálastofnana, og handveðsyfirlýsingarinnar. Sé skýrt að stefnda hafi ekkiætlað að ábyrgjast greiðslu annarra aðalskuldara að hinni nýju kröfu. Sé slíkskuldbinding áhættusamari og meira íþyngjandi en að setja veð fyrir efndumeigin skuldar. Slík niðurstaða hefði falið í sér grundvallarbreytingu á eðli ogefni handveðsyfirlýsingarinnar. Kveðst stefnda vísa um þetta til meginreglna umveðrétt og ábyrgðir, um að sérstaka yfirlýsingu þurfi ef veðsali eðaábyrgðarmaður ætli að ábyrgjast skuldir eftir skuldskeytingu. Hafi það verið áhendi Kaldbaks hf. að tryggja skuldskeytingu að kröfum sem stefnda hafi áður veriðskuldari að. Hafi það enda verið svo að Kaldbakur hf. hafi gerst greiðandi aðskuldum sem þetta mál sé risið af. Stefnda hafi aldrei samþykkt að ábyrgjastskuldbindingar Kaldbaks hf. eða annarra aðila gagnvart stefnanda. Skuldari semlosni undan skuldbindingu sinni við skuld­skeytingu þurfi ekki að samþykkjaskuldskeytinguna. Ábyrgðaraðili þurfi hins vegar með sérstökum löggerningi ogyfirlýsingu til kröfuhafa að samþykkja ábyrgð fyrir þann sem taki við semaðalskuldari kröfu. Hafi stefnda ekki samþykkt slíka ábyrgð fyrir Kaldbak hf.Sé lögð áhersla á það að skuldabréfin séu löggerningur séreðlis annars vegar oghandveðsamningur annars eðlis hins vegar. Með skuldskeytingunni hafi veriðskilið á milli og veðtryggingin hafi ekki raknað við. Stefnda segir tengsl sínog handveðssamningsins engin við skuldabréfin nú. Handveðið tryggi ekkigreiðslur þriðja aðila. Með skuldskeytingu á einu skulda­bréfanna hafiþáverandi skuldareigandi, Sparisjóður Hafnarfjarðar, samþykkt skuld­skeytingu.Hana hafi stefnandi einnig samþykkt. Stefnda eigi þarna hvergi hlut að máli oghvergi sé minnst á ábyrgð þess. Þá sé ekki minnst á handveð við þessa skuld­skeytingu.Með framsali stefnda á skuldabréfunum, án þess að hand­veðs­samningurinn værijafnframt framseldur, hafi verið skilið á milli skuldabréfanna og veðsins.Endan­leg slit hafi síðan orðið við skuldskeytinguna til Kaldbaks hf. Þá tekur stefnda fram aðstefnandi hafi ekki samþykkt skuldskeytingu á bréfi nr. 2865. Samkvæmt almennumviðskiptabréfareglum hafi framsalsábyrgð stefnanda til Sparisjóðs vélstjórafallið sjálfkrafa niður við það að ekki var aflað samþykkis stefnanda fyrirskuldskeytingu þessa bréfs. Sé á því byggt að á stefnanda hvíli enginskuldbinding vegna þessa bréfs og þar af leiðandi geti engin skuldbinding hvíltá stefnda gagnvart stefnanda vegna bréfsins. Þá kveðst stefnda mótmæla því aðtjón stefnanda vegna greiðslu á kröfu samkvæmt þessu bréfi þann 22. júlí 2009sé á ábyrgð stefnda eða falli undir það að geta verið tryggt meðhandveðssamningi. Þá vísar stefnda til þessað ekki sé vitað um afdrif eins bréfsins og engum kröfum hafi verið beint aðstefnanda vegna þess. Beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda hvað þetta bréfvarði, þar sem engra gagna njóti við um það. Þá telur stefnda að sýkna beri afkröfum stefnanda hvað varði skuldabréf nr. 2865. Hafi stefnandi greitt af þvífyrir mistök, en framsalsábyrgð stefnanda á því hafi fallið niður, vegna skuld­skeytingarsem stefnandi hafi ekki samþykkt. Beri a.m.k. að sýkna af svo stöddu, meðanágreiningur kröfuhafans og stefnanda að þessu leyti verði leiddur til lykta. Stefnda tekur fram aðskaðleysisyfirlýsing hafi verið sett fram undir fyrirætlunum stefnanda um aðhöfða mál og jafnvel kæra til yfirvalda fyrrum stjórnarmenn og aðra sem vegnastarfa sinna hafi tekið þátt í vinnu við yfirtöku BGB hf. á Snæfelli hf. árið2000. Verði ekki framhjá því litið að stefnandi beri nokkra ábyrgð á að gætaekki hags­muna sinna. Samrunatilkynning hafi verið auglýst í Lögbirtingablaði.Hafi þar komið fram að hlutabréfum í Snæfelli yrði skipt út fyrir hlutabréf íyfirtökufélaginu. Tilgangur auglýsingar sem þessarar sé að þeir sem hagsmunaeigi að gæta geti brugðist við. Stefnandi hafi sýnt af sér fullkomið tómlæti oglátið öll tækifæri til að gæta hagsmuna renna sér úr greipum. Kveðst stefndabyggja á því að hugsanlegt tjón sem hafi orðið vegna þess að hlutabréf fóruforgörðum verði ekki lagt á stefnda nú, heldur verði stefnandi að bera þaðsjálfur, fyrir að hafa ekki gætt hagsmuna sinna og sýnt af sér tómlæti við það.Með því hafi farið forgörðum öll tækifæri til að yfirvega réttarstöðu aðila ogfá afstöðu Kaldbaks hf. til þess að leggja fram tryggingar, ef stefnandi teldiþörf á því, en tilkynningar um samruna hafi einmitt verið birtar af þessutilefni. Hafi öllum, sem hafi átt hagsmuna að gæta, mátt vera ljóst af almennriumfjöllun að Snæfell hf. hafi sameinast BGB hf. og síðar Samherja hf. Stefndakveðst með þessu ekki bera fyrir sig fyrningu, heldur það að á árinu 2009 hafiöll möguleg rétt­indi stefnanda á hendur stefnda verið fallin niður vegnatómlætis. Hafi stefnda enga ástæðu haft til að ætla annað en að stefnandi hefðiá hartnær 10 árum gaumgæft réttindi sín og ekki getað vænst þess að árið 2009eða síðar myndi stefnandi beina kröfum að stefnda vegna skuldar sem hafi lönguverið niður fallin gagnvart stefnda. Standi líkur til að innri endurskoðun,skjalaferlar eða önnur atvik hjá sveitarfélagi á borð við stefnanda hafi átt aðleiða í ljós, að minnsta kosti við skuldskeytinguna 2004, ef stefnandi hafitalið veðtryggingu vera til staðar og hefði þá átt að hafa komið í ljós hverskyns væri með hlutabréf í Snæfelli hf. Hefði á þeim tíma verið hægur vandifyrir Kaldbak hf. að ná niðurstöðu með stefnanda, en það hafi ekki verið áábyrgð eða á valdi stefnda. Stefnda kveðst að öðruleyti mótmæla málsástæðum stefnanda. Meint eða ætlað samþykki stefnda áskuldskeytingu Kaldbaks hf. og yfirtöku þess félags á eignum og skuldum stefndafeli ekki í sér ábyrgð eða annað og meira en hefðbundin skuld­skeyting áskuldabréfi. Liggi hagsmunir stefnda í því að eignir og skuldir Kaldbaks hf.verði því óviðkomandi, enda hefði samningur um annað ekkert gildi fyrirstefnda. Stefnandi geti engar réttmætar væntingar haft um annað, hafandi fengiðtil­kynningu um þetta og samþykkt skuldskeytingu. Þá sé því mótmælt sem rönguog óviðkomandi að sami maður hafi áður verið starfsmaður Kaldbaks hf. og nústarfi hjá stefnda. Hafi það ekkert að gera með þau lögskipti þegar Kaldbakurhf. hafi yfirtekið eignir og skuldir stefnda.Þá sé sjónarmiðum um auðgun mótmælt. Við yfirtöku á eignum og skuldumjafnist báðar hliðar út og því rangt að stefnda hafi hagnast vegna verðmætishlutabréfa í Snæfelli hf. Sé þetta málinu óviðkomandi og óljóst hvað stefnandieigi við og hvernig sjónarmið um þetta byggi undir réttmæti krafna hans. Stefnda kveðst vísa tilalmennra reglna samninga- og kröfuréttar, sem og við­skipta­bréfareglna umgildi krafna, réttarreglna um framsal og aðilaskipti, almennra reglnaveðréttar, sbr. og lög um samningsveð nr. 75/1997, einkum 2. mgr. 20. gr. og23. gr. laganna. IV. Fyrirsvarsmenn aðila,Kristinn Jónasson bæjarstjóri og Halldór Jóhannsson, framkvæmdastjóri, gáfuskýrslur fyrir dómi. Í framangreindriskaðleysisyfirlýsingu frá 9. apríl 2010 segir, að við sameiningu Snæfells hf.og BGB hf. hafi þess ekki verið gætt að afhenda stefnanda hlutabréf í hinusameinaða félagi í stað hlutabréfa í Snæfelli hf. Við það hafi handhöfnbréfanna orðið haldlaus sem trygging fyrir efndum stefnda á skuldum ,,þessfélags“ við stefn­anda. Stefnda axli ábyrgð á þessum mistökum og séskaðleysisyfirlýsingunni ætlað að gera stefnanda eins settan og og þessi mistökhefðu ekki orðið. Mál þetta er höfðað tilviðurkenningar á veðrétti stefnanda í fjármunum sem settir voru samkvæmt þessuaf stefnda til tryggingar því að stefnandi yrði eins settur og hann hefðifengið hlutabréf í hinu sameinaða félagi afhent að handveði í stað hluta­bréfaí Snæfelli hf. Málsókninni er því réttilega beint að stefnda og verður það ekkisýknað á grundvelli aðildarskorts. Með vísan til framangreindraryfirlýsingar stefnda um að það axli ábyrgð á því að stefnandi fékk ekki nýhlutabréf að handveði, verður þegar af þeirri ástæðu ekki á það fallist aðsýkna beri stefnda á grundvelli þess að tómlæti stefnanda verði um það kennt aðhandhöfn hlutabréfanna varð haldlaus sem trygging. Stefnandi samþykkti, einsog áður segir, skuldskeytingu á skuldabréfi nr. 300135, þannig að Kaldbakur hf.kæmi í stað stefnda sem greiðandi þess. Telur stefnda að með því hafi veðrétturstefnanda samkvæmt handveðinu fallið niður, að því er varðaði þetta skuldabréf. Stefnandi hafði hlutabréfað handveði til tryggingar tjóni sem á hann félli vegna hugsanlegsgreiðslufalls á skuldabréfinu. Hélt hann vörslum hlutabréfanna. Þótt hannleysti stefnda undan skyldu til greiðslu skuldabréfsins með því að samþykkjaskuld­skeytingu, felur það ekki í sér að hann hafi með því samþykkt að takaekki fullnustu af veðinu ef greiðslufall yrði. Verður því ekki fallist ásýknukröfu stefnda, að því leyti sem hún er byggð á þessu atriði. Því síður verðurá hana fallist með vísan til þess að skuldskeyting sem stefnandi samþykktiekki, hafi orðið á hinum bréfunum tveimur, en rétt er að taka fram að ekkiliggur fyrir að skuldskeyting hafi orðið á því bréfi sem var framseltLandsbanka Íslands. Sýknukrafa stefnda er einnig á því byggð hvaðvarðar skuldabréf nr. 2865, að framsals­ábyrgð stefnanda á því bréfi hafifallið niður er Sparisjóður vélstjóra samþykkti skuldskeytingu á því 2. mars2004. Hafi stefnandi greitt af bréfinu fyrir mistök og beri stefnda ekki ábyrgðá þeim. Eins og fram kemur hér aðframan kveðst stefnandi sjálfur hafa mótmælt sjálf­skuldarábyrgð sinni á þessubréfi. Hann vísar hins vegar til þess að eigandi bréfsins hafi ekki fengist tilað fallast á þá afstöðu, þótt hann hafi ekki hafist handa um að knýja stefnandatil greiðslu bréfsins. Samkvæmt þessu er uppiágreiningur um það milli stefnanda og eiganda bréfsins um það hvort stefnandiberi ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmt bréfinu. Eigandi bréfsins er ekki aðiliþessa máls. Verður því ekki leyst úr ágreiningi um þetta atriði í þessu máli.Af því leiðir að ekki er unnt að slá því föstu hér að stefnandi hafi losnaðundan ábyrgð á greiðslu þessa bréfs. Að þessu athuguðu er ekki unnt að útilokaað hann verði fyrir tjóni sem veðrétturinn stendur til tryggingar fyrir. Verðurþví að fallast á kröfu hans um viðurkenningu á að veðrétturinn standi tiltryggingar því tjóni. Er rétt að taka hér sérstaklega fram að ekki er hér tilumfjöllunar fjárhæð þess tjóns og að af sjálfu leiðir að veðrétturinn stendurekki til tryggingar tjóns sem stefnanda verður með réttu sjálfum um kennt. Samkvæmt þessu verðurekki fallist á sýknukröfu stefnda að því leyti sem hún er á þessu atriði byggð.Þótt ekki liggi fyrir samkvæmt framansögðu hvort stefnandi verði fyrir tjónivegna þessa bréfs, sem honum verði ekki um kennt, eru ekki heldur efni til aðfallast á kröfu stefnda um sýknu að svo stöddu, þar sem málið er einungishöfðað sem viðurkenningarmál. Hvað varðar þriðjabréfið, sem mun hafa verið framselt Landsbanka Íslands, þá liggur fyrir aðskuldareigandi hefur engar kröfur haft uppi á hendur stefnanda vegna þess ogsamkvæmt framangreindum tölvupósti er líklegast að það hafi þegar verið greittupp. Á það verður hins vegar fallist með stefnanda að þetta liggi ekki fyrirmeð óyggjandi hætti og að ekki verði útilokað með öllu, með sömu röksemdum ogkoma fram í síðustu tveimur málsgreinum, að hann verði fyrir tjóni vegnaábyrgðar sinnar vegna framsals þessa bréfs. Verður því ekki fallist á kröfustefnda um sýknu, eða sýknu að svo stöddu hvað þetta bréf varðar. Samkvæmt framansögðu berað taka kröfur stefnanda til greina. Samkvæmt þeirri niðurstöðu ber að dæmahonum málskostnað, sem ákveðst 1.500.000 krónur. Dóminn kveður uppErlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991. D Ó M S O R Ð : Viðurkennt er aðstefnandi, Snæfellsbær, eigi veðrétt í 60.000.000 króna fjárhæð á reikningistefnda, KEA svf., nr. 1187-86-001550 í SparisjóðiHöfðhverfinga og að veðrétturinn sé til tryggingar vegna tjóns stefnanda semábyrgðarmaður á þremur skuldabréfum, útgefnum 4. apríl 1998, hverju að fjárhæð60 milljónir króna, verðtryggðum miðað við vísitölu neysluverðs meðgrunnvísitölunni 184 og 6% ársvöxtum, sem stefnda gaf út til stefnanda tilgreiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningi sem aðilar gerðu á árinu 1998 um hlutií Snæfelli hf. Stefnda greiði stefnanda1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 694/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. október 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 23. október 2015 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafa sóknaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti er byggð á því að í kæru varnaraðila sé ekki tilgreint á hvaða ástæðum kæran sé reist, sbr. 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Á þetta verður ekki fallist, enda er nægjanlega tilgreint í kærunni að hún sé reist á því að rannsóknarhagsmunir séu ekki fyrir hendi, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Af þessum sökum verður frávísunarkröfunni hafnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. október 2015. Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur gert þá kröfu að X, kt. [...], til lögheimilis að [...],[...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 allt fram til kl. 15:00 föstudaginn 23. október nk. Þess er krafist að kærði sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu. Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Í greinargerð lögreglu segir að með vísan til fyrirliggjandi gagna sé kærði undir rökstuddum grun um að hafa átt aðild að a.m.k. ellefu lögreglumálum sem séu til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á Suðurlandi, á tímabili sem hafi hafist eftir miðnætti aðfaranótt þess 8. október sl. og staðið fram til þess að lögregla handtók kærða upp úr hádegi þann sama dag, í gær. Er kærði hafi verið handtekinn í gærdag, ásamt samferðamanni sínum, hafi þeir verið staddir í bifreiðinni [...], við Systrakaffi á Kirkjubæjarklaustri. Í bifreiðinni hafi fundist nokkurt magn þýfis, sem strax hafi reynst mögulegt að tengja að einhverju leyti við einstök mál er komið höfðu upp fyrr þann sama dag og sem séu jafnframt til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á Suðurlandi. Við eftirgrennslan lögreglu hafi komið í ljós að umrædd bifreið hafi verið tilkynnt stolin fyrr þennan sama dag, og sé kærði þ.a.l. grunaður í því máli líka (007-[...]). Skömmu eftir handtöku kærða og samferðamanna hans hafi stúlka verið handtekin í sumarhúsi að [...] í Skaftárhreppi. Í sumarhúsinu hafi verið að finna nokkurt magn þýfis, sem strax hafi reynst mögulegt að tengja að einhverju leyti við einstök mál er komið höfðu upp fyrr þann sama dag, og sem séu líka til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á Suðurlandi. Tvö vitni hafi borið um að þeir hafi að morgni þess 8. október séð pallbifreið af gerðinni [...] fyrir utan umrætt sumarhús, sem framangreind stúlka hafi fundist sofandi í er lögregla kom á vettvang í umrætt sinn. Þá hafi tveir karlmenn verið á gangi umhverfis bifreiðina. Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að um sé að ræða bifreið sömu tegundar og svipað hafi að öðru leyti til þeirrar bifreiðar sem kærði hafi ásamt samferðamanni sínum verið handtekinn í. Þá hafi vitnin upplýst um að á palli bifreiðarinnar hafi verið mikið magn muna, sem hafi samræmst því hvernig aðkoma lögreglu hafi verið að bifreiðinni umrætt sinn. Umrædd mál sem nú þegar séu til rannsóknar hjá lögreglu, og kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa átt aðild að, séu eftirfarandi: 007-2015-58139, 318-2015-11540, 318-2015-11541, 318-2015-11542, 318-2015-11543, 318-2015-11544, 318-2015-11550, 318-2015-11552, 318-2015-11560, 318-2015- ?, 318-2015- ?. Þá séu lögreglu ennþá að berast upplýsingar um mál sem kærði kunni að tengjast, enda mjög skammt liðið frá því að ætluð brotahrina kærða hafi hafist og nýjar upplýsingar stöðugt að koma fram, bæði utan að og við rannsókn. Lögregla vinni nú hörðum höndum við að upplýsa framangreind mál, en rannsókn þeirra allra sé eðlilega á algjöru frumstigi. Um sé að ræða yfirgripsmikla rannsókn, enda brotavettvangar víða, mikið magn þýfis hafi fundist í fórum kærða og grunaðra samverkamanna sem ennþá eigi eftir að rannsaka frekar, skrá og tengja við ólíka brotavettvanga, vitni eigi eftir að yfirheyra, rannsaka þurfi hlut hvers og eins grunuðu í ætluðum brotum, auk þess sem lögreglu séu ennþá að berast upplýsingar um brot sem ætla megi að kærði og samferðamenn hans eigi aðild að. Þá megi gera ráð fyrir að upplýsingar um slíkt haldi áfram að berast lögreglu eftir því sem líður á helgina, enda sé alls ekki útilokað að kærðu hafi farið á fleiri staði þ.á m. sumarhús, sem ekki hafi ekki verið tilkynnt til lögreglu enda hafi húsráðendur ekki uppgötvað það ennþá. Teknar hafi verið myndir af ætluðu þýfi og rituð um það skýrsla, en um sé að ræða mikið magn ætlaðs þýfis, sem lögreglu hafi ennþá ekki unnist tími til þess að útbúa munaskrá vegna. Þá séu fyrir hendi augljósir rannsóknarhagsmunir kærða og samferðamanna hans að bera sig saman, en eins og mál þetta liggi fyrir sé ekki mögulegt að gera upp á milli þátttöku einstakra aðila í málunum. Öll eigi þau nokkurn sakaferil að baki og eigi ólokin mál í lögreglukerfinu. Ekki hafi reynst unnt að taka skýrslu af kærða og samferðamönnum hans fyrr en um hádegi í dag, sökum þess að þau hafi öll verið undir miklum vímuefnaáhrifum. Í stuttri skýrslutöku af kærða hafi hann alfarið neitað sök og kvaðst ekkert kannast við þau brot sem hann sé grunaður um að eiga aðild að. Þá hafi hann haft afar ótrúverðugar skýringar á tilkomu þeirrar bifreiðar sem hann hafi verið farþegi í er hann var handtekinn umrætt sinn. Með vísan til langs sakaferils kærða og fyrirliggjandi gagna um ætluð brot sé það mat lögreglustjóra að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing sé lögð við, að hann muni næst hljóta óskilorðsbundinn dóm. Þá sé til þess að líta að kærði hafi fengið reynslulausn í febrúar síðastliðnum, vegna dóms er hann hlaut í september 2014 og hafi að hluta til lokið afplánun á. Með vísan til framangreinds, fyrirliggjandi gagna og tilvísaðra rannsóknarhagsmuna, svo og með vísan til a.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sé þess farið á leit að framangreind krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. Nái krafa þessi fram að ganga sé þess óskað að varnaraðila verði gert með úrskurði að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu skv. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Forsendur og niðurstaða Samkvæmt því sem að framan greinir og að virtum rannsóknargögnum verður fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um auðgunarbrot skv. XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, í framangreindum málum lögreglu, en við brotum sem hann er grunaður um liggur allt að 6 ára fangelsi samkvæmt nefndum ákvæðum. Rannsókn málanna er skammt á veg komin og ljóst að mati dómsins að kærði geti torveldað rannsókn málanna, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni, haldi hann frelsi sínu, en af því hefur hann augljósa hagsmuni sé hann sekur um þau brot sem hann er grunaður um, en hann neitar sök. Er þannig fullnægt skilyrðum a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá þykir ekki vera sýnt að kærða verði aðeins gerð fésektarrefsing eða skilorðsbundin fangelsisrefsing miðað við aðstæður, verði hann fundinn sekur um þau brot sem hann er grunaður um, sbr. 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Frá því að kærði var handtekinn liðu meira en 24 klukkustundir uns hann var leiddur fyrir dómara. Sá dráttur sem á því varð þykir þó hafa verið nægilega réttlættur af hálfu lögreglustjóra en vísað hefur verið til þess að ástand kærða hafi verið á þann veg að ekki hafi verið unnt að taka af honum skýrslu fyrr, en drátturinn var ekki umfram þau tímamörk sem getið er í niðurlagsákvæði 94. gr. laga nr. 88/2008. Kærði hefur vísað til þess að honum hafi ekki verið birt upplýsingablað fyrir handtekna menn frá Innanríkisráðuneytinu. Ekki getur þetta komið í veg fyrir að krafa lögreglustjóra nái fram að ganga. Ber því að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er, en kröfunni þykir í hóf stillt. Að virtum rannsóknarhagsmunum ber að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu skv. 2. mgr. 98. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 23. október 2015 kl. 15.00. Kærði sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu.
Mál nr. 579/2016
Kærumál Innsetningargerð Börn
M og K gerðu með sér réttarsátt árið 2015 þar sem meðal annars var kveðið á um að þau færu sameiginlega með forsjá sonar síns, en lögheimili hans skyldi vera hjá M. Í málinu krafðist M þess að fá drenginn tekinn úr umráðum K og afhentan sér með beinni aðfarargerð eftir að hann hafði ekki skilað sér til M úr reglulegri umgengni við K. Í dómi Hæstaréttar kom fram að til þess að gerð næði fram að ganga eftir 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 yrðu réttindi M að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir réttmæti þeirra með gögnum sem aflað væri á grundvelli 1. mgr. 83. gr. sömu laga. Af skýrslu sálfræðings um viðhorf drengsins, svo og sérfræðigagna frá bráðamóttöku, mátti ráða að varhugavert væri, eins og sakir stæðu, að fallast á kröfu M, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Með vísan til 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, bæri að taka réttmætt tillit til viðhorfs drengsins við meðferð málsins, sbr. 3. mgr. 1. gr. barnalaga. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna kröfu M þar sem hún væri barninu ekki fyrir bestu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 9. ágúst 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. júlí 2016, þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að fá son sinn og varnaraðila, A, tekinn úr umráðum varnaraðilaog afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laganr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa sín verðitekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar ántillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi.Mál þetta er rekið á grundvelli 45.gr. barnalaga nr. 76/2003 og 78. gr. laga nr. 90/1989 til þess að fá barnmálsaðila tekið með beinni aðfarargerð af heimili varnaraðila og fengiðsóknaraðila. Drengurinn hefur lögheimili hjá sóknaraðila en aðilar farasameiginlega með forsjá hans. Hefur varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðilaþar sem þess er aðallega krafist að henni verði einni dæmd forsjá barnsins, entil vara að það hafi lögheimili hjá henni.Til þess að gerð nái fram að gangaeftir 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verða réttindi sóknaraðila að vera svoljós að sönnur verði færðar fyrir réttmæti þeirra með gögnum sem aflað verður ágrundvelli 1. mgr. 83. gr. laganna. Fól héraðsdómur sálfræðingi að kannaviðhorf barnsins til sakarefnisins, sbr. 1. mgr. 43. gr. barnalaga. Í skýrslusálfræðingsins sagði að hann hefði rætt einslega við barnið um viðhorf þess tilbúsetu hjá móður eða föður og væri það skoðun hans ,,að A sé mjög tengdur móðursinni og óttast mjög að vera aðskilinn við hana.“ Var niðurstaða sálfræðingsinssú að ,,valdboð þess efnis“ að barnið flytti til föður síns væri því ekki tilgóðs. Þá eru í málinu sérfræðigögn frá bráðamóttöku LandspítalaHáskólasjúkrahúss sem benda til þess sama. Með vísan til 12. gr. samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, ber að taka réttmætttillit til framangreinds viðhorfs barnsins við meðferð málsins, sbr. og 3. mgr.1. gr. barnalaga. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar er fallist á að varhugavert sé að gerðin nái fram að ganga einsog sakir standa, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Verður úrskurðurinn þvístaðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Um gjafsóknarkostnað varnaraðila fereins og í dómsorði segir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, K,greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 350.000 krónur.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 28. júlí 2016.Málþetta sem barst dómnum 27. apríl sl. var tekið til úrskurðar að lokinnigagnaöflun og málflutningi 19. júlí sl.Gerðarbeiðandier M, kt. [...], [...], [...].Gerðarþolier K, kt. [...], [...], [...].Gerðarbeiðandikrefst þess að sonur aðila, A, kt. [...], verði með beinni aðfarargerð tekinnúr umráðum gerðarþola og afhentur honum.Þá krefst hann þess að málskot úrskurðar fresti ekki aðför og aðaðfararfrestur verði felldur niður. Lokskrefst gerðarbeiðandi málskostnaðar.Gerðarþolikrefst þess að öllum kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá krefst húnmálskostnaðar.ISamkvæmtmálavaxtalýsingum og framlögðum gögnum voru málsaðilar í óvígðri sambúð í [...]er drengurinn A fæddist árið [...]. Ersambúðinni lauk haustið [...] héldu báðir aðilar áfram búsetu sinni í [...], endrengurinn hafði fasta búsetu hjá gerðarþola.Á árinu [...] fluttist gerðarbeiðandi til [...] og skömmu síðar hóf hannsambúð með núverandi sambýliskonu sinni, en hún átti fyrir dreng sem erjafnaldri A. Þau eignuðust nýveriðstúlku.Samkvæmtgögnum var ágreiningur með málsaðilum um forsjá A og varð af því málareksturfyrir Héraðsdómi [...], sbr. mál nr. E-[...]/[...]. Á meðal gagna sem aflað varvegna málaferlanna voru matsskýrslur sérfróðra dómkvaddra matsmanna, annarsvegar undirmatsgerð, sem dagsett er 3. júní 2014 og hins vegar yfirmatsgerð,sem dagsett er 18. janúar 2015. Skýrslurþessar eru á meðal gagna þess máls, sem hér er til umfjöllunar. Fyrir liggur að í kjölfar framlagningaryfirmatsgerðarinnar tókst með aðilum réttarsátt, þann 24. mars 2015. Meginatriði sáttarinnar er á þá leið að málsaðilarfari saman með forsjá drengsins A, en að lögheimili hans verði hjágerðabeiðanda. Tekið var fram í sáttinniað drengurinn flyttist á heimili gerðarbeiðanda eftir skólaslit vorið 2015, enhann hafði þá um tveggja ára skeið stundað nám í [...] í [...]. Í sáttinni er kveðið á um reglulega umgengnidrengsins við gerðarþola eftir vistarskiptin og þá aðra hverja helgi fráföstudegi til sunnudags, en einnig á stórhátíðisdögum og í sumarleyfum. Í sáttinni segir að aðilar hafi verið sammálaum að sækja sameiginlega samskiptaráðgjöf.Loks er ákvæði um að endurskoða skuli lögheimili drengsins þegar hannhafi náð tólf ára aldri.Afgögnum verður ráðið að í fyrstu hafi verið staðið við efni réttarsáttarinnar. Þannig hafi drengurinn A flust á heimiligerðarbeiðanda í byrjun sumars 2015 og síðsumars það ár hafið skólavist í [...] í [...].Á meðal gagna eru mjög jákvæðar umsagnir skólastjórnanda ogumsjónarkennara skólans um starf drengsins síðast liðinn vetur, m.a. varðandiframfarir í námi, en tekið er fram að hann hafi verið eftirbátur samnemenda íupphafi skólaársins, ekki síst í lestri.Samkvæmtgögnum óskuðu gerðarbeiðandi og sambýliskona hans eftir liðsinnibarnaverndarnefndar [...] strax eftir að A fluttist á heimili þeirra og þáþannig að fylgst yrði með líðan og aðlögun hans í nýju umhverfi. Af þessu tilefni ræddi starfsmaðurnefndarinnar reglulega og einslega við drenginn skólaárið 2015/2016, síðast 13.apríl sl., en einnig símleiðis við málsaðila, sbr. skýrsla þar um, sem dagsetter 10. maí sl. Í skýrslunni er staðhæftað drengurinn hafi almennt komið vel fyrir og að hann hafi látið vel af sér áheimili gerðarbeiðanda, en haft er eftir honum að borið hefði á neikvæðumsamskiptum við tiltekna skólafélaga, sem og við stjúpbróður. Í skýrslunni segirað í samtali við gerðarþola hafi komið fram að hún hafi átt í erfiðleikum meðað fá drenginn til að fara norður eftir umgengni og í samtali viðgerðarbeiðanda hafi komið fram að borið hafi á vanlíðan og ójafnvægi hjádrengnum eftir umgengnishelgar, en að það hafi fljótlega liðið hjá.Ámeðal þess sem fram kemur í áðurgreindum gögnum er að A mætti ekki viðskólasetningu í [...] þann 24. ágúst á síðasta ári, líkt og ráð hafði veriðgert fyrir. Drengurinn mætti hins vegarí skólann daginn eftir í fylgd gerðarþola og náinna ættingja, en fram kemur aðþá hafi hann átt mjög erfitt með að sleppa hendi af móður sinni. Ennfremur kemur fram í gögnum, sem eru ísamræmi við skýrslur málsaðila fyrir dómi, að drengurinn skilaði sér ekki á heimiligerðarbeiðanda þann 6. september sama ár, en hélt í þess stað til á heimiligerðarþola í u.þ.b. þrjár vikur eða allt þar til gerðarbeiðandi sótti hann á skrifstofulögmanns gerðarþola. Eftir það virðist drengurinn ekki hafa farið í umgengnitil gerðarþola í fáeinar vikur.Samkvæmtgögnum bar gerðarþoli fram erindi hjá sýslumanninum á [...] og krafðistbreytinga að því er varðaði forsjá og lögheimili drengsins A. Þá hafði hún uppi kröfu um álagningudagsekta, en ráðið verður að tilefnið hafi verið áðurlýstir hnökrar seinnihluta ársins 2015. Af hálfu gerðarbeiðanda var af þessu tilefni gerð krafa umað umgengni gerðarþola við drenginn yrði minnkuð. Við meðferð málsins hjásýslumanni óskaði sýslumaður eftir sáttameðferð í samræmi við 33. gr. abarnalaganna, sbr. bréf hans, dags. 3. mars sl.Ísáttavottorði og umsögn sáttamanns, sem er fjölskyldu- og félagsráðgjafi, dags.29. apríl sl., segir að um sé að ræða langvarandi forsjár- og umgengisdeilu.Fram kemur m.a. að hann hafi í sáttaumleitunum rætt við málsaðila, drenginn Aog starfsmann barnaverndarnefndar og lætur hann það álit í ljós að vanlíðandrengsins megi helst rekja til deilna foreldranna. Fram kemur að drengurinn hafi lýst þeim viljasínum, í viðtali þann 11. apríl sl., að búa hjá gerðarþola, en vera í umgengnivið gerðarbeiðanda. Sættir reyndustárangurslausar. Með bréfum sýslumanns,dags. 10. og 11. maí sl. tilkynnti hann málsaðilum þá ákvörðun sína að fellafyrrnefnd forsjár-, lögheimilis- og dagsektarmál niður, en jafnframt var boðaðað úrskurðað yrði um umgengisþáttinn um mánaðamótin júní/júlí.Samkvæmtgögnum fór drengurinn A í reglulega umgengni til gerðarþola föstudaginn 15.apríl sl. Var áætlað að drengurinnskilaði sér [...] á ný í heimabyggð gerðarbeiðanda mánudaginn 18. apríl, enþegar ekki varð af því var áætlað að hann kæmi 21. sama mánaðar. Ekki varð heldur af því og liggur fyrir aðdrengurinn hefur að undanförnu haldið til á heimili gerðarþola. Um þessa síðustu atburðarrás liggja fyrir ímálinu læknisfræðileg gögn frá bráðamóttöku Landspítala - Háskólasjúkrahúss,sem dagsett eru 18. og 21. apríl sl. Íþessum gögnum segir frá því að drengurinn hafi komið á sjúkrahúsið í fylgdgerðarþola og móðurömmu og að tilefnið hafi verið alvarlegt andlegt ástand hansþar sem hann hafi neitað að fara á heimili föður eftir umgengisvist hjámóður. Í vottorði sjúkrahússins frá 18.apríl sl. segir frá því að drengurinn hafi viðurkennt hræðslu við að fara tilgerðarbeiðanda og í því sambandi nefnt erfið samskipti við stjúpbróðursinn. Er ástandi hans lýst þannig: „Ofandar, máttleysi, skjálfti og dofi íútlimum, finnst þungt að anda. Plús 130slög/mín, mettun 100%. ... Sjúkdómsgreiningar: Kvíðaröskun, ótilgreind. Fram kemur að drengurinn hafi jafnað sig á umhálfri klukkustund, en tekið er fram að málið hafi verið tilkynnt tilbarnaverndar. Í vottorði sjúkrahússinsfrá 21. apríl 2016 segir að við komu á bráðamóttöku sjúkrahússins hafidrengurinn haft á orði að hann væri stundum hræddur við gerðarbeiðanda og kviðiþví mjög mikið að fara á heimili hans.Fram kemur að drengurinn hafi lýst vanlíðan á heimili gerðarbeiðandavegna samskipta við stjúpbróður og ennfremur að hann hafi lýst vanlíðan sinni ískóla vegna stríðni. Um læknisskoðundrengsins segir m.a. í vottorðinu: ,,...andar mjög hratt og ört.Er skjálfandi og svitnar“.Fram kemur að drengurinn hafi verið spurður um einkenni sem hann hafifundið fyrir þegar hann var í kvíðakastinu og að hann hafi þá svarað: „Segir að hjarta hans slær mjög hratt ogfast, og finni mikið fyrir því í brjóstkassanum. Lýsir svima og að honum hafi verið illt íhjartanu.“ Greiningar: „Kvíðaröskun,ótilgreind“.Samkvæmtgögnum aflaði gerðarþoli álits sálfræðings og félagsráðgjafa um líðan drengsinsA eftir áðurgreindar komur á sjúkrahús, og eru vottorð þar um dags. 27. aprílog 9. maí sl. Efni þessara gagna varandmælt við meðferð málsins þar sem umsagnaraðilar hefðu verið meðferðaraðilargerðarþola.Þávar lagt fyrir dóminn vottorð B sérfræðings á geðlæknissviði Landspítala –Háskólasjúkrahúss, en það varðar heilsufar gerðarþola. Vottorðið er dagsett er 18. maí sl., en þarkemur fram að sérfræðingurinn hafi haft gerðarþola til meðferðar í fjölda áravegna kvíða og þunglyndis. Staðhæft erað undanfarin tvö ár hafi gerðarþoli búið við góðan geðhag og að engin merkihafi verið um geðræn vandamál. Þá hafihún ekki þurft á neinum lyfjum að halda.Það álit er látið í ljós að gerðaþoli hafi óbrenglaða dómgreind og aðhún sé hæfur uppalandi.Óumdeilter að drengurinn A hefur ekki farið á heimili gerðarbeiðanda frá því að atvikmáls gerðust um miðjan apríl sl. Fráþeim tíma hefur hann ekki stundað skóla, en gerðarþoli virðist heldur ekki hafaóskað eftir liðsinni skólastjórnanda varðandi námsefni og ekki tilkynnt umforföll hans í skólanum.IIGerðarbeiðandivísar til þess að samkvæmt réttarsátt aðila fari þau saman með forsjá A, en aðlögheimili hans sé hjá honum.Gerðarbeiðandi byggir á því að gerðarþola sé óheimilt að breyta þessufyrirkomulagi einhliða og ganga þannig á rétt og hagsmuni drengsins. Byggir gerðarbeiðandi á því að með aðgerðumsínum hafi gerðarþoli svipt drenginn tækifæri um hríð til að ganga í skóla eðanjóta samvista við gerðarbeiðanda og föðurfjölskyldu hans.Gerðarbeiðandibyggir á því að gerðarþoli hafi átt við geðræna örðugleika að stríða um nokkurtskeið, en þar um er vísað til fyrrnefnds héraðsdómsmáls, nr. E-[...]/[...] ogað samkvæmt undirmatsgerð hafi forsjárhæfni hennar verið talin verulega skertog að hún þyrfti af þeim sökum á mikilli aðstoð að halda við uppeldið. Gerðarbeiðandi vísar til þess að hið samahafi komið fram í niðurstöðu yfirmatsgerðar.Þar á móti hafi forsjárhæfni hans verið metin góð og að hún hafi í raunstyrkst frá gerð undirmatsgerðarinnar.Gerðarbeiðandiáréttar efni fyrrnefndrar réttarsáttar og byggir á því að gerðarþoli hafi ekkifylgt henni eftir og jafnvel unnið gegn henni og þá með því að reyna að skrá drenginní skólavist í [...] haustið 2015.Gerðabeiðandibyggir á því að núverandi ástand sé óviðunandi fyrir drenginn. Máli sínu sínu til stuðnings vísar hann tiláðurnefndra matsgerða dómkvaddra matsmanna.Gerðarbeiðandi staðhæfir jafnframt að hann hafi sýnt mikinn sáttaviljaog m.a. sent drenginn í umgengni til gerðarþola reglulega þrátt fyrir að húnhafi frá haustmánuðum 2015 í þrígang neitað að senda drenginn til baka eftirumgengnishelgar.Gerðarbeiðandikveðst ætla að drengnum sé hætta búin við núverandi aðstæður og að jafnframtséu hagsmunir hans fyrir borð bornir af hálfu gerðarþola þar sem að hún gerisér ekki grein fyrir þeim alvarlegu áhrifum sem umrætt ástand hafi skapað, semgeti hamlað þroska hans.Gerðarbeiðandibyggir á því að drengurinn hafi undanfarin misseri búið við stöðugleika áheimili hans, og að hagsmunum hans sé þannig best borgið að farið sé eftirþeirri réttarsátt, sem aðilar hafi náð saman um eftir að matsgerðir óvilhallramatsmanna lágu fyrir í hinu eldra dómsmáli.Gerðarbeiðandibyggir á því að skilyrði fyrir kröfu hans séu uppfyllt. Þá sé réttur hans það skýr að heimila beriaðför samkvæmt 78. gr. laga um aðför nr. 90, 1989 og 45. gr. barnalaga nr. 76,2003. Því beri að fallast á aðdrengurinn verði tekinn af heimili gerðarþola og afhentur honum.Umlagarök vísar gerðarbeiðandi að öðru leyti til 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90,1989, sbr. 37. gr. barnalaga nr. 76, 2003, og ennfremur áréttar hann þá kröfuað málskot fresti ekki aðför og jafnframt að aðfararfrestur verði felldurniður.Gerðarþolikrefst þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðanda verði hafnað með vísan til 45. gr.barnalaga nr. 76, 2003 og 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90, 1989 um aðför, og byggirá því að afar varhugavert verði að telja að láta gerðina fara fram með tillititil hagsmuna drengsins. Þar um vísargerðarbeiðandi til nýlegra sérfræðigagna um ástand hans og byggir á því að þaðmegi rekja til búsetu hans hjá gerðarbeiðanda. Ennfremur byggir gerðarþoli áyfirlýstri andstöðu drengsins við að búa hjá gerðarbeiðanda.Gerðarþolibyggir á því að hún sem forsjáraðili drengsins geti ekki horft fram hjá því aðdrengurinn glími við alvarlegan vanda og vanlíðan. Staðhæfðir hún að þessi vandi sé slíkur aðhann íhugi að taka eigið líf. Gerðarþolibyggir á því að drengnum sé þannig veruleg hætta búin verði fallist á kröfugerðarbeiðanda. Því beri að teflahagsmunum drengsins ofar en hagsmunum foreldra við þær aðstæður sem nú séuuppi.Gerðarþolistaðhæfir að hún hafi ítrekað leitast við að ræða við gerðarbeiðanda um ástanddrengsins en án árangurs. Þar um vísarhún til áðurgreindra gagna og ennfremur til þeirra sáttaumleitana sem fram hafifarið við meðferð málsins fyrir dómi.Gerðarþolibyggir á því að gerðarbeiðandi hafi ekki, að virtum gögnum, sýnt fram á aðskilyrði fyrir kröfu hans séu uppfyllt þannig að heimila beri aðför samkvæmt78. gr., sbr. 3. mgr. 83. gr., laga nr. 90, 1989 og 45. gr. barnalaga nr. 76,2003.Gerðarþoliáréttar þá kröfu að málskot, verði fallist á kröfu gerðarbeiðanda, frestiaðför, og byggir á því að mikilvægt sé að leyst verði úr málinu fyrir æðri dómiþar sem hagsmunir drengsins séu augljóslega fyrir hendi.Umlagarök vísar gerðarbeiðandi til áðurgreindra lagaákvæða, en um málskostnaðvísar hún til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála svo og laga nr.50, 1988 um virðisaukaskatt.IIIMeðheimild í 43. gr. barnalaga nr. 76, 2003 fól dómari C sálfræðingi að kannaviðhorf drengsins A og gera skýrslu þar um.Skýrslasálfræðingsins er dagsett 7. júní sl., er þar er m.a. vísað til áður rakinnagagna og forsögu málsins. Fram kemur aðsálfræðingurinn hafi hitt drenginn á stofu og að hann hafi komið í fylgd gerðarþolaog ættmennis. Greint er frá því að viðþað tækifæri hafi sálfræðingurinn stuttlega rætt við gerðarþola, en í framhaldiaf því hafi hann rætt einslega við drenginn.Ínefndri skýrslu segir frá því að A hafi rætt málefni sín af einlægni og veriðspjallgóður. Hann hafi greint fráaðstæðum sínum á heimili gerðarþola og að þar búi móðir hans, amma, en einnigtímabundið uppkominn frændi hans.Ennfremur hafi hann skýrt frá því á heimilinu væri hundur, tveggja ára,sem honum þyki mjög vænt um. Þá segireftirfarandi í skýrslunni:„A segir að eftir að hann kom til mömmusinnar hafi hann ekki farið einn út og því ekki hitt neinn af gömlumskólafélögum sínum. A segist ekki megafara út því að pabbi hans geti komið og tekið hann. Þetta segist hann hafa eftir móður sinni og lögmanni. A segir leiðinlegt að mega ekki fara út aðleika. Hann fer þó út en þá með mömmusinni eða D. Fyrir stuttu fór hann með Dað [...] í sumarhús og hafi það veriðgaman. Heima segist hann teikna mikið,vera í lego og að hann lesi og læri með aðstoð mömmu sinnar. A talar vel um D frænda sinn og segir að hanneldi alltaf þegar hann er heima.Aðspurður segir A að sér líði miklubetur hjá mömmu sinni en pabba. Hjáhenni sé enginn „stressingur“. Það séeinnig skemmtilegra í [...]. Hann segir að sér líði ekki vel hjá pabbasínum og segist vera pínu hræddur við hann.Pabbi hans hafi lamið hann og sagt honum að segja að sér líði vel hjáhonum. Aðspurður um hvort hann hafihringt og talað við pabba sinn segist hann ekki vilja það. Þegar A er spurður nánar út í föður sinn,konu hans og börnin á heimili þeirra er hann tilbúinn með neikvæðni út í þessaaðila en sú neikvæðni er almenns eðlis, virðist ekki rista djúpt og er ekkimjög trúverðug. Virðist heldur tengjastþeim aðstæðum sem A er í nú.A segist alls ekki vilja fara tilpabba síns því hann óttist að hann fái þá ekki að koma til móður sinnar og faraí [...].Hann vilji búa hjá mömmu sinni og heimsækja pabba sinn ef það er öruggtað hann fari aftur til móður sinnar.Rætt var um að hann færi til föður síns í sumar, t.d. í 2-3 vikur. Hann var alveg tilbúinn til þess ef pabbihans væri búinn að lofa því að hann mætti fara aftur til mömmu sinnar. A talaði um að „snúa“ hlutum við, þ.e. aðhann búi hjá móður en fari til föður eins og gert var ráð fyrir gagnvart móðurhans.“Ískýrslu sálfræðingsins er vísað til matsskýrslna í fyrrnefndu forsjármáli, en íframhaldi af því er samantekt og álit og er það svohljóðandi:„Rætt var einslega við A um viðhorfthans til búsetu hjá móður og/eða föður og erfiðleika sem hann glímir við ítengslum við ágreining foreldra hans.Það er skoðun undirritaðs að A sé mjög tengdur móður sinni og óttastmjög að vera aðskilin við hana. Um er aðræða barnslegar og innilegar tilfinningar, sem drengurinn á ekki mjög gott meðað rökræða. Þannig ræðir hann ekki illaum föður sinn og fjölskyldu hans og vill greinilega vera í tengslum við hana. Gagnrýni hans í þá áttina má líta á sembarnslega vörn fyrir því að fá að vera hjá móður sinni.Þessi viðhorf A og tengsl við móðurættu ekki að koma á óvart. Í matsgerð Esálfræðings segir á bls. 27 „A sýnir sterk tengsl við móður sína og eru þau aðlangmestu leyti jákvæð og lýsa nánd þeirra á milli en hann upplifir einnig miklaofverndun af hendi móður.“ Á bls. 38 segir: „A er [...] ára. Hann hefur alla ævi búiðhjá móður sinni og ömmu en haft umgengni við föður sem hefur stundum veriðstopul. A er ánægður í [...] og hann á góða vini í [...].Kæmi til þess að forræði færi til föður myndi vera um miklar breytingará daglegu umhverfi drengsins að ræða.“ Íyfirmati sem sálfræðingarnir F og G gerðu segir svo á bls. 15: „Allir aðilar semhann skilgreindi sjálfur sem hluta af fjölskyldu sinni fengu jákvæða skilaboðen móðir fór þar fremst í flokki. Einnigkom fram að A upplifir ofverndun af hendi móður.“ Athuga ber að þó ofverndun sé ekki talinæskileg þá bendir hún gjarnan til þess að barn og foreldri eru mjög háð hvortöðru.Undirritaður ræddi við A um kvíða ogþá upplifun sem hann varð fyrir þegar hann átti að fara í flug til föðursíns. A lýsir ekki kvíða hjá séralmennt, á t.d. ekki erfitt með að sofa og almennt virðist hann ekkiáhyggjufullur eða hræddur. Ástæða er þvítil að ætla að ofsakvíðaköstin sem hann fékk hafi orsakast af óvissu og miklumótta við að yfirgefa móður sína án þess að vita hvenær hann kæmi til baka til hennarog hjálparleysi við að stjórna eigin örlögum.Það er skoðun undirritaðs að A flyturekki aftur sjálfviljugur til föður síns og að valdboð þess efnis væri engum tilgóðs, allra síst drengnum. Allt bendirtil að A sé jákvæður gagnvart ríkulegri umgengni við föður og hans fjölskyldu. Með auknum aldri og þroska mun drengurinnvonandi geta ákvarðað um sitt líf á sínum eigin forsendum en ekki á forsendumforeldra sinna.“IVSamkvæmt45. gr. barnalaga nr. 76, 2003 getur dómari að kröfu rétts forsjármanns ákveðiðað forsjá eða lögheimili barns verði komið á með aðfarargerð ef aðili sem aðbarn dvelst hjá neitar að afhenda það.Ákvæðið tekur bæði til þess að ef neitað er að afhenda barn í kjölfardóms um forsjá eða lögheimili, sem og endranær, svo sem að lokinni umgengnisamkvæmt samningi eða úrskurði. Ákvæðinuverður beitt þegar forsjá er sameiginleg.Við meðferð máls ber dómara að gæta ákvæða 43. gr. barnalaganna um réttbarns til að tjá sig um mál, og getur dómari hafnað aðfararbeiðni efvarhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga, með tilliti til hagsmunabarns. Fer um málsmeðferð að öðru leytisamkvæmt ákvæðum 13. gr. laga um aðför, en í 3. mgr. 83. gr. þeirra laga er aðfinna samsvarandi heimild til að synja beiðni um aðför.Aukmálsaðila kom nefndur C sálfræðingur fyrir dóminn og gaf skýrslu.Sálfræðingurinnstaðfesti efni áður rakinnar skýrslu og bar að afstaða drengsins hefði veriðmjög skýr um að vilji hans stæði alls ekki til þess að fara tilgerðarbeiðanda. Hann bar að hugurdrengsins hefði einnig verið skýr um að vilji hans stæði til þess að eigaheimili hjá gerðarþola og jafnframt að ganga í sinn gamla skóla, [...]. Hann sagði að í þessu fyrsta viðtali viðdrenginn hefði hann lýst skýrum og einlægum vilja til að heimsækjagerðarbeiðanda reglulega.Sálfræðingurinnskýrði frá því að í kjölfar sáttaumleitana, sem farið hefðu fram með málsaðilumeftir að hann lauk skýrslu sinni, hefði orðið að ráði að hann ræddi öðru sinnivið drenginn. Sálfræðingurinn kvaðst hafarætt við drenginn eftir að hann hafði rætt við báða málsaðila. Hann kvaðst íþessum viðræðum við drenginn hafa skynjað að sú hræðsla sem hann hafði sýnt núí vor við að fara til gerðarbeiðanda hefði verið mjög einlæg, en jafnframt ámjög alvarlegu stigi. Hann áréttaði aðþessi hræðsla drengsins hefði komið enn betur í ljós í þessu síðari viðtali ogbar að hún hefði nánast verið svo mikil að hægt hefði verið að tala um fælnieða ofsahræðslu. Hann sagði að helstitilgangurinn með viðtalinu hefði verið að reyna að brjóta ísinn og fá drenginntil þess að ræða við gerðarbeiðanda í síma stutta stund. Hann sagði að þrátt fyrir ítrekaðartilraunir, þar sem gerðarþoli hefði einnig komið að málum og lagt að drengnumað ræða við gerðarbeiðanda og fara til hans, hefði það ekki tekist. Drengurinn hefði verið ófáanlegur til þess aðeiga orðastað við gerðarbeiðanda.Sálfræðingurinnlét það álit í ljós aðspurður að ótti drengsins tengdist gerðarbeiðanda og barað viðbrögð hans hefðu verið í samræmi við það sem hann hefði séð í gögnum frábráðamóttöku Landspítala – Háskólasjúkrahúss og ennfremur gögnum þeirrasérfræðinga, sem rætt hefðu við hann nýverið að tilhlutan gerðarþola, en einnigeldri skýrslur. Hann lét það álit í ljósað efni þeirra skýrslna, m.a. barnaverndarnefndar, sem lýstu ágætri líðan drengsinsá heimili gerðarbeiðanda síðast liðinn vetur og ennfremur í skólastarfinuþyrfti ekki að vera í andstöðu við núverandi ástand drengsins og vísaði tilþess að svo virtist vera að mjög óheillavænleg þróun hefði orðið á skömmumtíma.Sálfræðingurinnlét það álit sitt í ljós að drengurinn væri mjög háður gerðarþola og að húnþyrfti á leiðbeiningum að halda.Jafnframt lét hann það álit í ljós að vegna lýstra aðstæðna og þar semmálefnið væri óvenjulegt og erfitt viðureignar væri gerðarbeiðanda nauðsynlegtað leita sér faglegrar aðstoðar og þá til þess að byggja upp samband og vinnatraust drengsins á ný.Sálfræðingurinnáréttaði að lokum það álit sitt að valdbeiting gagnvart drengnum eins og málumværi nú komið væri mjög til skaða og gæti valdið miklu álagi og þá til langstíma litið. Mælti hann eindregið gegnslíkum ráðstöfunum.DrengurinnA er ungur að árum, rétt [...] ára. Samkvæmt því sem hér að framan var rakiðgerðu málsaðilar með sér réttarsátt í marsmánuði 2015 um málefni hans þar semm.a. var kveðið á um þeir færu saman með forsjána, en að lögheimilið yrði færtþá um sumarið til gerðarbeiðanda. Gekkþetta eftir og hefur drengurinn að undanförnu stundað grunnskólanám sitt íbyggðarlagi gerðarbeiðanda. Áður hafði hann alla tíð alist upp á heimiligerðarþola, en þar í nágrenninu hafði hann og hafið skólagöngu sína.Fyrirliggur að gerðarbeiðandi leitaði liðsinnis barnaverndar eftir að drengurinnfluttist á heimili hans. Verður ekki annað ráðið af gögnum en að vel hafi fariðum drenginn í því umhverfi sem honum var búið á heimili gerðarbeiðanda, miðaðvið aðstæður. Af gögnum verður þó ráðiðað langvarandi forsjár- og umgengiságreiningur málsaðila hafi sett verulegtmark sitt á drenginn, sbr. skýrslur sáttamanns sýslumanns ogbarnaverndarstarfsmanns, sbr. og vitnisburður þess sálfræðings, sem dómarikvaddi til starfa undir rekstri þessa máls.Samkvæmtgögnum hefur drengurinn að undanförnu ítrekað lýst því að um þessar mundirstandi vilji hans ekki til þess að eiga nein samskipti við gerðarbeiðanda. Virðist viðhorf hans að þessu leyti skýrt ogeindregið samkvæmt vætti sálfræðings.Þessu til viðbótar liggja fyrir sérfræðigögn frá bráðamóttöku sjúkrahússum að drengurinn hafi í tvígang, í aprílmánuði síðast liðnum, sýnt ofsahræðsluþegar til stóð að hann færi á heimili gerðarbeiðanda eftir umgengni viðgerðarþola.Samkvæmtgrunnreglum barnaréttar skal við úrlausn á ágreiningi sem varðar barn hafa aðleiðarljósi það sem því er fyrir bestu hverju sinni. Er þetta í samræmi við alþjóðlegar reglur umréttindi barna, svo sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, semlögfestur var hér á landi þann 20. febrúar 2013.Fyrirliggur að gerðarþoli þingfesti þann 30. júní sl. forsjármál gegngerðarbeiðanda, en hún krefst þar óskiptrar forsjár drengsins, en til vara aðforsjáin verði dæmd sameiginleg og að drengurinn hafi lögheimili hjáhenni. Ennfremur hefur gerðarþoli haftuppi sambærilegar kröfur til bráðabirgða, en hún krefst úrskurðar dómsins þarum. Gerðarbeiðandi mun innan tíðar skilagreinargerð sinni í þessu máli.Þegarofangreint er virt heildstætt og þrátt fyrir ungan aldur drengsins A, þykir, íljósi afdráttarlauss vilja hans, áðurrakinna nýlegra sérfræðigagna, m.a. frábráðamóttöku sjúkrahúss þar sem greint er frá andlegri líðan hans ogkvíðaröskun og að hún tengist helst gerðarbeiðanda, alvarleika málsins ogáðurgreindrar grunnreglu barnaréttar um að velferð barns verði að vera ífyrirrúmi, varhugavert að áliti dómsins að fallast á kröfu gerðabeiðanda umaðfarargerð, eins og hér á stendur.Verður heldur ekki séð að drengnum sé að sinni búinn sérstök hætta viðnúverandi aðstæður, en dómari mun í samræmi við ákvæði 4. mgr. 43. gr.barnalaganna tilkynna barnaverndarnefndum, á [...] og í [...], um niðurstöðuþessa máls.Eftiratvikum og með hliðsjón af 2. ml. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91, 1991, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 76, 2003, þykir rétt að hvor aðilium sig beri sinn kostnað af málarekstri þessum.ÓlafurÓlafsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfugerðarbeiðanda, M, um að drengurinn A verði með aðfarargerð tekinn úr umráðumgerðarþola, K, og hann fenginn gerðarbeiðanda, er hafnað.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 247/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að G skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en G var grunaður um stórfellt brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 12. júlí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 21. júní 2000. Ár 2000, þriðjudaginn 21. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur af Sigríði Ólafsdóttur héraðsdómara kveðinn upp úrskurður þessi. [...] Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er fallist á það með ríkissaksóknara að sterkur grunur sé um að ákærði hafi framið afbrot er geti varðað hann allt að 10 ára fangelsi sbr. tilvitnaða grein almennra hegningarlaga og að brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Sakamálið á hendur ákærða var dómtekið föstudaginn 16. júní sl. og má vænta dóms innan fjögurra vikna frá þeim tíma. Skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er fullnægt og verður fallist á kröfu ríkissaksóknara og kærði úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 12. júlí nk. kl. 16:00. Ákærða, Guðmundi Inga Þóroddssyni, [...], nú gæslufanga á Litla Hrauni, er gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 12. júlí nk. kl. 16:00.
Mál nr. 322/2014
Kærumál Gæsluvarðhald
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 15. maí 2014 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá eru uppfyllt skilyrði a. liðar sömu málsgreinar til að verða við kröfu sóknaraðila og standa ákvæði 5. mgr. greinarinnar því ekki í vegi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 289/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Hjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. apríl 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. apríl2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert aðsæta einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 12. apríl 2016. Héraðssaksóknarihefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 19. apríl 2016 kl. 18:00. Þá er þess krafist að X verði látinn vera íeinrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Krafaner reist á a – cliðum 1. mgr. 95. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 Saksóknari telur aðmeint brot kunni að varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. einnig 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt og 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr.45/1987 og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 37. sbr. 36. gr. lagaum bókhald nr. 45/1987. Að auki kunna brotin að varða við XXVI. og XXVII. kaflaalmennra hegningarlaga, einkum 247. gr. og 264. gr. laganna.Kærði mótmælirkröfunni og krefst þess aðallega að henni verið hafnað en til vara aðgæsluvarhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð með kröfunni segir að upphaf málsins megi rekja tilvísunar skattrannsóknarstjóra ríkisins, dagsett 19. nóvember 2015, á málum Aehf., kt. [...], B ehf., kt. [...], C ehf., kt. [...], D ehf., kt. [...] og Eehf., kt. [...]. Þá hafi embættinueinnig borist tilkynning frá skiptastjóra þrotabús D ehf., dags. 30. nóvember2015, vegna gruns um refsiverða háttsemi í rekstri félagsins, er beinist að Y,meintum fjárdrætti og ráðstöfun fjármuna félagsins í einkaþágu, meintum brotumgegn lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Í tilkynningu skiptastjóra sérakið að ekkert bókhald hafi verið fært í félaginu og engum ársreikningum veriðskilað. Á grundvelli 17. gr.laga nr. 64/2006 peningaþvættisskrifstofu embættis héraðssaksóknara boristtilkynningar um ætlað peningaþvætti. Málin hafi verið send héraðssaksóknara tilviðeigandi meðferðar, sbr. 3. tl. 8. gr. reglugerðar nr. 626/2006 um meðhöndluntilkynninga um ætlað peningaþvætti. Grunur leiki á aðforsvarsmenn A ehf. og B ehf. hafi verið að gjaldfæra rekstrarkostnað og teljafram innskatt á grundvelli tilhæfulausra sölureikninga frá félögunum C ehf., Eehf. og D ehf., í þeim tilgangi að lækka tekjuskattsstofn og virðisaukaskattsinn. Félögin C ehf., E ehf. og D ehf. hafi ekki staðið skil ávirðisaukaskattsskýrslum, virðisaukaskatti, staðgreiðsluskilagreinum eðastaðgreiðslu opinberra gjalda, þrátt fyrir að umtalsverðar fjárhæðir hafi fariðí gegnum félögin. Virðist þannig lítil sem engin starfsemi hafi verið ífélögunum þremur. Leiki grunur á að þau hafi verið stofnuð í þeim tilgangi aðgefa út tilhæfulausu sölureikninga sem A ehf. og B ehf. hafi síðan keypt, færtí bókhald og talið fram innskatt samkvæmt innsendum virðisaukaskattsskýrslum. Grunur sé um að A ehf.og B ehf. hafi fengið hluta eða allar greiðslurnar endurgreiddar, en þær hafiverið teknar út í reiðufé um leið og þær bárust inn á bankareikninga E ehf. ogD ehf. C ehf. hafi ekki átt bankareikning og hafi rannsókn á bókhaldi ogbankareikningum A ehf. og B ehf. vakið grun um að lítill hluti af greiðslumvegna útgefinna reikninga C ehf. hafi skilað sér til félagsins eðaforsvarsmanna þess, eins og nánar er rakið hér á eftir. Við rannsókn málsinshafi einnig vaknað grunur um að félögin F ehf. og G ehf. tengistbrotastarfseminni. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá sé félagið F ehf. íeigu [...], sem jafnframt sé framkvæmdastjóri og stjórnarmaður félagsins meðprókúru. [...] sé samkvæmt fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra stjórnarmaður G ehf.með prókúru en auk hans hafi Y bankaprókúru á reikninga félagsins. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að G ehf. hafi þegið umtalsverðar fjárhæðir frá Aehf. og B ehf., þrátt fyrir að ekki verði séð að raunveruleg starfsemi sé ífélaginu. Þá sýni bankareikningur G ehf. að Y taki innborganir frá A ehf. og Behf. nær umsvifalaust út af bankareikningi félagsins í reiðufé. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að F ehf. hafi fengið greiddar umtalsverðar fjárhæðirfrá A ehf., en samkvæmt stofngögnum þess sé tilgangur félagsinsstarfsmannaleiga. Grunur sé um að forsvarsmenn A ehf. séu raunverulegirstjórnendur félagsins og að félagið sé notað til að gefa út tilhæfulausareikninga á A ehf. Sýni bankareikningar F ehf. að innborganir frá A ehf. séuteknar nær jafnóðum út í reiðufé, líkt og í hinum félögunum sem rannsókninbeinist að. Félagið D ehf. hafiverið úrskurðað gjaldþrota [...]. júlí 2015 og voru C ehf. úrskurðaðargjaldþrota [...].03.2016. Þá hafi ríkisskattsstjóri afskráðvirðisaukaskattsnúmer félaganna E ehf. og G ehf., með úrskurði á grundvelli 27.gr. A laga um virðisaukaskatt. Rannsókn málsinsbeinist einkum að raunverulegum fyrirsvarsmönnum ofangreindra félaga. Y, kt.[...], fyrir hönd C ehf., E ehf., D ehf. og G ehf. og Z, kt. [...], fyrir höndC ehf. og D ehf. X, kt. [...], Þ, kt. [...], og Æ, kt. [...] fyrir hönd A ehf.Ö, kt. [...], og [...], kt. [...], fyrir hönd B ehf. og [...], kt. [...], og[...], kt. [...] fyrir hönd F ehf. Sambýliskona X er Þ ogsé hún samkvæmt upplýsingum lögreglu einn af daglegum stjórnendum A ehf., þráttfyrir að hennar sé ekki getið í opinberri skráningu félagsins. Dóttir Þ er[...] barnsmóðir og sambýliskona [...], annars eiganda B ehf. Samkvæmt gögnumúr fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra sé X annar eigandi A ehf. og hafi hann veriðskráður sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður félagsins með prókúru frá stofnunþess og fram til 18. febrúar 2014. [...] hafi þá verið skráður sem varamaður ístjórn A ehf. með prókúru en tekið við sem skráður stjórnarmaður félagsins meðprókúru 18. febrúar 2014. X sé með prókúru og bankaprókúru á bankareikninga Aog sé handhafi útgefinna debetkorta á bankareikninga félagsins. X og [...] eigieinnig félögin H ehf. og I ehf. X sé skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurI ehf. með prókúru og sé [...] skráður sem varamaður í stjórn með prókúru. Í Hehf. sé [...] hins vegar skráður stjórnarmaður með prókúru og X sem varamaður ístjórn félagsins með prókúru. Þá hafi X átt félagiðD ehf. með Y, en félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta [...]. júlí2015. Frumrannsókn lögreglurhafi leitt í ljós að útborganir út af bankareikningi A ehf. inn á bankareikningX nemi samtals kr. 8.468.386 á árunum 2012-2016. Þá hafi umtalsverðar greiðslurrunnið til sambýliskonu hans, Þ. Þá sé X einnig einn af þremur handhöfumútgefinna debetkorta á reikninga félagsins sem grunur leiki á að hafi veriðnotuð til einkaneyslu. Nemi sú fjárhæð á framangreindu tímabili kr. 24.494.646. Við rannsókn ábókhaldi og bankareikningum A ehf. hafi vaknað grunur lögreglu um aðforsvarsmenn og prókúruhafar félagsins hafi, á árunum 2012 og 2013, dregið tilsín greiðslur sem merktar eru í bókhaldi A ehf. sem greiðslur vegna C ehf.Stærsti hluti þessara greiðslna hafi verið tekinn út í reiðufé, en einnig hafiverið um að ræða beinar greiðslur inn á bankareikninga og greiðslukortforsvarsmanna félagsins. Nemi þessar fjárhæðir samkvæmt frumrannsókn lögreglusamtals kr. 60.919.256. Þá hafi rannsóknin einnig leitt í ljós að sambærilegháttsemi virðist eiga sér stað í B ehf. á árunum 2013 og 2014 og nemi þessarfjárhæðir í tilviki B ehf. samtals kr. 19.575.500. Eins og að ofangreinirþá virðist vera lítil sem engin starfsemi í félögunum D ehf. E ehf. og G ehf.þrátt fyrir að A ehf. og B ehf. greiði háar fjárhæðir til félaganna. Að matilögreglu sé Y daglegur stjórnandi félaganna og sé hann með prókúru ábankareikninga þeirra. Lögregla hafi tekið saman yfirlit yfir þær greiðslur semteknar hafi verið út af bankareikningum ofangreindra félaga, í kjölfarinnborgana frá A ehf. og B ehf. Samkvæmt frumrannsókn lögreglu hafi Y tekið útsamtals kr. 682.219.759 af bankareikningum D ehf., E ehf. og G ehf. með þessumhætti. Að auki hafi forsvarsmenn F ehf. tekið út af bankareikningum félagsinssamtals kr. 23.831.571, og hafi stærsti hluti þess verið tekinn út í reiðufé.Nemi fjárhæðir sem teknar hafa verið út úr ofangreindum félögunum því samtals kr.706.051.330. Til rannsóknar séuætluð brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr.einnig 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt og 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga sbr. 37. sbr. 36. gr. laga um bókhaldnr. 45/1987. Að auki kunna brotin að varða við XXVI. og XXVII. kafla almennrahegningarlaga, einkum 247. gr. um fjárdrátt og 264. gr. um peningaþvætti.Rannsóknin beinist að meintum refsiverðum brotum gegn ákvæðum fyrrnefndra lagasem varðað geta fangelsi allt að sex árum. Hér beinist grunur jafnframt aðsamverknaði einstaklinga og meintri skipulagðri brotastarfsemi þeirra, ístarfsemi lögaðila, sem mjög ríkir hagsmunir krefjast að rannsakað verði ogleitast verði við að upplýsa. Á næstu dögum séufyrirhugaðar skýrslutökur af hátt í annan tug einstaklinga, sem ýmist hafastöðu sakbornings eða vitnis í þeim málum sem til rannsóknar eru. Talið sénauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi þann tíma sem fyrirhugaðar yfirheyrslurstanda yfir. Með vísan tilframangreinds er talið nauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarmálsins, þar sem ætla megi að gangi hann laus, þá muni hann torvelda rannsóknmálsins með því að hafa áhrif á samseka og/eða vitni. Er það mat lögreglu aðhann kunni að skjóta undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa ennekki verið haldlögð. Þykir þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmunimálsins með því að X sæti gæsluvarðhaldi og sömu rök talin standa til þess aðhann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Um heimild tilgæsluvarðhalds er vísað til a - c liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun.Verði ekki fallist á kröfu um gæsluvarðhald er gerð krafa um að sakborningiverði bönnuð brottför af landinu, með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008.Samkvæmt framansögðu og þeim rannsóknargögnum sem lögðhafa verið fyrir dóminn er ljóst að rannsókn málsins er umfangsmikil og umverulegar fjárhæðir er að ræða. Rökstuddur grunur er kominn fram um að kærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsinser á frumstigi og má ætla að kærði geti torveldað rannsókn málsins gangi hannlaus. Að þessu virtu eru skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr.88/2008 uppfyllt í málinu. Er því fallist á að kærði sæti gæsluvarðhaldi á þannhátt sem í úrskurðarorði greinir.Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan. Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 19. apríl nk. kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 456/2001
Skuldabréf Fölsun Ábyrgð
L hf. krafði G og I um greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem K gaf út árið 1994 með sjálfskuldarábyrgð hinna fyrrnefndu. G og I kröfðust sýknu með vísan til þess að héraðsdómur hefði fundið K sekan um að falsa nafn­áritanir þeirra á skuldabréfið. Í mál­inu lá fyrir að G og I höfðu hvort tveggja fyrir og eftir uppkvaðningu dómsins samþykkt breytingar á greiðsluskilmálum skuldabréfsins. Breytti fölsunin því engu um eftir­farandi ábyrgðar­töku þeirra, enda gat þeim ekki dulist hvers konar skuldbindingar þær gengust undir með nafnritunum sínum á skilmálabreytingar skuldabréfsins og af hvaða til­efni. Var krafa L hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. desember 2001 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þær krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að af kröfu stefnda, Landsbanka Íslands hf., greiðast frá 1. júlí 2001 dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Áfrýjendur, Guðný Björgvinsdóttir og Ingibjörg M. Ragnarsdóttir, greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 3. þessa mánaðar að afloknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 22. febrúar 2000, af Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík gegn Ingibjörgu M. Ragnarsdóttur, kt. 090642-3169, Hólabraut 3, Hafnarfirði og Guðnýju Björgvinsdóttur, kt. 290653-5769, Þúfubarði 6, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmdar til greiðslu skuldar in solidum, að fjárhæð 1.556.377 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1997 til greiðsludags. Þess er krafist, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutnings­þóknun. Af hálfu beggja stefndu er þess krafist, að þær verði sýknaðar af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. I. Í málinu krefur stefnandi stefndu um greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi, upphaflega að fjárhæð 1.220.000 krónur, útgefnu í Hafnarfirði 20. október 1994 af Kristni R. Kristinssyni til stefnanda. Af skuldinni áttu að greiðast kjörvextir, eins og þeir væru ákveðnir á hverjum tíma af stefnanda, 7,50% við útgáfu bréfsins, og til viðbótar 4,25% vaxtaálag, eða samtals 11,75% ársvextir. Skyldu vextir greiðast eftir á, á sömu gjalddögum og afborganir. Bréfið átti að greiða með 60 afborgunum á mánaðar fresti, í fyrsta skipti þann 10. mars 1995. Tvær breytingar voru gerðar á greiðsluskilmálum bréfsins, sú fyrri 27. febrúar 1996 og hin síðari 30. september 1997, þannig að eftirstöðvarnar, sem við síðari breytinguna voru 1.516.091 króna, skyldu greiðast með 144 afborgunum á mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. desember 1997. Skyldu kjörvextir, auk vaxtaálags, vera samtals 10,50% ársvextir og reiknast frá og með 22. september 1997. Þá var sú breyting einnig gerð á skilmálum bréfsins, að lánið yrði bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 180,6. Undir þessar skuldbreytingar rituðu stefndu nöfn sín sem sjálfskuldarábyrgðarmenn. Nöfn stefndu höfðu einnig verið rituð undir skuldabréfið sem sjálfskuldarábyrgðarmanna, en með dómi, uppkveðnum 13. desember 1996, var útgefandi þess, áðurnefndur Kristinn R. Kristinsson, sakfelldur fyrir að hafa falsað nafnritanir þeirra á bréfið, að undangenginni skýlausri játningu hans fyrir dómi þar um. Skuldabréfið hefur verið í vanskilum frá 1. desember 1997 og er því allt fallið í gjalddaga samkvæmt efni sínu. Hafa innheimtutilraunir stefnanda ekki borið árangur, en útgefandi þess var úrskurðaður gjaldþrota 2. október 1998. Stefna máls þessa var árituð um aðfararhæfi 28. mars 2000 og málskostnaður ákveðinn 144.000 krónur, en með ákvörðun dómsins 8. desember sama ár var endurupptaka þess heimiluð að kröfu stefndu og með samþykki stefnanda. II. Stefnandi rekur mál þetta eftir XVII. kafla laga nr. 91/1991 og byggir kröfur sínar á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og að samninga skuli halda. Stefnandi byggir á því, að í umræddum breytingum á greiðsluskilmálum skuldabréfs þess, sem mál þetta er sprottið af, felist sjálfstæðar ábyrgðaryfirlýsingar stefndu og skipti ekki máli þótt stefndi hafi falsað nöfn þeirra á skuldabréfið sjálft. Þá hafi stefndu fengið margar greiðslutilkynningar um skuldina og engar athugasemdir gert af því tilefni, auk sem um hafi verið að ræða skuldir, sem stefndu höfðu áður gengist í ábyrgð fyrir, en settar hafi verið á eitt skuldabréf. Sé ábyrgð stefndu því í fullu gildi, enda þótt yfirlýsingarnar á skuldabréfinu séu ógildar sökum fölsunar. III. Stefnda, Guðný Björgvinsdóttir, sem er barnsmóðir áðurnefnds útgefanda skuldabréfsins, byggir á því, að er Kristinn lagði fyrir hana yfirlýsingarnar um breytingar á greiðsluskilmálum skuldabréfsins, hafi henni ekki verið ljóst, að um var að ræða breytingar á skilmálum skuldabréfs, sem hún hafði ekki ábyrgst efndir á. Hafi hún ekki séð ástæðu til þess að kanna sérstaklega, hvort hún hefði áritað bréfið, enda hafi henni ekki komið til hugar, að Kristinn hefði falsað nafn sitt á það. Stefnda hafi aldrei veitt stefnanda loforð sitt um að greiða skuldina, yrðu vanskil á henni af hálfu skuldara. Hafi stefnda verið í eðlilegri villu um skyldur sínar, þegar Kristinn hafi beðið hana um að undirrita yfirlýsingar um breytingu á greiðsluskilmálum skuldarinnar. Í raun sé áritun hennar á þessar yfirlýsingar markleysa, þar sem hún hafi samþykkt tilteknar ráðstafanir á skuldinni sem ábyrgðarmaður hennar, án þess að vera það. Fölsun nafnritunar stefndu á skuldabréfið hafi verið staðfest með dómi og hafi nafnritunin ekkert gildi fyrir stefndu. Á eyðublöðum þeim, sem greiðsluskilmálunum er breytt með, sé ekki að finna neina yfirlýsingu um, að stefnda lofi greiðslu, líkt og finna megi á skuldabréfinu sjálfu. Hafi þannig ekkert greiðsluloforð stofnast og því eigi stefnandi engan kröfurétt á hendur stefnda. Stefnda byggir sýknukröfu sína enn fremur á því, að málsóknin á hendur sér sé reist á sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi, eins og lýst sé í stefnu, en ekki ábyrgðar­yfirlýsingum, sem gefnar hafi verið með áritun á skuldbreytingarskjöl. Hyggist stefnandi byggja kröfurétt sinn á því, að stefnda hafi orðið ábyrg fyrir skuldinni með því að samþykkja að greiðsluskilmálum hennar yrði breytt, sé ljóst, að málið sé byggt á röngum grunni í stefnu. Stefnda, Ingibjörg M. Ragnarsdóttir, móðir útgefanda skuldabréfsins, byggir málsvörn sína á því, að hún hafi ekki tekið á sig ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfinu, enda þótt óumdeilt sé, að hún hafi undirritað breytingar á greiðsluskilmálum þess. Þá beri að sýkna stefndu á þeim grundvelli, að málsókn stefnanda byggist ekki á slíkri ábyrgð, heldur sé látið nægja að vísa til hins falsaða skuldabréfs. Gefi málatilbúnaður stefnanda því ekki réttarfarslegt tilefni til þrætu um, hvort lesa megi ábyrgðar­yfirlýsingu út úr gerðum stefndu. IV. Óumdeilt er, að áðurnefndur Kristinn R. Kristinsson falsaði nöfn stefndu sem sjálfskuldarábyrgðaraðila á skuldabréf það, er hann gaf út 20. október 1994, að fjárhæð 1.220.000 krónur. Var hann sakfelldur og dæmdur fyrir þá háttsemi í refsimáli með dómi, uppkveðnum 13. desember 1996. Þann 27. febrúar 1996 varð samkomulag með stefnanda og Kristni um breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfsins og voru eftirstöðvar skuldarinnar þá 1.315.267 krónur. Kemur þar meðal annars fram, að til skuldarinnar hafi verið stofnað með skuldabréfi, útgefnu 20. október 1994, að fjárhæð 1.220.000 krónur, tryggðu með sjálfskuldarábyrgð stefndu, og að eftirstöðvar skuldarinnar væru 1.315.267,20 og þar af gjaldfallnar 339.266,80 krónur. Skyldi endurgreiða skuldina með 58 afborgunum á eins mánaðar fresti, fyrst 10. mars 1996. Rituðu stefndu nöfn sín sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar undir breytingar á greiðsluskilmálunum. Aftur var gerð breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfsins 30. september 1997, eða rúmum 9 mánuðum eftir að dómurinn í refsimálinu var kveðinn upp. Segir þar, eins og áður, að skuldin sé samkvæmt umræddu skuldabréfi, að fjárhæð 1.220.000 krónur. Væru eftirstöðvar skuldabréfsins að fjárhæð 1.516.091 króna og þar af væru gjaldfallnar afborganir 408.186 krónur og vextir að fjárhæð 219.530,30 krónur. Lánstími bréfsins var lengdur umtalsvert og skyldi endurgreiða skuldina með 144 afborgunum á eins mánaðar fresti, fyrst 1. desember 1997. Rituðu stefndu nöfn sín undir breytingarnar á greiðsluskilmálunum á sama hátt og áður. Svo sem áður greinir er önnur stefnda móðir útgefanda umrædds skuldabréfs, Kristins R. Kristinssonar, og hin stefnda barnsmóðir hans. Er fram komið í málinu, að stefndu höfðu oft verið búnar að gangast í ábyrgð fyrir Kristin, áður en þær rituðu nöfn sín sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar undir nefndar skilmálabreytingar á skuldabréfinu. Þá greindi Kristinn frá því við aðalmeðferð málsins, að hér hefði verið um að ræða uppsafnaðar skuldir hans hjá stefnanda, er stefndu hefðu verið ábyrgðarmenn á, sem settar hefðu verið á eitt skuldabréf. Þykir sú staðreynd, að Kristinn falsaði nöfn stefndu sem ábyrgðarmanna á upphaflegt skuldabréf, engu breyta, hvað eftirfarandi ábyrgðartöku þeirra áhrærir, enda verður að telja, að þeim hafi ekki getað dulist, hvers konar skuldbindingar þær gengust undir með nafnritunum sínum sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar á greiðsluskilmálabreytingar skuldabréfsins og af hvaða tilefni. Er sjálfskuldarábyrgð þeirra samkvæmt þeim breytingum, sem gerðar voru á greiðsluskilmálum bréfsins 30. september 1997, þar sem lýst er skilmerkilega fjárhæð höfuðstóls upphaflegrar skuldar, skuldastöðu á útgáfudegi greiðsluskilmála-breytingar, þar með töldum fjárhæðum gjaldfallinna afborgana og vaxta, svo og verulegri lengingu lánstíma, því í fullu gildi. Samkvæmt öllu framansögðu verða stefndu dæmdar til að greiða stefnanda óskipt 1.556.377 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1.desember 1997 til greiðsludags. Ekki er þörf sérstaks dómsákvæðis um vaxtavexti með vísan til 12. gr. vaxtalaga, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þá verða stefndu dæmdar óskipt til greiðslu málskostnaðar, sem telst hæfilega ákveðinn 160.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Guðný Björgvinsdóttir og Ingibjörg M. Ragnarsdóttir, greiði stefnanda, Landsbanka Íslands hf., óskipt 1.556.377 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1.desember 1997 til greiðsludags og 160.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 589/2009
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Fallist var á beiðni V hf. um dómkvaðningu tveggja matsmanna til að meta tiltekin atriði varðandi afleiðingar umferðarslyss í máli J á hendur V hf. og I.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir menn til að meta nánar tilgreind atriði í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að ákveðið verði að dómkveðja skuli sömu menn til matsstarfa og stóðu að matsgerð 19. september 2008, sem sóknaraðili aflaði vegna málsins. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði án tillits til gjafsóknar, sem hann nýtur þar, og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 28. ágúst sl., um framkomna matsbeiðni lögmanns stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., er höfðað með birtingu stefnu 12. desember 2008. Stefnandi er Jóhann Reynisson, Þrastarima 12, Selfossi. Stefndu eru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík og Ingimundur Gíslason, með óþekkt lögheimili í Svíþjóð. Í þinghaldi 16. júní 2009 lagði stefndi, Vátryggingafélag Íslands fram matsbeiðni sína, dagsetta sama dag. Matsþoli, stefnandi máls þessa, mótmælti því að dómkvaðning næði fram að ganga þar sem þegar hefði verið metið með fyrri matsgerð, það sem matsbeiðni laut að. Við munnlegan málflutning um matsbeiðni 28. ágúst sl., gerði matsbeiðandi, stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., þær kröfur að matsbeiðni næði fram að ganga, en matsþoli, stefnandi, Jóhann Reynisson, krafðist þess að framkominni matsbeiðni yrði hafnað, en til vara að dómkvaddir yrðu sömu matsmenn, og áður voru dómkvaddir til að svara þeim matsspurningum sem dómari kynni að fallast á að leggja fyrir þá. Málsatvik Eins og fram kemur í gögnum málsins varð stefnandi fyrir slysi 26. september 2005 þegar hann ók eftir Suðurlandsvegi og missti stjórn á bifreið sinni. Við skoðun á sjúkrahúsi var talið að hann hefði við slysið fengið hálsáverka og í kjölfarið hafi hann farið að finna til verkja og einkenna í baki, herðum og öxlum. Jafnframt liggur fyrir í málinu að fyrir slysið hafði sóknaraðili verið óvinnufær um eins árs skeið, vegna meinsemda í hægri öxl. Stefnandi gekkst undir örorkumat tveggja lækna, sem lokið var 17. september 2007. Niðurstaða þess mats var að slysið sem stefnandi varð fyrir 26. september 2005 hefði ekki valdið honum tímabundnu atvinnutjóni, tímabil þjáningabóta hefði staðið frá slysdegi þar til heilsufar hans hefði orðið stöðugt að liðnum þremur mánuðum, varanlegur miski vegna slyssins hefði verið 10% og varanleg örorka sú sama. Þessu mati undi stefnandi ekki og fékk dómkvadda matsmenn 22. febrúar 2008, þar sem leitað var mats á því hverjar líklegar atvinnutekjur hans og atvinnuþátttaka hefði orðið ef hann hefði ekki orðið fyrir slysinu 26. september 2005, í öðru lagi hvernig háttað væri sömu atriðum með tilliti til þess að hann hefði orðið fyrir þessu slysi og í þriðja lagi hvert væri tímabil tímabundins atvinnutjóns hans vegna slyssins, hvenær heilsufar hans hefði orðið stöðugt og hver varanlegur miski hans og örorka væri af þessum sökum. Í niðurstöðu matsgerðar frá 19. september 2008 kemur fram að stefnandi hafi verið tímabundið ófær til vinnu vegna slyssins frá 1. janúar til 25. mars 2006, heilsufar hans hafi orðið stöðugt þann dag, en varanlegur miski af völdum slyssins væri 20% og varanleg örokra 40%. Með beiðni 3. desember 2008 til Héraðsdóms Reykjavíkur leitaði stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., eftir því að dómkvaddir yrðu þrír yfirmatsmenn til að leggja mat á eftirgreind atriði sem tilgreind voru í sjö liðum: 1. Óskað er eftir því að mat verði lagt á hvort þau líkamseinkenni, sem hrjá matsþola í dag skv. læknisfræðilegum gögnum sé sannanlega að rekja til umferðarslyssins þann 26. september 2005? 2. Hvenær var fyrst tímabært að meta afleiðingar umferðarslyssins þann 26. september 2005? 3. Hvenær var heilsufar matsþola orðið stöðugt vegna afleiðinga umferðarslyssins þann 26. september 2005, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993? 4. Hvort matsþoli hafi verið óvinnufær vegna afleiðinga umferðarslyssins þann 26. september 2005, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá hversu lengi? 5. Hvert var þjáningatímabil matsþola vegna afleiðinga umferðarslyssins þann 26. september 2005, skv. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993? 6. Hvort matsþoli hafi orðið fyrir varanlegum miska vegna umferðarslyssins þann 26. september 2005, skv. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá hversu miklum? 7. Hvort umferðarslysið þann 26. september 2005 hafi orsakað varanlega örorku hjá matsþola skv. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá hversu mikil sú örorka verður metin með tilliti til þeirra sjónarmiða sem ákvæðið byggir á?“ Beiðni þessi var tekin fyrir á dómþingi 9. janúar 2009, en eins og fyrr greinir er mál þetta höfðað með birtingu stefnu 12. desember 2008. Stefnandi mótmælti því að yfirmatsbeiðni næði fram að ganga, en við meðferð málsins breytti stefndi beiðni sinni um yfirmat þannig að hann krafðist aðallega dómkvaðningar þriggja yfirmatsmanna til að láta í té svör um önnur atriði en þau sem annar og fimmti liður beiðninnar sneri að, en til vara að dómkvaddir yrðu tveir menn til að leggja mat á öll atriði samkvæmt beiðninni. Varakrafa stefnda var tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 6. febrúar 2009 og dómkvaddir tveir menn til að leggja mat á öll atriði samkvæmt beiðninni. Þessa niðurstöðu kærði stefnandi til Hæstaréttar Íslands, sem felldi úr gildi hinn kærða úrskurð með þeim rökum að í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 sé mælt fyrir um heimild handa aðila sem hafi lögvarinna hagsmuna að gæta til að beiðast dómkvaðningar matsmanns, þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna matsatriðis í dómsmáli, ef það er gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Þessi heimild hljóti þó að vera bundin við þann sem hafi í hyggju að höfða mál um kröfu, sem staðreyna þurfi eða renna stoðum undir með slíku sönnunargagni. Stefndi hafi á hinn bóginn ekki haft lögvarða hagsmuni sem áskildir séu í 1. mgr. 77. gr. að því að leitast við að hnekkja matsgerð stefnanda fyrr en sýnt yrði með málshöfðun að stefnandi byggði á því dómkröfu á hendur stefnda. Þegar stefndi hafi sett fram beiðni sína, hafi stefnandi ekki enn höfðað mál til heimtu skaðabóta á grundvelli matsgerðar, en af þeirri málsókn hafi hins vegar orðið áður en beiðnin var tekin fyrir á dómþingi, en allt að einu hafi stefndi haldið því til streitu að hún ætti stoð í ákvæðum XII. kafla laga nr. 91/1991, þótt honum hefði verið í lófa lagið að hverfa frá því. Kom því ekki til skoðunar í Hæstarétti það álitaefni sem verið hafði uppi fyrir héraðsdómi, hvort spurningar matsbeiðanda væru þess eðlis að ekki væri unnt að krefjast yfirmats og hvort fallast bæri á varakröfu matsbeiðanda um dómkvaðningu tveggja matsmanna. Í matsbeiðni stefnda til dómsins sem hér er til umfjöllunar er óskað eftir mati á sömu atriðum og óskað var eftir yfirmati á, með beiðni stefnda um yfirmat, frá 5. desember sl., og hafnað var með fyrrgreindum úrskurði dómsins 6. febrúar 2009. Málsástæður og lagarök stefnda fyrir því að fallast beri á matsbeiðni Matsþoli hafi verið metinn 100% óvinnufær til fyrri starfa vegna útbreiddra stoðkerfisverkja frá 20. september 2004 til september 2005. Í september 2005 hafi matsþoli verið metinn áfram 100% óvinnufær fram til september 2006. Málsástæður og lagarök stefnanda fyrir því að hafna beri matsbeiðni Niðurstaða Með beiðni sinni um nýtt undirmat freistar stefndi þess á nýjan leik að afla sér sönnunargagna sem hann telur málstað sínum til framdráttar, samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómum Hæstaréttar Íslands er að finna mörg fordæmi þess að ekki sé á valdi dómstóla að takmarka þann rétt umfram það sem leiðir af ákvæði 3. mgr. 46. gr. laganna. Þá hefur ítrekað komið fram í nýlegum dómum Hæstaréttar að jafnvel þótt þær spurningar sem aðili vill leggja fyrir matsmenn samkvæmt matsbeiðni snúi í ýmsu að sömu atriðum og fjallað hafi verið um í fyrri matsgerð, sé ekki að finna í lögum nr. 91/1991 sérstakar hömlur við því að dómkvaddir verði matsmenn til að meta atriði sem matsgerðar hafi þegar verið aflað um. Enn síður sé þar girt fyrir að til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar, sem taki að einhverju leyti til annarra atriða en sú fyrri, eða sé ætlað að gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hafi fengist, en telja verður að sú sé raunin varðandi þá matsgerð sem stefndi hyggst nú afla sér. Verður yfirmats ekki leitað í þessu skyni, samkvæmt því sem fram kemur í fyrri málslið 64. gr. laga nr. 91/1991. Er fallist á með stefnda að honum sé engin önnur leið fær, til öflunar þeirra sönnunargagna sem hann telur málstað sínum til framdráttar en að fara fram á nýja matsgerð og verður ekki fullyrt að sú matsgerð sé tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að hafna því að hin umbeðna dómkvaðning fari fram. Stefnandi hefur krafist þess til vara, verði fallist á að hin umbeðna dómkvaðning fari fram, að dómkvaddir verði sömu menn til matsstarfans og áður voru dómkvaddir með matsgerð frá 19. september 2008, en í matsbeiðni er þess beiðst að dómkvaddir verði lögfræðingur og læknir til þess að framkvæma hið umbeðna mat. Ljóst er því að ágreiningur er með aðilum hverjir skuli dómkvaddir til starfans. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð: Dómkvaddir skulu tveir matsmenn, læknir og lögfræðingur, samkvæmt beiðni stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., til að leggja mat á þau atriði sem nánar greinir í matsbeiðni stefnda frá 16. júní 2009. Varakröfu stefnanda, matsþola, er hafnað.
Mál nr. 21/2018
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Tryggingarbréf Veðréttur Vextir Dráttarvextir Litis pendens áhrif Skuldajöfnuður
Kærður var úrskurður Landsréttar í máli E ehf. og H ehf. gegn Í hf., sem risið hafði við úthlutun á söluverði fasteignar við nauðungarsölu. Laut ágreiningur aðila að kröfu sem Í hf. hafði lýst við nauðungarsöluna og var að rekja til láns sem tiltekinn sparisjóður hafði veitt H ehf. á grundvelli fjármögnunarsamnings, gegn veðrétti í fasteigninni á grundvelli 36 tryggingarbréfa. Samningnum hafði sparisjóðurinn síðar rift og hafði H ehf. fengið skaðabótaskyldu hans vegna riftunarinnar viðurkennda með dómi. Taldi H ehf. sig því eiga kröfu til skuldajafnaðar við kröfu Í hf., sem tekið hafði við réttindum sparisjóðsins vegna lánsins. Á milli Í hf. og H ehf. var rekið annað mál þar sem Í hf. krafði H ehf. um greiðslu samkvæmt lánssamningnum, en því máli hafði verið frestað þar til niðurstaða í þriðja málinu, um skaðabótakröfu H ehf. við slit sparisjóðsins, lægi fyrir. E ehf. og H ehf. kröfðust þess annars vegar að sýslumanni yrði gert að fresta ákvörðun um úthlutun af söluverði fasteignarinnar til Í hf. þar til niðurstaða í ágreiningsmálinu lægi fyrir og hins vegar að frumvarpi sýslumanns yrði breytt þannig að hafnað yrði tilteknum hlutum af kröfu Í hf. Hæstiréttur hafnaði kröfum E ehf. og H ehf. um frestun á ákvörðun um úthlutun og taldi að leysa bæri úr því hvaða fjárhæð Í hf. ætti að fá úthlutað af söluverði fasteignarinnar ef niðurstaða dómsmáls H ehf. gegn sparisjóðinum yrði sú að krafa Í hf. væri að engu leyti fallin niður fyrir skuldajöfnuð. Annars vegar væri óumdeilt að þar væri um að ræða höfuðstól kröfunnar en hins vegar væri deilt um hvort kröfur Í hf. um vexti og dráttarvexti nytu veðréttar með höfuðstólnum. Rakti Hæstiréttur í kjölfarið ákvæði 4. og 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og þau lögskýringargögn sem stóðu þeim að baki. Taldi rétturinn að samkvæmt þeim yrði að leggja til grundvallar að í lögum nr. 75/1997 væri gengið út frá þeirri meginreglu að tilgreind hámarksfjárhæð í tryggingarbréfi skírskotaði til höfuðstóls veðtryggðar kröfu. Ef sú krafa bæri vexti samkvæmt samningi eða lögum fram til gjalddaga höfuðstólsins, næði veðtryggingin einnig til vaxtanna þótt þess væri ekki getið í bréfinu og samanlögð fjárhæð þeirra og höfuðstólsins færi fram úr hámarksfjárhæðinni. Sama máli gegndi um dráttarvexti af heildarskuldinni eftir gjalddaga hennar, en um bæði vexti og dráttarvexti gilti þó sú takmörkun samkvæmt b. lið 5. gr. laganna að þeir nytu aðeins veðtryggingar með höfuðstól kröfunnar að því leyti, sem þeir hefðu fallið í gjalddaga á síðasta árinu áður en krafa um nauðungarsölu á veðinu væri sett fram. Þó girtu ákvæði laga nr. 75/1997 ekki fyrir að ákveða mætti í tryggingarbréfi að hámarksfjárhæð, sem þar væri tilgreind, sneri að heildarfjárhæðinni sem ætlast væri til að veðtrygging tæki til að meðtöldum vöxtum og kostnaði, og þá eftir atvikum án tillits til takmarkana b. liðar 5. gr. laganna. Með því að vikið yrði í slíku tilviki frá meginreglu laganna yrði á hinn bóginn að áskilja að ákvörðun um þetta kæmi skýrlega fram í texta tryggingarbréfs eða yrði ótvírætt leidd af skýringu þess. Að þessu virtu og með vísan til orðalags tryggingarbréfanna, taldi Hæstiréttur að skýra yrði ákvæði þeirra svo að hámarksfjárhæð þeirra hefði einungis lotið að höfuðstól þeirra skulda sem veðréttindi ættu að ná til, svo og til samningsbundinna vaxta, dráttarvaxta og innheimtukostnaðar sem aukakrafna samkvæmt b. lið 5. gr. laga nr. 75/1997. Gæti krafa Í hf. um vexti því ekki talist hluti af aðalkröfu hans samhliða höfuðstól skuldar H ehf. enda yrði að miða við að krafa um nauðungarsölu á eigninni hefði komið fram meira en ári eftir gjalddaga vaxtanna og gætu þeir því ekki notið veðtryggingar með höfuðstólnum. Ætti það sama við um dráttarvexti af vöxtunum. Hins vegar yrði að miða við að dráttarvextir af höfuðstólnum nytu veðtryggingar að því leyti sem þeir hefðu fallið til á tilteknu tímabili sem Í hf. hafði miðað kröfugerð sína við. Var fjárhæð úthlutunar til Í hf. lækkuð í samræmi við þetta og kveðið á um varðveislu hennar á sérgreindum reikningi þar til ákveðið yrði í öðru dómsmáli hvort krafa Í hf. til hennar væri að hluta eða öllu leyti fallin niður.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu tilHæstaréttar með kæru 7. september 2018 og bárust réttinum kærumálsgögn 14. samamánaðar, en sóknaraðilum var veitt kæruleyfi 4. október 2018. Kærður erúrskurður Landsréttar 27. ágúst 2018, þar sem felld var úr gildi ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 22. desember 2016 um að 3. töluliðurfrumvarps frá 8. júlí sama ár til úthlutunar á söluverði fasteignarinnarVesturgötu 64 í Reykjavík við nauðungarsölu skyldi standa óbreyttur um greiðslutil varnaraðila á 1.095.798.562 krónum og kveðið þess í stað á um að hann fengiúthlutað 1.046.769.062 krónum, sem leggja bæri inn á sérgreindan reikning viðbanka eða sparisjóð til varðveislu þar til ráðið yrði um tilkall til fjárins. Kæruheimilder í 2. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr. 2. mgr. 167. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallegaað frumvarpinu verði breytt þannig að úthlutun til varnaraðila verði lækkuð um328.055.319 krónur, svo og að kröfu hans um dráttarvexti „verði hafnað að þvímarki sem hún er yfir árs dráttarvöxtum af samþykktum höfuðstól“. Jafnframt verðisýslumanni gert að „fresta endanlegri ákvörðun um úthlutun höfuðstóls aðalkröfuvarnaraðila auk árs dráttarvaxta þar til endanleg niðurstaða dómsmáls þess semrekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. X-90/2012 eða eftir atvikumæðra dóms liggur fyrir varðandi ágreining um það hvort krafa varnaraðila hafiverið greidd með skuldajöfnuði.“ Verði frumvarp sýslumanns látið standa óbreyttkrefjast sóknaraðilar þess til vara að lagt verði fyrir sýslumann að „frestaendanlegri ákvörðun um úthlutun á kröfu til varnaraðila“ þar til fyrir liggiendanleg niðurstaða í áðurnefndu dómsmáli. Í öllum tilvikum krefjast sóknaraðilarmálskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti auk kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlegaflutt 16. janúar 2019.IEftir gögnum málsins fékk sóknaraðilinnHéðinsreitur ehf. afsal í nóvember 2007 fyrir lóðum í Reykjavík, sem munu síðarhafa verið sameinaðar öðrum lóðum sem hann réði yfir þannig að úr hafi orðiðfasteignin Vesturgata 64. Áður mun sóknaraðilinn hafa gert verksamning 21.ágúst 2007 um byggingu húss á lóðunum með 192 íbúðum og hafi verklaun átt aðnema samtals 4.712.000.000 krónum, en verkinu skyldi ljúka fyrir 20. maí 2009. Ítengslum við þann verksamning gerði sóknaraðilinn samning 9. október 2007 við Byrsparisjóð um fulla fjármögnun framkvæmdanna. Skuldbatt sparisjóðurinn sig tilað veita sóknaraðilanum lán í áföngum fyrir öllum framkvæmdarkostnaði gegn þvíað fá veð í fasteigninni, en yrði um að ræða „veðtryggingarbréf“ skyldi„heildarfjárhæð þeirra nema a.m.k. 20% hærri fjárhæð en sem nemur áætluðum byggingarkostnaði“og yrðu þau að hvíla á fyrsta eða öðrum veðrétti. Miðað var við að lánið yrðiað helmingi í krónum og bæri sá hluti þess REIBOR vexti með 3,5% álagi, en aðhelmingi í tilteknum hlutföllum í evrum, svissneskum frönkum og japönskum jenummeð LIBOR vöxtum auk 3,9% álags. Um endurgreiðslu lánsins var mælt svo fyrir aðfé, sem fengist við sölu íbúða í húsinu, skyldi með ákveðnum undantekningum rennatil sparisjóðsins og bæri að ljúka endurgreiðslu ekki síðar en átján mánuðumeftir verklok.Í skjóli samningsins frá 9. október 2007 gerðisóknaraðilinn Héðinsreitur ehf. samning um lánsheimild við Byr sparisjóð 27.nóvember sama ár. Átti heimild þessi að ná til láns að andvirði 600.000.000krónur í þeim gjaldmiðlum, sem mælt var fyrir um í samningnum frá 9. október2007, og mátti sóknaraðilinn nýta sér hana með úttektum af reikningum hjásparisjóðnum. Vextir af skuldinni yrðu þeir sömu og áður var getið og yrði„lokagjalddagi lánsins“ að meðtöldum vöxtunum 5. janúar 2012. Til tryggingarskuldinni skyldi sóknaraðilinn gefa út 36 samhljóða tryggingarbréf, sem yrðu samtalsað fjárhæð 720.000.000 krónur og með 1. veðrétti í fyrrnefndri fasteign. Sóknaraðilinngaf þessi tryggingarbréf út 27. nóvember 2007 og var fjárhæð hvers þeirra,20.000.000 krónur, bundin vísitölu neysluverðs með grunntölunni 278,1 stig. Íbréfunum, sem voru rituð á stöðluðum eyðublöðum frá sparisjóðnum og varþinglýst 12. desember sama ár, sagði meðal annars að fasteignin væri sett aðveði til tryggingar greiðslu á skuldum, sem sóknaraðilinn stæði eða kynni aðstanda í við sparisjóðinn eða þann sem fengi bréfin framseld, hvort sem þærværu „víxilskuldir ... yfirdráttur á tékkareikningi, skuldabréfalán, erlendendurlán eða hvers konar aðrar skuldir við sparisjóðinn ... að samtalinnifjárhæð allt að kr. 20.000.000 ... auk vísitöluálags, dráttarvaxta og allskostnaðar sem af vanskilum kann að leiða og skuldara ber að greiða aðskaðlausu“. Með tilkynningu til sparisjóðsins 27. nóvember 2007 óskaðisóknaraðilinn eftir að fá lánið greitt út 13. desember sama ár með því að600.000.000 krónur yrðu lagðar inn á tiltekinn reikning hans og verður ekkiannað séð af gögnum málsins en að það hafi gengið eftir.Af ástæðum, sem varða ekki mál þetta, var ekkihafist handa við byggingu húss á vegum sóknaraðilans Héðinsreits ehf. á áðurnefndrilóð. Vegna þessa mun Byr sparisjóður hafa tilkynnt sóknaraðilanum með bréfi 12.júní 2008 að sparisjóðurinn teldi forsendur samnings þeirra frá 9. október 2007brostnar og liti hann svo á að samningurinn væri fallinn niður. Sóknaraðilinn kveðsthafa mótmælt þessu bréflega og skorað jafnframt á sparisjóðinn í júní ogseptember 2008 að efna samninginn, en því hafi verið hafnað. Höfðaðisóknaraðilinn því mál á hendur sparisjóðnum í febrúar 2009 og krafðist þess aðviðurkennt yrði að samningur þeirra væri „í fullu gildi“, svo og aðsparisjóðurinn bæri gagnvart sér skaðabótaskyldu vegna tjóns, sem leitt hafi afþví að hann hafi neitað að efna samninginn. Með dómi Hæstaréttar 17. nóvember2011 í máli nr. 87/2011 var viðurkennd skaðabótaskylda sparisjóðsins viðsóknaraðilann.Á því tímabili, sem síðastnefnt mál var rekiðfyrir dómstólum, setti Fjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 bráðabirgðastjórn yfirByr sparisjóð á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009, og var hann í framhaldi af því tekinn til slita2. júlí 2010. Fjármálaeftirlitið ráðstafaði jafnframt tilteknum eignum ogskuldbindingum sparisjóðsins til Byrs hf., en það félag mun síðan hafa veriðsameinað varnaraðila á árinu 2011. Er óumdeilt í málinu að varnaraðili hafi áþessum grunni tekið yfir kröfu sparisjóðsins vegna láns samkvæmt áðurnefndumsamningi hans við sóknaraðilann Héðinsreit ehf. frá 27. nóvember 2007 og réttindisamkvæmt tryggingarbréfunum, sem sóknaraðilinn gaf út til sparisjóðsins samadag, svo og að kröfuréttindi varnaraðila vegna lánsins séu háð þeim skilmálasamkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010 að honum beri aðhlíta skuldajöfnuði, sem gagnaðili sparisjóðsins kann að hafa notið réttar til áðuren þau voru framseld.Sóknaraðilinn Héðinsreitur ehf. lýsti 13. október2010 kröfu á hendur Byr sparisjóði við slitameðferð hans að höfuðstól3.000.000.000 krónur auk vaxta og málskostnaðar. Krafa þessi var reist á því aðsparisjóðurinn hafi valdið sóknaraðilanum tjóni þegar sá fyrrnefndi hafi„vanefnt fjármögnunarsamning aðila, dags. 9. október 2007 með því að lýsa yfirþann 12. júní 2008 að samningurinn væri fallinn niður“ og nyti sóknaraðilinnþví réttar til skaðabóta sem þessu næmi. Krafðist hann þess einnig að krafankæmi til skuldajafnaðar við kröfu vegna láns sparisjóðsins til sín á grundvellisamningsins frá 27. nóvember 2007. Slitastjórn sparisjóðsins mun hafa hafnað 2.desember 2010 að viðurkenna kröfu sóknaraðilans við slitin, en að gengnum áðurnefndumdómi Hæstaréttar 17. nóvember 2011 mun á hinn bóginn hafa verið leitaðsamkomulags um kröfuna, sem ekki hafi tekist. Ágreiningi um kröfuna var þvívísað til héraðsdóms og mál þingfest þar 22. júní 2012 af því tilefni, en úrþví máli hefur ekki enn verið leyst í héraði.Varnaraðili höfðaði mál á hendur sóknaraðilanumHéðinsreit ehf. 10. maí 2012 og krafðist þess að félaginu yrði gert að greiðasér 928.055.319 krónur með dráttarvöxtum frá 5. janúar sama ár tilgreiðsludags, svo og að staðfestur yrði veðréttur sinn fyrir þeirri kröfu í fasteigninniVesturgötu 64 samkvæmt fyrrnefndum 36 tryggingarbréfum. Í stefnu í því máli komfram að krafa þessi væri um endurgreiðslu á láninu, sem Byr sparisjóður hafðiveitt sóknaraðilanum samkvæmt samningi þeirra frá 27. nóvember 2007, en tekið varfram að vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins um tengingu fjárhæðarlánsins við gengi erlendra gjaldmiðla hafi krafan „verið reiknuð í íslenskumkrónum allt frá stofndegi lánssamningsins“ og miðað við að hún bæri „almennavexti Seðlabanka Íslands af óverðtryggðum lánum frá 1. mars 2010“. Höfuðstóllkröfunnar væri samkvæmt þessu 600.000.000 krónur, en áfallnir vextir frá síðastnefndumdegi til gjalddaga lánsins 5. janúar 2012 næmu því til viðbótar 328.055.319krónum og svöruðu þær fjárhæðir samanlagðar til dómkröfu varnaraðila.Sóknaraðilinn krafðist aðallega sýknu af kröfunni en til vara að fjárhæð hennaryrði lækkuð. Voru varnir sóknaraðilans einkum reistar á því að krafavarnaraðila væri fallin niður í heild eða að hluta vegna skuldajafnaðar viðfyrrgreinda skaðabótakröfu sóknaraðilans. Með úrskurði 7. maí 2013 varðhéraðsdómur við kröfu sóknaraðilans um að málinu yrði frestað um ótiltekinntíma þar til endanleg niðurstaða hefði fengist í ágreiningsmálinu umviðurkenningu kröfu hans á hendur Byr sparisjóði og var sá úrskurður staðfesturmeð dómi Hæstaréttar 7. júní sama ár í máli nr. 365/2013. Mun ekki hafa veriðhreyft frekar við því máli frá þeim tíma.Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu tók fyrir 15.janúar 2015 kröfu Reykjavíkurborgar um nauðungarsölu fasteignarinnar Vesturgötu64, en sú krafa virðist hafa verið reist á lögveðrétti fyrir ógreiddumfasteignagjöldum og var sóknaraðilinn Héðinsreitur ehf. gerðarþoli viðnauðungarsöluna. Ákveðið var að koma eigninni í verð á uppboði, sem byrjaði þóekki fyrr en 11. janúar 2016. Við framhald uppboðsins 1. febrúar sama ár lagðivarnaraðili fram tvær kröfulýsingar í söluverð eignarinnar. Tók önnur þeirraeingöngu til veðréttinda á grundvelli tryggingarbréfanna, sem sóknaraðilinnhafði gefið út til Byrs sparisjóðs 27. nóvember 2007 og hvíldu á 1. veðrétti í fasteigninni,og taldi varnaraðili þau eiga að tryggja sér fullnustu á alls 1.290.871.247krónum. Þá fjárhæð sundurliðaði hann í höfuðstól, sem hafi upphaflega numið samtals720.000.000 krónum en hækkað í 1.093.333.278 krónur vegna ákvæðis í tryggingarbréfunumum verðtryggingu, dráttarvexti frá ótilgreindum degi til 1. febrúar 2016 aðfjárhæð 139.855.651 króna og málskostnað ásamt öðrum kostnaði, sem nánar var tilgreindur,samtals 57.682.318 krónur. Í hinni kröfulýsingunni hafði varnaraðili á hinnbóginn uppi kröfu vegna láns sparisjóðsins til sóknaraðilans samkvæmt samningiþeirra 27. nóvember 2007, sem varnaraðili taldi alls að fjárhæð 1.572.935.386krónur, og verður að skilja þá kröfulýsingu svo að hann hafi þar krafistgreiðslu upp í þá skuld á grundvelli veðréttinda samkvæmt fyrrnefndukröfulýsingunni. Fjárhæð kröfunnar vegna lánsins var sundurliðuð þannig aðhöfuðstóll væri 600.000.000 krónur, vextir til gjalddaga þess 5. janúar 2012 væru328.055.319 krónur og dráttarvextir til 1. febrúar 2016 587.197.749 krónur, enmálskostnaður og annar kostnaður, sem tilgreindur var á sama hátt og ífyrrnefndu kröfulýsingunni, væri samtals 57.682.318 krónur. Við uppboðið varðHróður ehf. hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 1.297.000.000 krónur og mun þaðhafa verið samþykkt með viðtöku sýslumanns á greiðslu frá félaginu 29. febrúar2016.Sýslumaður gerði 8. júlí 2016 frumvarp tilúthlutunar á framangreindu söluverði fasteignarinnar. Af því átti fyrst aðgreiða sölulaun í ríkissjóð, 12.970.000 krónur, og því næst lögveðkröfuReykjavíkurborgar vegna fasteignagjalda, 1.932.565 krónur, en varnaraðili áttisíðan samkvæmt 3. tölulið frumvarpsins að fá greiddar 1.095.798.562 krónur ískjóli 36 tryggingarbréfa sinna á 1. veðrétti í eigninni. Eftirstöðvarsöluverðsins, 186.298.873 krónur, áttu svo á grundvelli tryggingarbréfs á 2.veðrétti að renna til sóknaraðilans Erils ehf. upp í kröfu, sem hann hafði lýstvið nauðungarsöluna og kvað nema samtals 3.494.484.463 krónum. Af gögnummálsins virðist mega ráða að fjárhæðin, sem sýslumaður taldi varnaraðila eigaað fá úthlutað af söluverðinu, hafi verið sundurliðuð þannig að höfuðstóllkröfu hans væri 600.000.000 krónur, vextir af höfuðstólnum til gjalddaga 5.janúar 2012 næmu 328.055.319 krónum, dráttarvextir af þeim fjárhæðumsamanlögðum frá 1. febrúar 2015 til 1. febrúar 2016 væru 118.713.743 krónur og málskostnaðurásamt öðrum kostnaði varnaraðila næmi alls 49.029.500 krónum.Sóknaraðilar mótmæltu frumvarpinu hvor fyrir sittleyti með bréfum til sýslumanns 28. júlí 2016 og kröfðust þess að því yrðibreytt á þann veg að varnaraðili fengi aðallega engu úthlutað af söluverðinu,en til vara lægri fjárhæð en ráðgerð væri í frumvarpinu. Yrði þá úthlutun tilsóknaraðilans Erils ehf. hækkuð sem því næmi. Í bréfum beggja sóknaraðila varjafnframt vísað til þess að fyrir héraðsdómi væri rekið fyrrnefnt mál vegnaágreinings um viðurkenningu kröfu sóknaraðilans Héðinsreits ehf. við slit Byrssparisjóðs og myndi ráðast af niðurstöðu þess máls hvort krafan, semvarnaraðili hafði lýst í söluverð fasteignarinnar, teldist að fullu greidd meðskuldajöfnuði eða eftir atvikum að hluta. Væri sýslumanni því rétt að fresta aðtaka ákvörðun um hvort frumvarpinu yrði breytt þar til endanleg niðurstaða lægifyrir í því máli. Sýslumaður tók nauðungarsöluna fyrir 1. nóvember 2016 til aðfjalla um þessi mótmæli, en tók loks afstöðu til þeirra við fyrirtöku 22.desember sama ár með þeirri ákvörðun að frumvarpið skyldi standa óbreytt, svoog að kröfum sóknaraðila um frestun væri hafnað. Sóknaraðilar lýstu því þegar yfirað þeir leituðu úrlausnar héraðsdóms um þessa ákvörðun. II Mál þetta var þingfest í héraði 15. febrúar 2017og gerðu sóknaraðilar þar efnislega sömu kröfur og þeir hafa uppi fyrirHæstarétti samkvæmt áðursögðu, en varnaraðili krafðist þess á hinn bóginn aðfrumvarp sýslumanns frá 8. júlí 2016 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnarVesturgötu 64 yrði látið standa óbreytt og mælt svo fyrir að úthlutun samkvæmtþví skyldi þegar fara fram. Í úrskurði héraðsdóms í málinu 10. janúar 2018 varkveðið á um það eitt að sýslumanni væri gert að fresta ákvörðun um úthlutun tilvarnaraðila af söluverðinu þar til fengin yrði endanleg niðurstaða í áðurnefndudómsmáli um hvort krafa hans hafi verið greidd með skuldajöfnuði sóknaraðilansHéðinsreits ehf. við skaðabótakröfu sína á hendur Byr sparisjóði.Sóknaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms tilLandsréttar 19. janúar 2018 og varnaraðili jafnframt fyrir sitt leyti 22. samamánaðar. Höfðu þeir allir uppi sömu kröfur og þeir gerðu í héraði samkvæmtframansögðu. Í úrskurði Landsréttar í málinu 15. mars 2018 var ómerkt ákvörðunsýslumanns 22. desember 2016 um að 3. töluliður frumvarpsins skyldi standaóbreyttur, en ákvæði í úrskurði héraðsdóms um að fresta skyldi ákvörðun umúthlutun til varnaraðila var staðfest. Að öðru leyti var málinu vísað fráhéraðsdómi að því er varðaði kröfur sóknaraðila um breytingar á frumvarpinu.Sóknaraðilar kærðu þennan úrskurð til Hæstaréttar, sem með dómi 7. júní 2018 ímáli nr. 7/2018 felldi úr gildi ákvæði úrskurðarins um frávísun málsins aðhluta frá héraðsdómi.Hinn kærði úrskurður Landsréttar gekk síðan 27.ágúst 2018. Þar var á nýjan leik kveðið á um að ómerkt væri ákvörðun sýslumannsum að 3. töluliður frumvarpsins skyldi vera óbreyttur, en auk þess var gerð súbreyting á þeim lið að úthlutun til varnaraðila var lækkuð í 1.046.769.062krónur og mælt svo fyrir að leggja bæri þá fjárhæð á reikning við banka eðasparisjóð þar til ráðið yrði um tilkall til hennar.IIIEins og áður var getið hefur nú á sjöunda ár veriðtil meðferðar fyrir héraðsdómi dómsmál, þar sem uppi er ágreiningur umviðurkenningu kröfu sóknaraðilans Héðinsreits ehf. á hendur Byr sparisjóði umskaðabætur vegna ólögmætrar riftunar sparisjóðsins á samningi þeirra frá 9.október 2007 um fjármögnun framkvæmda við byggingu húss að Vesturgötu 64. Í þvímáli er jafnframt til úrlausnar hvort og eftir atvikum að hvaða markisóknaraðilanum sé heimilt að skuldajafna þeirri kröfu við kröfu á grundvellisamnings síns og sparisjóðsins frá 27. nóvember 2007 um lán að fjárhæð600.000.000 krónur. Sem fyrr segir tilheyrir fjárkrafan samkvæmt þeim samninginú varnaraðila, en á henni leitar hann fullnustu í skjóli veðréttinda sinna viðnauðungarsölu á fasteigninni Vesturgötu 64, sem mál þetta varðar. Vegna þeirrarmeginreglu, sem fram kemur í 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991, getur ekki komiðhér til úrlausnar hvort fjárkrafa varnaraðila vegna lánsins sé með öllu eða aðhluta fallin niður fyrir skuldajöfnuð. Eins og byggt var á í áðurnefndum dómiHæstaréttar 8. júní 2018 er við úthlutun söluverðs fasteignarinnar á hinnbóginn óhjákvæmilegt vegna veðréttinda varnaraðila að taka afstöðu til þesshverri fjárhæð þessi umdeilda krafa hans gæti numið ef hún reynist ekki verafallin niður, svo sem leiðir af 7. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991, og varðveitaþá fjárhæð samkvæmt 2. mgr. 54. gr. sömu laga þar til niðurstaða verður fenginum tilvist kröfunnar í öðru dómsmáli. Að loknu því máli verður í samræmi við 3.mgr. síðastnefndrar lagagreinar annaðhvort að greiða varnaraðila fjárhæðina efkrafa hans telst enn fyrir hendi í heild eða taka að öðrum kosti uppúthlutunina og láta fjárhæðina að hluta eða með öllu renna til annarrarétthafa. Tekur þessi skipan eftir ákvæðum laga nr. 90/1991 mið af því að ófærtsé við úthlutun söluverðs eignar við nauðungarsölu að láta deilu um tilkall tilafmarkaðs hluta þess valda ófyrirséðum töfum á því að rétthafar, sem hún varðarekki, fái til sín greiðslu af söluverðinu. Að þessu virtu eiga kröfursóknaraðila um að lagt verði fyrir sýslumann að fresta ákvörðunartöku umúthlutun til varnaraðila sér enga stoð í lögum nr. 90/1991 og eru þærósamrýmanlegar því verklagi, sem sýslumanni ber að fylgja eftir ákvæðum VIII.kafla þeirra laga. Þegar af þeim ástæðum verður kröfum sóknaraðila að þessuleyti hafnað.Af framansögðu leiðir að í máli þessu verður að leysaúr því hvaða fjárhæð varnaraðili myndi með réttu eiga að fá úthlutað afsöluverði fasteignarinnar Vesturgötu 64 ef niðurstaða áðurnefnds dómsmáls millisóknaraðilans Héðinsreits ehf. og Byrs sparisjóðs yrði sú að krafa varnaraðila séað engu leyti fallin niður fyrir skuldajöfnuð. Í fyrsta lagi er óumdeilt að hannmyndi þá eiga að fá greiddan höfuðstól kröfu sinnar, 600.000.000 krónur. Í öðrulagi krefst hann vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af höfuðstólnum, en þó aðeins að því er virðist fyrir tímabiliðfrá 1. mars 2010 til gjalddaga 5. janúar 2012. Varnaraðili telur þessa vexti nema328.055.319 krónum. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti svoað þeir andmæli hvorki rétti varnaraðila til þessara vaxta né útreikningi hansá þeim, en þeir telji á hinn bóginn að bæði vegna orðalags tryggingarbréfanna,þar sem vaxta af höfuðstól skuldarinnar fram að gjalddaga hans er í engu getið,og vegna ákvæða b. liðar 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð njóti vextirnirekki veðréttar með höfuðstólnum. Í þriðja lagi krefst varnaraðili dráttarvaxtaeins og sýslumaður tók kröfu um þá til greina í frumvarpinu til úthlutunar ásöluverði fasteignarinnar og er fjárhæð þeirra 118.713.743 krónur. Ífrumvarpinu virðist hafa verið gengið út frá því að samkvæmt b. lið 5. gr. laganr. 75/1997 gætu dráttarvextir aðeins greiðst samhliða höfuðstól kröfuvarnaraðila að því leyti, sem þeir hafi fallið til á síðasta árinu áður en hannlýsti kröfu við framhald uppboðs 1. febrúar 2016, og hafi þeir verið reiknaðiraf samanlagðri fjárhæð höfuðstólsins og vaxta, 928.055.319 krónum. Sóknaraðilarhafa ekki andmælt útreikningi á fjárhæð dráttarvaxtanna eftir þessum forsendum,en skilja verður málatilbúnað þeirra svo að þeir telji að krafa varnaraðila umdráttarvexti af gjaldföllnum vöxtum, 328.055.319 krónum, geti ekki komið tilgreiðslu með höfuðstól kröfu hans af söluverði fasteignarinnar ef vextirnir semslíkir gera það ekki. Geti varnaraðili því ekki fengið greidda dráttarvexti aföðru en höfuðstólnum einum, sem yrðu þá 76.740.000 krónur vegna tímabilsins frá1. febrúar 2015 til 1. febrúar 2016. Loks er þess að gæta að í hinum kærða úrskurðivar að öllu leyti hafnað kröfu varnaraðila um að fá greiddan málskostnað ogannan kostnað af söluverði fasteignarinnar. Með því að varnaraðili unirúrskurði Landsréttar kemur krafa um þann kostnað ekki til álita hér fyrir dómi.IVEftir 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997, sbr. síðarimálslið 23. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, verður í tryggingarbréfi aðtilgreina fjárhæð kröfu, sem veðréttur samkvæmt því tryggir, eða hámark fjárhæðarinnar,en heimilt er að binda hana við ákveðna vísitölu þannig að hún taki sömu breytingumog vísitalan tekur frá nánar tiltekinni grunntölu, sbr. 3. mgr. fyrrnefndulagagreinarinnar. Í 5. gr. laga nr. 75/1997 eru þessu til viðbótar taldar uppkröfur, sem teljast tryggðar með aðalkröfu nema annað leiði af samningi sem stofnaðitil veðréttarins, en samkvæmt a. lið lagagreinarinnar geta þær meðal annars veriðkröfur um kostnað, sem veðhafi hefur af innheimtu, og eftir b. lið hennar kröfurum vexti af skuldinni, sem fallið hafa í gjalddaga á síðasta árinu áður en krafaum nauðungarsölu á veðsettu eigninni hefur verið sett fram.Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð aðlögum nr. 75/1997, var í skýringum við 4. gr. þess vikið að mismunandi reglum,sem gengið hafi verið út frá í Danmörku og Noregi, um hvort áskilnaður um tilgreininguhámarksfjárhæðar veðkröfu, að því er tryggingarbréf varðar, sneri eingöngu aðhöfuðstól skuldar, sem njóta ætti tryggingar, þannig að við hann gætu bæstótilgreindir vextir og innheimtukostnaður, eða hvort fjárhæðin ætti að ráðahámarki tryggðrar kröfu að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Vísað var til þess aðí framkvæmd hér á landi hafi verið venja að byggja á fyrrnefndu reglunni ogyrði ekki séð að það hafi leitt til vandræða. Væri miðað við það í frumvarpinu aðþessu yrði ekki breytt og bæri því að skilja áskilnað 1. mgr. 4. gr. þess umtilgreiningu hámarksfjárhæðar í tryggingarbréfi á þann hátt að til viðbótarhenni stæði veðsett eign til tryggingar kröfu um vexti og kostnað, sbr. a. ogb. liði 5. gr. frumvarpsins. Í skýringum við síðastnefnda grein frumvarpsinsvar síðan ítrekað að það væri meginregla samkvæmt gildandi rétti að veðrétturnæði til aukagreiðslna eins og vaxta, en sá réttur hafi þó sætt takmörkunumeftir ákvæðum laga nr. 23/1901 um forgangsrétt veðhafa fyrir vöxtum. Með þeim lögumhafi verið settar þær skorður að væri skuldara veittur gjaldfrestur á vöxtumhéldist ekki forgangsréttur veðhafa fyrir þeim gagnvart síðari veðhöfum lenguren í eitt ár frá gjalddaga vaxtanna og færðust þeir eftir það aftar í veðröð.Ákvæði þeirra laga hafi í framkvæmd verið látin taka bæði til samningsvaxta ogdráttarvaxta og skipti ekki máli hvort gjaldfrestur hafi verið veittur berum orðumeða með aðgerðaleysi, en forgangsréttur héldist til vaxta, sem féllu ígjalddaga á síðasta árinu fram að því að krafa um nauðungarsölu væri móttekin.Með 48. gr. frumvarpsins væri lagt til að lög nr. 23/1901 féllu úr gildi, en ákvæðumb. liðar 5. gr. þess væri ætlað að koma í þeirra stað. Í lok skýringa við 5.gr. frumvarpsins sagði síðan eftirfarandi: „Í 5. gr. frumvarpsins kemur fram súskýringarregla, að kröfur þær, sem nefndar eru í ákvæðinu, fylgja aðalkröfu ognjóta sama forgangsréttar og hún, svo fremi sem önnur niðurstaða verður ekkileidd af samningi þeim, sem stofnaði til veðréttarins. Er þetta í samræmi viðgildandi rétt, a.m.k. hvað varðar þær kröfur, sem greinir í a- og b-liðum. Íþví orðalagi frumvarpsgreinarinnar, „... nema annað leiði af samningi ...“felst, að það þarf ekki að koma fram í veðsamningi berum orðum, að umræddarviðbótarkröfur fylgi ekki aðalkröfu, heldur nægir, að út frá því hafi veriðgengið í millum aðila, að veðandlagið standi einvörðungu til fullnustu aðalkröfunni,þótt ekki hafi það verið orðað sérstaklega.“Framangreint frumvarp sætti ekki í meðförumAlþingis nokkurri breytingu á þeim ákvæðum, sem skýringar þessar lutu að, ogeru ekki efni til annars en að taka mið af þeim við úrlausn málsins. Samkvæmt þvíverður að leggja til grundvallar að í lögum nr. 75/1997 sé gengið út frá þeirrimeginreglu að hámarksfjárhæð, sem tilgreind er í tryggingarbréfi, skírskoti tilhöfuðstóls veðtryggðrar kröfu. Ef sú krafa ber vexti eftir samningi um hana eðalögum fram til gjalddaga höfuðstólsins nái veðtryggingin einnig til vaxtannaþótt þess sé ekki getið í tryggingarbréfi og samanlögð fjárhæð þeirra oghöfuðstóls skuldarinnar fari fram úr hámarksfjárhæð, sem þar sé tilgreind. Samamáli gegni um dráttarvexti af heildarskuldinni eftir gjalddaga hennar, en bæðium vexti og dráttarvexti gildi þó sú takmörkun samkvæmt b. lið 5. gr. lagannaað þeir njóti aðeins veðtryggingar með höfuðstól kröfunnar að því leyti, semþeir hafa fallið í gjalddaga á síðasta árinu áður en krafa um nauðungarsölu áveðinu var sett fram. Allt að einu verður jafnframt að leggja til grundvallarað með þessu girði ákvæði laga nr. 75/1997 ekki fyrir að ákveða megi ítryggingarbréfi að hámarksfjárhæð, sem þar er tilgreind, snúi aðheildarfjárhæðinni, sem ætlast er til að veðtrygging taki til að meðtöldumvöxtum og kostnaði, og þá eftir atvikum án tillits til takmarkana samkvæmt b.lið 5. gr. laganna. Með því að vikið yrði í slíku tilviki frá meginreglulaganna yrði á hinn bóginn að áskilja að ákvörðun um þetta kæmi skýrlega fram ítexta tryggingarbréfs eða sú niðurstaða yrði í ljósi aðstæðna leidd ótvírætt afskýringu þess.Í tryggingarbréfunum, sem sóknaraðilinnHéðinsreitur ehf. gaf út 27. nóvember 2007 og varnaraðili styðst við um veðréttindisín í fasteigninni Vesturgötu 64, kom sem fyrr segir fram að hún væri veðsetttil tryggingar hvers konar skuldum sem sóknaraðilinn kynni að standa í viðeiganda bréfanna allt að tiltekinni hámarksfjárhæð „auk vísitöluálags,dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða“. Þannig var þessekki berum orðum getið hvort hámarksfjárhæðin, sem tilgreind var, lyti aðeinsað höfuðstól skuldanna. Ekki var þess þó heldur getið hvort vextir, sem kynnuað falla á skuldirnar fram að gjalddaga þeirra, gætu bæst viðhámarksfjárhæðina, eins og tiltekið var á hinn bóginn um vísitöluálag ogdráttarvexti. Þegar leyst er úr hvernig skýra verði tryggingarbréfin að þessuleyti verður að gæta að því að þau voru 36 talsins og hvert að upphaflegrifjárhæð 20.000.000 krónur. Þau voru gefin út til að uppfylla skilyrði fyrirveitingu Byrs sparisjóðs á láni til sóknaraðilans að andvirði 600.000.000krónur samkvæmt samningi þeirra um lánsheimild, sem gerður var sama dag, en þarvar miðað við að helmingur lánsins yrði í erlendum gjaldmiðlum og þannig háðurgengi þeirra. Sá samningur var aftur reistur á samningi sóknaraðilans ogsparisjóðsins frá 9. október 2007 um fjármögnun framkvæmda að Vesturgötu 64, ensamkvæmt síðastnefnda samningnum skyldu tryggingarbréf, sem kynnu að verðagefin út til tryggingar endurgreiðslu lána í skjóli hans, nema að minnsta kosti20% hærri fjárhæð en lánin. Samanlögð fjárhæð tryggingarbréfanna var þessu samahlutfalli hærri en lánið, sem samningurinn frá 27. nóvember 2007 tók til. Eftirþeim samningi átti lánið að bera nánar tiltekna vexti, sem áður var getið, framtil gjalddaga þess rúmum fjórum árum síðar, 5. janúar 2012, og áttu þáhöfuðstóll skuldarinnar og allir vextirnir að greiðast í einu lagi. Fyrirsjáanlegthlýtur að hafa verið þegar við gerð samningsins og útgáfu tryggingarbréfanna27. nóvember 2007 að heildarfjárhæð umsaminna vaxta, sem kæmu á gjalddaga svolöngu síðar, myndi nema hærri fjárhæð en mismuninum á láninu og samanlagðrihámarksfjárhæð, sem tilgreind var í tryggingarbréfunum. Geta því ekki staðiðlíkur til að þessum mismun hafi verið ætlað að mynda veðtryggingu fyrir vöxtumaf skuldinni, sem myndu falla til á tímabilinu fram að gjalddaga hennar. Þegarþetta er virt í ljósi þess, sem áður var getið, verður að skýra ákvæðitryggingarbréfanna þannig að tilgreind hámarksfjárhæð þeirra hafi eingöngulotið að höfuðstól skulda, sem veðréttindi áttu að ná til, en ætlast hafi veriðtil að samningsbundnir vextir ásamt dráttarvöxtum og innheimtukostnaði mynduþess utan einnig njóta veðtryggingar og þá sem aukakröfur eftir b. lið 5. gr.laga nr. 75/1997. Að þessu gættu getur krafa varnaraðila um vexti aðfjárhæð 328.055.319 krónur, sem féll í gjalddaga 5. janúar 2012, ekki talist verahluti af aðalkröfu hans samhliða höfuðstól skuldar sóknaraðilans Héðinsreitsehf., þó svo að samanlögð fjárhæð tryggingarbréfanna gæti út af fyrir sig náð núyfir báða þessa þætti vegna ákvæða bréfanna um verðtryggingu. Ekki liggur fyrirí gögnum málsins hvenær krafa kom fyrst fram um nauðungarsöluna á fasteigninniVesturgötu 64, sem mál þetta varðar, en við það verður að miða að það hljóti aðhafa verið meira en ári eftir gjalddaga þessara vaxta. Vegna ákvæða b. liðar 5.gr. laga nr. 75/1997 geta þeir því ekki notið veðtryggingar með höfuðstólskuldarinnar og leiðir af sjálfu að það sama eigi þá við um dráttarvexti afþessum gjaldföllnu vöxtum.Samkvæmt öllu framangreindu verður í frumvarpisýslumanns 8. júlí 2016 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar Vesturgötu64 að byggja á því að í hlut varnaraðila eftir 3. tölulið frumvarpsins getikomið höfuðstóll kröfu hans á hendur sóknaraðilanum Héðinsreit ehf. vegna láns ágrundvelli samnings hans við Byr sparisjóð frá 27. nóvember 2007 að fjárhæð600.000.000 krónur. Við höfuðstólinn geti einnig lagst dráttarvextir af honum,en í fyrrgreindum kröfulýsingum, sem varnaraðili lagði fram við framhalduppboðs 1. febrúar 2016, gekk hann sjálfur út frá því að veðréttur hanssamkvæmt tryggingarbréfunum næði aðeins til dráttarvaxta að því leyti, sem þeirhafi fallið til á eins árs tímabili fram að þeim degi. Verður því að miða viðþær tímasetningar við úrlausn málsins. Eftir málatilbúnaði sóknaraðila nemadráttarvextir af höfuðstól kröfu varnaraðila á þessu eins árs tímabili 76.740.000krónum og hefur þeim útreikningi ekki verið andmælt. Verður frumvarpinu þvíbreytt þannig að í hlut varnaraðila geti komið samtals 676.740.000 krónur ístað 1.095.798.562 króna, en þennan hluta söluverðsins skal sýslumaðurvarðveita á sérgreindum reikningi við banka eða sparisjóð þar til leyst hefurverið endanlega úr því í öðru dómsmáli hvort krafa varnaraðila á hendursóknaraðilanum Héðinsreit ehf. sé með öllu eða að hluta fallin niður fyrirskuldajöfnuð. Af þessari breytingu á frumvarpinu leiðir að fjárhæð úthlutunarsamkvæmt 4. tölulið þess til sóknaraðilans Erils ehf. verður að takasamsvarandi hækkun, en með því að dómkröfur í málinu hafa ekki tekið til þessatriðis verður ekki mælt hér fyrir um það.Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 errétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu á öllum dómstigum.Dómsorð:Frumvarpi sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 8. júlí 2016 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnarVesturgötu 64 í Reykjavík við nauðungarsölu er í 3. tölulið breytt á þann vegað í hlut varnaraðila, Íslandsbanka hf., geti komið 676.740.000 krónur. Skal súfjárhæð varðveitt á sérgreindum reikningi við banka eða sparisjóð þar tilendanlega verður ákveðið í öðru dómsmáli hvort krafa varnaraðila til hennar séað hluta eða með öllu fallin niður fyrir skuldajöfnuð af hendi sóknaraðilaHéðinsreits ehf.Málskostnaður á öllum dómstigumfellur niður.Úrskurður Landsréttar 27.ágúst 2018.Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, ÁsmundurHelgason og Ragnheiður Harðardóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila Sóknaraðilarskutu málinu til Landsréttar með kæru 22. janúar 2018. Kærumálsgögn bárustréttinum 5. febrúar sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdómsReykjavíkur 10. janúar 2018 í málinu nr. Z-1/2017 þar sem sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu var gert að fresta ákvörðun um úthlutun á kröfu varnaraðilaí uppboðsandvirði fasteignarinnar Vesturgötu 64 í Reykjavík þar til endanlegniðurstaða í máli, sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr.X-90/2012, eða eftir atvikum æðri réttar, lægi fyrir um þann ágreining hvortkrafa varnaraðila hefði verið greidd með skuldajöfnuði. Varnaraðili kærðiframangreindan úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur fyrir sitt leyti 23. janúar 2018.Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. Sóknaraðilarkrefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið aðfallist verði á aðalkröfu þeirra í héraði, þ.e. að felld verði úr gildiákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 22. desember 2016, þess efnis aðhafna kröfum sóknaraðila um að fresta ákvörðun um úthlutun uppboðsandvirðisfasteignarinnar Vesturgötu 64 samkvæmt þriðja tölulið frumvarps og ákveðajafnframt að ákvörðun um úthlutun söluverðs áður nefndrar eignar tilvarnaraðila á 1. veðrétti skuli standa óbreytt. Enn fremur krefjastsóknaraðilar þess að sýslumanninum verði gert að breyta frumvarpinu á þann vegað hafnað verði kröfu varnaraðila um greiðslu samningsvaxta að fjárhæð328.055.319 krónur, að dráttarvaxtakröfu varnaraðila verði hafnað að því markisem hún er yfir árs dráttarvöxtum af samþykktum höfuðstól kröfu varnaraðila ogað málskostnaðarkröfu varnaraðila verði hafnað. Samhliða krefjast sóknaraðilarþess að sýslumanni verði gert að fresta endanlegri ákvörðun um úthlutunhöfuðstóls kröfu varnaraðila auk dráttarvaxta þar til endanleg niðurstaðadómsmáls þess sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. X-90/2012,eða eftir atvikum æðri dóms, liggur fyrir varðandi ágreining um það hvort krafavarnaraðila hafi verið greidd með skuldajöfnuði. Til vara er gerð sú krafa aðsýslumanni verði gert að fresta töku framangreindrar ákvörðunar. Þá krefjastsóknaraðilar þess að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað. Varnaraðilikrefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að þess í stað verðiteknar til greina kröfur hans um að frumvarp sýslumanns að úthlutunargerðuppboðsandvirðis fasteignarinnar Vesturgötu 64 verði staðfest og að úthlutunsamkvæmt þeirri úthlutunargerð fari fram þegar í stað. Jafnframt krefstvarnaraðili kærumálskostnaðar. Með úrskurðiLandsréttar í málinu 15. mars 2018 var ómerkt ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu22. desember 2016 um að þriðji töluliður frumvarps til úthlutunar á söluverðiumræddrar fasteignar skyldi standa óbreyttur. Þá var sýslumanninum gert aðfresta endanlegri ákvörðun um úthlutun á söluverði fasteignarinnar upp í kröfuvarnaraðila þar til endanleg niðurstaða lægi fyrir í dómsmáli, sem rekið værifyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. X-90/2012, eftir atvikum með úrlausnæðri réttar. Að öðru leyti var aðalkröfu sóknaraðila vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðilarskutu úrskurði Landsréttar til Hæstaréttar 26. mars 2018. Með dómi réttarins 7.júní 2018 í máli nr. 7/2018 var ákvæði úrskurðarins um frávísun málsins aðhluta frá héraðsdómi fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka að þvíleyti efnislega afstöðu til dómkrafna sóknaraðila. Í forsendum dómsins er súályktun dregin af 7. mgr. 50. gr. og 2.mgr. 54. gr. laga nr. 90/1991 að ekki sé rétt að fresta ákvörðun um úthlutunsöluverðs fasteignar við þær aðstæður sem uppi eru, heldur beri að komast aðniðurstöðu um hámarksfjárhæð sem hlutaðeigandi kröfuhafi geti átt rétt til. Ermálið nú tekið fyrir að nýju í ljósi dóms Hæstaréttar.Málsatvik Sóknaraðili,Héðinsreitur ehf., var þinglýstur eigandi fasteignarinnar Vesturgötu 64 íReykjavík. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hugðist félagið ráðast þar íumfangsmiklar byggingarframkvæmdir. Í því skyni gerði félagiðfjármögnunarsamning við Byr sparisjóð 9. október 2007. Þeim samningi var riftaf hálfu sparisjóðsins með bréfi 12. júní 2008. Með dómi Hæstaréttar Íslands17. nóvember 2011 í málinu nr. 87/2011 var viðurkennd skaðabótaskyldasparisjóðsins á tjóni sóknaraðila, Héðinsreits ehf., er leiddi af riftuninni. Áður enfjármögnunarsamningnum var rift lánaði sparisjóðurinn sóknaraðila, Héðinsreitehf., 600 milljónir króna með lánssamningi 27. nóvember 2007. Helmingurhöfuðstóls lánsfjárhæðarinnar skyldi miðast við nánar tilgreinda erlenda gjaldmiðlaí ákveðnum hlutföllum. Gjalddagi höfuðstóls og vaxta var 5. janúar 2012 ogskyldi endurgreiðsla vera „óskert, þ.e. án lækkunar hvort sem er vegnaskattgreiðslna eða annarra greiðslna sem lánveitanda ber að greiða vegnalánsins, skuldajafnaðar- eða gagnkrafna“. Sama dag oglánssamningurinn var undirritaður gaf sóknaraðili, Héðinsreitur ehf., út 36samhljóða tryggingarbréf, sem bundin voru vísitölu neysluverðs, til tryggingará öllum skuldum félagsins við Byr sparisjóð, samtals að fjárhæð 720 milljónirkróna auk vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilumleiddi. Tryggingarbréfin hvíldu á 1. veðrétti fasteignarinnar sem að framangreinir, sem þá hét Ánanaust 1 og 3, en fékk síðar heitið Vesturgata 64. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 tók stofnunin yfir valdstofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs og var öllum eignum ogtryggingarréttindum sparisjóðsins ráðstafað til Byrs hf. nema nánar tilgreindumeignum. Sérstaklega var tekið fram í 13. tölulið ákvörðunarinnar að framsalkröfuréttinda svipti skuldara ekki rétti til skuldajöfnunar sem hann hafi áttgagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans. Ágreiningslaust er að með þessuyfirtók Byr hf. réttindi kröfuhafa samkvæmt lánssamningnum 27. nóvember 2007sem og réttindi veðhafa samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum. SlitastjórnByrs sparisjóðs birti innköllun í Lögbirtingablaði 13. júlí 2010 vegna krafna íslitabú sparisjóðsins. Sóknaraðili, Héðinsreitur ehf., lýsti kröfu að fjárhæð3.060.000.000 króna í búið sem reist var á skaðabótaskyldu sparisjóðsins vegnaólögmætrar riftunar á fjármögnunarsamningnum 9. október 2007. Fram kom aðkröfunni væri lýst sem kröfu til skuldajafnaðar sem nyti tryggingarréttinda ágrundvelli 111. gr., sbr. 100. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.,að því marki sem Byr sparisjóður ætti kröfu á hendur sóknaraðila. Að öðru leytivar kröfunni lýst sem almennri kröfu í búið. Slitastjórnsparisjóðsins hafnaði framangreindum kröfum í fyrstu. Eftir að dómurHæstaréttar í málinu nr. 87/2011 féll munu viðræður hafa átt sér stað millislitastjórnarinnar og sóknaraðila, Héðinsreits ehf., um skaðabótakröfuna ánþess að samkomulag næðist milli aðila. Þeim ágreiningi var vísað til HéraðsdómsReykjavíkur og mun ágreiningsmálið enn vera þar til meðferðar í máli nr.X-90/2012. Í málinu hefur verið lagt fram yfirmat þriggja dómkvaddra matsmanna21. september 2016 þar sem lagt er mat á tjón sóknaraðila, Héðinsreits ehf.,sem hlaust af riftun fjármögnunarsamningsins. Hinn 29.nóvember 2011 mun varnaraðili, Íslandsbanki hf., hafa yfirtekið allar skyldurog öll réttindi Byrs hf., þar á meðal réttindi samkvæmt framangreindumlánssamningi 27. nóvember 2007 og þeim 36 tryggingarbréfum sem hvíldu áfasteigninni Vesturgötu 64. Varnaraðili höfðaði mál gegn sóknaraðila,Héðinsreit ehf., 10. maí 2012 fyrir Héraðsdómi Reykjaness, mál nr. E-746/2012,til greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningnum og nam stefnufjárhæðin 928.055.319krónum. Enn fremur krafðist varnaraðili staðfestingar á veðrétti hans samkvæmttryggingarbréfunum í fasteigninni að Vesturgötu 64. Sóknaraðili krafðistaðallega sýknu í málinu en til vara lækkunar á kröfunni með vísan tilyfirlýsingar um skuldajöfnuð gagnvart slitastjórn Byrs sparisjóðs. Enn fremurfór sóknaraðili fram á viðurkenningu á rétti sínum til þess að skuldajafnabótakröfu hans að fjárhæð 3.060.000.000 króna á móti kröfu varnaraðila. Sóknaraðili,Héðinsreitur ehf., fór fram á að frekari meðferð á framangreindu dómsmáli yrðifrestað uns niðurstaða lægi fyrir í máli nr. X-90/2012. Krafan var rökstudd meðvísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness 7. maí 2013 var fallist á kröfuna. Með dómi Hæstaréttar7. júní 2013 í málinu nr. 365/2013 var úrskurðurinn staðfestur með vísan tilforsendna hans. Að beiðniReykjavíkurborgar var krafist nauðungarsölu á fasteigninni Vesturgötu 64 og varbeiðnin fyrst tekin fyrir af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 15. janúar2015. Varnaraðili lýsti kröfu í söluandvirði fasteignarinnar annars vegar ágrundvelli tryggingarbréfanna og hins vegar á grundvelli lánssamningsins 27.nóvember 2007. Kröfulýsingá grundvelli tryggingarbréfanna nam samtals 1.290.871.247 krónum. Hún varsundurliðuð þannig að höfuðstóll nam 720 milljónum króna, vísitöluhækkun nam373.333.278 krónum og dráttarvextir námu 139.855.651 krónu. Að auki var krafist„málskostnaðar“ að fjárhæð 46.248.591 króna, innheimtukostnaðar að fjárhæðsamtals 126.700 krónur, vaxta af kostnaði að fjárhæð 232.949 krónur ogvirðisaukaskatts að fjárhæð 11.074.078 krónur. Kröfulýsingvarnaraðila á grundvelli lánssamningsins nam samtals 1.572.935.386 krónum. Aukhöfuðstóls að fjárhæð 600 milljónir króna var þar krafist vaxta samkvæmtákvörðun Seðlabanka Íslands til 5. janúar 2012 að fjárhæð 328.055.319 krónur,dráttarvaxta til 1. febrúar 2016 að fjárhæð 587.197.749 krónur og sömufjárhæðar í „málskostnað“ og annan kostnað og í kröfulýsingu á grundvellitryggingarbréfanna, samtals að fjárhæð 57.682.318 krónur. Fasteigninað Vesturgötu 64 var seld nauðungarsölu 1. febrúar 2016. Veðhafi á öðrumveðrétti, Hróður ehf., átti hæsta boð í fasteignina, 1.297.000.000 króna.Hróður ehf. framseldi 2. maí 2016 sóknaraðila, Erli ehf., kröfu þá sem félagiðhafði lýst í söluandvirði eignarinnar ásamt tryggingarbréfi. Samkvæmt kröfulýsingunam sú krafa samtals 3.494.484.463 krónum. Hinn 8. júlí2016 lagði sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu fram frumvarp til úthlutunar ásöluverði fasteignarinnar. Samkvæmt þriðja lið frumvarpsins skyldi greiðavarnaraðila 1.095.798.562 krónur á grundvelli tryggingarbréfanna sem hvíldu á1. veðrétti fasteignarinnar, en sóknaraðila, Erli ehf., 186.298.873 krónur ágrundvelli tryggingarbréfs á 2. veðrétti, sbr. fjórða lið frumvarpsins. Sóknaraðili,Erill ehf., andmælti frumvarpinu með bréfi 28. júlí 2016. Þar var þess krafistað varnaraðili fengi ekkert greitt upp í kröfu sína þar sem krafan væri aðfullu greidd með skuldajöfnuði samkvæmt yfirlýsingu sóknaraðila, Héðinsreitsehf., gagnvart Byr sparisjóði. Farið var fram á að sýslumaður frestaðiákvörðunum um breytingu frumvarpsins þar til niðurstaða lægi fyrir í málinu nr.X-90/2012 og eftir atvikum dómur Hæstaréttar í því máli. Jafnframt varkröfulýsingu varnaraðila mótmælt að því leyti að vextir og dráttarvextirsamkvæmt henni tækju ekki mið af þeim takmörkunum sem fælust í 5. gr. laga nr.75/1997, um samningsveð. Að lokum var málskostnaðarkröfu varnaraðila mótmælt. Með bréfi28. júlí 2016 andmælti sóknaraðili, Héðinsreiturehf., einnig frumvarpinu. Lutu athugasemdir félagsins að sömu atriðum ogmótmæli sóknaraðila, Erils ehf. Mótmælisóknaraðila voru tekin fyrir á fundi hjá sýslumanni 1. nóvember 2016. Þarreifuðu aðilar sjónarmið sín um ágreiningsatriðin. Við fyrirtöku málsins 22.desember 2016 var hafnað kröfum sóknaraðila um að fresta úthlutun söluandvirðisfasteignarinnar. Sýslumaður ákvað enn fremur að úthlutun til varnaraðilasamkvæmt frumvarpinu skyldi standa óbreytt. Sóknaraðilar lýstu því yfir viðfyrirtökuna að þeir myndu leita úrlausnar héraðsdóms um þessar ákvarðanirsýslumanns. Sem fyrrsegir var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur fallist á kröfu sóknaraðila um aðsýslumanni væri rétt að fresta úthlutun uppboðsandvirðis fasteignarinnar aðVesturgötu 64. Öðrum kröfum sóknaraðila, er lutu að forgangsrétti vaxta,dráttarvaxta og málskostnaðar varnaraðila, var hafnað með þeim rökum að meðþeim freistuðu sóknaraðilar þess að fá úrlausn dómsins um það hvort krafavarnaraðila væri greidd með skuldajöfnuði en ágreiningur um það væri tilúrlausnar dómstóla.Málsástæður aðilaMálsástæður sóknaraðila Sóknaraðilarbyggja á því að með hinum kærða úrskurði sé ranglega gengið út frá því aðsóknaraðilar séu með aðalkröfu sinni að leita úrlausnar um það hvort krafavarnaraðila, sem deilt sé um í frumvarpi til úthlutunar á söluverðifasteignarinnar, hafi verið greidd með skuldajöfnuði. Þeir vísa til þess aðaðalkrafa þeirra lúti þvert á móti að því að fá úrlausn um það hvort tilteknirþættir í kröfu varnaraðila njóti veðréttar í hinni seldu eign. Lækkunarkröfurþeirra varði því á engan hátt skaðabótakröfu sóknaraðila, Héðinsreits ehf. Sóknaraðilartelja að fallast beri á þann hluta aðalkröfunnar sem varði vexti ogmálskostnað. Krafan sé á því reist að samningsvextir, sem fallið hafi ígjalddaga 5. janúar 2012, njóti ekki veðtryggingar með aðalkröfu, sbr. b-lið 5.gr. laga nr. 75/1997. Þá hafi með skírskotun til sömu greinar borið að hafnadráttarvaxtakröfu varnaraðila í söluandvirði fasteignarinnar að því leyti semvextirnir séu eldri en frá 1. febrúar 2015, enda hafi varnaraðili lagt framkröfulýsingu sína 1. febrúar 2016. Sóknaraðilar telja enn fremur aðmálskostnaðarkrafa eða innheimtuþóknun að fjárhæð u.þ.b. 58 milljónir króna meðvirðisaukaskatti sé vanreifuð, allt of há og úröllu samhengi við atvik og þá vinnu sem lögð hafi verið í innheimtuna. Um þaðatriði vísa sóknaraðilar meðal annars til þessað krafan sé í andstöðu við 24. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn, og auglýsingunr. 450/2013, sem sett hafi verið á grundvelli 3. mgr. ákvæðisins. Sóknaraðilartelja að sýslumanni hafi enn fremur borið að fresta þeim hluta úthlutunarsöluandvirðis fasteignarinnar sem ráðist getur af því hvort krafa varnaraðilateljist greidd með skuldajöfnuði uns skorið verði úr því ágreiningsefni í málumsem rekin séu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. X-90/2012 og í HéraðsdómiReykjaness í máli nr. E-746/2012. Vísað er til þess að sakarefni síðar greindamálsins varði sömu kröfu og sama skuldajöfnuð og deilt sé um í þessu máli.Þessu til stuðnings vísa sóknaraðilar einkum til litis pendens áhrifa viðþingfestingu málanna sem hafi þau áhrif að ekki verði leyst úr sama ágreiningií öðrum málum fyrir dómi, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðilarvísa einnig til þess að frestunin sé jafnframt í samræmi við 1. mgr. 53. gr.laga nr. 90/1991. Verðifallist á með varnaraðila að leysa beri í máli þessu úr ágreiningi aðila umskuldajafnaðarrétt sóknaraðila, Héðinsreits ehf., er á því byggt að yfirlýsingum skuldajöfnuð 13. október 2010 hafi verið sett fram með lögmætum hætti og aðhún hafi bundið móttakanda þegar hún hafi verið komin til hans. Öllum skilyrðumskuldajafnaðar sé fullnægt. Þá mótmæla sóknaraðilar því að grein 2.4 ílánssamningi sóknaraðila, Héðinsreits ehf., við Byr sparisjóð komi í veg fyrirað krafan sé greidd með skuldajöfnuði, meðal annars með vísan til þess að umsamrættar kröfur sé að ræða.Málsástæður varnaraðila Varnaraðilibyggir á því að skilyrðum 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/991, 4. mgr. 94. gr.sömu laga og 53. gr. laga nr. 90/1991 sé ekki fullnægt svo að fresta megi endanlegriákvörðun um úthlutun á kröfu varnaraðila meðan beðið sé niðurstöðu íágreiningsmáli milli sóknaraðila, Héðinsreits ehf., og slitastjórnar Byrssparisjóðs. Virðist honum sem niðurstaða héraðsdóms byggist á misskilningi umaðild að málum nr. X-90/2012 í Héraðsdómi Reykjavíkur og nr. E-746/2012 íHéraðsdómi Reykjaness. Bendir varnaraðili á að hann eigi enga aðild að fyrrgreindamálinu og verði því ekki bundinn af niðurstöðu í því. Fjallað verði í málinunr. E-746/2012 um það að hvaða leyti varnaraðila, Héðinsreit ehf., kunni aðverða heimilt að nýta bótakröfu sína á hendur Byr sparisjóði til skuldajöfnuðará móti kröfu varnaraðila. Því máli hafi verið frestað ótiltekið. Varnaraðilivísar til þess að veðandlagið hafi hins vegar verið selt nauðungarsölu.Ágreiningur sé um það hvort sýslumanni sé heimilt að úthluta varnaraðilastærstum hluta söluandvirðis þess. Sóknaraðilar hafi mótmælt því þar sem krafansé greidd með skuldajöfnuði. Varnaraðili hafi byggt á því að ekki séu skilyrðitil þess að skuldajafna og að óheimilt sé að greiða lánssamninginn með þeimhætti. Varnaraðilibyggir á því að þessi ágreiningur hafi fyrst komið til úrlausnar dómstóla íþessu máli. Því sé ekkert því til fyrirstöðu að skera úr um hvort sóknaraðilasé heimilt að greiða kröfuna með skuldajöfnuði og að skilyrði séu til þess aðláta kröfurnar mætast. Telur hann að ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991standi því ekki í vegi, enda eigi ákvæðið ekki við. Því til stuðnings vísarvarnaraðili til þess að málsástæða um skuldajöfnuð sé aðeins höfð uppi tilvarnar í máli nr. E-746/2012. Varnaraðilimótmælir því alfarið að sóknaraðili, Héðinsreitur ehf., eigi lögvarða kröfu semtæk sé til skuldajöfnuðar við kröfu varnaraðila. Telur hann ekkert liggja fyrirum að sóknaraðilinn eigi þá kröfu á hendur slitabúi Byrs sparisjóðs sem hanntelur sig eiga. Kröfunni hafi verið hafnað af slitabúinu og hún sé ódæmd. Ætlaðtjón sóknaraðilans sé ósannað og í raun ekki gert líklegt að hann hafi orðiðfyrir tjóni vegna riftunar fjármögnunarsamningsins. Fjárkrafavarnaraðila sé aftur á móti óumdeild og gjalddagi hennar löngu liðinn. Í grein2.4 í lánssamningnum sé kveðið á um hvernig eigi að greiða kröfuna. Þar komiskýrt fram að óheimilt sé að greiða hana með skuldajöfnuði. Byggir varnaraðiliá því að samningsákvæðið komi í veg fyrir að krafan verði greidd meðskuldajöfnuði. Varnaraðilimótmælir þeim skilningi sem sóknaraðilar leggi í 5. gr. laga nr. 75/1997.Niðurstaða sýslumanns hafi verið að kröfur varnaraðila rúmist innan höfuðstólstryggingarbréfanna 36 sem tekið hafi breytingum í samræmi við vísitölu, sbr. 3.mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997. Engir vextir hafi verið lagðir á þá fjárhæð utandráttarvaxta í eitt ár. Hann vísar til þess að tryggingarbréfin veiti kröfuhafaforgang til þess að leita fullnustu fyrir kröfu sinni í veðandlaginu. Hafiákvæði 5. gr. laganna verið sett til þess að tryggja hagsmuni síðari veðhafasem að öðrum kosti gætu þurft að þola það að verða „rutt út af eignum“ meðlangvarandi vaxtauppsöfnun fremri veðhafa. Þar sem höfuðstólltryggingarbréfanna, sem tryggi allar kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila,Héðinsreits ehf., safni ekki vöxtum, heldur taki breytingum í samræmi viðbreytingu á vísitölunni, hafi hann ekki slík ruðningsáhrif. Fjárkrafavarnaraðila á grundvelli lánssamningsins sé hins vegar ekki veðkrafa og falliekki undir lög nr. 75/1997. Hún hafi hins vegar verið tryggð að því marki semtryggingarbréfin hafi dugað til. Varnaraðilikveður innheimtuþóknun sem krafist er vera í samræmi við gjaldskrálögmannsstofunnar sem annist innheimtuna. Hún taki mið af fjárhæð kröfunnar ísamræmi við áratuga hefð við úthlutun uppboðsandvirðis fasteigna. Samkvæmta-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 sé kostnaður sá sem veðhafi verði fyrir við innheimtuveðkröfu tryggður með aðalkröfu. Krafan sé því tryggð á grundvellitryggingarbréfanna enda rúmist hún innan uppreiknaðs höfuðstóls þeirra. Þávísar varnaraðili til þess að í lánssamningnum séu ítarleg ákvæði um skyldulántaka til að greiða allan kostnað sem hljótist af vanskilum. Þá eigiinnheimtulög nr. 95/2008 ekki við um kostnað af þessari innheimtu enda sé umlöginnheimtu að ræða. Niðurstaða Sóknaraðilarskutu ágreiningsmáli þessu til héraðsdóms á grundvelli heimildar í niðurlagi 1.mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 eftir að sýslumaður hafði hafnað kröfu þeirra umað fresta því að taka ákvörðun um breytingu á frumvarpi til úthlutunarsöluverðs fasteignarinnar að Vesturgötu 64 og ákveðið að úthlutunin færi frameins og kveðið væri á um í þriðja tölulið frumvarpsins. Leggja verður tilgrundvallar að með ákvörðun sýslumanns hafi röksemdum sóknaraðila verið hafnaðum að krafan, sem varnaraðili hafði lýst í uppboðsandvirðið, væri greidd meðskuldajöfnuði. Íágreiningsmálinu krefjast sóknaraðilar þess aðallega að framangreind ákvörðunverði felld úr gildi og að sýslumanni verði gert að gera nánar tilgreindarbreytingar á þriðja tölulið frumvarpsins. Sú krafa er á því reist að krafavarnaraðila um samningsvexti og málskostnað njóti ekki veðréttar í fasteigninniþannig að lækka beri fjárhæð samkvæmt þeim lið í frumvarpinu sem nemur þeimkröfum auk þess sem farið er fram á að dráttarvaxtakrafan verði lækkuð að teknutilliti til b-liðar 5. gr. laga nr. 75/1997. Samhliða krefjast sóknaraðilarþess að endanleg ákvörðun um úthlutun söluandvirðis upp í kröfu varnaraðilaverði frestað þar til leyst hefur verið úr ágreiningi fyrir HéraðsdómiReykjavíkur í málinu nr. X-90/2012 um skaðabótakröfu sóknaraðila, Héðinsreitsehf., í slitabú Byrs sparisjóðs. Eins ograkið hefur verið er krafa varnaraðila, um að fá innta af hendi tilteknahlutdeild af söluandvirði fasteignarinnar Vesturgötu 64 í samræmi við þriðjatölulið frumvarps sýslumanns, reist á lánssamningi sóknaraðila, Héðinsreitsehf., og Byrs sparisjóðs 27. nóvember 2007, auk veðréttinda samkvæmt 36tryggingarbréfum sem hvíla á fyrsta veðrétti fasteignarinnar. Fjárkrafan er tilúrlausnar í máli nr. E-746/2012 auk varna sóknaraðilans um að krafan hafi þegarverið greidd með yfirlýsingu um skuldajöfnuð. Því máli var frestað á grundvelliheimildar í 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 uns niðurstaða lægi fyrir ífyrrgreindu ágreiningsmáli nr. X-90/2012. Rétturvarnaraðila til úthlutunar samkvæmt 3. tölulið frumvarps sýslumanns er samkvæmtþessu háður endanlegri niðurstöðu dómstóla um viðurkenningu á kröfusóknaraðila, Héðinsreits ehf., við slit Byrs sparisjóðs, eins og vikið er að ífyrrgreindum dómi Hæstaréttar 7. júní 2018. Standi hin umdeilda ákvörðunsýslumanns óbreytt yrði greiðslu söluandvirðis fasteignarinnar hagað í samræmivið frumvarp sýslumanns án tillits til niðurstöðu í því máli og fyrrgreindumáli nr. E-746/2012. Það fær ekki staðist með vísan til meginreglu 4. mgr. 94.gr. laga nr. 91/1991, sem hér á við samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991, endayrði þá leyst úr kröfu í þessu máli sem þegar er til umfjöllunar í öðrudómsmáli. Af þessuleiðir að við úthlutun á söluverði fasteignarinnar Vesturgötu 64 verður að lítasvo á að krafa varnaraðila sé umdeild, þar sem niðurstaða hefur ekki fengist umþað hvort hún kunni að vera fallin niður í heild vegna skuldajafnaðar eða eftiratvikum að hluta og þá hversu miklum. Við þessar aðstæður ber sýslumanni aðgera ráð fyrir kröfunni í frumvarpi til úthlutunar með þeirri fjárhæð sem máætla að hún geti hæst numið, sbr. 7. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991. Í 3. mgr.54. gr. laganna er jafnframt kveðið á um að sýslumanni beri að leggja greiðsluumdeildrar kröfu samkvæmt úthlutunargerð á sérgreindan reikning við banka eðasparisjóð, þar sem féð er varðveitt þar til ráðið er um tilkall til þess. Hinsvegar er ekki við það miðað að fresta beri úthlutun í samræmi við frumvarpið,eins og sóknaraðilar hafa farið fram á. Samkvæmt þessu verður að ómerkjaákvörðun sýslumanns 22. desember 2016 og breyta frumvarpi hans í samræmi viðframangreind lagafyrirmæli. Veðréttindivarnaraðila í fasteigninni Vesturgötu 64 eru reist á 36 tryggingarbréfumútgefnum 27. nóvember 2007. Höfuðstóll veðtryggingar samkvæmt bréfunum nemursamtals 720 milljónum króna, eins og rakið hefur verið. Fjárhæð þessi er bundinhækkun samkvæmt vísitölu neysluverðs. Grunnvísitala samkvæmt bréfunum var278,1. Af hálfu varnaraðila hefur komið fram að uppfærður höfuðstólltryggingarbréfanna á söludegi fasteignarinnar, 1. febrúar 2016, hafi numið993.333.278 krónum. Sóknaraðilar hafa ekki hreyft andmælum við þeimútreikningi. Í bréfunum er enn fremur kveðið á um að veðtryggingin taki tildráttarvaxta frá gjaldfellingu og alls kostnaðar sem af vanskilum kann að leiðaog skuldara ber að greiða að skaðlausu. Veðtryggingþessi tekur samkvæmt bréfunum til allra skulda veðsala við veðhafa allt aðþeirri fjárhæð sem þar greinir. Eins og nánari grein er gerð fyrir í málsgrein16 hér að framan krafðist varnaraðili greiðslu skuldar sóknaraðila, Héðinsreitsehf., af söluandvirði fasteignarinnar, samkvæmt lánssamningi 27. nóvember 2007,og nam skuldin samtals 1.572.935.386 krónum samkvæmt kröfulýsingu. Með þvíleitaðist hann við að koma fram greiðslu kröfunnar á grundvelli þessforgangsréttar sem hann átti til þess að leita fullnustu fyrir kröfu í veðinu.Fjárkrafa þessi er því veðkrafa í skilningi 1. mgr. 1. gr. og 5. gr. laga nr.75/1997 að því marki sem greiðsla hennar er tryggð með veði samkvæmttryggingarbréfunum. Meðfrumvarpi sýslumanns féllst hann á að varnaraðili ætti tilkall til 1.095.798.562króna af söluverði fasteignarinnar Vesturgötu 64. Ekki verður af gögnum málsinsráðið á hvern hátt fjárhæðin er reiknuð eða hvernig hún er sundurliðuð. Ígreinargerð varnaraðila kemur þó fram að fjárkrafa hans hafi verið lækkuð ífrumvarpinu þar sem sýslumaður hafi einungis fallist á kröfu um dráttarvexti íeitt ár fyrir söludag, sem hafi numið 118.713.743 krónum. Hafi innheimtuþóknunverið lækkuð til samræmis við það. Samþykkt fjárkrafa, 1.095.798.562 krónur,hafi rúmast vel innan uppreiknaðrar stöðu tryggingarbréfanna á söludegi, aðteknu tilliti til vísitölutengingar, dráttarvaxta og kostnaðar. Þessarilýsingu varnaraðila á tölulegum forsendum í frumvarpi sýslumanns hefur ekkiverið mótmælt af hálfu sóknaraðila. Því ber að leggja til grundvallar aðsamþykkt hafi verið að úthluta varnaraðila hluta af söluverði fasteignarinnarupp í höfuðstól fjárkröfu hans að fjárhæð 600 milljónir króna sem og kröfu hansum vexti sem námu 328.055.319 krónum. Þá virðist sýslumaður hafa samþykkt aðgreiða hluta af dráttarvaxtakröfu varnaraðila að fjárhæð 118.713.743 krónur og46.564.216 krónur upp í kröfu um málskostnað, innheimtukostnað, vexti afkostnaði og virðisaukaskatt. Ákvæði 5.gr. laga nr. 75/1997 mælir fyrir um undantekningar frá meginreglu 4. gr. sömulaga um að það sé skilyrði réttarverndar veðréttinda að tilgreina þurfi fjárhæðveðkröfu eða hámark þeirrar kröfu sem veðið á að tryggja í skjali því semstofnar til veðréttarins. Af ákvæðinu leiðir að fylgi umræddar kröfurtiltekinni aðalkröfu er það ekki skilyrði réttarverndar að tilgreina fjárhæðeða tiltekna hámarksfjárhæð þeirra í skjalinu. Markmið meginreglunnar er aðstuðla að því að þeir sem taka veð í eign geti gert sér í hugarlund hversu háarveðskuldir hvíli á henni. Því markmiði var náð með efni tryggingarbréfanna umhöfuðstól og vísitölutengingu fjárhæðar veðtryggingarinnar í samræmi viðheimild í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997. Höfuðstóll umræddrar fjárkröfu ogumkrafðir vextir af láninu til gjalddaga þess 5. janúar 2012 voru innanuppreiknaðs höfuðstóls tryggingarbréfanna miðað við þá vísitölutengingu sembréfin hljóðuðu um. Samkvæmt þessu ber að taka mið af þeim fjárhæðum, samtals928.055.319 krónur, við úthlutun söluverðs fasteignarinnar upp í umdeilda kröfuvarnaraðila. Eins og áðurer rakið tryggir veðið greiðslu dráttarvaxta eins og kveðið er á um ítryggingarbréfunum. Samkvæmt því sem að framan greinir verður að ganga út fráþví að fjárhæð dráttarvaxtakröfunnar, eins og hún var samþykkt í frumvarpisýslumanns, 118.713.743 krónur, hafi tekið mið af fyrirmælum b-liðar 5. gr.laga nr. 75/1997. Ekki hafa verið færð viðhlítandi rök fyrir því að lækka beriþá kröfu eins og hún getur hæst numið við úthlutun söluverðsins. Umrætt veðtryggir einnig greiðslu kostnaðar sem varnaraðili hefur af innheimtu veðkröfunnar,sbr. a-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 og áskilnað í tryggingarbréfunum sjálfum.Engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings þeim kostnaði sem varnaraðiligerir kröfu um að greiddur verði af andvirði hinnar veðsettu fasteignar. Þáhafa ekki verið færð rök fyrir kröfunni að öðru leyti en með því að vísa tilgjaldskrár sem ekki hefur verið lögð fram og venju sem ekki hafa verið færðarsönnur á. Loks fær heildarfjárhæð þeirrar kröfu engan veginn samrýmst 3. mgr.24. gr. laga nr. 77/1998, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Af þessum ástæðum kemurekki til álita að fallast á þennan hluta kröfunnar. Samkvæmtframansögðu getur umdeild krafa varnaraðila um greiðslu af söluverðifasteignarinnar Vesturgötu 64 hæst numið 1.046.769.062 krónum. Ekki er gerðsérstök krafa um breytingu á 4. lið frumvarpsins, er lýtur að úthlutun tilsóknaraðila, Erils ehf., í samræmi við lækkun á 3. lið þess. Staðfest erákvæði úrskurðar héraðsdóms um að málskostnaður falli niður í héraði. Réttþykir að kærumálskostnaður falli einnig niður.Úrskurðarorð:Ómerkt er ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 22. desember 2016 umað þriðji töluliður frumvarps til úthlutunar á söluverði fasteignarinnarVesturgötu 64 í Reykjavík, fastanúmer 200-0272, skuli standa óbreyttur. Frumvarpi sýslumannsins 8. júlí 2016 til úthlutunar á söluverðifasteignarinnar er breytt á þann veg að upp í umdeilda kröfu varnaraðila,Íslandsbanka hf., samkvæmt þriðja tölulið frumvarpsins, greiðist 1.046.769.062krónur og skal fjárhæðin lögð inn á sérgreindan reikning við banka eðasparisjóð, þar sem féð skal varðveitt þar til ráðið er um tilkall til þess.Staðfest er atkvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað. Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 10. janúar 2018. Ár 2018, miðvikudaginn 10.janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í húsnæði HéraðsdómsSuðurlands, Austurvegi 4, Selfossi af Hirti O. Aðalsteinssyni héraðsdómara,kveðinn upp úrskurður þessi. Málþetta, sem barst dóminum þann 13. janúar 2017, var þingfest þann 15. febrúar2017 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 13. desembersl. Dómarinn fékk mál þetta til meðferðar þann 1. júní sl. og hafði enginafskipti haft af því fyrir þann tíma, en með bréfi dómstólaráðs dags. þann 30.maí sl. var dómaranum falið mál þetta til meðferðar. Sóknaraðilareru Erill ehf., kt. 590416-0530, Gagnheiði 28, Selfossi og Héðinsreitur ehf.,kt. 560905-0330, Suðurlandsbraut 6, Reykjavík. Varnaraðilier Íslandsbanki hf., Kirkjusandi, Reykjavík. Dómkröfursóknaraðila eru þær aðallega að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá22. desember 2016, um að hafna kröfum sóknaraðila um að fresta ákvörðun umúthlutun uppboðsandvirðis fasteignarinnar Vesturgötu 64, Reykjavík, fnr.200-0272, hvað varðar kröfu varnaraðila skv. 3. tl. frumvarps og ákveðajafnframt að 3. tl. frumvarps dags. 8. júlí 2016 til úthlutunar söluverðsáðurnefndrar eignar, til varnaraðila, á 1. veðrétti skuli standa óbreytt, verðifelld úr gildi og sýslumanni verði gert að breyta frumvarpinu á þann veg aðhafnað verði kröfu varnaraðila um greiðslu samningsvaxta að fjárhæð 328.055.319krónur, að dráttarvaxtakröfu verði hafnað að því marki sem hún er yfir ársdráttarvöxtum af samþykktum höfuðstól kröfu varnaraðila og aðmálskostnaðarkröfu verði hafnað. Jafnframt er þess krafist að sýslumanni verðigert að fresta endanlegri ákvörðun um úthlutun höfuðstóls kröfu varnaraðila auk dráttarvaxta þar tilendanleg niðurstaða dómsmáls þess sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur semmál nr. X-90/2012 eða eftir atvikum Hæstaréttar liggur fyrir varðandi ágreiningum það hvort krafa varnaraðila hafi verið greidd með skuldajöfnuði. Til vara ersú krafa gerð að ef ekki er fallist á lækkun á samningsvaxta-, dráttarvaxta- ogmálskostnaðarkröfum þá verði sýslumanni gert að fresta endanlegri ákvörðun umúthlutun á kröfu varnaraðila þar til að endanleg niðurstaða dómsmáls þess semrekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. X-90/2012 eða eftir atvikumHæstaréttar liggur fyrir varðandi ágreining um það hvort krafa varnaraðila hafiverið greidd með skuldajöfnuði. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfurvarnaraðila eru þær að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og frumvarpsýslumanns að úthlutunargerð uppboðsandvirðis fasteignarinnar Vesturgata 64,Reykjavík, fastanúmer 200-0272, verði staðfest og úthlutun samkvæmt þeirriúthlutunargerð fari fram þegar í stað.Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir. SóknaraðilinnHéðinsreitur ehf. mun hafa haft í hyggju aðreisa 170-190 þjónustuíbúðir og 220 bílastæði á lóðinni Vesturgötu 64 íReykjavík og mun hann hafa gert verksamning við verktakafyrirtækið JÁVERK ehf.þann 21. ágúst 2007 um að byggja á reitnum. Umsamin verklaun hafi verið4.712.000.000 krónur. Þann 9. október 2007 hafi sóknaraðili og Byrsparisjóður gert með sér fjármögnunarsamning þar sem sparisjóðurinn hafi samþykkt að lána sóknaraðila fé til þess aðfullfjármagna byggingarframkvæmdir á Héðinsreit samkvæmt framangreindumverksamningi við Jáverk ehf. og skyldi sparisjóðurinn fá tryggingu ífasteignunum. Skyldi lánið vera að helmingi í íslenskum krónum (vaxtakjörREIBOR + 3,5%) og að helmingi í myntkörfunni EUR 60% /CHF 30%/YEP 10%(vaxtakjör LIBOR+3,90%) og skyldi það tryggt með 1. veðrétti í Vesturgötu 64með veðleyfi fram fyrir lán VBS fjárfestingabanka hf. Jafnframt hafi veriðsamið um að Byr skyldi lána sóknaraðila 500.000.000 króna til þess aðendurfjármagna að hluta lán sóknaraðila hjá VBS fjárfestingabanka gegn því aðbankinn veitti sóknaraðila lán til kaupa á lóðum af Reykjavíkurborg og hafiverið hluti af heildarbyggingarreitnum. Í fjármögnunarsamningnum við Byr hafiskýrt verið kveðið á um að verksamningurinn við JÁVERK ehf. og undirgögn hansværu hluti fjármögnunarsamningsins. Hinn 7. nóvember 2007 hafi VBSfjárfestingarbanki hf. veitt stefnda skilyrt veðleyfi á 1. veðréttifasteignarinnar gegn því að Byr greiddibeint til VBS 500.000.000 krónur af fyrsta hluta lánsins. Á grundvellifjármögnunarsamningsins hafi aðilar gert með sér fyrsta lánssamninginn 27.nóvember 2007 þar sem Byr hafi veitt sóknaraðila lán að fjárhæð 600.000.000krónur og af þessari fjárhæð hafi 500.000.000 krónur verið greiddar til VBSfjárfestingarbanka í samræmi við ákvæði fjármögnunarsamnings aðila og veðleyfisins frá VBS sem tryggt hafi Byr1. veðrétt í lóðinni. Hafi 100.000.000 króna verið ætlaðar til fjármögnunarverksins, vegna hönnunarvinnu, leyfisgjalda o.fl. Hafi helmingur lánsins veriðveittur í íslenskum krónum en helmingur í erlendum myntum. Hafi eftir þetta lánsem sóknaraðili hefði tekið numið um 2.1 milljarði króna og lán vegnaframkvæmda hafi numið 100 milljónum. Þann 12. júní 2008 hafi Byr sentsóknaraðilanum Héðinsreit bréf þar sem framangreindum fjármögnunarsamningi hafiverið rift. Hafi sóknaraðili mótmælt riftuninni harðlega með bréfi dagsettu 18.júní sama ár og krafist fullra efnda. Hafi Byr haldið fast við riftun sína meðbréfi dagsettu 22. júlí sama ár og hafnað öllum kröfum um efndir og skaðabætur. Þann 4.september 2008 hafi sóknaraðili sent Byr bréf og tilkynnt að samþykki umbyggingarleyfi lægi fyrir og væri ekkert því til fyrirstöðu að fábyggingarleyfi gefið út og hefja framkvæmdir um leið og búið væri að greiðagatnagerðargjöld. Hafi verið skorað á Byr að veita án tafa umsamið lán og vartekið fram að ef ekki yrði orðið við þessari áskorun innan 7 daga yrði litiðsvo á að lánssamningur aðila hefði verið vanefndur. Hafi þessum kröfumsóknaraðila verið hafnað með bréfi dagsettu 15. september sama ár og hafisóknaraðili þá höfðað mál á hendur Byr vegna ólögmætrar riftunar áfjármögnunarsamningi aðila. Þann 22. apríl 2010 mun Fjármálaeftirlitið hafatekið yfir rekstur Byrs og skipað slitastjórn til þess að stýra slitum hans.Þann 13. október sama ár hafi sóknaraðili lýst yfir kröfu að fjárhæð3.060.000.000 krónur í slitabú Byrs og jafnframt hafi verið lýst yfirskuldajöfnuði gagnvart kröfum Byrs á hendur sóknaraðila. Þann 15. nóvember 2010hafi Byr verið sýknaður af kröfum sóknaraðila en málinu hafi verið áfrýjað tilHæstaréttar. Hafi kröfugerð þar verið breytt þannig að aðeins hafi veriðkrafist viðurkenningar á bótaskyldu Byrs, enda hafi fyrri krafa um viðurkenninguá gildi samningsins enga þýðingu haft fyrir sóknaraðila eftir að Byr hafi veriðtekinn til slitameðferðar. Með dómi Hæstaréttar þann 17. nóvember 2011 í málinr. 87/2011 hafi dómi héraðsdóms verið snúið við og skaðabótaskylda Byrsgagnvart sóknaraðila viðurkennd vegna tjóns sem leitt hafi af hinni ólögmæturiftun á fjármögnunarsamningi aðila. Hafi sóknaraðili með bréfi dagsettu 22.nóvember 2011 ítrekað fyrri skuldajafnaðaryfirlýsingar og hafi verið skorað áByr að ganga til samninga um fullnaðaruppgjör á grundvelli dóms Hæstaréttar.Hafi viðræður við slitastjórn Byrs ekki skilað árangri og hafi málinu því veriðvísað til Héraðsdóms Reykjavíkur á grundvelli 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og sé það mál enn rekið fyrir dómi sem málnr. X-90/2012. VarnaraðilinnÍslandsbanki hafi þingfest mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness þann 23. maí 2012 ánnokkurs fyrirvara og án nokkurra innheimtutilrauna á hendur sóknaraðilanumHéðinsreit þar sem krafist hafi verið greiðslu á 600.000.000 króna auk vaxta ogkostnaðar og staðfestingar á 1. veðrétti í fasteigninni að Vesturgötu 64 íReykjavík. Sóknaraðili hafi krafist sýknu og þess að málinu yrði frestað meðanbeðið væri eftir niðurstöðu í máli nr. X-90/2012, þar sem niðurstaða þess málshefði grundvallarþýðingu við úrlausn málsins. Hafi héraðsdómur fallist á þákröfu og hafi Hæstiréttur staðfest þann úrskurð með dómi þann 7. júní 2013 ímáli nr. 365/2013. Það mál bíði enn úrlausnar héraðsdóms. Þann 1.febrúar 2016 mun hin veðsetta eign, Vesturgata 64, Reykjavík, hafa verið seld áuppboði af að kröfu Reykjavíkurborgar vegna ógreiddra fasteignagjalda. Hafihæstbjóðandi verið Hróður ehf., sem boðið hafi 1.297.000.000 krónur. Þann 8.júlí sama ár hafi sýslumaðurinn í Reykjavík gert frumvarp að úthlutunargerð þarsem gert hafi verið ráð fyrir því að greiddar yrðu 1.095.798.562 krónur tilvarnaraðilans Íslandsbanka hf. á grundvelli veðréttar sem byggst hafi á 36samhliða tryggingarbréfum sem hvíli á 1. veðrétti. Hafi sóknaraðilar, Héðinsreiturehf. og Erill ehf., sem sé kröfuhafi í uppboðsandvirði fasteignarinnar skv. 4.tl. frumvarps um úthlutun á söluverði hennar á grundvelli tryggingarbréfs,upphaflega gefið út til VBS til tryggingar á lánsssamningi, mótmæltúthlutuninni á þeim grundvelli að krafa varnaraðila hefði verið greidd að fullumeð skuldajöfnuði. Auk þess hafi þess verið krafist að úthlutun til varnaraðilayrði frestað þar til niðurstaða lægifyrir í máli nr. X-90/2012 eða eftir atvikum Hæstaréttar. Hafi sýslumaðurhafnað þessu og hafi málinu verið skotið til héraðsdóms í kjölfarið.Málsástæður oglagarök sóknaraðila. Sóknaraðilarmótmæla því að greitt verði af söluandvirði hinnar seldu eignar upp í kröfuvarnaraðila þar sem krafan hafi verið að fullu greidd með skuldajöfnuði þar sem skaðabótakröfusóknaraðilans Héðinsreits á hendur Byr sparisjóði hafi verið skuldajafnað ámóti kröfu varnaraðila, sbr. yfirlýsingu um skuldajöfnuð þann 13. október 2010í slitabú Byrs sparisjóðs. Hafi yfirlýsing um skuldajöfnuð og viðurkenningu hanssíðan verið ítrekuð, m.a. í málum sem rekin hafi verið milli sóknaraðilansHéðinsreits og varnaraðila og slitabús Byrs sparisjóðs hins vegar. Sé réttursóknaraðila til að skuldajafna með kröfu sinni á hendur Byr sparisjóði gagnvartkröfu varnaraðila ótvíræður. Hafi varnaraðili eignast kröfuna þegarFjármálaeftirlitið hafi með ákvörðun sinni ráðstafað öllum eignum Byrssparisjóðs til Byrs hf. sem varnaraðili hafi síðar eignast. Í 13. liðákvörðunarinnar sé skýrt tekið fram að framsal og yfirfærsla eignanna hafiengin áhrif á rétt skuldara samkvæmt umræddum kröfum til skuldajafnaðar semhann hafi átt gagnvart Byr sparisjóði. Um hafi verið að ræða samkynja oggagnkvæmar kröfur sem hæfar hafi verið til að mætast og af sömu rót runnar.Hafi því réttur til skuldajafnaðar verið ótvíræður. Hafi skaðabótakrafan veriðtilkomin vegna ólögmætrar riftunar Byrs sparisjóðs á framangreindum samningiaðila um fjármögnun á umræddum verkframkvæmdum. Hafi Hæstiréttur viðurkenntskaðabótaskyldu Byrs á tjóni stefnanda sem leitt hafi af ólögmætri riftunfjármögnunarsamningsins. Sóknaraðilarbyggja kröfu sína um að sýslumanni verði gert að fresta endanlegri ákvörðun umúthlutun söluandvirðis þar til leyst hefur verið úr ágreiningi aðila í máli nr.X-90/2012 á því að alger óvissa ríki um það hvort krafa varnaraðila hafi veriðgreidd að fullu eða að hluta þar til dæmt hafi verið í því máli umskaðabótakröfuna og lýstan skuldajöfnuð. Fyrir liggi dómur Hæstaréttar í málinr. 365/2013 þar sem komist hefði verið að þeirri niðurstöðu að fresta bærimáli sem varnaraðili hafi höfðað á hendur sóknaraðila á grundvelli 3. mgr. 102.gr. laga nr. 91/1991 þar til niðurstaða lægi fyrir í máli nr. X-90/2012 eftiratvikum Hæstaréttar. Um sé að ræða nákvæmlega sömu kröfu og deilt sé um í þessumáli og byggt sé á í kröfulýsingu varnaraðila. Verði að ætla að þar semHæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu að héraðsdómur skuli fresta því aðdæma í dómsmáli um sömu kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem lýst hafiverið í uppboðsandvirði hinnar seldu eignar og skuldajöfnuð gagnvart henni,hljóti hið sama að gilda í þessu máli og enn frekar um úrlausn sýslumannsvarðandi meðferð hans á sömu kröfu ogsama úrlausnarefni sem varði það hvort umrædd krafa hafi verið greidd að hlutaeða öllu leyti. Styðjist þetta við dóm Hæstaréttar, eðli máls og 1. mgr. 53.gr. laga nr. 90/1991 þar sem mælt sé fyrir um það að sýslumaður skuli ekki takaákvörðun um greiðslu skv. úthlutunargerð fyrr en niðurstöður dómsmála varðandiágreininginn um nauðungarsöluna liggi fyrir. Sóknaraðilar byggja einnig á litispendens ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 þar sem mælt sé fyrir um aðþegar mál hafi verið þingfest þá verði dóms ekki krafist um þær sömu kröfur íöðru máli og skuli vísa slíkum kröfum frá dómi. Ef leysa eigi efnislega úrágreiningi aðila um úthlutun söluverðsins megi ljóst vera að það verði ekkigert án þess að leysa um leið úr ágreiningi sem fyrir hendi sé um fjárhæðskaðabóta og skuldajöfnuð sem deilt sé um í máli nr. X-90/2012. Hafi sýslumanniborið að fallast á kröfur sóknaraðila og fresta öllum ákvörðunum varðandibreytingu á frumvarpinu hvað varði þá þætti þar sem umræddur skuldajöfnuðurhafi áhrif þar til niðurstaða í máli nr. X-90/2012 eða eftir atvikumHæstaréttar liggur fyrir. Sóknaraðilarbyggja á því að hluti þeirra mótmæla sem fram hafi komið gegn frumvarpisýslumanns varði atriði þar sem framangreindur skuldajöfnuður hafi engin áhrifá ágreining í máli þessu. Snúi sá hluti að vöxtum, dráttarvöxtum ogmálskostnaði sem sýslumaður hafi úthlutað varnaraðila samkvæmt frumvarpi sínu.Þau mótmæli byggi ekki á skaðabótakröfu og skuldajöfnuði sóknaraðila heldur áöðrum grundvelli. Beri því að úrskurða um þau ágreiningsatriði þar semframangreind sjónarmið um frestun eigi ekki við. Sóknaraðilar byggja á því aðsamkvæmt 5. gr. laga nr. 75/1997 njóti einungis þeir vextir verðtryggingar meðaðalkröfunni sem gjaldfallið hafi á einu ári áður en beiðni um nauðungarsöluhafi verið sett fram eða eftir atvikum kröfu hafi verið lýst. Samkvæmtkröfulýsingu varnaraðila geri hann kröfu um vexti Seðlabanka Íslands til 5.janúar 2012 að fjárhæð 328.055.319 krónur sem sé í samræmi við ákvæðilánasamnings þess sem krafan byggi á en þar sé gjalddagi höfuðstóls og vaxta 5.janúar 2012. Sé því augljóslega um að ræða vexti sem gjaldfallið hafi löngu áður en tímamörk 5. gr. laga nr.75/1997 kveði á um eða u.þ.b. fjórum árum fyrir uppboðið þar sem kröfulýsinghafi verið lögð fram. Beri því þegar af þessari ástæðu að breyta frumvarpisýslumanns og lækka úthlutun til varnaraðila um þessa fjárhæð. Með sama hættimótmælir sóknaraðili dráttarvöxtum þar sem þeir geti að hámarki numiðdráttarvöxtum sem gjaldfallið hafi á einu ári reiknað af þeim hluta kröfunnarsem komi til úthlutunar, þ.e. höfuðstól kröfunnar án samningsvaxta. Þá mótmælirsóknaraðili málskostnaðarkröfu sérstaklega sem fráleitri og allt of hárri, eðatæplega 58 milljónir króna með virðisaukaskatti, útlögðum kostnaði og vöxtumaf kostnaði. Málskostnaðarkrafan sévanreifuð og órökstudd, henni fylgi ekki tímaskýrslur eða aðrar eðlilegarskýringar, auk þess sem hún sé í algeru ósamræmi við þann málskostnað semHæstiréttur hafi dæmt í málum sem varði sambærilegar fjárhæðir. Sóknaraðilikrefst þess að henni verði alfarið hafnað en til vara að hún verði lækkuðverulega. Verðiekki fallist á framangreindar lækkunarkröfur byggir varakrafan um frestun áákvörðun sýslumanns á því að fresta beri endanlegri ákvörðun um úthlutun vegnaþessara aukakrafna á þeim grundvelli sem áður er rakinn varðandi frestun áúrlausn málsins, enda byggi sóknaraðilar jafnframt á því að öll krafavarnaraðila, bæði höfuðstóll, vextir, dráttarvextir og kostnaður, hafi veriðgreidd að fullu með skuldajöfnuði við skaðabótakröfu sóknaraðila og því hafiniðurstaða í máli nr. X-90/2012 veruleg áhrif á niðurstöðu þessa máls ogúthlutun söluandvirðis. Verðiekki fallist á kröfu sóknaraðila um frestun gera sóknaraðilar þá kröfu að tekiðverði tillit til skaðabótakröfu sóknaraðila á hendur slitabúi Byrs sparisjóðsog þess skuldajafnaðar sem lýst hafi verið gagnvart kröfu varnaraðila. Sóknaraðilarvísa um heimild til málskots til 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 og einnig ervísað til VIII. og XIII. kafla laganna og þá er vísað til laga nr. 91/1991 aðþví marki sem við á, sbr. 77. gr. laga nr. 90/1991. Jafnframt er vísað til laganr. 75/1997 og meginreglna kröfu- og veðréttar. Sóknaraðilar styðja kröfu ummálskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður oglagarök varnaraðila. Varnaraðilimótmælir þeim málsástæðum sóknaraðila að varnaraðili eigi enga kröfu tilgreiðslu af uppboðsandvirðinu þar sem krafa hans hafi verið greidd meðskuldajöfnuði og jafnframt að um heimild hans til að greiða skuldina með þessumhætti verði skorið í máli nr. X-90/2012. Varnaraðili kveðst vera eigandiumræddra tryggingarbréfa og þeirrar fjárkröfu á hendur sóknaraðila sem tryggðsé með þessum bréfum. Um rétt hans til fullnustu á kröfum hans með greiðsluverði ekki fjallað í dómi nema hann eigi aðild að því dómsmáli. Geti afstaðaslitastjórnar Byrs sparisjóðs til krafna sóknaraðila ekki raskað þinglýstumréttindum varnaraðila og ekki heldur dómur um það hvort krafa sóknaraðila í búByrs sparisjóðs skuli viðurkennd eða ekki. Varnaraðili byggir á því aðfjárkrafa hans á hendur sóknaraðila sé óumdeild. Um heimild sóknaraðila til aðgreiða hana með öðrum hætti verði að fjalla í máli á milli aðila þessa máls.Hafi veðandlagið nú verið selt nauðungarsölu og krafa sóknaraðila sé sú að enguaf andvirðinu verði varið til að greiða kröfu varnaraðila, eða í það minnsta aðgreiðslu til hans verði frestað. Verði því að taka afstöðu til þess í þessumáli hvort skilyrðum skuldajafnaðar sé fullnægt. Ef því sé hafnað séu enginskilyrði til að fresta úthlutun uppboðsandvirðisins. Dómur Hæstaréttar í málinr. 365/2013 skeri ekki á nokkurn hátt úr þessum ágreiningi enda ekkert um þaðfjallað í málinu hvort sóknaraðila sé heimilt að skuldajafna ætlaðri bótakröfusinni á hendur Byr sparisjóði við kröfu varnaraðila. Í forsendum réttarinsfelist að úrskurður í máli nr. X-90/2012 muni ekki skera úr um hugsanleganskuldajafnaðarrétt sóknaraðila og þurfi að fjalla um skilyrði skuldajafnaðarsérstaklega í máli milli aðila þessa máls. Ekkert sé því til fyrirstöðu aðleyst sé úr þeim ágreiningi í þessu máli og í raun nauðsynlegt að það sé gertsvo unnt sé að ljúka úthlutun uppboðsandvirðisins. Þá verði einnig að gera þaðtil að geta tekið afstöðu til þeirra krafna sem sóknaraðili hefur uppi. Varnaraðilikveður ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 ekki eiga hér við, enda hafiekkert mál verið höfðað á milli þessara aðila þar sem gerð sé krafa umviðurkenningu á rétti til skuldajafnaðar. Í þessu máli sé eingöngu fjallað umúthlutun uppboðsandvirðis til greiðslu óumdeildrar fjárkröfu varnaraðila semtryggð sé með þinglýstum og óumdeildum veðtryggingarbréfum í hinni seldu eign. Varnaraðilibyggir á því að skilyrði til skuldajafnaðar séu ekki uppfyllt af margvíslegumástæðum. Sé meginástæðan sú að lánssamningur aðila heimili ekki greiðslu meðöðrum hætti en í peningum. Í gr. 2.4 í lánssamningnum segi að endurgreiðsla skulivera óskert og að ekki sé heimilt að greiða hana að hluta eða öllu leyti meðskuldajafnaði eða gagnkröfu. Fræðimenn séu sammála um að slíkir skilmálar séubindandi bæði fyrir skuldarann sjálfan og þrotabú hans. Ekkert sé óeðlilegt eðaósanngjarnt við þetta ákvæði, enda hafi það iðulega verið að finna ísambærilegum samningum Byrs við viðskiptavini sína. Þá eigi sóknaraðili engakröfu sem fullnægi skilyrðum kröfuréttarins til að nýta megi hana tilskuldajafnaðar. Krafa sóknaraðila í slitabú Byrs sparisjóðs sé bótakrafa vegnaætlaðs tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætrarriftunar fjármögnunarsamnings. Hafi kröfunni verið hafnað af slitastjórn ogstandi deilur aðila um það hvort taka eigi hana á kröfuskrá eins og henni hafiverið lýst. Ágreiningur þessara aðila sé enn til meðferðar fyrir héraðsdómi ogsjái ekki fyrir endann á því máli. Sóknaraðili eigi því hvorki viðurkennda nédæmda kröfu á hendur slitabúi Byrs sparisjóðs og sé alveg óvíst hvort hann hafiorðið fyrir nokkru tjóni. Varnaraðilibyggir á því að það sé skilyrði skuldajafnaðar að gagnkrafan sé lögvarin enætluð krafa sóknaraðila fullnægi ekki þeirri kröfu. Ekki sé vitað hvort hanneigi einhverja kröfu yfir höfuð og því augljóst að ekki sé unnt að knýja framgreiðslu hennar. Þá þurfi kröfurnar að vera hæfar til að mætast og þurfigjalddagi gagnkröfunnar að vera kominn svo hægt sé að lýsa yfir skuldajöfnuði.Þessum skilyrðum sé ekki fullnægt og ekkert vitað hvort gagnkrafan munistofnast eða hver gjalddagi hennar verður svo knýja megi fram greiðslu hennar.Þá sé meginsjónarmið að réttmæti kröfunnar þurfi að vera tiltölulega ótvírættog augljóst. Kröfuhafi verði ekki knúinn til að samþykkja greiðslu meðskuldajöfnuði þegar hann geti ekki með góðu móti gert sér grein fyrir réttmætigagnkröfunnar, fjárhæð hennar eða gjalddaga. Hann geti því við þessar aðstæðurhafnað skuldajöfnuði enda sé krafa sóknaraðila á hendur slitabúi Byrssparisjóðs mjög óljós og engin leið fyrir varnaraðila að gera sér grein fyrirþví hvort hún sé til staðar eða hvers efnis hún sé. Úrskurður í máli nr.X-90/2012 geti aldrei svipt varnaraðila ótvíræðum rétti sínum samkvæmt samningiaðila. Varnaraðili eigi 1. veðrétt í umræddri fasteign og sé réttur hansóumdeildur. Þá sé óumdeilt að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila samkvæmt lánssamningi dagsettum 27. nóvember2007 sé tryggð með þessum réttindum í eigninni. Eignin hafi verið seldnauðungarsölu og ekkert heimili sýslumanni að draga það eða fresta að úthluta uppboðsandvirðinuí samræmi við þinglýstar heimildir. Aðeins þurfi að skera úr um hversu miklumhluta söluandvirðisins eigi að úthluta til varnaraðila en um aðra liðifrumvarpsins sé ekki deilt. Hafi sýslumaður tekið afstöðu til þessa og fellstvarnaraðili á afstöðu hans. Þegar salan á fasteigninni hafi farið fram hafiuppfærður höfuðstól tryggingabréfanna 36 numið 993.333.278 krónum. Hafi lýstkrafa varnaraðila numið höfuðstólnum, 600.000.000 króna auk vaxta að fjárhæð328.055.319 krónum eða samtals 928.055.319 krónur. Hafi því krafan á gjalddagaþann 5. janúar 2012 rúmast á söludegi innan þeirrar fjárhæðar semtryggingabréfin hafi hljóðað á. Ekki hafi reynt á hvort einhver hluti fjárkröfuvarnaraðila væri ótryggður samkvæmt tryggingabréfunum og því hafi sýslumaðurfallist á kröfu varnaraðila að þessu leyti. Samkvæmt ákvæðum b-liðar 5. gr.laga nr. 75/1997 séu vextir af skuld sem gjaldfallið hafa á síðasta ári fyrirnauðungarsölu einnig tryggðir með aðalkröfunni. Ljóst hafi verið að varnaraðilihafi aðeins átt rétt á dráttarvöxtum á fjárkröfu sína í eitt ár. Hafisýslumanni reiknast svo til að dráttarvextir af 928.055.319 krónum hafi numið118.713.743 krónum. Fallist varnaraðili á að þessi útreikningur vaxta sé rétturog í samræmi við lög. Varnaraðilitelur kröfu sóknaraðila um að samningsvextir verði felldir brott af kröfuvarnaraðila á misskilningi byggða. Varnaraðili telur 5. gr. laga um samningsveðekki eiga við um þessa kröfu því eins og fram komi í 1. gr. laganna nái hún tilveðsamninga, þ.e. samninga sem veita kröfuhafa forgangsrétt til að leitafullnustu fyrir kröfu sinni. Að mati varnaraðila veiti lánssamningurinnvarnaraðila engan slíkan rétt. Tryggingabréfin falli undir lög um samningsveð,þau séu veðsamningar sem veiti varnaraðila allherjarveð til tryggingar öllumhugsanlegum kröfum hans á hendur útgefanda bréfanna eða öðrum sem hann hafiveitt lánsveð. Lögin um samningsveð og ákvæði tryggingabréfanna geti aðeinssagt fyrir um hámark þeirrar fjárhæðar sem bréfin geti tryggt. Varnaraðilitelur að krafa sú sem lýst sé í uppboðsandvirðið undir heitinu málskostnaður sérangnefnd og hafi enginn dómur gengið um þessa kröfu. Um sé að ræða kröfu uminnheimtuþóknun sem byggist á gjaldskrá lögmanns varnaraðila eins og hún hafiverið á þeim degi er sala eignarinnar hafi farið fram. Ráðist fjárhæð innheimtuþóknunaraf fjárhæð þeirrar kröfu sem lýst sé í söluandvirðið. Hún byggist ekki átímagjaldi heldur þeim hagsmunum sem um sé fjallað og eigi lög nr. 95/2008 ekkivið um kostnað af þessari innheimtu, enda um löginnheimtu að ræða. Samkvæmta-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 sé sá kostnaður sem veðhafi hafi af innheimtuveðkröfu tryggður með aðalkröfunni. Sé krafa varnaraðila um greiðsluinnheimtukostnaðar því tryggð á grundvelli umræddra tryggingabréfa. Varnaraðilivísar til ákvæða VIII. og XIII. kafla laga nr. 90/1991 og 5. gr. laga nr.75/1997 um samningsveð. Þá vísar varnaraðili til 4. mgr. 94. gr. laga nr.91/1991 og krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr.sömu laga, sbr. 2. mgr. 131. gr. skiptalaga nr. 20/1991.Niðurstaða.Ágreiningur aðila ímáli þessu snýst um það hvort varnaraðili eigi rétt á greiðslu afuppboðsandvirði fasteignarinnar Vesturgötu 64 í Reykjavík, en hún var seldnauðungarsölu þann 1. febrúar 2016. Samkvæmt úthlutunargerð sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu frá 8. júlí sama ár var gert ráð fyrir að varnaraðili fengigreiddar 1.095.798.562 krónur af uppboðsandvirðinu sem var 1.297.000.000krónur. Sóknaraðili mun hafa gertlánssamning við Byr sparisjóð þann 27. nóvember 2007 vegna fyrirhugaðrabyggingaframkvæmda á lóðinni Vesturgötu 64 í Reykjavík. Fjármálaeftirlitið munþann 22. apríl 2010 hafa ráðstafað öllum eignum Byrs sparisjóðs til Byrs hf. ogmun varnaraðili síðar hafa eignast það fyrirtæki. Með dómi Hæstaréttar Íslandsþann 17. nóvember 2011 í máli nr. 87/2011 var viðurkennd skaðabótaskylda Byrssparisjóðs á tjóni sóknaraðila er leiddi af ólögmætri riftun þann 12. júní 2008á fjármögnunarsamningi aðila þann 9. október 2007. Sóknaraðili hefur lýstáætlaðri bótakröfu í slitastjórn Byrs sparisjóðs og lýst yfir skuldajöfnuðigagnvart kröfum á hendur sóknaraðila. Slitastjórn Byrs sparisjóðs hafnaðikröfunni og var málinu þá skotið til Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem rekið erágreiningsmál nr. X-90/2012. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili eigi engakröfu til greiðslu af uppboðsandvirðinu þar sem krafa hans hafi verið greiddmeð skuldajöfnuði. Varnaraðili höfðaðimál á hendur sóknaraðila þann 10. maí 2012 og krafðist þess að sóknaraðila yrðigert að greiða honum 928.055.319 krónur auk dráttarvaxta. Þá var krafiststaðfestingar veðréttar samkvæmt 36 samhljóða veðtryggingarbréfum. Sóknaraðilikrafðist aðallega sýknu en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum. Þákrafðist sóknaraðili þess að viðurkenndur yrði réttur hans til að skuldajafnagagnvart kröfu varnaraðila með bótakröfu að fjárhæð 3.060.000.000 á hendur Byrsparisjóði. Með úrskurði héraðsdóms þann 7. maí 2013 var málinu frestað þar tilniðurstaða liggur fyrir í máli nr. X-90/2012, en það er rekið fyrir HéraðsdómiReykjavíkur eins og áður greinir. Með dómi Hæstaréttar Íslands þann 7. júní2013 í máli nr. 365/2013 var þessi niðurstaða héraðsdóms staðfest og í úrskurði héraðsdóms, sem Hæstirétturstaðfesti með vísan til forsendna, segir að telja verði ágreiningslaust aðverði sóknaraðila ákvarðaðar skaðabætur í ágreiningsmálinu, sem rekið er fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur milli sóknaraðila og slitastjórnar Byrs sparisjóðs, þágeti hann nýtt þær bætur til skuldajafnaðar gagnvart kröfum varnaraðila áhendur honum, en ganga verður út frá því að kröfur Byrs sparisjóðs á hendursóknaraðila vegna framangreinds lánasamnings hafi verið færðar yfir til Byrshf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010. Eftir samruna Byrs hf. ogÍslandsbanka hf. 1. desember (svo) sé krafan því eign Íslandsbanka hf., varnaraðilaí máli þessu. Var talið að ekki væri hægt að horfa framhjá því að niðurstaðaþess dómsmáls kynni að hafa áhrif á niðurstöðuna á þann hátt að sóknaraðilikynni á grundvelli hennar að verða sýknaður eða verða dæmdur til að greiðalægri fjárhæð en krafist sé vegna skuldajafnaðarkröfu sinnar. Var því talið aðniðurstaða ágreiningsmálsins í Héraðsdómi Reykjavíkur kynni að hafa verulegáhrif á úrslit málsins að þessu leyti.Samkvæmt 53.laga nr. 90/1991 verður ekkigreitt samkvæmt úthlutunargerð fyrr en frestur til að bera gildinauðungarsölunnar undir héraðsdóm skv. 1. mgr. 80. gr. er liðinn. Þegar sáfrestur er liðinn má heldur ekki greiða eftir úthlutunargerð ef dómsmál vegna nauðungarsölunnarskv. XIII. eða XIV. kafla hefur ekki enn verið leitt til lykta, nema að þvíleyti sem er sýnt að niðurstaða þess geti ekki breytt réttindum tilgreiðslna. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr.laga nr. 91/1991 má fresta máli ef annað einkamál hefur verið höfðað út af efnisem varðar úrslit þess verulega. Þá ber að líta til ákvæða 4. mgr. 94. gr. sömulaga þar sem segir að þegar mál hafi verið þingfest verði dóms ekki krafist umþær kröfur sem gerðar eru í því í öðru máli. Ef dóms er krafist þannig um kröfuí öðru máli skal vísa henni frá dómi.Samkvæmt framansögðu freistarsóknaraðili þess í máli þessu að fá úrlausn dómsins um það hvort umrædd krafavarnaraðila hafi verið greidd með skuldajöfnuði en samkvæmt gögnum málsins erhér um sömu kröfu að ræða og fjallað er um í máli nr. X-90/2012 og rekið ermilli sömu aðila og í þessu máli og enn mun óútkljáð fyrir HéraðsdómiReykjavíkur. Með hliðsjón af þeim lagaákvæðum sem hér að framan hafa veriðrakin og dómi Hæstaréttar í máli nr. 365/2013 verður ekki leyst úr ágreiningiaðila í þessu máli. Verður því þegar af þessari ástæðu að fallast á varakröfusóknaraðila og leggja fyrir sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að frestaendanlegri ákvörðun um úthlutun á kröfu varnaraðila þar til endanleg niðurstaðaí máli nr. X-90/2012 eða eftir atvikum æðri réttar liggur fyrir varðandiágreining um það hvort krafa varnaraðila hafi verið greidd með skuldajöfnuði. Eftir atvikum þykirrétt að málskostnaður falli niður.Hjörtur O.Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Sýslumanninumá höfuðborgarsvæðinu er gert að fresta endanlegri ákvörðun um úthlutun á kröfuvarnaraðila þar til endanleg niðurstaða dómsmáls þess sem rekið er fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. X-90/2012 eða eftir atvikum æðri réttarliggur fyrir varðandi ágreining um það hvort krafa varnaraðila hafi veriðgreidd með skuldajöfnuði. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 428/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. ágúst 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 7. september 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili hefur viðurkennt öll þau brot sem honum hafa verið gefin að sök í ákæru 7. ágúst 2007 að einu undanskildu. Brotaferill hans frá mars 2007 er samfelldur. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 7. september nk. kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí sl. í máli nr. R-335/2007 hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til dagsins í dag kl. 16. Þann 7. ágúst sl. hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðað opinbert mál á hendur ákærða með útgáfu ákæru. Í ákæruskjali sé honum gefið að sök fjölmörg auðgunar- og fjármunabrot, auk umferðarlaga- og fíkniefnalagabrota. Brotaferill hans sé samfelldur frá því í október 2006 og í mörgum tilvikum sé um að ræða innbrot inn á heimili fólks og í fyrirtæki. Ákærði hafi viðurkennt flest brotanna og því ljóst að hann á nú yfir höfði sér fangelsisrefsingu. Við rannsókn mála hans hafi komið í ljós að hann sé fíkniefnaneytandi og fjármagni neyslu sína með afbrotum. Mál hans verði þingfest fyrir héraðsdómi Reykjavíkur þann 21. ágúst nk. Með vísan til framangreinds sé það mat lögreglustjóra að veruleg hætta sé á að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi verði hann frjáls ferða sinna. Sé þess því krafist, með skírskotun til c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að krafan nái fram að ganga eins og hún sé fram sett. Með vísan til framgreinds rökstuðnings verður fallist á að veruleg hætta sé á að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi sé hann frjáls ferða sinna. Er krafan því tekin til greina á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, með þeim hætti sem kemur fram í úrskurðarorði. Úrskurðinn kveður upp Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákærði, X skal sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 7. september nk. kl. 16.00.
Mál nr. 390/2005
Rangar sakargiftir Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Hraðakstur Skilorð Hegningarauki
K var fundinn sekur um að hafa ekið bifreið á 159 km/klst, þar sem leyfilegur hámarkshraði var 90 km/klst, ölvaður og sviptur ökurétti. Jafnframt var hann fundinn sekur um rangar sakargiftir með því að hafa gefið lögreglu upp nafn og kennitölu annars manns og þannig komið því til leiðar að sá maður varð ákærður fyrir umrædd brot. Var K dæmdur til sex mánaða fangelsisvistar en 30 daga skilorðsdómur var dæmdur með. Fyrir Hæstarétt voru lögð gögn um að hagir K hafi breyst mjög til hins betra frá því sem áður var, en K var ungur að árum er hann framdi brot sín. Þótti því mega skilorðsbinda dóminn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. ágúst 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um að hafa sunnudaginn 15. júní 2003 ekið bifreið ölvaður og sviptur ökurétti norður þjóðveg 1, Norðurlandsveg, á móts við Æsustaði í Austur-Húnavatnssýslu á 159 km/klst., þar sem leyfilegur hámarkshraði var 90 km/klst. Jafnframt var hann fundinn sekur um rangar sakargiftir með því að hafa gefið lögreglu upp nafn og kennitölu annars manns og þannig komið því til leiðar að sá maður var ákærður fyrir þau umferðarlagabrot sem að framan greinir. Brot ákærða varða við 2. mgr. 37. gr., 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum og 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot þau sem ákærði er nú sakfelldur fyrir voru framin áður en dómur 7. ágúst 2003 var kveðinn upp. Var því ekki um rof á skilorði að ræða heldur hegningarauka. Sakarferill ákærða er að öðru leyti réttilega rakinn í héraðsdómi. Verður skilorð áðurnefnds dóms tekið upp og ákærða ákvörðuð refsing í einu lagi fyrir það brot sem þar var fjallað um og þau sem hér eru til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. og 78. gr. sömu laga. Auk framanritaðs og þeirra atriða sem tilgreind eru í 148. gr. almennra hegningarlaga verður við ákvörðun refsingar ákærða einkum litið til þess að hann hefur áður verið sakfelldur fyrir ölvun og réttindaleysi við akstur eftir að hann náði 18 ára aldri. Er ákærði nú fundinn sekur um mjög vítaverðan akstur, auk þess að hafa uppi rangar sakargiftir varðandi þann akstur og játaði hann brot sín ekki fyrr en við þingfestingu málsins. Hins vegar ber að líta til þess að ákærði var einungis 18 ára gamall er hann framdi brot sín. Að þessu virtu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í sex mánuði. Eins og áður segir var ákærði ungur að árum er hann framdi brot sín og hafa verið lögð fyrir Hæstarétt gögn um að hagir hans hafi breyst mjög til hins betra frá því sem áður var. Þykir því mega binda refsingu ákærða almennu skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. Af hálfu ákæruvalds er ekki krafist frekari sviptingar ökuréttar en ákærða var gerð í héraði og verður hún því staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Karl Lilliendahl Viggósson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu ákærða skal vera óraskað. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 590.475 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 74.700 krónur, og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknar 18. apríl 2005 á hendur Karli Lilliendahl Viggóssyni, kennitala 030784-3329, Kóngsbakka 16, Reykjavík. 1. Fyrir umferðarlagabrot með því að hafa sunnudaginn 15. júní 2003, um kl. 12:09, ekið bifreiðinni DB-387 undir áhrifum áfengis (alkóhólmagn í blóði 1,63%) og sviptur ökurétti, norður þjóðveg 1, Norðurlandsveg, á móts við Æsustaði í Austur-Húnavatnssýslu, á hraðanum 159 km/klst. þar sem leyfilegur hámarkshraði var 90 km/klst. uns lögregla stöðvaði akstur hans í nágrenni við ofangreindan stað. Telst þetta varða við 2. mgr. 37. gr., 1. mgr. 48. gr. og 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 2. Fyrir rangar sakargiftir með því að hafa, er lögregla hafði afskipti af akstri ákærða í því tilviki sem lýst er í 1. tölulið, gefið upp nafn og kennitölu A, kennitala [...], sem ökumanns bifreiðarinnar og ritað nafn hans undir form sem lögreglumenn fylltu út á vettvangi og undir lögregluskýrslu þar sem A var sakaður um framangreindan ölvunar- og hraðakstur og einnig undir upplýsingablað fyrir handtekna menn og þannig komið því til leiðar að A var, með ákæru lögreglustjórans á Blönduósi, útgefinni 19. nóvember 2003, ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 37. gr., 1. mgr. 48. gr. og 1. og 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Var málið þingfest í Héraðsdómi Norðurlands vestra 3. desember 2003. Er þetta talið varða við 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar á ökurétti sbr. 1. mgr. 2. mgr. og 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Verjandi ákærða krafðist þess að ákærða yrði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Einnig krafðist hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Sunnudaginn 15. júní 2003 kl. 12.09 stöðvaði lögreglan á Blönduósi akstur bifreiðarinnar DB-387 á Norðurlandsvegi á móts við Æsustaði í Austur-Húna­vatnssýslu. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að hraði bifreiðarinnar hafi mælst með radar í lögreglubifreiðinni 163 km. m.v. klst. Akstur bifreiðarinnar hafi verið stöðvaður og tal haft af ökumanni. Er skráð að ökumaður, A, hafi komið yfir í lögreglubifreiðina og viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni á þessum hraða. Hafi hann framvísað útrunnu ökuskírteini. Þar sem megna áfengislykt hafi lagt frá honum hafi honum verið gert að gefa öndunarsýni. Þar sem öndunarsýnið hafi gefið til kynna að áfengismagn í blóði ökumanns væri yfir leyfilegum mörkum hafi A verið færður á lögreglustöð þar sem læknir hafi tekið honum blóðsýni. Að lokinni töku blóðsýnis hafi A verið frjáls ferða sinna. Á lögreglustöð var tekin framburðar­skýrsla af ökumanni. Í skýrslunni viðurkennir ökumaður bifreiðarinnar DB-387 að hafa ekið bifreiðinni yfir leyfilegum hámarkshraða. Er hann var beðinn um að skýra ástæðu þess að ökuskírteinið hafi verið runnið út bar hann því við að um væri að ræða ,,leti og reyndar nísku líka”. Undir skýrsluna er ritað nafnið A. Samkvæmt niðurstöðum Rannsóknarstofu í lyfjafræðum frá 24. júní 2003 mældist 1.63 o/oo alkóhóls í blóði ökumanns bifreiðarinnar DB-387. Lögreglustjórinn á Blönduósi gaf 19. nóvember 2003 út ákæru á hendur A, [...] í Reykjavík. Var honum gefinn að sök akstur undir áhrifum áfengis, yfir leyfilegum hámarkshraða og án þess að hafa endurnýjað ökuskírteini sitt. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Norðurlands Eystra 3. desember 2003 var þann dag tekið fyrir mál ákæruvaldsins gegn A. Að ósk ákærða var honum skipaður verjandi í málinu. Í þinghaldinu neitaði ákærði sök. Bar hann því við að annar maður hefði ekið bifreiðinni greint sinn en sá hafi villt á sér heimildir og gefið upp nafn ákærða og framvísað ökuskírteini hans er lögregla hafi haft afskipti af akstri hans. Bar ákærði því við að veski hans hafi verið stolið. Lagði hann fram í réttinum tilkynningu um glatað kort og viðveruskrá veitinga­staðarins Caruso. Fært er til bókar að samkomulag hafi orðið með sækjanda og verjanda um að blóðsýni yrði tekið úr ákærða og það borið saman við blóðsýni úr ökumanni bifreiðarinnar DB-387. Var málinu í kjölfarið frestað og blóðsýni send Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði til DNA-rannsóknar. Gunnlaugur Geirsson prófessor hefur 12. febrúar 2004 ritað álitsgerð um blóðsýni þau er tekin voru til rann­sóknar. Voru blóðsýnin send til Rettsmedisinsk Institutt í Osló í Noregi til rannsóknar. Er það niðurstaða úr þeirri rannsókn að blóðsýni úr ákærða A og ökumanni bifreiðarinnar DB-387 hafi ekki stafað frá sama manni. Miðvikudaginn 24. mars 2004 var B boðaður á lögreglu­stöðina á Blönduósi, en hann var skráður eigandi bifreiðarinnar DB-387 15. júní 2003. Gerði hann þá grein fyrir atvikum 15. júní að hann hafi verið að skemmta sér í miðbæ Reykjavíkur aðfaranótt sunnudagsins 15. júní. Undir morgun hafi hann hitt þrjá pilta og þeir tekið tal saman. Það hafi leitt til þess að þeir hafi ákveðið að ,,skella sér“ til Akureyrar. B hafi verið með bifreið sína í miðbænum en þar sem hann hafi verið að drekka áfengi um nóttina hafi hann ekki getað ekið bifreiðinni. Einn drengjanna hafi lýst yfir að hann gæti ekið bifreiðinni þar sem hann væri ,,edrú“. Með það hafi þeir ekið áleiðis norður. Kvaðst B ekkert hafa þekkt piltana og ekki þekkja þá á þeirri stundu er hann gaf skýrslu hjá lögreglu með öðrum hætti en að þeir hafi kallað sig ,,X, Y og Z“. X hafi ekið bifreiðinni. Eftir afskipti lögreglunnar á Blönduósi af akstri X hafi aksturinn endað á Akureyri. Þar hafi verið staldrað stutt við og síðan ekið aftur til Reykjavíkur. Eftir skýrslutökuna var blóðsýni tekið úr B til rannsóknar vegna málsins og það sent Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði til DNA-rannsóknar. Gunnlaugur Geirsson prófessor hefur 21. júní 2004 ritað álitsgerð um blóðsýni þau er tekin voru til rannsóknar. Voru blóðsýnin send til Rettsmedisinsk Institutt í Osló í Noregi til rannsóknar. Er það niðurstaða úr þeirri rannsókn að blóðsýni úr Róbert og ökumanni bifreiðarinnar DB-387 hafi ekki stafað frá sama manni. Þriðjudaginn 7. september 2004 var A enn boðaður til skýrslu­töku hjá lögreglu. Var hann á ný inntur eftir því hver hafi getað framvísað ökuskírteini hans 15. júní 2003. Við það tilefni greindi hann frá því að hann hafi einhverju sinni verið í samkvæmi hjá vini sínum, Karli Lilliendahl og einhverju öðru fólki sem hann hafi ekkert kannast við. Nokkrir gestir úr samkvæminu hafi farið í bifreið sem Karl hafi ekið út á körfuboltavöll og kvaðst A telja að hann hafi tapað veskinu sínu í bifreiðinni hjá Karli. Kvaðst A hafa rætt þetta við Karl og beðið hann um að leita í bifreiðinni. Hafi Karl fundið veskið en í það hafi vantað debetkort og ökuskírteinið. Í bifreiðinni hafi verið tveir piltar og ein stúlka. Fimmtudaginn 16. september 2004 var skýrsla tekin af ákærða. Var hann í upphafi skýrslutökunnar spurður að því hvort hann hafi ekið bifreiðinni DB-387 sunnudaginn 15. júní 2003. Kvaðst ákærði ekki hafa verið ökumaður bifreiðarinnar. Er lögregla leitaði eftir samþykki hans fyrir að taka honum blóðsýni til rannsóknar í þágu málsins kvaðst hann vilja ræða við lögmann áður en málið yrði rannsakað frekar. Fimmtudaginn 14. október 2004 var ákærði á ný boðaður í skýrslutöku hjá lögreglu. Kvaðst hann aðspurður ekki vilja tjá sig um þá spurningu lögreglu hvort hann hafi verið ökumaður bifreiðarinnar DB-387 greint sinn. Hann kvaðst heimila lögreglu að tekið yrði úr honum blóðsýni í þágu rannsóknar málsins. Blóðsýni úr ákærða var sent Rann­sóknarstofu í réttarlæknisfræði til DNA-rannsóknar. Gunnlaugur Geirsson prófessor hefur 11. janúar 2005 enn ritað álitsgerð um blóðsýni þau er tekin voru til rannsóknar. Voru blóðsýnin send til Rettsmedisinsk Institutt í Osló í Noregi til rannsóknar. Er það niðurstaða úr þeirri rannsókn að blóðsýni úr ákærða og ökumanni bifreiðarinnar DB-387 hafi stafað frá sama manni. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði játa að hafa ekið bifreiðinni DB-387 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti norður þjóðveg nr. 1 á móts við Æsustaði í Austur-Húnavatnssýslu sunnudaginn 15. júní 2003. Kvaðst hann viðurkenna að hafa ekið bifreiðinni á 159 km. hraða m.v.klst. þar sem leyfilegur hámarkshraði hafi verið 90 km/klst., allt þar til lögregla hafi stöðvað akstur hans. Kvaðst hann hafa drukkið þessa nótt en lögregla hafi stöðvað akstur hans um hádegi næsta dag og þá verið liðnar 6 til 7 klukkustundir frá því hann hafi drukkið áfengi. Kvaðst hann hafa verið færður á lögreglustöð þar sem tekið hafi verið úr honum blóð til mælinga á áfengi. Í ,,hræðslu“ hafi hann sýnt ökuskírteini A og gefið upp nafn hans og kennitölu sem ökumanns bifreiðarinnar og ritað nafn hans undir form sem lögreglu­menn hafi fyllt út á vettvangi, sem og undir lögregluskýrslu þar sem A hafi verið sakaður um ölvunar- og hraðakstur. Einnig hafi ákærði ritað nafn A undir upplýsingablað fyrir handtekna menn það sinnið. Kvaðst ákærði viðurkenna að með þessu hafi hann komið því til leiðar að A hafi með ákæru lögreglustjórans á Blönduósi verið ákærður fyrir hraðakstur, ölvunarakstur og akstur án ökuskírteinis. Kvaðst hann í raun ekki hafa skýringu á því af hverju hann hafi gripið til þessa ráðs eða velt fyrir sér afleiðingum gerða sinna. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt og er sannað er með játningu hans og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsi­ákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í júlí 1984. Gekkst hann undir viðurlagaákvörðun hjá Héraðsdómi Reykjavíkur 20. nóvember 2002 fyrir akstur undir áhrifum áfengis. Gekkst hann undir sátt hjá lögreglustjóra 7. febrúar 2003 fyrir akstur sviptur ökurétti. Þá var hann með dómi héraðsdóms 7. ágúst 2003 dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi til tveggja ára fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Loks gekkst hann undir sátt hjá lögreglustjóra 9. júní 2004 fyrir hraðakstur. Með brotum sínum í þessu máli hefur ákærði rofið skilorð refsidómsins frá 7. ágúst 2003. Ber nú að taka skilorðsdóminn upp og ákvarða ákærða refsingu í einu lagi fyrir það brot og þau sem hér eru til meðferðar eftir 60. gr., sbr. 77. gr. laga nr. 19/1940. Brot ákærða í þessu máli eru alvarleg, en hann hefur verið sakfelldur fyrir rangar sakargiftir með því að koma því til leiðar að annar maður yrði ákærður fyrir að hafa ekið bifreiðinni DB-387. Með framferði sínu stofnaði hann til umfangsmikillar lögreglurannsóknar sem leiddi m.a. til þess að Avar borinn röngum sökum og B var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu sem vitni í aðgerðum lögreglu við að hafa upp á ökumanni bifreiðarinnar DB-387. Hélt ákærði til streitu synjun á að hafa verið ökumaður bifreiðarinnar og játaði ekki brot sitt fyrr en DNA-rannsókn staðfesti að blóðsýni úr ökumanni bifreiðarinnar væri úr ákærða. Með hliðsjón af þessu öllu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Í ljósi skilorðsrofa ákærða og sakarefnis máls þessa þykja ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Ekki eru efni til að gera ákærða fjársekt samhliða fangelsisrefsingu þar sem ákærði hefur ekki aflað sér fjárvinnings með broti sínu. Með vísan til 1., 2. og 4. mgr. 102 gr. umferðarlaga, nr. 50/1987 skal ákærði sviptur ökurétti, sem telst hæfileg vera í 3 ár og miðast við birtingu dómsins. Verulegan sakarkostnað hefur leitt af málinu. Kostnaður vegna blóðsýnatöku og DNA-rannsókna nemur alls 161.355 krónum og kemur hann fram á sakarkostnaðaryfirliti lögreglustjórans á Blönduósi 17. mars 2005. Allan þann sakar­kostnað verður ákærði dæmdur til að greiða, en um er að ræða óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar og meðferðar málsins, sbr. 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá leiddi ákæra lögreglustjórans á Blönduósi á hendur A til sakarkostnaðar að fjárhæð 121.622 krónur, er fram kemur á sakarkostnaðaryfirliti Héraðsdóms Norðurlands Eystra 6. júní 2005. Er um að ræða málsvarnarþóknun og aksturskostnað fyrir verjanda A og kostnað við ferð A á Blönduós 3. desember 2003 er ákæra var þingfest í héraðsdómi. Loks ber yfirlitið með sér kostnað vegna blóðrannsóknar að heildarfjárhæð 16.800 krónur. Gögn málsins bera með sér að um sé að ræða kostnað við töku blóðsýnis og beiðni um alkóhól­rannsókn. Ekki verður annað séð en að sá kostnaður sé einnig á sakarkostnaðaryfirliti lögreglustjóra frá 17. mars. Kemur hann því til frádráttar hér og verður heildarfjárhæð sakarkostnaðaryfirlits héraðsdóms þá 104.822 krónur. Allan þennan sakarkostnað verður ákærði dæmdur til að greiða, en hér er einnig um að ræða óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar og meðferðar málsins, sbr. 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991. Samanlagt nemur þessi sakarkostnaður því 266.177 krónum. Ákærði verður dæmdur til að greiða þennan sakarkostnað, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Karl Lilliendahl Viggósson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði skal sviptur ökurétti í 3 ár frá birtingu dómsins. Ákærði greiði 266.177 krónur í sakarkostnað, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur.
Mál nr. 34/2018
Sveitarfélög Stjórnarskrá Lögmætisregla Reglugerðarheimild Sératkvæði
Með lögum nr. 139/2012 var gerð breyting á 18. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga sem fólst í því að bætt var við 3. málslið í greinina og þar mælt fyrir um að í reglugerð væri heimilt að kveða á um að þau sveitarfélög sem hefðu heildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teldist verulega umfram landsmeðaltal skyldu ekki njóta tiltekinna framlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þágildandi reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga nr. 960/2010 var svo breytt á grundvelli framangreindrar heimildar með reglugerð nr. 1226/2012. Var þar mælt fyrir um nýja grein í stofnreglugerðinni en samkvæmt henni skyldu framlög til þeirra sveitarfélaga þar sem heildarskatttekjur væru að minnsta kosti 50% umfram landsmeðaltal, það er útsvar og fasteignaskattur á hvern íbúa miðað við fullnýtingu þeirra tekjustofna, falla niður. G var eitt þeirra fimm sveitarfélaga sem sættu niðurfellingu jöfnunarframlaga af þessum sökum. Höfðaði G mál á hendur Í og krafðist greiðslu sem svaraði til þeirrar fjárhæðar sem hann hefði fengið á árunum 2013 til 2016 ef ekki hefði komið til ákvörðun ráðherra um niðurfellingu greiðslnanna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í skýringum í greinargerð frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 með reglu þeirri er varð 2. mgr. 78. gr. kæmi fram að tilgangur hennar væri að taka af skarið um að ákvörðun um tekjustofna sveitarfélaga ætti undir löggjafarvaldið og þar með ekki undir framkvæmdarvaldið. Í ljósi stjórnskipulegrar stöðu sveitarfélaga og fyrirmæla 2. mgr. 78. gr. yrði lagaáskilnaðarregla ákvæðisins ekki túlkuð á annan veg en þann, að ekki væri heimilt að fella niður tekjustofna sveitarfélaga í heild eða að hluta nema með lögum. Yrði það því ekki gert með reglugerð. Auk þess mælti ákvæði 3. málsliðar 18. gr. laga nr. 4/1995 í fyrsta lagi fyrir um heimild ráðherra til þess að ákveða hvort fella skyldi niður jöfnunarframlög eða ekki og í öðru lagi til þess að ákveða hvað telja bæri verulega umfram landsmeðaltal. Hefði ráðherra því verið falið ákvörðunarvald um hvort skerða skyldi tekjustofna sveitarfélaga eða ekki andstætt því sem beinlínis væri tekið fram í lögskýringargögnum með 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var talið ljóst að ráðherra væri ekki bundinn af ráðagerð í greinargerð frumvarps þess, sem síðar varð að lögum nr. 139/2012, um að 50% teldist verulega umfram landsmeðaltal. Var því talið að framsal löggjafans í 3. málslið 18. gr. laga nr. 4/1995 á heimild til að fella niður framangreinda tekjustofna til G hefði farið í bága við lagaáskilnaðarreglu 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Var krafa G því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hannkrefst þess aðallega að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 234.409.394krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 46.083.392 krónum frá 31. desember 2013 til 31. desember 2014,en af 92.011.396 krónum frá þeim degi til 19. janúar 2017, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 80.745.689 krónum frá 31. desember2015 til 31. desember 2016, en af 142.397.998 krónum frá þeim degi til 21. júní2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að viðurkennt verði aðgagnáfrýjanda hafi verið óheimilt að skerða lögbundin fjárframlög til sínsamkvæmt lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga árin 2013 til 2016 ágrundvelli reglugerðar nr. 1226/2012. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Gagnáfrýjandiáfrýjaði dómi Landsréttar fyrir sitt leyti 6. mars 2019. Hann krefst aðallega staðfestingarhins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti,en til vara staðfestingar á dómi Landsréttar. IAðaláfrýjandirekur mál þetta til heimtu 234.409.394 króna með tilgreindum vöxtum úr hendigagnáfrýjanda. Fjárhæðin er samtala þeirra greiðslna sem hann hefði fengið áárunum 2013, 2014, 2015 og 2016 á grundvelli d. liðar 11. gr. og 1. mgr. 13.gr. laga nr. 4/1995 og að mestu samhljóða ákvæða í d. lið 7. gr. og 1. málslið9. gr. þágildandi reglugerðar nr. 960/2010 um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, meðsíðari breytingum, ef ekki hefði komið til ákvörðun ráðherra um niðurfellingugreiðslnanna. Sú ákvörðun var framkvæmd með 2. gr. reglugerðar nr. 1226/2012,um breytingu á reglugerð nr. 960/2010, og var heimild til þess reist á 18. gr.laga nr. 4/1995, eins og henni hafði verið breytt með lögum nr. 139/2012. Greiðslurþær sem felldar voru niður eru svonefnd jöfnunarframlög er tengjast annarsvegar tekjutapi vegna lækkunar tekna af fasteignaskatti og hins vegar vegnalaunakostnaðar sveitarfélaga af kennslu í grunnskólanum og annars kostnaðar,þar með talið kostnaðar vegna sérþarfa fatlaðra nemenda og innflytjenda svo ogkostnaðar vegna þjónustusamninga. Ástæða þess að greiðslurnar voru felldarniður gagnvart aðaláfrýjanda var að heildarskatttekjur sveitarfélagsins afútsvari og fasteignaskatti á hvern íbúa, miðað við fullnýtingu þessaratekjustofna, voru á tilgreindum árum meira en 50% umfram landsmeðaltal. Fjögurönnur sveitarfélög sættu niðurfellingu sömu jöfnunarframlaga af sömu ástæðum oghafa þau öll höfðað mál eins og það sem hér er til úrlausnar.IIKröfursínar reisir aðaláfrýjandi í fyrsta lagi á því að niðurfelling greiðslnanna,sem um ræðir, hafi verið brot á samkomulagi gagnáfrýjanda og sveitarfélaga 4.mars 1996 um kostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskóla frá ríkinutil sveitarfélaga. Samkomulagið hafi verið forsenda flutnings verkefnanna frágagnáfrýjanda til sveitarfélaga þar sem fyrirsjáanlegt hafi verið að kostnaðuraf rekstri grunnskóla myndi verða stór hluti af rekstrarkostnaðisveitarfélaganna. Með 2. gr. reglugerðar nr. 1226/2012, um breytingu áreglugerð nr. 960/2010, hafi ráðherra fellt með öllu niður framlög sem aðaláfrýjandihefði fengið meðal annars vegna launakostnaðar og annars kostnaðar af flutningigrunnskólans til sveitarfélaga. Þar með talið hafi verið felld niður framlögJöfnunarsjóðs sveitarfélaga til hans vegna sérþarfa nemenda og innflytjenda svoog vegna þjónustusamninga um kennsluráðgjöf og sérfræðiþjónustu. Með þessu hafiráðherra fellt niður greiðslur sem aðaláfrýjandi átti að njóta til rekstursgrunnskóla samkvæmt áðurnefndu samkomulagi á sama tíma og ófrávíkjanleg lagaskyldahvíli á aðaláfrýjanda að sinna og standa straum af kostnaði vegna lögboðinnarfræðslustarfsemi á grunnskólastigi. Í öðrulagi reisir aðaláfrýjandi mál sitt á því að það fari í bága viðlagaáskilnaðarreglu 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar að lögbundnarfjárveitingar úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, sem honum hafi verið tryggðar,sbr. einkum 11. og 13. gr. laga nr. 4/1995, hafi svo verið felldar niður afhálfu ráðherra með reglugerð. Það leiði af síðastgreindu stjórnarskrárákvæði aðeinungis sé heimilt að skerða lögbundin framlög úr Jöfnunarsjóðnum með því aðbreyta lögunum sjálfum. Í þriðjalagi heldur aðaláfrýjandi því fram að valdframsal til ráðherra, sem fram komi í3. málslið 18. gr. laga nr. 4/1995 sé of víðtækt. Þar sé mælt fyrir um aðráðherra sé með reglugerð ,,heimilt að kveða á um að þau sveitarfélög sem hafaheildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teljast verulega umframlandsmeðaltal skuli ekki njóta framlaga úr Jöfnunarsjóði skv. d-lið 11. gr. og1. mgr. 13. gr.“ Aðaláfrýjandi kveður framangreindan texta ekki fela í sérmeginreglur þar sem mælt sé fyrir um umfang og takmörk þeirra skerðinga sem svohafi verið ákveðnar með reglugerðinni, heldur hafi ráðherra í raun verið faliðóheft vald til skerðinga á lögbundnum tekjustofnum aðaláfrýjanda og annarrasveitarfélaga. Í fjórðalagi reisir aðaláfrýjandi kröfu sína á því að reglugerðarheimildin í 3. málslið18. gr. laga nr. 4/1995 færi ráðherra óheft mat um skilyrði þess að skerðaframlög til sveitarfélaga. Þannig segi ekkert um það í nefndu lagaákvæði hvaðfelist í orðunum ,,verulega umfram landsmeðaltal“ og engu breyti í því efniþótt í greinargerð í frumvarpi til laga nr. 139/2012 hafi komið fram aðmögulegar heildarskatttekjur sem væru 50% umfram landsmeðaltal teldust verulegaumfram meðaltalið. Jafnframt sé óljóst hvað sé ,,landsmeðaltal“, auk þess semekki verði ráðið af ákvæðinu hvort miða eigi við samanlagaðar tekjur af útsvariog fasteignaskatti eða tekjur af hvoru fyrir sig. Um allt framangreint sé ráðherrafalið óheft mat.Í fimmtalagi kveður aðaláfrýjandi að niðurfelling þeirra greiðslna úr Jöfnunarsjóði,sem um ræði, feli í sér brottfall framlaga til grunnskólastarfs, málefna fatlaðraog nýbúafræðslu, en þetta séu meðal lögbundinna verkefna sveitarfélaga ogréttur til að njóta þessarar þjónustu sé stjórnarskrárvarinn, sbr. 2. og 3.mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar.Í sjöttalagi kveður aðaláfrýjandi að niðurfelling framlaganna feli í sér ólögmætamismunun sem fari í bága við 65. gr., sbr. 76. gr., stjórnarskrárinnar þar semíbúar þeirra fimm sveitarfélaga, sem skerðingunni sæta, geti ekki notið sömuþjónustu og íbúar þeirra sveitarfélaga sem fái full framlög til sömumálaflokka.Ísjöunda lagi kveður aðaláfrýjandi að ólögmæt sjónarmið liggi skerðingunni tilgrundvallar vegna þess að forsendur hennar séu ,,bæði hæpnar og rangar“. Tilgrundvallar séu lagðar heildartekjur af fasteignagjöldum og útsvari. Þá séaðeins litið til tekjuhliðar viðkomandi sveitarfélaga en ekki þeirraóhjákvæmilegu útgjalda sem aðaláfrýjandi hafi meðal annars af lögbundinni og annarrinauðsynlegri þjónustu við þær fasteignir sem myndi skattstofninn.IIIGagnáfrýjandireisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að sú breyting sem gerð hafi verið með 2.gr. reglugerðar nr. 1226/2012 á reglugerð nr. 960/2010 hafi ekki falið í sérbrot á áðurnefndu samkomulagi sínu og sveitarfélaga frá 4. mars 1996. Í þvíhafi verið mælt fyrir um að sveitarfélögum yrðu tryggðar auknar tekjur til aðstanda undir kostnaði við rekstur grunnskólans. Hafi það átt að gerast meðhækkun hámarksútsvars, sbr. 1. gr. þess, en jafnframt hafi gagnáfrýjandiskuldbundið sig til að tryggja sérstakar tímabundnar aðgerðir í tengslum viðyfirfærsluna. Gagnáfrýjandi kveður heimild til áðurnefndrar hækkunarhámarksútsvars hafa verið veitta með lögum nr. 79/1996 um breytingu á lögum nr.4/1995. Aðaláfrýjandi hafi á hinn bóginn ekki kosið að fullnýta framangreindaheimild til hækkunar útsvars. Þá hafi ákvæði um jöfnunarframlög tilsveitarfélaga vegna reksturs grunnskóla einnig verið færð í lög nr. 4/1995 meðframangreindum breytingarlögum. Þótt fram hafi komið í skýringum í greinargerðmeð frumvarpi til laganna, að útreikningar í tengslum við yfirfærsluna ágrunnskólakostnaði hefðu leitt í ljós að grípa þyrfti til jöfnunaraðgerða þarsem um mikinn viðbótarkostnað sveitarfélaga hafi verið að ræða, hafi enginákvæði um þessar jöfnunaraðgerðir verið í samkomulaginu. Það sé því rangt aðniðurfelling þeirra framlaga, sem hér sé deilt um, hafi falið í sér brot á samkomulaginu.Í þessu sambandi bendir gagnáfrýjandi á að í umsögn Sambands íslenskrasveitarfélaga um frumvarp það sem varð að lögum nr. 139/2012, um breytingu álögum nr. 4/1995, hafi komið fram að sambandið hafi ekki talið að frumvarpiðfæli í sér brot á samkomulaginu, enda hafi í því ekki verið kveðið á umfyrirkomulag jöfnunaraðgerða til að tryggja sveitarfélögunum fjármagn til aðmæta þeim kostnaðarauka sem þau urðu fyrir vegna yfirfærslu grunnskólans. Loksbendir gagnáfrýjandi á að liðin séu um 20 ár frá því að samkomulagið var gert.Nú sé skýrt kveðið á um það í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla aðrekstur þeirra sé á ábyrgð og kostnað sveitarfélaga. Í lögunum sé ekki kveðið áum greiðsluskyldu gagnáfrýjanda í þessu sambandi. Framangreint samkomulag getiekki staðið því í vegi að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga geti sinnt hlutverkisínu við breyttar aðstæður svo löngu eftir að grunnskólinn var fluttur tilsveitarfélaganna. Í öðrulagi mótmælir gagnáfrýjandi röksemdum aðaláfrýjanda um að niðurfelling þeirrajöfnunarframlaga, sem um sé deilt, feli í sér brot á 2. mgr. 78. gr.stjórnarskrárinnar. Það ákvæði, sem mæli fyrir um að tekjustofnar sveitarfélagaskuli ákveðnir með lögum, verði ekki skilið svo að sveitarfélög eigi ávalltstjórnarskrárvarinn rétt til jöfnunarframlaga úr Jöfnunarsjóðnum óháð því hvortþau þurfi á þeim að halda eða ekki. Framlög úr sjóðnum séu einn af tekjustofnunsveitarfélaga samkvæmt 1. gr. laga nr. 4/1995 en meginhlutverk sjóðsins sé aðjafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum ágrundvelli ákvæða laga, reglugerða og vinnureglna sem settar séu um starfsemisjóðsins eins og fram komi í 8. gr. laganna. Í lögunum séu tekjur Jöfnunarsjóðsskilgreindar og tegundir þeirra framlaga sem þær eigi að renna til, sem oggrunnsjónarmið um ákvörðun framlaganna. Gagnáfrýjandi leggur áherslu á að ílögum nr. 4/1995 sé á hinn bóginn ekki kveðið á um hve mikið eigi að renna tileinstakra sveitarfélaga: ,,Þótt í lögunum sé þannig vissulega kveðið á umtiltekin jöfnunarframlög til sveitarfélaga vegna tapaðra fasteignaskattsteknaog reksturs grunnskólans kveða þau jafnframt með skýrum hætti á um það aðheimilt sé að fella niður þessi framlög til tekjuhárra sveitarfélaga, sbr. 18.gr. laganna.“ Gagnáfrýjandi kveður það vera í fullu samræmi við lagaáskilnað78. gr. stjórnarskrárinnar.Í þriðjalagi hafnar gagnáfrýjandi því að skerðing umræddra jöfnunarframlaga feli í sér brotgegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar eða leiði til þess aðstjórnarskrárvarinn réttur íbúa sveitarfélagsins til þeirrar þjónustu, er geturí 76. gr. hennar, sæti takmörkunum af þeim ástæðum umfram það sem íbúar annarrasveitarfélaga þurfi að þola. Hann bendir á í því sambandi að aðaláfrýjandi sémeðal tekjuhæstu sveitarfélaga landsins, þótt það fullnýti ekki skattstofnasína, en þeir séu ekki eyrnamerktir sérstökum verkefnum. Þá liggi ekki annaðfyrir en að íbúar aðaláfrýjanda njóti sömu lögbundinnar þjónustu og íbúarannarra sveitarfélaga, þar með talið grunnskólaþjónustu. Aðaláfrýjandi hafienga tilraun gert til þess að sýna fram á annað. Þáandmælir gagnáfrýjandi því í fjórða lagi að í 3. málslið 18. gr. laga nr.4/1995, eins og greininni var breytt með lögum nr. 139/2012, felist of víðtæktframsal valds til ráðherra. Hann hafnar vísun aðaláfrýjanda til þess að þar semlagatextinn feli ekki í sér meginreglur er mæli fyrir um umfang og takmörkþeirra skerðinga, sem ákveða megi í reglugerð, hafi ráðherra í raun óheft valdtil skerðingar á lögbundnum tekjustofnum aðaláfrýjanda og annarra sveitarfélaga.Gagnáfrýjandi kveður þá tvo dóma Hæstaréttar, sem aðaláfrýjandi vísi til ímálatilbúnaði sínum, annars vegar frá 10. október 1996 í máli nr. 110/1995 og hinsvegar frá 13. apríl 2000 í máli nr. 15/2000, ekki geta haft þýðingu í þessumáli þar sem aðaláfrýjandi sé opinbert stjórnvald en ekki einkaaðili, eins og veriðhafi í þeim málum. Sveitarfélög njóti tiltekinna réttinda samkvæmt 78. gr.stjórnarskrárinnar og því reyni fyrst og fremst á hvort gengið hafi verið á þauréttindi. Þá bendi ekkert til þess að með niðurfellingu umræddra framlaga úrJöfnunarsjóði sveitarfélaga hafi verið gengið á stjórnarskrárvarinn réttindiíbúa aðaláfrýjanda, svo sem til menntunar. Þá sé það rangt, sem aðaláfrýjandihaldi fram, að ráðherra eigi samkvæmt 18. gr. laga nr. 4/1995 óheft vald til aðskerða umrædd jöfnunarframlög þar sem ekki sé skilgreint hvað sé ,,verulegaumfram landsmeðaltal“. Gagnáfrýjandi kveður augljóst að ákvæðið setji ráðherratilteknar skorður og ákvæði 9. gr. a í þágildandi reglugerð nr. 960/2010, einsog henni hafi verið breytt með reglugerð nr. 1226/2012, sé innan þeirra marka. Gagnáfrýjandivísar þessu til stuðnings til skýringar í greinargerð frumvarps þess sem varðað lögum nr. 139/2012. Þar komi fram það ,,mat ráðuneytisins að þegar mögulegarheildarskatttekjur eru 50% umfram landsmeðaltal teljist þær verulegar og takaberi sérstakt tillit til þess við úthlutun framangreindra framlaga úrJöfnunarsjóði.“ Gagnáfrýjandi leggur áherslu á að varla geti verið á því vafiað þegar mögulegar heildarskatttekjur séu 50% eða meira umfram landsmeðaltalteljist þær verulega umfram það. Bendir hann á í þessu sambandi aðheildarskatttekjur aðaláfrýjanda og þeirra fjögurra sveitarfélaga, sem einnigreki sambærileg mál og þetta gegn sér, skeri sig úr hvort sem miðað sé viðraunverulegar eða mögulegar heildarskatttekjur. Þá kveður gagnáfrýjandi augljóstað með heildarskatttekjum sé vísað til samanlagðra tekna af útsvari ogfasteignaskatti, enda renni tekjur af báðum þessum skattstofnum með sama hættitil framkvæmdar lögboðinna verkefna sveitarfélaga. Þá sé einnig ljós sú merkingorðsins ,,landsmeðaltal“ að með því sé vísað til samanburðar á skatttekjumsveitarfélaganna á samanburðarhæfum forsendum, sem feli í sér að tekið sétillit til mismunandi íbúafjölda þeirra. Af framangreindu telur gagnáfrýjandiljóst að ákvæði 9. gr. a. í þágildandi reglugerð nr. 960/2010, eftir þábreytingu sem hér um ræðir, rúmist vel innan þeirrar heimildar sem ráðherra hafiverið veitt í 18. gr. laga nr. 4/1995.Þá gerðigagnáfrýjandi í héraðsgreinargerð sinni athugasemd við að málið væri höfðaðbæði gegn sér og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Í dómi Landsréttar er tekið framað sjóðurinn uppfylli ekki tilgreind skilyrði 1. málsliðar 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála til þess að geta átt aðild að dómsmáli. Vargagnáfrýjandi eftir það einn aðili að málinu til varnar.Lokstekur gagnáfrýjandi fram að þótt mótmælt sé bæði aðal- og varakröfuaðaláfrýjanda séu ekki gerðar athugasemdir við fjárhæðir niðurfelldra framlagaí kröfugerð hans.IVMeðlögum nr. 87/1989 um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga voruýmis verkefni sem áður voru í höndum menntamálaráðuneytis flutt tilsveitarfélaga. Þar var ákveðið að sveitarfélög kostuðu ein stofnun og reksturgrunnskóla, en ríkissjóður kostaði áfram alla kennslu, stjórnun, námsgögn ogsérfræðiþjónustu. Með lögum nr. 66/1995 um grunnskóla var ákveðið aðsveitarfélög tækju við þeim verkefnum tengdum grunnskólanum, sem ríkið hafðiáður með höndum, svo og alla ábyrgð á framkvæmd skólahalds að undanskilinniútgáfu námsgagna. Samkvæmt því skyldu sveitarfélög taka við ráðningu starfsmannavið grunnskóla og launagreiðslum til skólastjórnenda, kennara og annarrasérfræðinga sem starfa í grunnskólum og áður voru ráðnir hjá ríkinu. Sáflutningur verkefna sem um ræddi fól í sér mikla útgjaldaaukningu fyrirsveitarfélögin. Gagnáfrýjandi og sveitarfélögin gerðu af þessum ástæðum með sérsamkomulag 4. mars 1996 um kostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutningsgrunnskólans. Í samkomulaginu skuldbatt gagnáfrýjandi sig til þess að gerð yrðibreyting á lögum nr. 4/1995 þar sem heimiluð yrði hækkun hámarksútsvars ítveimur þrepum og tekjuskattur lækkaður því til samræmis. Var þetta gert til aðfjármagna þann hluta kostnaðar við rekstur grunnskólans sem fluttist tilsveitarfélaga með lögum nr. 66/1995. Einnig skyldi gagnáfrýjandi veitatilgreindum fjárhæðum til að tryggja framgang áforma um einsetningugrunnskólans og skyldi þeim varið með ákveðnum hætti. Gagnáfrýjandi skuldbattsig líka samkvæmt samkomulaginu til þess að breyta 26. gr. og ákvæði til bráðabirgðameð þágildandi lögum nr. 66/1995, sem lutu að fjölda kennslustunda, fjöldakennslu- og prófdaga og einsetningu skólans. Gagnáfrýjandi skuldbatt sig einnigtil að setja reglugerð til þess að tryggja sem besta nýtingu skólahúsnæðisgrunnskóla og endurskoða reglugerðir um sérkennslu og sérfræðiþjónustu með þaðað markmiði að efla þessa þætti. Hann skuldbatt sig einnig til þess að hafasamráð við Samband íslenskra sveitarfélaga við framkvæmd laga og setningureglugerða um nýbúafræðslu og um ráðningu skólastjóra. Þá var yfirlýsing um aðfjárhagsleg samskipti gagnáfrýjanda og sveitarfélaga skyldu vera með ákveðnumhætti. Loks voru í 9. til 13. tölulið samkomulagsins ýmis ákvæði, sem ekki hafasérstaka þýðingu hér. Gagnáfrýjandilagði þegar í apríl 1996 fram frumvarp til laga um breytingu á lögum nr.4/1995, sem samið var í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Frumvarpiðvarð að lögum nr. 79/1996 hinn 11. júní það ár. Ekki er ágreiningur um að meðþessu hafi gagnáfrýjandi efnt þær skyldur sem á honum hvíldu um skiptinguútsvarstekna og önnur fjárframlög svo og um framlög úr Jöfnunarsjóði sem hanntók á sig samkvæmt samkomulaginu. Aðaláfrýjandi hefur í engu sýnt fram á aðniðurfelling þeirra jöfnunarframlaga, sem mál þetta hverfist um, feli í sérvanefnd eða annað brot gagnáfrýjanda á samkomulaginu. Verður því hafnaðmálsástæðu hans sem að því lýtur. VMeð 78. gr. stjórnarskrárinnar er lagður stjórnskipunarlegurgrundvöllur að tilvist sveitarfélaga í landinu og þeim jafnframt tryggtsjálfstæði sem hluti af stjórnsýslukerfinu. Sjálfstæði þeirra gagnvart öðrumstjórnvöldum er einkum tryggt með fyrirmælum 1. mgr. 78. gr. um að þau skuli sjálfráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveði. Fjárhagslegt sjálfstæðisveitarfélaga gagnvart öðrum stjórnvöldum er síðan tryggt með 2. mgr. 78. gr.þar sem segir að tekjustofnar þeirra skuli ákveðnir með lögum, svo og rétturþeirra til að ákveða hvort og hvernig þeir skuli nýttir. Samkvæmt þessu ráðasveitarfélög sjálf fjárhagsmálefnum sínum innan þess ramma sem ákvæðistjórnarskrárinnar og laga setja. Reglum stjórnarskrárinnar um stjórnskipulega stöðusveitarfélaga, sem áður voru í 76. gr. hennar, var breytt með stjórnarskipunarlögumnr. 97/1995. Fyrir þá breytingu hljóðaði 76. gr. svo: ,,Rétti sveitarfélagannatil að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað meðlögum.“ Í upphaflegu frumvarpi, sem síðar varð að stjórnarskipunarlögum nr.97/1995, var í 1. mgr. 16. gr. svofellt ákvæði: ,,78. gr. verður svohljóðandi:Rétti sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum með eftirliti ríkisinsskal skipað með lögum.“ Í 2. mgr. sagði: ,,Tekjustofnar sveitarfélaga skuluákveðnir með lögum.“ Í greinargerð var 16. gr. frumvarpsins skýrð svo að regla1. mgr. væri efnislega í samræmi við þágildandi 76. gr. stjórnarskrárinnar. Í2. mgr. væri á hinn bóginn lögð til regla, sem ekki ætti sér hliðstæðu, en þarværi mælt fyrir um að ákveða skyldi tekjustofna sveitarfélaga með lögum. Varþar tekið fram: ,,Með þessu er aðeins ætlast til að tekið verði af skarið um aðákvörðun um tekjustofna sveitarfélaga eigi undir löggjafarvaldið og þar meðekki undir framkvæmdarvaldið.“ Jafnframt sagði að ekki væri í málsgreininnikveðið frekar á um hverjir tekjustofnarnir skyldu vera eða við hvað ætti aðmiða þegar tekin væri ákvörðun um umfang þeirra og væri því eins og hingað tilgengið út frá því að það ætti undir Alþingi að ráða slíku til lykta. Viðmeðferð málsins á Alþingi var orðalagi 1. mgr. 16. gr. frumvarpsins breytt íþað horf að felld var út reglan um eftirlit ríkisins og fékk málsgreinin þannignúverandi orðalag. Í áliti stjórnskipunarnefndar Alþingis var gerð grein fyrirumræðum um 2. mgr. 16. gr. frumvarpsins. Sagði þar að nokkuð hefði veriðfjallað um hvort það ákvæði málsgreinarinnar ætti betur heima í 15. gr.frumvarpsins, en sú grein varð að 77. gr. stjórnarskrárinnar. Í 1. mgr. þeirrargreinar sagði að skattamálum skyldi skipað með lögum og að ekki mætti ,,felastjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnemahann.“ Í framangreindu áliti stjórnskipunarnefndar sagði um þetta að samkvæmt15. gr. frumvarpsins væri stjórnvöldum óheimilt að ,,ákveða fjárhæð skatts þóttinnan ákveðinna marka sé. Hins vegar er gert ráð fyrir að 2. mgr. 16. gr. verðitúlkuð þannig að veita megi sveitarstjórnum rétt til að ákveða útsvar innanákveðins ramma svo sem verið hefur. Þess vegna var horfið frá því að fellaákvæðið inn í 15. gr. frumvarpins og til þess að taka af vafa um réttsveitarfélaga til að ákveða útsvarshlutfall o.fl. ef löggjafanum sýnist svoleggur nefndin til að við greinina bætist ákvæði um rétt þeirra til að ákveðahvort og hvernig þau nýta lögákveðna tekjustofna.“ Til samræmis við nefndarálitiðvar skeytt við 2. mgr. 16. gr. frumvarpsins ákvæði um rétt sveitarfélaga til aðákveða hvort og hvernig þau nýttu tekjustofna sína. Ágrundvelli framangreindrar skipunar er mælt fyrir um tekjustofna sveitarfélagaí lögum nr. 4/1995 um það efni. Í 1. mgr. 1. gr. þeirra laga er kveðið á um að tekjustofnarsveitarfélaga séu fasteignaskattur, framlög úr Jöfnunarsjóði og útsvör.Jafnframt segir í 2. mgr. greinarinnar að um tekjustofna þessa fari samkvæmtþví sem lögin ákveði. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. hafa sveitarfélög jafnframttekjur af eignum sínum, eigin atvinnurekstri og stofnunum, sem reknar eru íalmennings þágu, svo sem veitum og einnig ýmsar aðrar tekjur eins og af holræsagjaldi,lóðarleigu, leyfisgjöldum ýmis konar, allt eftir því sem lög og reglugerðirmæli fyrir um. Í III.kafla laga nr. 4/1995 eru í 8. til 18. gr. reglur um Jöfnunarsjóðsveitarfélaga. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. er hlutverk sjóðsins að jafna mismunandiútgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum á grundvelliákvæða laga, reglugerða og vinnureglna sem settar eru um starfsemi hans. Þásegir einnig að sjóðurinn greiði framlög til samtaka sveitarfélaga, starfsmannaþeirra og annarra aðila í samræmi við ákvæði laga. Í 8. gr. a. er kveðið á umhverjar séu tekjur Jöfnunarsjóðsins og í 9. gr. eru í stafliðum a. til e. almennarreglur um hvernig tekjum sjóðsins skuli ráðstafað, en ítarlegri fyrirmæli ersvo að finna í öðrum greinum laganna, sem sérstaklega er vísað til í einstökumstafliðum 9. gr. Samkvæmt b. lið 9. gr.skal tekjum Jöfnunarsjóðs meðal annars ráðstafað til greiðslu sérstakraframlaga, sem nánar greinir í 11. gr., en í d. lið þeirrar greinar kemur framað meðal hinna sérstöku framlaga sé framlag til jöfnunar tekjutaps einstakrasveitarfélaga vegna lækkunar fasteignaskattstekna í kjölfar breytinga á álagningarstofnimannvirkja, allt að 30%, nú 30,1%, af tekjum sjóðsins samkvæmt a. lið 8. gr. a.í lögunum. Samkvæmt d. lið 9. gr. laganna skal einnig ráðstafa tekjum Jöfnunarsjóðstil greiðslu jöfnunarframlaga vegna reksturs grunnskóla sem nánar er lýst í 13.gr. laganna. Í 1. mgr. þeirrar greinar segir að tekjum Jöfnunarsjóðs vegnareksturs grunnskóla samkvæmt 1. tölulið c. liðar 8. gr. a. í lögunum, aðfrádregnu framlagi til Sambands íslenskra sveitarfélaga, skuli varið til þessað jafna launakostnað sveitarfélaga af kennslu í grunnskólum og annan kostnaðaf flutningi grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga, þar með talið kostnaðvegna sérþarfa fatlaðra nemenda og innflytjenda og til greiðslu kostnaðar vegnaþjónustusamninga, sem fjallað er um í 2. mgr. 13. gr. Íársbyrjun 2009 skipaði þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra starfshóptil þess að vinna að heildarendurskoðun á gildandi laga- og reglugerðarákvæðumum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Starfshópurinn skilaði skýrslu með tillögumsínum að breytingum á regluverki sjóðsins. Ein af tillögunum var að skerða ættiframlög úr sjóðnum til þeirra sveitarfélaga sem hefðu mögulegarheildarskatttekjur sem væru verulega umfram landsmeðaltal í ljósi meginmarkmiðasjóðsins um að jafna útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga. Breytingsú, sem gerð var á 18. gr. laga nr. 4/1995 með lögum nr. 139/2012, var að efnitil í samræmi við framangreinda tillögu starfshópsins. Í breytingunni fólst aðnýjum málslið, 3. málslið, var bætt við 18. gr. og hljóðaði hann svo: ,,Íreglugerð er heimilt að kveða á um að þau sveitarfélög sem hafaheildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teljast verulega umframlandsmeðaltal skuli ekki njóta framlaga úr Jöfnunarsjóði skv. d-lið 11. gr. og1. mgr. 13. gr.“Þágildandireglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga nr. 960/2010 var svo breytt ágrundvelli framangreindrar heimildar með 2. gr. reglugerðar nr. 1226/2012. Súgrein mælti fyrir um nýja grein, 9. gr. a., í stofnreglugerðinni, sem hljóðaðisvo: ,,Við útreikning jöfnunarframlaga, skv. d-lið 7. gr., a- og b- lið 8. gr.,sbr. 12. og 13. gr. og 9. gr. skulu framlög til þeirra sveitarfélaga þar semheildarskatttekjur eru a.m.k. 50% umfram landsmeðaltal, þ.e. útsvar ogfasteignaskattur á hvern íbúa miðað við fullnýtingu þeirra tekjustofna, fallaniður.“ Breyting þessi öðlaðist gildi 1. janúar 2013. Orðalagi þessarar reglu ígildandi reglugerð nr. 1088/2018 hefur lítillega verið breytt, án þess að þaðhafi þýðingu í málinu.Meðframangreindri breytingu voru felldir niður þeir tekjustofnar aðaláfrýjanda semfólust í þeim jöfnunarframlögum sem áður er lýst og námu á árunum 2013 til 2016samtals 234.409.394 krónum. Áður erlýst ágreiningsefni málsins og málsástæðum og rökstuðningi aðila, sem lúta aðþví hvort það fari í bága við lagaáskilnaðarreglu 2. mgr. 78. gr.stjórnarskrárinnar að fella niður þau jöfnunarframlög, sem um ræðir, meðreglugerð en ekki er vafi um að slíkt hefði verið heimilt með lögum. Áður hefurverið gerð grein fyrir síðastgreindu ákvæði stjórnarskrárinnar, sem bætt varvið 78. gr., áður 76. gr., við þá endurskoðun, sem gerð var með stjórnarskipunarlögumnr. 97/1995. Eins og fram er komið var í skýringum í greinargerð frumvarps tilsíðastgreindra stjórnarskipunarlaga með reglu þeirri er varð 2. mgr. 78. gr. sagtað tilgangur hennar væri að taka af skarið um að ,,ákvörðun“ um tekjustofnasveitarfélaga ætti undir löggjafarvaldið og þar með ekki undirframkvæmdarvaldið. Í ljósi stjórnskipulegrar stöðu sveitarfélaga og sérstaklegafyrirmæla 2. mgr. 78. gr. verður lagaáskilnaðarregla ákvæðisins ekki túlkuð áannan veg en þann, að ekki sé heimilt að fella niður tekjustofna sveitarfélagaí heild eða að hluta nema með lögum. Það varð því ekki gert með reglugerð. Aukþess mælir ákvæði 3. málsliðar 18. gr. laga nr. 4/1995 í fyrsta lagi fyrir umheimild ráðherra til þess að ákveða hvort fella skuli niður umræddjöfnunarframlög eða ekki og í öðru lagi til þess að ákveða hvað telja beri,,verulega umfram landsmeðaltal“. Ráðherra var þannig falið ákvörðunarvald umhvort skerða skyldi tekjustofna sveitarfélaga eða ekki andstætt því sembeinlínis var tekið fram í lögskýringargögnum með 2. mgr. 78. gr. svo sem rakiðhefur verið. Þá er ljóst að ráðherra var ekki bundinn af ráðagerð í greinargerðfrumvarps þess, sem síðar varð að lögum nr. 139/2012, um að 50% teldistverulega umfram landsmeðaltal. Hann gat því metið það svo að lægra, jafnvel munlægra, hlutfall væri einnig verulega umfram landsmeðaltal, eða talið rétt aðhlutfallið væri hærra, jafnvel mun hærra en 50% til þess að fullnægja örugglegaframangreindum áskilnaði. Niðurstaða ráðherra um þetta hefði leitt til þess aðsveitarfélögum sem sættu niðurfellingu þeirra tekjustofna, sem um ræðir, hefðifjölgað eða fækkað eftir atvikum. Samkvæmtöllu framansögðu fór framsal löggjafans í 3. málslið 18. gr. laga nr. 4/1995 áheimild til að fella niður framangreinda tekjustofna til aðaláfrýjanda í bágavið lagaáskilnaðarreglu þá sem kveðið er á um í 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar.Verður aðalkrafa aðaláfrýjanda því tekin til greina. Rétt er að aðilarnir beri hvorsinn kostnað af rekstri málsins á öllum dómstigum. Dómsorð:Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda,Grímsnes- og Grafningshreppi,234.409.394 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu af 46.083.392 krónum frá 31. desember 2013 til 31.desember 2014, en af 92.011.396 krónum frá þeim degi til 19. janúar 2017, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludagsog með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 80.745.689 krónum frá31. desember 2015 til 31. desember 2016, en af 142.397.998 krónum frá þeim degitil 21. júní 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags.Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellurniður.SératkvæðiBenedikts BogasonarÉg er sammála meirihluta dómenda um að niðurfelling þeirrajöfnunarframlaga sem mál þetta lýtur að hafi ekki farið í bága við samkomulaggagnáfrýjanda og sveitarfélaga 4. mars 1996 um kostnaðar- og tekjutilfærsluvegna flutnings grunnskóla frá ríkinu til sveitarfélaga. Ég er aftur á mótiósammála þeirri niðurstöðu meirihlutans að reglugerðarheimild í 3. málslið 18.gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, svo sem ákvæðinu var breyttmeð 4. gr. laga nr. 139/2012, feli í sér valdframsal sem fari í bága viðlagaáskilnaðarreglu í 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir því færi égeftirfarandi rök:ISamkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar skulusveitarfélög sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Í 2. mgr. sömugreinar segir síðan að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum, svoog réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þeir eru nýttir.Um tekjustofna sveitarfélaga gilda lög nr. 4/1995, en meðaltekna þeirra eru framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, sbr. b. lið 1. mgr. 1.gr. laganna. Um þann sjóð gilda reglur III. kafla laganna. Þar segir í 8. gr.að hlutverk sjóðsins sé að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjursveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum á grundvelli ákvæða laga, reglugerða ogvinnureglna sem settar eru um starfsemi sjóðsins. Þetta ákvæði um hlutverksjóðsins var lögfest með 1. gr. fyrrgreindra laga nr. 139/2012.Með reglugerð nr. 1171/2011 um breytingu á reglugerð umJöfnunarsjóð sveitarfélaga, nr. 960/2010, var bætt við reglugerðina ákvæði tilbráðabirgða þess efnis að við útreikning jöfnunarframlaga samkvæmt d. lið 7.gr., a. og b. lið 8. gr., sbr. 12. og 13. gr. og 9. gr. reglugerðarinnar skyldufalla niður í áföngum framlög til þeirra sveitarfélaga þar semheildarskatttekjur væru að minnsta kosti 50% umfram landsmeðaltal, þ.e. útsvarog fasteignaskattur á hvern íbúa miðað við fullnýtingu þeirra tekjustofna.Ákvæðinu var síðan breytt með 2. gr. reglugerðar nr. 704/2012 án þess að þaðskipti hér máli. Ekki mun hafa komið til skerðingar á framlögum tilsveitarfélaga á þessum grunni þar sem reglugerðin var af hálfu ráðherra ekkitalin hafa viðhlítandi lagastoð og var hún felld úr gildi með 1. gr.reglugerðar nr. 1226/2012 um breytingu á reglugerð nr. 960/2010.Í því skyni að afla lagaheimildar til að mæla fyrir um þáskerðingu jöfnunarframlaga sem gert var ráð fyrir í reglugerð nr. 1171/2011 varmeð 4. gr. laga nr. 139/2012 bætt við ákvæði í 18. gr. laga nr. 4/1995 tilviðbótar við almenna heimild laganna fyrir ráðherra til að mæla fyrir íreglugerð um starfsemi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Samkvæmt þessu ákvæði erheimilt með reglugerð að kveða á um að þau sveitarfélög sem hafa heildartekjuraf útsvari og fasteignaskatti, sem teljast verulega umfram landsmeðaltal, skuliekki njóta framlaga úr jöfnunarsjóði samkvæmt d. lið 11. gr. og 1. mgr. 13. gr.laganna. Á grundvelli þessarar heimildar var með fyrrgreindi reglugerð nr.1226/2012 bætt ákvæði við reglugerð nr. 960/2010 í 9. gr. a., sem var efnislegasamhljóða því bráðabirgðaákvæði hennar sem áður er vikið að og fellt varsamhliða úr gildi. Í gildandi reglugerð nr. 1088/2018 um Jöfnunarsjóðsveitarfélaga er hliðstætt ákvæði að finna í 10. gr. hennar.IIMeð þeim áskilnaði 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar aðtekjustofnar sveitarfélaga skulu ákveðnir „með lögum“ er átt við sett lagaboðfrá Alþingi. Þannig nægja ekki reglugerðarákvæði ein og sér ef þau eiga séraðeins stoð í almennri heimild laga til að kveða nánar á um framkvæmd þeirra íreglugerð. Í þessu felst að almenna löggjafanum er óheimilt að fela framkvæmdavaldshöfumóhefta ákvörðun um tekjustofna sveitarfélaga. Aftur á móti leiðir ekki af þessuað með öllu sé girt fyrir að mælt verði fyrir um slíka tekjustofna í almennumstjórnvaldsfyrirmælum ef til þess stendur viðhlítandi heimild í lögum með nánaritilgreiningu á þeim atriðum sem stjórnvöldum er falið að mæla fyrir um í reglumsínum. Þannig þarf beinlínis að koma fram í lögum hvað stjórnvöldum er falið aðákveða með almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Þegar þannig er búið um hnútanagetur valdframsalið verið samrýmanlegt lagaáskilnaðarreglu 2. mgr. 78. gr.stjórnarskrárinnar, en svigrúm í þeim efnum er takmarkað og verður að meta íhverju tilviki fyrir sig.Í 3. málslið 18. gr. laga nr. 4/1995 er ráðherra falinheimild til að ákveða að sveitarfélög njóti ekki tiltekinna framlaga úrJöfnunarsjóði sveitarfélaga. Annars vegar er um að ræða framlag samkvæmt d. lið11. gr. laganna til jöfnunar á tekjutapi einstakra sveitarfélaga vegna lækkunarfasteignaskatta í kjölfar breytingar á álagningarstofni mannvirkja og hinsvegar framlag samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laganna til að jafna kostnaðsveitarfélaga vegna flutnings á rekstri grunnskóla frá ríki til þeirra. Þettaer háð því lögbundna skilyrði að sveitarfélög, sem njóti ekki þessara framlaga,hafi heildartekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teljist „verulega“ umframlandsmeðaltal. Hér er þess jafnframt að gæta að umrædd framlög renna eftir semáður til sveitarfélaganna og því er aðeins um að ræða heimild fyrir ráðherratil að mæla fyrir um afmarkaða skiptingu á framlögum til þeirra innbyrðis aðfullnægðu nefndu lagaskilyrði um tekjur verulega umfram landsmeðaltal. Er þettaí fullu samræmi við lögbundið hlutverk Jöfnunarsjóðsins um að jafna mismunandiútgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga, sbr. 8. gr. laganna, en að baki þvíbýr að gera þeim sveitarfélögum sem standa höllum fæti betur kleift að veitaíbúum þeirra lögbundna þjónustu á kostnað þeirra sveitarfélaga sem betur standaog þurfa oft ekki að nýta til fulls tekjustofna sína. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið tel égreglugerðarheimildina í 3. málslið 18. gr. laga nr. 4/1995 ekki í andstöðu við2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Einnig fellst ég á það með Landsrétti aðhún fari heldur ekki í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar eða skerðiþau réttindi sem njóta verndar í 76. gr. hennar. Samkvæmt þessu tel ég aðstaðfesta eigi dóm Landsréttar um annað en málskostnað og fella hann á aðaláfrýjanda á öllum dómstigum.DómurLandsréttar 16. nóvember 2018.Málþetta dæma landsréttardómararnir HervörÞorvaldsdóttir, Ragnheiður Bragadóttir og Ragnheiður Harðardóttir.Málsmeðferð og dómkröfuraðila. Áfrýjandiskaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 4. maí 2018. Áfrýjað er dómiHéraðsdóms Reykjavíkur 9.apríl 2018 í málinu nr. E-136/2017. 2. Áfrýjandikrefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða honum 234.409.394 krónurmeð vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 46.083.392 krónum frá 31. desember 2013 til 31. desember 2014 en af92.011.396 krónum frá þeim degi til 19. janúar 2017 en dráttarvöxtum samkvæmt9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga af 80.745.689 krónum frá 31. desember2015 til 31. desember 2016 en af 142.397.998 krónum frá þeim degi til 21. júní2017 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði aðstefnda hafi verið óheimilt að skerða lögbundin fjárframlög til áfrýjandasamkvæmt lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, árin 2013 til 2016 ágrundvelli reglugerðar nr. 1226/2012. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3. Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. 4. Áfrýjandihöfðaði mál þetta 22. desember 2016 á hendur stefnda og Jöfnunarsjóðisveitarfélaga. Af 5. mgr. 17. gr laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verðurleitt að máli skuli að meginreglu beint að íslenska ríkinu þótt það varðiatriði, sem heyri undir sérstaka stofnun þess eða sjóð, enda sé ekki mælt áannan veg í lögum eða viðkomandi stofnun eða sjóður lúti sérstakri stjórn.Samkvæmt 16. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, hefur ráðherra á hendiyfirstjórn Jöfnunarsjóðs og skal sjóðurinn vera í vörslu ráðuneytisins semannast afgreiðslu á vegum hans, úthlutun og greiðslu framlags, sem og bókhald.Jöfnunarsjóður getur því ekki átt sjálfstæð réttindi eða borið slíkar skyldurað fullnægi skilyrðum 1. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 til þess aðgeta átt aðild að dómsmáli. Samkvæmt framangreindu var áfrýjanda ekki rétt aðbeina málinu jafnframt að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.Málsatvik og helstumálsástæður aðila5. Ímáli þessu er deilt um reglur um úthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga en umhann eru ákvæði í lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, og reglugerðnr. 960/2010 sem sett var á grundvelli þeirra. Áfrýjandi er eitt fimmsveitarfélaga sem hafa höfðað mál á hendur stefnda vegna skerðingar framlags úrJöfnunarsjóði vegna áranna 2013 til 2016. Skerðingin á rætur að rekja tilbreytinga sem urðu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga með lögum nr. 139/2012og á reglugerð um Jöfnunarsjóð með reglugerð nr. 1226/2012.6. Í 8.gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, eins og þeim var breytt með 1. gr. laganr. 139/2012, kemur fram að hlutverk Jöfnunarsjóðs sé að jafna mismunandiútgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum á grundvelliákvæða laga, reglugerða og vinnureglna sem settar eru um starfsemi hans. Með 5.gr. laga nr. 139/2012 kom nýtt ákvæði, 3. málsliður 18. gr., í lögin þar semsegir að í reglugerð sé heimilt að kveða á um að þau sveitarfélög sem hafaheildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti „sem teljast verulega umframlandsmeðaltal“ skuli ekki njóta framlaga úr Jöfnunarsjóði samkvæmt d-lið 11.gr. vegna lækkunar fasteignaskattstekna og 1. mgr. 13. gr. laganna vegnareksturs grunnskóla. Reglugerð nr. 1226/2012 var sett á grundvelli ákvæðisinsen með henni kom nýtt ákvæði, 9. gr. a., inn í reglugerð um Jöfnunarsjóðsveitarfélaga þar sem segir að við útreikning jöfnunarframlaga skuli framlögtil þeirra sveitarfélaga þar sem heildarskatttekjur eru „a.m.k. 50% umframlandsmeðaltal“, það er útsvar og fasteignaskattur á hvern íbúa miðað viðfullnýtingu þeirra tekjustofna, falla niður. Áfrýjandi og sveitarfélögin fjögursem standa að málsókn gegn stefnda eiga það sammerkt að hafa heildarskatttekjuryfir framangreindu viðmiði. Voru framlög til þeirra úr Jöfnunarsjóði felldniður samkvæmt d-lið 11. gr. og 1. mgr. 13. gr. laganna í kjölfarframangreindra breytinga.7. Áfrýjandireisir kröfur sínar einkum á því að ákvæði 3. málsliðar 18. gr. laga nr.4/1995, eins og því var breytt með lögum nr. 139/2012, samrýmist ekki 2. mgr.78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1994. Ákvæðið feli í sér ofvíðtækt framsal lagasetningarvalds til ráðherra með því að heimila að ákveðiðskuli með reglugerð að hvaða marki heildarskatttekjur af útsvari ogfasteignaskatti sveitarfélaga teljist „verulega umfram landsmeðaltal“ og þarmeð hvort þau eigi að njóta framlags úr Jöfnunarsjóði. Með því hafi ráðherrafengið óheft vald til skerðingar á lögbundnum tekjustofnum sveitarfélaga.Jafnframt er á því byggt að með því að skerða framlag úr Jöfnunarsjóði tiláfrýjanda hafi íbúum sveitarfélagsins verið mismunað svo að fari gegn ákvæðum65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá telur áfrýjandi að með því sé brotiðgegn samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 4. mars 1996 um kostnaðar- og tekjutilfærsluvegna flutnings grunnskólans.8. Stefndihafnar því að framangreint ákvæði 3. málsliðar 18. gr. laga um tekjustofnasveitarfélaga feli í sér of víðtækt framsal lagasetningarvalds eða að reglur umúthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga séu í andstöðu við ákvæðistjórnarskrárinnar að öðru leyti. Þá er því jafnframt hafnað að með breyttumúthlutunarreglum hafi verið brotið gegn samkomulagi ríkis og sveitarfélagavegna flutnings grunnskóla sem áfrýjandi vísar til.Niðurstaða9. Samkvæmt1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar skulu sveitarfélög sjálf ráða málefnum sínumeftir því sem lög ákveða. Í 2. mgr. sömu greinar segir að tekjustofnarsveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveðahvort og hvernig þeir eru nýttir. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1995 erutekjustofnar sveitarfélaga fasteignaskattur, framlag úr Jöfnunarsjóði ogútsvar. Í 2. mgr. greinarinnar segir að um tekjustofna þessa fari „samkvæmt þvíer lög þessi ákveða“. Tekjustofnar sveitarfélaga eru þannig ákveðnir í lögum ogfá þær breytingar á reglum um úthlutun úr Jöfnunarsjóði sem um er deilt ímálinu engu um það haggað. 0. Semað framan greinir kom ákvæði 3. málsliðar 18. gr. í lög um tekjustofnasveitarfélaga með lögum nr. 139/2012. Í athugasemdum við frumvarp að þeim lögumkemur fram að heimild til skerðingar sem í ákvæðinu felist sé í samræmi viðhlutverk Jöfnunarsjóðs, það er að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjursveitarfélaga, enda verði að telja að þau sveitarfélög sem hafi heildarskatttekjurverulega umfram landsmeðaltal hafi ekki ríka þörf fyrir framlögin. Þeim sébetur varið til þeirra sveitarfélaga sem lægri tekjur hafa. Er jafnframt tekiðfram að það sé mat „ráðuneytisins“, sem á þeim tíma var innanríkisráðuneytið,að þegar mögulegar heildarskatttekjur eru 50% umfram landsmeðaltal teljist þærverulegar og taka beri sérstakt tillit til þess við úthlutun framangreindraframlaga úr Jöfnunarsjóði. Þá kemur fram að verði frumvarpið að lögum muni þeimfjármunum sem við það sparast verða dreift til þeirra sveitarfélaga sem ekkiverða fyrir skerðingu vegna þess að tekjur þeirra eru undir viðmiðunarmörkum.1. Þærbreytingar sem urðu á lögum og reglum um tekjustofna sveitarfélaga með lögumnr. 139/2012 og reglugerð nr. 1226/2012 miðuðu að því að úthlutun framlaga úrsjóðnum yrði hagað í samræmi við hlutverk hans samkvæmt 8. gr. laganna, sem erað jafna fjárhag sveitarfélaganna. Þannig segir í 3. málslið 18. gr. laganna aðheimilt skuli að kveða á um það í reglugerð að framlag úr Jöfnunarsjóði til tekjuhárrasveitarfélaga skuli skert, það er þeirra sveitarfélaga sem hafaheildarskatttekjur „verulega umfram landsmeðaltal“. Ákvæði 9. gr. a reglugerðarum Jöfnunarsjóð, sem kveður á um að við útreikning jöfnunarframlaga skuli íþessu sambandi miða við heildarskatttekjur „a.m.k. 50% umfram landsmeðaltal“, ásér stoð í lögskýringargögnum sem að framan greinir. Ekki leikur vafi á því aðþað tekjuviðmið telst verulega umfram landsmeðaltal. Verður því ekki fallist áþað með áfrýjanda að í framangreindum reglum felist of víðtækt framsallöggjafans til ráðherra til skerðingar lögbundinna tekjustofna sveitarfélaga.Ákvörðunarvaldi ráðherra eru og settar þar skorður bæði með lagaákvæðinu og meðhliðsjón af framangreindum athugasemdum í frumvarpi. Er sú heimild sem felst íákvæði reglugerðarinnar innan þeirra marka sem þar greinir.2. Meðhliðsjón af lögbundnu hlutverki Jöfnunarsjóðs er ekki unnt að fallast á aðreglur sem heimila skerðingu framlags úr sjóðnum til sveitarfélagsins fari íbága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar eða þau réttindi sem njótaverndar samkvæmt 76. gr. hennar. Þá er kveðið á um það í a-lið 1. mgr. 12. gr.laga um tekjustofna sveitarfélaga að við útreikning tekjujöfnunarframlags úrJöfnunarsjóði skuli jöfnunin miðuð við sambærileg sveitarfélög og fullnýtingutekjustofna þeirra.3. Lokshefur áfrýjandi borið því við að skerðing fjárframlaga á grundvelli reglugerðarnr. 1226/2012 feli í sér brot á samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 1996 umkostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskólans. Eins og rakið er íhinum áfrýjaða dómi komu þær aðgerðir sem samkomulagið kvað á um til framkvæmdameð lögum nr. 79/1996, um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Berþví að hafna kröfum áfrýjanda á þeim grunni.4. Samkvæmtframangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að því er stefnda íslenskaríkið varðar á þann hátt er í dómsorði greinir.5. Rétter að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Landsrétti. Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjanda,Grímsnes- og Grafningshrepps.Málskostnaður milli aðila fellur niður í héraði og fyrirLandsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2018.. Mál þetta var höfðað 22.desember 2016 og dómtekið 12. mars 2018. Stefnandi er Grímsnes- ogGrafningshreppur, Félagsheimilinu Borg í Árnessýslu og stefndu eruJöfnunarsjóður sveitarfélaga, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík og íslenska ríkið,Stjórnarráðinu við Lækjargötu í Reykjavík. Dómari tók við málinu 10. janúar2018 en hafði fram að þeim tíma ekki haft nein afskipti af meðferð þess.2. Dómkröfur stefnanda eru aðstefndu, Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og íslenska ríkinu, verði með dómi gert aðgreiða stefnanda samtals 234.409.394 krónur með vöxtum sem hér segir: Meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga af 46.083.392 krónum frá 31. desember2013 til 31. desember 2014 en af 92.011.396 krónum frá þeim degi til 19. janúar2017 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. s.l. frá 19. janúar 2017 til greiðsludags. Með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalagaaf 80.745.689 krónum frá 31. desember 2015 til 31. desember 2016 en af142.397.998 krónum frá 31. desember 2016 til 21. júní 2017 en dráttarvöxtumsamkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags.Til vara að viðurkennt verði með dómi að stefndu, hafi verið óheimilt að skerðalögbundin fjárframlög til stefnanda samkvæmt 11. og 13. gr. laga nr. 4, 1995 umtekjustofna sveitarfélaga árin 2013 til 2016 á grundvelli reglugerðar nr. 1226,2012. Þá er þess krafist stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnandamálskostnað að mati réttarins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda3. Stefnandi er sveitarfélagsem hefur höfðað mál á hendur stefndu vegna skerðinga á fjárframlögum fráJöfnunarsjóði sveitarfélaga fyrir árin 2013-2016. Samhliða máli þessu rekafjögur önnur sveitarfélög samskonar mál. Í málinu er um það deilt hvortreglugerð nr. 1226/2012 um breytingu á reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga,nr. 960/2010 eigi sér lagastoð. Reglugerðin var sett með stoð í 18. gr. laganr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga eins og henni hafði verið breytt meðlögum nr. 139, 2012. Samkvæmt lagagreininni er í reglugerð heimilt að kveða áum að þau sveitarfélög sem hafa heildarskatttekjur af útsvari ogfasteignaskatti sem teljast verulega umfram landsmeðaltal skuli ekki njótaframlaga úr Jöfnunarsjóði.Málsástæður stefnanda4. Stefnanditelur að skerðing fjárframlaga til sín eftir ákvæðum reglugerðar, nr. 1226,2012 feli í sér brot á tvíhliða samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 1996 umkostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskóla. Þá telur stefnandi að sú breyting sem gerðvar á 18. gr. laganna nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga með lögum nr.139, 2012 feli í sér brot á lagaáskilnaðarreglu 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrár.Í 78. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33, 1944 sé kveðið á um aðsveitarfélög skuli ráða málefnum sínum sjálf eftir því sem lög ákveða. Jafnframtsé tekið skýrt fram í 2. mgr. fyrrnefndrar stjórnarskrárgreinar að tekjustofnarsveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum. Að mati stefnanda fær ekki staðistframangreint ákvæði stjórnarskrár að stefnanda séu að lögum tryggðarfjárveitingar úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga en ráðherra geti síðan fellt þessiframlög niður með reglugerð. Af 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrár leiði að einungisværi heimilt að skerða lögbundin framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga tilstefnanda með lögum.5. Þá telur stefnandi aðákvæði 18. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga eins og henni varbreytt með lögum nr. 139, 2012 feli í sér of víðtækt framsal valds tilráðherra. Lögin heimili ráðherra að ákveða með reglugerð að sveitarfélög semhafa heildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teljist verulegaumfram landsmeðaltal skuli þola skerðingu framlaga úr Jöfnunarsjóði enlagatextinn sjálfur feli ekki í sér meginreglur um forsendur þeirrar skerðingarsem ráðherra þannig ákveður. Með þessu sé ráðherra fært óheft vald tilskerðingar á lögbundnum tekjustofnum sveitarfélaga.6. Stefnandi telur ekkistandast grundvallarreglur stjórnarskrár að ráðherra geti með reglugerð skertlögbundin framlög til sveitarfélaga sem ætlað sé að tryggja lögbundið hlutverkþeirra á sviði fræðslumála og málefna fatlaðra. Slík skerðing fjárframlaga feliauk þess í sér ólögmæta mismunun og brot á 65., sbr. 76. gr. stjórnarskrárinnarnr. 33 frá 1944, þar sem íbúar viðkomandi sveitarfélaga, sem þurfa á þjónustuþeirri að halda sem hin umþrættu fjárframlög áttu að renna til, geti eðlimálsins samkvæmt ekki notið sömu þjónustu og íbúar þeirra sveitarfélaga sem fáfull fjárframlög til að mæta þeirri þjónustu sem nauðsynlegt og lögbundið er aðveita vegna þessara málaflokka.Málsástæður stefndu7. Stefndu vísa til þess aðstefnandi sé eitt af tekjuhæstu sveitarfélögum landsins miðað við íbúatöluþrátt fyrir að fullnýta ekki skattstofna sína. Stefnandi hafi því nægar tekjurtil að sinna lögbundinni þjónustu við íbúa sína þótt íbúar sveitarfélagsinsgreiði að jafnaði lægri skatt til sveitarfélagsins en íbúar annarrasveitarfélaga. Þá vísa stefndu til þess að meginhlutverk Jöfnunarsjóðssveitarfélaga sé að jafna aðstöðumun sveitarfélaga út frá mismunandiútgjaldaþörf og skatttekjum. Stefndu telja skerðingu framlaga til stefnanda semum er deilt í máli þessu í fullu samræmi við það hlutverk. Stefndu benda á aðtekjustofnar sveitarfélaganna séu almennt ekki eyrnamerktir tilteknum verkefnumheldur ráði sveitarfélögin því sjálf hvernig tekjum þeirra sé varið svo lengisem það sé gert innan ramma sveitastjórnarlaga og að lögbundnum verkefnum sésinnt. Sveitarfélögin hafi svigrúm til að ákveða skatthlutfall fasteignaskattsog útsvars innan tiltekinna marka sem tilgreind eru í lögum og geti því ákveðiðað fullnýta ekki þessa tekjustofna telji þau ekki þörf á því við framkvæmdlögbundinna verkefna. Stefndu telja vel samrímast hlutverki Jöfnunarsjóðs aðskerða framlög til sveitarfélaga sem svo stendur á fyrir enda sé hlutverk hansað jafna stöðu sveitarfélaga út frá heildaraðstæðum hvers og eins þeirra ogallt regluverk sjóðsins miði að því markmiði. Þá árétta stefndu að stefnandinjóti enn, þrátt fyrir hina umdeildu skerðingu, framlaga úr Jöfnunarsjóðisveitarfélaga.8. Stefndu hafna því aðskerðing fjárframlaga til stefnanda eftir ákvæðum reglugerðar, nr. 1226, 2012feli í sér brot á tvíhliða samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 1996 umkostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskóla. Stefndu benda á að íumræddu samkomulagi hafi verið kveðið á um að sveitarfélögum yrðu tryggðarauknar tekjur til að standa undir kostnaði við rekstur grunnskóla með hækkunhámarksútsvars auk sérstakra tímabundinna aðgerða í tengslum við yfirfærsluna.Sú hækkun hámarksútsvars sem samkomulagið kvað á um hafi komið til framkvæmdameð lögum nr. 79/1996 um breytingu á lögum nr. 4/1995, um tekjustofnasveitarfélaga og tekið jafnt til allra sveitarfélaga. Það sé svo val stefnandaað fullnýta ekki þá útsvarsheimild.9. Stefndu byggja á því aðákvæði 78. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki skilið svo að sveitarfélög eigistjórnarskrárvarinn rétt til jöfnunarframlaga úr Jöfnunarsjóði, óháð því hvortþau þurfi á þeim að halda eða ekki. Í lögum nr. 4/1995 sé ekki kveðið á um hvemikið eigi að renna til einstakra sveitarfélaga og skýrt kveðið á um að heimiltsé að fella niður framlög til tekjuhárra sveitarfélaga. Þetta telja stefndu ífullu samræmi við lagaáskilnað 78. gr. stjórnarskrár. Stefndu hafna því að meðskerðingu umræddra jöfnunarframlaga sé brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskráreða stjórnarskrárbundnum rétti íbúa þeirra til þjónustu, sbr. 76. gr.stjórnarskrár. Stefndu árétta að stefnandi sé meðal tekjuhæstu sveitarfélagalandsins, þrátt fyrir að fullnýta ekki skattstofna sína og ekki liggi annaðfyrir en að íbúar stefnanda njóti sömu lögbundnu þjónustu og íbúar annarrasveitarfélaga þótt þeir greiði að jafnaði lægri skatta. Á hitt telja stefndu aðberi að líta; að ef kröfur stefnanda myndu ná fram að ganga myndi það leiða tilsamsvarandi skerðingar á framlögum til annarra sveitarfélaga. Skerðing áframlagi til stefnanda fól enda að sögn stefndu ekki í sér skerðingu áheildarframlagi til sveitarfélaganna úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.0. Stefndu mótmælastaðhæfingum stefnanda um að lokamálsliður 18. gr. laga nr. 4/1995 feli í sérof víðtækt framsal valds til ráðherra með því að lagatextinn feli ekki í sérmeginreglur um umfang og takmörk þeirra skerðinga sem ákveða megi í reglugerð.Stefndu telja að ákvæðið setji ráðherra tilteknar skorður og byggja á því aðákvæði 9. gr. a. reglugerðar nr. 1226/2012 sé innan þeirra marka. Þá vísastefndu til þess að um túlkun ákvæðisins séu leiðbeiningar í greinargerð meðfrumvarpi til laga nr. 139/2012. Þar komi fram að miða beri við að þegar mögulegarheildarskatttekjur séu 50% umfram landsmeðaltal teljist það verulegt ískilningi ákvæðisins. Þá kemur fram af hálfu stefndu að í málinu er ekki deiltum fjárhæðir niðurfelldra framlaga eins og þær eru tilgreindar í aðalkröfustefnanda, en þær byggja á útreikningum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga.Niðurstaða1. Í 78. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 er kveðið á um að sveitarfélög skuli sjálfráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Þá er í 2. mgr. 78. gr. sagt aðtekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum, sem og réttur þeirra tilað ákveða hvort og hvernig þeir eru nýttir. Stefnandi telur að í þessu felistað löggjafinn verði að afmarka tekjustofna sveitarfélaga þannig að þeim sétryggð vernd gagnvart íhlutun framkvæmdarvaldsins. Ákvæði 78. gr. stjórnarskrárum sjálfsstjórn sveitarfélaga var fært í núgildandi horf með lögum nr. 97/1995.Ákvæði 1. mgr. 78. gr. er efnislega samhljóða reglu sem áður stóð í 76. gr.stjórnarskrár. Í 2. mgr. var hins vegar með lögunum frá 1995 bætt við nýrrireglu um að ákveða skuli tekjustofna sveitarfélaga með lögum. Aflögskýringagögnum verður fátt ráðið um hvað vakti fyrir stjórnarskrárgjafanummeð þessari breytingu. Þó kemur fram að með þessu hafi aðeins verið ætlast tilað tekið yrði af skarið um að ákvörðun um tekjustofna sveitarfélaga ætti undir löggjafarvaldiðog þar með ekki undir framkvæmdarvaldið. Síðar er áréttað að á hinn bóginn séekki með þessu kveðið á um hverjir tekjustofnar sveitarfélaga skuli vera eðavið hvað eigi að miða þegar tekin er ákvörðun um umfang þeirra. Því sé það ávaldi löggjafans eins og verið hafi.2. Ákvæði um tilvist ogtilgang Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hafa staðið í íslenskum lögum allt fráárinu 1932. Upphaflega var til sjóðsins stofnað til að jafna fjárútlátsveitarfélaga vegna fátækraframfærslu. Síðar hafa lagaákvæði um jöfnunarsjóðinntekið margvíslegum breytingum í meðförum löggjafans og í samstarfi viðsveitarfélögin og samtök þeirra. Megin hlutverk sjóðsins hefur hins vegaralltaf verið að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga sembúa við afar mismunandi tekjuforsendur. Tilgangurinn hefur alltaf verið sá aðaðstoða þau sveitarfélög sem vegna landfræðilegra, félagslegra eða annarraóviðráðanlegra ástæðna búa við hlutfallslega verri kjör en önnur. Í b. lið 12.gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995 sbr. l. nr. 167/2002 kemurfram að útgjaldajöfnunarframlögum skuli varið til að mæta mismunandiútgjaldaþörf sveitarfélaga á grundvelli stærðarhagkvæmni og tekna þeirra, aðteknu tilliti til þeirra þátta sem áhrif hafa á útgjaldaþörf, svo semíbúafjölda, fjarlægða, skólaaksturs úr dreifbýli o.fl. Af lögskýringagögnumverður ráðið að við útreikning tekjujöfnunarframlaga skuli miða við aðsveitarfélög fullnýti tekjustofna sína. Þetta skilyrði þess að sveitarfélögeigi rétt til einstakra framlaga úr Jöfnunarsjóði, að þau fullnýti tekjustofnasína, á sér því all langa sögu. Stefnandi kýs að stefna í máli þessu bæðiíslenska ríkinu og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þessi aðild að málinuvarnarmegin sætir ekki andmælum af hálfu stefndu. Ljóst virðist þó að ekki séþörf á aðild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þar sem hann er í þeim skilningi hlutiríkisvaldsins að hann verður ekki talinn njóta sjálfstæðs aðildarhæfis.3. Taka má undir það meðstefnanda að framsetning reglu 18. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga eins og henni var breytt með lögum nr.139, 2012 er óheppilega óskýr. Sú heimild sem reglan færir ráðherra til aðákveða að sveitarfélög sem hafa heildarskatttekjur af útsvari ogfasteignaskatti sem teljast verulega umfram landsmeðaltal skuli ekki njótatiltekinna framlaga úr Jöfnunarsjóði er viðurhlutamikil. Augljóst er að beturhefði farið á því að í lögunum sjálfum hefði nánar verið kveðið á um hvaðaskilmálum þyrfti að vera fullnægt til að ráðherra mætti skerða á ofangreindumforsendum framlög einstakra sveitarfélaga úr Jöfnunarsjóði. Á hinn bóginn ertil þess að líta að skerðing á þessum forsendum og skilmálar um það skilyrðiframlaga að sveitarfélög fullnýti tekjustofna sína hafa lengi staðið í lögum.Slíkur áskilnaður virðist einnig vera rökréttur miðað við tilgangJöfnunarsjóðs. Þá er sá háttur að fela ráðherra að ákvarða nánari útfærsluskiptingar framlaga Jöfnunarsjóðs ekki bundinn við reglugerðarheimild þá sem umer deilt í þessu máli. Virðist raunar almennt byggt á slíku fyrirkomulagi ílögum um tekjustofna sveitarfélaga. Verður því ekki á þessum forsendum fallistá kröfur stefnanda.4. Stefnandi telur aðskerðing fjárframlaga til sín eftir ákvæðum reglugerðar nr. 1226, 2012 feli ísér brot á tvíhliða samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 1996 um kostnaðar-og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskóla. Taka verður undir það með stefnduað umrætt samkomulag kvað fyrst og fremst á um að sveitarfélögum yrðu tryggðarauknar tekjur til að standa undir kostnaði við rekstur grunnskóla með hækkunhámarksútsvars auk sérstakra tímabundinna aðgerða í tengslum við yfirfærsluna.Ekki er um það deilt í málinu að þessar aðgerðir komu til framkvæmda með lögum nr. 79/1996 um breytingu á lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga ogtóku til allra sveitarfélaga. Ekki verður séð að önnur ákvæði umræddssamkomulags ríkis og sveitarfélaga frá 1996 séu þess eðlis að ákvæðireglugerðar nr. 1226/2012 hafi áhrif á þau. Ekki verður því fallist á kröfurstefnanda á þessum forsendum.5. Viðurkennt er að verndmannréttinda, hvort sem er á grundvelli skráðra eða óskráðra reglna, nær ekkiaðeins til einstaklinga. Þannig hafa dómstólar ítrekað staðfest að lögaðilargeti notið réttinda sem í hefðbundnum skilningi eru talin til mannréttinda.Einkum hefur þetta verið talið eiga við um réttindi sem lengi hafa notið velskilgreindrar verndar. Besta dæmið um þetta er að vernd eignarréttar hefurverið talin ná til lögaðila. Þá eru einnig til dæmi um að lögaðilar hafi veriðtaldir njóta réttinda sem tengjast tjáningarfrelsi, félagafrelsi eða friðhelgieinkamálefna og heimils. Ekki leikur vafi á að þróun réttarins hefur verið íátt til þess að viðurkenna í æ ríkara mæli að slík réttindi sem í öndverðu vorutengd einstaklingum og jafnvel talin meðfædd þeim eða ásköpuð geti einnig áttvið um lögaðila. Fullvíst er þó að slíkum mannréttindum lögaðila er mismikilvernd búin. Þetta getur bæði ráðist af því hvaða réttindi er um að ræða ogeinnig af því um hvers konar lögpersónu er að ræða. Þannig er alls ekki vístfjárhagsleg félög njóti til að mynda jafn víðtækrar verndar tjáningarfrelsiseinsog stjórnmálafélög eða stéttarfélög.6. Þó viðurkennt sé aðlögpersónur geti notið mannréttinda eða að vernd tiltekinna réttinda taki ekkiaðeins til réttar einstaklinga heldur einnig lögaðila er ekki þar með sagt aðopinberir aðilar njóti verndar á sama hátt og aðrir lögaðilar. Þannig virðistekki rökrétt að líta svo á að opinberar stofnanir ríkisvaldsins njóti ágrundvelli mannréttindaákvæða stjórnarskrár verndar gegn íhlutun ríkisvaldsinssem þær eru sjálfar hluti af. Málum kann að vera nokkuð öðruvísi varið þegarræðir um stöðu sveitarfélaganna. Þó sveitarfélögin séu hluti ríkisvaldsins ívíðum skilningi njóta þau sérstakrar stöðu. Ákvæði 78. gr. stjórnarskrár umsjálfstjórn sveitarfélaga verður að vísu ekki talið mannréttindaákvæði í þessumskilningi en það kann að hafa þýðingu til fyllingar við túlkun einstakramannréttindaákvæða stjórnarskrár eins og stefnandi byggir á. Í dómumHæstaréttar finnast fordæmi sem gefa til kynna að einstök mannréttindaákvæðistjórnarskrár geti verið talin eiga við um sveitarfélög. Þetta virðist einkumeiga við um eignarrétt samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár en á því ákvæði byggirstefnandi ekki. Mun fjarlægar er að sveitarfélög geti verið talin njóta verndarmannréttindaákvæða stjórnarskrár á borð við jafnræðisreglu eins og stefnanditelur. Er enda alsiða að gera með lögum sérstakar ráðstafanir sem varðahagsmuni sumra sveitarfélaga en ekki annarra. Ríkisvaldinu hefur verið taliðheimilt að standa að allskonar framkvæmdum sem koma einstökum sveitarfélögumvel. Opinberum fjármunum er varið til sérstakrar styrkingar einstakrasveitarfélaga. Heimilt hefur verið talið að ákveða með lögum að flytja opinberastarfsemi til tiltekinna sveitarfélaga eða að ákveða í lögum að tiltekinopinber starfsemi skuli vera í tilteknu sveitarfélagi. Ráðstafanir af þessumtoga hafa ekki verið taldar fara í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrár heldurskoðast þær vera hluti af valdi ríkisins til að skipuleggja starfsemi sína eðaná fram opinberri stefnu. Að mati dómsins verða því kröfur stefnanda ekki aðlögum á því reistar að hið umdeilda fyrirkomulag brjóti gegn mannréttindumstefnanda. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefndu eigi aðvera sýkn af kröfu stefnanda. Með vísan til þeirrar niðurstöðu verður stefnandagert að greiða stefndu málskostnað óskipt eins og greinir í dómsorði. ÁstráðurHaraldsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.Dómsorð;Stefndu eru sýkn af kröfustefnanda. Stefnandi greiði stefndu 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 1/2006
Útboð Opinber innkaup Meðdómsmaður Málsástæða
A krafðist skaðabóta úr hendi R, O og S þar sem tilboð hans í útboði hefði verið metið ógilt með ólögmætum hætti. Í héraði var fallist á að tilboð A hefði verið í verulegum atriðum í ósamræmi við útboðslýsingu og því verið ógilt frá upphafi. Þá var talið að tilboðið hefði verið metið ógilt með formlega réttum hætti, en A byggði á því að dómnefnd R, O og S hefði ekki haft vald til þess. Fyrir Hæstarétti gerði A kröfu um ómerkingu héraðsdóms þar sem héraðsdómara hefði borið að kveðja til sérfróða meðdómendur til að meta hvort teikningar og tilboð hans hefðu verið í ósamræmi við útboðsskilmála. Þá hefði ekki verið tekin afstaða til málsástæðu hans sem laut að því að fyrirtækið Í hefði haft forskot á aðra þátttakendur í hinu umdeilda útboði. Ekki voru talin rök til að hnekkja því mati héraðsdómara að ekki hefði verið þörf á sérkunnáttu í dóminn, enda byggðist niðurstaða héraðsdóms ekki á úrlausn um efni sem sérkunnáttu var þörf um. Þar sem komist var að þeirri niðurstöðu í forsendum héraðsdóms að tilboð A hefði verið ógilt frá upphafi og ákvörðun um að hafna því verið lögmæt var ekki talin þörf á að héraðsdómari fjallaði sérstaklega um framangreinda málsástæðu, enda þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að fallast á bótakröfu A. Að þessu athuguðu var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2006. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju, en til vara að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða 11.654.963 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því að héraðsdómara hafi borið að kveðja til sérfróða meðdómendur til að meta hvort teikningar og tilboð hans hafi verið í ósamræmi við útboðsskilmála þá sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi. Þá hafi héraðsdómari ekki tekið afstöðu til málsástæðu áfrýjanda sem laut að því að Ístak hf. hafi haft forskot á aðra þátttakendur í hinu umdeilda útboði. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gat héraðsdómari kvatt til meðdómsmenn ef hann taldi þurfa sérkunnáttu í dóminn. Hann hefur ekki talið þess þörf og eru ekki rök til að hnekkja því mati, enda byggist niðurstaða héraðsdóms ekki á úrlausn um efni sem sérkunnáttu var þörf um. Í forsendum héraðsdóms er komist að þeirri niðurstöðu að tilboð áfrýjanda hafi verið ógilt frá upphafi og að ákvörðun um að hafna því hafi verið lögmæt. Var þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að fallast á bótakröfu áfrýjanda, enda ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup, þar sem segir að bjóðandi þurfi að sanna að hann hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af kaupanda og möguleikar hans hafi skerst við brotið sem hann byggir kröfu sína á. Var því ekki þörf á að héraðsdómari fjallaði sérstaklega um framangreinda málsástæðu áfrýjanda. Verður krafa hans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms því samkvæmt framansögðu ekki tekin til greina. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu upp í málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2006. I Mál þetta sem dómtekið var 13. september sl. höfðaði stefnandi, Keflavíkurverktakar hf., kt. 411199-2159, Byggingu 551, Keflavíkurflugvelli gegn Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu, Reykjavík, vegna Innkaupastofnunar Reykjavíkur, Bílastæðasjóðs Reykjavíkur og Gatnamálastofu Reykjavíkur. Þá er málið einnig höfðað gegn Orkuveitu Reykjavíkur sf., kt. 551298-3029, Bæjarhálsi 1, Reykjavík og Landssíma Íslands hf., kt. 500269-6779, Ármúla 25, Reykjavík. Stefna í málinu var birt 10. mars 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda kr. 11.654.963 með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 30. september 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi, Reykjavíkurborg, verði dæmd til þess að greiða stefnanda kr. 500.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 30. september 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi allra stefndu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Aðalkrafa stefndu, Reykjavíkurborgar og Orkuveitu Reykjavíkur sf. er sú að þeir verði sýknaðir af þeim skaðabótakröfum stefnanda sem byggðar séu á 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Stefndi, Reykjavíkurborg, krefst einnig sýknu af kröfu stefnanda um að hún verði dæmd til að greiða kr. 500.000 og að stefnandi verði jafnframt dæmdur til að greiða málskostnað að mati dómsins í þessum þætti málsins. Til vara krefjast stefndu, Reykjavíkurborg og Orkuveita Reykjavíkur sf. að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Aðalkrafa stefnda, Landssíma Íslands hf., er sú að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara krefst hann þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum verði stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndu, Reykjavíkurborg og Orkuveita Reykjavíkur sf., gerðu kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurði sem kveðinn var upp 5. september sl. Stefndu, Reykjavíkurborg og Orkuveita Reykjavíkur sf., kröfðust þess í upphafi að úrskurður kærunefndar útboðsmála í málinu nr. 10/2004 yrði dæmdur ógildur en féllu frá þeirri kröfu við munnlegan flutning málsins. Í máli þessu krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefndu á grundvelli 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup þar sem tilboð hans í byggingu bílakjallara við Laugaveg 86-94 og endurnýjun Laugavegar á milli Snorrabrautar og Barónsstígs hafi verið metið ógilt með ólögmætum hætti. Þá krefst stefnandi þess að Reykjavíkurborg verði dæmd til þess að greiða kærumálskostnað sem kærunefnd útboðsmála úrskurðaði 20. apríl og 5. ágúst 2004 að Innkaupastofnun Reykjavíkur skyldi greiða stefnanda, samtals kr. 500.000. Stefndu segja ástæðu þess, að tilboð stefnanda hafi ekki verið metið gilt, vera þá að í því hafi verið gert ráð fyrir breytingu á hönnun Laugavegar sem ekki hafi verið heimilt samkvæmt útboðslýsingu. Óumdeilt er að í tilboðinu var gert ráð fyrir því að sleppt yrði svokallaðri aðrein að innkeyrslu í bílakjallarann, en í útboðslýsingu er gert ráð fyrir aðrein auk einnar akreinar eftir götunni allri. Samkvæmt breytingunni var því gert ráð fyrir að ekið yrði inn í bílakjallarann af akrein götunnar en ekki af aðrein. Nauðsynlegt þykir að geta um þetta deiluefni aðila strax í upphafi til að málavaxtalýsingin, sem á eftir fer, skýri sig betur sjálf. Stefnandi var einn af fimm verktökum sem heimilað var að undangengnu forvali að bjóða í byggingu bílakjallara við Laugaveg 86-94 og endurnýjun Laugavegar á milli Snorrabrautar og Barónsstígs. Réttur til að byggja ofan á bílakjallarann átti að koma í hlut þess verktaka sem verkið fékk. Útboðið var blandað þannig að um var að ræða svokallað alútboð á bílakjallaranum, þ.e. að verktaki átti bæði að hanna og byggja húsið, en götuna átti hann að endurnýja samkvæmt verklýsingu Gatnamálastofu Reykjavíkur. Endurnýjun lagna á framkvæmdasvæðinu átti að fara eftir verklýsingu Orkuveitu Reykjavíkur sf. og Landssíma Íslands hf. Verkkaupi voru fjórir aðilar, þ.e. Bílastæðasjóður Reykjavíkur, Gatnamálastofa Reykjavíkur, Orkuveita Reykjavíkur sf. og Landssími Íslands hf. Innkaupastofnun Reykjavíkur, sem nú hefur verið lögð niður, hafði umsjón með útboðinu f.h. verkaupa. Útboðslýsing er dagsett í nóvember 2003. Þykir rétt að taka orðrétt upp í dóminn þau ákvæði í lýsingunni sem helst þykja skipta máli um þann ágreining sem uppi er á milli aðila og ekki hefur verið lýst að framan. Í kafla 0.1.1 sem ber yfirskriftina Útboð segir m.a. svo: „Í bílakjallaranum skulu vera u.þ.b. 190-260 bílastæði, eftir því hvort hæðir bílakjallarans verða 3 eða 4, og er lögð rík áhersla á góðar tengingar jafnt fyrir gangandi sem akandi umferð. Skipulag bílakjallarans hefur verið frumhannað, sbr. meðfylgjandi teikningu á bls. 1 í teikningasetti sem má hafa til hliðsjónar við hönnun. Reiknað er með því að væntanlegur verktaki hanni bílakjallarann, umferðatæknilegar teikningar við hann og frágang umhverfis í samræmi við forsendur verkkaupa ...“ Rétt er að geta þess hér að á teikningu sem lögð hefur verið fram í málinu, og mun vera sú teikning sem vísað var til í útboðinu, kemur fram að gert er ráð fyrir 10 metra breiðri innkeyrslu inn í húsið frá Laugavegi og stendur ritað á teikninguna: „kvöð um út- og innakstur og gönguleið að baklóð og í bílageymslu neðanjarðar.“ Þá segir enn fremur í sama kafla útboðslýsingarinnar: „Reiknað er með því að bjóðandi móti sínar eigin hugmyndir um starfsemi og skipulag fyrir ofanjarðarbygginguna og skili þeim með tilboði sínu. Ofanjarðarbyggingin skal falla að þeim skipulagskvöðum sem lóðinni fylgja, sbr. deiliskipulag fyrir staðgreinireit 1.174.3 sem fylgir útboðsgögnum þessum. ... Endurnýjun Laugavegar milli Snorrabrautar og Barónsstígs felur í sér jarðvegsskipti, endurnýjun holræsa- og vatnslagna, og annarra lagna veitustofnana í samræmi við þessi útboðsgögn. Götunni skal skilað með frágengnu yfirborði og götugögnum.“ Í kafla 0.1.2 í útboðslýsingunni segir m.a.: „Útboðsformið er blandað, annars vegar er þáttur bílakjallara alútboð sem felur í sér hönnun og byggingu hússins, hins vegar er endurnýjun götunnar boðin út hönnuð af verkkaupa.“ Þá segir m.a. í kafla 0.1.4 í útboðslýsingunni, sem ber yfirskriftina Lauslegt yfirlit yfir verkið − skyldur hönnuða: „Verkið felst í allri hönnun, gerð allra teikninga og verklýsinga og byggingu bílakjallara og tilheyrandi mannvirkja, endurnýjun Laugavegar milli Snorrabrautar og Barónsstígs samkvæmt verklýsingu Gatnamálastofu Reykjavíkur, endurnýjun lagna á framkvæmdasvæðinu samkvæmt verklýsingu Orkuveitu Reykjavíkur og Landssímans ... Að lokum verður gengið frá yfirborði, götugögnum og öðrum mannvirkjum í samræmi við útboðsgögn. ... Fyrir bílakjallara og ofanjarðarbyggingu skal verktaki skila frumuppdráttum, teikningum og verklýsingum, eins og krafist er í þessum gögnum. Sú vinna nær til að gera teikningar tilbúnar til að leggja fyrir bygginganefnd og allar verkfræðiteikningar og verklýsingar til að hægt sé að leggja mat á eiginleika og gæði burðarvirkja, útfærslur og frágang og fá alla hönnun samþykkta hjá viðeigandi byggingaryfirvöldum og byggja mannvirkið eftir þeim.“ Í kafla 0.3 í útboðslýsingunni, sem ber yfirskriftina Útboðsgögn − reglugerðir − staðlar, er útboðsgögnum lýst og er þar vísað m.a. til teikninga og sagt að útboðslýsingunni fylgi Verklýsing Gatnamálastofu Reykjavíkur vegna endurnýjunar á Laugavegi og tilboðsskrá fyrir þann hluta verksins sem boðinn sé út hannaður, auk fleiri gagna. Þá segir í sama kafla: „Tilboðsskrár eru tvenns konar. Annars vegar skulu bjóðendur sjálfir gera vel sundurliðaða tilboðsskrá fyrir þá hluta verksins sem hannaðir eru af honum. Hins vegar, fyrir þá hluta verksins sem boðnir eru út fullhannaðir, skulu bjóðendur fylla út meðfylgjandi tilboðsskrár.“ Í kafla 0.4.1 í útboðslýsingunni, sem ber yfirskriftina Gerð og frágangur tilboðs, segir m.a.: „Tilboð skal gera í allt verkið eins og því er lýst í útboðsgögnum. ... Í þeim hluta verksins sem boðinn er út hannaður (Endurnýjun Laugavegar) skulu bjóðendur fylla út tilboðsskrá og öll önnur eyðublöð útboðsgagna, eins og texti þeirra segir til um Sé tilboðsskrá ekki að fullu útfyllt áskilur verkkaupi sér rétt til að hafna tilboði. ... Aðeins einingaverð er bindandi fyrir þá verkþætti sem boðnir eru út fullhannaðir. ... Um þann hluta verksins sem boðinn er út fullhannaður gildir að magntölur eru áætlaðar, en einingaverð bjóðenda bindandi.“ Í kafla 0.4.3 í útboðslýsingu, sem ber yfirskriftina Auðkenni tilboðs, er sagt að bjóðandi skuli leggja fram tilboð í tvennu lagi, þ.e. í tveimur lokuðum umslögum. Annanð umslagið skuli inihalda tæknilega úrlausn, með tilheyrandi gögnum, en hið síðara skuli innihalda verðtilboð. Í kafla 1.5 í útboðslýsingunni, sem ber yfirskriftina Umferðartæknilegar forsendur akandi og gangandi, segir m.a. eftirfarandi: „Það er mikilvægt að bílakjallarinn hafi góða tengingu við Laugaveg til þess að gera akstur inn í kjallarann lipran og aðgengilegan. Gert er ráð fyrir inn- og útkeyrslu á norðaustanverðri hlið kjallarans og sú tenging verður jafnframt notuð til að komast inn og út af baklóð með bílastæðum. Þar sem gert er ráð fyrir að tengingin þjóni bæði bílastæðakjallara og baklóð geta auðveldlega skapast skurðpunktur milli akstursleiða inn og út úr kjallaranum og frá baklóð. Það er því mikilvægt að tengingin sé vel útfærð og verður hún metin að gæðum og gefin einkunn. Einnig er mikilvægt að hafa gott aðgengi gangandi vegfarenda til og frá kjallara. Gert er ráð fyrir tengingu fyrir gangandi vegfarendur við Laugaveg. Ekki er æskilegt að hafa sömu tengingu fyrir akandi og gangandi en þó skulu vera gönguleiðir í inn- og útkeyrslu bílakjallarans en þær verða ekki aðalgönguleiðir. Tryggja verður hreyfihömluðum aðgengi að minnsta kosti á einum stað í lyftu og staðsetja stæði fyrir hreyfihamlaða sem næst henni. Deiliskipulag gerir ráð fyrir göngustíg í gegnum húsið og skal hann uppfylla kröfur um aðgengi hreyfihamlaðra. Tengingar fyrir gangandi vefarendur verða metnar að gæðum og þeim gefnar einkunnir.“ Í kafla 1.6.2 sem ber yfirskriftina Inn- og útkeyrslur segir m.a.: „Lögð er mikil áhersla á að inn- og útakstur geti gengið vel fyrir sig og er því mikilvægt að útfærslur séu góðar og að rými sé ekki skorið við nögl.“ Þá er lýst þeim kröfum sem gerðar eru varðandi inn- og útkeyrslu og í lokin segir: „Það fyrirkomulag inn- og útkeyrslna sem hér er kynnt er engan veginn bindandi fyrir bjóðendur og verða aðrar betri lausnir metnar bjóðendum til tekna í mati á tilboðinu.“ Í kafla 0.4.6, sem ber yfirskriftina Meðferð og mat á tilboðum, segir m.a. eftirfarandi: „Verkkaupi mun skipa sérstaka dómnefnd vegna þessa útboðs. Í dómnefnd munu sitja fulltrúar frá Bílastæðasjóði, Gatnamálastofu Reykjavíkur, Fasteignastofu og Skipulags- og byggingarsviði. Nefndin mun einnig hafa ráðgjafa sér til aðstoðar eftir því sem þurfa þykir. Dómnefnd gerir skriflega umsögn um úrlausnir, þ.e. teikningar og greinargerðir hönnuða. Stigafjöldi bjóðenda er reiknaður út frá neðangreindum atriðum og verður einkunn fyrir liði 2.-5. metin af dómnefnd. Verkkaupi gerir kröfu um lágmarkseinkunn fyrir tæknilega úrlausn. Ef bjóðandi nær ekki 25 af þeim 40 stigum sem hægt er að veita fyrir tæknilegar úrlausnir dæmist hann úr leik og verðtilboð hans verður ekki opnað.“ Þá segir áfram í þessum kafla útboðslýsingarinnar: „1. Kostnaður (60%) Bjóðandi skal leggja fram grunnlausn bílakjallara með u.þ.b. 190 stæðum, til grundvallar sínu tilboði. Bjóðandi gefi upp heildarkostnað við grunnlausn og nákvæman fjölda stæða í þeirri lausn.“ Síðan er fjallað frekar um atriði er varða kostnað við bílastæðahúsið sem ekki þykir ástæða til að rekja hér. Þá segir áfram í þessum kafla útboðsins: „2. Innra umhverfi bílahússins, innra skipulag og öryggismál (12,5%). Í þessum lið eru metnir þættir eins og uppröðun stæða, flæði umferðar akandi og gangandi um húsið, stærðir rýma, lýsing, arkitektúr, merkingar o.fl. Einnig er lagt mat á skipulag öryggismála og hönnun með hliðsjón af öryggi notenda. 3. Aðkoma akandi og gangandi og ytra útlit ásamt umferð á framkvæmdartíma (12,5%). Lögð er áhersla á góðar tengingar akandi og gangandi að og frá húsinu. Þá er útfærsla inn- og útkeyrslna veigamikill þáttur. Samspil framkvæmdar við umferð um svæðið verður einnig metið og að röskun á umferð á framkvæmdatíma sé í lágmarki. Samspil Bílakjallarans við ofanjarðarbygginguna verður einnig metið. 4. Rekstarkostnaður, viðhald og ending (10%). Í þessum lið er metið hvort uppbygging burðarkerfis, efnisval, tæringarvarnir og önnur gerð hússins sé þannig að hún fullnægi kröfum verkkaupa skv. gögnum þessum og hvort viðhald og rekstur hússins verði talinn kostnaðarsamur eða ekki. 5. Gæðakerfi, innra eftirlit verktaka og gæði á framsetningu lausnar (5%). Sjá nánar grein 0.8.2, en að auki verður lagt mat á gæði framsetningar lausnar. Dómnefnd setur fram álit sitt í orðum og einni heildareinkunn. Einkunnin innifelur alla ofangreinda þætti. Við yfirferð á tilboðum skal dómnefnd: 1. Meta hvort tilboð uppfylli kröfur útboðsgagna. 2. Leggja mat á gæði þeirra lausna sem boðnar eru með tilliti til þeirra þátta sem tilgreindir eru í liðum 2.-5. hér að framan. Matinu skal skilað í greinargerð þar sem fram kemur einkunnargjöf fyrir hvern þátt sem metinn er. 3. Á grundvelli greinargerðarinnar gefur dómnefndin hverri lausn heildareinkunn. Dómnefnd mun að lokinn yfirferð yfir verðtilboð ganga frá endanlegri niðurstöðu, sbr. 3. mgr. 24. gr. Innkaupareglna Reykjavíkurborgar frá 1. febrúar 2003, þann 23. janúar 2004. Áskilinn er réttur til að hafna öllum tilboðum. Dómnefnd mun skila niðurstöðum sínum til verkkaupa, sem gerir um það tillögu til Innkauparáðs hvort gengið verði að hagstæðasta tilboði að mati dómnefndar eða öllum tilboðum hafnað.“ Innkaupareglur Reykjavíkurborgar eru frá 1. febrúar 2003. Í 24. gr. þeirra er kveðið á um ákvörðunarvald um val á samningsaðilum og þátttakendum. Segir í 3. mgr. 24. gr. eftirfarandi: „Þegar þátttakendur í lokuðu útboði, hönnunarsamkeppni og annars konar samkeppni eru valdir af sérstakri forvalsnefnd eða dómnefnd skal niðurstaða nefndar ráða vali. Sama regla á við þegar dómnefnd metur og velur vinningshafa í samkeppni. Þegar niðurstöður dóm- eða forvalsnefndar ráða því hverjir frá rétt til áframhaldandi þátttöku í lokuðu útboði, samkeppni eða samningskaupum skal koma skýrt fram í forvalsgögnum eða öðrum gögnum sem dreift er til hugsanlegra þátttakenda hvaða forsendur dóm- eða forvalsnefnd skuli leggja til grundvallar vali þátttakenda.“ Í dómnefndinni sátu Stefán Haraldsson frá Bílastæðasjóði, formaður nefndarinnar, Ámundi Brynjólfsson frá Fasteignastofu Reykjavíkur, Jóhannes Kjarval frá Skipulags- og byggingarsviði og Ársæll Jóhannsson frá Gatnamálastofu Reykjavíkur. Hinn 23. febrúar 2004 komst dómnefndin að niðurstöðu og var hún sú að fjórar lausnir þriggja bjóðenda uppfylltu skilyrði útboðsins en tveir bjóðendur uppfylltu ekki kröfur útboðsgagna í lausnum sínum. Segir þar um í niðurstöðu nefndarinnar: „Tilboð þeirra eru því ógild og koma ekki til álita við samanburð einkunna eða verðtilboða.“ Annar þessara tveggja var stefnandi. Segir um lausn, þ.e. tilboð stefnanda: „Þessi lausn er ógild vegna veigamikilla frávika frá skilmálum útboðsgagna varðandi tengingu við Laugaveg. Engu að síður tók dómnefnd hana til mats samhliða öðrum lausnum og gerir umsögn um hana, en hún getur ekki komið til álita í samanburði einkunna eða verðtilboða.“ Dómnefndin gaf stefnanda heildareinkunnina 23,9. Fyrir aðkomu akandi og gangandi, ytra útlit og umferð á framkvæmdatíma fékk stefnandi 3,3 af 12,5 mögulegum. Í samantekt dómnefndarinnar um lausn stefnanda segir eftirfarandi: „Lausnin telst ógild vegna veigamikilla frávika frá skilmálum útboðsgagna varðandi umferðartengingu við Laugaveg. Innra umhverfi, innra skipulag og öryggismál voru í nokkuð góðu lagi í þessari lausn. Gagnrýni kom fram á niðurhólfun rýmisins, sem ekki er eins opið og sumar aðrar lausnir. Bruna- og öryggismálum þótti nokkuð ábótavant og vantaði upp á að þessum þáttum væru gerð nógu góð skil. Aðkoma akandi og gangandi, ytra útlit og umferð á framkvæmdatíma fengi lága einkunn. Tengingar akandi við húsið þóttu óásættanlegar þar sem þrjár akreinar eru í innkeyrslu, gönguleiðir ófullnægjandi og forsendum hefur verið breytt með því að breyta hönnun Laugavegar. Að auki hefur aðgengi að lóðum við Barónsstíg verið skert verulega með óheppilegum breytingum á lóðarhæð á baklóð. Burðarvirki Keflavíkurverktaka fengi góða einkunn, þótti líklegt til þess að endast vel og gerð var ítarleg grein fyrir endingar- og viðhaldsþáttum. Gæðakerfi var vel fram sett og framsetning lausnar góð.“ Hinn 24. febrúar var haldinn fundur þar sem opnuð voru verðtilboð sem fylgdu þeim tilboðum sem dómnefndin hafði metið gild. Í fundargerðina er skráð að formaður dómnefndar hafi haft samband við þá bjóðendur sem áttu tilboðin sem ekki voru metin gild til þess að þeir fengju ekki þær fréttir á fundinum sjálfum. Að tilhlutan lögmanns stefnanda var eftirfarandi bókað í fundargerðina: „1. Mótmæli við að tilboðið sé metið ógilt. 2. Óska eftir rökstuðningi fyrir því af hverju tilboðið sé metið ógilt. 3. Meðan verið er að bíða eftir rökstuðningi, þá verði opnun tilboða frestað.“ Formaður dómnefndarinnar sá ekki ástæðu til þess að verða við kröfu um frestun á opnun tilboða. Stefán Haraldsson, framkvæmdastjóri Bílastæðasjóðs og formaður dómnefndar verkkaupa, kom fyrir dóminn. Mætti lýsti því að eftir að Reykjavíkurborg hefði keypt lóðirnar og eignirnar á svokölluðum Stjörnubíósreit hafi starfshópi, skipuðum af Bílastæðasjóði, Skipulagssjóði og framkvæmdastjóra miðborgar, verið komið á fót til að móta tillögur um bílakjallara og ráðstöfun byggingarréttar. Í framhaldi af því hafi verið óskað breytinga á deiliskipulagi og undirbúningur hafinn að byggingu bílakjallara. Samfara þessu hafi komið til umræðu að endurnýja þyrfti Laugaveginn á þessum kafla og ákveðið hefði verið að slá saman í blönduðu útboði endurgerð götunnar, byggingu kjallarans og ráðstöfun byggingarréttarins ofan á bílakjallarann, þannig að framkvæmdirnar yrðu á hendi sama aðila. Þannig hafi farið fram alútboð á byggingunni en fullhannað útboð á endurgerð götunnar. Gatnamálastjóri hafi annast hönnun götunnar og undirbúning að því verki. Það hafi verið forsenda hjá gatnamálastjóra og borginni að götumyndin skyldi vera fullhönnuð og frágengin. Löng hefð sé fyrir því að haft sé samstarf við verslunareigendur við Laugaveginn og þeim kynnt hönnun götunnar og gengið sé frá öllum hlutum áður en gatnaframkvæmdir séu boðnar út. Næsta víst væri að breyting á hönnun götunnar hefði kallað á nýja kynningu. Mætti taldi að þau gögn sem tilboðsgjafar hefðu fengið í hendur um gatnaframkvæmdirnar og lýst hafi verið í útboðinu hafi verið óskeikul um það að um fullhannað verk væri að ræða. Sérfræðingar við hönnun götunnar hafi talið það algera forsendu að aðrein væri að bílakjallaranum þannig að umferð sem fram hjá kjallaranum færi væri ótrufluð af umferð sem færi þangað inn. Þetta hafi verið sérstaklega mikilvægt því að umferð eftir götunni færi að stórum gatnamótum við Snorrabraut. Hönnuðir götunnar hafi talið að ekki kæmi til greina að á þessum kafla götunnar yrðu áfram bílastæði. Lausn stefnanda að leggja af aðreinina að innkeyrslunni í bílakjallarann hafi ekki gengið upp í hugum dómnefndarmanna. Það hafi haft þýðingu að gert hafi verið ráð fyrir í útboðsgögnum að innkeyrsla í bílakjallarann yrði 10 metra breið en í lausn stefnanda sé gert ráð fyrir henni 14 metra breiðri. Um sé að ræða götupláss við Laugaveginn sem sé verðmætt en 10 metrarnir hafi átt að vera hámarksbreidd, en skýr grein hafi ekki verið gerð fyrir því í útboðsgögnum. Af þeim sökum hafi verið talið afsakanlegt þótt gert væri ráð fyrir því í tillögu stefnanda að innkeyrslan væri 14 metra breið og hafi það því ekki haft áhrif á niðurstöðu dómnefndarinnar um ógildingu tilboðs stefnanda. Hins vegar hafi verið mjög óheppilegt að ganga á framhlið hússins með þessum hætti. Niðurstaða dómnefndarinnar um að tillaga stefnanda uppfyllti ekki kröfur útboðsgagna og yrði ekki tekin gild hafi verið hið veigamikla frávik frá hönnun Laugavegar. Það hafi verið eina ástæðan sem ógildingin byggðist á. Mætti kvaðst hafa rætt við Sigurð Skarphéðinsson gatnamálastjóra sem einn af verkkaupunum áður en hann skrifaði undir niðurstöður dómnefndarinnar og látið hann vita af niðurstöðunum. Í sínum huga á þessum tíma hafi dómnefndin átt lokaorðið um það hver tilboð væru gild eins og komi fram í útboðslýsingu og í innkaupareglum Reykjavíkur. Mætti kvaðst muna eftir því að rætt hafi verið um á undirbúningsfundum að niðurstaða dómnefndarinnar væri bindandi og hafi það verið gert áður en sú niðurstaða nefndarinnar var fengin. Bílastæðasjóður og gatnamálastjóri hafi aðallega komið fram fyrir hönd verkkaupa. Þegar mætti og gatnamálastjóri hefðu skrifað undir bréf dags. 6. maí 2004 um þá niðurstöðu sína að tilboð stefnanda væri ógilt vegna veigamikilla frávika hafi þeir verið að gefa niðurstöðu dómnefndar meira form í framhaldi af niðurstöðu kærunefndar um nýja einkunnagjöf sem þá hafði verið afstaðin. Gatnamálastjóri fari með umboð orkuveitunnar og símans þegar um sé að ræða lagnir eins og í umræddu verki. Mætti kvaðst ekki vita hvernig yfirleitt væri staðið að því að tilkynna um að tilboð næðu ekki tilskilinni einkunn eða þau væru metin ógild. Í þessu tilviki hefði hann, eftir að hafa tilkynnt forstjóra Innkaupastofnunar Reykjavíkur um niðurstöðu dómnefndar, að ráði forstjórans hringt í tilboðsgjafa, sem með ógild tilboð voru. Það hefði hann gert kvöldið fyrir fundinn um opnum tilboða þannig að þeim gæfist tími til einhverra ráðstafana og væru ekki óundirbúnir þegar á fundinn kæmi. Ekki hafi komið til tals að spyrja stefnanda út í breytingarnar sem hann hefði gert, dómnefndin hafi ekki talið það heimilt. Mætti kvaðst hafa komið að æði mörgum útboðum hjá Íslenska álfélaginu þar sem hann hefði unnið á sínum tíma, þar á meðal alþjóðlegum útboðum. Einnig hefði hann komið að gerð útboðsgagna hjá Ístaki hf. þar sem hann hefði einnig unnið. Mætti kvaðst ekki kannast við að fyrir opnum tilboða væru tilboðsgjafar spurðir um einstaka þætti tilboða. Mætti sagði að einkunn fyrir tillögu stefnanda hefði ekki verið birt á opnunarfundinum 24. febrúar. Dómnefndin hefði ekki talið það rétt að birta einkunnir fyrir þau tilboð sem ekki hefðu verið metin gild. Tilboðunum hefðu verið gefnar einkunnir og bjóðendum greint frá þeim og rökstuðningi fyrir þeim. Það hafi verið gert að ósk fagmanna í dómnefndinni. Þeir hafi viljað að hönnunarteymin sem komið hafi að tilboðunum fengju einhverja svörun á vinnu sína. Álit dómnefndar og einkunn á ógildu tilboðunum hafi verið tilbúið fyrir opnunarfundinn. Mætti kvaðst gera ráð fyrir að verkkauparnir hafi sest niður og rætt það að eðlilegt væri að þessar einkunnir væru birtar. Mætti sagði að ásýnd og útlit hússins sem koma átti ofan á bílakjallarann hafi ekki verið tekið til einkunnar, nema það sem tengdist bílakjallaranum. Ársæll Jóhannsson, starfsmaður gatnamálastjóra, kom fyrir dóminn sem vitni, en hann átti sæti í dómnefndinni. Hann lýsti því hvernig væri staðið hönnun gatna. Að verkinu kæmi arkitekt og sami arkitektinn hefði með hönnun alls Laugavegar að gera, þar á meðal þess hluta sem deilt er um í málinu. Þannig væri reynt að hafa heildarútlit götunnar allrar hið sama. Þegar hönnuninni væri lokið færi sá pakki með til útboðs. Fullhönnun verks þýddi að í það væri boðið og því lokið eins og teikningar gerðu ráð fyrir. Vitnið sagði að breyting sú sem af hálfu stefnanda hefði verið gerð á hönnun Laugavegar hefði verið veigamikil þar sem gert hefði verið ráð fyrir sérstakri akrein fyrir akstur inn í bílakjallarann í hönnun sem fylgt hefði útboðinu. Þannig hefði verið gert ráð fyrir því að taka þá umferð til hliðar til að skapa meira flæði niður Laugaveginn og áfram. Samkvæmt tillögu stefnanda hefði tillagan leitt til þess að umferð niður götuna hefði orðið hægari. Fyrir utan það að tillaga stefnanda hefði lagt aðreinina af hefði gangstétt verið færð til hliðar og þannig skapað brot í gönguleiðina. Þetta hafi verið veruleg breyting á hönnun þeirri sem útboðið var miðað við. Ástæða þess að dómnefndin hefði ekki metið tilboð stefnanda gilt hefði verið breyting hans á hönnun götunnar. Tryggvi Jónsson umferðarverkfræðingur kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa starfað hjá Hönnun hf. í 14 ár og hefði nú yfirumsjón með samgöngu- og veitudeild fyrirtækisins. Hann hefði fyrir hönd fyrirtækisins verið ráðgjafi stefnanda við hönnun bílakjallarans og reynt að finna bestu lausn á þeirri hönnun. Í lausninni hafi verið miðað við að góð og greið leið yrði inn í kjallarann og að sérstakur innakstur yrði inn í bakgarð byggingarinnar þannig að umferð út út kjallaranum þyrfti ekki að fara um garðinn. Ástæðan fyrir því að þeir hafi breytt hönnun Laugavegar hafi verið sú að um götuna sé mjög hæg umferð. Gatan sé ekki minni göngugata en umferðargata. Þess vegna hafi þeir talið að það væri ekki aðalmál hvort akreinarnar væru ein eða tvær. Þeir hafi viljað leggja áherslu á að aðgengi inn í bílakjallarann væri mjög gott. Sömuleiðis hafi þeir viljað reyna að tryggja öryggi gangandi vegfarenda með því að færa gangstétt aðeins frá innkeyrslunni. Mikið væri gengið yfir Laugaveginn og hafi þeir vilja reyna að hægja á umferðinni. Eftir því sem sig minnti þá hafi þeir litið svo á að hönnun á götunni væri ekki bindandi tillaga og hafi viljað endurbæta hana. Vitni kvaðst ekki geta svarað því hvort samband hefði verið haft við verkkaupana um breytingar á hönnun götunnar. Þeir hafi litið á inn- og útkeyrsluna og götuna sem eina heild sem gera ætti tillögu um. Vitnið sagði að í lokuðum útboðum væru alltaf mikil samskipti á milli verktaka og þeirra sem verið væri að hanna fyrir áður en tilboð væru metin. Vitnið kvaðst aldrei hafa tekið þátt í samkeppni þar sem hluti verks hefði verið fullhannaður. Stefnandi vildi ekki una niðurstöðu dómnefndarinnar og hinn 27. febrúar kærði lögmaður hans til kærunefndar útboðsmála „þá ákvörðun Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar að ógilda tilboð umbjóðanda okkar í alútboð bílakjallara, byggingarrétts og endurnýjun Laugavegar, merkt 0323/BÍL, þann 24. febrúar sl.“ Stefnandi gerði þær kröfur fyrir nefndinni að útboðið yrði ógilt og kærða gert að bjóða verkið út á nýjan leik, að samningagerð vegna útboðsins yrði stöðvuð þar til úrskurður nefndarinnar gengi og að Innkaupastofnun Reykjavíkur yrði gert að greiða honum kærumálskostnað. Með bréfi til kærunefndarinnar, dags. 5. mars, krafðist borgarlögmaður þess f.h. Innkaupastofnunar Reykjavíkur að nefndin hafnaði kröfum stefnanda. Hinn 6. mars féllst kærunefnd útboðsmála á þá kröfu stefnanda að samningsgerð Innkaupastofnunar Reykjavíkur samkvæmt útboðinu skyldi stöðvuð þar til endanlega hefði verið skorið úr kæru stefnanda. Hinn 8. mars gerði lögmaður Reykjavíkurborgar þá kröfu að kærunefndin rökstyddi niðurstöðu sína um frestun sem nefndin gerði 21. mars. Í niðurlagi rökstuðnings kærunefndarinnar segir eftirfarandi: „Af útboðsgögnum verður ekki ráðið að hlutverk dómnefndar hafi verið að ógilda tilboð heldur hafi það verið hlutverk verkkaupa sjálfs. Hlutverk dómnefndar var eingöngu að gefa tilboðum einkunn fyrir tæknilegar útfærslur. Meint frávik kæranda frá útboðsskilmálum hefði ekki átt að leiða til ógildingar af hálfu dómnefndar.“ Hinn 24. mars gerði lögmaður Reykjavíkurborgar f.h. Innkaupastofnunar Reykjavíkur þá kröfu að kærunefndin afturkallaði ákvörðun sína um stöðvun samningsgerðar. Kærunefndin tók ekki sérstaklega afstöðu til kröfunnar. Með bréfi til kærunefndarinnar dags. 2. apríl gerði lögmaður Ístaks hf., sem í verkið bauð, þá kröfu að nefndin félli frá þeirri ákvörðun sinni að stöðva samningsgerð um verkið og jafnframt að staðfest yrði sú ákvörðun dómnefndar að tilboð stefnanda uppfyllti ekki skilyrði útboðsins. Hinn 20. apríl gekk úrskurður kærunefndar útboðsmála í kærumáli stefnanda frá 27. febrúar og var úrskurðarorðið svohljóðandi: „Felld er úr gildi ákvörðun um að tilboð kæranda í alútboði bílakjallara, byggingarreits og endurnýjun Laugavegar, auðkennt „0323/BÍL“, hafi verið ógilt. Lagt er fyrir kærða að gefa öllum bjóðendum í útboðinu einkunn á ný. Kærði greiði kæranda kr. 300.000,- að meðtöldum virðisaukaskatti, fyrir að hafa kæruna uppi.“ Með bréfi til Innkaupastofnunar Reykjavíkur 23. apríl 2004 fór lögmaður stefnanda þess á leit að ný dómnefnd yrði skipuð til þess að gefa öllum bjóðendum einkunn á ný samkvæmt úrskurði úrskurðarnefndar útboðsmála. Þessi málaleitan var framsend verkkaupunum Gatnamálastofu Reykjavíkur og Bílastæðasjóði Reykjavíkur og höfnuðu þeir því að ný dómnefnd yrði skipuð. Ekki er að sjá af gögnum málsins að öðrum aðilum, sem töldust verkkaupar, hafi verið sent erindi stefnanda. Hinn 6. maí gaf dómnefndin tilboðsgjöfum einkunnir á ný og voru þær hinar sömu og áður. Sama dag rituðu framkvæmdastjóri bílastæðasjóðs og gatnamálastjóri bréf til Innkaupastofnunar Reykjavíkur og segir í því m.a. eftirfarandi: „Verkkaupi hefur í framhaldi af nýrri niðurstöðu dómnefndar og með hliðsjón af fyrrgreindum úrskurði kærunefndar komist að þeirri niðurstöðu að tilboð Keflavíkurverktaka sé ógilt vegna veigamikilla frávika frá skilmálum útboðsgagna varðandi umferðartengingu við Laugaveg með því að breyta gefinni fullnaðarhönnun Laugavegar á þann veg að gangstétt hliðrast og akreinum fækkar úr tveimur í eina við innkeyrslu. Jafnframt liggur fyrir að tæknilausnin náði ekki tilskilinni 25 stiga lágmarkseinkunn.“ Niðurstöðu dómnefndarinnar frá 6. maí kærði lögmaður stefnanda til kærunefndar útboðsmála hinn 7. maí 2004 og gerði þær kröfur fyrir nefndinni að hin nýja einkunnagjöf yrði ógilt með öllu og kærða, þ.e. Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar, gert að skipa nýja dómnefnd, að samningagerð vegna útboðsins yrði stöðvuð þar til úrskurður kærunefndarinnar gengi og að kærða yrði gert að greiða honum kærumálskostnað. Hinn 14. maí 2004 afturkallaði stefnandi kröfu sína um stöðvun samningsgerðar þar sem gengið hefði verið til samninga við einn bjóðanda en óskaði jafnframt eftir því að kærunefndin léti uppi álit sitt á skaðabótaskyldu kærða, Innkaupastofnunar Reykjavíkur, gagnvart kæranda samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001. Þessum kröfum andmælti borgarlögmaður í bréfum dags. 17. maí og 10. júní. Úrskurður kærunefndar útboðsmála í þessu kærumáli gekk 5. ágúst 2004 og er úrskurðarorðið svohljóðandi: „Sú ákvörðun Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar um að skipa ekki nýja dómnefnd í alútboði bílakjallara, byggingarreits og endurnýjun Laugavegs, auðkennt „0323/BÍL“ var ólögmæt. Það er álit kærunefndar útboðsmála að Innkaupastofnun Reykjavíkur sé skaðabótaskyld gagnvart kæranda, Keflavíkurverktökum ehf., vegna kostnaðar við að undirbúa tilboð og taka þátt í alútboði bílakjallara, byggingarreits og endurnýjun Laugavegs, auðkennt „0323/BÍL“. Kærði greiði kæranda kr. 200.000,-, að meðtöldum virðisaukaskatti fyrir að hafa kæruna uppi.“ Stefnandi gerði bótakröfu á hendur Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar með bréfi dags. 30. ágúst 2004. Þeirri bótakröfu var hafnað. Af hálfu stefnanda er á því byggt að ógilding tilboðs hans hafi byggst á ólögmætum aðferðum stefndu og hafi tilboðið því ekki fengið lögfulla meðferð. Það lögbrot hafi leitt til þess að stefnandi hafi ekki haft möguleika á því að vera valinn til verksins. Þetta hafi valdið stefnanda miklu tjóni sem verkkauparnir, stefndu í málinu, séu skyldir til að bæta honum samkvæmt 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup. Allt sem gert sé samkvæmt útboði verði að eiga þar skýra stoð eða þá í lögum að öðrum kosti. Dómnefnd verkkaupa hafi samkvæmt útboðsgögnum eingöngu verið falið að gefa skriflega umsögn um tæknilega þætti tilboðanna og meta þá til einkunna. Útboðslýsingin hafi ekki haft að geyma skýrar heimildir til handa dómnefndinni til að ógilda tilboð og það hafi hún því ekki getað gert án atbeina verkkaupa, hvorki fyrir fundinn hinn 24. febrúar eða eftir að hún hefði gefið tilboði stefnanda einkunn á nýjan leik að fyrirskipan kærunefndar útboðsmála. Með ógildingu tilboðs stefnanda hafi nefndin því farið út fyrir umboð sitt og þar með brotið rétt á honum. Formaður dómnefndar hafi og óbeint viðukennt þetta með því að hann og gatnamálastjóri hafi hinn 6. maí 2004 lýst því í bréfi til Innkaupastofnunar að þeir hafi komist að þeirri niðurstöðu að tilboð stefnanda væri ógilt vegna frávika, en þá hafi dómnefndin verið búin að gefa einkunnir á ný að fyrirskipan kærunefndar útboðsmála. Niðurstaða dómnefndarinnar, um að ógilda tilboð stefnanda vegna þess að hann hafi breytt hönnun Laugavegar, hafi ekki verið í samræmi við útboðsgögn en í þeim sé sagt um fyrirkomulag inn- og útkeyrslna í bílakjallarann, sem sé kynnt í útboðsgögnum, að það sé engan veginn bindandi fyrir bjóðendur og aðrar betri lausnir verði metnar bjóðendum til tekna. Ekkert hafi komið fram í útboðsgögnum um að ekki mætti hagga við hönnun Laugavegar. Stefnandi hafi nýtt sér þessa heimild en verið látinn gjalda þess og ekki gefið færi á lagfæringum á tilboðinu. Hafi útboðslýsing verið ónákvæm að þessu leyti eigi stefnandi ekki að gjalda þess. Brotið hafi verið gegn rétti stefnanda samkvæmt 2. mgr. 50. gr. lagan nr. 94/2001 og auk þess farið á svig við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tilboð stefnanda hafi verið metið ógilt áður en því hafi verið gefin einkunn samkvæmt útboðsgögnum. Tilboðinu hafi verið gefin einkunn síðar að kröfu stefnanda. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að andmæla ógildingunni og að gera áður grein fyrir tillögum sínum. Um íþyngjandi ákvörðun fyrir stefnanda hafi verið að ræða og því hafi verið brotinn á honum réttur til andmæla sem hann eigi samkvæmt 13. gr. laga nr. 37/1993 og réttur til jafnræðis samkvæmt 11. gr. sömu laga. Þá hafi einnig með þessum hætti verið brotinn réttur á stefnanda til að skýra tilboð sitt sem hann hafi átt samkvæmt 2. mgr. 41. gr. laga nr. 94/2001 og gr. 4.4. í ÍST 30, en honum hafi verið tilkynnt símleiðis sama dag og tilboð voru opnuð að tilboð hans hefði verið metið ógilt. Símtal sé ekki nægilegt til þess að skapa möguleika á því að nýta andmælarétt. Þá hafi jafnræðisregla 11. gr. laga nr. 94/2001 verið brotin gagnvart stefnanda þar sem boði Ístaks hf. hafi verið tekið, en að tilboði þess fyrirtækis hafi unnið arkitekt sem áður hefði unnið við hönnun og endurnýjun Laugavegar með starfsmönnum skipulags- og byggingarsviðs borgarinnar. Þannig hafi Ístaki hf. verið veitt óeðlilegt forskot á aðra bjóðendur því að hugmyndir þessa arkitekts hafi í raun þegar verið samþykktar af borginni. Þá beri að líta til þess að niðurstaða kærunefndar útboðsmála hafi verið sú að réttur hafi tvívegis verið brotinn á stefnanda. Stefnandi hafi átt raunhæfa möguleika á því að vera valinn til verksins eins og verðtilboð hans m.a. sýni. Möguleikar hans hafi hins vegar verið gerðir að engu með ógildingu tilboðsins. Þetta nægi til þess að stefndu sé skylt samkvæmt 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 að bæta stefnanda það tjón sem hann hafi beðið og sé þar um að ræða kostnað hans af því að taka þátt í útboðinu sem nemi kr. 11.654.963. Stefnda Reykjavíkurborg beri fyrir hönd Innkaupastofnunar Reykjavíkur að greiða stefnanda þann kærumálskostnað sem kærunefnd útboðsmála hafi ákveðið í tveimur úrskurðum sínum, samtals kr. 500.000. Af hálfu stefndu, Reykjavíkurborgar og Orkuveitu Reykjavíkur sf., er á því byggt að skýrlega og margsinnis komi fram í útboðslýsingu að annars vegar hafi verið um að ræða svokallað alútboð á bílakjallaranum og hins vegar á tilboð í endurnýjun Laugavegar samkvæmt fullgerðri hönnun. Enginn vafi hafi leikið á því að óskað hafi verið eftir tilboði í endurnýjun Laugavegar samkvæmt fullgerðri hönnun. Dómnefnd verkkaupa hafi átt að meta tæknilega þætti útboða í byggingu bílakjallarans en verðtilboð í framkvæmdirnar allar hafi átt að meta sérstaklega. Þetta sé kallað tveggja umslaga útboð. Lýsing í útboði á því hvernig dómnefndin ætti að standa að verki hafi verið í fullu samræmi við 26. gr. laga nr. 94/2001. Tilboð stefnanda hafi verið í verulegu ósamræmi við útboðslýsingu þar sem í því hafi verið gert ráð fyrir veigamikilli breytingu á fullgerðri hönnun Laugavegar. Þótt í útboðinu hafi verið gert ráð fyrir óbindandi fyrirkomulagi á inn- og útkeyrslu í bílakjallara hafi það engan veginn þýtt að heimilt væri að breyta hönnun götunnar á þeim forsendum. Þetta hafi öllum bjóðendum verið ljóst nema stefnanda. Það hafi og komið í ljós að vitninu Tryggva Jónssyni, sem unnið hafi að hönnun bílakjallarans á vegum stefnanda, hafi verið ljóst að gatan var fullhönnuð, enda þótt hann vildi endurbæta þá hönnun. Verkkaupum hafi því samkvæmt 12. gr. laga nr. 65/1993 beinlínis verið óheimilt að taka tilboði stefnanda og það hafi heldur ekki verið samanburðarhæft við önnur tilboð samkvæmt 16. gr. s.l. vegna frávika í því frá útboðslýsingu. Verkkaupum sé ekki heimilt að leita skýringa hjá einstökum bjóðendum á tilboði en þar væri brot á jafnræði á milli þeirra. Þá beri verkkaupum skylda til þess að líta aðeins til gildra tilboða samkvæmt 49. gr. laga nr. 94/2001. Hefðu verkkaupar brugðið út af þessum reglum hefðu þeir getað bakað sér skaðabótaskyldu samkvæmt 20. gr. laga nr. 65/1993. Í útboðslýsingu komi skýrt fram að dómnefnd hafi átt að meta hvort tilboð uppfyllti kröfur útboðsgagna. Í lýsingunni sé einnig vitnað til 3. mgr. 24. gr. Innkaupareglna Reykjavíkur og af því megi vera ljóst að dómnefndinni hafi verið ætlað að meta gildi tilboðanna. Dómnefndin hafi því haft fullt vald til þess að taka afstöðu til tilboðs stefnanda með þeim hætti sem hún hafi gert og verkkaupum hafi verið skylt að fara eftir niðurstöðu nefndarinnar. Engum reglum sé til að dreifa um það hvernig eigi að tilkynna bjóðanda að tilboð hans hafi ekki verið metið gilt. Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 94/2001 eigi einungis að gera það eins fljótt og unnt sé. Það hafi dómnefndin gert og þannig hafi stefnandi fengið kost á andmælum gegn niðurstöðu hennar. Auk þess hafi dómnefndin látið stefnanda í té rökstuðning fyrir niðurstöðu sinni þegar hans hafi verið óskað og einnig einkunnagjöf fyrir lausnina. Hvorttveggja hafi verið tilbúið þegar fundurinn var haldinn 24. febrúar. Vinna Hans Olav Andersen, arkitekts við útlitsteikningar af Laugavegi, hafi engu máli skipt varðandi þann byggingarreit sem tilboðið náði til. Því skipti engu máli þótt hann hafi komið að gerð tilboðs Ístaks hf. og útlits hússins sem byggja átti ofan á bílakjallarann hafi engin áhrif haft á mat á tilboðum. Stefnandi geti ekki byggt bótarétt sinn á hendur verkkaupum á grundvelli álits kærunefndar útboðsmála og hann eigi ekki rétt á að fá þá dæmda til að greiða kærumálskostnað sem kærunefndin hafi úrskurðað að Innkaupastofnun Reykjavíkur væri skylt að greiða. Þessi krafa sem sé aðfararhæf beinist gegn Innkaupastofnun Reykjavíkur og henni beri að vísa frá dómi án kröfu. Stefnandi verði að sanna tjón sitt, sem honum hafi ekki tekist, en verði dæmdar bætur geti þær aldrei numið hærri upphæð en þóknuninni fyrir gerð tilboðs, kr. 1.000.000. Af hálfu stefnda, Landssíma Íslands hf., er því haldið fram að höfnun á tilboði stefnanda hafi hvorki verið ólögmætt eða haft tjón í för með sér. Það sé þýðingarlaus málsástæða hjá stefnanda að dómnefndina hafi skort vald til þess að meta tilboð stefnanda ógilt, verkkaupar hafi ógilt tilboðið í bréfi sínu 6. maí 2004. Í úboðslýsingu sé gert ráð fyrir því að breyta mætti inn- og útkeyrslu bílakjallarans og þær breytingar hafi aðeins náð til hússins sjálfs. Þetta hafi hins vegar engu breytt um það að gert hafi verið ráð fyrir að boðið yrði í fullhannaða götu, eins og víða komi glögglega fram í útboðslýsingunni. Útboðslýsingunni hafi fylgt teikningar af götunni og þar sjáist með ljósum hætti að akreinar eigi að vera tvær en ekki ein og engin frávik leyfð frá því. Þetta hafi ekki vafist fyrir öðrum bjóðendum en stefnanda sem ekkert tillit hafi tekið til þessa grundvallaratriðis. Þá hafi legu gangstéttar verið breytt í tilboði stefnanda. Breyting stefnanda á hönnun götunnar geri það að verkum að tilboð hans hafi verið í verulegri andstöðu við útboðsgögn og því ógilt. Þegar tilboð uppfylli ekki skilmála útboðslýsingar sé óheimilt samkvæmt lögum að taka því. Þetta megi sjá af 11. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup, þar sem kveðið sé á um jafnræði bjóðenda og 12. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, þar sem kveðið sé á um að tilboði sem sé í verulegum atriðum í ósamræmi við útboðsskilmála skuli eigi tekið. Þá segi í 49. gr. laga nr. 94/2001 að við val á bjóðanda skuli einungis litið til gildra tilboða og sama komi fram í gr. 9.1 í ÍST 30, þar sem segi að ekki skuli taka tilboði sem í verulegum atriðum sé í ósamræmi við útboðsskilmála. Í greinargerð með 49. gr. laga nr. 94/2001 segi að boð þurfi að vera í samræmi við útboðsgögn eða fela í sér frávikstilboð. Kaupanda standi opnir tveir kostir við mat á formlegum og efnislegum atriðum tilboðs. Annars vegar sé heimilt að taka afstöðu til þess hvort tilboð séu gild í sérstöku ákvörðunarferli og vísa sérstaklega frá þeim boðum sem teljist ógild án þess að um leið sé tekin afstaða til hagkvæmasta boðs. Þannig séu lagfæringar á framkomnu tilboði ekki heimilar. Meðalhófsregla stjórnsýslulaga komi þannig ekki til skoðunar í samskiptum aðila. Kaupendur hafi þannig haft fullan rétt að lögum til þess að hafna tilboði stefnanda sem þeir hafi gert með réttum hætti. Dómstólar hafi mjög takmarkað svigrúm til þess að endurmeta þessa afstöðu og ákvörðun kaupenda. Að því er varði afskipti kærunefndar útboðsmála af deilu aðila beri þess að gæta að stefndi hafi enga möguleika haft á því að gæta réttar síns fyrir nefndinni. Þá hafi nefndin aldrei hnekkt mati á því að tilboð stefnanda hafi verið ógilt. Stefndi heldur því fram að andmælaregla 13. gr. stjórnsýslulaga eigi ekki við um réttarsamband aðila þar sem um réttarsamband þeirra fari eftir öðrum lögum, þ.e. lögum nr. 94/2001 og lögum nr. 65/1993. Enda þótt litið yrði svo á að 13. gr. stjórnsýslulaga gilti í samskiptum aðila þá hafi hún ekki verið brotin. Óheimilt sé að taka ógildum tilboðum og stefnandi hafi verið tilkynnt fyrir fram með fullnægjandi hætti að tilboð hans væri ógilt. Ákvæði 2. mgr. 41. gr. laga nr. 94/2001 eigi hér ekki við. Þau kveði á um samskipti aðila áður en tilboð séu opnuð en ekki eftir að tilboðsfrestur sé útrunninn. Engu máli hafi skipt þótt Hans Olav Andersen arkitekt hafi gert lauslega teikningu af húsi sem koma ætti ofan á bílageymsluna, en teikningar þessar hafi verið öllum aðgengilegar. Enda þótt Hans hafi starfað síðar fyrir Ístak hf. að tilboði þess þá hafi þessi fyrri vinna hans ekki fært Ístaki hf. neina sérstaka þekkingu á aðstæðum. Með þessu hafi ekkert jafnræði verið brotið á stefnanda. Það sé því engri ólögmætri háttsemi kaupenda til að dreifa. Til þess að skylda til greiðslu skaðabóta stofnist þurfi að vera um verulega annmarka á athöfum kaupenda að ræða. Stefnandi hafi ekki gert reka að því að sanna að hann hafi átt raunhæfa möguleika á því að fá verkið, en þeir möguleikar hafi ekki verið fyrir hendi. Honum hafi verið gefin einkunn fyrir tillögu sína og verið langt frá því að ná þeirri lágmarkseinkunn sem krafist hafi verið í útboðslýsingu. Við þá einkunnagjöf hafi breyting á hönnun götunnar engin áhrif haft. Þá mótmælir stefndi fjárhæð bótakröfu stefnanda. Hann bendir á að stefnandi hefði hvort sem er þurft að greiða starfsmönnum sínum laun og útprentaðir reikningar séu ekki nægileg traust gögn til að byggja kröfur á. Þá heldur stefnandi því fram að ekki sé hægt að dæma dráttarvexti, komi þeir til álita, frá fyrri tíma en þingfestingardegi. Málflutningur stefndu er á því byggður að eina ástæðan fyrir því að tilboð stefnanda var ekki metið gilt hafi verið sú að í því hafi verið breytt hönnun Laugavegar en endurgerð götunnar hafi verið boðin út fullhönnuð. Verður því við það miðað enda ekkert leitt í ljós um að fleiri ástæður hafi komið til. Það er ljóst að útboðsgögn þau sem lögð hafa verið fram í málinu bera það glögglega með sér að bjóðendum er ætlað að bjóða í endurgerð Laugavegar samkvæmt hönnun Gatnamálastofunnar í Reykjavík. Í þeirri hönnun er gert ráð fyrir því að ekið sé inn á Laugaveg af Snorrabraut og rétt eftir að komið er inn á götuna skiptist hún í tvær akreinar. Hægra megin er akrein sem liggur óslitin niður götuna að Barónsstíg en vinstra megin er gert ráð fyrir akrein, svokallaðri aðrein, sem liggur að innkeyrslu bílastæðahússins. Þá er samkvæmt hönnuninni gert ráð fyrir að gangstétt vinstra megin götunnar sé bein með fram húsaröðinni þar. Frávik í tilboði stefnanda frá þessum hönnunarþáttum er tvenns konar. Annars vegar er ekki gert ráð fyrir aðrein að innkeyrslu bílastæðahússins heldur að inn í það sé ekið af umferðarakreininni, sem samkvæmt tilboðinu er eina akrein götunnar. Hins vegar er gert ráð fyrir því að framan við innkeyrsluna færist gangstéttin frá húshliðinni út í götuna þannig að á henni verður krókur. Fallast verður á það með stefndu að í útboðslýsingu er ekkert það að finna sem heimilar frávik af þessu tagi. Enda þótt bjóðendur hefðu allfrjálsar hendur með fyrirkomulag inn- og útkeyrslu í bílastæðahúsinu þá verður engan veginn fallist á að þar með hafi þeim verið heimilað að breyta hönnun götunnar. Það kom og fram hjá vitninu Tryggva Jónssyni, sem skoða verður sem starfsmann stefnanda við hönnunina, að hann gerði sér grein fyrir því að hann væri að breyta hönnun götunnar. Ekki kemur fram í útboðslýsingu að óskað sé frávikstilboða og stefnandi lýsti tilboði sínu ekki sem slíku. Stefndu halda því fram að frávik í tilboði stefnanda leiði til þess að það sé í verulegum atriðum í ósamræmi við útboðsskilmálana. Af þeim sökum hafi þeim beinlínis verið óheimilt að taka tilboði stefnanda samkvæmt 12. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða. Niðurstaða dómsins er sú að frávikin séu það mikil að ekki séu efni til þess að hagga þessu mati stefndu. Verður því jafnframt að fallast á það að stefndu hafi samkvæmt 12. gr. laga nr. 65/1993 verið óheimilt að taka tilboði stefnanda. Önnur niðurstaða hefði og skapað ójafnræði milli bjóðenda sem hefði verið brot gegn ákvæðum 1. mgr. 11. gr. laga nr. 94/2001. Framangreind niðurstaða dómsins hefur það í för með sér að líta verður svo á að tilboð stefnanda hafi verið ógilt frá upphafi. Fallast verður á það með lögmanni stefnda, Landssíma Íslands hf., að andmælaréttur samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eigi hér ekki við enda hefði beiting hans getað verið brot gegn ákvæðum 1. mgr. 11. gr. laga nr. 94/2001. Í þessu sambandi má geta þess að stefnanda var kunngerð niðurstaða dómnefndar kvöldið áður en fundurinn var haldinn 24. febrúar en á fundinum kom stefnandi að mótmælum sínum. Þótt niðurstaða dómsins sé sú að tilboð stefnanda hafi verið ógilt frá upphafi þykir óhjákvæmilegt að gera því skil hvort tilboðið hafi verið metið ógilt með formlega réttum hætti. Því er haldið fram af stefnanda að dómnefnd verkkaupa hafi ekki haft vald til þess að ákveða hvort tilboð í framangreint verk væri gilt eða ekki. Sama sýnist vera niðurstaða kærunefndar útboðsmála sem hér skiptir þó ekki máli. Stefndu, Reykjavíkurborg og Orkuveita Reykjavíkur sf., halda því hins vegar fram að dómnefndin hafi haft vald til þess að ógilda tilboð stefnanda, en af hálfu stefnda, Landssíma Íslands hf., er því haldið fram að ógilding dómnefndarinnar skipti í raun ekki máli þar sem verkkaupar hafi sjálfir ógilt tilboðið með bréfi dags. 6. maí 2004. Í kafla 0.4.6 í útboðslýsingu er gerð grein fyrir meðferð og mati á tilboðum. Þar er sagt að verkkaupi skipi sérstaka dómnefnd vegna útboðsins og að við yfirferð á tilboðum skuli dómnefndin meta hvort tilboð uppfylli kröfur útboðsgagna. Í 3. mgr. 24. gr. innkaupareglna Reykjavíkurborgar segir: „Þegar niðurstöður dóm- eða forvalsnefndar ráða því hverjir fá rétt til áframhaldandi þátttöku í lokuðu útboði, samkeppni eða samningskaupum skal koma skýrt fram í forvalsgögnum eða öðrum gögnum sem dreift er til hugsanlegra þátttakenda hvaða forsendur dóm- eða forvalsnefnd leggja til grundvallar í vali þátttakenda.“ Ekki verður annað sagt en forsendum þeim sem dómnefndin átti að byggja niðurstöður sínar á sé rækilega lýst í útboðslýsingu. Það þykir benda til þess, auk þess sem beinlínis segir í útboðslýsingu að dómnefndin skuli meta hvort tilboð uppfylli kröfur útboðsgagna, að nefndinni hafi verið fengið fullnaðarvald um það hvort tilboð skyldi metið gilt eða ekki. Þá má og líta til þess að formaður dómnefndarinnar lýsti því fyrir dómi að í hans huga á þessum tíma hafi dómnefndin átt lokaorðið um það hver tilboð væru gild og það hefði verið rætt á undirbúningsfundum. Niðurstaða dómsins er því sú að dómnefndin hafi haft vald til þess að meta gildi tilboðanna. Telja verður upplýst í málinu og ómótmæltu að gatnamálastjóri sem verkkaupi hafi farið með umboð tveggja annarra verkkaupa, þ.e. Orkuveitu Reykjavíkur sf. og Landssíma Íslands hf. Í bréfi sem framkvæmdastjóri Bílastæðasjóðs og gatnamálastjóri rita til Innkaupastofnunar Reykjavíkur dags. 6.5.2004 gera þeir grein fyrir þeirri niðurstöðu sinni að tilboð stefnanda sé ógilt vegna veigamikilla frávika frá skilmálum útboðsgagna. Verkkaupar tóku þannig einnig sjálfstæða afstöðu til gildis tilboðs stefnanda. Á grundvelli þess sem að framan segir er niðurstaða dómsins sú að stefndu hafi ekki brotið gegn lögvörðum hagsmunun stefnanda og því eigi hann ekki rétt á skaðabótum samkvæmt 84. gr. laga nr. 94/2001 úr hendi þeirra. Stefnandi gerir kröfu um að stefndi, Reykjavíkurborg, greiði ein vegna Innkaupastofnunar Reykjavíkur kr. 500.000 sem er sá kærumálskostnaður sem kærunefnd útboðsmála ákvarðaði að innkaupastofnunin skyldi greiða stefnanda í úrskurðum sínum 20. apríl og 5. ágúst 2004. Stefndi, Reykjavíkurborg, hefur krafist sýknu af þessari kröfu, en haldið því jafnframt fram að henni eigi að vísa frá dómi ex officio. Krafa stefnanda er þannig ekki um viðurkenningu á réttmæti þess að hann fái greiddan kærumálskostnað samkvæmt úrskurði kærunefndarinnar, heldur krefst hann aðfararhæfs dóms um fjárhæð kærumálskostnaðarins, og krafa stefnda er ekki um ógildingu á úrskurðinum að þessu leyti. Samkvæmt 5. mgr. 81. gr. laga nr. 94/2001 eru úrskurðir kærunefndarinnar um málskostnað aðfararhæfir og standa úrskurðir hennar óhaggaðir að því leyti. Stefnandi þykir þannig ekki hafa sýnt fram á að hann hafi eins og sakirnar standa lögvarða hagsmuni af því að aðfararhæfur dómur gangi um þessa kröfu hans. Úr ágreiningi um kröfuna yrði skorið í ágreiningsmáli vegna fullnustu hennar. Samkvæmt 2. mgr. 24., sbr. og 25. gr. laga nr. 91/1991 ber því að vísa þessari kröfu stefnanda frá dómi. Eins og atvikum er háttað þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Kröfu stefnanda, Keflavíkurverktaka hf. um greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda, Reykjavíkurborgar, að fjárhæð kr. 500.000, er vísað frá dómi. Stefndu, Reykjavíkurborg, Orkuveita Reykjavíkur sf. og Landssími Íslands hf. skulu sýknir af öðrum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 381/2001
Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ný gögn í skilningi 3. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 höfðu komið fram eftir að lögreglustjóri felldi niður rannsókn gegn versluninni Y. Var því talið, að honum hefði verið heimilt að taka rannsóknina upp að nýju og höfða mál á hendur X, forsvarsmanni Y, til upptöku á tilteknu vopni, sem var í eigu Y. Samkvæmt þessu var frávísunarúrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og héraðsdómara gert að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2001 var byssusmiður, sem starfaði hjá versluninni Y, sakfelldur fyrir vopnalagabrot með því að hafa í maí 2000 breytt tilteknum riffli í verslunni án tilskilins leyfis með því að útbúa hann með hljóðdeyfi. Í ákæru á hendur honum var gerð krafa um refsingu og upptöku riffilsins. Ákærði í því máli upplýsti við þingfestingu þess 23. apríl 2001 að riffillinn, sem verið hafði í eigu verslunarinnar, hafi verið seldur eftir breytinguna, en kaupin gengið til baka. Í þinghaldinu var einnig haft eftir fulltrúa ákæruvaldsins að það lægi nú fyrir að nafngreindur maður hefði keypt vopnið af versluninni en skilað því aftur og kaupin gengið til baka. Ekki var þó fallið frá kröfunni um upptöku riffilsins. Var þeirri kröfu á hendur byssusmiðnum vísað frá dómi, þar sem ekkert í málinu benti til þess „að munir þessir séu eða hafi nokkru sinni verið eign ákærða.“ Lögreglustjórinn í Reykjavík tilkynnti framkvæmdastjóra verslunarinnar Y, S, með bréfi 10. apríl 2001 að eins og málið horfði við þættu ekki efni til að halda rannsókn þess áfram að því er hann varðaði og væri henni því hætt með vísan til 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991. Af gögnum málsins verður ekki séð að lögreglustjóra hafi þá verið kunnugt um að verslunin væri eigandi riffilsins. Þær upplýsingar virðast fyrst hafa borist fulltrúa embættisins í fyrrgreindu þinghaldi 23. apríl 2001. Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 er heimilt að taka rannsókn upp að nýju gegn sökunaut ef ný sakargögn eru fram komin. Þar sem ný gögn í skilningi þessa ákvæðis bárust um eignarhald verslunarinnar á rifflinum eftir að lögreglustjórinn í Reykjavík felldi niður rannsókn gegn henni var honum heimilt að taka rannsóknina upp að nýju og höfða mál á hendur varnaraðila sem forsvarsmanni verslunarinnar til upptöku á vopninu. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að vísa málinu frá dómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Mál nr. 189/2017
Kærumál Þinglýsing
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Í um að felld yrði úr gildi ákvörðun S um að vísa frá þinglýsingu skjali þar sem því var lýst yfir að Í væri eigandi að tiltekinni jörð. Byggði S ákvörðun sína á því að Í brysti heimild til eignar á þann veg er skjalið greindi, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að fyrrgreint lagaákvæði yrði ekki skýrt á annan veg en þann að útgefandi skjals um eignarrétt að jörð yrði að geta framvísað heimildarskjali til að unnt væri að taka skjalið til þinglýsingar. Óumdeilt væri að Í gæti ekki lagt fram formlega heimild fyrir eignarrétti sínum að jörðinni en önnur gögn, sem vísað hefði verið til, uppfylltu ekki skilyrði lagaákvæðisins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands7. mars 2017 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildiákvörðun varnaraðila 31. október 2016 um að vísa frá þinglýsingu skjali,auðkenndu A-1029/2016, og honum gert að þinglýsa skjalinu á fasteigninaHamarshjáleigu, landnúmer 165485. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fyrrgreindkrafa hans verði tekin til greina, en til vara að varnaraðila verði gert að þinglýsaskjalinu með athugasemd á áðurnefnda fasteign. Varnaraðilikrefst staðfestingar héraðsdóms og kærumálskostnaðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt semí dómsorði greinir.Rétter að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Staðfest er ákvörðun varnaraðila,sýslumannsins á Suðurlandi, 31. október 2016 um að vísa frá þinglýsingu skjali 8. apríl sama ár, auðkenndu A-1029/2016,þar sem því var lýst yfir að sóknaraðili, íslenska ríkið, væri eigandi aðjörðinni Hamarshjáleigu, landnúmer 165485.Kærumálskostnaður fellurniður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. mars 2017. Mál þetta barst dóminum þann 24.nóvember 2016 með bréfi sóknaraðila, dagsettu þann 23. sama mánaðar.Sóknaraðili er Ríkiseignir, f.h. Ríkissjóðs Íslands, kt. 540269-6459,Borgartúni 7a, Reykjavík, en varnaraðili er Sýslumaðurinn á Suðurlandi, kt.680814-0150, Hörðuvöllum 1, Selfossi. Dómkröfur sóknaraðila eru aðákvörðun þinglýsingarstjórans á Suðurlandi, frá 31. október 2016, um frávísunskjals 447-A-001029/2016 frá þinglýsingu, verði felld úr gildi og þinglýsingarstjóragert skylt með úrskurði að þinglýsa skjalinu að öllu leyti í fasteignabókfasteignarinnar Hamarshjáleigu, með landnúmerið 165485. Til vara er þess krafist aðákvörðun þinglýsingarstjórans á Suðurlandi, frá 31. október 2016, um frávísunskjals 447-A-001029/2016 frá þinglýsingu, verði felld úr gildi ogþinglýsingarstjóra gert skylt með úrskurði að þinglýsa skjalinu með athugasemdí fasteignabók fasteignarinnar Hamarshjáleigu, með landnúmerið 165485. Dómkröfur varnaraðila eru aðhafnað verði kröfum sóknaraðila og að ákvörðun varnaraðila um frávísun fráþinglýsingu verði staðfest. Hvorugur aðilja gerir kröfu ummálskostnað. Málið var þingfest 14. desember2016 og tekið til úrskurðar 16. janúar 2017. Ekki fór fram munnlegurmálflutningur í málinu. Uppkvaðning úrskurðar hefur dregist vegna annadómarans.MálavextirÞann 17.mars 2015 var fyrir hönd ábúenda jarðarinnar Hamarshjáleigu, landnr. 165845,Hilmars Elísar Árnasonar og Stefaníu Sigríðar Gissurardóttur, óskað eftir þvíað þau fengju jörðin keypta á grundvelli 36. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Sóknaraðili fer með umráð jarðarinnar, enáður munu Jarðeignir ríkisins hafa farið með umráðin. Jörðin fellur undirfjármála- og efnahagsráðuneytið, sbr. e. og f. lið 3. tölulið 2. gr.forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í StjórnarráðiÍslands, nr. 71/2013 og jarðalaga nr. 81/2004, með síðari breytingum.Að matisóknaraðila uppfylltu ábúendur skilyrði kaupréttar 36. gr. jarðalaga nr.81/2001 og var hafinn undirbúningur að kaupunum.Með bréfi,dags. 14. apríl 2016, var varnaraðila send eignayfirlýsing, dags. 8. apríl2016, vegna jarðarinnar, undirrituð af fulltrúa sóknaraðila og fjármála- ogefnahagsráðuneytisins. Í bréfinu sem fylgdi með eignayfirlýsingunni kom fram aðí veðbandayfirliti jarðarinnar væri tekið fram að engir eigendur fyndust aðjörðinni. Var óskað eftir að eignayfirlýsingin yrði skráð sem eignarheimildfyrir Ríkissjóð Íslands að jörðinni og Ríkiseignir skráð sem umráðandijarðarinnar. Í skráninguÞjóðskrár Íslands, dags. 14. apríl 2016, kemur fram að skráður eigandijarðarinnar Hamarshjáleigu sé Ríkissjóður Íslands. Skráður eigandi íbúðarhúss ájörðinni, fastanr. 219-9081, sé ábúandi Hilmar Elís Árnason. Þann 22.apríl 2016 var ábúendum sendur kaupsamningur og afsal til undirritunar. Í kjölfarþess að eignaryfirlýsing dags. 8. apríl 2016 barst varnaraðila áttu sér staðsamskipti sóknaraðila og varnaraðila og var sóknaraðila tilkynnt um það í símaað það væri mat þinglýsingarstjóra að ekki væri hægt að þinglýsa skjalinu semeignarheimild Ríkissjóðs. Hins vegar féllst varnaraðili á beiðni sóknaraðila umað fresta afgreiðslu erindisins í því skyni að sóknaraðila mætti lánast aðrenna styrkari stoðum undir eignarhald Ríkissjóðs að jörðinni. Var því að svokomnu máli ekki sent frávísunarbréf það sem hafði verið útbúið og undirritað. Með bréfisóknaraðila, dags. 25. ágúst 2016, var varnaraðila sendur nánari rökstuðningurog gögn um eignarheimildir Ríkissjóðs Íslands vegna Hamarshjáleigu.Meðákvörðun varnaraðila 31. október 2016 var þinglýsingu skjalsins hafnað og þaðtilkynnt sóknaraðila með bréfi. Frávísun þinglýsingarstjóra er byggð á því aðengin formleg eignarheimild finnist, eða hafi borist til þinglýsingar, semveitt geti Ríkissjóði Íslands þinglýsta eignarheimild að jörðinniHamarshjáleigu, landnr. 165485. Frávísunin byggir á 2. mgr. 7. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978. Málsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðilibyggir á því að skilyrði 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 séu fyrirhendi þannig að þinglýsingarstjóra beri að þinglýsa eignaryfirlýsinguRíkissjóðs Íslands sem eignarheimild vegna jarðarinnar. Nánar tiltekið er byggtá því að Ríkissjóður Íslands sé réttur og lögmætur eigandi jarðarinnar ágrundvelli fyrirliggjandi heimilda og atvika og að í samræmi við venju hafiSýslumanninum á Suðurlandi borið að þinglýsa eignayfirlýsingu RíkissjóðsÍslands vegna jarðarinnar. Að því ervarðar eignarheimildir Ríkissjóðs Íslands er sérstaklega vísað til þess að íJarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, bls. 16, sé á því byggt aðHamarshjáleiga hafi verið í eigu kirkjunnar frá fornu fari, byggð fyrst áseinni hluta 17. aldar. Jörðin sé frá upphafi partur af jörðinni Hamri (núHamar 1 og 2, landnr. 165484), sem hafi verið í eigu kirkjunnar (beneficium) í Gaulverjabæí Flóahreppi, sbr. bls. 16 í Jarðabók Árna og Páls.Þá er vísaðtil þess að jörðin sé skráð í jarðatölum og fasteignabókum frá árinu 1847,1861, 1932, 1942 og 1957.Þá vísarsóknaraðili til byggingarbréfs staðfests í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu,dags. 6. september 1950, þar sem umboðsmaður kirkjujarða í Gaulverjabæjarhreppií Árnessýslu byggi Baldvini Júlíussyni til löglegrar ábúðar og leiguliðanotakirkjujörðina Hamarshjáleigu.Byggingarbréftil handa Val Snorrasyni hafi verið gefið út af landbúnaðarráðherra þann 2.október 1974 vegna jarðarinnar.Í gildi sébyggingarbréf við núverandi ábúanda Hilmar Elís Árnason, dags. 21. apríl 1987,um jörðina. Þá er byggtá því að í ritinu Sunnlenskar byggðir II, 1981, bls. 166-167, komi fram umHamarshjáleigu að jörðin muni upphaflega hafa verið byggð úr ríkisjörðinniHamri og sé einnig ríkisjörð.Jafnframter byggt á því varðandi eignarheimild Ríkissjóðs Íslands að eignarhaldkirkjujarðarinnar Hamars 1 og 2, með Hamarshjáleigu, hafi ekki verið fluttformlega til Þjóðkirkjunnar þegar skipting á kirkjujörðum fór fram milli ríkisog kirkju með samkomulagi þar um, dags. 20. október 2006. Aðdragandi þess hafiverið að þann 23. desember 1982 hafi þáverandi dóms- og kirkjumálaráðherra,Friðjón Þórðarson, skipað nefnd vegna óvissu sem talin hafi verið ríkja umeignarhald á kirkjujörðum, svokallaða Kirkjueignanefnd. Hlutverk nefndarinnarhafi verið að kanna hverjar kirkjueignir væru og hefðu verið, gefa álit umréttarstöðu þeirra og gera grein fyrir hvernig ráðstöfun á þeim hefði veriðháttað. Í álitsgerð Kirkjueignanefndar – fyrri hluta – 1984, komi jörðinHamarshjáleiga fyrir á bls. 89 í upptalningu yfir kirkjujarðir í Árnessýslu,unnin upp úr skrá um ábúendur og eftirgjöld ríkisjarða í maí 1980.Með lögumnr. 137/1993 um prestssetur hafi stjórnsýsla prestssetra og tilsjón með þeimfærst frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu til Þjóðkirkjunnar. Engin afstaða hafiþó verið tekin til eignarréttar yfir prestssetrum með lögunum. Skv.eigendaskráningu þjóðskrár sé Hamar 1 og 2 selt af ríkinu á árinu 1994 og hafiþví verið í eigu þess fram að þeim tíma, m.a. þegar hjáleigan hafi veriðstofnuð út úr jörðinni.Jafnframtsé byggt á því að þinglýsingarstjóri hafi þinglýst á jörðina Hamarshjáleiguveðleyfum, dags. 20. nóvember 1985 og 15. maí 1986, án athugasemda, en áveðleyfunum heimili ráðherra, f.h. Ríkissjóðs Íslands, veðsetningu jarðarinnartil tryggingar lánum ábúenda. Þá hafi verið þinglýst á jörðina yfirlýsinguábúenda Hamars I og II, Hamarshjáleigu og Skógsness, um landamerki milliríkisjarðanna Hamars I og II, Hamarshjáleigu og Skógsness, án athugasemda,dags. 4. mars 2003.Meðsamkomulagi ríkis og Þjóðkirkjunnar um prestssetursjarðir og prestsbústaði,dags. 20. október 2006, og afhendingu þeirra til Þjóðkirkjunnar, sbr. lög nr.82/2007 um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar,nr. 78/1997, hafi eignarréttur Þjóðkirkjunnar á þeim tilteknu prestssetrum semí samkomulaginu voru sérstaklega tilgreindar verið staðfestur og íslenska ríkiðhafi afhent Þjóðkirkjunni eignirnar í kjölfarið til fullra yfirráða ásamt þeimréttindum, skyldum og/eða kvöðum sem fylgdu.Íathugasemdum við frumvarp til framangreindra laga nr. 82/2007 komi fram að meðsamkomulaginu verði afhent til fullrar eignar og ráðstöfunar þau prestssetur ogprestssetursbústaðir sem kirkjunni hafi verið afhent með lögum um prestsseturfrá 1993, ásamt þeim fasteignum sem kirkjan hafi keypt fyrir eigið fé frá þeimtíma. Í 6. gr.samkomulagsins segi jafnframt að með samkomulaginu séu ekki afhentar aðrareignir en þær sem þá þegar séu á forræði Prestssetrasjóðs. Hjáleigurprestssetursjarða, nýbýli, lóðir og jarðarhlutar sem skipt hafi verið út úrhinum afhentu jörðum gangi ekki til Þjóðkirkjunnar né andvirði fyrir söluþeirra, nema þess sé sérstaklega getið í samkomulaginu, sbr. III. kafla þess.JarðarinnarHamarshjáleigu sé hvorki getið í II. kafla samkomulagsins yfir þær eignir,prestssetursjarðir eða prestsbústaði sem afhentir hafi verið Þjóðkirkjunni tilyfirráða frá 1. janúar 2007 eða III. kafla samkomulagsins þar sem tilgreindarhafi verið þær eignir sem Prestssetrasjóður hafði keypt eða byggt og skylduverða eignir Þjóðkirkjunnar.Vísarsóknaraðili til 9. gr. samkomulagsins þar sem komi fram að aðilum sé ljóst að íeinhverjum tilvikum kunni að skorta eignarheimildir fyrir eignum þeim semsamkomulagið taki til. Í 2. mgr. 9. gr. segi að lög um breytingar á lögum nr.137/1993, um prestssetur, ásamt samkomulagi aðila frá 20. október 2006, teljistfullnægjandi eignarheimild til að unnt verði að skrá prestssetrin og fá þeimþinglýst sem eign Þjóðkirkjunnar. Í 3. mgr. 9. gr. komi fram að rísi vafi hjáþinglýsingarstjóra um skráningu í eigna- og veðmálabækur, skuli dóms- ogkirkjumálaráðuneytið útbúa sérstaka yfirlýsingu er skapi eignarheimild Þjóðkirkjunnarað tilteknu prestssetri. Þá byggirsóknaraðili á því að hefð sé fyrir því að Ríkissjóður Íslands þinglýsi á jarðirog lóðir sem hafi verið í þeirra umráðum og afnotum til lengri tímasambærilegum yfirlýsingum um eignarhald og ákvörðun þinglýsingarstjóra, dags.31. október 2016 varðaði, enda ljóst að í mörgum tilvikum skorti skráningueignarheimilda þegar að ríkisjörðum kemur. Í tilviki Hamarshjáleigu sé um aðræða ríkisjörð sem hafi áratugum saman verið í ábúð, athugasemdalaust, með stoðí opinberri skráningu Þjóðskrár Íslands.Þá byggirsóknaraðili á því að Sýslumaðurinn á Suðurlandi hafi þinglýst kaupsamningi ogafsali Ríkissjóðs Íslands vegna jarðarinnar Hamar 1 og 2, sem Hamarshjáleigahafi verið tekin út úr, en á þeirri jörð hafi ekki verið að finna þinglýstaeignarheimild Ríkissjóðs. Því eigi það sama við um þinglýsingueignayfirlýsingar Ríkissjóðs Íslands vegna Hamarshjáleigu, en þinglýsingin sénauðsynlegur undanfari þess að Ríkissjóður Íslands geti þinglýst kaupsamningiog afsali vegna jarðarinnar.Þá byggirsóknaraðili á því að þinglýsingarstjóri hafi á grundvelli 50. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 getað þinglýst eignayfirlýsingu Ríkiseigna, dags.8. apríl 2016, en einnig að unnt hafi verið að þinglýsa yfirlýsingunni meðathugasemd við eignarheimild, eins og fordæmi sé fyrir í öðrumsýslumannsembættum landsins. Að matiRíkiseigna sé ekki fyrir hendi efnislegur ágreiningur um að Ríkissjóður Íslandssé lögmætur eigandi Hamarshjáleigu, landnr. 165485, en jörðin hafi verið í ábúðtil lengri tíma og í umráðum kirkju og ríkis öldum saman. Þá sé Ríkiseignumekki kunnugt um að nokkur aðili hafi gert athugasemdir við umráð RíkissjóðsÍslands vegna jarðarinnar eða ábúð þá sem stunduð hafi verið á jörðinni tillengri tíma. Tilkall annarra aðila til jarðarinnar sé í öllu falli fallið niðurfyrir tómlæti og/eða fyrningu komi til þess að gert verði tilkall tiljarðarinnar. Kveðursóknaraðili ljóst að fyrir hendi sé ómöguleiki fyrir Ríkissjóð Íslands til þessað framvísa formlegri eignarheimild, frumskjali. Ekki liggi fyrir gögn umhvernig skráningu Sýslumanns hafi verið háttað fyrir gildistöku laga nr.39/1978. Sóknaraðila sé ljóst að frávísunin hafi verið formlegs eðlis, en ekkiefnislegs, og kveðst sóknaraðili hafa skilning á afstöðu Sýslumanns er varðarformhlið málsins, en telur þó að með tilliti til eðlis, staðreynda og atvikamálsins, þeirra heimilda sem fyrir liggi og í samræmi við venju hafiþinglýsingarstjóra, Sýslumanninum á Suðurlandi, borið að líta áeignayfirlýsingu Ríkiseigna, dags. 8. apríl 2016, sem heimild sem fullnægiskilyrðum 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, enda sé viðurkennt aðRíkissjóði Íslands sé heimilt að staðfesta eignarhald með eignayfirlýsinguundirritaðri af þar til bærum aðilum, leiki vafi á því hjá sýslumannsembætti,sbr. 9. gr. fyrrnefnds samkomulags.Enginn vafileiki þannig á um eignarrétt Ríkissjóðs Íslands að jörðinni Hamarshjáleigu.Þinglýsingarstjóri hafi þannig þinglýst á jörðina veðleyfum Ríkissjóðs Íslandstil handa ábúendum þar sem jörðin Hamarshjáleiga sé sett að veði. Að matiRíkiseigna megi ætla að skráning í veðmálabækur og dagbækur þinglýsingarstjóraá þeim tíma sem umræddar þinglýsingar fóru fram hafi borið með sér eignarréttRíkissjóðs Íslands. Eignarréttur íslenska ríkisins vegna jarðarinnar Hamarshjáleigu,sem upphaflega hafi verið kirkjujörð í eigu íslenska ríkisins, hafi a.m.k. aðfullu verið staðfestur með samkomulagi Þjóðkirkjunnar og íslenska ríkisins,dags. 20. október 2006, enda hafi jörðin þá ekki verið afhent Þjóðkirkjunni tileignar. Með vísan til 9. gr. samkomulagsins teljist samkomulagið fullnægjandieignarheimild bæði um þær jarðir sem verði eftir hjá ríkinu og þær sem meðsamkomulaginu skuli afhenda Þjóðkirkjunni og þar með eignayfirlýsingRíkiseigna, dags. 8. apríl 2016. Hefð og venja sé fyrir því að fyrir höndRíkissjóðs Íslands sé þinglýst eignayfirlýsingum til staðfestingareignarheimild þegar jarðir hafi verið í ábúð í áratugi án athugasemda aðila semkunni að telja sig eiga rétt eða heimildir vegna jarðar eða lóðar og hefðbundineignarheimild liggi ekki fyrir, s.s. kaupsamningur eða afsal. Að þessu leytivísar sóknaraðili til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 umfriðhelgi eignarréttar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, ogmeginreglna eignarréttar. Kveðst þvísóknaraðili fara fram á að ákvörðun þinglýsingarstjórans á Suðurlandi, frá 31.október 2016, um frávísun skjals 447-A-001029/2016 frá þinglýsingu, verði felldúr gildi og þinglýsingarstjóra gert skylt með úrskurði að þinglýsa skjalinu aðöllu leyti, með eða án athugasemda, í fasteignabók fasteignarinnarHamarshjáleigu, með landnúmerið 165485 og að í kjölfarið verði eigandijarðarinnar skráður Ríkissjóður Íslands, kt. 540269-6459. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili setur málsástæðursínar í nokkrum köflum og verður þeirri skiptingu haldið hér. I. Varnaraðilikveður sóknaraðila í fyrsta lagi vísa til þess að skilyrði 2. mgr. 7. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 séu fyrir hendi þar sem Ríkissjóður Íslands séréttur og löglegur eigandi jarðarinnar á grundvelli fyrirliggjandi heimilda ogatvika og að varnaraðila hafi borið að þinglýsa umræddri eignayfirlýsingu ísamræmi við venju. Kveðstvarnaraðili ekki hafa lagt sérstakt mat á lögmæti eða líkur á eignarhaldiRíkissjóðs Íslands, þótt ýmsar skriflegar heimildir renni stoðum undir það.Slíkt mat sé ekki í höndum þinglýsingastjóra, enda hafi hann ekki til þessvaldsvið samkvæmt lögum. Skilyrði fyrir þinglýsingu skjals er varðarráðstöfunarrétt yfir fasteign, sé að útgefandi þess hafi heimild til aðráðstafa eigninni á þann veg sem í skjalinu greinir. Þinglýstri eignarheimildríkisins að umræddri eign sé ekki til að dreifa og hafi því borið að vísaumræddri eignayfirlýsingu frá þinglýsingu m.v.t. 1. mgr. 7. gr. sbr. 1. mgr.24. gr. laga nr. 39/1978. Varnaraðila sé ekki kunnugt um tilvist venju semsóknaraðili vísi til. Einna helst væri fanga að leita í eldriþinglýsingaframkvæmd, en í tíð eldri þinglýsingalaga nr. 30/1928 hafi gildandiréttur verið að aðili hafi getað fengið þinglýst skjali þrátt fyrir aðútgefanda brysti þinglýsta heimild til að ráðstafa eign. Heimildarbresturinnhafi þá valdið því að skjali væri þinglýst með athugasemd um annmarkann. Viðsetningu laga nr. 39/1978 muni hafa þótt tilefni til að breyta framkvæmdinni ogherða hana í þeim tilgangi að auka öryggi í viðskiptum á eignum manna og skapahreinar línur um eignarheimildir að fasteignum. Hafi því verið lagt til íákvæði 24. gr. frumvarpsins að krafist væri þinglýstrar heimildar hjá útgefandaskjals, svo sem um afsöl, kaupsamninga o.s.frv. með þeim undantekningum ergreint hafi í 51. gr. frumvarpsins. Að mati varnaraðila eigiundantekningarregla 51. gr. laganna ekki við um tilvik þetta enda ekki um aðræða lóðarréttindalaust hús í þéttbýli eins og dæmi séu tekin um í greinargerðinnií umfjöllun um ákvæði 51. gr frumvarpsins. Varnaraðilivísar til þess að þinglýsing sé formsathöfn þar sem nær eingöngu sé skoðaðhvort skjalið uppfylli formskilyrði þinglýsingalaga. Uppfylli skjal ekkiskilyrði 6. og 7. gr. laganna sbr. IV., V. og VI. kafla sömu laga beri að vísaþví frá þinglýsingu. Tilgangur með þinglýsingu skjals sé sá að varna því aðþriðji maður öðlist betri rétt á grundvelli grandleysis. Þinglýsing skjals aukiekki skuldbindingargildi þess, heldur gildi meginreglan um að samninga skulihalda, óháð þinglýsingu réttinda er í skjali greinir. Undantekningar á þessuséu tilvik, þar sem lagaákvæði beinlínis mæli fyrir um gildistöku ákvarðana eðaathafna við þinglýsingu skjals þess efnis. Megi nefna 13. gr. jarðalaga nr.81/2004 sem dæmi um slíkt. Kveðurvarnaraðili að af þessu leiði að þinglýsingastjóri hafi ekki valdheimildir tilað taka ákvörðun um efnislegan rétt eins og að ákveða eignarhald að jörð byggtá mati á líkindum fyrir slíkum rétti. Skilyrði þinglýsingar skjals er ráðstafarréttindum yfir eign, sé að útgefandi skjals hafi til að dreifa þinglýstrieignarheimild. Að mati varnaraðila hafi þinglýsingastjóri ekkert svigrúm tilmats og engar valdheimildir til efnislegra úrskurða um tilvist eignarréttindaþegar svo háttar til að engum eignarskilríkjum er til að dreifa.II. Vegnaröksemda sóknaraðila um að þinglýsingastjóri hafi þinglýst veðleyfum dags. 20.nóvember 1986 og 15. maí 1986 án athugasemda kveður varnaraðili að að matinúverandi þinglýsingastjóra hafi slík framkvæmd ekki staðist lög og geti þvíekki skapað rétt sem byggja megi á viðvíkjandi eignarhald jarðarinnar. Á samahátt kveðst varnaraðili svara röksemdum sóknaraðila um þinglýsingar viðvíkjandijörðum í næsta nágrenni og á upprunalandi Hamarshjáleigu landnr. 165485,jörðunum Hamri 1 og 2.III. Vegnaröksemda sóknaraðila um samkomulag ríkis og Þjóðkirkjunnar umprestssetursjarðir og prestsbústaði dags. 20. október 2006, og afhendinguþeirra til Þjóðkirkjunnar sbr. lög nr. 82/2007 um breytingu á lögum um stöðu,stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar nr.78/1997 kveður varnaraðili að það samkomulag hafi verið lagt fram afsóknaraðila fyrir dómi við þingfestingu málsins. Í kjölfar samkomulagsins hafiíslenska ríkið afhent Þjóðkirkjunni eignir sem getið hafi verið í II. kaflasamkomulagsins og í III. kafla þess hafiverið tilteknar þær eignir sem Prestssetrasjóður hafi keypt eða byggt og yrðueinnig í eigu Þjóðkirkjunnar. Þá vísar sóknaraðili til þess að í 2. mgr. 9. gr.segi að lög um breytingar á lögum nr. 137/1993 um prestssetur, ásamtsamkomulagi aðilja frá 20. október 2006 teljist fullnægjandi eignarheimild tilað unnt verði að skrá prestssetur og fá þeim þinglýst sem eign Þjóðkirkjunnar.Í 3. mgr. komi fram kemur að rísi vafi hjá þinglýsingastjóra um skráningu íeigna- og veðmálabækur, skuli dóms-og kirkjumálaráðuneytið útbúa sérstakayfirlýsingu er skapi eignarheimild Þjóðkirkjunnar að tilteknu prestssetri. Kveðurvarnaraðili að þar sem jarðarinnar Hamarshjáleigu hafi hvorki verið getið í II.né III. kafla umrædds samkomulags verði að gagnálykta á þann hátt að umræddheimild 2. mgr. 9. gr. samkomulagsins sbr. lög nr. 13/1993 eigi ekki við um þáeign. Um sé að ræða sértæka ráðstöfun; undantekningu frá meginreglu sem beri aðskýra þröngt. Að auki hafi sóknaraðili ekki látið reyna á gildi heimildarsamkomulagsins, gagnvart því tilviki sem fjallað sé um í máli þessu, með því aðfreista þess að afla yfirlýsingar Innanríkisráðuneytisins sbr. 3. mgr. 9. gr.samkomulagsins, þar sem ljóst hafi verið af atvikum máls þessa að vafi hafirisið hjá þinglýsingastjóra um skráningu eignarréttinda yfir jörðinniHamarshjáleigu landnr. 165485 í þinglýsingabækur. Verði að telja eðlilegt í þvítilviki sem hér um ræðir að slíkt yrði reynt, telji menn unnt að byggja rétt átilvitnuðu ákvæði samkomulagsins. IV. Varnaraðilikveður sóknaraðila byggja á því að hefð sé fyrir því að Ríkissjóður Íslandsþinglýsi á jarðir og lóðir sem hafi verið í þeirra umráðum og afnotum tillengri tíma sambærilegum yfirlýsingum um eignarhald og ákvörðunþinglýsingastjóra dags. 31. október 2016 hafi varðað, enda ljóst að í mörgumtilvikum skorti skráningu eignarheimilda þegar að ríkisjörðum komi. Kveðurvarnaraðili að sér og þinglýsingastjóra sé ekki kunnugt um að slík hefð hafiskapast hjá embætti Sýslumannsins á Suðurlandi, heldur sambærilegumyfirlýsingum einungis verið þinglýst á fasteignir þar sem þinglýstrieignarheimild hafi verið til að dreifa. Hafi í slíkum tilvikum oft verið um aðræða eignarheimild tiltekinnar ríkisstofnunar þar sem skráningu eiganda hafiverið breytt á grundvelli 2. gr. forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefnamilli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands nr. 71/2013 sbr. 4. gr. lög nr. 115/2011sbr. 15. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Enn fremur kveðurvarnaraðili að sóknaraðili vísi til skráningar eiganda í skrám ÞjóðskrárÍslands, sem hafi skráð eignarhald eftir þinglýstum skjölum, en þar sem þauskorti hafi verið stuðst við upplýsingar frá staðbundnum stjórnvöldum,sveitarfélögum, stundum eftir gögnum sem seint myndu teljast eignarheimildir,líkt og byggingarleyfi, eða munnlegum upplýsingum frá starfsmönnumsveitarfélaga. Markmið slíkrar skráningar hafi oftar en ekki verið að skrágjaldanda fasteignaskatts hjá sveitarfélögunum og hafi þær sjálfsagt átt stoð íraunveruleikanum og raunar veitt sterkar vísbendingar um raunverulegteignarhald, enda fasteignaskattar oftast greiddir og skráðu eignarhaldi þvíekki mótmælt. Hitt sé annað, að þeir sem ekki hafi verið krafðir um greiðslufasteignaskatta hafi iðulega ekki hreyft mótmælum þótt óþinglýst eign þeirraværi jafnvel skráð á rangan gjaldanda.V. Vegnaþeirrar málsástæðu sóknaraðila að á grundvelli 50. gr.laga nr. 39/1978 hafi þinglýsingastjóraborið að þinglýsa eignayfirlýsingu Ríkiseigna dags. 8.apríl 2016 kveðurvarnaraðili að 50. gr. nefndra laga taki til þeirra tilvika þegar menn hafihaldið á óþinglýstu eignarskilríki útgefnu fyrir gildistöku laga nr. 39/1978,en þau ekki uppfyllt formskilyrði hinna nýju laga. Sé í 50 gr. laganna mæltfyrir um að þau skuli halda gildi sínu og þinglýsa skuli yfirlýsingu umeignarhald að uppfylltum nánari skilyrðum og aðgerðum sem tilgreind séu í 1. og2. mgr. ákvæðisins, enda hafi verið talið að önnur málalok yrðu ósanngjörn. Íumfjöllun um IX. kafla frumvarps að lögum nr. 39/1978 komi fram að samkv. 50.gr. laganna eyðist þeir agnúar einir, sem varði eignarheimild eiganda. Megi afþeim orðum álykta að ákvæði 50. gr. laganna eigi einungis við um tilvik þar semeignarskilríki þinglýsingarbeiðanda sé til að dreifa, og að því sé áfátt, séfarið eftir strangari formkröfum hinna nýrri laga. Það sé því mat varnaraðila að tilvitnað ákvæði 50. gr.laganna eigi ekki við um kæruefnið, að undanskildu því, að ákvæði 4. mgr. 50.gr. laga nr. 39/1978 eigi einmitt við í málinu, enda hljóði 4. mgr. 50. gr.sbr. 161. gr. l. nr. 91/1991 svo: „Nú brestur mann þinglýsta eignarheimild ogjafnframt skilríki fyrir réttindum sínum, og skal þá höfðað eignardómsmál eftirþví sem skilyrði standa til.“ Á úrræði 122. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991 hafi einmitt verið bent í ákvörðun þinglýsingastjóra 31. október 2016 ísamræmi við leiðbeiningarskyldu stjórnvaldsins. VI. Vegnavísunar sóknaraðila til þess að borið hefði að þinglýsa skjalinu með athugasemdlíkt og fordæmi væri fyrir hjá öðrum sýslumannsembættum landsins vísarvarnaraðili til fyrri umfjöllunar um breytingar þær sem urðu á gildandiregluverki um þinglýsingar með setningu laga nr. 39/1978 og sérstaklegaumfjöllun um 24. gr. frumvarpsins í greinargerð. Að auki vísar varnaraðili tileftirfarandi orðalags í umfjöllun um IX. kafla frumvarps til laga nr. 39/1978þar sem segi: „Eins og reifað var í athugasemdum við 24. gr. frv., er það mjögrík krafa eftir frv., að útgefandi skjals hafi þinglýsta eignarheimild. Aðundanförnu hefur þessa hins vegar ekki verið krafist. Skortur á þinglýstrieignarheimild hefur aðeins varðað því, að dómari hefur ritað athugasemd áskjal um heimildarskortinn.” Kveður varnaraðili ekki ekki ljóst hvortsóknaraðili sé með tilvísun til fordæma á öðrum embættum sýslumanna, að vísatil þeirrar framkvæmdar sem vitnað er til í ofangreindri tilvitnun og hafiverið aflögð við gildistöku laga nr. 39/1978 eða hvort slík framkvæmd sé viðlýði á öðrum embættum sýslumanna. Embætti sýslumanna séu staðbundin og hliðsettstjórnvöld, hvert í sínu umdæmi. Embættin öll heyri undir innanríkisráðherrasbr. 1. gr. l. nr. 50/2014 um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði.Af því leiði að framkvæmd á öðrum sýslumannsembættum geti ekki leitt til þessað þinglýsingastjóri taki ákvörðun um þinglýsingu, eða frávísun skjals fráþinglýsingu, út frá öðru en sinni bestu þekkingu og skilningi á þeim lagarammasem honum sé gert að starfa eftir. Íbeinu framhaldi megi svo vísa til þess að þinglýsingastjóri hljóti að hafa jafnræðiþinglýsingarbeiðanda að augnamiði þar sem það á við. Eigi að túlka réttsóknaraðila til þinglýsingar einhliða eignayfirlýsinga (án annarra og eldrieignarskilríkja) sem annan og meiri en hins almenna borgara ogþinglýsingarbeiðanda, sé mat varnaraðila að slíkt verði einungis gert meðsetningu sérstaks lagaákvæðis. Að öðrum kosti sé Ríkissjóði Íslands, líkt ogöðrum þinglýsingarbeiðendum, fær sú leið að höfða eignardómsmál í samræmi við122. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.VII. Vegnavísunar sóknaraðila til þess að tómlæti og fyrning eigi að girða fyrir betrirétt annarra, komi til þess að gert verði tilkall til jarðarinnar, kveðurvarnaraðili að það séu matsatriði í dómi um efnislegan rétt, en slíkt vald hafiþinglýsingastjóri ekki. Kærumál með heimild í 3. gr. lga nr. 39/1978 sé ekkifarvegur fyrir efnisdóm enda verði ekki eftir „þessari boðleið leyst úrefnisatvikum sem liggja að baki skjali, svo sem um eignarréttindi eðaeignarhöft” eins og segi í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 39/1978 íumfjöllun um 3. gr. frumvarpsins. Séþví mat varnaraðila að borið hafi að vísa nefndri eignayfirlýsingu sóknaraðiladags. 8. apríl 2016 frá þinglýsingu m.v.t. 2. mgr. 7. gr. sbr. 1. mgr. 24. gr.laga nr. 39/1978. Forsendurog niðurstaða.Í máli þessu krefst sóknaraðili þessað varnaraðila, sem þinglýsingastjóra á Suðurlandi, verið gert að þinglýsa, semeignarheimild sóknaraðila yfir margnefndri jörð, yfirlýsingu sóknaraðila frá 8.apríl 2016 þar sem sóknaraðili lýsir því yfir að ríkissjóður Íslands sé eigandijarðarinnar.Eins og að framan greinir hefurvarnaraðili neitað að þinglýsa skjalinu og vísað því frá þinglýsingu ágrundvelli 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Byggir varnaraðili þettaá því að sóknaraðila bresti heimild til eignar á þann veg er skjalið greinir.Í 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalagasegir að „[v]ísa skal skjali fráþinglýsingu, ef útgefanda þess brestur heimild til eignar á þann veg, erskjalið greinir, sbr. þó 24., 25. og 51. gr. 3. mgr. Sama máli gegnir, efþinglýsing er bersýnilega óþörf til verndar rétti, ef lesmál skjals eða aðraráletranir eru ógreinilegar eða letri svo farið, að sérstök hætta er á, að þaðmáist, svo og ef eintökin eru í verulegum atriðum ósamhljóða eða skjalið hefuraðra svo verulega galla, að ekki þykir fært að taka það til þinglýsingar ogvörslu.“ Ljóst er að hér kemur aðeins til skoðunar fyrri málsliðurákvæðisins en seinni málsliðurinn á ekki við í málinu. Telja verður að ekkiverði ákvæðið skýrt á annan veg en þann að útgefandi skjals um eignarrétt aðjörðinni verði að geta framvísað heimildarskjali, þ.e. frumskjali eðafrumheimild, til að fært sé að taka til þinglýsingar skjal um að viðkomandi séeigandi jarðarinnar, nema ákvæði 24., 25., eða 3. mgr. 51. gr. laganna eigivið.Óumdeilt er í málinu að sóknaraðiligetur ekki framvísað formlegri eignarheimild, frumskjali sem staðfestieignarheimildir hans yfir téðri jörð. Er slíkt skjal ekki til og kemur þettafram í málatilbúnaði beggja aðila og er viðurkennt af sóknaraðila í málinu. Erþá til skoðunar hvort ákvæði 24. eða 25. gr. eða 3. mgr. 51. gr. laganna eigivið í málinu. Í 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga segir að „[n]ú hvílir skjal á löggerningi, og verðurþað þá eigi fært í fasteignabók, ef útgefanda þess brestur þinglýsta heimildtil að ráðstafa eign þann veg, er í skjali greinir, eða hann skortir skriflegtsamþykki þess, er slíkrar heimildar nýtur, sbr. þó 51. gr. 3. mgr.“ Þettaverður ekki skýrt á annan veg en þann að til þess að yfirlýsingu sóknaraðilamegi þinglýsa verði hann að geta framvísað þinglýsta heimild til slíkrarráðstöfunar, nema 3. mgr. 51. gr. eigi við, en það ákvæði fjallar um húseignirán lóðarréttinda og getur ekki átt við í málinu. Önnur ákvæði 24. gr.þinglýsingalaga fjalla um þinglýsingu á aðfarargerð eða kyrrsetningargerð,afsal vegna nauðungarsölu, skiptaafsal eða dóm um réttindi til fasteignar, enekkert af þessu á við í málinu.Í 25. gr. þinglýsingalaga segir aðþinglýsta eignarheimild hafi sá, er þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjumtíma. Sama sé um þann, er færir sönnur á, að eignarréttur hafi flust til sínvegna andláts eiganda. Ljóst er að þinglýsingabók nefnir ekki sóknaraðila semeiganda jarðarinnar, en jafnljóst er að ekki er um það að ræða að eignarrétturhafi flust til sóknaraðila vegna andláts eiganda. Önnur ákvæði 25. gr. eigaekki við en þau fjalla um lok einkaskipta á dánarbúi og nauðungarsölu.Er samkvæmt þessu ljóst að ákvæði 2.mgr. 7. gr. þinglýsingalaga girða fyrir það að umræddri yfirlýsingu verðiþinglýst.Sóknaraðili hefur vísað til ýmissa heimilda sem renni stoðum undir það aðsóknaraðili sé réttur eigandi umræddrar jarðar, s.s. Jarðabókar ÁrnaMagnússonar og Páls Vídalín, samkomulags Þjóðkirkjunnar og íslenska ríkisinso.fl. Ekkert af þessu gögnum verður hins vegar talið geta jafngilt því aðuppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 umheimildarskjal.Ekki verður það heldur talið færavarnaraðila heimildir eða skyldu til að þinglýsa umræddu skjali að áður hafiverið þinglýst á jörðina veðleyfum þar sem sóknaraðili hafi heimilaðveðsetningu jarðarinnar, en í þeim felast ekki slík heimildarskjöl sem 2. mgr.7. gr. laganna áskilur. Gegnir sama máli um þinglýsingu annarra skjala semsóknaraðili vísar til og hafi verið þinglýst.Þá hefur sóknaraðili vísað til þessað hefð sé fyrir því að þinglýsa slíkum skjölum sem umræðir í málinu. Ekkiliggur neitt fyrir um að svo hátti til við embætti Sýslumannsins á Suðurlandiog gæti slík hefð heldur ekki vikið til hliðar lagaákvæðum sem mæla fyrir umskilyrði sem þarf að uppfylla til að skjali verði þinglýst, sbr. 2. mgr. 7. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978. Gegnir sama máli um að þinglýsa skjalinu með athugasemd,en um það hefur sóknaraðili m.a. vísað til 50. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978,en ekki verður fallist á þá röksemd enda gerir 50. gr. laganna ráð fyrir að tilstaðar sé þinglýst eignarheimild sem sé nokkuð áfátt, en það á ekki við ímálinu, en í 3. mgr. 50. gr. laganna er mælt fyrir um að bresti mann þinglýstaeignarheimild og jafnframt skilríki fyrir réttindum sínum skuli höfðaðeignardómsmál eftir því sem skilyrði standa til.Samkvæmt öllu framansögðu verðurkröfu sóknaraðila hafnað. Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o rð :Kröfu sóknaraðila, Ríkiseigna, f.h.Ríkissjóðs Íslands, er hafnað.
Mál nr. 167/2005
Kærumál Farbann Schengen-samningurinn
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að kærði, X [...], litháískum ríkisborgara, verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi farbanni þar til máli hans er lokið, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 18. maí 2005, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2005, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 18. maí 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 83/2000
Vinnusamningur Laun Tómlæti Orlof Fyrning
J starfaði hjá E frá 31. júlí 1989 til loka september 1998, fyrst sem framkvæmdastjóri og síðar fjármálastjóri. Til 1. febrúar 1993 fékk J greitt fyrir alla yfirvinnu samkvæmt eigin tímaskráningu. Eftir það voru honum greidd föst laun, sem lengst af innihéldu greiðslu 40 yfirvinnustunda óháð vinnuframlagi. J, sem hafði ítrekað lýst óánægju með starfskjör miðað við vinnuálag, höfðaði mál á hendur E til heimtu ógreiddra launa vegna yfirvinnu fyrir tiltekið tímabil og greiðslu vegna ótekins orlofs á starfstímanum. Hæstiréttur hafnaði kröfu J um greiðslu fyrir yfirvinnu þar sem hann þótti ekki hafa sýnt fram á að samningur milli J og E hefðu kveðið á um skyldu E til greiðslu umfram mánaðarlaun og hinar föstu yfirvinnustundir. Þá þótti aðgerðarleysi J styðja framangreinda niðurstöðu, en hann krafðist ekki greiðslu vegna ætlaðra vanefnda á ráðningarkjörum fyrr en 14. september 1998. Hæstiréttur féllst á kröfu J vegna ótekins orlofs að því leyti sem krafan var ekki fyrnd.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2000. Hann krefst þess aðallega að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 518.652 krónur, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð í aðra fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi höfðaði mál þetta gegn Dreka hf. 29. janúar 1999. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti sameinuðust eftir það tvö önnur félög Dreka hf. og var nafni hins sameinaða félags breytt í Eimskip innanlands hf. áður en dómur féll í héraði. Rekur áfrýjandi málið fyrir Hæstarétti með nýju heiti sínu. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi eru málavextir þeir að stefndi, sem er rekstrartæknifræðingur að mennt, réði sig til áfrýjanda 31. júlí 1989. Á stjórnarfundi í félaginu 10. mars 1990 var samþykkt að ráða stefnda sem framkvæmdastjóra þess og var honum jafnframt veitt prókúruumboð. Gegndi hann starfi framkvæmdastjóra til 20. nóvember 1991, en tók þá við starfi fjármálastjóra félagsins. Í því starfi hans fólst að sjá um bókhald, fjármál og áætlanagerð félagsins og að auki skyldi hann sjá um eftirlit með viðhaldi tækja. Stefndi hélt prókúruumboði fyrir félagið þrátt fyrir breytt verksvið. Með bréfi 30. október 1992 var stefnda sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara og skyldi störfum hans ljúka 31. janúar 1993. Óumdeilt er að stefndi hafi fram til þess tíma fengið greitt fyrir alla yfirvinnu samkvæmt sinni eigin tímaskráningu. Eftir 1. febrúar 1993 hélt stefndi áfram störfum sem fjármálastjóri hjá áfrýjanda, en skyldi nú einungis fá greitt fyrir dagvinnu. Síðar sama ár var kjörum hans breytt og skyldi samkvæmt því greiða honum mánaðarlega 40 yfirvinnustundir. Örn Þórsson, þáverandi framkvæmdastjóri félagsins, bar fyrir héraðsdómi að það hafi verið ákvörðun stjórnar þess að takmarka yfirvinnugreiðslur til stefnda. Í framburði stefnda kom fram að honum var kunnugt um þá ákvörðun stjórnar, en hann hafi talið að takmörkun á yfirvinnugreiðslum hafi átt að fylgja samsvarandi minnkun á yfirvinnu. Staðfesti Örn að staðið hafi til að minnka vinnuálag á stefnda í tengslum við þessar breytingar á kjörum hans. Þetta gekk ekki eftir. Kom fram í framburði Arnar að stefndi hafi verið óánægður með kjör sín og viljað úrbætur. Ekki urðu þó breytingar á kjörum stefnda næstu misserin að öðru leyti en því að föstum yfirvinnutímum, sem hann fékk greitt fyrir, var fjölgað úr 40 í 50 um nokkurra mánaða skeið á árunum 1995 og 1996. Guðmundur Pedersen tók við starfi framkvæmdastjóra áfrýjanda 1. október 1997. Í framburði hans fyrir héraðsdómi kom fram að stefndi hefði fljótlega eftir þetta komið að máli við hann vegna óánægju með laun sín miðað við vinnuframlag. Varð að samkomulagi milli þeirra að auka mánaðarlegar greiðslur til stefnda um 30.000 krónur um þriggja mánaða skeið og yrði sá tími notaður til að kanna hvort unnt væri að breyta vinnufyrirkomulagi og minnka álag á stefnda. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að þetta hafi valdið teljandi breytingu á vinnutíma stefnda. Með bréfi 31. júlí 1998 var stefnda sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara. Samkomulag varð með aðilum að stefndi þyrfti ekki að vinna í október, sem var síðasti mánuður uppsagnarfrestsins. Með símbréfi 14. september 1998 krafðist stefndi greiðslu vegna ótekinna sumarleyfa og ógreiddrar yfirvinnu fyrir liðin ár. Var kröfu vegna yfirvinnunnar hafnað samdægurs. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnda á starfstíma hans hjá áfrýjanda. Hins vegar liggur fyrir ráðningarbréf 18. ágúst 1998, sem gert var að ósk stefnda en ekki undirritað af honum. Í framburði stefnda fyrir héraðsdómi kom fram að hann var ekki í Stéttarfélagi tæknifræðinga á þeim árum, er yfirvinnukrafa hans tekur til. Þá var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að hann væri ekki aðili að kjarasamningi fulltrúaráðs Félags ráðgjafarverkfræðinga og Stéttarfélags tæknifræðinga. Stefndi höfðaði mál þetta til heimtu ógreiddra launa vegna yfirvinnu fyrir tímabilið frá upphafi árs 1995 til starfsloka, svo og greiðslu vegna ótekins orlofs á öllum starfstíma hans. Fyrrnefnda hluta kröfunnar hefur áfrýjandi hafnað með öllu, en þann síðarnefnda hefur hann viðurkennt að því marki, sem fram kemur í dómkröfu hans fyrir Hæstarétti. II. Eins og að framan er rakið urðu breytingar á ráðningarkjörum stefnda 1. febrúar 1993. Fram til þess tíma hafði hann fengið greidda yfirvinnu samkvæmt eigin tímaskráningu, en eftir það stóð honum ekki til boða að fá yfirvinnu sína greidda með þeim hætti. Kom fram í framburði Arnar Þórssonar fyrir héraðsdómi að ákvörðun þar að lútandi hafi verið tekin af stjórn félagsins og í framburði stefnda að honum hafi verið kunnugt um þá ákvörðun stjórnar. Frá þessum tíma og allt til starfsloka stefnda hjá áfrýjanda síðla árs 1998 eða um tæplega sex ára skeið fékk hann greiðslu fyrir vinnu sína, sem ekki tók mið af skráðum fjölda yfirvinnustunda hans, heldur var ákveðin sem mánaðarlaun auk fastra viðbótargreiðslna, sem miðuðust við tiltekinn mánaðarlegan yfirvinnustundafjölda. Á þessum tíma gegndi stefndi stöðu fjármálastjóra félagsins og var þannig næstráðandi þess. Af gögnum málsins er einnig ljóst, þar á meðal af framburði stefnda fyrir héraðsdómi, að yfirmenn félagsins hafi almennt verið á fastlaunakjörum, er ekki tóku mið af skráðum yfirvinnustundum á þessu tímabili. Þegar allt þetta er virt verður að telja að stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á að samningar milli hans og áfrýjanda hafi staðið til þess að honum bæru greiðslur fyrir vinnu sína umfram mánaðarlaun og hinar föstu yfirvinnugreiðslur. Af framburði stefnda og Arnar Þórssonar fyrir héraðsdómi er að vísu ljóst að stefnt var að því, þegar breytingar voru gerðar á launakjörum stefnda á árinu 1993, að draga úr vinnuálagi hans. Þá er ljóst að stefndi var óánægður með hvernig til tókst í þeim efnum og fór þess ítrekað á leit á næstu árum að úr þessu yrði bætt eða launagreiðslur auknar. Með þessum kvörtunum náði hann hins vegar ekki fram breytingum á eðli starfs þess, er hann gegndi, né þeim kjörum, er honum stóðu til boða, ef frá er skilinn samningur, sem hann gerði við Guðmund Pedersen í árslok 1997 um þriggja mánaða tímabundinn launaauka. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að stefndi hafi látið við það sitja að reyna að fá starfskjörum sínum breytt til framtíðar og ekki gert kröfu, er byggðist á ætlaðri vanefnd á gildandi ráðningarkjörum, fyrr en með framangreindu símbréfi 14. september 1998 skömmu eftir að honum hafði verið sagt upp störfum. Styður þetta aðgerðarleysi stefnda framangreinda niðurstöðu. Verður því að hafna kröfu stefnda að því leyti, sem hún tekur til greiðslu fyrir yfirvinnu á umræddu tímabili. III. Í dómkröfu stefnda vegna ótekins orlofs er miðað við að hann hafi við lok hvers einstaks orlofsárs frá upphafi til loka starfstíma síns hjá áfrýjanda átt ónotað nánar tilgreint orlof þess árs, sem svari ákveðnum fjölda klukkustunda. Óumdeilt er í málinu að stefndi átti við starfslok ótekinn hluta af orlofi, sem honum beri greiðsla fyrir, en ágreiningur er hins vegar um hvort krafa hans sé að einhverju leyti fyrnd. Áfrýjandi ber ekki fyrir sig að 13. gr. laga nr. 30/1987 um orlof eigi þegar að leiða til þess að árlegur réttur stefnda til orlofs teljist hafa fallið niður við lok viðkomandi orlofsárs að því leyti, sem hann var ekki nýttur. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 30/1987 fyrnist krafa á hendur vinnuveitanda samkvæmt lögunum eftir sömu reglum og gilda um kaupkröfur samkvæmt lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 1. tl. 3. gr. þeirra laga er fyrningarfrestur slíkra krafna 4 ár og verður í þeim efnum að telja að krafa til orlofs falli í gjalddaga í lok næsta orlofsárs eftir að krafan stofnast. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að fyrning kröfu hans, að því er tekur til tímabilsins til loka orlofsársins 1992 til 1993, hafi verið rofin, en fyrir því ber hann sönnunarbyrði. Ófyrnd er hins vegar krafa stefnda vegna ótekins orlofs frá 1. maí 1993, sem samkvæmt skráningu hans sjálfs nemur 694,5 klukkustundum. Hvorki hefur áfrýjandi hnekkt þeirri skráningu né hefur hann sýnt fram á að stefndi hafi nýtt meira orlof en þar greinir. Ekki hefur verið andmælt þeirri fjárhæð, sem stefndi miðar við varðandi greiðslu fyrir hverja vinnustund, og verður hún, 1.302,49 krónur, því lögð til grundvallar. Verður áfrýjanda samkvæmt þessu gert að greiða stefnda 904.579 krónur með dráttarvöxtum, eins og ákveðnir voru í héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Eimskip innanlands hf., greiði stefnda, Jóhanni Gunnari Jóhannssyni, 904.579 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. nóvember 1998 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 2. nóvember s.l., hefur Jóhann Gunnar Jóhannsson, kt. 090154-5249, Eikarlundi 3, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi gegn Dreka hf., kt. 450877-0189, Oddeyrarskála v/Strandgötu, Akureyri, með stefnu birtri þann 29. janúar 1999. Stefnandi gerir þær kröfur til vara, að stefnda verði dæmt til greiðslu á vangoldnum launum og orlofi að fjárhæð kr. 5.079.906,00 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 sem hér segir: Af kr. 95.756,00 frá 15.02.1995 til 15.03.1995, þá af kr. 141.458,00 frá þeim degi til 15.04.1995, þá af kr. 259.227,00 frá þeim degi til 15.05.1995, þá af kr. 269.021,00 frá þeim degi til 15.06.1995, þá af kr. 311.542,00 frá þeim degi til 15.07.1995, þá af kr. 373.552,00 frá þeim degi til 15.08.1995, þá af kr. 421.832,00 frá þeim degi til 15.09.1995, þá af kr. 452.837,00 frá þeim degi til 15.10.1995, þá af kr. 460.367,00 frá þeim degi til 15.11.1995, þá af kr. 494.915,00 frá þeim degi til 15.12.1995, þá af kr. 534.779,00 frá þeim degi til 15.01.1996, þá af kr. 564.012,00 frá þeim degi til 15.02.1996, þá af kr. 572.008,00 frá þeim degi til 15.03.1996, þá af kr. 688.881,00 frá þeim degi til 15.04.1996, þá af kr. 718.099,00 frá þeim degi til 15.05.1996, þá af kr. 738.327,00 frá þeim degi til 15.06.1996, þá af kr. 808.001,00 frá þeim degi til 15.07.1996, þá af kr. 811.598,00 frá þeim degi til 15.08.1996, þá af kr. 906.445,00 frá þeim degi til 15.09.1996, þá af kr. 943.304,00 frá þeim degi til 15.10.1996, þá af kr. 1.019.594,00 frá þeim degi til 15.11.1996, þá af kr. 1.141.216,00 frá þeim degi til 15.12.1996, þá af kr. 1.299.323,00 frá þeim degi til 15.01.1997, þá af kr. 1.523.217,00 frá þeim degi til 15.02.1997, þá af kr. 1.648.156,00 frá þeim degi til 15.03.1997, þá af kr. 1.812.897,00 frá þeim degi til 15.04.1997, þá af kr. 1.916.828,00 frá þeim degi til 15.05.1997, þá af kr. 2.068.302,00 frá þeim degi til 15.06.1997, þá af kr. 2.180.591,00 frá þeim degi til 15.07.1997, þá af kr. 2.277.252,00 frá þeim degi til 15.08.1997, þá af kr. 2.448.000,00 frá þeim degi til 15.09.1997, þá af kr. 2.567.813,00 frá þeim degi til 15.10.1997, þá af kr. 2.722.934,00 frá þeim degi til 15.02.1998, þá af kr. 2.855.365,00 frá þeim degi til 15.03.1998, þá af kr. 3.004.048,00 frá þeim degi til 15.04.1998, þá af kr. 3.110.595,00 frá þeim degi til 15.05.1998, þá af kr. 3.164.169,00 frá þeim degi til 15.06.1998, þá af kr. 3.251.453,00 frá þeim degi til 15.07.1998, þá af kr. 3.366.427,00 frá þeim degi til 15.08.1998, þá af kr. 3.412.778,00 frá þeim degi til 31.10.1998 og loks af kr. 5.079.906,00 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi gerir þær kröfur til þrautavara, að stefnda verði dæmt til greiðslu á vangoldnum launum og orlofi að fjárhæð kr. 4.810.933,00 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 sem hér segir: Af kr. 95.765,00 frá 15.02.1995 til 15.03.1995, þá af kr. 141.458,00 frá þeim degi til 15.04.1995, þá af kr. 259.277,00 frá þeim degi til 01.05.1995, þá af kr. 462.760,00 frá þeim degi til 15.05.1995, þá af kr. 472.504,00 frá þeim degi til 15.06.1995, þá af kr. 515.025,00 frá þeim degi til 15.07.1995, þá af kr. 577.035,00 frá þeim degi til 15.08.1995, þá af kr. 625.315,00 frá þeim degi til 15.09.1995, þá af kr. 656.320,00 frá þeim degi til 15.10.1995, þá af kr. 663.850,00 frá þeim degi til 15.11.1995, þá af kr. 698.398,00 frá þeim degi til 15.12.1995, þá af kr. 738.262,00 frá þeim degi til 15.01.1996, þá af kr. 767.495,00 frá þeim degi til 15.02.1996, þá af kr. 775.491,00 frá þeim degi til 15.03.1996, þá af kr. 892.364,00 frá þeim degi til 15.04.1996, þá af kr. 921.582,00 frá þeim degi til 01.05.1996, þá af kr. 972.815,00 frá þeim degi til 15.05.1996, þá af kr. 993.043,00 frá þeim degi til 15.06.1996, þá af kr. 1.062.717,00 frá þeim degi til 15.07.1996, þá af kr. 1.066.314,00 frá þeim degi til 15.08.1996, þá af kr. 1.161.161,00 frá þeim degi til 15.09.1996, þá af kr. 1.198.020,00 frá þeim degi til 15.10.1996, þá af kr. 1.274.310,00 frá þeim degi til 15.11.1996, þá af kr. 1.395.932,00 frá þeim degi til 15.12.1996, þá af kr. 1.554.039,00 frá þeim degi til 15.01.1997, þá af kr. 1.777.933,00 frá þeim degi til 15.02.1997, þá af kr. 1.902.872,00 frá þeim degi til 15.03.1997, þá af kr. 2.067.613,00 frá þeim degi til 15.04.1997, þá af kr. 2.171.544,00 frá þeim degi til 01.05.1997, þá af kr. 2.420.000,00 frá þeim degi til 15.05.1997, þá af kr. 2.571.474,00 frá þeim degi til 15.06.1997, þá af kr. 2.683.763,00 frá þeim degi til 15.07.1997, þá af kr. 2.780.424,00 frá þeim degi til 15.08.1997, þá af kr. 2.951.172,00 frá þeim degi til 15.09.1997, þá af kr. 3.070.985,00 frá þeim degi til 15.10.1997, þá af kr. 3.226.106,00 frá þeim degi til 15.02.1998, þá af kr. 3.358.537,00 frá þeim degi til 15.03.1998, þá af kr. 3.507.220,00 frá þeim degi til 15.04.1998, þá af kr. 3.613.767,00 frá þeim degi til 01.05.1998, þá af kr. 3.940.145,00 frá þeim degi til 15.05.1998, þá af kr. 3.993.719,00 frá þeim degi til 15.06.1998, þá af kr. 4.081.003,00 frá þeim degi til 15.07.1998, þá af kr. 4.195.977,00 frá þeim degi til 15.08.1998, þá af kr. 4.242.328,00 frá þeim degi til 31.10.1998 og loks af kr. 4.810.933,00 frá þeim degi til greiðsludags. Af kr. 95.765,00 frá 15.02.1995 til 15.03.1995, þá af kr. 141.458,00 frá þeim degi til 15.04.1995, þá af kr. 259.277,00 frá þeim degi til 01.05.1995, þá af kr. 441.626,00 frá þeim degi til 15.05.1995, þá af kr. 451.370,00 frá þeim degi til 15.06.1995, þá af kr. 493.891,00 frá þeim degi til 15.07.1995, þá af kr. 555.901,00 frá þeim degi til 15.08.1995, þá af kr. 604.181,00 frá þeim degi til 15.09.1995, þá af kr. 635.186,00 frá þeim degi til 15.10.1995, þá af kr. 642.716,00 frá þeim degi til 15.11.1995, þá af kr. 677.264,00 frá þeim degi til 15.12.1995, þá af kr. 717.128,00 frá þeim degi til 15.01.1996, þá af kr. 746.361,00 frá þeim degi til 15.02.1996, þá af kr. 754.357,00 frá þeim degi til 15.03.1996, þá af kr. 871.230,00 frá þeim degi til 15.04.1996, þá af kr. 900.448,00 frá þeim degi til 01.05.1996, þá af kr. 949.266,00 frá þeim degi til 15.05.1996, þá af kr. 969.494,00 frá þeim degi til 15.06.1996, þá af kr. 1.039.168,00 frá þeim degi til 15.07.1996, þá af kr. 1.042.765,00 frá þeim degi til 15.08.1996, þá af kr. 1.137.612,00 frá þeim degi til 15.09.1996, þá af kr. 1.174.471,00 frá þeim degi til 15.10.1996, þá af kr. 1.250.761,00 frá þeim degi til 15.11.1996, þá af kr. 1.372.383,00 frá þeim degi til 15.12.1996, þá af kr. 1.530.490,00 frá þeim degi til 15.01.1997, þá af kr. 1.754.384,00 frá þeim degi til 15.02.1997, þá af kr. 1.879.323,00 frá þeim degi til 15.03.1997, þá af kr. 2.044.064,00 frá þeim degi til 15.04.1997, þá af kr. 2.147.995,00 frá þeim degi til 01.05.1997, þá af kr. 2.375.921,00 frá þeim degi til 15.05.1997, þá af kr. 2.527.395,00 frá þeim degi til 15.06.1997, þá af kr. 2.639.684,00 frá þeim degi til 15.07.1997, þá af kr. 2.736.345,00 frá þeim degi til 15.08.1997, þá af kr. 2.907.093,00 frá þeim degi til 15.09.1997, þá af kr. 3.026.906,00 frá þeim degi til 15.10.1997, þá af kr. 3.182.027,00 frá þeim degi til 15.02.1998, þá af kr. 3.314.458,00 frá þeim degi til 15.03.1998, þá af kr. 3.463.141,00 frá þeim degi til 15.04.1998, þá af kr. 3.569.688,00 frá þeim degi til 01.05.1998, þá af kr. 3.878.177,00 frá þeim degi til 15.05.1998, þá af kr. 3.931.751,00 frá þeim degi til 15.06.1998, þá af kr. 4.019.035,00 frá þeim degi til 15.07.1998, þá af kr. 4.134.009,00 frá þeim degi til 15.08.1998, þá af kr. 4.180.360,00 frá þeim degi til 31.10.1998 og loks af kr. 4.706.092,00 frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst stefnandi höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á 12 mánaða fresti skv. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og málskostnaðar ásamt álagi er nemi virðisaukaskatti af honum, í samræmi við málskostnaðarreikning sem lagður var fram við upphaf aðalmeðferðar. Stefnda gerir þær dómkröfur aðallega, að verða sýknað af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu kr. 518.652,-, en til vara, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefnda, að stefnandi verði dæmdur til að greiða því málskostnað að mati dómsins. Málsatvik munu vera samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, að stefnandi, sem er lærður tæknifræðingur, var ráðinn til starfa hjá stefnda þann 31. júlí 1989. Þann 10. mars var stefnandi ráðinn framkvæmdastjóri stefnda og honum veitt prókúruumboð til að sinna þeim störfum, sem ráðningin fól í sér. Samhliða ráðningu í starf framkvæmdastjóra var stefnandi kjörinn í stjórn stefnda. Stefnandi gegndi starfi framkvæmdastjóra og sat í stjórn stefnda til 20. nóvember 1991. Þann dag gekk hann úr stjórn og lét jafnframt af störfum sem framkvæmdastjóri, en tók í þess stað við starfi fjármálastjóra hjá stefnda. Með uppsagnarbréfi dags. 30. október 1992 var stefnanda sagt upp störfum, en þremur mánuðum síðar var honum boðið að halda áfram störfum hjá stefnda. Frá ráðningu og til 31. október 1992 fékk stefnandi greidd laun fyrir alla þá vinnu sem hann innti af hendi í þágu stefnda. Þeim kjörum var sagt upp með áðurnefndu uppsagnarbréfi dags. 30. október 1992. Þann 1. febrúar 1993 var stefnanda boðið að halda áfram störfum gegn því að vinna eingöngu dagvinnu og féllst stefnandi á það. Í ágúst 1993 var kjörum stefnanda breytt á þá leið, að innifalin í launum hans var greiðsla fyrir ákveðinn fjölda yfirvinnustunda. Með þeim hætti fékk stefnandi greitt fyrir 40 yfirvinnustundir mánaðarlega. Hækkaði sá stundafjöldi í 50 á tímabilinu frá janúar 1995 til ágúst 1996, en lækkaði svo aftur í 40 stundir á tímabilinu september 1996 til október 1998. Ráðningarsambandi stefnanda við stefnda lauk endanlega 31. október 1998, en þann 31. júlí 1998 var stefnanda sagt upp störfum hjá stefnda með lögboðnum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Af hálfu stefnda var þess hins vegar óskað, að stefnandi hætti störfum í lok september og ynni því ekki út uppsagnarfrestinn. Á meðan stefnandi starfaði hjá stefnda nýtti hann einungis að hluta áunninn rétt sinn til orlofstöku. Þá kvartaði hann ítrekað undan miklu vinnuálagi og yfir því að fá ekki greidd laun fyrir alla vinnu sína. Allan þann tíma sem stefnandi starfaði hjá stefnda hélt hann dagbækur um störf sín og vinnutíma, en engin stimpilklukka var á vinnustað stefnanda. Þann 19. október 1998 sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem krafist var launa fyrir tiltekinn fjölda yfirvinnustunda og greiðslu vangoldins orlofs. Í nóvember barst stefnanda bréf lögmanns stefnda þar sem hafnað var greiðsluskyldu að öllu leyti f.h. stefnda, en boðnar voru fram „umfram skyldu” kr. 711.811,- til lúkningar á málinu. Stefnandi félst ekki á boð stefnda og höfðaði því mál þetta. Stefnandi byggir kröfu sína vegna vangoldinna yfirvinnulauna á, að stefnda beri, í samræmi við allar viðurkenndar meginreglur vinnuréttar, að greiða stefnanda rétt laun fyrir allt hans vinnuframlag í þágu stefnda. Kveður stefnandi það í algerri andstöðu við viðurkennd réttindi starfsmanna, að leggja til vinnuframlag í þágu vinnuveitanda án þess að fá endurgjald fyrir í formi launa. Engu breyti þó samið hafi verið um við stefnanda, að hann fengi, ásamt dagvinnulaunum, greitt fyrir ákveðinn fjölda vinnustunda, enda verði að teljast fráleitt, að með því hafi hann afsalað sér rétti til launa fyrir alla sína vinnu. Hinar umkröfðu yfirvinnustundir grundvallar stefnandi á tímaskráningu, sem hann hafði frumkvæði að allan sinn starfstíma. Stefnandi kveður stefnda alltaf hafa staðið umræddar tímaskýrslur stefnanda til boða auk þess sem vanbúnaður á starfsstöð stefnda hafi leitt til þess, að ekki hafi verið hægt með öðrum og tryggari hætti, að staðfesta raunverulega viðveru starfsmanna. Stefnda beri því sönnunarbyrði fyrir því, að tímaskráning stefnanda sé röng eða ósönn. Stefnandi byggir jafnframt á, að um ráðningarkjör hans hjá stefnda verði að miða við kjarasamning Stéttarfélags tæknifræðinga. Af þeim samningi verði ekki annað ráðið, en greiða skuli fyrir allt vinnuframlag starfsmanna, þ.m.t. alla þá yfirvinnu sem viðkomandi starfsmanni sé nauðsynlegt að inna af hendi. Byggir stefnandi á, að sú yfirvinna, sem hann hafi innt af hendi og verið hafi umfram hinar föstu yfirvinnustundir, sem innifaldar hafi verið í launum hans, hafi verið nauðsynleg og eingöngu til komin vegna hagsmuna stefnda. Því sé ekki með nokkrum hætti hægt að telja, að vinna stefnanda hafi verið á eigin ábyrgð og í andstöðu við fyrirskipanir stefnda. Stefnanda hafi raunar aldrei verið fyrirskipað að vinna ekki meiri yfirvinnu en sem sem nam hinum fasta stundafjölda, heldur hafi þvert á móti verið lagðar á herðar hans ákveðnar óumflýjanlegar skyldur, sem honum hafi borið að sinna. Þróun ráðningarsambands stefnanda og stefnda hafi endurspeglað þessar staðreyndir. Stefnandi hafi þannig fengið greidd laun fyrir alla yfirvinnu sína fyrstu starfsárin, en að frumkvæði stefnda hafi því verið breytt, enda hafi átt að draga úr starfsskyldum stefnanda á móti. Það hafi ekki gerst og hafi kjörum stefnanda verið breytt á ný í ágúst 1993. Í þeirri breytingu hafi falist viðurkenning stefnda á vinnuálagi stefnanda. Þó stefnandi hafi með þessum hætti fallist á viðbótargreiðslur á móti yfirvinnu sinni sé á engan hátt hægt að halda því fram, að hann hafi samfara því afsalað sér rétti til launa fyrir yfirvinnu umfram hinar umsömdu yfirvinnustundir. Byggir stefnandi einnig á, að af ráðningarbréfi hans verði ekki annað séð, en fyrir yfirvinnu umfram hinar föstu yfirvinnustundir hafi átt að greiða sérstaklega, enda sé í bréfinu sérstaklega kveðið á um tímalaun fyrir hverja yfirvinnustund. Bendir stefnandi á, að ráðningarbréfið stafi frá stefnda og sé gert að frumkvæði þess, löngu eftir ráðningu stefnanda. Hafi bréfinu verið ætlað að bæta úr skorti á skriflegum ráðningarsamningi milli aðila, enda hafi aldrei verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Beri stefnda því allan halla af sönnunarbyrði um ráðningarkjör stefnanda. Orlofskröfur sínar byggir stefnandi á, að stefnda beri að greiða stefnanda orlofsinneign í samræmi við þau uppsöfnuðu orlofsréttindi, sem hann hafi hlotið í starfi sínu hjá stefnda. Allar meginreglur vinnuréttar leiði rök að greiðsluskyldu stefnda enda fáist ekki staðist, að vegna ráðningarslita af hálfu stefnda eða atvika, er varði skipulagningu stefnda á störfum stefnanda, verði stefnandi að þola brottfall áunnins orlofsréttar. Stefnandi byggir allar orlofskröfur sínar á, að stefnda beri að greiða orlof af vangoldnum launum fyrir yfirvinnu. Byggir stefnandi greiðsluskyldu stefnda á grein 4.2.4 í áðurnefndum kjarasamningi Stéttarfélags tæknifræðinga. Stefnandi kveður í aðal- og varakröfu krafist orlofs af yfirvinnu miðað við einn gjalddaga, þann 31. október 1998, en í þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu sé hins vegar miðað við orlof af yfirvinnu fyrir hvert orlofsár. Byggir stefnandi í aðal- og varakröfum sínum á, að hann hafi notið, eða átt að njóta, þrátt fyrir ákvæði laga um orlof nr. 30, 1987, þeirra réttinda sem starfsmenn stefnda hafi notið, að fá orlofsrétt sinn færðan milli ára. Því byggir stefnandi á, að öll orlofsinneign hans hafi í fyrsta lagi gjaldfallið þann 31. október 1998 við starfslok, þegar endanlega hafi verið ljóst, að frekari tilfærsla á orlofsrétti færi ekki fram. Telur stefnandi staðreyndir málsins benda eindregið til þeirrar niðurstöðu enda hefði stefnandi að öðrum kosti aldrei sýnt það tómlæti, að láta ónýttan orlofsrétt fyrnast vegna ákvæða laga nr. 30, 1987. Verði aðal- og varakröfum stefnanda hafnað sakir fyrningar, krefst hann í þrautavara- og þrautaþrautavarakröfum sínum þeirrar orlofsinneignar, sem ekki sé fyrnd. Byggir stefnandi á, að stefnda hafi í raun viðurkennt greiðsluskyldu vegna þessarar orlofsinneignar með bréfi dags. 19. nóvember 1998. Stefnandi byggir í aðal- og þrautavarakröfu á, að stefnda beri að greiða stefnanda orlofsinneign vegna frítíma, sem honum hafi ekki tekist að taka út. Byggir stefnandi á, að stefnda beri að greiða honum, vegna þessa vangoldna frítíma, orlof af þeim launum er hann á inni í ótekinn frítíma. Um orlofsprósentu vísar stefnandi til greinar 4.1.2 í áðurnefndum kjarasamningi Stéttarfélags tæknifræðinga. Er það álit stefnanda, að eingöngu með þessum hætti sé honum greidd raunveruleg orlofsinneign. Byggir stefnandi að síðustu í öllum kröfum á, að stefnda beri að greiða til viðbótar við umkrafin laun vegna yfirvinnu og orlofs, 6% framlag í lífeyrissjóð. Greint framlag stefnda beri að reikna af öllum kröfum stefnanda, bæði vegna yfirvinnu og orlofs. Framlag stefnda í lífeyrissjóð, sem og annarra vinnuveitenda, eigi að nema greindu hlutfalli af öllum skattskyldum launum og launatengdum greiðslum sem stefnandi fái eða eigi að fá. Þetta byggist að öðrum þræði á ákvæðum 8. kafla kjarasamnings Stéttarfélags tæknifræðinga auk almennra og viðurkenndra réttarreglna um þetta atriði. Kröfur sínar kveðst stefnandi byggja á meginreglum vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglum samninga- og kröfuréttar um skyldu til efnda á samningum og greiðslu fjárskuldbindinga. Þá byggir stefnandi á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1994, auk ákvæða laga nr. 80, 1938, laga nr. 19, 1979, laga nr. 55, 1980, laga nr. 88, 1971 og laga nr. 30, 1987. Varðandi kröfur stefnanda um greiðslu launa fyrir yfirvinnu byggir stefnda sýknukröfu sína á, að stefnandi hafi gegnt ábyrgðarstarfi hjá stefnda, hann hafi sem fjármálastjóri verið næst æðsti starfsmaður fyrirtækisins og haft prókúruumboð allan þann tíma, sem um sé deilt og að jafnaði setið stjórnarfundi stefnda. Laun stefnanda hafi verið ákveðin annars vegar sem föst laun og hins vegar sem greiðsla fyrir tiltekna fasta yfirvinnu í hverjum mánuði, auk aksturspeninga. Stefnda kveður ósannað, að stefnandi hafi átt rétt til sérstakra greiðslna vegna yfirvinnu, sem hafi farið fram úr föstum, umsömdum greiðslum. Um slíkt hafi ekki verið samið og hafi stefnandi aldrei gefið í skyn, að slíkur réttur fælist í ráðningarsamningi hans við stefnda. Alkunna sé, að stjórnendum fyrirtækja í almennum rekstri sé yfirleitt ekki greitt fyrir tilfallandi yfirvinnu „eftir klukku”. Hafi stefnandi stönnunarbyrði um, að öðruvísi hafi samist á milli hans og stefnda. Stefnda kveður óánægju stefnanda með launakjör ekki vera vanefnd sína. Stefnda kveður kröfur stefnanda um úrbætur vegna framangreindrar óánægju sinnar benda til, að stefnandi hafi krafist breytinga á ráðningakjörum fremur en efnda á ráðningarsamningi sem tekist hefði. Renni það stoðum undir að stefnandi hafi sjálfur skilið ráðningarkjör sín á þann veg, að hann fengi aðeins greidda fasta, mánaðarlega þóknun fyrir yfirvinnu, þótt vera kynni að hann hafi gjarnan viljað breytingu á ráðningarkjörum sínum. Slíkum umleitunum hafi stefnda hins vegar hafnað hverju sinni er þær hafi verið upp bornar. Kveður stefnda stefnanda engin gögn hafa fært fram því til stuðnings, að hann hafi átt rétt til greiðslna umfram hinar umsömdu, föstu yfirvinnustundir. Í ráðningarbréfi stefnanda og stefnda komi fram, að „aðrar greiðslur”, þ.e. greiðslur fyrir utan dagvinnu, séu „yfirvinna fyrir 40 klst. á mánuði”. Þar sé hins vegar einskis getið um að greiða hafi átt sérstaklega fyrir yfirvinnu sem umfram það væri. Þótt ráðningarbréfið hafi ekki verið gert fyrr en undir lok starfsferils stefnanda hjá stefnda verði ekki annað séð, en það sé staðfesting á þeim kjörum sem stefnandi hafi notið og hvíli á stefnanda sönnunarbyrði um að svo hafi ekki verið. Stefnda fullyrðir að á 8 ára starfsferli stefnanda í stjórnunarstörfum hjá stefnda hafi aldrei komið fyrir, að honum hafi verið greitt fyrir yfirvinnu eftir mældu umfangi hennar. Það hafi enda aldrei verið ætlan stefnda, að frekari greiðslur kæmu fyrir meiri vinnu enda hefði þá verið tilgangslítið að semja um að greitt yrði fast fyrir 40 yfirvinnustundir. Hafi stefnandi í reynd varið öllum þeim tíma, sem hann haldi fram, á vinnustað, sé algjörlega ósannað að það hafi verið nauðsynlegt vegna starfa hans, eða yfirleitt skilað framlegð til fyrirtækisins. Stefnda kveður stefnanda hafa haldið utan um bókhald stefnda á umræddum tíma og séð um launaútreikning starfsmanna, þ.m.t. sjálfs sín. Stefnandi hafi því borið ábyrgð á að launabókhald væri rétt fært og að nákvæmlega væri gerð grein fyrir raunverulegum eignum og skuldum félagsins í fjárhagsbókhaldi. Samkvæmt 6. gr. bókhaldslaga nr. 145, 1994, hafi honum borið að sjá til þess að í bókhaldi félagsins kæmi fram, að ógreiddar væru launakröfur hans á hendur félaginu. Honum hafi því verið rétt og skylt að færa þær til bókar enda hafi falist í starfsskyldum hans sem fjármálastjóra, að gefa raunsanna mynd af fjárhag félagsins í bókhaldi þess. Aldrei hafi hann þó séð ástæðu til þess þrátt fyrir eigin fullyrðingar um kröfuréttindi sín á hendur stefnda eftir starfslok. Forsendu þess, að stefnandi verði talinn eiga kröfu á hendur stefnda vegna vangoldinna launa, kveður stefnda vera, að hann sýni fram á að hann hafi öðlast rétt til slíkra greiðslna með gagnkvæmum samningi milli aðila. Á það hafi hann hins vegar engar sönnur fært. Hafi stefnandi einhvern tíma öðlast þann rétt megi ennfremur fullyrða, að hann sé nú niður fallinn fyrir áralangt tómlæti. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi nokkurn tíma, öll þau fjögur ár sem hann krefji nú um vangoldin laun fyrir, lýst þeirri skoðun sinni, að greiða bæri fyrir unna yfirvinnu umfram þann fasta tímafjölda, sem um var samið. Verði það að teljast slíkt tómlæti, að slíkar kröfur, hafi þær einhvern tíma verið til, séu nú niður fallnar. Stefnda kveðst ekki vera aðili að kjarasamningi fulltrúaráðs félags ráðgjafarverkfræðinga og Stéttarfélags tæknifræðinga frá september 1994. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að samkomulag hafi tekist um það með honum og stefnda, að um ráðningarkjör hans skyldi fara eftir þeim samningi. Verði réttindi ekki leidd af samningnum, stefnanda til hagsbóta, án þess að slík sönnun hafi verið færð fram. Af þeim sökum sé því alfarið mótmælt, að stefnandi njóti réttar samkvæmt fyrrgreindum samningi. Sýknukröfur sínar vegna yfirvinnugreiðslna byggir stefnda einnig á, að það hafi þegar greitt stefnanda fyrir það vinnuframlag, sem hann krefji um. Stefnda kveður ekki annað ráðið af stefnu, en heildaryfirvinna stefnanda á tímabilinu frá janúar 1995 til október 1998 hafi alls numið 1614,25 yfirvinnustundum og vangoldin laun nemi því kr. 4.724.134. Á þessu sama tímabili hafi stefnda greitt stefnanda fyrir 2078 yfirvinnustundir. Af þessu leiði, að stefnandi hafi fengið greitt fyrir 463,75 yfirvinnustundir umfram þá yfirvinnu sem hann innti af hendi. Megi því vera ljóst, að stefnandi eigi enga kröfu til greiðslna úr hendi stefnda á þeim forsendum, að hann hafi ekki fengið vinnuframlag sitt greitt að fullu. Þá mótmælir stefnda sérstaklega kröfu stefnanda um laun fyrir yfirvinnu í janúar 1995. Laun stefnanda fyrir janúar 1995 hafi orðið gjaldkræf 15. þess mánaðar og sé krafa um þau því fyrnd skv. 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga. Þá beri að taka tillit til þess, að stefnandi hafi fengið greitt fyrir yfirvinnu í ágúst og september 1998 án þess að hún væri innt af hendi. Þær greiðslur beri að draga frá bótakröfu stefnanda, svo og aðrar sem eins kunni að vera ástatt um, enda geri stefnandi kröfu um að launuð verði unnin yfirvinna. Af því leiði, að óunna yfirvinnu beri ekki að greiða. Stefnda heldur því fram, að því fari fjarri að tilgreining þess, hvert kaup skuli vera í krónum á klukkustund í yfirvinnu, sanni eitthvað um réttmæti kröfu stefnanda fyrir tilfallandi yfirvinnu. Kröfur sínar varðandi orlof stefnanda styður stefnda eftirfarandi rökum: Samkvæmt 13. gr. laga um orlof nr. 30, 1987, sé allur flutningur orlofs milli ára óheimill. Af þeim sökum verði því ekki haldið fram í málinu, að stefnandi hafi haft rétt til að flytja ógreitt orlof milli ára. Stefnandi hafi ennfremur ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings að á slíkt hafi verið fallist af hálfu stefnda. Orlof frá því fyrir 1995 sé því fyrnt og verði stefnda ekki krafið um greiðslu þess, sbr. 14. gr. orlofslaga og 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga. Hins vegar fellst stefnda á, að á tímabilinu 1. janúar 1995 til 31. október 1998 hafi stefnandi unnið sér inn 828 klst. vegna orlofs. Frá því beri að draga 337,5 klst. sem stefnandi segist sjálfur hafa tekið í sumarleyfi á nefndu tímabili og 92,3 klst. sem stefnandi hafi fengið sérstaklega greiddar í júní 1997. Stefnda fellst því á, að stefnandi eigi rétt til 398,2 klst. vegna ógreidds orlofs, alls kr. 518.652,-. Stefnda kveður stefnanda krefjast þess í aðal- og þrautavarakröfu, að stefnda verði gert að greiða honum orlof ofan á orlofsgreiðslur. Stefnda mótmælir þessu með vísan til 5. mgr. 7. gr. orlofslaga þar sem skýrt sé tekið fram, að orlofslaun reiknist ekki af orlofslaunum. Þá mótmælir stefnda kröfu stefnanda um greiðslu orlofs af vangoldinni yfirvinnu með vísan til umfjöllunar hér að framan um að stefnandi eigi ekki rétt til greiðslna úr hendi stefnda af þeim sökum. Að lokum mótmælir stefnda alfarið, að dráttarvextir leggist á kröfu stefnanda allt frá árinu 1995. Stefnandi hafi engin gögn fært fram því til stuðnings að hann hafi krafist yfirvinnu- og orlofslauna fyrr en eftir að honum var sagt upp störfum. Því standi engin rök til að því verði gert að greiða dráttarvexti fyrr en frá dómsuppsögu, verði fallist á greiðsluskyldu stefnda. Skýrslur fyrir dómi gáfu auk stefnanda, Baldur Ragnarsson bifreiðarstjóri, Guðmundur Peterson framkvæmdastjóri, Þráinn Jónsson skrifstofumaður, Marinó Sveinsson, Árni Steinsson framkvæmdastjóri Securitas og Örn Þórsson fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda. Telja verður sannað, að aðilar hafi í ágústmánuði 1993 gert samning um að stefnandi fengi greiddan ákveðinn fjölda yfirvinnustunda á mánuði. Í upphafi voru stundirnar 40, þeim fjölgaði í 50 um nokkurra mánaða skeið, en fækkaði svo aftur í 40. Sú fullyrðing stefnanda, að umsömdum yfirvinnustundafjölda hafi verið ætlað að takmarka þann yfirvinnustundafjölda, sem honum hafi verið ætlað að inna af hendi, fékk stuðning í framburði vitnisins Arnar Þórssonar fyrir dómi. Þá komu að hluta fram hjá vitninu ástæður þeirrar miklu yfirvinnu, sem stefnandi innti af hendi, en á engan hátt, að yfirvinna stefnanda umfram hinar umsömdu yfirvinnustundir hafi verið óþörf eða óútskýranleg. Er því sannað, að tilgangur áðurnefnds samnings um fastar yfirvinnugreiðslur, hafi verið að takmarka yfirvinnu stefnanda. Sú aðgerð hafi hins vegar mistekist af ástæðum, sem stefnanda verður ekki kennt um. Það er ein meginskylda atvinnurekenda, að greiða starfsmönnum laun fyrir þeirra vinnu. Þessi réttindi launþega til launa teljast eign þeirra í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Stefnda hefur ekki leitt fram sönnur þess, að stefnandi hafi afsalað sér þessum grundvallarrétti sínum, en gera verður strangar kröfur um sönnun í tilvikum er varða svo mikilsverð réttindi. Engu breytir í þessu sambandi staða stefnanda hjá stefnda. Fullyrðingu stefnda þess efnis, að stefnandi hafi samið um að vinna þá yfirvinnu, sem færi umfram hinar áðurnefndu föstu yfirvinnustundir, án þess að fá fyrir hana greitt, er því hafnað sem ósannaðri. Stefnandi telur að honum hafi ekki verið heimilt að færa launakröfur sínar í bókahald stefnda, þar sem þær hafi ekki verið viðurkenndar af stefnda. Verður að fallast á með stefnanda, að færsla hans á óviðurkenndum kröfum í bókhald stefnda hefði verið í hæsta máta óeðlileg. Verður sýkna því ekki byggð á nefndu athafnaleysi stefnanda. Því hefur verið haldið fram af stefnanda, að hann hafi ítrekað gert athugasemdir við laun sín þann tíma, sem hann starfaði hjá stefnda. Þessi fullyrðing stefnanda var staðfest fyrir dómi af fyrrverandi framkvæmdastjórum stefnda þeim Erni Þórssyni og Guðmundi Petersen. Þykir stefnandi því ekki hafa glatað rétti til launa sakir tómlætis. Stefnandi skráði jafnharðan í dagbækur sínar allar þær vinnustundir sem hann innti af hendi í þágu stefnda, en engin stimpilklukka var á vinnustað. Þessari skráningu stefnanda hefur stefnda ekki hnekkt og þykir því verða að leggja hana til grundvallar. Dagbækur stefnanda bera greinilega með sér, að stefnandi krefst í málinu þeirra yfirvinnustunda, sem voru umfram hinar föstu umsömdu stundir. Fullyrðing stefnda um að það hafi nú þegar greitt stefnanda fyrir alla hans yfirvinnu er því haldlaus með öllu. Við skýrslutökur fyrir dómi kom fram hjá stefnanda og vitninu Guðmundi Petersen, að laun fyrir yfirvinnu hjá stefnda hefðu verið greidd 15. dag næsta mánaðar eftir að til þeirra var unnið. Fullyrðingu stefnda um að laun fyrir yfirvinnu hafi gjaldfallið 15. þess mánaðar, sem til þeirra var unnið, er hafnað. Eins og áður kom fram sömdu aðilar um að stefnandi fengi greiddan ákveðinn tímafjölda vegna yfirvinnu í hverjum mánuði. Hinar föstu yfirvinnustundir voru því hluti af kjörum stefnanda og bar honum greiðsla fyrir þær. Er því hafnað kröfu stefnda um frádrátt af kröfu stefnanda vegna ofgreiddra yfirvinnustunda í ágúst og september 1998. Samkvæmt launaseðlum stefnanda fékk hann greidd orlofslaun á alla yfirvinnu og verður að telja, að þær orlofsgreiðslur hafi verið þáttur í launakjörum hans. Samkvæmt launaseðlunum fékk stefnandi greidd 10,40 % orlofslaun á yfirvinnu frá janúar 1995 til og með janúar 1996, en 11,59 % frá þeim degi til ráðningarslita. Ber stefnda því að greiða stefnanda orlof vegna vangoldinna yfirvinnustunda miðað við þær hlutfallstölur. Vitnið Örn Þórsson bar fyrir dómi, að starfsmönnum stefnda hafi verið heimilt, þegar hann var framkvæmdastjóri stefnda, að flytja orlofsrétt sinn milli ára. Þá bar vitnið Baldur Ragnarsson, að hann hefði notið þeirra kjara hjá stefnda. Þykir því sannað, að hjá stefnda hafi starfsmenn notið þeirra réttinda, að geta fært rétt sinn til orlofstöku milli ára. Þykir 13. gr. orlofslaga nr. 30, 1987, ekki standa því í vegi, að stefnandi byggi rétt á framkvæmd þessari, sbr. 2. gr. nefndra laga. Er orlofsréttur stefnanda því í engu fyrndur og þykir rétt að miða við, að orlofsinneign hans hafi gjaldfallið þann 31. október 1998 er ráðningarsambandi aðila lauk. Ber við útreikning orlofsinneignar stefnanda að þessu leyti, að miða við kr. 1.302,49 fyrir hverja vinnustund, enda hefur þeirri krónutölu ekki verið mótmælt sérstaklega af stefnda. Kröfu stefnanda um greiðslu orlofs af þeim launum, sem hann á inni í ótekinn frítíma, er hafnað með vísan til 5. mgr. 7. gr. orlofslaga, en þar kemur skýrt fram, að orlofslaun reiknist ekki af orlofslaunum. Launþegi er ekki aðili að kröfu viðkomandi lífeyrissjóðs um framlag atvinnurekanda til sjóðsins á móti framlagi launþegans. Verður stefnda því sýknað af kröfu stefnanda um 6 % lífeyrissjóðsframlag þess. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, er niðurstaða dómsins sú, að dæma ber stefnda til að greiða stefnanda krónur 4.886.730,-, þ.e. varakröfu stefnanda að frádregnu 6 % framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð, sem samkvæmt gögnum málsins nemur krónum 193.176,-. Rétt er að dæma stefnda til greiðslu dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, frá 19. nóvember 1998, til greiðsludags, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi vaxtanna. Eftir framangreindum úrslitum þykir rétt að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilegur krónur 700.000,- og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. DÓMSORÐ : Stefnda, Dreki hf., greiði stefnanda, Jóhanni Gunnari Jóhannssyni, krónur 4.886.730,- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, frá 19. nóvember 1998 til greiðsludags, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi vaxtanna og krónur 700.000,- í málskostnað.
Mál nr. 604/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í greinargerðum sóknaraðila til stuðnings kröfu hans er meðal annars nefnt að varnaraðili sé grunaður um brot sem varða kunni við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar er þó ekki gefin skýring á því í hverju þetta ætlaða brot hans sé fólgið. Hins vegar er nægilega fram komið að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila um brot gegn 227. gr. a. og 244. gr. almennra hegningarlaga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið úthlutuð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 13. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum, grunaður um aðild að ætluðu mansali, en kærði hafi verið einn þeirra manna sem hafi verið að leita konunnar og beðið hennar fyrir utan flugstöðina greint sinn. Kærði hafi viðurkennt að hafa ætlað að sækja konu að nafni [...] í flugstöðina fyrir félaga sinn. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 14. október sl. Við húsleit á heimili hans hafi fundist lyklar af bankahólfi og í því hafi verið ætlað þýfi, að verðmæti á aðra milljón króna sem tekið hafi verið í innbroti nokkrum vikum áður, en alls hafi verið tekið þýfi úr því innbroti að verðmæti um fjórar milljónir króna. Jafnframt hafi verið unnar skemmdir fyrir sambærilega fjárhæð. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið hafi orðið sífellt umfangsmeira og teygt anga sína víða og telur lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða. Þá telur lögregla rökstuddan grun til að ætla að hið ætlaða mansal sé hluti af mun stærri og umfangsmeiri glæpastarfsemi sem sé skipulögð. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telur lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Lögregla telur að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða gæti komið undan sönnunargögnum gangi hann laus. Lögregla hafi þegar fengið auk kærða fjóra aðila úrskurðaða í gæsluvarðhald og alls handtekið á annan tug grunaðra aðila. Þá muni lögreglan fara í dag fram á gæsluvarðhald yfir þremur öðrum mönnum. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 155/2004
Kynferðisbrot Frelsissvipting Eignaspjöll Þjófnaður Skaðabætur
X var ákærður fyrir nauðgun, frelsissviptingu, eignaspjöll og þjófnað, með því að hafa haldið fyrrverandi sambýliskonu sinni nauðugri í íbúð hennar, þröngvað henni til holdlegs samræðis, valdið ýmsum skemmdum á eignum hennar og stolið svonefndu „heimabíói“ úr íbúð hennar. X átti langan sakarferil að baki og höfðu eldri auðgunarbrot ítrekunaráhrif á þjófnaðarbrot hans. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Hafði X ítrekað beitt konuna ofbeldi og hafði hún gengist undir sálfræðimeðferð vegna þessa. Var staðfest ákvörðun héraðsdóms um bætur að fjárhæð 1.380.000 krónur henni til handa.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. mars 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu, en jafnframt þyngingar á refsingu og greiðslu miskabóta að fjárhæð 2.000.000 krónur auk vaxta og dráttarvaxta. Ákærði krefst aðallega sýknu af 1., 2. og 4. tölulið ákæru 10. desember 2003, en til vara að refsing verði lækkuð frá því sem dæmt var í héraðsdómi. Hann krefst þess og, að bótakröfu verði hafnað eða henni vísað frá dómi, en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Eftir áfrýjun héraðsdóms mætti brotaþoli hjá lögreglu 20. apríl 2004 og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir að hafa fyrr um morguninn með ofbeldi og hótunum látið hana nauðuga undirrita yfirlýsingu um að hún drægi til baka kæru á hendur honum fyrir nauðgun 31. maí 2003, en yfirlýsinguna afhenti ákærði á skrifstofu ríkissaksóknara kl. 13 sama dag. Vegna þessa hefur ríkissaksóknari höfðað mál á hendur ákærða 2. júní 2004 fyrir brot á 108. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði heldur því fram, að ekki sé unnt að fella dóm á 2. tölulið ákæru 10. desember 2003 meðan ódæmt er í því máli. Ekki verður séð, að þetta breyti neinu um sakfellingu í máli því, sem hér er til meðferðar. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu og heimvísun brota til refsiákvæða. Eins og fram kemur í héraðsdómi hefur ákærði hlotið 22 refsidóma frá árinu 1991, þar af 4 dóma fyrir líkamsárásir og 14 dóma fyrir auðgunarbrot. Hann var dæmdur fyrir auðgunarbrot í fjögurra mánaða fangelsi 7. apríl 2000 og tveggja mánaða 2. október sama ár. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess, að framangreindir dómar hafa ítrekunaráhrif á þjófnað hans 31. maí 2003, sbr. 4 lið ákæru 10. desember 2003. Ber því að ákveða honum refsingu með vísan til 71. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Einnig verður litið til 72. gr. og 77. gr. sömu laga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákærði var dæmdur í 6 mánaða fangelsi vegna tveggja líkamsárása gegn brotaþola 21. mars 2003, tveimur mánuðum áður en brot þau voru framin, sem um ræðir í ákæru 10. desember 2003. Hefur brotaþoli verið í sálfræðilegri meðferð vegna afleiðinga alls þessa. Samkvæmt vottorðum sálfræðingsins 21. nóvember 2003 og 6. september 2004 hafa afleiðingar þessa ofbeldis, sem brotaþoli hefur búið við, leitt til breytinga á persónuleika hennar. Hún sé stöðugt óörugg og hrædd og eigi erfitt með að njóta sín og sjálfsmat hennar hafi beðið hnekki. Hún sé að niðurlotum komin og örmagna andlega. Búast megi við, að það taki hana langan tíma að jafna sig eftir að hafa búið lengi við ógnandi aðstæður. Hún þurfi stuðning og sértæka sálfræðiaðstoð. Þegar til þessa er litið er rétt að staðfesta ákvörðun héraðsdóms um miskabætur, svo og ákvæði hans um bætur að öðru leyti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Samkvæmt framansögðu skal héraðsdómur vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns A, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 10. desember 2003 á hendur: ,,X, kennitala [ ], Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin laugardaginn 31. maí 2003 í fjölbýlishúsinu [ ], Reykjavík: 1. Fyrir frelsissviptingu með því að hafa haldið A nauðugri í húsinu frá því um kl. 13.00 fram yfir kl. 19.30, lengst af í íbúð hennar nr. 6A, og þá beitt hana líkamlegu ofbeldi, hótað að beita hana líkamlegu ofbeldi og ógnað henni með hnífum. Á meðan á frelsissviptingu stóð kom ákærði í veg fyrir að A hringdi eftir aðstoð lögreglu úr síma nærliggjandi íbúðar sem hún hafði leitað í og eftir hún yfirgaf íbúðina réðst hann á hana með líkamlegu ofbeldi á stigagangi hússins og dró hana á hárinu aftur inn í íbúð hennar þar sem hann tók hana hálstaki og ógnaði henni með hnífi. Þessi háttsemi ákærða þykir varða við 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við 225. gr. sömu laga. 2. Fyrir kynferðisbrot með því að hafa í íbúð A í þrjú aðgreind skipti á ofangreindu tímabili þröngvað henni með ofbeldi eða hótun um að beita hana ofbeldi til holdlegs samræðis. Í öll skiptin beitti ákærði m.a. hnífi til að hóta A með. Þessi brot ákæru þykja varða við 194. gr. almennra hegningarlaga. 3. Fyrir eignaspjöll með því að hafa á ofangreindu tímabili eyðilagt og valdið skemmdum á ýmsum eigum A sem voru í íbúð hennar, en ákærði braut þar blómasúlu úr gleri og spegil, stakk hnífi í sófasett, í rúmdýnu, lak og kodda, reif í sundur brjóstahaldara og bol og olli frekari skemmdum á hlutum og fatnaði þannig að heildartjón nam kr. 407.000 að mati tjónþola. Þetta brot ákærða þykir varða við 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. 4. Fyrir þjófnað með því að hafa stolið svonefndu ,,heimabíói” A úr íbúð hennar. ,,Heimabíóið” telur tjónþoli að verðmæti kr. 130.000. Þetta brot ákærða þykir varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist skaðabóta samtals að fjárhæð krónur 2.537.000 auk vaxta frá 31. maí 2003 til 30. júní 2003 en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðbætur.” Önnur ákæra var gefin út á hendur ákærða 14. janúar 2004 og er þar ákært ,,fyrir eftirtalda þjófnaði framda í Reykjavík árið 2003: 1. Með því að hafa þriðjudaginn 24. júní á bensínafgreiðslustöð Essó við Borgartún í Reykjavík, dælt bensíni að verðmæti kr. 4.001 á bifreiðina UH-991 og ekið á brott án þess að greiða fyrir það. 2. Með því að hafa laugardaginn 28. júní á bensínafgreiðslustöð Essó við Geirsgötu í Reykjavík dælt bensíni að verðmæti kr. 4.002 á sömu bifreið og ekið á brott án þess að greiða fyrir það. Brot ákærða þykja varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Olíufélagsins hf., kennitala 541201-3940, er krafist skaðabóta samtals að fjárhæð krónur 4.002.” Málin voru sameinuð. Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af 1., 2. og 4. tl. ákærunnar frá 10. desember 2003. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa. Bótakröfu er mótmælt og þess er krafist að miskabótakröfunni vísað frá dómi. Málsvarnarlauna er krafist að mestu leyti úr ríkissjóði samkvæmt reikningi eða að mati dómsins. Ákæra dags. 10. desember 2003. Málavextir eru þeir að laugardaginn 31. maí sl. kl. 19.38 var óskað eftir aðstoð lögreglu vegna heimilisófriðar að [...], en ráða má af skýrslu lögreglunnar, sem dagsett er sama dag, að upphaflega var það talið tilefni afskipta lögreglunnar. Í skýrslunni segir á öðrum stað að verkefni lögreglunnar hafi verið að sinna útkalli vegna kynferðisbrots og nauðgunar. Á vettvangi hittust fyrir íbúar hússins og gestur hans, sem kváðu A, kæranda máls þessa, og ákærða hafa rifist. Rifrildi þeirra hafi borist fram á gang og hafi A verið að reyna að flýja ákærða. Hann hafi rifið í hár hennar og hálfháttað hana frammi á gangi. Lögreglan knúði dyra á íbúð A, sem kom til dyra og hafi þá komið í ljós að eitthvað hafði gengið á í íbúðinni. Ákærði hafi verið þar staddur og var hann einungis klæddur í dökka, þunna peysu og undir henni hvítum nærbol. Hafi hann verið mjög ölvaður, þvoglumæltur og óstöðugur á fótum. Í skýrslunni segir að A hafi legið mjög á að komast út úr íbúðinni og kvað hún ákærða hafa lagt á sig hendur fyrr um daginn. Á vettvangi var hnífur liggjandi á gólfinu við anddyrið. Þá mátti sjá brotna glerhluti í stofu og hafi verið glerbrot á gólfinu og húsgögn færð úr stað. Kvað A ákærða hafa stungið og skorið sófasett í stofu, brotið spegil inn í stofu og hótað að eyðileggja heimabíókerfi hennar. Er lögreglan ók A áleiðis að heimilu systur hennar í Kópavogi greindi hún frá því að ákærði hefði neytt hana til samræðis við sig og við skoðun hafi komið í ljós smááverki á andliti hennar og einnig hefði hún sýnt lögreglu mar á mjöðm. Þá hafi hún verið aum í vinstra fæti og haltrað er hún gekk. Í skýrslunni er lýst viðbrögðum lögreglu við þessari frásögn A og ráðstöfunum til að skoða vettvang. Farið var með hana á slysadeild Landspítalans til aðhlynningar. Þar skýrði hún lögreglu svo frá að ákærði hefði verið staddur á heimili hennar um kl. 12.30 þennan dag og hafi hann verið mjög ölvaður frá því kvöldinu áður. Þar hafi einnig verið staddur um tíma S, vinur ákærða. A lýsti því að eftir að S, kunningi ákærða, yfirgaf íbúðina hafi ákærði tekið að hóta henni og beita hana ofbeldi. Hann hafi rifið í hár hennar, dregið hana um og tekið hana hálstaki, otað að henni hnífi og rifið af henni fötin. Á þessum tíma hafi ákærði neytt hana til samræðis. Ákærði hafði rifið af henni bol og brjóstahaldara, er þau voru inni í íbúðinni og þá hafi buxur hennar rifnað svo hún þurfti að halda þeim upp um sig með nælu. A kvað systur sína, G, hafa hringt dyrabjöllunni og síðan hefði G hringt á lögreglu, sem hafi komið skömmu síðar og knúið dyra. Hafi ákærði þá dregið hana inn í herbergi og læst hana þar inni. Fram kemur í skýrslu lögreglu að lögreglan hafi verið kvödd á vettvang þarna fyrr sama dag, en þá hafi þeir ekki heyrt neinn hávaða koma frá íbúðinni. Kvað A sér hafa tekist að flýja fram á stigagang skömmu eftir að lögreglan fór og til nágrannakonu sinnar, en ákærði hafi þá komið á eftir henni og nánast rifið af henni fötin, hrint henni þannig að hún missteig sig, sparkað í hana og dregið inn í íbúðina og neytt sig tvisvar sinnum til samræðis eftir þetta. Ákærði hafi þannig neytt hana þrisvar sinnum til samræðis á þessum tíma. Mánudaginn 2. júní sl. kom A á skrifstofu rannsóknardeildar lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir ofbeldi og kynferðisbrot. Ákærði hefur frá upphafi neitað kynferðisbrotum, sem ákært er fyrir, en játar eignaspjöll. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi og hjá lögreglu eftir því sem ástæða þykir. Ákæruliðir 1 og 2. Ákærði neitar sök. Hann lýsti erfiðri sambúð þeirra A. Þau hafi verið saman af og til um þriggja ára skeið, en hún hafi verið 16 ára gömul er hann kynntist henni og ákærði hafi þá verið 26 ára gamall. Ákærði kvaðst hafa komið heim til A um kl. 08.00 um morguninn og hafi hann ekki verið ölvaður. Í frumskýrslu lögreglunnar segir um ástand ákærða, að hann hafi verið mjög ölvaður, óstöðugur á fótum og þvoglumæltur. Ákærði kvað þessa lýsingu ,,algjört rugl“. Síðar við skýrslutökuna greindi ákærði svo frá að hann hafi ekki verið ,,svo rosalega ölvaður“. Hann hafi verið þreyttur ,,ég var búinn að vera á fylliríi áður um nóttina og skemmta mér með vinum mínum“. Ákærði kvaðst hafa talað við A í síma eftir heimkomu og sofnað síðan. Einhverjum klukkustundum seinna hafi hún komið heim. Þau hafi rifist og hann hafi farið inn í svefnherbergi, þar sem hann hafi ,,stútað“ blómasúlu og spegli. Ákærði kvað A hafa komið inn á eftir sér, en hann hafi verið með læti. Síðan hafi þau sæst og haft samfarir. Lögreglan hafi komið og bankað á dyrnar. Ákærði hafi ætlað að opna fyrir lögreglunni, en A hafi ekki viljað það, því hún væri í félagslegri íbúð og þau ákærði væru ekki skráð í sambúð. Hún ætti á hættu að missa íbúðina, ef ákærði væri þarna staddur. Lögreglan hafi síðan farið í burtu og þau A tekið að ræða saman og allt verið ,,í góðu”. Vinur þeirra, S, hafi komið og hafi þau öll þrjú rifist. Systir A hafi einnig komið með son þeirra A að heimilinu og hafi hún heyrt rifrildi milli þeirra A gegnum síma. Ákærði hafi viljað fá son þeirra A upp í íbúðina og ætlað að fara niður og sækja hann, en A hafi ekki viljað að hann færi og því hafi hann sent S til þess að sækja barnið, en það hafi ekki gengið eftir. Ákærði kvaðst hafa verið reiður vegna þessa og hafi þau A haldið áfram að rífast, en ákærði kvað S hafa komið aftur upp í íbúðina eftir árangurslausa ferð niður til að sækja barnið. Ákærði kvað rifrildi þeirra A hafa haldið áfram og lýsti hann því er hann tók hníf og stakk í sófann svo hnífurinn brotnaði. Hann hafi ekki lagt hendur á A. Hann kvað þau hafa staðið á tali inn í eldhúsi, en A hafi skyndilega hlaupið fram á gang og bankað upp á í næstu íbúð. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvað væri í gangi, en A hafi verið ákveðin í því að hringja í lögregluna. Ákærði kvaðst hafa farið á eftir henni og meinað henni það, þar sem hann kvað þau hafi verið búin að ná sáttum. Ákærði kvað A hafa tekið að ,,lemja sig“, en ákærði kvaðst ekkert hafa gert henni. Frammi á ganginum hafi A reynt að hringja, en ákærði kvaðst þá hafa tekið undir hendur henni og reynt að draga hana inn í íbúðina aftur. Ákærði lýsti því, er þau hafi fallið, svo: ,,Fljúgum við bæði á rassgatið og það rifnað þarna bolurinn og allt saman fyrir framan alla“. Ákærði kvaðst þá hafa dregið hana inn í íbúðina og skellt dyrunum og spurt A að því hvað hún væri að reyna að gera honum. Ákærði kvað þetta einu ,,harkalegu” átökin milli þeirra þennan dag og vísaði hann því á bug að vera valdur að þeim áverkum, sem fram komu í læknisfræðilegum gögnum málsins og síðar verður vikið að. Ákærði kvaðst ekki hafa dregið A á hárinu það væri ,,tómt rugl”. Ákærði kvað lögregluna hafa komið skömmu síðar og hafi A farið með henni á brott. Ákærði kvaðst hafa haft samfarir við A tvisvar sinnum þennan dag, en hann hafi hvorki beitt ofbeldi, né hótað að beita því við samfarirnar eða við að koma þeim í kring. Eins og rakið var lýsti ákærði því er hann stakk hnífnum í sófann. Á ljósmyndum meðal gagna málsins sést annar hnífur, eins konar veiðihnífur. Ákærði kvaðst hafa verið með þennan hníf um morguninn, þegar hann var einn heima og þá hafi hann skorið gat á rúmdýnu með hnífnum. Hann gaf þá einu skýringu á því háttalagi að hann hafi verið vondur. Ákærði neitaði því að hafa á þessum tíma haldið A nauðugri í íbúðinni. Ákærði lýsti samskiptum þeirra A eftir atburð þann, sem hér um ræðir. Ákærði lýsti sms skilaboðum, sem gengu á milli þeirra, og heimsóknum hennar til sín, bæði þangað sem ákærði leigði herbergi hér í borg og einnig meðan ákærði afplánaði refsivist. Hann kvað þau hafa haft samfarir í mörgum þessara heimsókna. Gögn liggja frammi um heimsóknir til ákærða í refsivist og einnig um sms skilaboð milli ákærða og A. Ekki þykir ástæða til að rekja þau hér. Vitnið, A, lýsti í stuttu máli sambúð þeirra ákærða, sem hafi gengið illa. Hún kvað aðdraganda þessa atburðar hafa verið þann að ákærði hefði ekki komið heim að [...] aðfaranótt 31. maí sl. Hún kvað sig þá hafa grunað að ákærði væri að ,,fá sér í glas“. Hún kvaðst vita hvernig ákærði yrði daginn eftir að þannig stæði á, en hann væri yfirleitt ekki edrú, er hann kæmi heim, og hún hafi því ekki treyst sér til þess að vera heima með son þeirra ákærða. Hún kvaðst því hafa hringt í systur sína og beðið hana um að sækja sig, sem hún gerði. Eftir dvöl hjá systur sinni kvaðst A hafa haldið í Smáralind í fylgd vinkonu sinnar, sem ráða má af gögnum málsins að heiti M. Er hún var stödd í Smáralindinni hafi ákærði tekið að hringja og hafi hann verið pirraður og með læti í símanum. Hún kvaðst þá hafa beðið M um að keyra sig heim, sem hún gerði. Áður en leiðir þeirra skildu kvaðst A hafa beðið M um að hringja í sig eftir stutta stund. Ef hún hvorki svaraði síma né dyrabjöllu ætti M að hringja í lögregluna. Þetta kvaðst A hafa gert vegna þess að ákærð væri í hennar augum ,,brjálaður með víni“ og að hún hafi gert ráð fyrir því að eitthvað líkt því sem gerðist gæti átt sér stað. Hún hafi reynslu af þessu. Er A kom upp í íbúð sína milli kl. 12.00 og 13.00 þennan dag hafi ákærði verið þar fyrir með veiðihníf í hendi og landabrúsa. Hann hafi sveiflað hnífnum í hluti, meðal annars í gardínur, og hafi hún tekið til við að reyna að róa hann. Hún kvaðst hafa spurt ákærða út í óreglu hans og hafi þau þá tekið að rífast. Ákærði hafi rifið hana úr fötum og pínt hana með því að slá hana í hné og klípa hana. Hún kvað ákærða hafa dregið sig inn í herbergi og hafi hún náð af honum hnífnum, en í millitíðinni hafi M, vinkona hennar, hringt eins og áður var um rætt þeirra á milli. Hún hafi þá spurt ákærða hvort hún mætti fara með henni og hafi ákærði jánkað því. Er hún hugðist fara hafi ákærði ekki heimilað henni það. Hún kvaðst hafa verið dauðhrædd við ákærða, er hér var komið sögu, en hún kvaðst hafa sagt vinkonu sinni að fara. A lýsti því er hún kastaði veiðihnífnum, sem ákærði var með, inn í barnaherbergið og að ákærði hafi eftir þetta þvingað hana til samræðis inni í svefnherberginu og lýsti hún því og að ákærði hafi séð að hún vildi þetta ekki. A var spurð hvort ákærði hefði hótað henni er þetta átti sér stað. Hún kvað, að meðan á þessu stóð hafi ákærði haldið á hnífi, heldur minni en þeim, sem brotnaði og síðar verður vikið að, og hafi hann sífellt verið með hnífinn og hnefann á lofti á þessum tíma. Eftir þetta hafi S, kunningi ákærða, komið og hafi ákærði þá leyft henni að klæðast aftur. Hún lýsti því að hún hafi talið að ákærði ætlaði að stinga hana, þar sem hann hafi leikið sér að því að meiða hana og hann hafi stungið með hníf í skóna hennar. Þá hafi S horft á það er ákærði kýldi hana í höfuðið og hafi S beðið ákærða um að hætta þessu. Þá hafi hann stungið með hnífnum í sófann, þar sem hún sat. Um þetta leyti hafi systir hennar hringt og beðið hana um að koma og gista hjá sér. A kvaðst ekki hafa þorað að segja ákærða að þetta vekti fyrir henni og því hafa spurt hann hvort þetta væri í lagi. Ákærði hafi þá orðið reiður og pirraður og tekið að skvetta einhverju á hana og hafi þetta orðið til þess að hún jánkaði í símann við systur sína. Þetta hafi gengið áfram um hríð uns systir hennar hafi komið að [...] og hringt úr bíl sínum fyrir utan húsið og beðið A um að koma niður. Hún kvaðst hafa jánkað, en systir hennar hafi heyrt lætin, meðal annars brothljóð, en ákærði braut á þessum tíma muni í íbúðinni. Hún kvað systur sína þá hafa áttað sig á því að hlutirnir voru ekki eins og þeir áttu að vera. Hún hafi þá ætlað að sækja barnið til systur sinnar, en ákærði hafi ekki leyft henni það. Ákærði hafi heimilað S að sækja barnið, en systir hennar hafi ekki látið S fá barnið, enda hafi hún ekki þekkt hann neitt. A kvaðst hafa talið að ekki þýddi að biðja S um aðstoð vegna þess að hann væri dauðhræddur við ákærða, sem væri búinn að lemja hann nokkrum sinnum, að hennar sögn. A var spurð að því hvort hún hafi ekki greint systur sinni frá því að henni væri meinuð útganga. Kvaðst hún ekki hafa gert það til að æsa ákærða ekki meira en orðið var, en S hafi verið í íbúðinni á þessari stundu. A kvað systur sína hafa sagt að ef hún kæmi ekki niður, myndi hún hringja í lögregluna. Þessu kvaðst A hafa jánkað og hafi systir hennar haldið á brott með barnið eftir þetta og þau ákærði verið tvö ein eftir, því S hafi ekki komið upp í íbúðina eftir að hafa farið niður þeirra erinda að sækja barnið, eins og rakið var. Eftir þetta hafi hún verið stödd í eldhúsinu er ákærði bað hana um að koma aftur inn í herbergi. Hún hafi neitað því. Hann hafi þá snúið upp á handlegg hennar og dregið hana inn í herbergi. Hún lýsti því sem þar gerðist og meðal annars því, að ákærði hafi viljað að hún tæki vínsopa og hafi hann reynt að hella einhverju upp í hana. Þau hafi haft samfarir í herberginu. Aðspurð um ofbeldi af hálfu ákærða kvað hún, eins og rakið var, ákærða hafa dregið hana inn í herbergið og þá hafi hann verið ,,alveg brjálaður“ vegna þess að hún neitaði að fara með honum inn í herbergið, en hann hafi dregið hana þangað. Hún lýsti því að meðan á samförunum stóð, eða um svipað leyti, hafi ákærði séð að lögreglan bankaði á dyrnar, en ákærði hafi ekki viljað svara og sagði hann henni að hafa hljótt. Síðan hafi ákærði læst hana inn í herbergi og hótað að fleygja lyklinum út, en hann hafi hætt við það er hún spurði hann að því hvernig hann ætlaði sjálfur að komast út. A var spurð út í framburð ákærða þess efnis að hún hefði ekki viljað að lögreglunni yrði svarað af ástæðum, sem raktar voru er framburður ákærða var rakinn. Hún kvað þetta rangt hjá ákærða. Hún hafi viljað komast út úr húsinu. Er þau ákærði hafi verið stödd inni í herberginu, er lögreglan var við dyrnar, hafi ákærði orðið stressaður og brjálaður. Hann hafi tekið að skera dýnuna, koddann og sængurverið. Hann hafi sagt henni að setjast og hafi hann haldið á hníf á þessum tíma. Hann hafi þá sagt við hana að lögregla megi ekki trufla samfarir og hafi þær þá byrjað í þriðja sinn, að hún taldi, en A tók fram að erfitt væri að muna þessa atburði nákvæmlega í tímaröð, sökum þess að hún hafi reynt að gleyma atburðunum. Lýsti hún því er ákærði hefði verið mjög harðhentur við hana og meitt hana og hafi hún tekið að tárfella er hér var komið sögu, en hnífurinn hafi verið við hlið ákærða á meðan á samförunum stóð. Hún lýsti því einnig að hún hafi grátið í eitt skipti er þau ákærði settust í rúmið. Hún kvað hafa hvarflað að sér að kalla á hjálp er lögreglan kom. Hún kvaðst hins vegar hafa verið svo hrædd að hún hafi ekki komið upp orði. A lýsti því er hún náði að ýta ákærða af sér og eftir það hafi þau farið fram í eldhús. Þaðan hafi hún fylgst með ákærða, sem hafi tekið heimabíóið, en hún hafi verið byrjuð að tína saman dót í tösku sína. Hún lýsti því er hún hljóp út úr íbúðinni og bankaði upp á hjá nágrannakonu sinni í íbúðinni við hliðina, en tvær konur hafi verið í þeirri íbúð. Þar hafi hún farið inn og ákærði á eftir. Hún hafi beðið konuna um að hringja á lögregluna, en konan hafi spurt hvort þau vildu ekki fremur reyna að sættast. Hún hafi þá sjálf reynt að hringja frá nágrannakonu sinni, en ákærði hafi ýtt takkanum á símanum niður svo hún gat ekki hringt. Er hún hafi verið stödd frammi á gangi eftir dvölina í nærliggjandi íbúð, hafi ákærði rifið í hárið á henni, þannig að hún hafi fallið í gólfið. Ákærði hafi dregið hana á hárinu á teppinu að íbúð sinni, en á leiðinni hafi hann misst takið og þá rifið í brjóstahaldara og bol hennar, sem hvort tveggja hafi skemmst við þetta. Hún kvað íbúa í húsinu hafa orðið vitni að þessu. Hún kvað ákærða hafa tekið að draga hana inn í íbúðina og er þangað var komið hafi hann tekið hana hálstaki og einnig verið með hníf í höndunum. Stuttu síðar hafi lögreglan komið öðru sinni. Hún hafi svarað og það eina sem hún hafi viljað var að komast út og til systur sinnar, sem var með barn hennar. Hún kvaðst hafa farið á neyðarmóttöku síðar þennan dag. A kvað ákærða hafa verið buxnalausan meðan þessi atburðarrás varði og hann hafi verið ölvaður, en hún kvað sig gruna að hann væri á fleiru en áfengi, eins og hún lýsti. A kvað ákærða hafa beitt sig öllu því ofbeldi og hótunum um ofbeldi, sem lýst er í ákæruliðum 1 og 2 og var farið yfir einstaka efnisþætti þeirra ákæruliða og vísaði A um þetta til samfelldrar frásagnar sinnar, sem rakin hefur verið. A lýsti þessu efnislega á sama veg hjá lögreglunni. Hún lýsti slæmri líðan sinni eftir þessa atburði og að hún hafi notið aðstoðar lækna og sálfræðinga vegna þessa. A lýsti samskiptum þeirra ákærða eftir þessa atburði. Hún staðfesti að hafa heimsótt hann, meðal annars meðan á refsivist hans stóð, en ekki eftir að hann gekk laus. Hún skýrði ástæður heimsóknar sinnar til ákærða og að þær hafi helgast af tilfinningum, sem hún bar til hans. Vitnið, M, kvaðst hafa verið í för með A í Smáralind laugardaginn 31. maí sl. Hún lýsti því er A bað vitnið um að keyra sig heim, sem hún gerði, en áður hefði A rætt símleiðis við ákærða. M kvað A hafa beðið sig um að hringja í sig eftir svona hálftíma og ef hún svaraði ekki átti vitnið að hringja í lögregluna. Hún kvaðst ekki hafa fengið skýringu á því hvers vegna hún átti að gera þetta. M kvaðst hafa hringt og fengið þau svör hjá A að allt væri í lagi. Vitnið, S, kvaðst hafa komið á heimili A að [...] eftir hádegi 31. maí sl. um klukkan fimm, en hann virtist ekki muna tímasetninguna vel. Ákærði og A hafi bæði verið heima og þau eins og venjulega verið að rífast. Ákærði hafi verið búinn að drekka um nóttina og örugglega verið þunnur og þreyttur að sögn vitnisins og vissi hann ekki hvort ákærði hefði drukkið meira frá því að þeir vitnið drukku saman um nóttina. Ákærði hafi sótt hníf fram í eldhús og stungið honum í sófann svo hnífurinn brotnaði, en ákærði og A hafi þá setið hvort á sínum enda hornsófa. A hafi öskrað og hún hafi verið mjög hrædd meðan á þessu stóð. S kvaðst hafa reynt að róa ákærða, en það hafi ekki verið hægt, að sögn vitnisins. S kvað ákærða hafa haldið A í sófanum og á meðan hafi hann lamið sófann, en hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því að hann lemdi A. S vissi ekki hvert tilefni þessa var, nema að A og ákærði voru að rífast. S kvaðst hafa stoppað í um 20 mínútur á staðnum og á meðan hafi hann heyrt ákærða segja að réttast væri að drepa A, en þessi ummæli hafi ákærði viðhaft eftir að hann hafi brotið húsmunina og stungið hnífnum í sófann. S kvað systur A hafa verið fyrir utan húsið meðan hann dvaldi þarna og hafi hún beðið A að koma með sér út að borða. S kvað ákærða ekki hafa verið sáttan við þetta. S kvað A hafa beðið sig um að fara að sækja barnið til systur sinnar, sem beið niðri. Hann mundi ekki hvort ákærði hafi meinað A að sækja barnið sjálf. Hann kvaðst hafa farið niður og ekki komið upp í íbúðina aftur, heldur haldið á brott. S kvað ekki hafa borið á góma meðan hann dvaldi þarna að A léti sig hverfa, eða yfirgæfi íbúðina. Hann lýsti því síðar að hann vissi ekki hvort ákærði hefði hleypt henni út, en vitnið taldi að erfitt væri fyrir hana að fara. Síðar kvaðst vitnið ekki geta sagt til um það hvort A hafi verið haldið nauðugri í íbúðinni. Hún hafi ekki reynt að fara út að því er vitninu virtist. Vitnið, B, lýsti því er stúlka bankaði upp á íbúð hennar í [...], laugardaginn 31. maí sl. og virtist stúlkan vera á flótta undan karlmanni, en komið hafi í ljós að hann var buxnalaus. B lýsti því að maðurinn hafi stöðugt beðið stúkuna um að láta ekki svona og að vitninu hafi skilist að það væri eitthvað sem hann vildi, en hún ekki, og kvað B sér hafa skilist að þetta væri eitthvað í sambandi við kynferðissamband. Vitnið, Ó, kvaðst hafa verið stödd á heimili B þennan dag, er kona kom þar og bað um að hringt yrði á lögregluna, þar sem maðurinn væri búinn að brjóta og bramla í íbúð hennar. Maðurinn hafi komið á eftir konunni, en hann hafi verið klæddur nærbol, en ber að neðan. Ó kvað konuna hafa hringt í lögregluna, sem hafi verið lengi að koma á staðinn. Hún lýsti því að maðurinn hafi beðið konuna um að hringja ekki, því hann elskaði hana. Fólkið hafi síðan farið út úr íbúð B, en konan hafi hlaupið veinandi út og maðurinn á eftir. Frammi á ganginum hafi maðurinn ráðist á konuna, rifið utan af henni bolinn og fötin og rifið í hár hennar og rifið hana á hárinu inn í íbúðina. Vitnið, G, kvað A systur sína hafa hringt í sig um morguninn og spurt sig að því hvort hún gæti haft son hennar í pössun, sem varð úr. Hún kvaðst síðan hafa hringt í A um kl. 15.00 eftirmiðdaginn 31. maí sl. og sagst vera á leiðinni til hennar með strákinn. G kvaðst hafa heyrt á A að hún væri miður sín. Hún hafi þá spurt A að því hvort hún vildi ekki gista hjá sér. Fram kom hjá G að hún vissi hvernig ,,hann væri” og átti hún þá við ákærða, en þetta má ráða af samhenginu. G kvað A hafa hringt í sig er hún var komin að heimili hennar í [...] og hafi A sagt að hún mætti ekki fara út eða viðhaft álíka ummæli. G lýsti síðan öðru símtali við systur sína stuttu síðar. Þá hafi A verið grátandi og vitnið hafi heyrt læti, skarkala og brothljóð í símann. Hún kvaðst þá hafa gert sér grein fyrir því, sem var að gerast, enda ekki í fyrsta skipti, að hennar sögn. Hún hafi beðið A að koma út. G kvaðst hafa heyrt A spyrja ákærða hvort hún mætti fara út til systur sinnar. Hún kvaðst þá hafa heyrt öskur í ákærða og A hafi ekki þorað að ræða við sig í símann. Hún hafi heyrt grát í systur sinni og sagt henni að hún myndi hringja í lögregluna, en í því hafi sambandið rofnað. Hún lýsti því er hún hringdi í lögregluna vegna þessa. G greindi frá því að S hefði komið niður og ætlað að sækja barnið samkvæmt fyrirmælum ákærða, en hún hafi ekki afhent barnið, vitandi um lætin upp í íbúðinni. Hún kvað S hafa farið í burtu eftir þetta og hann hafi ekki farið aftur upp í íbúðina. Vitnið, Ósk Ingvarsdóttir læknir, kom fyrir dóminn og skýrði og staðfesti skýrslu, sem hún ritaði eftir skoðun á A. Í skýrslu Óskar um skoðun á A 31. maí sl. er haft eftir A að hún hafi sætt ofbeldi af hálfu ákærða og hann hafi nauðgað henni þrívegis um leggöng. Hafi hún ekki veitt mótspyrnu, þar sem hún vissi að annars hlyti hún verra af. Hún hafi verið hölt við komu vegna bólgu og eymsla í ökkla og taldi sig hafa misstigið sig, þegar henni var hrint af ákærða. Um ástand stúlkunnar við skoðun segir að hún hafi verið mjög dugleg að segja frá og skýra málavöxtu. Hún hafi verið einbeitt, en stundum fjarræn og annars hugar. Áverkum hennar er lýst þannig að þeir væru staðsettir víða um líkamann. Á andliti væri kúla vinstra megin á enni ofarlega, 3 x 3 cm. Smásár 2 til 3 mm hafi verið á gagnauga vinstra megin, þá var roði á hægri kinn og 1 ½ x 1 ½ cm undir auganu á hákinnbeininu. Roði sé beggja megin á hálsi og veruleg eymsli undir kjálkabörðum, meira hægra megin. Þá væru rispur og þrjár húðblæðingar hægra megin neðarlega á hálsi. Áverkar þessir kynnu að vera eftir högg eða kverkatak. Á hvirfli stúlkunnar væri stór blæðing undir húð, kúla 4 x 5 cm. Veruleg eymsli væru þar og víða í hársverði. Þar sæjust roðablettir og smáblæðingar. Einnig væri þar mikið af lausum hárflygsum. Áverkar þessir kynnu að vera eftir högg og hárreytingu. Á hægri upphandlegg væri að finna þrjá 1 x 1 cm stóra marbletti, væntanlega eftir þrýsting, til dæmis eftir fingur. Á vinstri mjöðm og síðu og baki neðarlega væru rauð upphleypt svæði, eins og eftir bruna, til dæmis eftir núning af hörðu undirlagi. Í niðurlagi skýrslu Óskar segir að stúlkan sé með áverka víðsvegar um líkamann, meðal annars ummerki sem kæmu heim og saman við lýsingu á kverkataki, höfuðhöggum og hárreytingum. Sýni hafi verið tekin til staðfestingar í DNA rannsókn. Fyrir dóminum kvað Ósk ekkert annað hafa komið fram við skoðun á A, en að áverkar sem lýst hafi verið væru af mannavöldum. Ekkert hafi komið fram sem vekti grunsemdir um annað. Ósk lýsti blóðgúl á mjög stóru svæði á höfði A. Ósk kvað svona áverka hljótast við þungt högg eða mikið tog. Ósk kvað A hafa verið auma viðkomu um allan skrokkinn og áverkarnir sem hún lýsti í gögnum málsins, og vikið var að hér að ofan, hafi allir verið ferskir og nýir. Hún lýsti einstökum áverkum og staðfesti þetta álit sitt. Vitnið, Elísabet Benedikz, læknir, ritaði læknabréf, sem dags. er 3. júní sl., þar sem lýst er áverkum, sem hún greindi við skoðun á A sama dag. Fyrir dóminum lýsti hún því að hún teldi áverkana koma heim og saman við frásögn A af því sem henti hana, en fram kemur í læknabréfinu að Elísabet vissi um tilefni komu A á neyðarmóttöku hinn 31. maí sl. Samkvæmt því sem fram kemur í niðurstöðum álitsgerðar Gunnlaugs Geirssonar, prófessors hjá Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði, má álykta að sáðfall hefði nýlega orðið í kynfæri þolandans. Vitnið, Arnór Jónsson lögreglumaður, staðfesti frumskýrslu sem hann ritað og vitnað var til í upphafi. Hann lýst því að lögreglan hafi verið send að [...] tvisvar sinnum þennan dag. Fyrst hafi ekki verið svarað, en svarað var í síðara skiptið er vitnið fór á vettvang. Hann lýsti því að í fyrstu hafi svo virst sem um hafi verið að ræða heimilisófrið, en er A var ekið áleiðis í Kópavog til systur sinnar, hafi hún greint frá kynferðisbroti gegn sér og þá hafi henni verið ekið á neyðarmóttöku. Arnór kvað ákærða hafa verið mjög ölvaðan. Arnór lýsti ráðstöfunum sem gerðar voru vegna þessa. Vitnið, Heiða Rafnsdóttir lögreglumaður, kvaðst hafa farið á vettvang ásamt Arnóri Jónssyni lögreglumanni. Fram hafi komið hjá A að hún hefði viljað fara og á leiðinni hafi hún greint frá því sem gerst hefði. Ákæruliður 3. Ákærði játar sök samkvæmt þessum ákærulið, en tók fram að bolur og brjóstahaldari, sem lýst er í niðurlagi þessa ákæruliðar, hafi rifnað í sundur er ákærði féll aftur fyrir sig frammi á ganginum, er hann var að reyna að koma A aftur inn í íbúð hennar. Þessu var lýst undir ákæruliðnum hér að framan og vísast til þess, sem þar var rakið. Einnig er vísað til vitnisburðar A um það sem gerðist í íbúðinni umrætt sinn. Ákæruliður 4. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum ákærulið. Hann kvaðst eiga meirihlutann í heimabíóinu, en A hafi getað verið búin að sækja heimabíóið til ákærða fyrir löngu, sem hún hafi ekki gert. Vitnið, A, kvaðst eiga heimabíóið, en ákærði hefði stolið því frá sér. Ákæra dags. 14. janúar 2004. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem lýst er í báðum köflum þessarar ákæru og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Skírskotað er til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Niðurstaða: Ákæra dags. 10. desember 2003. Ákæruliður 1. Vitnið A lýsti fyrir dómi og hjá lögreglunni að mestu leyti efnislega á sama veg hvernig ákærði beitti hana líkamlegu ofbeldi, hótaði að beita hana líkamlegu ofbeldi og ógnaði henni með hnífum. Hún lýsti því hve ofsafenginn ákærði var meðan á þessu stóð og að hún hafi ekki komið upp orði er lögreglan kom í fyrra sinnið að heimili hennar þennan dag. A vísaði til fyrri reynslu sinnar af ofbeldi ákærða, er hún svaraði spurningum um viðbrögð hennar, til að mynda er hún ræddi við systur sína í símann. Hún lýsti þessu einnig í viðtali við lækni á neyðarmóttöku og kvaðst ekki hafa veitt mótspyrnu, þar sem hún vissi að hún hlyti annars verra af. Ákærði hefur sjálfur borið um skapofsa sinn á þessum tíma og má í því sambandi nefna eyðileggingu muna, sem ákærði vann með hnífum og á annan hátt, eins og lýst var. Þessu til staðfestingar liggja frammi ljósmyndir af vettvangi, sem sýna eyðilegginguna og hnífa sem ákærði notaði. Fyrir liggja gögn um samskipti ákærða og A eftir atburði þá, sem í ákæru greinir, og báru þau bæði um þau samskipti undir aðalmeðferðinni. Það er álit dómsins að þessi samskipti ákærða og A séu ekki til þess fallin að draga úr trúverðugleika vitnisburðar hennar. Að virtum vitnisburði A og allra annarra vitna, sem komu fyrir dóminn og báru um ástand ákærða, skapofsa hans og háttalag eins og rakið var, en vitnið S bar um það, að ákærði hefði sagt að réttast væri að drepa A og að ekki hafi verið hægt að róa ákærða niður og með framburði ákærða sjálfs um skapofsa sinn og til þess að hnífar fundust á vettvangi, sem ákærði hefur viðurkennt að hafa beitt, eins og rakið var, og eyðilegging hans á verðmætum þykir einnig styðja þessa niðurstöðu, er það mat dómsins, að öllu þessu virtu, að aðstæður hafi verið þannig á heimili A frá því hún kom á heimili sitt um kl. 13.00 fram til kl. 19.38 er lögreglan kom á vettvang, að ákærði hafi á þann hátt, sem lýst er í ákærunni, haldið henni þar nauðugri. Að mati dómsins þykir engu breyta um þessa niðurstöðu þótt S hafi komið á staðinn um kl. 17.00. Það er álit dómsins að A hafi verið svipt frelsi sínu þann tíma sem S dvaldi á heimilinu. Helgast þetta af þeirri ógn sem A stafaði af ákærða sem hótaði því meðan S dvaldi þarna að réttast væri að drepa hana. Á sama tíma beitti ákærði hnífum eins og rakið var. Þá þykir frelsissviptingin einnig hafa varað er A komst yfir í nærliggjandi íbúð. Þar kom ákærði í veg fyrir að hún hringdi á lögregluna og dró hana síðan á hárinu inn í íbúðina aftur. S og tvær eldri konur í umræddri íbúð voru þess ekki megnug að leggja A lið við að rjúfa það ófrelsisástand sem ákærði hafði skapað. Háttsemi ákærða samkvæmt þessum ákærulið varðar við við 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga eins og lýst er í ákæru. Ákæruliður 2. Vísað er til vitnisburðar A, bæði hjá lögreglunni og fyrir dómi um atburði þá, sem hér um ræðir. Ákærði beitti hana líkamlegu ofbeldi og hótaði henni, meðal annars með hnífum, sem fundust á vettvangi. Því er einnig áður lýst hvernig ákærði beitti hnífunum, meðal annars skar hann rúmdýnu, þar sem hann hafði samræði við A og hafði hnífinn sér við hlið meðan á því stóð, eins og A hefur borið. Einnig er vísað til læknisfræðilegra gagna, sem rakin hafa verið um ferska áverka, sem greindust á A við skoðun. Ákærði hefur orðið margsaga um samræðið. Hann bar fyrst hjá lögreglu að þau hafi haft samræði einu sinni þann tíma, sem hér um ræðir. Síðar bar hann að skiptin hafi verið tvö, en í bæði skiptin með samþykki A. Framburður ákærða um þetta er ótrúverðugur og rangur að mati dómsins. Vísað er til röksemda við ákærulið 1 um það sem gerðist í íbúðinni á því tímabili, sem hér um ræðir. Af vitnisburði A má ráða að ákærði hefur með skapofsa, sem hann hefur viðurkennt og S hefur staðfest, hótunum um ofbeldi og með ofbeldi, vakið með A slíkan ótta um líf sitt og heilsu að hún hafi verið ráðþrota gagnvart framferði ákærða og hafi ekki getað spornað við samræðinu sem ákærða mátti vera fullljóst að var gegn vilja hennar. Með vísan til alls þessa, og til þess sem um þetta var rakið undir ákærulið 1, og til trúverðugs vitnisburðar A, sem fær stoð í vitnisburði þeirra, sem báru um háttalag ákærða fyrir dómi á þessum tíma og í læknisfræðilegum gögnum, sem lýst er, en gegn neitun ákærða, er sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið og er háttsemi ákærða rétt færð til refsiákvæðis. Ákæruliður 3. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem í þessum ákærulið greinir og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákæruliður 4. Ákærði hefur borið að hann hafi tekið heimabíóið og það væri í sinni vörslu, en A hafi haft rétt til að sækja það. Ákærði hefur jafnframt borið að hann eigi heimabíóið. Ákærði tók munina af heimili A og hefur engin gögn lagt fram því til stuðnings að hann hafi átt það. Engin gögn hafa verið færð fram þessu til stuðnings. Er því sannað gegn neitun ákærða, en með vitnisburði A og því að ákærði tók heimabíóið, eins og hann hefur sjálfur borið, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem um ræðir í þessum ákærulið og er brot hans rétt fært til refsiákvæðis. Því er áður lýst að ákærði játar sök samkvæmt ákæru dags. 14. janúar 2004 og vísast til þess, sem að ofan greinir þar um. Frá því á árinu 1991 hefur ákærði hlotið 22 refsidóma fyrir ýmiss konar afbrot. Hann hefur fjórum sinnum hlotið dóma fyrir líkamsárásir og margsinnis fyrir auðgunarbrot. Síðast hlaut ákærði dóm í mars 2003, 6 mánaða fangelsi fyrir líkamsárás, en þá var ákærði dæmdur fyrir tvær líkamsárásir gegn A. Refsing ákærða, sem er vanaafbrotamaður, er ákvörðuð með hliðsjón af 71., 72., 77. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði 205. gr. almennra hegningarlaga koma ekki til álita eins og hér stendur á, en verjandi ákærða krafðist þess að tekið yrði mið af ákvæðinu við refsiákvörðun samkvæmt undirstöðurökum þess. Til rökstuðnings þessu vitandi verjandinn til náinna samskipta ákærða og A eftir atburði þá sem hér um ræðir. Brot ákærða eru stórfelld og hrottafengin. Ákærði á sér engar málsbætur. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Skaðabótakrafa A er samansett í mörgum liðum, en krafist er 2.000.000 króna í miskabætur. A á rétt á miskabótum úr hendi ákærða, skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eins og rakið var braut ákærði freklega gegn A og þykja miskabætur til hennar hæfilega ákvarðaðar 1.000.000 krónur auk vaxta eins og í dómsorði greinir, en vaxtakröfu hefur verið breytt þannig, að krafist er dráttarvaxta frá 7. ágúst 2003, en þá var mánuður liðinn frá því ákærða var birt krafan. Í kröfugerð kemur fram að krafist er vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 fram að upphafstíma dráttarvaxta. Er við þetta miðað í dómsorði. Í kröfugerðinni eru sextán kröfuliðir vegna munatjóns, samtals að fjárhæð 407.000 krónur. Þótt einstökum kröfuliðum fylgi ekki gögn hefur þeim ekki verið andmælt utan að krafist er lækkunar einstakra liða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa unnið skemmdir á munum í eigu A og er skaðabótaskyldur vegna skemmda sem hann vann. Hluta skemmda má sjá á ljósmyndum meðal gagna málsins. Að öllu þessu virtu þykir rétt, eins og hér stendur á, að dæma A bætur að álitum. Þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 250.000 krónur. Loks er krafist 130.000 króna í bætur fyrir heimabíó, sem ákærði stal. Er þessi krafa tekin til greina og verður ekki betur séð en að kröfunni sé í hóf stillt. Ákærði er samkvæmt því sem nú hefur verið rakið, dæmdur til að greiða A 1.380.000 krónur auk vaxta eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Jóns Ármanns Guðjónssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A. Ákærði greiði Olíufélaginu hf. 4.002 krónur í skaðabætur. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 250.000 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns. Kolbrún Sævarsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Sigríður Ólafsdóttir og Sigurður T. Magnússon. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Ákærði greiði A, kt. [...], 1.380.000 krónur í skaðabætur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. maí 2003 til 7. ágúst 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Olíufélaginu hf., kt. 541201-3940, 4.002 krónur í skaðabætur. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Jóns Ármanns Guðjónssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A og 250.000 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 775/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en ákvæði úrskurðarins um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar voru felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en að því frágengnu verði varnaraðili einungis látinn sæta farbanni. Fallist Hæstiréttur ekki á kröfuna um að hafna gæsluvarðhaldi gerir varnaraðili sjálfstætt kröfu um að ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhalds verði felld úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið færð fram viðhlítandi rök fyrir nauðsyn þess að varnaraðili sæti í gæsluvarðhaldinu takmörkunum samkvæmt c. og. d. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Verður sá hluti hins kærða úrskurðar sem að þessu lýtur því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila, X. Ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar varnaraðila eru felld úr gildi. Í greinargerð ríkissaksóknara segir, að með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 29. desember 2009, hafi verið höfðað sakamál á hendur X og fleiri mönnum. Sé ákærðu gefið að sök mansal gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara, sem beitt hafi verið ólögmætri nauðung, frelsissviptingu og ótilhlýðilegri aðferð áður en og þegar hún var send til Íslands, sem og í meðförum ákærðu hér á landi, sem tóku við stúlkunni, fluttu hana og hýstu í því skyni að notfæra sér hana kynferðislega. Sé brot ákærðu aðallega heimfært til 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. gr. laga nr. 40/2003, en til vara við sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafi ríkissaksóknari til meðferðar tvö önnur mál (nr. [...] og [...]) er varða ætluð brot ákærða, þ. e. hilmingu og kynferðisbrot. Sé ákvörðunar um saksókn í þeim málum að vænta innan skamms. Þá kemur fram í greinargerð ríkissaksóknara að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu málsins frá 14. október sl. Málið sé mjög umfangsmikið og hafi rannsókn þess teygt anga sína víða. Liggi fyrir rökstuddur grunur um að ákærði tengist glæpasamtökum í Litháen, en ákærði sé ríkisborgari þar í landi. Vísist nánar um það til hættumats greiningardeildar ríkislögreglustjóra. Telji greiningardeildin enn fremur að að vitnum í málinu, þ.á m. brotaþola stafi veruleg hætta af kærða verði hann látinn laus. Þá sé vísað til þess að ákærði sé erlendur ríkisborgari og þykji hætta vera á því að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn. Með vísan til framangreinds, gagna málsins, b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og dóms Hæstaréttar nr. 692/2009 í máli ákærða sé þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Af hálfu ákærða er kröfu um gæsluvarðhald mótmælt og þess aðallega krafist að kröfunni verði hafnað en til vara að ákærða verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðahalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður mun skemmri tími en krafist sé. Ákærði hefur samkvæmt framansögðu ásamt fleiri mönnum verið ákærður fyrir mansal gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara. Slíkt brot getur varðað allt að 8 ára fangelsi samkvæmt 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt gögnum málsins er ákærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök. Ákærði er erlendur ríkisborgari og verður því að telja hættu á því að hann muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn áður en mál hans er til lykta leitt. Þá verður að líta til þess að í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra þar sem m. a. kemur fram að vitnum þ. a. m. brotaþola stefi hætta af ákærða. Er á það fallist að vitnunum stafi veruleg hætta af ákærða verði hann látinn laus. Með vísan til framangreinds og b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfu ríkissaksóknara, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Tilhögun gæsluvarðhaldsvistar ákærða skal vera með takmörkunum skv. c- og d-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurð þennan kveður upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010, kl. 16.00. Tilhögun gæsluvarðhaldsvistar ákærða er með takmörkunum skv. c- og d-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Mál nr. 617/2017
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi
Með héraðsdómi var fallist á kröfu BO, fyrrum formanns Blindrafélagsins, um að ómerkt yrðu ummæli í ályktun sem samþykkt var með atkvæðum BSB o.fl. á stjórnarfundi félagsins um að hann hefði vélað ungan félagsmann þess til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri unnt að draga þá ályktun að í ummælunum hefði falist aðdróttun um refsiverða háttsemi BO, en það breytti því þó ekki að í þeim hefðu verið fólgnar alvarlegar ásakanir sem gætu talist ærumeiðandi samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við úrlausn um það yrði í fyrsta lagi að líta til stöðu Blindrafélagsins og starfsemi þess sem væri að stórum hluta háð fjárframlögum frá öðrum. Eflaust ekki síst af þeirri ástæðu væri lögð áhersla á það í lögum félagsins að hver og einn stjórnarmaður þess virti siðareglur félagsins, hagsmuni þess og einstakra félagsmanna, en yrði misbrestur á því væri félagsstjórn heimilt að samþykkja tillögu um vantraust á hann. Við þær aðstæður, sér í lagi ef talið yrði að stjórnarmaðurinn hefði gengið gegn hagsmunum félagsmanns sem stæði höllum fæti vegna fötlunar sinnar, yrði að játa öðrum stjórnarmönnum rýmkuðu tjáningarfrelsi. Í annan stað hefði það verulega þýðingu hvort ummælin í garð BO ættu sér stoð í málsatvikum. Að sögn BO hefði A, sem var ungur að árum og hafði nýlega misst sjónina að mestu leyti, leitað til sín og hann í kjölfarið lagt til að A stofnaði fasteignafélag með sér og föður sínum. Gert var ráð fyrir að stofnfé félagsins yrði 7.000.000 krónur og legði A fram 20% þess og BO og faðir hans samtals 80%. Við stofnun félagsins var hins vegar ákveðið að stofnféð yrði 500.000 krónur, en engu að síður greiddi A skömmu síðar 1.400.000 krónur inn á persónulegan reikning BO. Í dómi Hæstaréttar sagði að ekkert í málsgögnum benti til að BO og faðir hans hefðu lagt neitt fé eða annars konar verðmæti til félagsins við stofnun þess eða strax í kjölfar hennar. Þá væri engar upplýsingar að finna um það hvort fé sem A hafði ítrekað lagt á reikning BO hefði verið ráðstafað af reikningnum og þá í hvaða tilgangi. Ályktun stjórnarfundarins hefði verið reist á frásögn A af málsatvikum og gögnum sem hann hafði ýmist látið BSB o.fl. í té eða þau aflað með öðrum hætti. Áður en tillaga að ályktunninni hefði verið tekin til afgreiðslu á fundinum hefði BO verið gefinn kostur á að skýra málið frá sinni hlið, auk þess sem hann svaraði fyrirspurnum um einstök atriði þess. Þrátt fyrir að BSB o.fl. hefðu tekið óþarflega sterkt til orða með hinum umdeildu ummælum var ekki talið að þau hefðu með þeim farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Voru BSB o.fl. því sýknuð af kröfum BO.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogEiríkur Tómasson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 28. september 2017. Þau krefjast sýknu af kröfum stefndaog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendiáfrýjenda.IÍ lögumBlindrafélagsins, sem svo eru nefnd, kemur fram að félagsmaður þess geti orðiðhver sá sem hefur sjón, sem nemur 6/18 eða minna, eða sjóngalla eða augnsjúkdómsem jafna má við slíka sjónskerðingu að mati augnlæknis. Á aðalfundi félagsins,sem haldinn er árlega, skal kosinn formaður þess til tveggja ára, svo og tveiraðalmenn í stjórn og tveir varamenn til jafn langs tíma. Stjórn félagsins, semþannig er skipuð fimm mönnum að meðtöldum formanni, ræður framkvæmdastjóra þessog hefur eftirlit með störfum hans. Í félagslögum er kveðið á um að geriststjórnarmaður brotlegur við refsilög eða siðareglur félagsins, vinni gegnhagsmunum þess eða félagsmanna eða sýni af sér aðra verulega ámælisverðaháttsemi og allar sáttatilraunir reynist árangurslausar sé stjórninni heimiltað samþykkja tillögu um vantraust á stjórnarmanninn. Sé slík tillaga samþykkter skylt að boða til félagsfundar innan tveggja vikna þar sem tekin skalafstaða til tillögunnar. Sú venja mun hafa tíðkast að varamenn í stjórn ogframkvæmdastjóri sitji alla fundi félagsstjórnar. Samkvæmt starfslýsingu, semgerð mun hafa verið sumarið 2014, eru meðal verkefna formanns félagsins, semnýtur launa til helmings á við framkvæmdastjóra, að vera talsmaður þess áopinberum vettvangi, bera ábyrgð á undirbúningi og boðun stjórnarfunda og sjáum félagslegt starf. Hlutverk framkvæmdastjóra er á hinn bóginn að hafa meðhöndum daglega stjórn á starfsemi félagsins sem mun hafa verið tiltölulegaviðamikil. KristinnHalldór Einarsson, sem verið hafði formaður Blindrafélagsins, var í árslok 2013ráðinn framkvæmdastjóri þess frá 1. júlí 2014 og gaf ekki kost á sér tilendurkjörs á aðalfundi félagsins sem haldinn var 17. maí það ár. Í stað hansvar stefndi kjörinn formaður á aðalfundinum með eins atkvæðis mun, enmótframbjóðandi hans var áfrýjandinn Rósa María Hjörvar. Að afstöðnum aðalfundifélagsins árið 2015 skipuðu aðalstjórn þess, auk stefnda, áfrýjendurnir HalldórSævar Guðbergsson, sem gegndi stöðu varaformanns, Baldur Snær Sigurðsson, LiljaSveinsdóttir og áðurnefnd Rósa María. Áfrýjendurnir Guðmundur Rafn Bjarnason ogRósa Ragnarsdóttir voru varamenn í stjórn og sömleiðis A.Meðalmálsgagna er skýrsla svonefndrar sannleiksnefndar, en nefndin var skipuð ágrundvelli samþykktar sem gerð var á félagsfundi Blindrafélagsins 30. september2015 eins og síðar verður vikið að. Í skýrslunni, sem dagsett er 8. febrúar2016, er tekið fram að spenna hafi ríkt innan stjórnar félagsins í formannstíðstefnda og hafi margt valdið henni, þar á meðal stjórnarhættir hans sem hafimeðal annars verið fólgnir í því að knýja ítrekað fram atkvæðagreiðslu ástjórnarfundum um tillögur sínar sem hafi síðan verið felldar með atkvæðumannarra stjórnarmanna. Þá hafi fljótlega eftir að Kristinn tók við starfiframkvæmdastjóra farið að bera á erfiðleikum í samskiptum þeirra tveggja semhafi magnast sumarið 2015. 2Af vottorðiúr fyrirtækjaskrá 29. maí 2015, sem lagt hefur verið fram í málinu, verðurráðið að Fasteignafélagið Hnjúkur ehf. hafi verið stofnað 12. þess mánaðar.Fyrstu stjórn félagsins skipuðu Oddur Magni Guðmundsson, faðir stefnda, stefndiog A sem áður er nefndur. Stefndi var framkvæmdastjóri félagsins og prókúruhafiþess. Hlutafé var 500.000 krónur.Spurðurhver hafi verið aðdragandi að stofnun félagsins svaraði stefndi því svo íaðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi að þeir feðgar, hann og Oddur, hafi verið „búnirað vera í að kaupa og selja fasteignir“. Móðir A, sem hafi verið góð vinkonasín, hafi „heillast af því hvað við feðgar höfum verið að gera“ og sagt sér að A„langi að gera eitthvað og hann eigi einhverja fjármuni ... og hún sem sagtkynnir mig og A saman þarna snemma ársins 2015 og þá fer nú bara ... boltinn aðrúlla.“ Stefndi kvaðst oft hafa hitt A og móður hans og rætt við þau í símaáður en félagið var stofnað.Ívitnaskýrslu A fyrir dómi kvaðst hann hafa greinst með augnsjúkdóm í byrjun árs2014 og síðan misst sjónina að mestu leyti í júní það ár. Við það hafi hann,sem þá var nýorðinn tvítugur, orðið fyrir miklu áfalli. Aðspurður sagðist Alíklega hafa kynnst stefnda í mars 2015 þegar hann bjó hjá móður sinni. Stefndihafi hringt oft til hennar og viljað fá að heyra í sér. Þeir hafi þá margsinnisspjallað saman í síma. Nokkru síðar hafi stefndi komið fram með þá hugmynd aðhann langaði til að stofna fasteignafélag og hafi sér þótt sú hugmynd hljóma„ágætlega“. A kvaðst þó ekki hafa verið tilbúinn að gefa stefnda svar umþátttöku í hinu fyrirhugaða félagi, en hann hafi þrýst á sig að koma að stofnunþess. Að lokum hafi hann látið til leiðast og fallist á að leggja fram1.400.000 krónur sem hlutafé í félaginu gegn því að eignast 20% hlut í því. Afmálsgögnum verður ráðið að A hafi fyrir þennan tíma fest kaup á íbúð.Meðalgagna málsins er tölvubréf frá stefnda 30. apríl 2015 þar sem fjallað var umhið fyrirhugaða félag. Þar kom meðal annars fram að hlutafé þess yrði 7.000.000krónur sem skiptist þannig að A legði fram 20% þess, stefndi 30% og Oddur 50%.Í tölvubréfinu sagði ennfremur: „A setur 1,4m kr. og við feðgar setjum Móhellu4d ... markaðsverð 4,0m kr. og Túngata 15 Súðavík markaðsvirði 4,8m kr. Viðfeðgar þurfum svo að setja tæplega 100.000 kr. í félagið til þess að okkarhlutur sé 5,6m kr. mínus áhvílandi lán og markaðsverð fasteignanna ... Við erumnúna að reyna að kaupa íbúð í eyjum og ætlum að setja Móhelluna uppí. Er þettanokkuð flókið að stofna ehf á sama tíma og önnur eignin er í söluferli. Ég fæfasteignasala til að sanna markaðsvirði eignanna.“ Þá hafa verið lögð fram drögað stofnskrá fyrir umrætt einkahlutafélag sem óumdeilt er að lágu fyrir og vorukynnt A áður en félagið var stofnað. Þar var hlutaféð sagt vera 7.000.000krónur og gert ráð fyrir að væntanlegir stofnendur skrifuðu sig fyrir þvíþannig að í hlut Odds kæmu 3.500.000 krónur, í hlut stefnda 2.100.000 krónur ogí hlut A 1.400.000 krónur. Ennfremur var tekið fram í drögunum að allt hlutaféðværi þegar greitt.Stefndiskýrði svo frá fyrir dómi að hann og eiginkona sín hafi á þessum tíma áttfasteign í Súðavík og faðir sinn fasteign í Hafnarfirði. Ætlunin hafi verið aðþeir feðgar legðu andvirði þessara tveggja eigna, að frádregnum veðskuldum, um5.600.000 krónur fram sem hlutafé af sinni hálfu við stofnuneinkahlutafélagsins. Það hefði hins vegar verið að ráði endurskoðanda, semfenginn hafi verið til ráðgjafar við stofnun félagsins og setið stofnfund þessásamt þeim feðgum, A og föðurbróður stefnda, að hlutaféð yrði 500.000 krónur ístað 7.000.000 króna eins og upphaflega hefði verið ráðgert. Ástæðan hefðiverið sú að því hefði fylgt mikill kostnaður fyrir félagið ef andvirðifasteignanna tveggja yrði greitt sem hlutafé inn í það, meðal annars vegna þessað meta þyrfti verðmæti þeirra af tveimur skoðunarmönnum. Í vitnaskýrslu endurskoðandansfyrir dómi kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir þessu, en tók fram að væristofnfjárframlag í einkahlutafélagi í formi fasteigna þyrfti að liggja fyrirsérfræðiskýrsla um verðmæti þeirra. Þegar stefndi var spurður að því fyrir dómihvort þeir feðgar hefðu þá ekkert stofnfé lagt fram af sinni hálfu við stofnunfélagsins svaraði hann: „Tæknilega séð ekki.“ Hins vegar hefði það verið„algjörlega á kristaltæru að þegar þessar eignir yrðu seldar að þá myndisöluhagnaður þeirra renna inn í félagið“ samkvæmt fyrirliggandi verðmati hvorrareignar fyrir sig. Meðalmálsgagna eru þrjú skjöl, dagsett 3. júlí 2015, þar sem stefndi og A, fyrirhönd Fasteignafélagsins Hnjúks ehf., veittu umboð til þess að félagið festikaup á þremur fasteignum, Móhellu 4A í Hafnarfirði, Túngötu 15 í Súðavík ogÁshamri 67, 2. hæð, í Vestmannaeyjum. Einnig liggur fyrir samningur um kaupfélagsins á síðastgreindu eigninni 25. júlí 2015 fyrir 12.800.000 krónur. Afkaupverðinu skyldu 3.840.000 krónur greiðast í reiðufé, þar af 2.000.000 krónurvið undirritun samningsins, 840.000 krónur 15. ágúst 2015 og 500.000 krónurannars vegar 1. október og hins vegar 15. nóvember sama ár. Með afsali 28.desember 2016 lét Oddur af hendi fasteign sína að Móhellu 4A til félagsins ogvar fasteignamat hennar sagt þar vera 3.130.000 krónur. Í afsalinu var tekiðfram að gerður hefði verið samningur um kaupin 28. desember 2015, en eintak afhonum hefur ekki verið lagt fram í málinu. Hins vegar seldi félagið umræddafasteign samkvæmt kaupsamningi 31. október 2016 fyrir 4.600.000 krónur semgreiða skyldi að fullu við undirritun hans. Ekki hafa verið lögð fram í málinuskjöl um að fasteign stefnda og eiginkonu hans að Túngötu 15 í Súðavík hafiverið afsalað til félagsins, en hins vegar er meðal málsgagna afsal þeirra 9.október 2015 á eigninni til annarra kaupenda. Samkvæmt upplýsingum umfasteignamat eignarinnar, sem er sumarhús, nam það 2.520.000 krónum á þeimtíma.Hinn 7.júní 2015 greiddi A samkvæmt málsgögnum 1.400.000 krónur inn á bankareikningstefnda, síðan 112.000 krónur 12. júlí 2015 og loks 114.000 krónur 14. ágústsama ár. Fyrsta greiðslan var innt af hendi í samræmi við áður gert samkomulagum stofnfjárframlag A og kvað stefndi fyrir dómi að það hefði verið „skilgreintsem eigendalán“ þótt ekki hafi verið gerður um það samningur eða það skjalfestmeð öðrum hætti. Síðari greiðslurnar hefðu falið í sér hlutafjáraukningu afhálfu A, en í tölvubréfi stefnda til hans 12. ágúst 2015, sem fjallaði meðalannars um það atriði, var hann beðinn um að leggja 114.000 krónur inn á áðurgreindanreikning stefnda. Þegar stefndi var spurður að því fyrir dómi hvers vegna Ahafi lagt stofnféð inn á persónulegan reikning hans í stað félagsins svaraðihann að ekki hafi gefist tími til að stofna bankareikning fyrir félagið fyrr ení júlí 2015. Spurður hvers vegna síðari greiðslurnar hafi verið lagðar inn ásama persónulega reikning hans gat stefndi ekki gefið viðhlítandi skýringu áþví. Þá sagði hann að gengið hefði verið út frá því að þeir feðgar myndu aukahlutafé sitt á sama hátt og A þótt sú hlutafjáraukning hefði ekki að öllu leytiverið fólgin í greiðslu fjár inn á bankareikning félagsins. Á yfirliti yfirhreyfingar á þeim reikningi á tímabilinu frá 11. ágúst 2015 til 3. septembersama ár sést að Oddur greiddi inn á hann samtals 650.000 krónur 11. og 17.ágúst og stefndi 210.000 krónur síðarnefnda daginn.Viðmeðferð málsins í héraði lagði stefndi fram skjal með yfirskriftinni „Uppfærðdagbók“ fyrir Fasteignafélagið Hnjúk ehf. Þar er fasteign í Súðavík færð tilhreinnar eignar hjá félaginu 15. maí 2015 að fjárhæð 3.103.096 krónur ogfasteign í Hafnarfirði sama dag að fjárhæð 2.408.004 krónur. Hinn 5. septembersama ár eru færðar til tekna hjá félaginu leigutekjur „v/Súðavík júní-sept“,samtals 71.020 krónur. Föðurbróðir stefnda, sem sá um að færa bókhald fyrirfélagið, kom sem vitni fyrir dóm og kvaðst hafa fært fyrrgreindar fasteignir íbækur þess „á því verði sem var talað um og skuldir á móti“. Litið hafi verið áfasteignirnar sem eign félagsins í bókhaldi þess og af þeim sökum hafileigutekjur af þeim verið bókfærðar hjá því. Þá hafi stofnframlag A verið færttil bókar á viðskiptareikningi hans hjá félaginu. Spurt hvenær fasteignirnarhafi verið færðar til eignar í bókhaldinu svaraði vitnið að það hefði veriðgert eftir á, einhvern tíma í júlí eða ágúst 2015. 3Fyrirhéraðsdómi bar A að hann hafi haft samband við framkvæmdastjóraBlindrafélagsins í september 2015 eftir að hafa árangurlaust reynt að fástefnda til að ræða hvernig hann gæti komið sér „út úr fyrirtækinu“ og skýrt útfyrir framkvæmdastjóranum sína hlið málsins. Ástæðuna kvað A hafa verið þá aðhann hafi lagt meira fé inn í Fasteignafélagið Hnjúk ehf. en gengið hefði veriðút frá í upphafi, jafnframt því sem gert hefði verið ráð fyrir að hann legðifélaginu til enn meira fé. Stefndi hefði ekki fengist til að ræða það við sighvernig hann gæti losnað út úr félaginu, heldur svarað því einu að „þú verðurbara að selja hlut þinn.“Í hinumáfrýjaða dómi er gerð grein fyrir því hvað átti sér stað í framhaldi afframangreindu. Boðað hafði verið til stjórnarfundar í félaginu 22. september2015, en áður en hann var haldinn munu áfrýjendur hafa hist án vitundarstefnda, rætt mál A, meðal annars við hann sjálfan og lögmann félagsins, oglagt á ráðin um tillögu að ályktun sem lögð yrði fram á stjórnarfundinum. Samkvæmtfundargerð lagði áfrýjandinn Halldór fram þá tillögu í upphafi fundarins aðteknar yrðu „til umræðu upplýsingar sem hann hefði undir höndum sem, ef réttarværu, fælu í sér að mjög alvarlegur trúnaðarbrestur væri kominn upp milliformanns og stjórnar.“ Var þessi dagskrártillaga varaformannsins samþykktsamhljóða. Síðan sagði í fundargerðinni: „HSG rakti það síðan að ungurfélagsmaður, sem mjög nýlega hefur misst nánast alla sjón á skömmum tíma, hafikomið að máli við bæði hann og framkvæmdastjóra félagsins um síðast liðna helgiog óskað eftir að félagið aðstoðaði hann í að ná til baka (fjármunum) sem hannsagði að formaður Blindrafélagsins hafi haft út úr sér. Eftir að hafa hlýtt áfrásögn félagsmannsins, skoðað tölvupósta milli formanns félagsins og þessaunga félagsmanns, sem hann lét í té og fengið álit lögmanns á málinu, þá væriþað sín skoðun að það væri algert ábyrgðarleysi af stjórn félagsins að hafnaþví að verða við ósk þessa unga félagsmanns og taka málið fyrir á vettvangistjórnar félagsins og leita eftir skýringum formanns á þeim gögnum sem fyrirlágu.“ Þegar áfrýjandinn hafði lokið máli sínu var bókað að stefndi gerði ekkivið það athugasemd að fjallað yrði um málið. Hafi stefndi bætt því við að þeir A„hefðu stofnað saman fasteignafélag í maí með föður sínum og hann skyldi skýrasína hlið á því en annars teldi hann að þetta kæmi stjórn Blindrafélagsinsekkert við.“Ífundargerðinni kom fram að áfrýjandinn Halldór hafi rakið „frásögn og upplifun Aá málavöxtum og samskiptum sínum við Bergvin Oddsson formann Blindrafélagsins“.Að því búnu hafi áfrýjandinn óskað eftir að stefndi útskýrði sína hlið ámálinu. Í fundargerðinni sagði síðan: „BO gerði grein fyrir að A hafi komið aðmáli við hann og leitað ráða varðandi fjárfestingar. Hann hafi sagst eiga smásparifé sem hann hefði áhuga á að nýta í fjárfestingar. BO kvaðst hafa veitt Afjármálaráðgjöf og t.d. útskýrt fyrir honum muninn á verðtryggðum ogóverðtryggðum lánum. Hann hafi svo stungið upp á því við A að hann kæmi tilsamstarfs við sig og föður sinn og saman myndu þeir stofna fasteignafélag. BOítrekaði að ... það væri ekkert athugavert við þetta og hann sæi ekki hvaðþetta kæmi stjórn Blindrafélagsins við. A hafi síðan óskað eftir því að fara útúr félaginu og það væri sjálfsagt að kaupa hann út þegar að fjármunir til þess værutil í félaginu, sem væri ekki núna.“ Eftir að stefndi hafði lokið við að svaraýmsum fyrirspurnum stjórnarmanna var fært til bókar að áfrýjandinn Halldór hafispurt hvað hann sæi fyrir sér um viðbrögð og stefndi svarað: „BO kvaðst ætla aðtala við bankann sinn og útvega féð til að greiða A út úr félaginu og þar meðætti málið að vera úr sögunni.“ Samkvæmt fundargerðinni vék stefndi við svobúið af fundinum til að gefa öðrum stjórnarmönnum kost á að ræða málið að honumfjarstöddum. Því næst sagði þar: „Stjórnarmenn voru mjög gagnrýnir á afstöðu BOog að honum væri fyrirmunað að sjá hinn siðferðislega þátt málsins.Stjórnarmenn voru allir sammála um að BO yrði að segja af sér sem formaðurBlindrafélagsins úr því að hann sæi ekkert athugavert við framgöngu sína ogværi í algerri afneitun um að hann kynni að hafa gert nokkuð rangt í samskiptumsínum við A. Formaður Blindrafélagsins, sem sæi ekkert athugavert við að nýtaaðstöðu sína sem formaður, til að fá félagsmenn til að leggja fé í persónulegviðskiptaáform, væri félaginu, orðspori þess og þá um leið fjáröflunum ogstarfsemi, hættulegur.“ Þegarstefndi kom aftur inn á fundinn sagði í fundargerð að áfrýjandinn Halldór hafigert honum grein fyrir að stjórnin væri þeirrar skoðunar að hann yrði að segjaaf sér sem formaður og væri þess farið á leit við hann. Stefndi hafi hafnað þvíog ekki sagst sjá neitt tilefni til þess þar sem hann hefði ekki brotið af sérí starfi. Því næst hafi áfrýjandinn lagt fram tillögu að ályktun sem samþykkthafi verið af öllum stjórnarmönnum að stefnda undanskildum. Ályktunin er tekinupp í heild í héraðsdómi, en upphaf hennar var svohljóðandi: „Í ljósi alvarlegstrúnaðarbrests sem upp er kominn á milli formanns Blindrafélagsins og stjórnarþess, þá lýsir stjórn félagsins yfir vantrausti á formann. Málsatvik eru þau aðformaður félagsins hefur nýtt sér vettvang þess til að véla ungan félagsmanntil að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt. Mál sem komið erí hendur á lögmanni. Að mati stjórnar félagsins þá hefur formaður með athæfisínu misnotað vald sitt og brugðist trausti þessa unga félagsmanns og þar meðsýnt af sér siðferðilegt dómgreindarleysi.“ Að loknum stjórnarfundinum varályktunin birt sem frétt á vefsíðu Blindrafélagsins. Þar var einnig degi síðarbirt fréttatilkynning frá stefnda þar sem fram komu andsvör gegn ályktuninni.Urðu þessar fréttir tilefni umfjöllunar í framhaldinu í ýmsum fjölmiðlum ummálefni stefnda og félagsins.Hinn 30.september 2015 var haldinn félagsfundur í Blindrafélaginu til að ræða tillögustjórnar félagsins um vantraust á stefnda sem formann þess. Ekki kom þó tilþess að sú tillaga væri tekin til afgreiðslu á fundinum því að í lok hans varsamþykkt önnur tillaga, sem borin var fram af öllum stjórnarmönnum, þar á meðalstefnda. Samkvæmt þeirri samþykkt steig hann til hliðar sem formaður, jafnframtþví sem aðalfundur félagsins skyldi haldinn eigi síðar en 1. febrúar 2016 ogsett yrði á stofn sannleiksnefnd sem skilaði áliti fyrir þann fund.Tveimur dögumfyrir félagsfundinn, 28. september 2015, var undirritaður samningur um kaupstefnda og Odds Magna Guðmundssonar á 20% hlut A í Fasteignafélaginu Hnjúkiehf. Umsamið kaupverð var 1.676.000 krónur og var það greitt A við undirritunsamningsins, auk þess sem svo var um samið að honum hefði með því veriðendurgreitt lán, sem hann hefði veitt félaginu, og ætti hann engar kröfur áhendur því.4Eftiruppkvaðningu héraðsdóms hafa áfrýjendur lagt fram ný gögn hér fyrir dómi. Um erað ræða tölvupóstsamskipti lögmanns þeirra, sem jafnframt er lögmaður A, viðlögreglu út af kæru þess síðarnefnda „vegna meintra auðgunarbrota“ stefnda. Þóttvísað hafi verið til kærunnar í greinargerð áfrýjenda í héraði hefur hún ekkiverið lögð fram af þeirra hálfu, en af hinum nýju gögnum má ráða að hún hafiborist lögreglu á fyrri hluta árs 2016. Lögregla mun hafa tekið skýrslu afstefnda á liðnu hausti, en af gögnunum verður ekki séð að hún hafi aðhafstneitt frekar í tilefni kærunnar.IIÍ máliþessu krafðist stefndi þess að tvenn ummæli í ályktun þeirri, sem samþykkt varmeð atkvæðum áfrýjenda á stjórnarfundi Blindrafélagsins 22. september 2015,yrðu dæmd ómerk. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu stefnda aðómerkt yrðu ummælin „vélað ungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé ífasteignabrask honum tengt“ og áfrýjendum gert að greiða honum miskabætur afþeim sökum. Hins vegar voru áfrýjendur sýknuð af kröfu stefnda um ómerkinguhinna ummælanna og unir hann þeirri niðurstöðu.Stefndiheldur því fram að áfrýjendur hafi með framangreindum ummælum vegið meðalvarlegum hætti að æru sinni svo að fari í bága við 234. gr. og 235. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og beri af þeirri ástæðu að ómerkja þausamkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Í ummælunum felist aðdróttun um refsiverðaháttsemi af sinni hálfu, sem ekki eigi sér stoð, auk þess sem í þeim felisttilhæfulaus móðgun í sinn garð. Með þessu hafi áfrýjendur farið út fyrirtakmörk tjáningarfrelsis samkvæmt 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar ogþar með brotið gegn friðhelgi einkalífs síns sem njóti verndar 1. mgr. 71. gr.hennar. Þá hafi það ekki verið hlutverk stjórnar Blindrafélagsins eða ávaldsviði hennar að kveða á um hvað væri rétt og hvað rangt í skiptum þeirra AAndrésar Axelssonar, sem sé lögráða einstaklingur, í tengslum við starfsemiFasteignafélagsins Hnjúks ehf.Þegartekin er afstaða til þess hvort ummælin, sem stefndi krefst að ómerkt verði,feli í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi af hans hálfu verður að horfa tilþess hver er merking sagnorðsins „að véla“ í því samhengi sem það kemur þarfyrir. Í íslensku máli getur það þýtt að tæla, svíkja, ginna, beita brögðum eðasvikum. Sé síðastnefnda merkingin, sem gengur einna lengst, lögð tilgrundvallar voru áfrýjendur með hinum umdeildu ummælum að bera stefnda á brýnað hann hafi beitt ungan félagsmann í Blindrafélaginu, sem var verulegasjónskertur, brögðum eða svikum til að leggja allt sitt sparifé ífasteignabrask, tengt sér. Þótt orðið „brask“ sé vissulega notað í neikvæðrimerkingu um viðskipti er ekki unnt að gefa orðunum, sem notuð voru, annaðinntak en þau almennt hafa í íslensku máli. Því er ekki unnt að draga þáályktun af ummælunum að með þeim hafi áfrýjendur verið að saka stefnda um aðhafa beitt hinn unga félagsmann brögðum eða svikum til að fá hann til að leggjaallt sparifé sitt í vafasöm viðskipti í þeim tilgangi að auðgast á kostnað hans.Vegna þess að refsiákvæðunum, sem stefndi hefur vísað til í þessu sambandi,248. gr. og 253. gr. almennra hegningarlaga, verður því aðeins beitt að brotiðhafi verið gegn þeim í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. laganna, verður samkvæmtþví ekki fallist á með stefnda að í ummælunum hafi falist aðdróttun um að hannhafi framið refsiverða háttsemi. 2Það semað framan greinir breytir þó ekki því að í ummælum áfrýjenda voru fólgnaralvarlegar ásakanir í garð stefnda sem gætu talist ærumeiðandi samkvæmt 235.gr. almennra hegningarlaga. Við úrlausn um það verður í fyrsta lagi að líta tilstöðu Blindrafélagsins sem frjálsra félagasamtaka og starfsemi þess sem aðstórum hluta er háð fjárframlögum frá öðrum. Eflaust ekki síst af þeirri ástæðuer eins og fyrr segir lögð áhersla á það í lögum félagsins að hver og einnstjórnarmaður þess virði siðareglur félagsins, hagsmuni þess og einstakrafélagsmanna, en verði misbrestur á því sé félagsstjórn heimilt að samþykkjatillögu um vantraust á þann stjórnarmann sem í hlut á. Við þær aðstæður, sér ílagi ef talið hefur verið að stjórnarmaðurinn hafi gengið gegn hagsmunumfélagsmanns sem stendur höllum fæti vegna fötlunar sinnar, verður að játa öðrumstjórnarmönnum rýmkuðu tjáningarfrelsi, enda vega hagsmunir annarra félagsmannaog bakhjarla félagsins af því að fá upplýsingar um forsendur að baki slíkritillögu þyngra en orðspor hlutaðeigandi stjórnarmanns, sbr. til hliðsjónar dómMannréttindadómstóls Evrópu 21. júlí 2011 í máli Heinisch gegn Þýskalandi. Í annanstað hefur það verulega þýðingu hvort ummælin í garð stefnda eigi sér stoð ímálsatvikum. Í máli þessu, sem rekið er eftir reglum um meðferð einkamála,verður þess ekki krafist af áfrýjendum, að teknu tilliti til þess sem áðurgreinir, að þau færi óyggjandi sönnur á sannleiksgildi ummæla sinna, heldur aðþau leiði nægar líkur að góðri trú sinni um réttmæti þeirra þegar þau voruviðhöfð, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. maí 2018 í málinr. 404/2017. 3Sé lagðurtil grundvallar framburður stefnda fyrir héraðsdómi og það, sem eftir honum varhaft í fundargerð stjórnarfundar Blindrafélagsins 22. september 2015, vorutildrög máls þessa þau að A leitaði til stefnda fyrir tilstilli móður sinnar ogóskaði eftir ráðgjöf hjá honum um hvernig hann gæti ávaxtað sparifé sitt.Stefndi hafði þá gegnt stöðu formanns félagsins í tæpt ár og hafði að eiginsögn talsverða reynslu af því að kaupa og selja fasteignir. A var hins vegarungur að árum, hafði nýverið orðið fyrir því áfalli að missa sjónina að mestuleyti og virðist hafa verið var lítt kunnugur fjármála- og fasteignaviðskiptum þótthann hefði fest kaup á íbúð nokkru áður. Í kjölfar þess að A leitaði tilstefnda lagði sá síðarnefndi til að hann kæmi til samstarfs við sig og föðursinn og stofnaði með þeim fasteignafélag. Ítölvubréfi stefnda 30. apríl 2015 og drögum að stofnfundargerð var gert ráðfyrir að stofnfé hins fyrirhugaða einkahlutafélags yrði 7.000.000 krónur ogskiptist þannig að A legði fram 20% þess, stefndi 30% og faðir stefnda 50%.Samkvæmt tölvubréfinu var gengið út frá því að þeir síðarnefndu legðu félaginutil tvær fasteignir í sinni eigu við stofnun þess og yrðu stofnframlög þeirra íformi markaðsvirðis þeirra að frádregnum áhvílandi skuldum. Við stofnunfélagsins var hins vegar ákveðið að stofnféð yrði 500.000 krónur í stað7.000.000 króna, en eftir sem áður var gengið út frá þeim forsendum, að sögnstefnda, að þeir feðgar létu fasteignirnar ganga til félagsins. Úr þeirrifyrirætlun varð þó ekki meðan A var hluthafi í einkahlutafélaginu, enfasteignirnar voru ranglega færðar til eignar hjá því í bókhaldi þess þar semþær höfðu ekki verið framseldar félaginu á þeim tíma. Þegarákveðið var að lækka stofnfé félagsins í 500.000 krónur brustu forsendur fyrirþví að A legði fram í reiðufé þær 1.400.000 krónur, sem áður hafði verið gertráð fyrir, heldur hefði honum að réttu lagi borið að inna af hendi 100.000krónur til félagsins við stofnun þess. Engu að síður greiddi hann fyrrgreindufjárhæðina inn á reikning stefnda 7. júní 2015 að því er virðist í trausti þessað þeir feðgar myndu leggja andvirði fasteignanna tveggja inn í félagið, svosem þeir ætluðu sér eftir sem áður að gera að sögn stefnda fyrir dómi. Þauskjöl, sem lögð hafa verið fram í málinu, gefa ekki til kynna að um hafi verið aðræða lán A til félagsins, enda var hvorki gerður um það samningur, svo sem um hvenærlánið ætti að endurgreiða og hvort og þá hvaða ávöxtun það skyldi bera, négefin út skuldaviðurkenning eða kvittun fyrir móttöku framlagsins sem láns. Ekkertí gögnum málsins bendir til að stefndi og faðir hans hafi lagt fram af sinnihálfu þær 400.000 krónur af stofnfé félagsins sem þeir höfðu skuldbundið sig tilað gera. Sem framkvæmdastjóra félagsins hlaut stefnda að vera kunnugt um að A,sem var skráður fyrir 20% hlutafjár þess, hafði lagt því til áðurgreindafjárhæð í reiðufé án þess að séð verði að aðrir hluthafar, hann sjálfur ogfaðir hans, hefðu lagt neitt fé eða annars konar verðmæti af mörkum tilfélagsins, hvorki við stofnun þess né strax í kjölfar hennar.Þar sem vottorðfyrirtækjaskrár um Fasteignafélagið Hnjúk ehf., sem vísað er til að framan, vargefið út 29. maí 2015 liggur fyrir að þá þegar hafði félagið verið tilkynnt tilskráningar hjá hlutafélagaskrá samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Að því loknu hefði ekkert átt að vera því til fyrirstöðu aðstofnaður yrði bankareikningur fyrir félagið, svo sem stefndi hefur haldiðfram, en hann hefur ekki lagt fram nein gögn til sönnunar þeirri staðhæfingusinni. Þrátt fyrir þetta innti A greiðsluna 7. júní 2015 inn á persónuleganbankareikning stefnda og lagði síðan 112.000 krónur inn á hann 12. júlí og 114.000krónur 14. ágúst sama ár. Yfirlit yfir hreyfingar á bankareikningi félagsins bermeð sér að hann hafi verið stofnaður í síðasta lagi 11. ágúst 2015. Samt semáður bað stefndi A um það í tölvupósti daginn eftir að leggja síðastnefndufjárhæðina inn á sama persónulega reikning sinn. Engar upplýsingar er að finnaum það í málsgögnum hvort fénu, sem A lagði inn á reikning stefnda sumarið 2015,hafi verið ráðstafað af reikningnum og þá í hvaða tilgangi. Á hinn bóginnverður ráðið af því, sem haft var eftir stefnda í fundargerð stjórnarfundarins22. september það ár, að féð hafi ekki verið tiltækt honum sjálfum eða félaginuá þeim tíma. Fyrir dómi bar stefndi að greiðslur A 12. júlí og 14. ágúst 2015hefðu falið í sér hlutafjáraukningu af hans hálfu, en ekkert liggur fyrir umþað í málsgögnum að hlutafé umrædds félags hafi verið hækkað á þeim tíma ísamræmi við fyrirmæli V. kafla laga nr. 138/1994.Ályktun stjórnarfundarins22. september 2015 var reist á frásögn A af málsatvikum og gögnum sem hannhafði ýmist látið áfrýjendum í té eða þau aflað með öðrum hætti. Áður entillaga að ályktuninni var tekin til afgreiðslu á fundinum var stefnda gefinnkostur á að skýra málið frá sinni hlið, auk þess sem hann svaraði fyrirspurnumum einstök atriði þess. Þótt stefndi hafi síðan svarað þeim ásökunum, sem áhann voru bornar, og lagt fram frekari gögn af sinni hálfu virðist myndin afþví, sem átti sér stað í samskiptum þeirra A í tengslum við starfsemiFasteignafélagsins Hnjúks ehf. og lá þá þegar fyrir í stórum dráttum, ekki hafabreyst að neinu ráði eins og rakið hefur verið.Þrátt fyrir að áfrýjendurhafi tekið óþarflega sterkt til orða með hinum umdeildu ummælum í garð stefndaverður ekki talið, með vísan til alls þess sem að framan greinir, að þau hafimeð þeim farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr.stjórnarskárinnar, sbr. 1. mgr. 10. gr. samnings um verndun mannréttinda ogmannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Verða áfrýjendurþví sýknuð af kröfum stefnda í máli þessu.Rétt er að málskostnaðurfalli niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Áfrýjendur, Baldur Snær Sigurðsson, Guðmundur Rafn Bjarnason, HalldórSævar Guðbergsson, Lilja Sveinsdóttir, Rósa María Hjörvar og RósaRagnarsdóttir, eru sýkn af kröfum stefnda, Bergvins Oddssonar.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2017.Mál þetta er höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri fyrir stefndu þann 9. og 10. ágúst2016, um þingfestingu málsins þann 1. september 2016. Málið var dómtekið þann13. júní 2017 að loknum málflutningi. Stefnandi er BergvinOddsson, kt. [...], Lyngrima 14, 112 Reykjavík.Stefndu eru: HalldórSævar Guðbergsson, kt. [...], Hólatúni 11, 600 Akureyri, Baldur SnærSigurðsson, Hamrahlíð 17, kt. [...], 105 Reykjavík, Rósa María Hjörvar, kt.[...], Þórsgötu 8, 101 Reykjavík, LiljaSveinsdóttir, [...], Laufrima 21, 112 Reykjavík, Guðmundur Rafn Bjarnason, kt.[...], Ljósabergi 48, 221 Hafnafirði og Rósa Ragnarsdóttir, kt.[...], Dalhúsum7, 112 Reykjavík.Stefnandi gerir þærdómkröfur á hendur stefndu: „Að eftirfarandi ummæli, í stafliðum a og b., semstefndu viðhöfðu um stefnanda í ályktun sem birt var opinberlega á heimasíðuBlindrafélagsins, blind.is þann 22. september 2015 verði dæmd dauð og ómerk: a. vélað ungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabraskhonum tengt.b. þá hefur formaður með athæfi sínu misnotað vald sitt og brugðist traustiþessa unga félagsmanns og þar með sýnt af sér siðferðilegt dómgreindarleysi.Stefnandi krefst þess aðstefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt 1.800.000 krónur í miskabæturmeð 4,7% vöxtum, skv. 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. og 8. gr. sömu laga, frá22. september 2015 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, sbr. og 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi þessað stefndu greiði stefnanda óskipt, 500.000 krónur, til að kosta birtingu dómsí málinu, þ.e. forsendur og niðurstöðu dóms í málinu í tveimur dagblöðum, sbr.2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940. Til vara er krafist birtingarkostnaðar aðálitum.“ Stefnandi krefst þess aðstefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt málskostnað samkvæmt matidómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndu gera öll þá kröfuað vera sýkn af dómkröfum stefnanda í málinu. Þá krefjast stefndu þessöll að þeim, hverju og einu, verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda aðmati dómsins. IMálavextirÁ stjórnarfundiBlindrafélagsins þann 22. september 2015, var samþykkt eftirfarandi ályktun sembirt var sama dag á vefsíðu Blindrafélagsins, blind.is.: „Í ljósi alvarlegs trúnaðarbrests semupp er kominn á milli formanns Blindrafélagsins og stjórnar þess, þá lýsirstjórn félagsins yfir vantrausti á formann. Málsatvik eru þau að formaðurfélagsins hefur nýtt sér vettvang þess til að véla ungan félagsmann til aðleggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt. Mál sem er komið íhendur á lögmanni. Að mati stjórnar félagsins þá hefur formaður með athæfi sínumisnotað vald sitt og brugðist trausti þessa unga félagsmanns og þar með sýntaf sér siðferðilegt dómgreindarleysi. Mikilvægt er að halda því til haga aðekki er um að ræða fjármuni Blindrafélagsins í þessu máli. Stjórn félagsinssamþykkir jafnframt að rifta ráðningarsamningi formanns. Þá afturkallar stjórnfélagsins skipun formanns sem fulltrúa félagsins í ráð og nefndir. StjórnBlindrafélagsins boðar ennfremur til félagsfundar miðvikudaginn 30. septembertil þess að kynna málið fyrir félagsmönnum.“Ályktunin samþykkt aföllum stjórnarmönnum, nema stefnanda.Stjórnarfundinn þann 22.september 2015 sátu: stefnandi sem stjórnarformaður, stefndu Halldór Sævarvaraformaður, Rósa María gjaldkeri, Lilja Sveinsdóttir ritari, Baldur Snærmeðstjórnandi, Guðmundur Rafn varamaður, Rósa Ragnarsdóttir, varamaður og þásat einnig fundinn Kristinn Halldór Einarsson, framkvæmdastjóri Blindrafélagsins.Mun sú hefð hafa skapast í stjórn Blindrafélagsins að varamenn sitji allastjórnarfundi. Upphaf þessa máls márekja til þess að A, varamaður í stjórn Blindrafélagsins, sem var forfallaður áframangreindum fundi, hafði þann 19. september 2015 rætt við framkvæmdastjórafélagsins um málefni er tengdust Fasteignafélaginu Hnjúki ehf. sem A rak ásamtstefnanda og föður hans, en auk þess hafði varaformaður þá haft veður afmálinu. Fram kom hjá A fyrir dómi að áhyggjur hans hafi varðað þróun á rekstrifélagsins sem hafði ekki verið í samræmi við það sem hann hafði ætlað. Taldihann að honum hefði einungis borið að leggja fram stofnframlag við stofnunfélagsins og að ekki yrði um frekari greiðslur af hans hálfu að ræða. Þegarstefnandi hafi síðan krafið hann um tvær greiðslur í júlí og ágúst 2015, ogboðað frekari fjárútlát, hafi hann fengið bakþanka, orðið áhyggjufullur út affjárframlagi sínu og viljað losna út úr félaginu, en stefnandi hefði ekki getaðveitt honum fullnægjandi svör þegar eftir því hefði verið leitað. Með þæráhyggjur fór A til framkvæmdastjóra Blindrafélagsins.Í framhaldi af þessu munuhafa átt sér stað nokkur símasamskipti á milli framkvæmdastjórans og stefnduauk þess sem sömu aðilar hittust á óformlegum fundi þann 21. september 2015. Áþeim fundi voru lögð fram gögn um tölvupóstsamskipti stefnanda og A og afrit afgreiðslum A, auk þess sem búið var að afla vottorðs frá hlutafélagskrá umFasteignafélagið Hnjúk ehf. Þá kom fram fyrir dómi að á þeim fundi hefðu veriðmótuð drög að framangreindri ályktun sem birt var þann 22. september 2015. Hafiþess verið gætt af hálfu stefndu að stefnandi fengi ekki veður afframangreindum samskiptum eða upplýsingum.Á stjórnarfundinum þann22. september 2015, hófust fundarhöld með því að varaformaður stjórnar gerðitillögu að því að fyrst yrðu teknar til umræðu upplýsingar sem hann hefði undirhöndum, sem fælu í sér að mjög alvarlegur trúnaðarbrestur væri kominn upp milliformanns og stjórnar, ef réttar væru. Gerði stefnandi ekki athugasemd við aðþau mál yrðu rædd. Í bókun fundargerðar þanndag er í upphafi rakið að ungur félagsmaður sem nýlega hafi misst nánast allasjón á skömmum tíma hafi „óskað eftir að félagið aðstoðaði hann við að ná tilbaka (fjármunum) sem hann sagði að formaður Blindrafélagsins hafi haft út úrsér“. Stefnandi rakti sína hlið málsins á fundinum en hafði eðli málsinssamkvæmt ekki gögn til að leggja fram og óskaði ekki eftir fresti til að leggjafram gögn. Upplýsti hann að hann teldi, að öðru leyti kæmi þetta stjórn Blindrafélagsinsekki við.Í framhaldi af þessu varfrekari dagskrárliðum stjórnar frestað og var ályktun stjórnar fullmótuð ogbirt sama dag. Boðað var til félagsfundar Blindrafélagsins þann 30. september2015 þar sem ræða skyldi framkomna ályktun og vantraust. Með fréttatilkynningu,dags. 23. september 2015, hafnaði stefnandi þeim ásökunum sem hann taldi á sigbornar í ályktun stjórnar Blindrafélagsins. Á félagsfundinum þann 30.september 2015 var ekki tekin ákvörðun um vantraust meirihluta stjórnar/stefndugegn stefnanda en ákveðið að stefnandi myndi stíga til hliðar og fara í leyfiog að aðalfundi yrði flýtt. Þá var ákveðið af félagsfundi að setja á stofnsannleiksnefnd sem skipuð yrði utanaðkomandi aðilum. Hlutverk þeirrar nefndarværi að fara yfir og skila skýrslu um þann mikla ágreining sem kominn var uppinnan Blindrafélagsins. Nefndin átti að leggja mat á öll gögn tengd atvikum,sem leiddu til þess að meirihluti stjórnar og varastjórnar Blindrafélagsinslýsti yfir vantrausti á stefnanda sem formann félagsins á stjórnarfundi þann22. september 2015. Nefndin var skipuð þeimGesti Páli Reynissyni, stjórnmála- og stjórnsýslufræðingi, Helgu Baldvins ogBjargardóttur, lögfræðingi og sérfræðingi í málefnum fatlaðs fólks hjáStígamótum og Salvöru Nordal forstöðumanni Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Skýrslasannleiksnefndarinnar ber heitið „Skýrsla um tilefni og málsmeðferð vegnavantrausts stjórnar á formann félagsins, sem samþykkt var á fundi stjórnar þann22. september 2015“. Skýrslan er 51 blaðsíða og var birt í febrúar 2016. Í niðurstöðum skýrslunnarsegir að það sé mat nefndarinnar að stjórnin hafi farið offari með framgöngusinni. Sé andmælaréttur bæði grundvallarregla íslensks réttar og grunnurmannlegra samskipta. Hafi stjórnin haft takmarkaðar upplýsingar undir höndumsem í besta falli hafi verið hægt að útskýra sem viðskiptalegan ágreining en íversta falli sem fjárhagslega misnotkun formanns Blindrafélagsins gagnvartyngri félagsmanni. Svo virtist sem flestir stjórnarmenn hafi tekið ákvarðanirút frá verstu mögulegu niðurstöðu án þess að gefa stefnanda almennilegttækifæri til þess að útskýra sína hlið eða að undirbúa sig fyrir fundinn 22.september 2015.Þá segir í einnig ískýrslu sannleiksnefndar að sama eigi við um ályktun þá sem birt hafi verið áheimasíðu Blindrafélagsins í kjölfar fundarins. Þar sé notast við harkalegtorðalag þar sem formaðurinn sé meðal annars sakaður um að hafa „vélað unganfélagsmann til viðskipta“. Þetta orðalag geti sannleiksnefndin ekki fallist á íljósi þess að viðkomandi einstaklingur sé lögráða og því bæði sjálfráða ogfjárráða.Ekki verður rakið frekarefni nefndrar skýrslu og eru málsaðilar ekki á eitt sáttir um niðurstöðu hennaren benda þó báðir á ýmislegt í henni máli sínu til stuðnings. Ljóst er þó afþeirri skýrslu að ágreiningur og samskiptaörðugleikar voru með málsaðilum innanstjórnar Blindrafélagsins á árinu 2015 þegar ályktunin var gerð.Stefnandi sendi stefndubréf, dags. 16. febrúar 2016, þar sem fram kom að ef stjórn Blindrafélagsinsmyndi biðja stefnanda opinberlega afsökunar væri hann tilbúinn að eiga samtalum það, að öðrum kosti væri hann knúinn til þess að fara dómstólaleiðina meðmálið. Með svarbréfi stjórnar Blindrafélagsins, dags. 26. febrúar 2016, varerindi stefnanda hafnað. Stefnandi lagði fram meðstefnu meðal annars afrit fréttatilkynningar hans, dags. 23. september 2015,afrit af fréttaflutningi málsins í dagblöðum, bréf lögmanns hans til stjórnarBlindrafélagsins, dags. 28. september 2015, skýrslu sannleiksnefndar, bréflögmanns hans til stjórnar Blindrafélagsins dags. 16. febrúar 2016 og svarbréfstjórnar Blindrafélagsins dags. 26. febrúar 2016, samning um uppgjör láns milliFasteignafélagsins Hnjúks ehf. og A, dags. 28. september 2015, dagbókarfærslurvegna Fasteignafélagsins Hnjúks ehf. og afrit kaupsamninga þess félags.Stefndu lögðu meðalannarra gagna fram, afrit af millifærslum A inn á bankareikning stefnanda,færslur af reikningi Fasteignafélagsins Hnjúks ehf., vottorð úr hlutafélagaskráum nefnt félag, stofnskrá Fasteignafélagsins Hnjúks ehf., bréf A til stefnda,dags. 22. september 2015, tölvuskeyti á milli stefnanda og A og lögmannaþeirra, fasteignamatsupplýsingar og vottorð frá augnlækni og sálfræðingi A. Fyrir dóminn komustefnandi og stefndu og gáfu aðilaskýrslur. Þá gáfu vitnaskýrslur Oddur MagniGuðmundsson, faðir stefnanda, Hólmar Guðmundsson, endurskoðandi og föðurbróðirstefnanda, Theodór Siemsen Sigurbergsson löggiltur endurskoðandi og eigandiGrant og Thornton, og Kristinn Halldór Einarsson, framkvæmdastjóriBlindrafélagsins. Þá gaf A símaskýrslu fyrir dóminum. IIMálsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggirómerkingarkröfu sína á því að stefndu beri ábyrgð á hinum umstefndu ummælum ístafliðum a og b, sem þau viðhöfðu um stefnanda og birt voru á heimasíðublind.is, á grundvelli 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011, sbr. ogtil hliðsjónar 234. gr., 235. gr., 1. og 2. mgr. 241. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þá byggir stefnandi á þvíað stefndu hafi með hinum umstefndu ummælum vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda. Í ummælunum notiststefndu við einkar harkalegt og óvægið orðalag þar sem stefnandi sé meðalannars sakaður um að hafa vélað unganfélagsmann til viðskipta í fasteignabraski honum tengdum og þannig að matistjórnarinnar misnotað vald sitt sem formaður og brugðist trausti þessa ungafélagsmanns. Með þess hafi hann sýnt af sér siðferðilegt dómgreindarleysi.Ummælin í stafliðum a og b eigi sér enga stoð í raunveruleikanum í ljósi þessað A, sé lög-, sjálf- og fjárráða einstaklingur, ásamt því að hann hafi haftmóður sína sér við hlið sem vottaði þar skjöl á umboðum sem A veittisameigendum sínum til kaupa og sölu á fasteignum. Hið rétta sé að umræddurfélagsmaður hafi af fúsum og frjálsum vilja ákveðið að taka þátt í stofnunfyrirtækis með stefnanda og föður hans. Stefnandi hafi engum blekkingum beittné sýnt af sér háttsemi sem jafna megi við misneytingu. Stefnandi hafi einungisverið að stunda heiðarleg viðskipti í samstarfi við föður sinn og A og sé þvíenginn fótur fyrir svo svívirðilegum ummælum stefndu.Að mati stefnanda gefiþað augaleið að stefndu, höfðu það eitt að markmiði með framferði sínu að komahöggi á stefnanda með þungum aðdróttunum og ekki skeytt eigi um æru og mannorðstefnanda. Þá hafi andmælaréttur hans verið virtur að vettugi og honum hvorkigefinn kostur á að gefa skýringar á sinni hlið málsins né að leggja fram gögnmáli sínu til stuðnings. Sérstaklega sé brýnt að virða rétt til að verjastásökunum þegar um svo þungar sakir sem þessar sé að ræða. Eins og fram kom ískýrslu sannleiksnefndarinnar þá hafi það verið mat nefndarinnar aðstjórnarmenn hafi tekið ákvarðanir út frá verstu mögulegu niðurstöðu án þess aðgefa stefnda færi til andsvara og undirbúnings fyrir stjórnarfundinn 22.september 2015. Stefndu hafi ekki velt öðrum kostum fyrir sér til að leysamálið, þess í stað hafi stefnandi verið leyndur vitneskju um málið, þar til áofangreindum stjórnarfundi þar sem vegið hafi verið svo stórlega að stefnandaúr launsátri. Stefnandi taki undir með sannleiksnefndinni, og hann telur aðstefndu hafi með framgöngu sinni farið offari og sakað stefnanda um alvarlegaháttsemi, án þess að nokkur fótur væri fyrir ásökunum. Hafi stefndu meira aðsegja gengið svo langt að ásaka hann um refsiverða háttsemi, sbr. orðalagið ístaflið a í kröfugerð stefnanda. Stefnandi bendir á að samkvæmtskýrslu sannleiksnefndarinnar hafi stefnanda sem formanni Blindrafélagsins og Asem varamanni stjórnar ekki verið skylt á grundvelli gildandi laga eða reglnaBlindrafélagsins að upplýsa stjórn þess um viðskiptatengsl sín. Það hafi heldurekki verið hlutverk stjórnar Blindrafélagsins að hafa vit fyrir þeim íviðskiptum. Stefnanda hafi því ekki borið skylda til að gefa upp eiginfjárhags- eða hagsmunatengsl, hvorki við félagsmenn Blindrafélagsins né aðra.Stefnandi hafi ekki brotið af sér í starfi sem formaður Blindrafélagsins íljósi þess að ekki hafi átt sér stað trúnaðarbrestur af hans hálfu. Stefnanditelur hin umstefndu ummæli í stafliðum a og b, sem stefndu létu falla í ályktunstjórnar, algjörlega úrlausu lofti gripin. Með þeimfullyrðingum sé verið að væna stefnanda um refsivert athæfi, sem fyrr greini. Hinumstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg og rætin og til þess fallin að varparýrð á mannorð stefnanda. Þá hafi þau tekið mjög á hann andlega. Hagsmunirstefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu miklir, enda hafa ummælinvaldið honum verulegum álitshnekki bæði innan Blindrafélagsins og samfélagsinsalls, vegna mikillar dreifingar í fjölmiðlum þar sem ályktun stefndu hafi veriðtekin orðrétt upp. Ef ekki verður fallist áað í ummælunum felist ærumeiðandi aðdróttun sé til vara á því byggt að þau felií sér ærumeiðandi móðgun og fari í bága við 234. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.Stefnandi mótmælti þeimhluta málflutnings stefndu sem of seint fram komnum, þar sem vísað sé tilummæla skýrslu sannleiksnefndar, enda sé ekkert vísað til skýrslunnar ígreinargerð stefndu. Miskabótakrafa stefnandaer á því reist að stefndu hafi með ummælum sínum veist með alvarlegum hætti ogaf ásetningi að æru stefnanda. Æra stefnanda og virðing hafi beðið hnekki viðummælin, enda hafi með þeim verið vegið að persónu stefnanda og gerð atlaga tilað rýra hann trausti sem formanns Blindrafélagsins. Með því hafi stefndu framiðólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á, endaum ærumeiðandi aðdróttun að ræða sem bæði sé röng og borin út og birtopinberlega gegn vitund stefnanda. Stefnandi telur að viðmat á miskabótum stefnanda til handa verði að hafa í huga að ummæli þau erstefndu viðhöfðu í ályktun sinni, hafi komið rækilega fyrir sjónir almenningsog ekki hafi verið reynt að draga úr umfjöllun fjölmiðla, sem hafi verið afaryfirgripsmikil, eða draga í land ásakanir í garð stefnanda á félagsfundi. Berieinnig að hafa hugfast að stefndu hafi verið í stjórn Blindrafélagsins þegarummælin voru látin falla og höfðu ummælin af þeirri ástæðu gríðarlegt vægi.Miskabótakrafa stefnandasé því hófleg. Stefnandi njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944, 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu ogXXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr.laga nr. 50/1993 séu fyrir hendi til að taka kröfu stefnanda til greina. Kröfu um birtingu dóms ítveimur dagblöðum byggir stefnandi á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Í ákvæðinu sé kveðið á um að dæma megi þann sem sekur reynist umærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilegafjárhæð, til þess að kosta birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eðafleiri. Fjallað hafi verið um málið í flestum fjölmiðlum og ummælin því komiðfyrir sjónir allmargra. Mikilvægt sé að leiðrétta þá röngu mynd sem almenningurkunni að hafa af stefnanda eftir opinbera umfjöllun fjölmiðla um málið, sem hafiverið yfirgripsmikil og birst m.a. á ruv.is, visi.is og mbl.is, þar semályktunin hafi verið orðrétt tekin upp, sem fyrr greini. Í ljósi þess hve máliðhafi hlotið mikla umfjöllun og um hve alvarleg meiðyrði og aðdróttanir hafiverið um að ræða, sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn rækilega. Stefnandikrefjist þess því að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða honum kostnaðvegna birtingar í fjölmiðlum. Um lagarök vísarstefnandi til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega XXV. kaflalaganna um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234. gr.,235. gr., 1. og 2. mgr. 241. gr. og 3. tl. 242. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þá vísar stefnandi til 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011.Stefnandi vísar jafnframt til 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr.33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa ummiskabætur er byggð á b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Kröfur um vextiog dráttarvexti styður stefnandi við II., III. og IV. kafla laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr.130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Vegna varnarþings vísarstefnandi til 1. mgr. 42. gr. sömu laga.IIIMálsástæður og lagarök stefnduStefndu mótmæla öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Ummælistefndu hafi á engan hátt verið ólögmæt, enda vel innan þess tjáningarfrelsissem stefndu sé tryggt samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.Stefndu segja ummælin ekki ærumeiðandi, þau feli ekki í sér aðdróttunog eigi þannig ekki við tilvísanir til 234. og 235. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Af sömu ástæðu séu ekki skilyrði til þess að ómerkja ummælinsamkvæmt 241. gr. sömu laga. Þá feli ummælin ekki í sér ólögmæta meingerðgagnvart stefnanda og skilyrði miskabóta skv. b-lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 séu þannig ekki til staðar. Stefndu telja að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að uppfylltséu skilyrði þeirra lagaákvæða sem hann hafi vísað til. Þá beri hann sönnunarbyrðinafyrir þeim atvikum sem hann byggi á og þeirri huglægu afstöðu sem hann fullyrðiað stefndu hafi haft. Þannig beri stefnanda t.d. að sanna að stefndu hafi haftslæmar hvatir þegar ákvörðun hafi verið tekin og að stefndu hafi verið í vondritrú um staðreyndir málsins.Stefndu benda á að samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944 séu allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og sé þaðí samræmi við 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið hérá landi með lögum nr. 62/1994. Vissulega sé hægt að setja tjáningarfrelsinuskorður séu þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.Dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands og Mannréttindadómstóls Evrópu beri með sérað miklar kröfur séu gerðar til þess að sýnt sé fram á að takmörkuntjáningarfrelsis sé nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Engin nauðsyn sé til aðtakmarka rétt stefndu til ummæla á borð við þau sem mál þetta snúist um. Einkumþegar litið sé til þess að ummælin tengist alvarlegu máli, eðli Blindrafélagsins,stöðu stefnanda sem formanns Blindrafélagsins og uppsögn hans úr starfi.Stefndu segja ummælin ekki sett fram ein og sér og hafi þau verið tilútskýringar fyrir félagsmenn. Eins og fram hafi komið hafi stjórnin talið aðupp væri kominn trúnaðarbrestur milli stefnanda, sem formanns Blindrafélagsins,og stjórnar félagsins, sem stefndu skipuðu. Af því tilefni hafi stjórnin taliðótækt að aðhafast ekkert, heldur hafi verið rétt og skylt að grípa til aðgerða.Úr hafi orðið að stjórnin hafi lýst yfir vantrausti á stefnanda, riftráðningarsamningi hans og afturkallað skipun hans í ráð og nefndir á vegumfélagsins.Þessi ákvörðun eða ályktun stjórnarinnar sé meginatriði málsins.Ummælin, sem mál þetta fjalli um, hafi þannig augljóslega ekki verið sett framí þeim tilgangi að „koma höggi á stefnanda“ eða af öðrum hvötum sem haldið erfram í stefnu. Ummælin hafi ekki verið sett fram ein og sér til þess að hafasérstök áhrif. Ummælin hafi verið birt til þess að upplýsa félagsmenn um þáákvörðun sem stjórnin hafði tekið. Ákvörðunin hafi verið þess eðlis að ekkihafi verið hægt að leyna félagsmenn henni og um leið hafi félagsmenn átt rétt áþví að vita ástæður sem lágu að baki.Ummælin hafi þannig ekki verið sett fram sem sjálfstæð yfirlýsingheldur sem órjúfanlegur hluti af ákvörðun stjórnar um að rifta samningi viðstefnanda. Ákvörðunin sé í raun grundvöllurinn en yfirlýsingin aðeins birt tilupplýsingar um ákvörðunina. Öll umfjöllun um lögmæti yfirlýsingarinnar sé þannig nátengd ákvörðunstjórnarinnar. Ummælin ein og sér verði ekki ómerkt eða gerð að grundvellimiskabóta nema ákvörðunin sjálf verði fundin ólögmæt. Stefnandi hafi ekki boriðákvörðunina sjálfa undir dóm og reynt að fá henni hnekkt eða ólögmæti hennarviðurkennt. Í því felist viðurkenning á því að stefnandi uni ákvörðuninni. Í málinu sé þannig ekki deilt um ákvörðunina sjálfa, hún liggi fyriróhögguð. Stefnandi geti ekki unað ákvörðuninni og sleppt því að bera hana undirdóm en farið í meiðyrðamál við stefndu fyrir það eitt að hafa upplýst umákvörðunina og forsendur hennar. Til þess að fá úr því skorið hvort ákvörðuninog forsendur stefndu hafi verið lögmætar hefði stefnandi þurft að beraákvörðunina sjálfa, mögulega ásamt birtingu ummælanna, undir dómstóla. Ummælinséu rökstuðningur fyrir því að stefnandi var rekinn úr starfi sínufyrirvaralaust. Í ummælunum komi fram raunveruleg ástæða fyrir ákvörðunstjórnarinnar. Stjórnin hafi talið háttsemina fela í sér dómgreindarbrest.Stjórnin hafi því ekki getað sleppt því að upplýsa félagsmenn um raunverulegar ástæðurog þaðan af síður gefið aðrar ástæður fyrir ákvörðuninni. Stefndu telja ummælin fela í sér gildisdóm. Verði að skoðayfirlýsinguna í heild sinni í samhengi við allt orðalag hennar og í samhengivið þau málsatvik sem hafi verið ástæða hennar. Ummælin hafi ekki verið settfram ein og sér og ekki ætluð til að koma höggi á stefnanda. Ummælin hafi veriðtil útskýringar fyrir félagsmenn Blindrafélagsins. Það hafi ekki veriðtilgangur stefndu að niðurlægja stefnanda eða vega að honum á neinn hátt.Yfirlýsingin hafi einfaldlega verið nauðsynleg í samhengi þeirra atvika semhöfðu átt sér stað. Í ummælunum felist ekki fullyrðing um refsiverða háttsemi,heldur sú skoðun stefndu að athæfi stefnanda hafi verið siðferðislega rangt ogekki samrýmst stöðu hans sem formanns Blindrafélagsins. Í ummælunum hafi þannigfalist gildisdómur og mat stefndu á því hvernig formanni Blindrafélagsins berað haga sér. Beri orðalag yfirlýsingarinnar það berlega með sér að veragildisdómur sem feli í sér mat stjórnar á siðferðilegum efnum. Þannig komiskýrt fram í orðalaginu: „Að mati stjórnar“ og „siðferðilegt dómgreindarleysi“sem geti ekki vísað til annars en gildisdóms. Öll önnur framsetning beri einnigskýrlega með sér að ummælin séu skoðun stjórnarinnar og mat hennar á málsatvikum.Stefndu telja að ekki þurfi að sanna siðferðilegt gildismat stefndu. Súskoðun stefndu að stefnandi hafi sýnt af sér dómgreindarbrest og brugðisttrausti sé einfaldlega álit stefndu. Aðrir gætu mögulega haft aðra skoðun áháttseminni en það skipti ekki máli. Stefndu sé heimilt að tjá skoðun sína ogstefnandi verði að þola þá skoðun stefndu á athæfi hans. Gildisdómar falliinnan tjáningarfrelsisins og þess sem aðrir verði að þola í lýðræðisþjóðfélagi.Stefndu byggja á því að staðhæfingarnar séu réttur og stefndu a.m.k. ígóðri trú. Verði talið að ummælin feli í sér staðhæfingar sem stefndu beri aðsanna þá séu ummælin engu að síður lögmæt. Stefndu hafi haft réttmætt tilefnitil ummælanna miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Eins og rakið hafi veriðhöfðu stefndu upplýsingar um að stefnandi hefði átt í mjög óeðlilegum„viðskiptum“ með A. Stefndu hafi byggt ákvörðun sína og ummælin á fullnægjandiupplýsingum. Í því samhengi sé mikilvægt að ítreka að stefnandi hafi ekki ennútskýrt með trúverðugum hætti öll þau vafasömu atriði sem ákvörðun stefndu hafibyggt á.Grundvallaratriði málsins að mati stefndu séu þau að stefnandi hafiverið formaður Blindrafélagsins og vingast við ungan félagsmann sem hafi staðiðhöllum fæti í lífinu og gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi fengið þennan ungafélagsmann til þess að greiða sér A 1.600.000 krónur inn á persónuleganbankareikning stefnanda. Tilvísanir stefnanda til þess að A væri fjárráða og aðþeir starfræktu fasteignafélag hafi alls ekki verið fullnægjandi. Framlag A hafiverið langt umfram hlutdeild hans í félaginu og allar upplýsingar stefnanda tilA ýmist verið óljósar eða rangar.Stefnandi hafi enn ekki gefið trúverðugar skýringar á því hvers vegnagreiðslum A hafi verið beint inn á persónulegan reikning stefnanda. Þá hafiekki verið útskýrt hvernig hann hafi ráðstafað fjármunum A eftir að þeir hafiborist inn á A reikning stefnanda. Hafi fjármunirnir runnið til félagsins þarfstefnandi að útskýra hvers vegna A greiddi langt umfram það sem stefnandi ogfaðir hans greiddu til félagsins. Stefnandi hafi gefið mjög mismunandiskýringar á málsatvikum, ýmist kallað þau hluthafalán, hlutafjárhækkun o.s.frv.Þá séu ýmsar skýringar stefnanda gríðarlega ótrúverðugar, eins og t.d. súfullyrðing að A hafi lagt fjárhæðir inn á persónulegan reikning stefnanda vegnaþess að ómögulegt hafi verið að leggja inn á reikning félagsins.Byggja stefndu á því að ummæling hafi þannig a.m.k. verið látin falla ígóðri trú um málsatvik, enda hafi þau byggt á upplýsingum sem stefndu höfðukynnt sér þegar ákvörðunin hafi verið tekin og ummælin sett fram. Rétt sé aðítreka að engar nýjar upplýsingar hafa síðar komið fram sem hafi gefið aðramynd af málsatvikum en stefndu hafi lagt til grundvallar þann 22. september2015.Ummæli sem séu sönn, séu stefndu og öðrum að vítalausu. Það sama eigi viðef stefndu höfðu réttmætt eða nægjanlegt tilefni til að ætla að ummælin værusönn, þ.e. ef stefndu hafa verið í góðri trú um staðreyndir. Góð trúendurspeglist í því að stefndu séu sex mismunandi manneskjur sem allar hafikomist að sömu ályktun um háttsemi stefnanda. Stefnandi þurfi að sýna fram á aðstefndu hafi með samanteknum ráðum ákveðið að haga orðum sínum gegn betrivitund. Ekkert liggi fyrir um slíkt, enda hafi ekki átt sér stað neitt samsæri,allir stjórnarmenn hafi einfaldlega verið sammála um að háttsemin væri ósiðleg.Stefndu benda á að stefnandi hafi verið í sérstakri stöðu þegar samskiptihans og A hafi átt sér stað og einnig þegar ummælin féllu. Stefnandi hafi veriðopinber persóna sem formaður Blindrafélagsins. Aðrar kröfur hafi orðið að geratil háttsemi hans, einkum í samskiptum við unga, óreynda félagsmenn íBlindrafélaginu. Að sama skapi hafi stefnandi orðið, stöðu sinnar vegna, aðþola meiri umfjöllun um sig og störf sín, einkum ef störf hans tengdustfélagsmönnum Blindrafélagsins. Þessi sjónarmið eiga svo enn betur við í allriumræðu innan Blindrafélagsins og gagnvart stjórn félagsins. Stefndu höfðuþannig rýmkað tjáningarfrelsi gagnvart stefnanda.Við mat á ummælunum og orðalagi þeirra verði að líta til stöðu stefnanda,stöðu stefndu sem stjórnarmanna og eðli Blindrafélagsins. Stefnandi hafi boriðsérstakan trúnað gagnvart félaginu, félagsmönnum þess og stjórn. Sá trúnaðurhafi átt við í samskiptum stefnanda við félagsmenn utan veggja félagsins. Íljósi þess að stjórn hafi talið þennan trúnað brotinn hafi ekkert athugavertverið við orðfæri ummæla stjórnarmanna. Þeim hafi verið rétt og skylt að lýsayfir fordæmingu á athæfinu, enda hafi stefndu þótt háttsemin vera ósamrýmanlegtstöðu stefnanda. Í raun hefði verið alvarlegt ef stefndu hefðu fengiðupplýsingarnar en ekkert aðhafst þrátt fyrir að vera öll á þeirri skoðun aðháttsemin væri óásættanleg. Með slíku athafnaleysi hefðu stefndu brotið gegnskyldum sínum sem stjórnarmenn Blindrafélagsins. Stefndu hafi ekki getið setiðhjá og aðhafst ekkert eftir að hafa fengið upplýsingar um háttsemi stefnanda,formanns félagsins. Stefndu hafi talið nauðsynlegt að gæta orðsporsBlindrafélagsins og gefa skýrt til kynna að slík hegðun væri ekki ásættanleg.Þá hafi stefndu talið að ekki væri rétt að leyna þessum atvikum fyrirfélagsmönnum. Þvert á móti hafi verið rétt að upplýsa félagsmenn um málsatvik.Í þessu samhengi sé minnt á að ekki hafi verið reynt að halda upplýsingum frá félagsmönnumeða koma í veg fyrir að mismunandi sjónarmið kæmust að. Boðað hafi verið tilopins félagsfundar viku síðar þar sem allir félagsmenn gátu fengið nánariútskýringar og rætt málið.Að mati stefndu eru orð þeirra eins hófstillt og varfærin og hægt hafiverið miðað við tilefnið. Stefndu hafi haft upplýsingar um að stefnandi hefðifengið A til að greiða sér fé, eins og lýst hafi verið að framan. Orðalagið íyfirlýsingunni sé þannig mun vægara en orð sem vísi beint til refsiverðrarháttsemin eins og t.d. „svik“ o.fl. Þess í stað komi skýrt fram að stjórnintelji stefnanda hafa brugðist trausti stjórnarmanns og sýnt af sér„siðferðilegt dómgreindarleysi“.Stefndu hafi með þessum orðum ekki verið að fullyrða að stefnandi hefðiframið refsiverða háttsemi. Aftur á móti hafi stefndu talið að háttsemin væriekki boðleg hjá formanni Blindrafélagsins í samskiptum hans við unganfélagsmann. Eins og áður segi komi raunar skýrt fram í yfirlýsingunni aðummælin byggist á „mati stjórnar“ á fyrirliggjandi upplýsingum. Ummælinhafi ekki verið sett fram til að særa stefnanda. Þau hafi verið sett fram aðgefnu tilefni og hafi falið í sér mat stefndu á fyrirliggjandi atvikum. Þauhafi verið nauðsynleg til að útskýra fyrir félagsmönnum ákvörðun sem stefnduneyddust til að taka.Að mati stefndu varði ummælin þjóðfélagshagsmuni. Rétt sé að ítreka aðstefndu hafi einungis birt ummælin á heimasíðu Blindrafélagsins, enda hafiverið um að ræða útskýringu á ákvörðun og hafi hún verið ætluð félagsmönnum.Stefndu hafi ekki breitt út til fjölmiðla þau ummæli sem stefnandi krefstómerkingar á. Fjölmiðlar hafi tekið þá ákvörðun að birta yfirlýsinguna, og hafistefndu engan atbeina haft að því. Það að flestir fjölmiðlar hafi ákveðið aðvinna frétt upp úr yfirlýsingunni bendi þó augljóslega til þess að um hafiverið að ræða málefni sem hafi átt erindi til almennings. Rýmra tjáningarfrelsigildi um ummæli sem eigi erindi við almenning og varði þjóðfélagshagsmuni. Einsog áður hafi verið rakið sé staða Blindrafélagsins og formanns þess sérstök.Með því að bjóða sig fram og gegna slíkri stöðu hafi stefnandi komið sér íaðstöðu sem opinber persóna. Sem slíkur hafi stefnandi orðið að þola að um hannog störf hans væri rætt á opinberum vettvangi, einkum ef umræðan beindist aðætluðu misferli gagnvart félagsmönnum. Nauðsynlegt hafi verið að varðveitaorðspor Blindra­félagsins og að enginn vafi væri á því að ámælisverð hegðunstjórnenda félagsins gagnvart ungum, óreyndum félagsmanni væri óásættanleg. Þáhafi verið talið mikilvægt að slík mál væru ekki þögguð niður og hylmt yfirþau.Stefndu telja rétt í þessu sambandi að benda á að þau hafi ekkert tjáðsig við fjölmiðla og ekkert gert til þess að mál þetta yrði fréttaefni, hvorkií aðdraganda ákvörðunarinnar né dagana og vikurnar á eftir. Aftur á móti hafistefnandi sjálfur verið mjög virkur í því að blása málið upp sem fréttaefni,hafi hann mætt í fjölda viðtala o.s.frv. Sú mikla athygli sem málið hafifengið, hafi þannig ekki síst verið af hans völdum. Hann hafi komið sjónarmiðumsínum að á mörgum fjölmiðlum og sagt sína sögu og fært fram sínar útskýringar.Umfjöllun stefnanda hafi m.a. falið í sér staðhæfingar í garð stefndu, eðahluta þeirra, sem ekki eigi sér nokkra stoð í raunveruleikanum. Stefndu hafi þóekki kvartað yfir þeirri umfjöllun.Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og innan þeirrarsýknukröfu felist allar kröfur sem gangi skemur. Stefndu byggja jafnframt á því að jafnvel þótt ummælin, eða einhverhluti þeirra, verði dæmd dauð og ómerk þá séu skilyrði miskabóta ekki til staðar.Stefnandi sjálfur geri þá kröfu að „við mat á miskabótakröfu [beri] að líta til235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940“. Þessi málsástæða sé mjögóljós og algerlega órökstudd, enda sé ekki krafist refsingar í málinu. Þó beriað geta tveggja atriða í því sambandi. Annars vegar að mat á skilyrðummiskabóta miðist við ásetning til brotsins, enda sé það í samræmi við huglægarkröfur ofangreindra lagaákvæða. Hins vegar geri 1. mgr. 236. gr. almennrahegningarlaga þá kröfu að ærumeiðandi aðdróttun hafi verið höfðí frammi eða borin út gegn betri vitund. Verða miskabætur þannig ekkidæmdar nema sýnt sé fram á að stefndu hafi vitað betur en komi fram íummælunum, þ.e. að þau hafi beinlínis sagt ósatt. Stefnandi beri auðvitaðsönnunarbyrðina fyrir því samkvæmt meginreglum um sönnunarbyrði í refsirétti ogskaðabótarétti.Verði talið að skilyrði miskabóta séu til staðar þá krefjast stefnduverulegrar lækkunar, enda sé sú fjárhæð sem stefnandi geri kröfu um í engusamhengi við dómafordæmi. Sönnunarbyrði um tjón og umfang þess hvíli á þeim semkrefjist bótanna. Hér verði að lokum að geta þess að b-liður 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 sé einungis heimildarákvæði og því sé dómstólum ekkiskylt að dæma miskabætur jafnvel þótt þeir telji að öllum skilyrðum ákvæðisinsog stjórnarskrárinnar sé fullnægt. Dómstólar hafi þannig svigrúm við þessaraðstæður til að meta hvort aðstæður allar leiði engu að síður til þess að ekkiberi að dæma miskabætur.Krafa stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms sé byggð á 2.mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það ákvæði eigihins vegar eingöngu við um „þann, sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun“.Ákvæðið vísi þannig til þess að maður þurfi að vera sakfelldur fyrir brot gegn235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, sem fjalli um ærumeiðandi aðdróttanir.Þessi krafa stefnanda eigi því engan rétt á sér í þessu máli þar sem ekki sékrafist refsingar samkvæmt ofangreindum ákvæðum. Auk þess telja stefndu engaástæðu til þess að greiða kostnað af birtingu dóms. Fari svo að dómur fallistefnanda í hag sé rétt að birting fari fram á sama vettvangi og þau ummæli semmálið er sprottið af, þ.e. á heimasíðu Blindrafélagsins, blind.is. Stefndu hafihvorki miðlað né samþykkt miðlun ummælanna til annarra fjölmiðla en heimasíðufélagsins, sbr. 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011.Verði fallist á kröfu um miskabætur og vexti telja stefndu aðframangreind sjónarmið eigi a.m.k. að leiða til þess að vextir verði ekkidæmdir fyrr en að liðnum mánuði frá dómsuppsögu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu.Um önnur lagarök vísa stefndu um málskostnaðarkröfu til 129. og 130.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.IVNiðurstaðaStefndu telja kröfugerðmálsins óljósa og órökstudda, enda sé ekki krafist refsingar í málinu. Þá hafiummælin ekki verið sett fram sem sjálfstæð yfirlýsing, heldur sem hluti afákvörðun stjórnar og til útskýringar fyrir félagsmenn og ekki sé hægt aðkrefjast ómerkingar ummæla í ákvörðun, nema að ákvörðunin sjálf verði fundinólögmæt. Um þetta atriði þykirnægjanlegt að vísa almennt til dómaframkvæmdar Hæstaréttar þar sem dæmt hefurverið í málum sem þessum með vísan til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940,án þess að refsingar sé jafnframt krafist, og heimild stendur til í 3. mgr.242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá eru engin lagarök eða nauðsynsem liggur því til grundvallar að haga verði kröfugerð með þeim hætti aðjafnframt sé krafist ógildingar ákvörðunar þeirrar þar sem ummælin birtust.Stefnandi krefst þess aðeftirfarandi tvenn ummæli verði dæmd dauð og ómerk með vísan til 1. mgr. 51.gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011, sbr. og til 234. gr., 235. gr., 1. og 2.mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.a.vélaðungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabrask honum tengt.b.þá hefurformaður með athæfi sínu misnotað vald sitt og brugðist trausti þessa ungafélagsmanns og þar með sýnt af sér siðferðislegt dómgreindarleysi.Stefndu vísa til þess aðummælin feli í sér gildisdóm sem falli innan tjáningarfrelsis 1. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Séu staðhæfingarréttar, a.m.k. hafi þær verið settar fram í góðri trú auk þess sem við eigirýmkað tjáningarfrelsi, enda sé stefnandi opinber persóna. Ummæli í staflið a ístefnu:Stjórn Blindrafélagsinsátti sjálf engra hagsmuna að gæta tengda Fasteignafélaginu Hnjúki ehf. eðahafði við það viðskiptaleg tengsl. Þá er það ekki tilgangur eða hlutverkstjórnar Blindrafélagsins að hafa eftirlit með nefndu félagi eða að kveða á umþað hvort réttilega hafi verið staðið að stofnun þess félags eða hvernighlutafjárframlagi félagsins hafi verið háttað. Stjórn Blindrafélagsins var ekkirétti aðilinn til þess að kveða á um, hvað væri rétt og rangt um þau atriðimilli tveggja einstaklinga, þótt þeir einstaklingar hafi báðir veriðstjórnarmenn í Blindrafélaginu. Í máli þessu eru ekkiforsendur til þess að ákvarða hvort pottur hafi verið brotinn í starfsemiFasteignafélagsins Hnjúks ehf. Fyrir dóminn komu vitni með sérfræðiþekkingu ogstaðfestu að réttilega hefði verið staðið að stofnun félagsins lögum samkvæmtog að eign A hafi verið þar skráð, sama hvernig greiðslum A inn á reikningstefnanda var háttað. Þá liggur fyrir staðfesting í málinu um að A hafi fengiðalla sína fjármuni greidda út úr félaginu. Í fundargerð stjórnarBlindrafélagsins þann 22. september 2015 segir að stefndu hafi undir höndumupplýsingar sem feli í sér að mjög alvarlegur trúnaðarbrestur sé kominn uppmilli stefnanda og stefndu, „ef réttar væru“. Er jafnframt fært til bókar að A,varamaður í stjórn félagsins, hafi óskað eftir því að stjórnin aðstoðaði hannvið að ná til baka fjármunum sem stefnandi hefði haft út úr honum. Stefndu höfðu í þrjá dagafyrir fundinn rætt málefnið sín á milli og ákveðið að hafa leynd um málið, aukþess sem gerð voru drög að umþrættri ályktun þegar þann 21. september 2015, útfrá þeim gögnum sem stefndu höfðu þá undir höndum. Þau gögn voru tölvuskeyti oggreiðsluseðlar sem A lét þeim í té og vottorð hlutafélagaskrár umFasteignafélagið Hnjúk ehf. sem stefndu öfluðu. Stefndu fengu enginfrekari gögn í hendur áður en ályktunin var birt, en báru að þau hefðisannfærst um að ávirðingarnar væru réttar út frá afstöðu stefnanda sjálfs ánefndum fundi. Hefði orðalag ályktunarinnar eftir það verið mikið rætt og orðin„að féflétta“, „að svíkja“ og „plata“ komið upp í þeirri umræðu, en þau hafiannaðhvort verið talin of harkaleg eða of léttvæg en sumir hinna stefndu báruað þeir hefðu viljað taka sterkar til orða en gert hefði verið.Af þessu er ljóst aðstefndu töldu háttsemi stefnanda refsiverða áður en fundur stjórnar var haldinnþann 22. september 2015. Ályktunin var byggð á takmörkuðum hlutlægum ogmunnlegum upplýsingum án þess að stefndu hefðu fulla yfirsýn yfir málefnið. Meðvísan til framangreinds geta stefndu ekki byggt á því í um staflið a í stefnuað þau hafi verið í góðri trú um réttmæti yfirlýsingarinnar.Að mati dómsins verðaummælin „að véla“, í samhengi með öðrum ummælum í ályktuninni, ekki skilin meðöðrum hætti en verið sé að vísa til þess að stefnandi hafi blekkt viðkomandieinstakling til vafasamra viðskipta og haft af honum allt sparifé hans. Erjafnframt vísað til þess að „málið“ sé komið í hendur á lögmanni. Er þanniggefið í skyn að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi, háttsemi semgæti átt undir 248. gr. eða 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, efrétt væri. Í ályktun stefndu segir:„Málsatvik eru þau ...“. Orðalag ályktunarinnar er ekki sett fram með þeimhætti að um gildisdóm sé að ræða, heldur felist í því fullyrðing um tilteknarefsiverða háttsemi. Sönnun fyrir réttmæti þessara ummæla hvílir á stefndu. Í greinargerð stefndusegir að A hafi kært stefnanda til lögreglu, en ekkert er sannað um þástaðhæfingu. Ekki liggur fyrir í hverju meint blekking eða vélun hafi veriðfólgin, enda ekki ljóst af gögnum málsins hjá hverjum frumkvæðið var að þessumsamskiptum og ekki liggur fyrir að ásetningur hafi staðið til þess hjá stefnandaað hafa af nefndum einstaklingi fé. Eru ummælin því ósönnuð.Með vísan til allsframangreinds er ekki hægt að fallast á það með stefndu að um hafi verið aðræða gildisdóm sem falli innan tjáningarfrelsis þeirra. Þá er með sama hættiekki hægt að fallast á þá málsástæðu stefndu að framangreind atriði tengdunefndu hlutafélagi hafi varðað þjóðfélagshagsmuni eða að við eigi rýmkaðtjáningarfrelsi um það málefni gagnvart stefnanda á þeim grundvelli aðstefnandi hafi verið opinber persóna. Óumdeilt er að ummælinvoru birt á heimasíðu Blindrafélagsins, blind.is að beiðni stefndu, sem beraþví ábyrgð á ummælunum samkvæmt ákvæði a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr.38/2011, um fjölmiðla. Með vísan tilframangreinds verður talið að ummælin í staflið a lið í stefnu, vélað ungan félagsmann til að leggja alltsitt sparifé í fasteignabrask honum tengt, hafi falið í sér ærumeiðandiaðdróttun í garð stefnanda í merkingu 235. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnanda, meðvísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga.Ummæli í staflið b ístefnu:Í nefndum ummælum ervísað til þess að það sé mat stjórnar félagsins að stefnandi hafi með athæfisínu misnotað vald sitt, brugðist trausti og sýnt af sér siðferðislegtdómgreindarleysi. Ekki voru til skráðarsiðareglur eða starfsreglur hjá stjórn Blindrafélagsins á þeim tíma sem málþetta tekur til og ekki hefur af hálfu stefndu verið sýnt fram á skyldustefnanda til þess að upplýsa stjórn Blindrafélagsins um viðskiptaleg tengsl sín.Með orðinu „athæfi“stefnanda í ummælunum, verður ekki fullyrt í öðru samhengi að verið sé að vísatil refsiverðrar háttsemi, heldur til þess að það sé mat stefndu að stefnandihafi sem formaður Blindrafélagsins brotið óskráðar siðareglur Blindrafélagsinsmeð því að upplýsa ekki um framangreind viðskiptatengsl hans við annanstjórnarmann. Ekki er talið að í ummælunum felist móðgun eða aðdróttun umeitthvað sem ekki er fótur fyrir, enda óumdeilt að framangreind viðskiptatengsláttu sér stað og ekki er óeðlilegt að stjórn Blindrafélagsins hafi á þvísiðferðislega skoðun og ákveði að leggja þá skoðun fyrir félagsfund tilákvörðunar.Með vísan tilframangreinds telst vera um að ræða gildisdóm um staflið b í stefnu, um málefnisem stefnandi, sem formaður Blindrafélagsins, þurfti að þola umræðu um. Verðurþví ekki fallist á að ómerkja þau ummæli og stefndu sýknuð af þeirri kröfu.***Stefnandi krefst þess aðstefndu verði gert að greiða honum óskipt 1.800.000 krónur í miskabætur, auknánar tilgreindra vaxta og dráttarvaxta. Krafan er byggð á b-lið 1. mgr. 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í hinum ómerktu ummælumstefndu í a-lið stefnu, fólst ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnanda.Eru ummælin meinlegri fyrir þær sakir að þau eru borin fram sem hluti rökstuðningsfyrir vantrausti og riftun á ráðningarsamningi og afturköllun skipunar hans íráð og nefndir sem fulltrúa Blindrafélagsins. Stefndu bera óskiptaábyrgð á því ófjárhagslega tjóni stefnanda sem af ummælunum leiddi samkvæmtb-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalagalaga. Þykja miskabætur stefnanda til handa,að öllum atvikum máls virtum, hæfilega ákveðnar 900.000 krónur, með vöxtum ogdráttarvöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði.Stefnandi gerir kröfu umað stefndu verði dæmd til að greiða honum óskipt 500.000 krónur til að kostabirtingu á forsendum og dómsorði í máli þessu í tveimur dagblöðum og er krafanstudd ákvæði 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Til þess er að líta aðhin ómerktu ummæli voru birt á heimasíðu Blindrafélagsins, blind.is þótt þauhafi síðar ratað í fjölmiðla. Þykja því ekki nægjanleg efni til þess að dæmastefndu til að greiða stefnanda peningafjárhæð til að kosta birtingu dómsinsopinberlega í tveimur dagblöðum. Með vísan til úrslitamálsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykirrétt að dæma stefndu til að greiða stefnanda óskipt hluta málskostnaðar hans,sem er að mati dómsins með þeim hætti sem nánar greinir í dómsorði, að teknutilliti til greiðslu virðisaukaskatts.Dóm þennan kveður upp BogiHjálmtýsson héraðsdómari.DÓMSORÐ:Eftirtalin ummæli íkröfulið a í stefnu skulu vera dauð og ómerk: vélað ungan félagsmann til að leggja allt sitt sparifé í fasteignabraskhonum tengt.Stefndu, Halldór SævarGuðbergsson, Baldur Snær Sigurðsson, Rósa María Hjörvar, Lilja Sveinsdóttir,Guðmundur Rafn Bjarnason og Rósa Ragnarsdóttir, skulu sýkn af kröfu stefnanda,Bergvins Oddsonar, um ómerkingu ummæla þeirra sem um getur í kröfulið b ístefnu.Stefndu greiði stefnandaóskipt 900.000 krónur í miskabætur með 4,7% vöxtum, skv. 4. gr. laga nr.38/2001, sbr. og 8. gr. sömu laga, frá 22. september 2015 tilþingfestingardags, en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,sbr. og 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Stefndu greiði stefnandaóskipt 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 817/2014
Lögregla Handtaka Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
Haustið 2013 fór Vegagerðin í framkvæmdir við lagningu svokallaðs Álftanesvegar í Garðabæ sem að hluta lá um Gálgahraun. Framkvæmdirnar sættu mótmælum, einkum þar sem þær hefðu í för með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess, auk þess sem uppi var ágreiningur um lögmæti framkvæmdanna. Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sér fyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlíta fyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Fór svo að lögreglan fjarlægði mótmælendur með valdi og voru nokkur þeirra handtekin, þar á meðal R. Eftir að R hafði verið látin laus sneri hún aftur í Gálgahraun og þar var hún handtekin að nýju. Var deilt um það hvort R hefði neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa umrætt vinnusvæði í aðdraganda síðari handtökunnar. Talið var að mótmæli R og annarra mótmælenda teldust ótvírætt til tjáningar í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar og að sá réttur þeirra til að hafa uppi slík mótmæli yrði eingöngu takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem greinir í 3. mgr. greinarinnar, sbr. 10. og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefði verið veitt lagagildi með lögum nr. 62/1994. Fyrir lægi að framkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi stoð að lögum þegar í þær hefði verið ráðist. Lögreglu hefði því borið, í samræmi við fyrirmæli e. og f. liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, að ljá Vegagerðinni aðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar hefðu verið til þess að tryggja allsherjarreglu, sbr. 15. gr. laganna. Af gögnum málsins sem og vætti lögreglumanna teldist sannað að R hefði ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum um að færa sig af vinnusvæði þar sem hún hafði verið stödd. Með þessum hætti hefði hún brotið gegn 19. gr. lögreglulaga enda yrði réttur hennar til að mótmæla að víkja að því marki sem hann hefði staðið því í vegi að framkvæmdir gætu haldið áfram, sbr. 60. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Var sérstaklega áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi hefðu ekki gengið lengra en þörf krafðist og að R hefði ekki verið bannað að mótmæla framkvæmdunum með öllum tiltækum og löglegum ráðum, heldur eingöngu á vinnusvæðinu. Við ákvörðun refsingar, sem frestað var skilorðsbundið í tvö ár, var litið til þess að R hefði ekki áður hlotið refsingu, að fyrir henni hefði vakað að standa vörð um náttúruverðmæti og að það hefði hún gert með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til að mótmæla þó svo að í þessu tilviki hefði hún gengið lengra en heimilt var.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu, Skúla Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 9. október 2014. Mál þetta, sem þingfest var 28. janúar 2014 og dómtekið 12. september sl., var höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 21. desember 2013, á hendur Rögnu Dagbjörtu Davíðsdóttur, kt. [...], [...], [...], fyrir brot gegn lögreglulögum, með því að hafa mánudaginn 21. október 2013, um kl. 13:40, í Garðahrauni í Garðabæ, neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærða var stödd á vinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar, rétt norðnorðvestan við Garðastekk. Telst brotið varða við 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga nr. 90/1996. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærða mætti við þingfestingu málsins þann 28. janúar sl. og neitaði sök. Skilaði ákærða greinargerð þann 24. febrúar sl. og krafðist þá þess að málinu yrði vísað frá dómi en til vara sýknu. Þá krafðist ákærða þess að sækjandi málsins, Karl Ingi Vilbergsson aðstoðarsaksóknari, viki sæti í málinu með vísan til 26. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 88/2008, en ákærða hygðist leiða sækjanda sem vitni í væntanlegri aðalmeðferð málsins. Fór málflutningur um þessa kröfu ákærðu fram, í máli nr. S-2/2014, sem er nákvæmlega eins mál og þetta mál, þann 24. mars sl. og var kröfum ákærða í því máli hafnað. Var sú niðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 254/2014 þann 8. maí sl. Ákærða óskaði í framhaldi eftir fresti til að leggja fram frekari gögn, sem hún gerði í þinghaldi 5. júní sl. Fór aðalmeðferð fram þann 11. og 12. september sl. og var málið dómtekið að málflutningi loknum. Málsatvik. Óumdeilt er að unnið var um þessar mundir í Garðahrauni eða Gálgahrauni eins og það er nefnt í Garðabæ við lagningu nýs vegar til Álftaness. Hefur sú vegalagning sætt mótmælum og einstaklingar mótmælt henni með því að mæta á vinnusvæði Vegagerðarinnar og reynt að tefja eða stöðva vegalagninguna. Undir rekstri málsins lýstu ákærðu öll, í málum S-1/2014 til og með S-9/2014, að þau hafi verið í Gálgahrauni umrætt sinn í mótmælaskyni og hafi mótmælin verið friðsamleg en það sé stjórnarskrárbundinn réttur hvers manns að tjá sig opinberlega og halda uppi friðsamlegum mótmælum. Enginn ágreiningur er um það að þátttaka ákærðu í ofangreindum mótmælum hafi verið á friðsamlegum nótum. Þá er ekki ágreiningur um það að umræddan dag hafi Vegagerðin hafið ruðning í Gálgahrauni fyrir nýju vegastæði. Samkvæmt því sem næst verður komist hafi lögreglu verið gert viðvart deginum áður eða samdægurs um að hætta væri á að mótmælin, sem voru daglega í Gálgahrauni, myndu hugsanlega tefja eða koma í veg fyrir framkvæmdir. Hafi lögreglan því verið með viðbúnað og komið á svæðið umræddan morgun. Þá liggur fyrir að eftir að verktakar hófu vinnu þá hafi merkingar utan um væntanlegt vinnusvæði, eftir framgangi verksins, verið færðar til þannig að ljóst væri hvar vinnuvélar færu um. Við þá framkvæmd hafi mótmælendur verið komnir inn fyrir merkt vinnusvæði og á svæði þar sem jarðvinna færi fram. Þá er ekki um það deilt að lögreglan hafi gefið fyrirmæli í gjallarhorn um að mótmælendum væri gert að rýma vinnusvæðið. Sumir gerðu það en aðrir ekki. Þá er það sammerkt með öllum málunum að öll ákærðu höfðu verið handtekin fyrr um morguninn fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglunnar. Ágreiningur er um hvort lögreglan hafi gefið hverjum og einum ákærðu fyrirmæli og viðvörun um handtöku ef þau hlýddu ekki þessum fyrirmælum og þá hvort þau hafi verið innan eða utan merkts vinnusvæðis. Í upplýsingaskýrslu lögreglu segir að ákærða hafi verið handtekin fyrr um morguninn og aftur síðdegis. Lögregla hafi verið að sinna lokunum á vettvangi í Garðahrauni og búið hafi verið að tilkynna fólki sem var á staðnum að halda sig fyrir utan vinnusvæði, sem búið var að girða af með keilum og strengja band á milli. Ítrekað hafi verið búið að gefa fólki fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið og virða lokanir og fyrirmæli lögreglu. Hafi lögreglumenn farið til ákærðu og handtekið hana þar sem hún hafi neitað að yfirgefa vinnusvæðið. Hafi henni verið kynnt ástæða handtökunnar. Ákærða hafi neitað að ganga óstudd út af svæðinu í fylgd lögreglu og hafi verið borin á börum að lögreglubifreið og síðan flutt á lögreglustöð. Í yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærða ekki hafa verið inni á afmörkuðu svæði og hafi hún verið nýbúin að færa sig til að þóknast lögreglumönnum sem hafi verið búnir að segja henni að færa sig. Í hvorugt skiptið sem hún var handtekin hafi hún verið inni á afmörkuðu svæði. Aðspurð hvort lögregla hafi gefið henni fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið sagði ákærða að henni hafi verið sagt að yfirgefa svæðið sem hún hafi setið á og fyrirmælin hafi verið skýr. Kvaðst ákærða ekki hafa hlýtt síðari fyrirmælum lögreglu um að færa sig. Skýrslur fyrir dómi. Ákærða gaf skýrslu fyrir dóminum og kvaðst kannast við að hafa fengið fyrirmæli lögreglu um að yfirgefa vinnusvæði. Þau sem voru með henni hafi ekki áttað sig á því að fyrirmælin hafi átt við þau og þau ekki áttað sig á því að þau voru komin inn fyrir vinnusvæðið, en enginn hafi neitað að fara þegar þeim var tilkynnt að fara. Þau hafi verið nokkurn tíma að átta sig á því að búið var að girða í kringum þau. Allt í einu hafi einhverjir lögreglumenn sett ákærðu á börur og borið hana burt af svæðinu. Ákærða hafi ekki fengið neitt tækifæri á að yfirgefa svæðið af sjálfsdáðum. Aðspurð um framburð ákærðu hjá lögreglu kvað ákærða þau sem sátu saman líklega hafa verið svifasein en það hafi verið girt í kringum þau langt frá vinnuvélunum. Ákærða kvað sennilega rangt eftir sér haft í lögregluskýrslu að hún hafi neitað að yfirgefa vinnusvæðið. Ákærða kvaðst hafa séð seinna á ljósmynd að verktakinn var að girða af svæðið en hún hafi ekki áttað sig á því þegar það var gert. Ákærða hafi ekki sýnt mótþróa við handtöku og vissi ekki af hverju hafi þurft að setja hana á börur og bera hana burtu. Ákærða kvað rétt vera að hún hafi verið handtekin vegna sömu háttsemi fyrr um daginn. Vitnið A lögreglumaður gaf skýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa gefið ákærðu ítrekuð skýr fyrirmæli um að yfirgefa afmarkað vinnusvæði. Ákærða hafi svarað því til að ef hún ætti að fara út af svæðinu yrði að bera hana burtu. Ákærða hafi ekki hlýtt fyrirmælum sem hún fékk frá lögreglu. Kvað vitnið hlutverk þess hafa verið að tryggja að framkvæmd, sem var að hefjast í hrauninu, gæti farið af stað auk þess að tryggja að starfsmenn verksins gætu unnið óhindrað. Kvað vitnið vinnusvæðið hafa stækkað eftir því sem vinnuvélarnar fóru lengra inn í hraunið. Vitnið B lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa haft afskipti af ákærðu umrætt sinn en hún hafi verið fyrir innan merkt vinnusvæði. Ákærða hafi fengið ítrekuð fyrirmæli almennt auk þess að hafa fengið bein fyrirmæli sjálf um að færa sig en hún ekki virt þau og þóttist hún ekki geta gengið. Hún hafi örugglega móttekið fyrirmælin en neitaði að færa sig. Vitnið C, lögreglumaður og stjórnandi á vettvangi, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið stjórnandi aðgerða á vettvangi. Kvaðst vitnið aðspurt ekki muna hversu lengi undirbúningur aðgerða hafi staðið en lögregla hefði margoft verið búin að fara á svæðið vegna mótmæla á fyrri stigum. Aðspurt um sektargerðir frá föstudeginum 18. september 2013 kvaðst vitnið ekki geta svarað fyrir um tilkomu sektargerða í málinu. Aðspurt um það hvort búið hafi verið að ákveða fyrirfram hvaða einstaklinga ætti að handtaka á mánudeginum, kvað vitnið það alls ekki vera rétt. Vitnið hafi ekkert vitað um það á föstudeginum hvað myndi gerast á mánudeginum en vitnið hafi fengið fyrirmæli á mánudagsmorgninum um að fara á vettvang vegna mótmælanna. Þá hafi enginn vitað um það hvernig verkefni lögreglunnar yrði eða myndi þróast. Vitnið kvað lögregluna hafa margítrekað reynt að fá fólkið til að fara af vettvangi en það ekki gengið eftir. Þegar ákærðu hafi verið handtekin, höfðu þau öll áður verið handtekin fyrr um morguninn og færð af svæðinu, svo að lögreglan hafi verið búin að reyna vægari úrræði áður en til handtöku kom. Þau sem hafi verið handtekin hafi öll verið innan vinnusvæðis en hins vegar skipti það yfirleitt ekki máli hvort fólk sé innan afmarkaðs svæðis eða ekki sé á annað borð nauðsynlegt að beita 19. gr. lögreglulaga. Kvað vitnið að í þessu tilviki hafi öllum verið gefin almenn fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið. Þeir sem ekki hafi hlýtt þeim fyrirmælum hafi fengið í framhaldi skýr fyrirmæli frá lögreglu um að yfirgefa svæðið og hafi því ekki verið hlýtt hafi fólk verið handtekið og flutt af svæðinu. Vitnið D kom fyrir dóminn og kvaðst hafa heyrt þegar lögregla beindi þeim fyrirmælum til mótmælenda að yfirgefa vinnusvæði. Kvaðst vitnið sjálft hafa sætt handtöku. Vinnusvæðið hafi eingöngu verið markað með keilum og böndum og hafi svæðið sífellt verið á hreyfingu. Taldi vitnið að bæði mótmælendum og lögreglu hafi stundum stafað hætta af vinnuvélum innan svæðisins. Vitnið E kom fyrir dóminn og kvaðst hafa orðið vitni að mörgum handtökum umrætt sinn. Kvaðst vitnið einnig hafa tekið mikið af ljósmyndum og þær því hjálpað sér að muna atvik. Kvað vitnið ákærðu hafa setið í rólegheitum eins og allir aðrir hafi gert. Mótmælendur hafi fært sig til og síðar hafi bönd verið sett utan um þá. Þegar kom að handtökum hafi fólk lagst niður á jörðina. Lögreglan hafi kallað að mótmælendur ættu að færa sig en þeir sagst ekki vera innan merkta svæðisins. Lögreglan hafi neitað því „og auðvitað hafi þetta verið merkt svæði þar sem lögreglan hafi verið búin að merkja utan um þau áður en þau voru handtekin.“ Vitnið Tinna Þorvaldsdóttir Önnudóttir, ákærð í máli nr. S-9/2014, gaf skýrslu sem vitni í þessu máli og kvaðst hafa verið vitni að handtöku ákærðu. Þær hafi sest nokkuð langt frá jarðýtunni á ómerktu svæði. Þær hafi setið og spjallað þegar lögreglumenn komu að þeim og bent þeim á að fara. Augljóst hafi verið að þær hafi verið utan merkts vinnusvæðis. Vitnið kvaðst muna eftir lögreglumönnum koma að þeim með lágstemmd tilmæli, auk þess sem vitnið minnti að fyrirmæli hafi verið gefin í gjallarhorn. Þær hafi engan tíma fengið áður en þær voru handteknar. Önnur sönnunargögn. Upplýsingaskýrsla lögreglu liggur fyrir í málinu og er hún rakin undir kaflanum „málsatvik“. Þá liggur fyrir skýrsla lögreglu um handtöku ákærðu fyrr um morguninn eða kl. 11:48. Var ákærða þá borin út af vinnusvæði, sem búið var að loka af og ákærða neitaði að yfirgefa, handtekin og flutt á lögreglustöð. Skýrsla lögreglu vegna síðari handtökunnar liggur einnig fyrir og þá mótmælti ákærða því að hafa farið inn á merkt vinnusvæði. Ákærða lagði fram fjölda ljósmynda sem teknar voru umræddan dag en eru þó ótímasettar. Þá lagði ákærða einnig fram myndband, sem sett hafði verið saman um mótmælin í Gálgahrauni og handtökur og úr fréttatíma RÚV. Að auki lagði ákærða fram útskrift úr fésbókarsíðu F og athugasemdir við fésbókarsíðu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Ákærða lagði fram ljósmyndir sem sýna hvar hún er borin út af svæðinu. Forsendur og niðurstöður. Ekki er ágreiningur um að ákærða, ásamt fleira fólki, var í Gálgahrauni umrætt sinn í þeim tilgangi að mótmæla væntanlegri vegagerð í gegnum hraunið. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og skv. 2. mgr. á hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Þetta segir að tjáningarfrelsið er takmarkað þannig að það gengur ekki lengra en önnur stjórnarskrárvarin réttindi manna, t.d. varðandi eignarétt og almannaheill. Í máli þessu höfðu þar til bær stjórnvöld tekið ákvörðun um að leggja veg um Gálgahraun og ekki liggur annað fyrir í málinu en að þau hafi haft þar til bær réttindi og heimildir til að leggja umþrættan veg. Þá liggur fyrir að lögregla eða framkvæmdaraðili Vegagerðarinnar færði til merkingar, sem voru keilur og borðar, eftir því sem verkið vannst til. Þýddi það að færa þurfti merkingar til sem afmörkuðu fyrirhugað vinnusvæði. Við það hafi einhver hluti mótmælenda lent innan merkinga á væntanlegu vinnusvæði. Af myndbandi því, sem ákærða lagði sjálf fram, má sjá og heyra lögreglu ítrekað í gegnum gjallarhorn biðja mótmælendur að fara út af vinnusvæðinu. Hefur það ekki farið fram hjá neinum sem var í næsta nágrenni lögreglu. Ákærða krefst sýknu í máli þessu og kveðst ekki hafa óhlýðnast fyrirmælum lögreglu. Í málinu liggur fyrir fjöldi ljósmynda sem ákærða lagði fram. Eru þær teknar af fréttaveitum og af einstaklingum sem ekki liggur fyrir hverjir eru. Verður að taka ljósmyndum þessum með fyrirvara um sönnunargildi þeirra, en ekki er ljóst af þeim hvenær dags eða í hvaða tilgangi þær voru teknar en fyrir liggur að ákærða var handtekin bæði fyrir og eftir hádegi þennan sama dag. Málsvörn ákærðu byggist á því að aðgerðir lögreglu hafi stangast á við stjórnarskrá Íslands og Mannréttindasáttmála Evrópu. Vísar ákærða í 73. og 74. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 10. og 11. gr. Mannréttindasáttmálans. Hafi aðgerðir lögreglu haft það eina markmið að koma í veg fyrir friðsamleg mótmæli ákærðu og annarra sem þar hafi verið staddir. Þá hafi aðgerðir lögreglu haft annarlegan tilgang sem hafi verið sá að fá fólk til að gerast brotlegt við lög og í þeim tilgangi að geta brotið mótmælin á bak aftur. Í því skyni hafi lögregla stækkað afmarkað svæði jafnóðum og búið var að vísa fólki út fyrir fyrra svæði. Í kjölfarið hafi lögregla gripið til alvarlegra aðgerða sem hafi verið handtökur og frelsissviptingar og í mörgum tilfellum vistun í fangaklefa. Ákærða byggir á því að hún hafi átt stjórnarskrárbundinn rétt til að mótmæla, svo framarlega sem það væri gert á friðsaman hátt. Engu ofbeldi hafi verið beitt í umrætt sinn og þá hafi hún ekki veitt neinn mótþróa þegar lögreglan handtók hana. Þá taldi ákærða þá hagsmuni sína og réttindi til að halda uppi lögmætum mótmælum meiri en þá hagsmuni Vegagerðarinnar að eyðileggja Gálgahraun. Þá hafi skilyrði 19. gr. lögreglulaga ekki verið uppfyllt, enda hafi ákærða mátt vera þarna þar sem um lögmætan tilgang var að ræða og hún hafi verið utan merkts svæðis og að auki hafi hún ekki verið ógnandi né hafi verið um uppþot að ræða. Af myndskeiði sem ákærða lagði fram má sjá að nokkrir mótmælendur leggjast flötum beinum á jörðina rétt fyrir framan tönn jarðýtunnar og hlusta á lögreglumann vísa þeim burt af svæðinu en þau mótmæla. Engar tímasetningar eru á myndbandinu svo að ekki er ljóst hvort um var að ræða mótmæli fyrir eða eftir hádegi. Hins vegar sjást vel afmarkanir svæðisins með keilum og borðum sem átti ekki að dyljast neinum sem horfði yfir athafnasvæðið. Þá heyrist einnig á myndskeiðinu að lögregla hvetur fólk ítrekað í gjallarhorni til að fara út fyrir vinnusvæðið. Ákærðu Rögnu er gefið að sök að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu í umrætt sinn en hún kvaðst hafa verið í hrauninu í lögmætum tilgangi þegar hún var handtekin. Samkvæmt framburði vitnanna A og B lögreglumanna var ákærða innan merkts svæðis þegar henni voru gefin skýr fyrirmæli um að færa sig en hún hafi neitað með því að hreyfa sig ekki. Þá staðfesti vitnið E að mótmælendur hafi verið innan merkts svæðis þegar lögregla handtók þá og færði þá út af svæðinu. Auk þess staðfesti vitnið C að mótmælendum hafi verið gefin skýr fyrirmæli í gjallarhorn um að færa sig út af afmörkuðu vinnusvæði áður en lögreglumönnum hafi verið gefin fyrirmæli um að hafa afskipti af hverjum og einum og þá handtaka þá ef þeir færu ekki að fyrirmælum lögreglu. Vitnið D staðfesti einnig fyrir dóminum að lögregla hafi beint þeim fyrirmælum til mótmælenda að yfirgefa vinnusvæðið og vinnusvæðið hafi verið afmarkað með keilum og böndum. Í ákærunni er ákært fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu og brotið talið varða við 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga. Margar lærðar greinar hafa verið skrifaðar um rétt einstaklinga til skoðana- og tjáningarfrelsis og er sá réttur bundinn í 73. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33 frá 1944 en þar segir í 1. mgr.: „Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.“ Í 2. mgr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. segir að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Samkvæmt 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum í því skyni að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu, til að gæta öryggis einstaklinga og almennings eða til að afstýra brotum eða stöðva þau. Í þessu skyni er lögreglu m.a. heimilt að vísa fólki á brott eða fjarlægja það og fara inn á svæði í einkaeign og fyrirskipa brottflutning fólks af þeim. Í 19. gr. er síðan að finna almennt ákvæði sem kveður á um skyldu borgaranna til að hlýða fyrirmælum lögreglunnar. Það er meginregla íslenskrar stjórnskipunar að enginn geti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hann vefengi heimildir stjórnvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt ákærða teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun ber vitni við vegaframkvæmdir, veitti það ekki rétt til að hindra framkvæmdir hennar á þann hátt, sem ákærða gerði. Í máli þessu liggur fyrir að ákærða hlýddi ekki augljósum fyrirmælum lögreglu um að fara út af vinnusvæðinu og láta af aðgerðum sínum að því marki sem hún gekk á rétt annarra til að halda áfram lögmætum framkvæmdum og voru aðgerðir lögreglu því nauðsynlegar í umrætt sinn og samrýmast heimildum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Telur dómurinn engu máli skipta hvort merkingar hafi verið komnar áður eða eftir að ákærða lagðist niður á svæðið, þar sem henni mátti vera fullljóst að þegar lögreglan bað hana að fara af svæðinu var ákærða þá þegar innan merkinga um vinnusvæði. Þá breytir engu hvort ákærða hafi neitað að yfirgefa svæðið eða ekki, heldur felast í þeirri háttsemi einni að standa ekki upp og yfirgefa svæðið þegar henni var fyrirskipað það, með þeim afleiðingum að lögregla þurfti að bera ákærðu út af svæðinu, mótmæli við fyrirmælum lögreglu. Telur dómurinn ákæruvaldið hafa fært fram lögfulla sönnun þess að ákærða hafi gerst brotleg eins og greinir í ákæru og verður henni gerð refsing fyrir. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu hefur ekki verið gerð refsing áður. Þrátt fyrir að ákærða hafi verið í friðsamlegum mótmælum í Gálgahrauni umrætt sinn, þá verður sá tilgangur ekki metinn henni til refsilækkunar í máli þessu þar sem mótmæli ákærðu gengu lengra en stjórnarskrárvarinn réttur hennar var. Er þeirri málsástæðu hafnað. Er refsing ákærðu ákveðin 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs, sem ákærðu ber að greiða innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ella fangelsi í átta daga. Ákærða greiði allan sakarkostnað, sem eru málflutningslaun skipaðs verjanda hennar, Ragnheiðar E. Þorsteinsdóttur hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærða, Ragna Dagbjört Davíðsdóttir, greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í átta daga. Ákærða greiði allan sakarkostnað, sem eru málflutningslaun skipaðs verjanda hennar, Ragnheiðar E. Þorsteinsdóttur hdl., 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 612/2010
Kærumál Framsal sakamanns
Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 21. september 2010, var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfu X, kt. [...], [...], [...], um úrskurð um hvort skilyrði laga um framsal séu fyrir hendi vegna ákvörðunar dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins um framsal, sbr. 14. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2010, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra 25. ágúst 2010 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 607/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 20. október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara aðfarbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 22. september 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjanessúrskurði að X, fæddur [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 20. október 2017 kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú tilrannsóknar innflutning á fíkniefnum hingað til lands. Rannsókn lögreglu hafihafist er henni bárust upplýsingar frá erlendum tollyfirvöldum um að grunurléki á að í Audi A6 bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafiverið um borð í ferjunni Norrænu á leið hingað til lands. Ökumaðurbifreiðarinnar hafi verið A. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku aðmorgni fimmtudagsins 24. ágúst sl. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræðaamfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögregla fengið heimildtil að hlusta síma A og koma fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni. Þá hafilögregla fylgt bifreiðinni eftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis tilReykjavíkur. A hafi komið til Reykjavíkur seint sama kvöld og lögregla fylgstmeð ferðum hans. Er A hafi komið til Reykjavíkur hafi hannlagt bifreiðinni við Hótel Hilton við Suðurlandsbraut í Reykjavík þar sem hannhafi beðið þar til Lexus bifreið, sem í hafi verið B, X og C, hafi verið ekiðað honum og úr henni komið C og sest inn í Audi bifreiðina. Bifreiðunum hafisíðan báðum verið ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar semfjórmenningarnir hafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Aog X ræða saman m.a. um það hvort leitað hafi verið í Audi bifreiðinni átollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoðaAudi bifreiðina. Að morgni 25. ágúst sl. hafi síðan X og C keyrt Audibifreiðina um miðborgina og að lokum inn í bílskúr við [...] í Reykjavík þarsem X og C hafi verið handteknir skömmu síðar. Um svipað leiti hafi B komiðkeyrandi á Lexus bifreiðinni og lagt henni utan við [...] til móts viðbílskúrinn en þegar hann hafi orðið var við lögreglu hafi hann tekið tilfótanna og hlaupið suður [...] þar sem hann hafi verið handtekinn stuttu síðar.Í framhaldi hafi A verið handtekinn á gistiheimilinu við [...]. Þann 25. ágúst sl. hafi kærðu öllum, meðúrskurðum Héraðsdóms Reykjaness, verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna. Gæsluvarðhaldið hafi svo verið framlengt 8. september til dagsinsí dag. Við rannsókn á Audi bifreiðinni hafi komið íljós að við haldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1.328millilítrar af amfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós aðhöggvarinn rúmi 5.240 millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Xog C hafi komið hingað til lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séubúsettir, að kvöldi 24. ágúst sl., þ.e. sama dag og A hafi komið til landsinsmeð ferjunni. Við yfirferð á hlustunum hafi einnig komið fram að A hafi átt ísímasamskiptum við nokkra aðila meðan hann keyrði frá Seyðisfirði tilReykjavíkur en þeirra á meðal hafi verið C. Það sé grunur lögreglu að B, sem sébúsettur hér á landi, hafi átt að taka á móti mönnunum og vera þeim innanhandar með aðstöðu, en við rannsókn lögreglu hafi komið í ljós að B sé sá sempantaði herbergi fyrir X, C og A á gistiheimilinu. Hann hafi samkvæmt eiginframburði haft afnot af bílskúrnum í [...] og þá hafi fundist talstöðvar bæði íAudi bifreiðinni og Lexus bifreið B sem talið sé að notaðar hafi verið ísamskiptum fjórmenninganna eftir að þeir hittust við Hótel Hilton að kvöldi 24.ágúst sl. Rannsókn lögreglu miði vel áfram, en um séað ræða yfirgripsmikla rannsókn. Kærði neiti sök. Hann segi að hann hafi komiðhingað til lands til að ferðast og segist ekki þekkja bílstjóra Audibifreiðarinnar. Hann hafi hitt og kynnst C í fluginu á leið til landsins en þáhafi komið í ljós að C hafði engan stað til að gista á þannig að hann ætlaði aðgista með kærða á hótelinu. Þeir hafi tekið rútuna í bæinn og hitt B, sem hafireddað kærða herbergi til að gista í. Kærði hafi sagt þá C hafa hitt A fyrirutan hótelið og hann hafi verið alveg miður sín af því plasthlíf á bílnum hanshafi verið laus. Kærði hafi sagt þá ekki ekkert þekkja A en þeir hafi ákveðiðað gera við bílinn fyrir hann og þeir ekið bifreiðinni inn í bílskúrinn. Aðöðru leyti muni kærði lítið sökum ölvunar. X kannist ekki við að sami aðilihafi greitt fyrir hann og C flugið til landsins. Hann kannist ekki viðtalstöðina sem fannst í bifreiðinni og kannist ekki við að hringt hafi verið úrsíma hans í síma A eftir að þeir komu til landsins. Kærði sé undir sterkum grun um aðild aðbroti gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðaribreytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Aðild kærða sé mikil og sétalin tengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá séeinnig lagt til grundvallar kröfu um gæsluvarðhald að um mjög mikið magn afhættulegum fíkniefnum er að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt ogþess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan málhans er til meðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís aðjafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdiþað hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða ímálinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. málHæstaréttar nr. 504/2017, 790/2015, 763/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, þarsem sakborningi hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningudóms, þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi aðmiklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Telur lögreglustjóri því skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt í því máli sem hér umræðir. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semliggja fyrir er það mat lögreglustjóra að kærði sé undir sterkum grun um aðildað innflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst séað fíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjónaf alvarleika sakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess aðmenn gangi ekki lausir þegar svo stendur á sé þess krafist að kærða verði áframgert að sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafist að krafan nái fram að gangaeins og hún er sett fram. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 25.ágúst sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Fallist er á með lögreglustjóra aðkærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á miklu magni hættulegrafíkniefna. Um er að ræða 1.328 ml af vökva með 49% amfetamínbasa. Samkvæmtrannsóknargögnum málsins væri hægt að framleiða tæplega 9,9 kg af amfetamíni úrefninu miðað við 5,8% styrkleika. Rannsókn málsins miðar vel áfram. Ekki er fallistá með kærða að aðild hans að málinu sé minni háttar og að því komi ekki tilálita að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Með vísan til alls framangreinds og 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 er fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er framsett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r or ð: Kærða,X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október 2017 kl.16:00.
Mál nr. 459/2014
Virðisaukaskattur Tollur Fyrirvari
Aðila greindi á undir hvaða tollskrárnúmer skyldi flokka tiltekinn skúlptúr sem L flutti inn til landsins. Laut ágreiningsefnið að túlkun á tollskránni, sem byggir á samræmdri vörulýsingar- og vörunúmeraskrá sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig að þjóðarétti til að fara eftir og er lögfest sem viðauki við tollalögin. Vísað var til almennra reglna um túlkun tollskrárinnar, þar sem fram kæmi að ef vara gæti flokkast undir tvo eða fleiri liði tollskrárinnar, skyldi hún flokkuð undir þann lið sem helst einkenndi hana. Enginn vafi léki á því að það sem helst einkenndi umrædda vöru væri að hún væri frumgerð höggmyndar úr kopar. Því félli hún réttilega undir tollskrárnúmer 9703.0000 og væri samkvæmt því fullnægt skilyrðum 4. töluliðar 1. mgr. 36. gr. þágildandi laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að verkið teldist undanþegið virðisaukaskatti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2014. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 204. Mál þetta, sem dómtekið var 14. febrúar 2014, er höfðað af Leifi Breiðfjörð, Laufásvegi 52, 101 Reykjavík, með stefnu útgefinni 15. janúar 2013 á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. I. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að úrskurður tollstjóra, dags. 5. maí 2010 (úrskurður nr. 3/2010), verði ógiltur og að stefndi verði dæmdur til þess að endurgreiða stefnanda að fullu greiddan virðisaukaskatt og álag samtals að fjárhæð 7.471.900 krónur og beri dæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 26. janúar 2010 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að úrskurður tollstjóra, dags. 5. maí 2010 (úrskurður nr. 3/2010), verði ógiltur og að stefndi verði dæmdur til þess að endurgreiða stefnanda greiddan virðisaukaskatt og álag samtals að fjárhæð 5.692.394 krónur og beri dæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 26. janúar 2010 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að úrskurður tollstjóra, dags. 5. maí 2010 (úrskurður nr. 3/2010), verði ógiltur og að stefndi verð dæmdur til þess að endurgreiða stefnanda greiddan virðisaukaskatt samtals að fjárhæð 2.254.272 krónur og beri dæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 26. janúar 2010 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts á málskostnað, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins eða samkvæmt mati dómsins, og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefndi gerir þá kröfu að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, að mati réttarins. II. Málsatvik Málsatvik eru þau að fyrir um 25 árum hóf söfnuður Hallgrímskirkju að afla fjár fyrir kaupum á listaverki sem nota átti meðal annars sem hurð í kirkjunni. Leitað var til stefnanda, sem er einn virtasti listamaður þjóðarinnar á sínu sviði, um gerð listaverksins og tók stefnandi að sér verkið. Um er ræða skúlptúr listaverk sem er hluti af heildstæðu 14 metra listaverki stefnanda á vesturhlið Hallgrímskirkju og samanstendur af lágmynd úr bronsi, tveimur hlutum úr bronsi með myndverki á ytri og innri hlið sem mynda hurð og steindum glugga sem gerður var árið 1999 og settur upp það ár. Hurðin með myndverkinu, lágmyndin og steindi glugginn mynda eina heild. Þann 22. janúar 2010 flutti stefnandi í eigin nafni til landsins frá Þýskalandi þá hluta verks síns sem samanstendur af lágmynd úr bronsi og tveimur hlutum verksins sem mynda bronshurð kirkjunnar með sendingu nr. E BRU 18 01 0 DE HAM W018. Á tollskýrslu kom fram að um listaverk úr bronsi væri að ræða sem félli undir tollskrárnúmer 9703.0000, frumverk af höggmyndum og myndastyttum, úr hvers konar efni . Með tölvupósti, dags. 25. janúar 2010, frá fulltrúa tollstjóra til stefnanda hafnaði tollstjóri því að afgreiða listaverkið undir tollskrárnúmerinu 9703.0000 þar sem embættið teldi listaverkið falla undir tollskrárnúmerið 7419-9904, smíðavörur til bygginga. Þann 26. janúar 2010 var gerð ný tollskýrsla og greiddi stefnandi sama dag virðisaukaskatt með 25% álagi af umræddri sendingu, samtals að fjárhæð kr. 7.471.900, með fyrirvara um endurgreiðslu. Þennan dag var sendingin bráðabirgðatollafgreidd í samræmi við 36. gr. tollalaga nr. 88/2005 Hinn 18. febrúar 2010 kærði stefnandi til tollstjóra þá ákvörðun hans að fella listaverk stefnanda undir tollskrárnúmerið 7419-9904 og byggði á því að það væri mat stefnanda að umrætt listaverk félli sannanlega undir tollskrárnúmer 9703.0000 og bæri því ekki að leggja virðisaukaskatt og vörugjöld á listaverkið við innflutning. Fram kom í máli stefnanda að með engu móti væri hægt að halda því fram að um væri að ræða venjulega handiðnaðarvöru heldur væri listaverk stefnanda sannanlega höggmynd úr bronsi sem félli undir tollskrárflokk 9703.0000. Með tölvupósti, dags. 21. apríl 2010, var tollstjóri inntur eftir því hvort viðbragða væri að vænta vegna kæru stefnanda þar sem langur tími væri liðinn frá því að stefnandi sendi inn kæru til tollstjóra. Svar barst frá tollstjóra þann 5. maí 2010 þar sem fram kom að svars væri að vænta á næstu dögum. Með úrskurði tollstjóra nr. 3/2010, dags. 5. maí 2010, staðfesti tollstjóri ákvörðun sína um að fella listaverk stefnanda undir tollskrárnúmer 7419.9904. Tollstjóri byggði á því í úrskurði sínum að tollflokkun vara færi eftir notagildi en ekki fagurfræðilegum forsendum. Bæri embættinu því skylda til að tollflokka vörur í samræmi við texta tollskrár, túlkunarreglur tollskrár og önnur viðurkennd lögskýringargögn. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Aðalkrafa stefnanda um að stefndi verði dæmdur til þess að endurgreiða stefnanda að fullu greiddan virðisaukaskatt að fjárhæð 7.471.900 krónur vegna sendingar nr. E BRU 18 01 0 DE HAM W018 byggist á því að tollflokkun tollstjóra sé byggð á rangri túlkun tollstjóra á tollskránni. Þannig sé sannanlega um að ræða listaverk stefnanda sem falli undir tollskrárnúmer 9703.0000 í XXI. kafla tollskrárinnar „frumverk af höggmynd‟ í skilningi 4. töluliðar 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988 en ekki „smíðavörur til bygginga“ sem falli undir tollskrárnúmer 7419.9904. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 50/1988 séu ákveðnar vörur undanþegnar virðisaukaskatti við innflutning. Í 4. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna segi að listaverk sem falli undir tollskrárnúmer 9701.1000-9703.0000 og listamaðurinn sjálfur flytur inn skuli vera undanþegin virðisaukaskatti. Þennan skilning leiði af beinu orðalagi 4. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988, þ.e. að eftirfarandi skilyrði þurfi að vera uppfyllt til þess að vara sé undanþegin virðisaukaskatti á grundvelli ákvæðisins: (a) Um listaverk sé að ræða; (b) Að listamaðurinn flytji sjálfur það verk sem um ræðir til landsins í eigin nafni; og (c) Að listaverkið falli undir tollskrárnúmer 9701.1000-9703.0000. Ljóst sé að um „listaverk‟ þurfi að vera að ræða svo ákvæðið eigi við. Samkvæmt orðskýringu íslenskrar orðabókar frá árinu 2002 er orðið „list“ skilgreint sem sú íþrótt að búa til eitthvað fagurt eða eftirtektarvert. Stefnandi sé listamaður að atvinnu og hann hafi menntað sig bæði hérlendis og erlendis sem slíkur. Þá hafi hann kennt við listaskóla bæði hérlendis og erlendis og hlotið viðurkenningar fyrir listaverk sín. Stefnandi bendir á að það komi skýrt fram í upphafi niðurstöðukafla úrskurðar tollstjóra að um listaverk sé að ræða sem hannað sé af stefnanda sem listamanni. Þannig liggi ljós fyrir sú afstaða tollstjóra að sá skúlptúr sem hér um ræðir sé sannanlega listaverk stefnanda sjálfs sem listamanns, sbr. orð tollstjóra „þrátt fyrir að vera einnig listaverk‟. Þetta sé í samræmi við flutningsskírteini EUR. 1 sem gefið var út af þýskum tollyfirvöldum þar sem fram komi að um sé að ræða „listaverk úr bronsi – einstakt fyrir Hallgrímskirkju.“ Stefnandi vísar til þess að í yfirlýsingu safnstjóra Listasafns Reykjavíkur segi m.a. að ekki sé um að ræða hönnun arkitekts, hönnuðar eða smiðs heldur verk myndlistarlærðs manns. Stefnandi sé einn af fremstu myndlistarmönnum íslensku þjóðarinnar sem nú starfi og að bronslistaverk hans fyrir Hallgrímskirkju sé nátengt bæði í form- og efnistökum trúarlegum verkum sem hann hafi unnið í öðrum miðlum. Í yfirlýsingu safnstjóra Listasafns Íslands taki hann fram sem listfræðingur að með engu móti sé hægt að flokka verk stefnanda sem hverja aðra hurð í húsi. Stefnandi sé listamaður og dyrnar hans fyrir Hallgrímskirkju séu listaverk. Að öllu þessu virtu telur stefnandi liggja ljóst fyrir að sannanlega sé um listaverk að ræða. Í listaverkið sé m.a. notað brons og rautt glermósaík frá Ítalíu. Rauði liturinn táknar blóð Krists og skúlptúrinn sýni Krist og ímynd mannsins. Inn í listaverkið fléttist svo þyrnikóróna sem leiði inn í handfangið. Milli neðsta hluta listaverksins og steinda gluggans sé síðan brons lágmynd með broti úr Passíusálmum Hallgríms Péturssonar. Þá vísar stefndi til þess að í tollskýrslum sem liggi fyrir í málinu komi fram að stefnandi flutti sjálfur inn það listaverk sem um ræðir. Þá hafi stefnandi greitt þau aðflutningsgjöld sem tollstjóri krafði hann um á grundvelli tollskýrslunnar með fyrirvara um réttmæti greiðslunnar og endurgreiðslu vörugjalds og virðisaukaskatts. Framangreint ákvæði 4. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988 geri þá kröfu að listaverkið falli undir tollskrárnúmer 9701.1000-9703.0000 í tollskránni svo ákvæðið eigi við. Tollskráin sé birt í viðauka I við tollalögin nr. 88/2005 og hafi hún því lagagildi, sbr. 5. gr. laga nr. 88/2005. Flokkur XXI og 97. kafli tollskrárinnar beri heitið Listaverk, safnmunir og forngripir. Kaflinn skiptist í sex undirflokka þ.e. frá 9701-9706. Við skoðun á umræddum tollflokkum telur stefnandi augljóst að listaverkið falli í undirflokk 9703.0000 en undir þann undirflokk falli frumverk af höggmyndum og myndastyttum úr hvers konar efni. Í tollskránni sé að finna reglur um túlkun tollskrárinnar og túlkunarreglur hennar séu settar að nákvæmri fyrirmynd túlkunarreglna alþjóðlegu tollnafnaskrárinnar. Í athugasemdum í greinargerð með viðauka I í lögum nr. 88/2005 komi fram að tollskráin sé byggð á alþjóðlegu samræmdu vörulýsingar- og vörunúmeraskránni sem kennd sé við Alþjóðatollastofnunina, þ.m.t. almennar túlkunarreglur tollskrárinnar. Í athugasemdunum komi fram að Ísland sé aðili að alþjóðlegum samningum um samræmda vörulýsingar- og vörunúmeraskrá sem liggi til grundvallar tollnafnaskránni, sbr. auglýsingu nr. 25/1987 í C-deild Stjórnartíðinda. Ísland hafi þannig skuldbundið sig til þess að fara eftir alþjóðlegu tollnafnaskránni og almennum reglum um túlkun hennar, sbr. 3. gr. samningsins. Túlkunarreglurnar séu sex talsins og beri að beita fyrstu reglunni fyrst og síðan þeim síðari í réttri númeraröð þegar ekki er unnt að flokka vöru eftir fyrri reglum. Fyrsta túlkunarregla tollskrárinnar sé algjör forgangsregla en hún hljóði svo: „Fyrirsagnir á flokkum, köflum og undirköflum eru einungis til leiðbeiningar. Í lagalegu tilliti skal tollflokkun byggð á orðalagi vöruliða, athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla og brjóti það eigi í bága við orðalag vöruliða eða athugasemda skal fylgt eftirfarandi reglum‟Af framangreindu leiði að við tollflokkun vara beri fyrst og fremst að líta til orðalagsins sem slíks út frá orðanna hljóðan og athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla. Loks sé hægt að líta til annarra túlkunarreglna tollskrárinnar ef slíkt brýtur ekki í bága við orðalag í vöruliðum eða athugasemdum kaflans. Stefnandi hafi unnið að gerð listaverksins í Þýskalandi hjá listasmiðjunni Strassacker sem sérhæfi sig í veitingu þjónustu vegna brons höggmynda . Í yfirlýsingu frá listasmiðjunni hafi stefnanda verið veitt staðfesting á því að listaverkið væri sannanlega brons höggmynd stefnanda sjálfs sem hann hafi gert hjá þeim og að um sé að ræða listaverk sem stefnandi flutti til Íslands. Í íslenskri orðabók sé höggmynd skilgreind sem mynd úr steini eða öðru hörðu efni, líkan, stytta. Listaverk stefnanda sé sannanlega gert úr bronsi og fyrir liggi að meginuppistaða verksins er brons. Stefnandi vísar til þess að gerðar hafi verið breytingar á viðauka I við þágildandi tollalög nr. 55/1987 þann 12. desember 1995 með auglýsingu nr. 127/1995 sem birt var í A-deild Stjórnartíðinda og tók gildi þann 1. janúar 1996 en þar segir í 85. tölulið, bls. 742: „3. athugasemd við 97. kafla orðist svo: 3. Til nr. 9703 teljast ekki fjöldaframleiddar endurgerðir af listaverkum eða venjulegar handiðnaðarvörur sem hafa einkenni verslunarvöru, jafnvel þótt vörur þessar séu hannaðar eða búnar til af listamönnum.“ Í 4. tölul. athugasemdanna segir síðan orðrétt: „Leiði ekki annað af 1. til 3. athugasemd hér á undan flokkast vörur í þessum kafla í þennan kafla en ekki neinn annan kafla tollskrárinnar.“ Í því tilviki sem hér um ræðir sé um að ræða einstakt listaverk sem sérstaklega var gert fyrir Hallgrímskirkju. Samkvæmt skýru ákvæði 4. töluliðar athugasemdanna liggi þannig fyrir að listaverk stefnanda heyri aðeins undir tollskrárnúmer 9703.0000 og ekkert annað númer tollskrárinnar. Í úrskurði tollstjóra sé byggt á því að umrætt listaverk eigi að flokkast undir tollskrárnúmer 7419.9904, smíðavörur til bygginga á þeim forsendum að um sé að ræða hurð sem hafi það notagildi og hlutverk að loka af rými þrátt fyrir að vera einnig listaverk. Stefnandi telur hins vegar að með engu móti sé hægt að flokka það listaverk sem um ræðir undir tollskrárnúmer 7419.9904, smíðavörur til bygginga, eins og tollstjóri vill geri og vísar til fyrstu túlkunarreglu tollskrárinnar þar sem skýrt er kveðið á um að líta beri fyrst og fremst til beins orðalags vöruliða og athugasemda hvers og eins kafla við túlkun hennar. Af fyrrgreindum 4. tölulið athugasemda við 97. kafla verði ekki annað ráðið en að þeirri reglu skuli beitt ef listaverk gæti mögulega einnig fallið undir annan flokk, að það skuli aðeins vera fellt undir tollskrárnúmer 9703.0000. Stefnandi hafni því alfarið þeirri túlkun tollstjóra á tollskránni að líta beri til 73. kafla og 76. kafla hennar við túlkun tollskrárinnar þar sem skýrt er kveðið á um í fyrstu túlkunarreglu hennar að einungis beri að líta til beins orðalags tollflokks og athugasemda umrædds kafla. Stefnandi hafnar jafnframt alfarið þeirri túlkun tollstjóra að tollflokkun listaverks ráðist af notagildi þess en hvergi í túlkunarreglum tollskrárinnar sé kveðið á um það. Á hinn bóginn sé skýrt tekið fram í fyrstu túlkunarreglu tollskrárinnar að miða skuli tollflokkun vöru við orðalag vöruliða og athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla tollskrárinnar. Samkvæmt orðalagi tollflokksins 9703.0000 sé skýrt kveðið á um það að frumverk höggmynda falli undir tollflokkinn. Listaverk stefnanda falli því undir tollskrárnúmer 9703.0000 tollskrárinnar. Þá vísar stefnandi til þess að í 3. tölul. túlkunarreglna tollskrárinnar séu frekari leiðbeiningar um tollflokkun þegar tveir eða fleiri tollflokkar koma til greina og tollflokkur hafi ekki verið ráðinn með hliðsjón af fyrri túlkunarreglum. Í a-lið 3. tölul. komi fram að sá vöruliður sem feli í sér nákvæmasta vörulýsingu skuli tekinn fram yfir vörulið með almennri vörulýsingu. Því sé ljóst að tollflokkur 9703.0000, frumverk af höggmyndum og myndastyttum, feli í sér nákvæmari lýsingu en tollflokkur 7419.9904, smíðavörur til bygginga. Þá segi enn fremur í b-lið sama töluliðar að ef ekki reynist unnt að flokka vöru á grundvelli ofangreinds þá beri að líta til þess hvað helst einkenni viðkomandi vöru. Listaverk það sem hér er til umfjöllunar sé skúlptúr steyptur í brons, sem vegi í heild sinni um þrjú tonn og sé því mjög frábrugðið venjulegri hurð. Umrætt verk sé fyrst og fremst listaverk sem hafi sjálfstætt gildi sem slíkt en ekki venjuleg hurð. Þannig liggi fyrir að með engu móti sé hægt að leggja listaverk stefnanda að jöfnu við venjulega hurð þrátt fyrir að listaverkið sem slíkt sé notað að hluta til sem hurð. Að öllu þessu virtu telur stefnandi liggja ljóst fyrir, sbr. m.a. fyrstu túlkunarreglu tollskrárinnar og 4. tölul. athugasemda 97. kafla tollskrárinnar að listaverk stefnanda falli einungis undir tollskrárnúmer 9703.0000 og ekkert annað tollskrárnúmer tollskrárinnar. Með vísan til þessa sé verkið undanþegið virðisaukaskatti, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, og beri stefnda því að endurgreiða stefnanda oftekinn virðisaukaskatt að fjárhæð 7.471.900 krónur. Varakrafa stefnanda er á því byggð að skipta verði listaverki hans upp í tvennt og meta skyldu hans til greiðslu virðisaukaskatts út frá því. Þannig sé með engu móti hægt að telja bæði brons lágmynd stefnanda og ytri og innri hluta hurðarvængjanna sem smíðavöru til bygginga heldur einungis búnaðinn vegna hurðarinnar, þ.e. stjórnunarbúnaðinn og mótorinn. Sá stjórnunarbúnaður sem um ræðir sé búnaður sem ekki var gerður af stefnanda sjálfum heldur bætt sérstaklega við listaverkið til þess að opna og loka af það rými sem um ræðir. Á hinn bóginn liggi fyrir að aðrir vöruliðir samkvæmt neðangreindri skiptingu séu sannanlega listaverk sem stefnandi gerði sjálfur en um sé að ræða brons lágmynd, framhlið og bakhlið listaverksins, umgjörð og undirstöðu og sendingarkostnað vegna þess. Um rökstuðning fyrir því að aðrir vöruliðir en stjórnunarbúnaðurinn séu listaverk vísast til rökstuðnings fyrir aðalkröfu. Stefnandi óskaði eftir nákvæmri kostnaðarskiptingu hjá þýska fyrirtækinu Strassacker sem hélt utan um kostnaðarliði listaverksins hjá stefnanda. þar sem stefnandi vann að listaverkinu og er skiptingin eftirfarandi: Stjórnunarbúnaður 37.980 evrur Framhlið listaverks 16.218 evrur Umgjörð listaverks 7.110 evrur Bakhlið listaverks 11.970 evrur Undirstaða listaverks 17.550 evrur Samtals 127.578 evrur Flutningsgjöld 2.985 evrur Uppsetning í Reykjavík 12.800 evrur Samtals 143.363 evrur Af ofangreindri skiptingu og út frá framangreindum röksemdum leiði að einungis beri að greiða virðisaukaskatt vegna stjórnunarbúnaðarins af fjárhæð 37.980 evrur, en ekki af öðrum vöruliðum vegna innflutningsins. Miðað við tollverðsgengið 183,74 samkvæmt tollskýrslu þann 26. janúar 2010 leiði að einungis beri að greiða virðisaukaskatt af fjárhæð 6.978.445 krónum eða samtals virðisaukaskatt að fjárhæð 1.779.506 krónur. Að öllu þessu virtu telur stefnandi að honum beri einungis að greiða virðisaukaskatt vegna þess stjórnunarbúnaðar sem um ræðir en ekki af öðrum þeim vöruliðum sem um ræðir og beri stefnda því að endurgreiða stefnanda oftekinn virðisaukaskatt að fjárhæð 5.692.394 krónur. Þrautavarakrafa stefnanda er á því byggð að ekki sé hægt að flokka brons lágmynd stefnanda með broti úr Passíusálmum Hallgríms Péturssonar sem hurð sem falli undir tollskrárnúmer 7419.9904 þar sem sannanlega sé um listaverk að ræða sem falli undir tollskrárnúmer 9703.0000. Með engu móti verði því haldið fram að sú brons lágmynd sem um ræðir sé hurð til þess að loka af rými þar sem sannanlega er um að ræða platta sem er fyrir ofan það rými sem lokast af, sem gerður er af stefnanda. Sú brons lágmynd sem um ræðir beri því ekki virðisaukaskatt heldur aðeins aðrir þættir listaverksins. Að þessu virtu telur stefnandi að einungis beri að greiða virðisaukaskatt af fjárhæð 111.360 evrur. Miðað við tollverðsgengið 183,74 samkvæmt tollskýrslu þann 26. janúar 2010 leiði að einungis ber að greiða virðisaukaskatt af fjárhæð 20.461.286 krónum eða samtals virðisaukaskatt að fjárhæð 5.217.628 krónur. Í samræmi við framangreint telur stefnandi að honum beri einungis að greiða virðisaukaskatt vegna annarra vöruliða en brons lágmyndarinnar. Beri stefnda því að endurgreiða stefnanda oftekinn virðisaukaskatt vegna brons lágmyndarinnar að fjárhæð 2.254.272 krónur. Um frekari rökstuðning varðandi brons lágmynd stefnanda er vísað til röksemda í aðalkröfu og varakröfu. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggir á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Miðast upphafsdagur dráttarvaxta við 26. janúar 2010, þ.e. þann dag sem stefnandi greiddi hinn oftekna virðisaukaskatt með fyrirvara um endurgreiðslu, en líta verði svo á að í fyrirvara stefnanda hafi falist krafa um endurgreiðslu í skilningi framangreinds ákvæðis. Stefnandi byggir á 36. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og tollskrá í viðauka I við tollalög nr. 88/2005. Þá byggir krafa stefnanda um endurgreiðslu á ofteknum virðisaukaskatti á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda að því leyti sem hún er í ósamræmi við það sem stefndi heldur fram í málinu. Ágreiningur í máli þessu snýr að ákvörðun tollstjóra um tollflokkun á hurð sem einnig hafi listrænt gildi. Stefnandi heldur því fram að tollflokka skuli vöruna í tollskrárnúmer 9703.0000 sem frumverk af höggmyndum og myndastyttum, úr hvers konar efni, en ekki í tollskrárnúmer 7419.9904 sem smíðavörur til bygginga. Telur stefnandi ákvörðun tollstjóra byggjast á rangri túlkun á tollskránni þar sem sannanlega sé um listaverk að ræða. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda. Þann 18. janúar 2010 flutti stefnandi inn hurð sem ætluð var fyrir Hallgrímskirkju með sendingu nr. E BRU 18 01 0 DE HAM W018. Þann 22. janúar 2010 lagði stefnandi inn aðflutningsskýrslu þar sem varan var tollflokkuð í tnr. 9703.0000. Samdægurs, og með tölvupósti dags. 25. janúar 2010, sendi embætti tollstjóra athugasemd til stefnanda þar sem honum var bent á að vöruna ætti að tollflokka í tnr. 7419.9904. Þann 26. janúar 2010 var varan bráðabirgðatollafgreidd í samræmi við 36. gr. tollalaga nr. 88/2005. Þann 19. febrúar 2010 barst embætti tollstjóra kæra málsins, dags. 18. febrúar 2010. Stefndi bendir á að umrædd sending hefur enn ekki hlotið endanlega tollafgreiðslu. Stefnandi lagði fram fjártryggingu að fjárhæð 7.471.900 kr. fyrir tollafgreiðslu sendingarinnar en ástæðan fyrir því að fjártrygging var lögð fram var að hluti sendingarinnar hefði innihaldið verkfæri sem flutt voru inn tímabundið og skyldi því endurgreiða þann hluta tryggingarinnar þegar verkfærin færu aftur út. Ljóst sé að of lágrar fjártryggingar hafi verið krafist af hálfu tollstjóra. Heildarkrafa vegna álagðra aðflutningsgjalda sé kr. 12.041.472 og því standa eftir eftirstöðvar að fjárhæð 4.569.572 kr. sem enn eru ógreiddar og af þeim sökum hafi sendingin ekki hlotið endanlega tollafgreiðslu. Stefnandi hefur ekkert fjallað um þetta atriði í stefnu. Stefndi telur það óumdeilt að um sé að ræða vöru, fagurlega skreytta hurð sem í daglegu tali myndi teljast vera listaverk, sem hönnuð sé af listamanni og sérhönnuð til að nota sem útihurð í aðalinngangi Hallgrímskirkju. Hins vegar liggi ágreiningurinn í því hvort tollflokka skuli vöruna sem listaverk eða hurð úr kopar. Varan sé nánar tiltekið úr bronsi sem er kopartinblendi og flokkist í 74. kafla með öðrum kopar og vörum úr honum. Við tollflokkun skipti eðli málsins samkvæmt mestu máli hvert sé hið raunverulega notagildi vörunnar. Enginn vafi leiki á að um hurð sé að ræða og sé varan notuð með þeim hætti í dag. Tollflokkun byggist á ákveðnum, formbundnum reglum. Lögbundið sé að færa skuli vöru til tollflokks samkvæmt almennum reglum um túlkun tollskrárinnar. Tollskráin sé birt sem viðauki I við tollalög nr. 88/2005 og sé gerð í samræmi við vörunúmeraskrá Alþjóðatollastofnunarinnar. Reglur um túlkun skrárinnar séu birtar fremst í skránni. Stefnandi vísi til 1. túlkunarreglu tollskrárinnar þar sem segi að horfa beri til orðalags vöruliða þegar vara er tollflokkuð. Meginreglan sé sú að tollflokkun skuli byggð á orðalagi vöruliða og athugasemda við viðeigandi kafla og flokka. Af skýringunum megi jafnframt vera ljóst að það sem helst einkennir vöru hafi afgerandi áhrif á hvar flokka skuli vöru. Þannig segi í b-lið 3. töluliðs almennra reglna um túlkun tollskrár að samsettar vörur skuli flokka eftir því sem helst einkennir vörurnar. Þannig sé ekki hægt að halda því fram að listaverk sem á sér hliðstæðu í almennri verslunarvöru og hafi jafnframt sértæk einkenni og notagildi skuli sett í minna lýsandi tollflokk umfram þann sem taki mið af sértækum einkennum vörunnar og notagildi. Einnig skuli flokkun vara í undirliði einstakra vöruliða vera byggð á orðalagi undirliða og sérhverri tilheyrandi athugasemd við undirliði skv. túlkunarreglu 6 fremst í skránni. Koparhurðir séu ekki nefndar sérstaklega í 74. kafla tollskrárinnar en smíðavörur til bygginga séu nefndar í undirliðnum í tnr. 7419.9904. Ef litið sé til 73. kafla, vörur úr járni eða stáli, séu hurðir sérstaklega nefndar þar í vörulið 7308 sem sé meðal annars fyrir hluti til mannvirkja. Sama gildi um 76. gr. tollskrárinnar, vörur úr áli, þar séu hurðir sérstaklega nefndar í vöruliðnum 7610. Ekki séu hurðir nefndar í fleiri málmköflum en járn, stál og ál séu alla jafnan algengustu hráefnin í hurðir fyrir utan tré. Með vísan til þessa hafi verið rétt að tollflokka vöruna í tnr. 7419.9904. Stefnandi byggi á því að samkvæmt áðurnefndri túlkunarreglu sé ekki hægt að flokka umrædda vöru sem smíðavörur til bygginga. Á þetta fellst stefndi ekki og mótmælir þessum rökum. Sem dæmi megi taka vörulið 4418 sem séu trésmíðavörur til bygginga. Þar sé í undirlið gert ráð fyrir hurðum og körmum. Eðli máls samkvæmt falli þá hurðir úr kopar undir vörulið 7419 sem smíðavörur til bygginga (úr kopar) enda komi enginn annar vöruliður til greina fyrir slíkar hurðir. Ekki sé til sérstakur undirliður í koparkaflanum fyrir hurðir og karma. Það sé væntanlega vegna lítils umfangs verslunar á slíkum vörum. Ef verslun er ekki veruleg sé ekki talin þörf á að búa til sérskiptingar fyrir þær vörur. Einnig sé skiptingum eytt ef verslun á vöru sem áður var mikil minnkar og ekki er útlit fyrir að hana taki upp aftur. Skiptingar fyrir hurðir og karma sé til staðar í köflum þar sem meiri verslun er svo sem í timbur- eða járnköflunum. En jafnvel þótt undirliðurinn sé ekki til staðar í koparkaflanum sé augljóst af vörulið 4418 að smíðavörur til bygginga innihaldi einnig hurðir. Stefnandi vísar einnig til athugasemdar 4 a við kafla 97 sem segir að vörur sem uppfylli kröfur liða 1 – 3 við þann kafla skuli flokka í þennan kafla. Þetta ákvæði kveði á um að ekki skipti máli úr hvaða efni listaverk sé, öll listaverk skuli flokka í þennan kafla. Í þessu tilviki eigi athugasemd 4 við kafla 97 ekki við þar sem það sé álit stefnda að notagildi vörunnar ráði við tollflokkun hennar. Notagildið sé, eins og áður hefur komið fram, hurð og skuli hún því flokkast sem slík í viðeigandi kafla eftir smíðaefni vörunnar en ekki sem listaverk. Stefndi hafnar þeirri fullyrðingu stefnanda að notagildi vöru komi ekki til skoðunar þegar vara er tollflokkuð. Þvert á móti gildi hið gagnstæða. Tollflokkun vara fari ekki eftir fagurfræðilegum forsendum heldur eftir notagildi hlutarins. Hlutverk hurðar sé að loka af rými og hafi umrædd vara það notagildi og hlutverk, þrátt fyrir að vera einnig listaverk. Vara sé ávallt tollflokkuð eins og hún er við innflutning og þá sé fyrst og fremst horft til tilgangs eða notagildis vörunnar. Þessu til skýringar megi taka sem dæmi að ef bifhjól væri flutt inn til landsins sem væri fagurlega útskorið eftir listamann yrði það ávallt flokkað sem bifhjól en ekki listaverk. Jafnvel þótt hjólið væri augljóslega einnig listaverk réði notagildi þess sem bifhjóls ákvörðun um tollflokkun. Sú staðreynd að hjólið væri handunnið og væri ekki fjöldaframleitt myndi ekki breyta tollflokkun þess sem bifhjóls. Stefndi vísar til þess að túlkunarregla 3 a segi að flokka skuli vöru í þann vörulið þar sem nákvæmustu lýsingu sé að finna. Stefndi hafnar því að þessi regla eigi við í þessu máli þar sem varan gæti flokkast sem tvær algjörlega óskyldar vörur. Túlkunarregla 3 a taki til vöru þar sem fleiri en einn vöruliður komi til greina en ekki þegar deilt sé um það um hvaða vöru sé að ræða eins og eigi við í þessu máli. Þessu verði gerð betur skil með því að taka dæmi og sé hér nefnd skeggrakvél. Vörunni sé lýst í mjög grófum dráttum í vörulið 8205 sem handverkfæri. Í vörulið 8467 sé henni betur lýst sem handverkfæri sem knúið er með rafmagnsmótor. Í vörulið 8509 sé henni svo enn betur lýst sem rafmagnsheimilistæki. Vörunni sé síðan fullkomlega lýst í vörulið 8510 þar sem rakvélar eru sérstakleg tilteknar í vöruliðnum og myndi varan falla undir þann vörulið, ekki sé deilt um það um hvernig vöru sé að ræða. Ljóst sé að varan sé skeggrakvél en spurningin sé hvar rakvélin sé best tollflokkuð. Í þessu máli sé deilt um það um hvernig vöru sé að ræða, hvort um sé að ræða hurð eða listaverk. Koparhurðum sé jafn ítarlega lýst í vörulið 7419, sem smíðavöru til bygginga, eins og höggmyndum er lýst í vörulið 9703. Stefnandi haldi því fram að umrædd vara geti hæglega átt heima á safni, en stefndi telur þessa fullyrðingu stefnanda ekki skipta neinu máli við tollflokkun vörunnar. Þegar vörur séu fluttar inn til landsins séu þær ávallt tollflokkaðar eftir notagildi eða því til hvers megintilgangur þeirra bendi, en ekki eftir því hvernig innflytjandi hyggist nota vöruna. Stefndi bendir jafnframt á ákveðinn ómöguleika sem falinn sé í kröfu stefnanda um að vara verði tollflokkuð með svo óhlutlægum hætti sem stefnandi geri kröfu um. Það væri afar miklum annmörkum háð í framkvæmd ef vara, sem hefur notagildi, sértæk einkenni og á sér hliðstæðu í almennri verslunarvöru, gæti talist til listaverka í skilningi tollskrár því þannig væri það háð fagurfræðilegu mati tollstjóra hvort ð vara teldist vera t.d. hurð eða listaverk eða gluggi eða listaverk. Í því sambandi vísar stefndi til úrskurðar ríkistollanefndar nr. 4/2009 um listaverk sem þjónaði þeim tilgangi að vera gluggi í kirkju. Varan sé algerlega sambærileg þeirri vöru sem hér sé deilt um þar sem um smíðavörur til bygginga sé að ræða í báðum tilvikum. Önnur varan þjóni þeim tilgangi að vera gluggi í byggingu meðan hin varan þjóni þeim tilgangi að vera hurð í byggingu. Báðar vörurnar séu taldar listaverk í daglegu tali enda hannaðar af listamönnum. Ríkistollanefnd hafi metið það að notagildi vörunnar réði þegar að tollflokkun kæmi og hafi varan verið flokkuð sem gluggi en ekki listaverk. Þá bendir stefndi á að í dómskjölum sem stefnandi leggur fram sé EUR-skírteini sem stefndi hafi ekki séð á fyrri stigum málsins. Ekkert í stefnu bendi til þess að hann krefjist þess að tekið verði tillit til EUR-skírteinisins við afgreiðslu málsins. Skírteinið hafi ekki verið lagt fram á fyrri stigum málsins þegar það var til afgreiðslu hjá embætti tollstjóra. Stefndi bendir á að úrskurður embættis tollstjóra sé dags. 12. maí 2010 þar sem embætti tollstjóra staðfesti ákvörðun tollstjóra og hafi stefnanda verið bent á að heimilt væri að skjóta úrskurðinum til ríkistollanefndar, en það hafi stefnandi ekki gert. Stefndi mótmælir sem rangri þeirri málsástæðu sem stefnandi byggi aðallega á í stefnu, að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda að fullu greiddan virðisaukaskatt að fjárhæð kr. 7.471.900 vegna sendingar nr. E BRU 18 01 0 DE HAM W018 sem grundvallist á því að tollflokkun tollstjóra sé byggð á rangri túlkun tollstjóra á tollskránni. Í 1. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sé kveðið á um þá meginreglu að greiða skuli í ríkissjóð virðisaukaskatt af viðskiptum innanlands á öllum stigum, svo og af innflutningi vöru og þjónustu, eins og nánar sé ákveðið í lögunum. Í málinu reyni einnig á túlkun 4. tölul. 36. gr. sbr. einnig 2. tölul. 4. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi vísar til þess að í 36. gr. laga nr. 50/1988 séu taldar upp í nokkrum töluliðum vörur sem undanþegnar séu virðisaukaskatti við innflutning. Þeirra á meðal séu listaverk sem falla undir tollskrárnúmer 9701.1000 – 9703.0000 og listamaðurinn sjálfur flytur inn, sbr. 4. tölul. ákvæðisins. Þau listaverk sem falli undir 4. tölul. 36. gr. laga nr. 50/1988 séu þau sömu og falli undir 2. tölul. 4. gr. sömu laga. Í skýringum við einstakar greinar í frumvarpi því er varð að lögum nr. 50/1988 séu litlar skýringar að finna á því hvers konar listaverk falli undir undanþáguna. Þó segi eftirfarandi í skýringum við 4. gr.: „Undir hugtakið listaverk í þessu samhengi falla ekki endurgerðir listaverka í fjöldaframleiðslu eða handiðnaðarvörur með einkenni verslunarvöru.“ Eftirtalin listaverk falli í tollskrárnúmer 9701.1000 – 9703.0000: a. uppdrættir og teikningar til notkunar í húsagerð, verkfræði, iðnaði, viðskiptum, landslagsfræði eða þess háttar handgerð frumverk; b. handskrifaður texti; c. ljósmyndir á ljósnæmum pappír; d. kalkipappírsafrit af framannefndu; e. handmálaðir eða handskreyttir framleiddir hlutir; Í skattframkvæmd hefur verið litið svo á að undir ákvæði 2. tölul. 4. gr. laga nr. 50/1988 verði ekki felld sala nytjamuna sem telja verður að eigi sér hliðstæður í almennri verslunarvöru. Ákvæðið feli í sér tæmandi talningu og við mat á því hvaða vörur falla þarna undir ber að líta til þess að um undanþáguákvæði er að ræða sem ekki verður skýrt rýmri skýringu en orðalag þess gefur til kynna. Þessi sjónarmið koma m.a. fram í úrskurði yfirskattanefndar nr. 105/2004. Stefndi mótmælir því að hin umrædda vara falli undir 36. gr. laga nr. 50/1988. Vara sú sem stefnandi flutti inn og mál þetta fjallar um hafi ekki verið vara sem undanþegin var virðisaukaskatti við innflutning og sé því mótmælt enda skilyrðum ákvæðisins ekki fullnægt. Þá mótmælir stefndi því að vara sú sem stefnandi flutti inn falli undir tollskrárnúmer 9703.0000 í XXI. kafla tollskrár. Stefndi byggir á því að ákvarðanir tollyfirvalda hafi verið réttar og lögmætar og mótmælir öðru sem röngu. Engin skilyrði séu til að ógilda úrskurð tollstjóra og engin skilyrði séu til að greiða stefnanda samkvæmt kröfum hans, en með með úrskurði sínum staðfesti embætti tollstjóra skv. 117. gr. tollalaga nr. 88/2005, með síðari breytingum, ákvörðun tollstjóra um tollflokkun vöru sem flutt var inn með sendingu nr. E BRU 18 01 0 DE HAM W018. Stefndi mótmælir því sem segir í stefnu efst á bls. 5 að verk stefnanda heyri aðeins undir tollskrárnúmer 9703.0000 og ekkert annað númer tollskrárinnar. Þá hafnar stefndi gagnrýni stefnanda á ákvörðun tollstjóra og síðar úrskurð embættis tollstjóra. Stefndi hafnar öllum sjónarmiðum stefnanda um að varan skuli falla undir tollskrárnúmer 9703.0000. Með vísan til framangreinds hafnar stefndi því að umrædd vara hafi verið ranglega tollflokkuð og telur að hún skuli flokkast í tollskrárnúmer 7419.9904. Stefndi tekur undir rökstuðning í úrskurði tollstjóra og vísar til hans og telur úrskurðinn lögmætan að öllu leyti og engar forsendur séu til að ógilda hann. Stefndi mótmælir varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda, sem báðar lúti að því að varan verði sundurgreind, og þeim málsástæðum og sjónarmiðum stefnanda sem þessar dómkröfur byggjast á. Stefndi bendir á að varan hafi komið ósamsett til landsins. Túlkunarregla 2 a kveði á um að ósamsettar vörur skuli tollflokka eins og um fullsamsetta vöru væri að ræða. Hurðin, karmurinn og lágmyndin mynda því eina heild sem hurð á byggingu. Af þessu leiði að allt skal þetta tollflokkast sem ein heild, eða smíðavara til byggingar í tollskrárnúmer 7419.9904. Með vísan til þessa hafnar stefndi alfarið að hægt verði að sundurgreina einstaka hluti af hurðinni og flokka þá sérstaklega. Stefndi mótmælir því alfarið öllum kröfum stefnanda. Varðandi umfjöllun um varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda vísar stefndi til sömu málsástæðna og sjónarmiða og sett hafi verið fram hér að framan varðandi aðalkröfu hans. Stefndi hafnar vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur að ef dæma á vexti/dráttarvexti sé það frá þingfestingu stefnu ef á slíkar kröfur verður fallist. Engin krafa liggi fyrir fyrr en með stefnu og mótmælir stefndi því að litið verði á fyrirvara um endurgreiðslu sem kröfu um endurgreiðslu. IV. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um það með hvaða hætti beri að tollflokka listaverk sem jafnframt nýtist sem hurð á Hallgrímskirkju. Stefnandi heldur því fram að tollflokka beri verkið í tnr. 9703.0000, frumverk af höggmyndum og myndastyttum, úr hvers konar efni, í skilningi 4. töluliðar 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988, en tollstjóri úrskurðaði að tollflokka bæri verkið sem smíðavörur til bygginga, tnr. 7419.9904. Stefndi hafnar öllum sjónarmiðum stefnanda um að varan skuli falla undir tollskrárnúmer 9703.0000 og hafnar stefndi því að umrædd vara hafi verið ranglega tollflokkuð og telur að hún skuli flokkast í einu lagi undir tollskrárnúmer 7419.9904. Ekki er um það deilt í máli þessu að um sé að ræða frumgerð listaverks, sbr. 1. málsgrein niðurstöðukafla í úrskurði tollstjóra nr. 3/2010 frá 12. maí 2010. Þetta er í samræmi við flutningsskírteini EUR 1 sem gefið var út af þýskum tollayfirvöldum og liggur fyrir í máli þessu, en þar kemur fram að um sé að ræða listaverk úr bronsi fyrir Hallgrímskirkju. Í úrskurði tollstjóra er hins vegar á því byggt að umrætt listaverk hafi verið sérhannað til að nota sem útihurð í aðalinngangi Hallgrímskirkju og tollflokkun fari ekki eftir fagurfræðilegum forsendum heldur eftir notagildi hlutarins. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 50/1988 eru ákveðnar vöru undanþegnar virðisaukaskatti við innflutning og í 4. tölulið 1. mgr. 36. gr. laganna segir að listaverk sem falli undir tollskrárnúmer 9701.1000-9703.0000 og listamaðurinn flytur inn sjálfur skuli vera undanþegin virðisaukaskatti. Eins og að framan er rakið er ljóst að um listaverk var að ræða, listamaðurinn flutti verkið inn sjálfur í eigin nafni. Eftir er þá að taka afstöðu til þess hvort listaverkið falli undir tollskrárnúmer 9701.1000-9703.0000. Í máli þessu er ágreiningsefnið túlkun á tollskránni, en hún byggist á samræmdri vörulýsingar- og númeraskrá sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig að þjóðarétti til að fara eftir. Tollskráin er lögfest sem viðauki við tollalögin nr. 88/2005 og hefur því lagagildi sem slík, sbr. 5. gr. laga nr. 88/2005. Í fyrstu túlkunarreglu tollskrárinnar segir: „Fyrirsagnir á flokkum, köflum og undirköflum eru einungis til leiðbeiningar. Í lagalegu tilliti skal tollflokkun byggð á orðalagi vöruliða, athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla og brjóti það eigi í bága við orðalag vöruliða eða athugasemda skal fylgt eftirfarandi reglum.“ Flokkur XXI og 97. kafli tollskrárinnar hefur heitið Listaverk, safnmunir og forngripir. Kaflinn skiptist í sex undirflokka, 9701-9706. Undir flokk 9703.0000 falla frumverk af höggmyndum og myndastyttum, úr hvers konar efni. Í athugsemdum við 97. kafla, 4. tölulið segir: „Leiði ekki annað af 1. til 3. athugasemd hér á undan flokkast vörur í þessum kafla í þennan kafla en ekki neinn annan kafla tollskrárinnar.‟ Tollstjóri telur í úrskurði sínum að umrætt listaverk skuli flokkast sem tollskrárnúmer 7419.9904, smíðavörur til bygginga og byggir á þeirri forsendu að um hurð sé að ræða sem hafi það notagildi að loka af rými þrátt fyrir að vera einnig listaverk. Samkvæmt skiptingu kostnaðarliða verksins frá þýska fyrirtækinu Strassacker, en þar vann stefnandi að verkinu, er stjórnunarbúnaðurinn aðeins lítill hluti listaverksins, en hann einn og sér gæti væntanlega flokkast undir tollskrárnúmer 7419.9904. Verkið kom ósamsett til landsins og túlkunarregla tollskrár 2a kveður á um að ósamsettar vörur skuli tollflokka sem eina heild. Af þessu leiðir að ekki kemur til álita að stjórnunarbúnaðurinn verði tollflokkaður sér. Í máli þessu er um að ræða skúlptúr listaverk sem er hluti af heildstæðu 14 metra listaverki á vesturhlið Hallgrímskirkju sem stefnandi tók að sér að gera fyrir söfnuð Hallgrímskirkju. Listaverkið samanstendur af lágmynd úr bronsi, tveimur hlutum úr bronsi með myndverki á ytri og innri hlið sem mynda hurð og steindum glugga sem gerður var og settur upp árið 1999. Hurðin með myndverkinu er þannig hluti af þessu listaverki. Undir rekstri málsins skoraði stefnandi á stefnda að upplýsa hvort aðalhurðir Fossvogskirkju og Seðlabanka Íslands hefðu verið tollflokkaðar sem listaverk og kvað ástæðu áskorunar þá að umræddar hurðir, sem báðar séu eftir listamenn, hafi réttilega verið tollflokkaðar sem listaverk. Stefnandi kvaðst ekki geta sannreynt þetta en það væri hægðarleikur fyrir stefnda og yrði stefndi ekki við þessari áskorun byggi stefnandi á því að nefndar hurðir hafi réttilega verið tollflokkaðar sem listaverk. Stefndi hafnaði því að verða við þessari áskorun þar sem ekki hefði verið byggt á þessari málsástæðu í stefnu, en mótmælti því að umræddar hurðir hefðu verið tollflokkaðar með öðrum hætti. Ekki verður fallist á rök tollstjóra fyrir tollflokkun umþrætts listaverks undir tollskrárnúmer 7419.9904, smíðavörur til bygginga og að notagildi umrædds verks sem hurðar ráði úrslitum um tollflokkun. Með vísan til 4. töluliðs athugasemda við 97. kafla tollskrárinnar verður talið að flokka beri umrætt verk undir flokk 9703.0000, sbr. í þessu sambandi dóma Evrópudómstólsins í málunum C-155/84 (Onnasch) og C-231/89. Samkvæmt þessari niðurstöðu er umrætt verk undanþegið virðisaukaskatti, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, og ber stefnda því að endurgreiða stefnanda oftekinn virðisaukaskatt að fjárhæð 7.471.900 krónur. Varðandi dráttarvaxtakröfu stefnanda sem byggð er á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda ber að miða við að upphafsdagur dráttarvaxta sé 26. janúar 2010, það er sá dagur er stefnandi greiddi hinn oftekna virðisaukaskatt með fyrirvara um endurgreiðslu. Af hálfu stefnda er dráttarvaxtakröfu hafnað og ef á slíka kröfu er fallist sé upphafstími dráttarvaxta við þingfestingu stefnu. Líta verður svo á að með fyrirvara stefnanda hafi falist krafa um endurgreiðslu í skilningi framangreinds ákvæðis. Að öllu framanskráðu athuguðu og virtu verður fallist á aðalkröfu stefnanda með þeim hætti sem kveðið er á um dómsorði. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Vegna embættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Lögmenn eru sammála dómara um að ekki sé þörf á endurflutningi málsins. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður tollstjóra nr. 3/2010, dags. 5. maí 2010. Stefndi, íslenska ríkið, endurgreiði stefnanda, Leifi Breiðfjörð, greiddan virðisaukaskatt og álag samtals að fjárhæð 7.471.900 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 26 janúar 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 600.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 343/2002
Starfslokasamningur Stjórnarskrá Lagaheimild Ríkisstarfsmenn Sératkvæði
Deilt var um gildi starfslokasamnings sem skólameistari M og H gerðu með sér. Í samningnum var tekið fram að H léti af starfi sem kennari við skólann og skólinn greiddi honum fullnaðarbætur vegna starfslokanna með eingreiðslu en H hafði ekki fengið greiðsluna. Tekið var fram að samningurinn fjallaði ekki um venjuleg starfsmannamál, væri ekki launasamningur eða útfærsla á veikindarétti, heldur bótagreiðslu við starfslok sem greiða skyldi í einu lagi og jafngilti 24 mánaða launum H en við samningsgerðina hefði vottorð um starfshæfni hans legið fyrir. Þá hefði samningurinn ekki heldur verið reistur á því að um væri að ræða uppsögn af hálfu skólans. Talið var að ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eða laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla hefðu ekki leitt til stofnunar greiðsluskyldu vegna þeirrar eingreiðslu sem kveðið var á um í starfslokasamningnum. Hefði þurft að afla sérstakrar heimildar í fáraukalögum fyrir árið 2001 eða fjárlögum fyrir árið 2002, sbr. ákvæði laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Mátti báðum aðilum samningsins vera það ljóst, en þeir nutu aðstoðar lögmanna. Fyrir lá að fjárlaganefnd Alþingis hafði ekki veitt heimild fyrir samningnum í fjáraukalögum 2001 eða fjárlögum 2002. Var starfslokasamningurinn því óskuldbindandi fyrir ríkissjóð og Í sýknað af kröfum H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. júlí 2002. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var stefndi, sem hafði starfað sem framhaldsskólakennari frá 1971, ráðinn eðlisfræðikennari við Menntaskólann á Laugarvatni samkvæmt ótímabundnum ráðningarsamningi 23. nóvember 1998, og var upphafsdagur ráðningar 1. janúar 1999. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur samkvæmt samningnum var þrír mánuðir. Stefndi átti við veikindi að stríða og var fjarverandi vegna þeirra frá 2. október 1999 til 30. nóvember sama ár og frá 22. desember 2000 til 1. maí 2001, en samkvæmt læknisvottorði var hann vinnufær frá þeim tíma. Erfitt hafði reynst að fá forfallakennara í stað stefnda og töldu stjórnendur skólans nauðsynlegt að hann hætti störfum við skólann. Gerði skólameistari fyrir hönd skólans og stefndi með sér starfslokasamning 9. júlí 2001, eins og lýst er í héraðsdómi, þar sem tekið er fram, að stefndi láti af starfi sem kennari við skólann og skólinn greiði honum fullnaðarbætur vegna starfslokanna með eingreiðslu, að fjárhæð 5.040.000 krónur, sem greiða skuli ekki síðar en 1. ágúst 2001. Greiðsluna hefur stefndi ekki fengið, og snýst ágreiningur máls þessa um gildi framangreinds starfslokasamnings. Áfrýjandi heldur því fram, að samningurinn sé ekki skuldbindandi fyrir ríkissjóð, þar sem sérstök heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum hefði þurft að koma til vegna þeirrar eingreiðslu, sem kveðið er á um í samningnum, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar og 21. gr. og 44. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Stefndi heldur því aftur á móti fram, að heimild til að skuldbinda skólann felist í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem forstöðumönnum ríkisstofnana sé falið vald til að semja um ráðningu starfsmanna og veita þeim lausn frá störfum með þeim kjörum, sem aðilar verði ásáttir um. II. Það er meginregla samkvæmt stjórnarskránni, að fjárstjórnarvaldið er hjá Alþingi, sbr. 40. gr. og 41. gr. hennar. Í 49. gr. laga nr. 88/1997 er kveðið á um það, að forstöðumenn og stjórnir ríkisaðila beri ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi við heimildir, og segir í 1. mgr. 21. gr. þeirra laga, að fyrirfram skuli leitað heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga um fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Er þetta í samræmi við 41. gr. stjórnarskrárinnar, en samkvæmt henni má ekkert gjald greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það verður því að leita formlegra heimilda til fjárráðstafana, sem ekki eru heimilar samkvæmt almennum lögum og er forstöðumanni og stjórn stofnunar óheimilt að stofna til annarra fjárskuldbindinga en þeirra, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum, nema að því leyti sem slíkt rúmast innan reglna fjármálaráðuneytis nr. 83/2000, sbr. 13. gr. reglugerðar nr. 116/2001 um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 ber forstöðumaður ábyrgð á, að stofnun, sem hann stýrir, starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf. Hann ber ábyrgð á því, að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Forstöðumaður hefur rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi, sbr. 43. gr. laganna, en hvergi er í þeim lögum kveðið á um starfslokasamninga eða samninga um bætur fyrir starfslok. Í lögunum og kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Kennarasambands Íslands fyrir framhaldsskóla er fjallað um þær greiðslur, sem starfsmaður getur átt rétt á vegna starfsloka, og eru þær í formi greiðslu reglubundinna mánaðarlauna. Með lögum nr. 80/1996 um framhaldsskóla var stefnt að því að auka sjálfstæði skólanna um ákvarðanatöku í eigin málefnum. Í þeim lögum felst þó engin heimild fyrir skólastjóra og skólanefndir til að stofna til fjárskuldbindinga gagnvart starfsmönnum umfram það, sem ákveðið er í lögunum og fjárveitingar til skólanna í fjárlögum byggja á. Samningur sá, sem hér um ræðir, fjallaði ekki um venjuleg starfsmannamál, var ekki launasamningur eða útfærsla á veikindarétti, heldur var samið um bótagreiðslu við starfslok, sem greiða skyldi í einu lagi og jafngilti 24 mánaða launum stefnda, en við samningsgerðina lá fyrir vottorð um starfshæfni hans. Þá var samningurinn ekki heldur reistur á því, að um væri að ræða uppsögn af hálfu skólans, en í 1. gr. hans segir, að aðilar hafi orðið ásáttir um, að stefndi léti af starfi sem kennari við skólann. III. Samkvæmt því, sem að framan greinir, gátu ákvæði laga nr. 70/1996 eða laga nr. 80/1996 ekki leitt til stofnunar greiðsluskyldu vegna þeirrar eingreiðslu, sem kveðið var á um í starfslokasamningnum. Sérstök heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum þurfti til að koma. Ekki hafði verið aflað heimildar til greiðslu fyrirfram í fjárlögum 2001 eins og áskilið er í 21. gr. laga nr. 88/1997. Í 33. gr. laganna er kveðið á um það, þegar greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum vegna ófyrirséðra atvika, en þá getur fjármálaráðherra, að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra, innt greiðsluna af hendi, en honum er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga, sbr. 11. gr. reglugerðar nr. 116/2001. Í 44. gr. laga nr. 88/1997 segir að þurfi að grípa til sérstakra fjárráðstafana, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins vegna ófyrirséðra atvika, kjarasamninga eða nýrrar löggjafar, skuli leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga, og heimilda til slíkra fjárráðstafana, sem grípa þurfi til eftir samþykkt fjáraukalaga, skuli leitað í lokafjárlögum. Samkvæmt framansögðu þurfti að afla sérstakrar heimildar í fjáraukalögum fyrir árið 2001 eða fjárlögum fyrir árið 2002 vegna starfslokasamningsins. Mátti báðum aðilum samningsins vera það ljóst, en þeir nutu aðstoðar lögmanna. Eins og lýst er í héraðsdómi hlutaðist menntamálaráðherra til um að leitað var eftir heimild fyrir samningnum í fjáraukalögum 2001 eða fjárlögum 2002, en fjárlaganefnd Alþingis hafnaði því. Skortir því lagaheimild fyrir því að greiðsla samkvæmt honum verði innt af hendi úr ríkissjóði. Starfslokasamningurinn er því óskuldbindandi fyrir ríkissjóð og verður að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda, en í þessu máli er ekki tekin afstaða til þess, hvort stefndi kunni að eiga rétt á greiðslu vegna brotthvarfs síns úr stöðu kennara við Menntaskólann á Laugarvatni. Rétt þykir, að málskostnaður falli niður bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnda, Hallgríms Hróðmarssonar. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Hrafns Bragasonar I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi og I. kafla atkvæðis meirihluta dómara. Eins og þar kemur fram varðar ágreiningur aðila greiðsluskyldu áfrýjanda samkvæmt starfslokasamningi sem skólameistari Menntaskólans á Laugarvatni gerði við stefnda 9. júlí 2001. Samkvæmt samningum urðu aðilar ásáttir um að stefndi léti þegar af starfi sem framhaldsskólakennari við skólann gegn því að skólinn greiddi honum 5.040.000 króna bætur vegna starfslokanna eigi síðar en 1. ágúst 2001. Stefndi hefur þegar efnt samninginn að sínum hluta, látið af störfum og rýmt húsnæði sem hann hafði sem kennari, en ríkisféhirðir stöðvaði hins vegar að ósk menntamálaráðuneytis greiðslu bótanna, þar sem ráðuneytið taldi að fá yrði heimild Alþingis á fjárlögum eða fjáraukalögum til bótagreiðslunnar. Fjármálaráðuneytið hafnaði að taka greiðslu bótanna inn á frumvarp til fjáraukalaga og fjárveitinganefnd Alþingis hafnaði sérstakri ósk menntamálaráðuneytisins um slíkt hið sama. II. Fjárstjórnarvaldið er í höndum Alþingis, sbr. 40. og 41. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 42. gr. stjórnarskrárinnar skal fyrir hvert reglulegt Alþingi leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár, sem í hönd fer, og skal í því fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar er þó einnig gert ráð fyrir fjáraukalögum. Er frumvarp til þeirra lagt fram á fjárhagsárinu sjálfu og veita fjáraukalögin frekari heimildir til greiðslu af hálfu ríkisins. Í III. kafla laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins eru almennar reglur um gerð frumvarps til fjárlaga og segir þar í 21. gr. að fyrirfram skuli leitað heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga um fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Í IV. kafla laganna eru ákvæði um framkvæmd fjárlaga. Eru þar í 29. gr. ákvæði um að ríkisaðilar í A-hluta ríkissjóðs þurfi hverju sinni að afla heimilda í lögum til að kaupa, selja, skipta eða leigja til langs tíma ákveðnar eignir, sbr. og H.1996.3466,3482. Síðan eru í 30. gr. ákvæði um hvaða verksamninga og rekstrarsamninga ráðherrum og einstökum ríkisstofnunum er heimilt að gera til lengri tíma en eins árs, enda sé áætlun fyrir verkefninu í fjárlögum. Segir jafnframt í 3. mgr. greinarinnar að ríkisstofnunum í A-hluta skuli heimilt án atbeina ráðherra að gera samninga um afmörkuð rekstrarverkefni, enda sé ekki um að ræða starfsemi sem felur í sér vald til að taka ákvarðanir er lúta að réttindum og skyldum manna og kostnaður við verkefnið sé ekki umtalsverður hluti heildarútgjalda stofnunar. Með rekstrarverkefni er átt við afmarkaða rekstrarþætti eða rekstur ríkisstofnunar í heild sinni vegna viðfangsefna eða þjónustu sem ýmist er kveðið á um í lögum að ríkið skuli veita og standa undir kostnaði af eða eru liðir í því að ríkisaðili geti rækt hlutverk sitt. Loks segir í þessum kafla í 33. gr. hvernig fara eigi með, valdi ófyrirséð atvik því að greiða þurfi úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum. Jafnframt er þar í 37. gr. heimilað að flytja fjárheimildir milli einstakra rekstrarverkefna enda séu verkefnin tilgreind í fjárlögum. Samkvæmt þessu þarf að vera áætlað fyrir verkefnum á fjárlögum. Sé það ekki gert þarf að fá heimild til greiðslu vegna verkefnis í fjáraukalögum. Sé hins vegar heimild fyrir verkefni á fjárlögum getur verið heimilt að verja frekari fjármunum til þess en þar er áætlað, en svo það sé mögulegt verður annaðhvort að flytja fé af öðrum heimildum eða afla heimilda samkvæmt fjáraukalögum. Í lögum um framhaldsskóla nr. 80/1996 er í 8. gr. mælt fyrir um að skólameistari veiti skóla forstöðu. Hann beri ábyrgð á að fylgt sé fjárhagsáætlun skólans. Í 3. mgr. 11. gr. er ákvæði um að skólameistari ráði kennara að höfðu samráði við skólanefnd. Samkvæmt 7. gr. markar skólanefnd áherslur í starfi skólans. Hún gerir árlega starfs- og fjárhagsáætlun fyrir skólann til þriggja ára sem er háð samþykki menntamálaráðherra. Skólanefnd skal jafnframt gera í upphafi hvers árs fjárhagsáætlun í samræmi við niðurstöðu fjárlaga og fylgjast með því að henni sé framfylgt. Í 3. mgr. 39. gr. eru fyrirmæli um að ríkissjóður greiði launakostnað og annan rekstrarkostnað skóla. Skólanefnd er þar heimilað, ef þörf krefur, að millifæra af rekstrarlið fjárlaga til launaliðar og af launalið til rekstrarliðar. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum þessum, kom fram að stefnt væri að því með lögunum að auka sjálfstæði skólanna um ákvarðanatöku í eigin málefnum og að með þeim væri hluti af fyrra valdi ráðuneyta lagt í hendur skólanefnda. Í 41. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru fyrirmæli um að starfsmenn ríkisins skuli vera ráðnir til starfa ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Skal sá frestur vera þrír mánuðir nema um annað sé samið í kjarasamningi. Samkvæmt 42. gr. laganna skal gera skriflegan ráðningarsamninga milli forstöðumanns stofnunar og starfsmanns þar sem meðal annars komi fram ráðningarkjör og í 43. gr. er forstöðumanni stofnunar heimilað að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem mælt er fyrir í ráðningarsamningi. Samkvæmt framansögðu var það skólameistara að taka ákvörðun um starfslok stefnda að höfðu samráði við skólanefnd. Starfslokin áttu að fara eftir ráðningarsamningi stefnda samkvæmt lögum nr. 70/1996. Auk þess giltu um þau ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og sú almenna stjórnsýsluregla að ákvörðunin skyldi vera málefnanleg. III. Ráðningarsamningur stefnda liggur fyrir í málinu og er hann frá 23. nóvember 1998. Samningurinn er ótímabundinn með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í honum er vísað til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanns og auk þess til kjarasamnings stéttarfélags hans, Hins íslenska kennarafélags. Hvorki í greindum lögum né kjarasamningi eru ákvæði um starfslokasamninga, þeir eru þar hvorki heimilaðir né bannaðir. Samkvæmt svari forsætisráðherra við fyrirspurn á 127. löggjafarþingi 2001-2002 voru 1995 - 2002 gerðir 285 starfslokasamningar við starfsmenn ráðuneyta, stofnana ríkisins og hlutafélaga, sem að meirihluta voru í eign ríkisins. Tæpur helmingur þessara samninga tengdist breytingu á rekstarformi ríkisstofnana. Í svarinu kemur fram að réttur þeirra, sem slíkir samningar voru gerðir við, var mismunandi eftir tilefni starfslokanna, fór það eftir starfsaldri og áunnum réttindum svo og ákvæðum kjarasamninga. Þá kom fram að 77 af þessum 285 samningum kváðu á um réttindi, sem voru umfram það sem leiddi af lögum eða kjarasamningum. Ekki gat lögmaður ríkisins upplýst hvort sérstakra heimilda hafði verið leitað á fjárlögum eða fjáraukalögum til gerðar þessara samninga. Engar reglur munu liggja fyrir um hvernig ganga á frá samningum um starfslok. Samkvæmt upplýsingum forsætisráðherra byggðust flestir starfslokasamningarnir á því að verið var að leggja niður viðkomandi starf. Voru aðeins 58 af þessum 285 starfslokasamningum komnir til af öðrum ástæðum. Tekið var fram að þótt efndir samninga þessarra fælu í sér kostnað fyrir vinnuveitanda gætu þeir verið hagfelldir í fjárhagslegu tilliti þegar til lengri tíma væri litið. Samkvæmt gögnum málsins var starfslokasamningur við stefnda gerður í fullu samráði við skólanefnd og töldu fyrirsvarsmenn skólans að þeir hefðu leitað fyrirsagnar menntamálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis um gerð hans. Þetta er þó ekki viðurkennt af hálfu menntamálaráðuneytis. Stefndi hafði vottorð um að hann væri vinnufær þegar samningurinn var gerður. Ástæða samningsins var þrátt fyrir það sú að stefndi hafði átt við veikindi að stríða og hafði því verið fjarverandi frá 2. október 1999 til 30. nóvember sama ár og frá 22. desember 2000 til 1. maí 2001 og óttuðust fyrirsvarsmenn skólans að framhald yrði á þeim veikindum. Töldu þeir sig þegar hafa orðið fyrir svo miklum búsifjum þessa vegna að nauðsynlegt væri að stefndi léti af störfum svo ráða mætti kennara í stað hans. Stefndi hafði á þessum tíma áunnið sér samkvæmt kjarasamningi laun í 360 daga vegna veikinda á hverju 12 mánaða tímabili. Samkvæmt kjarasamningi mátti leysa hann frá störfum yrði hann veikur svo mánuðum skipti á hverju ári um fimm ára tímabil. Væri hann samfellt frá vinnu vegna veikinda, launalaust í jafnlangan tíma og þann sem hann átti rétt á að halda launum, mátti einnig leysa hann frá vinnu. Fyrirsvarsmenn skólans töldu sig auk starfsloka stefnda vera að kaupa þessi réttindi af honum með samningnum og að losna við deilur við stéttarfélag hans, en almennt hafi hann mátt gera ráð fyrir því að halda starfi sínu, þrátt fyrir ákvæði kjarasamninga um þriggja mánaða uppsagnarfrest, þar sem ekki voru fyrirhugaðar sérstakar breytingar á starfsemi skólans. Fjárhæð samningsins nemur 24 mánaða launum án launatengdra gjalda og lífeyrisgreiðslna. Samningurinn er þannig launatengdur þótt svo sé látið heita að um skaðabætur sé að ræða. Laun kennara við Menntaskólann á Laugarvatni voru á fjárlögum fyrir viðkomandi ár, svo sem ráð er fyrir gert í áður greindum stjórnarskrárákvæðum og ákvæðum laga nr. 88/1997. Ekki liggur annað fyrir en þar hafi verið gert ráð fyrir launum vegna allrar kennslu þar meðal launum til stefnda, svo og almennt til forfallakennara. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/1997 og 3. mgr. 39. gr. laga nr. 80/1996 var skólanefnd heimilt að millifæra fé af rekstrarlið fjárlaga til launaliðar. Heildarfjárheimildir skólans árið 2001 námu 82.555.000 krónum. Fyrir liggur að skólayfirvöld töldu sér heimilt að gera samninginn í þessu formi, enda myndi hann leiða til þess að kostnaður vegna forfallakennslu minnkaði á móti. Þau ætluðu sér þó að óska eftir því við menntamálaráðuneytið að það hlutaðist til um auknar fjárveitingar til skólans samkvæmt fjáraukalögum þar sem reksturinn hafði reynst þungur. Það varð hins vegar að frumkvæði ráðuneytisins hvernig mál skipuðust. Telja verður samkvæmt áðurgreindum ákvæðum laga nr. 80/1996 og laga nr. 70/1996 að það hafi algerlega verið á valdi og ábyrgð skólameistara í samráði við skólanefnd að binda endi á starfssamning stefnda. Hann og skólanefnd bera einnig ábyrgð á því að farið sé að fjárlögum samkvæmt lögum nr. 80/1996, sbr. og lög nr. 88/1997. Hvernig sem líta ber á það hvort heimilt sé almennt að gera starfsloka samning, einkum mæli hann fyrir um frekari réttindi en starfsmaður á samkvæmt lögum og kjarasamningum, getur það ekki leitt til þess að starfsmaðurinn þurfi að gæta að fjárlagaheimildum skólans. Semji hann við skólameistara að höfðu samráði við skólanefnd hlýtur hann að geta borið samninginn fyrir sig, svo sem hér hagaði til. Þar sem stefndi hefur efnt samninginn af sínum hluta ber samkvæmt framansögðu að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms og dæma áfrýjanda til greiðslu alls áfrýjunarkostnaðar. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2002. Mál þetta var höfðað 25. september 2001 og dómtekið 15. þ.m. Stefnandi er Hallgrímur Hróðmarsson, kt. 180848-3639, Engihlíð 22, Snæ­fells­bæ. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.040.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2001 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfur hans verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I Samkvæmt ráðningarsamningi 23. nóvember 1998 var stefnandi ráðinn ótímabundið frá 1. janúar 1999 framhaldsskólakennari við Menntaskólann að Laugar­vatni með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og var kennslugrein hans eðlisfræði. Fyrir þann tíma hafði hann starfað sem framhaldsskólakennari samfleytt frá 1971, síðast við Menntaskólann við Hamrahlíð frá árinu 1981 til janúarloka 1997. Í stefnu greinir frá því að vorið 2001 hafi stjórnendur skólans óskað eftir viðræðum við stefnanda um hvort hann væri fáanlegur til að láta af störfum við skólann. Þessar óskir hafi í fyrstu komið flatt upp á stefnanda og ekki hafi gengið eða rekið í þeim viðræðum. Í júlímánuði hafi það svo gerst að lögmaður á vegum skólans hafi knúið á um að viðræður yrðu teknar upp að nýju um þetta málefni enda væri skólinn nú tilbúinn að koma lengra til móts við sjónarmið stefnanda en áður. Þetta hafi leitt til gerðar samnings sem er meginefni máls þessa. Þann 9. júlí 2001 gerðu stefnandi og Kristinn Kristmundsson skólameistari, f.h. Menntaskólans á Laugarvatni, með sér svofelldan starfslokasamning: “1. gr Aðilar hafa orðið ásáttir um að Hallgrímur láti af starfi sem framhalds­skólakennari við Menntaskólann á Laugarvatni frá og með deginum í dag að telja. 2. gr. ML greiðir HH fullnaðar bætur vegna starfslokanna með eingreiðslu að fjárhæð kr. 5.040.000 sem greiddar verða eigi síðar en 1. ágúst 2001. Þar sem greiðsla samkvæmt þessari grein er bótagreiðsla gerist hún upp við HH án þess að hann eigi rétt til greiðslu í lífeyrissjóð eða til annarra launatengdra gjalda vegna greiðslunnar. HH ber sjálfum að standa skil á greiðslu opinberra gjalda af bótunum teljist þær skattskyldar. 3. gr. HH hefur afnot af húsnæði að Vestra-Barði, Laugarvatni, en þau afnot hafa fylgt kennarastöðu hans hjá ML. Skuldbindur HH sig til að rýma þetta húsnæði ekki síðar en 30. september 2001 en lýsir jafnframt yfir vilja til að rýma það fyrr eftir því sem aðstæður hans leyfa. 4. gr. Greiðsla bóta samkvæmt 2. gr. fer fram án nokkurra skilyrða af hálfu ML gagnvart HH. Lýsa aðilar samnings þessa yfir að hvorugur þeirra á frekari kröfur á hendur hinum vegna starfsloka HH hjá ML eða aðdraganda þeirra.” Stefnandi kveður sér hafa tekist að finna sér húsnæði til bráðabirgða fljótlega eftir að hann undirritaði samninginn og verið búinn að rýma húsnæðið að Vestra-Barði áður en kom að gjalddaga greiðslunnar samkvæmt 2. gr. samningsins. Greiðsla hafi hins vegar ekki borist á tilskildum tíma og eftirgrennslan hafi leitt í ljós að ekki væri víst að greiðslan fengist innt af hendi. Í stefnu segir einnig að í ljós hafi komið að menntamálaráðuneytið hafi óskað eftir áliti embættis ríkislögmanns á ” lögmæti og um leið skuldbindingargildi ” samningsins. Stefnandi hafi án árangurs reynt að fá það upplýst hvenær vænta mætti álits frá embætti ríkislögmanns um þetta málefni. Hann hafi hins vegar lent í verulegum ógöngum með fjárhagsskuldbindingar, sem hann hafi stofnað til í fasteignaviðskipum vegna þess að hann reiddi sig á að greiðslan bærist á réttum tíma, og geti því ekki beðið með að leita úrlausnar dómstóla um rétt sinn til hennar. Fram er komið að stefnandi hefur átt við að stríða þrálátan sjúkdóm en er talinn vinnufær frá 1. maí 2001 samkvæmt læknisvottorði frá 4. s.m. Með bréfi 9. júlí 2001 sendi skólameistari Menntaskólans að Laugarvatni ríkisféhirði framangreindan samning með ósk um að stefnanda yrðu greiddar bætur að upphæð 5.040.000 krónur eigi síðar en 1. næsta mánaðar. Tekið er fram að ákvörðun um bótagreiðsluna hafi verið tekin með fullu samþykki skólanefndar. Samrit var sent mennta­málaráðuneytinu. Í bréfi menntamálaráðuneytisins, dags. 7. ágúst 2001, til ríkislögmanns segir að ákvörðun af hálfu Menntaskólans að Laugarvatni um framangreinda bótagreiðslu og undirritun skuldbindingar varðandi hana hafi hvorki verið borin undir mennta­mála­ráðuneytið né fjármálaráðuneytið. Ákveðið hafi verið að ríkisfjárhirsla muni ekki inna framangreinda bótagreiðslu af hendi fyrr en fyrir liggi hvort um sé að ræða lögmætan gerning og ljóst sé með hvaða hætti skuli gjaldfæra greiðsluna samkvæmt gerningnum og á grundvelli hvaða fjárheimildar. Var óskað eftir áliti ríkislögmanns á lögmæti og um leið skuldbindingargildi samningsins fyrir ríkissjóð. Skólameistari Menntaskólans að Laugarvatni og formaður skólanefndar, Sigurður Ingi Jóhannsson, gera athugasemdir við efni framangreinds bréfs menntamálaráðuneytisins með bréfi til ríkislögmanns 9. ágúst 2001. Þar segir að þau vandræði skólans, sem hafi m.a. kostað mikið fé í forfallakennslu en samningurinn leysi hann frá, hafi verið kunnug fulltrúum menntamálaráðuneytis og fjármála­ráðuneytis frá haustinu 1999. Áður en til undirritunar hafi komið hafi skólameistari haft samband við deildarstjóra framhaldsskóladeildar menntamálaráðuneytisins, Aðalstein Eiríksson, og kynnt honum munnlega efnisatriði samningsins. Aðalsteinn hafi ítrekað það, sem oft áður hafi komið fram af hálfu ráðuneytisins, að ákvörðun í málinu hlyti skólinn að taka. Í samráði við hann hafi það form verið haft á afgreiðslu skólans gagnvart menntamálaráðuneytinu að því yrði sent samrit bréfs formanns skólanefndar og skólameistara til ríkisféhirðis. Með bréfi lögmanns stefnanda 10. ágúst 2001 var stefndi krafinn um greiðslu samkvæmt 2. gr. starfslokasamningsins. Í bréfi, sem sent var af hálfu menntamálaráðuneytisins til ríkislögmanns 16. ágúst 2001 er vísað til fundar í ráðuneytinu 9. júní 2001 með forsvarsmönnum Mennta­skólans að Laugarvatni. Þar hafi komið skýrt fram að ráðuneytið gæti ekki veitt leiðbeiningar vegna ákvarðanatöku í málinu vegna málskotsheimildar til þess samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Tekið hafi verið skýrt fram að ekki væri unnt að semja um möguleg starfslok stefnanda nema fjárheimildir vegna slíks samkomulags væru tryggðar. Óformlegt samráð við deildarstjóra menntamálaráðuneytisins og fulltrúa fjármálaráðuneytisins virðist hins vegar hafa valdið þeim misskilningi að stjórnendur skólans hafi talið sig hafa farið eftir framangreindum leiðbeiningum. Í greinargerð formanns skólanefndar Menntaskólans að Laugarvatni 11. september 2001 segir að á fundi skólanefndar þ. 3. júlí s.á. hafi stjórnendur skólans og skólanefnd haft úr þremur mögulegum leiðum að velja grundvallað á vinnu lögmanns skólans. Í fyrsta lagi að láta á það reyna hvort veikindin kæmu upp aftur en fyrir hafi legið vottorð um starfshæfi. Í öðru lagi að segja viðkomandi upp störfum vegna þess að starfskraftar hans nýttust ekki og láta á málssókn reyna um ólögmæta uppsögn. Og í þriðja lagi að gera við hann starfslokasamning. Eingreiðsla með yfirlýsingu um að greiðslan færi fram án nokkurra skilyrða af hálfu M.L. hafi verið valin vegna þess að hún væri ódýrasti kosturinn. Þessi ákvörðun hafi verið kynnt fulltrúa menntamála­ráðuneytisins þó að kynningin hafi verið með óformlegu símtali. Misskilningur á fundi í menntamálaráðuneytinu 9. júní hafi því snúist um það að stjórnendur skólans hafi talið að ákvörðunin væri skólans og að hægt væri að greiða þetta af rekstrarfé hans. Jafnframt hafi verið talið að um raunverulegan sparnað væri að ræða miðað við forfallakennslu í allt að þrjú ár enn. Það hafi síðan verið ætlun skólans að sækja um aukafjárveitingu vegna þessa alls og þess aukakostnaðar, sem skólinn hafi orðið fyrir vegna þess, frá hausti 1999. Halldór Páll Halldórsson, sem verið hafði aðstoðarskólameistari Mennta­skól­ans að Laugarvatni, var settur skólameistari um eins árs skeið frá 1. ágúst 2001. Í greinargerð hans, dags. 12. september 2001, til menntamálaráðuneytisins um forsendur þær, sem lágu til grundvallar samkomulagi um starfslok stefnanda, segir að ráðuneytinu sé ljós sá vandi sem skapast hafi í rekstri skólans, bæði faglega og fjárhagslega, vegna veikinda stefnanda. Eðlisfræðikennarar til framhaldsskólakennslu séu ekki á hverju strái en það hafi verið lán stofnunarinnar að kennari sá, sem síðast hafi leyst stefnanda af í veikindum hans síðla vetrar og vor 2001 með ágætum árangri, hafi verið reiðubúinn að hefja störf við skólann frá og með 1. ágúst ef sú staða kæmi upp að stefnandi hyrfi frá störfum. Hins vegar hafi ekki verið hægt að draga þann kennara á svari lengur en til loka júlí. Nauðsynlegt hafi verið talið að fráhvarf stefnanda yrði í eins mikilli sátt og mögulegt væri við aðra starfsmenn, stefnanda sjálfan og stéttarfélag hans. Skólanefnd hafi falið formanni sínum, þáverandi skóla­meistara og sér á fundi 29. maí að vinna að málinu en jafnfram hafi lögfræð­ingur, Sigurður Jónsson hrl., verið fenginn til ráðuneytis og samningsgerðar. Vitnað er í svohljóðandi minnisblað Kristins Kristmundssonar skólameistara vegna málsins: “Litið var á umsamda greiðslu sem neyðarúrræði til að losa skólann við ríkjandi vanda sem fari hafði sívaxandi án þess að við yrði gert. Málið hafði verið kynnt rækilega í ráðuneytum menntamála og fjármála. Skólanefnd lagði mikla áherslu á að það yrði leyst með þessum hætti. Réttlætanlegt þótti að líta á málið sem tímabundið áfall, sem leysa yrði í bráð, eins og alltaf getur borið að höndum án þess að svigrúm sé til að tryggja bótagreiðslur jafnframt. Málið var þannig vaxið að allar líkur þóttu til að það mætti skilningi Alþingis-með atbeina fagráðuneytis. Jafnframt yrði skólinn að vinna gegn vaxandi rekstrarhalla með enn frekara aðhaldi og sparnaði á næsta ári og árum.” Í viðauka, dags. 22. september 2001, við greinargerð setts skólameistara greinir frá kröfugerð Kennarasambands Íslands og því mati stjórnenda skólans að hvaða leið sem farin yrði mundi kostnaður skólans verða að lágmarki á við 15-18 mánaða laun að viðbættum launatengdum gjöldum. Séð hafi verið fram á að án starfslokasamnings gæti stefnandi starfað við skólann með starfshæfnisvottorð og veikindavottorð eftir því sem á stæði í veikindum hans næstu þrjú árin áður en hægt væri að segja honum upp löglega vegna heilsubrests. Því mundi fylgja mikill kostnaður í forfallakennslu væri hún yfirleitt fáanleg. Þá liggur frammi minnisblað 7. september 2001 frá Sigurði Jónssyni hrl. til Halldórs Páls Halldórssonar skólameistara um starfslok stefnanda. Þar kemur m.a. fram að meðal þess, sem talið var mæla gegn því að fara þá leið að segja stefnanda upp störfum, var að hann mundi þá trúlega dveljast í kennaraíbúðinni að Laugarvatni fram á haustið. Sú leið að semja um eingreiðslu í stað þess að láta stefnanda njóta launa í einhvern tíma hafi í þessu tilviki verið talin hagfelldari þegar upp væri staðið. Þannig væru öll tengsl við hann slitin og hann væri ekki lengur launþegi sem fengi laun af fjárlagalið skólans. Jafnframt sparaðist með þessum hætti greiðsla vegna lífeyrisréttinda. Rætt hafi verið um það hvort heimild væri á fjárlögum til bótagreiðslu þessarar af fjárlagalið skólans. Fram hafi komið að verulegur aukakostnaður hefði verið í rekstri skólans vegna veikinda stefnanda. Talið hafi verið að þrátt fyrir að um eingreiðslu væri að ræða væri bótagreiðsla þessi eins og hver önnur laun, þ.e. rekstrarkostnaður sem stjórnendum skólans væri heimilt að taka ákvörðun um. Hún færi út af fjárlagalið skólans strax en mundi síðan leiða til þess að kostnaður vegna forfallakennslu mundi minnka á móti. Með bréfi 4. september 2001 áréttaði menntamálaráðuneytið við ríkisfjárhirslu að bótagreiðslan yrði ekki innt af hendi nema á grundvelli formlegrar ákvörðunar ráðuneytisins. Í bréfi menntamálaráðuneytisins 8. október 2001 til fjármálaráðuneytisins segir að ráðuneytið telji með hliðsjón af forsendum samningsins að fara eigi með hann samkvæmt 11. gr. reglugerðar um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkis­stofnana á A-hluta, um ófyrirséð útgjöld. Fjármálaráðherra leiti því heimildar Alþingis til greiðslu útgjaldanna samkvæmt samningnum í samræmi við nánari fyrirmæli 33. gr., 34. gr. og 44. gr. fjárreiðulaga. Í svarbréfi, dags. 9. nóvember 2001, segir að fjármálaráðuneytið telji að ekki sé unnt að líta svo á að gerð umrædds starfslokasamnings sé ófyrirséð atvik í skilningi 33. gr. fjárreiðulaga eða líta megi á hann sem kjarasamning samkvæmt 34. gr. sömu laga þannig að skylt sé að leita eftir viðbótar fjárheimild í fjáraukalögum samkvæmt 44. gr. laganna. Ráðuneytið synjar því erindinu en gerir ekki athugasemd við að menntamálaráðuneytið sendi fjárlaganefnd erindi þar sem leitað verði eftir fjárheimild vegna samningsins. Menntamálaráðuneytið sendi fjárlaganefnd Alþingis erindi 20. nóvember 2001 og leitaði eftir fjárheimild Alþingis vegna hins umdeilda samnings í fjáraukalögum 2001 eða fjárlögum 2002. Í bréfi ráðuneytisins til ríkislögmanns 11. desember 2001 er frá því skýrt að ráðuneytinu hafi daginn áður borist þær upplýsingar frá fjárlaga­nefnd að hún hefði hafnað því að veita umbeðna fjárheimild. II Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að stefndi eigi og reki Mennta­skólann að Laugarvatni og beri fjárhagslega ábyrgð á skuldbindingum sem sú stofnun baki sér. Samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 sé vald til að ráða starfsmenn og veita þeim lausn á hendi skólameistara skólans sem hafi fyrir hönd skólans og með vitund og vilja skólanefndar gert bindandi samning um starfslok stefnanda og greiðslur til hans í því sambandi. Sá samningur hafi í alla staði verið bindandi fyrir báða aðila, hann hafi verið gerður á skrifstofu lögmanns, sem skólameistarinn hafi ráðið til þess verkefnis, og stefnandi hafi óumdeilanlega staðið við sinn hluta hans. Stefnandi kveðst telja allar vangaveltur um að samningurinn sé ólögmætur eða ekki skuldbindandi fyrir skólann vera út í hött enda hafi skólinn aldrei borið slíku við. Vísar hann um lagastoð fyrir kröfum sínum til þeirrar meginreglu íslensks samninga­réttar og kröfuréttar að samninga beri að efna og á því leiki enginn vafi hvað felist í samningnum. Sýknukrafa stefnda er reist á því að skort hafi heimild í lögum til þess að skuldbinda skólann og ríkissjóð til greiðslu samkvæmt samningnum þ. 9. júlí. Heimild í fjárlögum hefði þurft að koma til fyrir samningnum og þeim skuldbindingum sem í honum fólust svo að hann yrði endanlega gildur og bindandi fyrir ríkissjóð og skólann og ekki hafi verið aflað fyrirfram heimildar til samnings­gerðarinnar í fjárveitingum til stofnunarinnar í fjárlögum 2001 eins og áskilið hafi verið samkvæmt 21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Fjárheimild fyrir samningnum, sem leitað hafi verið eftir með bréfi menntamála­ráðuneytisins 20. nóvember 2001, hafi ekki fengist. Fjárlaganefnd Alþingis hafi hafnað erindinu þannig að hvorki sé heimild fyrir samningnum í fjáraukalögum fyrir 2001 né í fjárlögum fyrir árið 2001. Af því leiði að lagastoð skorti fyrir því að greiðsla samkvæmt samningnum verði innt af hendi úr ríkissjóði samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar og sé hann ógildur og óskuldbindandi fyrir stefnda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að ekki sé unnt að fallast á þau sjónarmið stefnanda að gerð starfslokasamnings við hann og greiðslur í því sambandi hafi verið innan valdheimilda skólameistara samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins nr. 70/1996 þannig að komist hafi á bindandi samningur fyrir ríkissjóð að lögum. Greiðsluskyldu samkvæmt samningnum verði því ekki fundin stoð í lögvarðri kröfu starfsmanns til þeirra launa sem hann kunni að eiga rétt til samkvæmt 12. gr. laga nr. 70/1996 og ákvæðum kjarasamninga við framkvæmd á veikindarétti og lausn úr starfi af heilsufarsástæðum. III Umræddur starfslokasamningur kveður á um gagnkvæmar skuldbindingar samningsaðila án fyrirvara af hálfu hvorugs þeirra. Stefndi hefur ekki staðið við sinn hluta samningsins eða boðist til að rétta hlut stefnanda á neinn hátt sem hann teldi samrýmast lögum. Stefnandi efndi hins vegar þegar skyldur sínar sem fólu í sér missi starfs og áunninna lögbundinna réttinda svo og samningsbundins réttar til húsnæðis. Þessa varð stefndi aðnjótandi og varð hvað sem öðru líður við þetta skuldbundinn gagnvart stefnanda að efna samninginn að sínum hluta. Samkvæmt þessu hefur það ekki þýðingu við úrlausn málsins hvort samningsgerð skólastjórnenda við stefnanda hafi verið þeim heimil eða ekki. Þó er ljóst að stefnandi hafði ekki ástæðu til að ætla að samningurinn væri marklaus að því er tekur til skuldbindingar gagnaðilans enda töldu skólayfirvöldin, sem nutu ráðgjafar hæstaréttarlögmanns, sig vera bundin af honum. Varakrafa stefnda um lækkun er án skýringa eða rökstuðnings og er þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að fallast á hana. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda 5.040.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september 2001 til greiðsludags og 550.000 krónur í málskostnað. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Hallgrími Hróðmarssyni, 5.040.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. september 2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 550.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 658/2009
Kærumál Greiðsluaðlögun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna. Talið var að 5. tl. 4. gr. laga nr. 50/2009 um að skuldari hafi tekið fjárhagslega áhættu sem hafi ekki verið í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma sem til fjárhagsskuldbindingarinnar var stofnað ætti við í tilviki A þegar litið væri til tekna hans og áætlaðrar greiðslubyrði. Að þessu virtu yrði að hafna beiðni A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2009, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignarveðkrafna. Kæruheimild er í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, sbr. 2. mgr. 63. gr. d. og 179. gr., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignarveðkrafna, sem hvíla á eign hans að [...]. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili óskaði 24. júlí 2009 eftir heimild Héraðsdóms Reykjaness til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignarveðkrafna við lánardrottna sína samkvæmt lögum nr. 50/2009. Dómstóllinn sendi Héraðsdómi Reykjavíkur beiðnina til meðferðar 22. september 2009. Í hinum kærða úrskurði er í helstu atriðum greint frá eignum og skuldum sóknaraðila, svo og tekjum og aðstæðum að öðru leyti. Í greiðsluáætlun, sem fylgdi beiðni sóknaraðila til héraðsdóms, greinir svo frá að heildarskuldir hans nemi rúmum 117 milljón krónum, en þar af séu eftirstöðvar lána rúmlega 98 milljón krónur og skuldir í vanskilum rúmlega 19 milljón krónur. Fasteign sóknaraðila er tilgreind að verðmæti rúmlega 34 milljón krónur og skuldir umfram eignir því um 83 milljón krónur. Hvað varðar tekjur sóknaraðila greinir í sömu áætlun að þær séu 295.874 krónur á mánuði, en þar af séu bætur frá almannatryggingum, vaxtabætur og barnabætur samtals 225.874 krónur og „aðrar tekjur“ 70.000 krónur. Þar mun vera vísað til tekna af atvinnurekstri sóknaraðila í einkahlutafélagi hans við [...]. Mánaðarleg útgjöld, þar á meðal til framfærslu, að frátöldum lið vegna húsnæðis telur sóknaraðili nema 158.289 krónum, en að viðbættum 110.000 krónum vegna þess liðar séu þau 259.589 krónur. Tillaga hans er sú að hann greiði 36.285 krónur á mánuði upp í skuldir sínar næstu þrjú árin og verði sú fjárhæð bundin við launavísitölu. Að auki greiðist áðurnefndar 110.000 krónur á mánuði upp í fasteignaveðskuldir. Sóknaraðili kveður yfir 90% skuldanna hvíla með veði á fasteign hans, en hann hafi keypt hana á árinu 2006. Þær séu að miklu leyti bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla, en íslenska krónan hafi eftir það lækkað mjög gagnvart þeim og skuldirnar hækkað að sama skapi. Í málinu liggur einnig fyrir að sams konar skuld hvílir á sóknaraðila vegna kaupa hans á bifreið á árinu 2006. II Meðal málskjala eru ljósrit skattframtala sóknaraðila 2006 til 2009 vegna tekjuáranna 2005 til 2008. Öll þessi ár naut hann tekna frá Tryggingastofnun ríkisins vegna örorku. Aðrar tekjur eru ekki tilgreindar fyrir árin 2005 og 2008, en árið 2006 hafði hann 970.000 krónur í tekjur af áðurnefndri atvinnustarfsemi sinni og 1.320.000 krónur árið 2007. Í beiðni um heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignarveðlána tekur sóknaraðili fram að hann hafi nú „mjög takmarkaðar tekjur, þar sem lítið er um framkvæmdir hjá fólki og fyrirtækjum um þessar mundir.“ Áður er fram komið að samkvæmt skattframtali sóknaraðila 2009 hafði hann engar atvinnutekjur á árinu 2008. Í kæru til Hæstaréttar kemur fram að þegar sóknaraðili keypti fasteign sína á árinu 2006 hafi hann gert ráð fyrir að greiðslubyrði vegna fasteignalána yrði um það bil 240.000 krónur á mánuði. Með því að taka stutt lán „var sá möguleiki fyrir hendi .... að lengja í lánum og lækka mánaðarlega greiðslubyrði ... verulega eða í rúmar 100 þús. krónur á mánuði.“ Ekkert liggur fyrir um að sú hafi orðið raunin eða að þetta hafi yfir höfuð verið unnt. Samkvæmt skattframtölum sóknaraðila voru tekjur hans á árinu 2006 samtals 2.532.963 krónur og 2.343.304 krónur árið 2007. Fyrrnefnda árið voru mánaðartekjur hans því 211.080 krónur og ívið lægri hið síðarnefnda. Mánaðarlegar afborganir af fasteignalánum sóknaraðila árið 2006 hefðu þannig numið hærri fjárhæð en tekjur á mánuði voru og átti þá enn eftir að taka tillit til framfærslukostnaðar. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 hafnar dómari beiðni um greiðsluaðlögun fasteignaveðlána ef svo stendur á sem síðan greinir í átta töluliðum. Samkvæmt 5. tölulið á það meðal annars við hafi skuldari tekið fjárhagslega áhættu sem ekki var í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma sem til fjárhagsskuldbindingarinnar var stofnað. Hafið er yfir vafa að þetta á við í tilviki sóknaraðila þegar litið er til þess sem áður greindi um mánaðarlegar tekjur hans árið 2006 og áætlaðrar greiðslubyrði vegna fasteignalána á sama tíma. Þegar þetta er virt verður beiðni hans hafnað. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með bréfi er barst dóminum 24. september sl. hefur A, kt. [...],[...], óskað heimildar til að leita greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna samkvæmt lögum nr. 50/2009. Því er lýst í beiðni að umsækjandi sé einstæður faðir sjö ára stúlku. Annað barn hans sé nýfætt en það búi ekki hjá honum. Þá eigi umsækjandi tvö fósturbörn sem búi þó ekki hjá honum að staðaldri. Hann sé 75% öryrki eftir [...]. Hann er auk þess [...] og hefur starfsaðstöðu fyrir fyrirtæki sitt, B ehf., í bílskúr á heimili sínu. Orsakir fjárhagserfiðleika séu uppsafnaður vandi sem hafi svo vaxið við hrun hins íslenska efnahags og fall krónunnar. Skuldari á raðhús að [...], sem er um 177 fm íbúð með bílskúr. Verðmæti íbúðarinnar er 39.090.000 krónur samkvæmt fasteignamati. Kröfur samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/2009 eru samkvæmt þremur skuldabréfum útgefnum til Sparisjóðs Mýrasýslu, einu til Íslandsbanka og einu til Málsefnis ehf., auk þess sem fjárnám hvílir á eigninni. Eftirstöðvar miðað við að skuldari sé í skilum nema um 78,7 milljónum króna og í vanskilum eru um 7,0 milljónir króna. Að auki skuldar hann um 20 milljónir króna í samningsskuldir. Nettólaun skuldara eru 173.272 krónur og heildartekjur alls 295.874 krónur á mánuði. Áætluð framfærsla skuldara er 259.589 krónur á mánuði en þar af er gert ráð fyrir 110.000 krónum til greiðslu afborgunar húsnæðis. Í málinu liggur frammi yfirlýsing frá Kaupþing banka um að niðurstaða greiðslumats skuldara hafi verið neikvæð og engin lausn fundist á greiðsluvanda hans. Einnig liggur frammi staðfesting á miðlun greiðslna frá bankanum. Forsendur og niðurstaða Leitað er greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna samkvæmt lögum nr. 50/2009. Veðkröfur eru allháar og að stórum hluta í vanskilum. Skuldari hefur í beiðni sinni og fylgiskjölum skýrt þau atriði sem áskilin eru í 3. gr. laga nr. 50/2009. Fram kemur í beiðni að skuldari hafi verið metinn 75% öryrki eftir bílslys árið 1996 en hafi starfað eins og starfsorka hans hafi leyft. Á skattframtali skuldara árið 2006, fyrir tekjuárið 2005, kemur fram að skuldari hafi haft um 1,4 milljónir í örorkubætur en engar aðrar tekjur hafi komið til það tekjuár. Eignir skuldara í árslok voru bifreið að verðmæti um 3,5 milljónir króna. Á skattframtali ársins 2007, fyrir tekjuárið 2006, má sjá að skuldari hafi haft samtals um 2,5 milljónir króna í örorkubætur og laun. Á því tekjuári keypti skuldari fasteignina að [...] að verðmæti um 39 milljónir króna samkvæmt fasteignamati. Að auki keypti skuldari bifreið að verðmæti 4,1 milljónir króna. Þá var skuldari einnig eigandi og framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins C ehf., en það félag hefur nú verið úrskurðað gjaldþrota. Á skattframtali ársins 2008 og 2009, tekjuárin 2007 og 2008, voru tekjur skuldara annars vegar um 2,3 milljónir króna í formi örorkubóta og launa og hins vegar um 1,8 milljónir króna eingöngu í formi örorkubóta. Þegar litið er til fjárhagslegrar stöðu skuldara á þeim tíma er fasteignin að [...] var keypt í júlí 2006 og til þess að samningsskuldir skuldara voru umtalsverðar á þeim tíma, verður að telja að skuldari hafi með kaupum á fasteigninni hagað fjármálum sínum á verulega ámælisverðan hátt og tekið verulega fjárhagslega áhættu sem ekki var í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma er til þeirrar fjárhagsskuldbindingar var stofnað, sbr. 5. tl. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009. Með vísan til gagna málsins og þegar tekið er mið af tekjum skuldara samkvæmt skattframtölum áranna 2006-2009, fyrir tekjuárin 2005-2008, átti skuldara að vera ljóst að hann var á engan hátt fær um að standa við fjárskuldbindingar sínar á þeim tíma sem til þeirra var stofnað. Þegar gögn málsins eru virt heildstætt er ljóst að skuldari fullnægir ekki skilyrðum laganna til tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna. Ber því að hafna beiðni skuldara um greiðsluaðlögun. Eins og fram er komið eru veðskuldir skuldara verulega háar og hafa aukist umtalsvert á undangegnum misserum þrátt fyrir að staða skuldara hafi verið þröng fyrir. Verður að telja af því sem að ofan greinir að skuldari hafi hagað fjármálum sínum á verulega ámælisverðan hátt, hann tekið fjárhagslega áhættu sem var í engu samræmi við greiðslugetu hans á þeim tíma sem til fjárskuldbindinganna var stofnað og hann hafi á þeim tíma verið með öllu ófær um að standa við þær. Með vísan til þess er að ofan hefur verið rakið, sbr. 5. og 6. tl. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna, ber að hafna beiðni skuldara um heimild til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna íbúðarhúsnæðis. Unnur Gunnarsdóttir settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Hafnað er beiðni A til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna er hvíla á eign hans að [...].
Mál nr. 27/2023
Sifskaparbrot Börn Forsjá Heimfærsla Refsiheimild
X var ákærð fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa svipt A valdi og umsjá yfir tveimur börnum þeirra með því að hafa farið með þau úr landi gegn vilja A og haldið þeim þar. Í dómi Hæstaréttar sagði að X og A hafi farið sameiginlega með forsjá barna sinna og átt sama lögheimili þegar hún fór með þau úr landi. Með vísan til umfjöllunar um refsinæmi og gildissvið 193. gr. almennra hegningarlaga, réttarþróunar í dönskum og norskum rétti, tilhögun hérlendrar löggjafar í forsjármálum og skýrleika refsiheimilda var það niðurstaða dómsins að sú háttsemi sem ákærðu var gefin að sök yrði ekki felld undir 193. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því var X sýknuð af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2023 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur um sakfellingu ákærðu og að refsing hennar verði þyngd.3. Ákærða krefst aðallega sýknu en til vara að henni verði ekki gerð refsing. Verði ákærða sakfelld krefst hún þess til þrautavara að hún verði aðeins dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa.Ágreiningsefni4. Með ákæru héraðssaksóknara 3. júní 2021 var ákærðu gefið að sök sifskaparbrot með því að hafa frá […] 2019 til […] 2021 svipt A valdi og umsjá yfir börnum hans og ákærðu, B og C, með því að hafa farið með þau án leyfis A til […] og haldið þeim þar en ákærða og A fóru sameiginlega með forsjá barnanna sem voru skráð með sama lögheimili og A. Ætlað brot ákærðu var talið varða við 193. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.5. Meginágreiningur í málinu snýr að því hvort þá háttsemi sem ákærðu er gefin að sök megi heimfæra til 1. mgr. 193. gr. almennra hegningarlaga einkum með tilliti til þess að ákærða og brotaþoli fóru sameiginlega með forsjá barna sinna og áttu sama lögheimili þegar hún fór með börnin af landi brott.6. Með hinum áfrýjaða dómi 24. febrúar 2023 var staðfest niðurstaða héraðsdóms 9. febrúar 2022 um að sakfella ákærðu.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 31. maí 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2023-64, meðal annars á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu 193. gr. almennra hegningarlaga.Málsatvik8. Málavextir eru þeir að ákærða og brotaþoli kynntust hér á landi árið 2007. Ákærða er […] ríkisborgari en brotaþoli með […] ríkisborgararétt.9. Árið 2013 festu þau kaup á íbúð og fluttu í hana. Þau eignuðust drenginn B í […] árið 2015 og skráðu sig í sambúð síðar í sama mánuði. Þá eignuðust þau dótturina C í […] árið 2018. Börnin eru með […] ríkisborgararétt.0. Ákærða heldur því fram að brotaþoli hafi beitt hana ofbeldi á sambúðartímanum. Því til stuðnings hefur hún lagt fram afrit kæru sinnar á hendur honum til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 1. október 2019. Brotaþoli neitar ásökunum af þeim toga. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2022 í máli aðila um forsjá barnanna kemur fram að engin gögn liggi fyrir um að brotaþoli hafi beitt ákærðu andlegu eða líkamlegu ofbeldi. Þar er jafnframt vísað til úrskurðar áfrýjunardómstóls í […] 8. desember 2020 en þar kemur fram að frásögn ákærðu um ofbeldi af hálfu brotaþola sé metin mjög „vafasöm og ósennileg“.1. Ákærða og brotaþoli höfðu sama lögheimili og fóru sameiginlega með forsjá barna sinna í […] 2019 þegar atburðarás sú hófst sem mál þetta hverfist um.2. Dagana […] og […] […] 2019 áttu faðir ákærðu og brotaþoli í samskiptum á samskiptamiðlinum Facebook Messenger um fyrirhugaða ferð hennar með börnin til […]. Í þeim kom fram að brotaþoli vildi ekki að börnin færu þangað. Um þrjúleytið […] 2019 sendi brotaþoli tölvupóst til lögreglunnar á Suðurnesjum þar sem fram kom að hann væri andvígur því að ákærða tæki börn þeirra með sér til […]. Í fyrirsögn vísaði hann til 28. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Í framhaldinu áttu sér stað frekari tölvupóstsamskipti brotaþola og lögreglunnar þar.3. Brotaþoli ók ákærðu og börnum þeirra á Keflavíkurflugvöll […] 2019 en þaðan flaug hún með börnin til […]. Í héraðsdómi sem vísað er til í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var talið sannað að brotaþoli hefði verið mótfallinn ferð þeirra og ákærðu verið kunnugt um þá afstöðu hans.4. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst ákærða hafa tilkynnt brotaþola á flugvellinum að sambúð þeirra væri lokið. Í skýrslu sem hún gaf fyrir Landsrétti kvaðst hún hafa ákveðið „þremur, fjórum mánuðum“ eftir að hún fór til […] að koma ekki aftur til Íslands.5. Brotaþoli krafðist þess 30. september 2019 fyrir undirrétti í […] að börnin yrðu flutt aftur til Íslands, þar sem ákærða hefði numið þau á brott með ólögmætum hætti og flutt til […]. Kröfu hans var hafnað 9. júlí 2020. Skaut hann þeirri niðurstöðu til áfrýjunardómstóls í […] sem kvað upp úrskurð 8. desember 2020. Í honum var mælt fyrir um að börnin skyldu snúa aftur til Íslands innan 14 daga frá þeim degi sem úrskurðurinn yrði bindandi. Ákærða sótti um heimild til þess að áfrýja málinu til Hæstaréttar […] en 21. janúar 2022 komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að ekki væru skilyrði til þess að fjalla frekar um áfrýjunarbeiðnina. Með því varð niðurstaða áfrýjunardómstólsins endanleg.6. Lögmaður brotaþola lagði 7. október 2019 fram kæru fyrir hans hönd hjá lögreglu á hendur ákærðu vegna brots gegn 193. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa […] 2019 svipt hann valdi og umsjón yfir börnum þeirra með því að fara með þau án hans leyfis til […].7. Brotaþoli höfðaði forsjármál gegn ákærðu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 2. desember 2020. Með úrskurði dómsins 26. október 2021 var brotaþola falið til bráðabirgða að fara með forsjá barnanna þar til dómur gengi um forsjá þeirra til frambúðar. Með fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2022 var brotaþola falin forsjá barnanna frá uppsögu dómsins til 18 ára aldurs þeirra. Ákærða skal hafa umgengnisrétt við þau í sex vikur á hverju sumri, um önnur hver jól og aðra hverja páska. Jafnframt skal ákærða greiða brotaþola einfalt meðlag með hvoru barni fyrir sig.8. Sem fyrr segir var ákærða með hinum áfrýjaða dómi sakfelld í samræmi við ákæru fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga. Hún mun enn dvelja í […] með börnin.Helstu röksemdir ákæruvalds og ákærðu9. Ákæruvaldið vísar til þess að hugtökin vald og umsjá í 193. gr. almennra hegningarlaga svari til hugtaksins forsjá í skilningi barnalaga og við beitingu þess verði að líta til dómaframkvæmdar um inntak sameiginlegrar forsjár í skilningi sömu laga. Ekkert standi í vegi fyrir því að ákvæðið geti átt við í því tilviki þegar foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns og annað þeirra sviptir hitt umsjá og valdi yfir barni þeirra.20. Ákærða telur háttsemi sína ekki refsinæma samkvæmt 193. gr. almennra hegningarlaga. Í fyrsta lagi í ljósi túlkunar ákvæðisins í dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2021 í máli nr. 27/2021. Í öðru lagi í ljósi efnisþátta þess og ásetningsstigs sem þar er krafist og í þriðja lagi í ljósi krafna um skýrleika refsheimilda. Ákærða ber einnig fyrir sig að hún hafi ekki brotið gegn umræddu ákvæði með för sinni til […] þar sem hún hafi haldið sig þar vegna hættulegra aðstæðna og ofbeldisfullrar hegðunar brotaþola. Þá byggir ákærða á því að hún hafi hlotið samþykki hans fyrir ferð úr landi í […] 2019. Fari svo að talið verði yfir allan vafa hafið að ákærða hafi gerst sek um það brot sem henni er gefið að sök er gerð krafa um refsibrottfall á grundvelli neyðarréttar.Löggjöf og réttarframkvæmdForsaga 193. gr. almennra hegningarlaga og dómaframkvæmd21. Ákvæði 193. gr. má rekja til 215. gr. almennra hegningarlaga handa Íslandi frá 25. júní 1869 en þau voru að mestu leyti þýðing á dönsku hegningarlögunum frá 1866. Þar kom fram að „ef að nokkur með brögðum eða valdi sviptir foreldra eða aðra vandamenn barni, sem er yngra en 15 ára, eða heldur því fyrir þeim“ beri að refsa viðkomandi og geti refsing numið allt að átta ára hegningarvinnu ef sakir væru miklar „einkum ef það er gert í ábata skyni eða í ósiðlegum tilgangi”.22. Með gildandi hegningarlögum frá árinu 1940 var ákvæðið flutt úr þeim kafla laganna sem lýtur að brotum gegn frjálsræði manna í kaflann um sifskaparbrot. Þá var verknaðarlýsingin færð í núverandi horf í 193. gr. sem hljóðar svo:Hver, sem sviptir foreldra eða aðra rétta aðilja valdi eða umsjá yfir barni, sem ósjálfráða er fyrir æsku sakir, eða stuðlar að því, að það komi sér undan slíku valdi eða umsjá, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 16 árum eða ævilangt.23. Í skýringum við ákvæðið í frumvarpi til laganna kemur fram að með því sé lögð refsing við broti sams konar því sem getið er um í 226. gr. Er með því vísað til almenna ákvæðisins um frelsissviptingu en það er enn óbreytt í tilvitnaðri grein. Þar er sú regla í 1. mgr. að hver sá sem sviptir annan mann frelsi sínu skuli sæta fangelsi allt að 4 árum en í 2. mgr. er mælt fyrir um nánar tilgreindar refsiþyngingarástæður. Í skýringum við 193. gr. kemur jafnframt fram að þar sem barn sé enn ekki sjálfrátt taki ákvæðið til réttar foreldris til umráða yfir því. Af þeim sökum sé því skipað í kafla sifskaparbrota.24. Í dómi Hæstaréttar 23. mars 2006 í máli nr. 206/2005 háttaði þannig til að móðir fór ein með forsjá barns til bráðabirgða auk þess sem lagt hafði verið bann við för þess af landi brott. Var faðir barnsins dæmdur fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa svipt móður valdi og umsjá yfir barninu með því fara með það til Frakklands og halda því þar. Með héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hvað það atriði varðar, var því slegið föstu að orðin vald og umsjá í 193. gr. almennra hegningarlaga svöruðu til forsjár í skilningi barnalaga.25. Við gildistöku eldri barnalaga nr. 9/1981 leysti hugtakið forsjá af hólmi hugtökin foreldravald og forræði sem notast hafði verið við fram að því í lögum nr. 85/1947 um lögræði. Inntak forsjár er skilgreint í 28. gr. barnalaga og samkvæmt 5. mgr. þeirrar greinar felur forsjá barns í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns, ákveða búsetustað þess sem og lögformlegt fyrirsvar.26. Sameiginleg forsjá foreldra sem ekki búa saman kom fyrst til sem úrræði við gildistöku barnalaga nr. 20/1992. Nú er mælt fyrir um inntak hennar í 1. mgr. 28. gr. a barnalaga en greinin er tilkomin með 5. gr. laga nr. 61/2012 um breytingu á barnalögum. Greininni var breytt nokkuð með 1. gr. laga nr. 28/2021. Eins og greinin var á þeim tíma sem ákæra tekur til var mælt fyrir um í 1. mgr. 28. gr. a að þegar foreldrar færu sameiginlega með forsjá barns skyldu þeir sameiginlega taka allar meiri háttar ákvarðanir sem það varðaði. Byggju foreldrar ekki saman skyldi það foreldri sem það ætti lögheimili hjá hafa heimild til að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf þess, svo sem hvar barnið ætti lögheimili innan lands, velja fyrir það leikskóla, grunnskóla og daggæslu, venjulega eða nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf. Í niðurlagi 1. mgr. 28. gr. a, nú 2. mgr. ákvæðisins, var þó áréttað að forsjárforeldrar skyldu ávallt leitast við að hafa samráð áður en framangreindum málefnum barns væri ráðið til lykta.27. Fram kemur í skýringum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 61/2012, þar sem reglum um inntak sameiginlegrar forsjár var með 5. gr. komið í framangreint horf, að nauðsynlegt þætti að afmarka frekar en gert væri í barnalögum hvenær annað foreldra gæti ráðið ákveðnum málefnum barns til lykta. Yrði í því sambandi að leggja til grundvallar þarfir barnsins fyrir öryggi, stöðugleika, þroskavænleg skilyrði og samfellu í umönnun. Rétt eins og þegar um forsjá væri að ræða hefði búseta barns tiltekin réttaráhrif. Væri réttarstaða foreldra ekki sú sama við þær aðstæður. Lögheimilisforeldri hefði þannig ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni barns.28. Í 5. mgr. 28. gr. a barnalaga, áður 3. mgr. sömu greinar, er þá reglu að finna að fari foreldrar með sameiginlega forsjá barns sé öðru þeirra óheimilt að fara með það úr landi án samþykkis hins. Reglan var upphaflega lögfest með lögum nr. 23/1995 um breytingu á þágildandi barnalögum nr. 20/1992 í tengslum við fullgildingu Evrópuráðssamnings frá 20. maí 1980 um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna og Haagsamningsins frá 25. október sama ár um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., sbr. lög nr. 160/1995. Einkaréttarlegt úrræði eru þannig til staðar fyrir foreldri sem telur á sér brotið með flutningi hins foreldrisins á barni þeirra milli landa.29. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 27/2021 háttaði svo til að móðir var ákærð fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa á tilgreindu tímabili svipt tvo barnsfeður sína valdi og umsjá barna þeirra með því að fara með þau úr landi án leyfis og vitundar þeirra. Lagt var til grundvallar að foreldrar barnanna hefðu farið sameiginlega með forsjá þeirra en að börnin hefðu átt lögheimili hjá konunni. Í dóminum var sérstaklega tekið fram að málið væri ólíkt því sem dæmt var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 206/2005 þar sem í því máli hefði móðirin ein haft forsjá barns en í því máli sem væri til úrlausnar færu foreldrar sameiginlega með forsjá barna sinna. Auk þess lægi fyrir að þrátt fyrir sameiginlega forsjá hefði móðirin verið aðalumönnunaraðili barnanna og þau átt lögheimili hjá henni eftir að upp úr slitnaði milli hennar og barnsfeðra. Enda þótt 1. mgr. 28. gr. a barnalaga mælti svo fyrir að foreldrar sem færu saman með forsjá barns skyldu ávallt leitast við að hafa samráð áður en þeim málum sem í ákvæðinu greinir væri ráðið til lykta taldi Hæstiréttur ljóst af ákvæðinu og lögskýringargögnum að það foreldri sem barn væri með lögheimili hjá hefði ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni þess. Með vísan til refsinæmis 193. gr. almennra hegningarlaga, inntaks sameiginlegrar forsjár og skýrleika refsiheimilda var það niðurstaða réttarins að sýkna móðurina af broti gegn ákvæðinu.Um þróun í dönskum og norskum rétti30. Svo sem fram er komið hafa dönsk refsilög haft að geyma ákvæði hliðstætt 193. gr. almennra hegningarlaga frá árinu 1866. Gildandi dönsk hegningarlög eru að stofni til frá árinu 1930 en þeim hefur þó, eðli málsins samkvæmt, eins og íslensku hegningarlögunum frá árinu 1940, margoft verið breytt í tímans rás.31. Í 1. mgr. 215. gr. dönsku laganna er enn að finna ákvæði sem er efnislega samhljóða 193. gr. íslensku laganna. Af þarlendri réttarframkvæmd verður ráðið að ákvæði 1. mgr. 215. gr. hefur ekki verið talið ná, svo að vafalaust sé, yfir það tilvik þegar foreldri sem deilir sameiginlegri forsjá með hinu foreldrinu sviptir það valdi eða umsjón yfir barninu. Með lagabreytingu í Danmörku árið 1990 var nýrri málsgrein bætt við ákvæðið sem varð 2. mgr. 215. gr. dönsku hegningarlaganna. Þar er mælt fyrir um að með sama hætti og kveðið sé á um í 1. mgr. greinarinnar skuli sá sæta refsingu sem flytur barn ólöglega úr landi. Lögfesting 2. mgr. 215. gr. fól þannig í sér viðbrögð við þessari stöðu og er nú hafið yfir vafa að dönskum rétti að hverjum þeim sem ólöglega flytur barn úr landi, þar með talið foreldri sem deilir forsjá, verður refsað á grundvelli þessa ákvæðis.32. Forsaga og þróun refsiákvæðis um efnið í norskum refsilögum var áþekk því sem var í dönskum rétti. Þannig var 1. mgr. 216. gr. norsku hegningarlaganna frá árinu 1902 sambærileg framangreindu ákvæði íslensku og dönsku laganna. Árið 2012 var bætt sérákvæði við 216. gr. norsku laganna um að refsivert væri að flytja barn úr landi eða halda því þar með ólögmætum hætti frá þeim sem hefði forsjá eða umsjá þess. Síðar var sett mun ítarlegra refsiákvæði um háttsemina í 261. gr. gildandi hegningarlaga. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. greinarinnar nær refsinæmi nú meðal annars til aðstæðna þar sem foreldrar fara með sameiginlega forsjá og annað þeirra flytur barn ólöglega úr landi eða heldur því þar.Niðurstaða33. Svo sem fram hefur komið er ákærðu gefið að sök sifskaparbrot, sbr. 193. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa frá […] 2019 til […] 2021 svipt brotaþola valdi og umsjá yfir tveimur börnum þeirra með því að hafa farið með þau án leyfis brotaþola til […] og haldið þeim þar. Óumdeilt er að við brottför ákærðu með börnin frá Íslandi […] 2019 fóru hún og brotaþoli með sameiginlega forsjá þeirra, sbr. 1. mgr. 29. gr. barnalaga og öll voru þau skráð með sama lögheimili. Ákærða og brotaþoli hafa ekki haldið sameiginlegt heimili frá þeim tíma en forsjá var sameiginleg allt þar til fyrrnefndur úrskurður til bráðabirgða gekk í héraði 26. október 2021.34. Hæstarétti er þröngur stakkur skorinn við endurskoðun á sönnunarmati Landsréttar að því leyti sem það byggist á heildarmati á sönnunargildi fram kominna sönnunargagna, þar á meðal munnlegs framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Að því gættu sætir sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms ekki endurskoðun að sannað teljist að brotaþoli hafi verið því mótfallinn að ákærða færi með börnin til […] 2019 og hún verið meðvituð um þá afstöðu hans. Sama máli gegnir um þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að staðhæfingar ákærðu þess efnis að brotaþoli hafi beitt hana ofbeldi á sambúðartímanum séu engum gögnum studdar. Koma þær og málatilbúnaður á þeim reistur því ekki til frekari skoðunar við úrlausn málsins. Liggur því næst fyrir réttinum að taka til þess afstöðu hvort sú háttsemi ákærðu að fara í óþökk brotaþola með börn þeirra til […] og halda þeim þar verði heimfærð undir 193. gr. almennra hegningarlaga.35. Hér að framan er gerð grein fyrir tveimur hæstaréttardómum sem sérstaka þýðingu hafa fyrir úrlausn máls þessa. Í dómi réttarins í máli nr. 206/2005 fór ákærði ekki með forsjá barns síns og var dæmdur fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga með því að svipta móður og forsjáraðila valdi og umsjá barns þeirra og fara með það til Frakklands og halda því þar. Leikur ekki vafi á að ákvæðið nær til þess tilviks þegar foreldri sem ekki fer með forsjá barns síns fer fram með þeim hætti sem lýst er refsivert samkvæmt ákvæðinu. Öndverð niðurstaða varð sem fyrr segir með dómi réttarins í máli nr. 27/2021 þegar móðir var sýknuð af broti gegn 193. gr. Sýnist niðurstaða um sýknu einkum hafa ráðist af því að hún fór sameiginlega með forsjá með feðrum barna sinna en auk þess áttu börnin lögheimili hjá henni og hún var talin hafa verið aðalumönnunaraðili þeirra. Í tilvitnuðum dómum er vissulega ekki uppi fyllilega sambærileg aðstaða og í þessu máli þar sem ákærða og brotaþoli deildu ekki aðeins forsjá heldur var lögheimili þeirra það sama á því tímamarki þegar konan fór með börnin til […] og eiginlegri sambúð lauk.36. Hér fyrr hefur verið rakin tilurð og saga 193. gr. almennra hegningarlaga síðan ákvæðið var fyrst leitt í lög árið 1869. Í því samhengi verður ekki fram hjá því litið að við lögfestingu refsiákvæðis af þessum toga í öndverðu var samfélags- og fjölskyldugerð með allt öðrum hætti en síðar varð og verndarhagsmunir um margt aðrir. Af lögskýringargögnum með 193. gr. almennra hegningarlaga frá árinu 1940 má sem fyrr segir ráða að ákvæðið taki til brota sams konar þeim sem almenna ákvæðið um frelsissviptingu í 226. gr. laganna varðar en á þrengra og afmarkaðra sviði svo sem fyrr er rakið. Við skýringu 193. gr. laganna er því ástæða til þess að líta jafnframt til efnis og gildissviðs ákvæðis 226. gr. Í lögskýringargögnum var hún skýrð á þann veg að átt væri við skerðingu á athafnafrelsi manna og frelsi til þess að ráða sjálfir verustað sínum eða dvalarstað. Á hinn bóginn er til þess að líta að reglur um sameiginlega forsjá voru fyrst lögfestar hérlendis meira en hálfri öld eftir gildistöku núgildandi hegningarlaga. Má af þessu ljóst vera að uppi er nokkur vafi um það hvort innan verknaðarlýsingar 193. gr. rúmist sú háttsemi foreldris að fara með barn sitt til útlanda þegar foreldrar fara sameiginlega með forsjá þess.37. Þá þykir jafnframt við mat á refsinæmi og gildissviði 193. gr. sem refsiheimildar við þessar aðstæður rétt að líta til danskrar og norskrar réttarþróunar, sbr. það sem fyrr er rakið um sameiginlegan uppruna lagareglna þeirra sem hér um ræðir. Til að mynda er ljóst að án þeirrar breytinga sem gerðar voru á sambærilegu ákvæði dansks réttar, með viðbótinni í 2. mgr. 215 gr. dönsku hegningarlaganna, hefði tilvik það sem hér um ræðir ekki verið talið falla undir óbreytt ákvæði 215. gr. þeirra.38. Við mat á inntaki refsiheimildar 193. gr. almennar hegningarlaga í núverandi horfi er jafnframt til þess að líta, þótt það orki ekki beinlínis á skýringu refsiheimildarinnar, að tilhögun hérlendrar löggjafar í forsjármálum og úrlausn deilna þar um er einkum ætlaður sá einkaréttarlegi farvegur sem mælt er fyrir um í ákvæðum barnalaga. Má í því sambandi árétta að ekki liggur refsing við broti gegn 5. mgr. 28. gr. a barnalaga þar sem mælt er fyrir um að fari foreldrar með sameiginlega forsjá sé öðru þeirra óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins. Má í þessu samhengi benda á að brotaþoli hefur nú þegar neytt ýmissa einkaréttarlegra úrræða. Annars vegar með því að afla sér dóms um forsjá yfir börnunum til 18 ára aldurs þeirra og hins vegar úrskurðar dómstóls í […] um skyldu ákærðu til þess að koma börnunum aftur til Íslands.39. Af tilvitnuðum dómi Hæstaréttar í máli nr. 27/2021 verður ráðið að ekki sé útilokað að ákvæði 193. gr. almennra hegningarlaga geti náð yfir tilvik þar sem sá brotlegi deilir forsjá með því foreldri sem brotið er þá talið beinast að. Hvað sem þeirri niðurstöðu líður og án þess að í þessu máli verði tekin endanleg afstaða til gildissviðs 193. gr. laganna í öllum tilvikum þegar foreldri fer með sameiginlega forsjá verður ekki talið að sá munur sé á sakarefni og aðstöðu í fyrrnefndu máli og þessu að það sé hafið yfir vafa að háttsemi ákærðu verði felld undir 193. gr. almennra hegningarlaga.40. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Refsiheimild skal einnig vera svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestri lagaákvæðis hvaða háttsemi sé refsiverð. Reglan um lögbundnar refsiheimildir er áréttuð í 1. gr. almennra hegningarlaga þar sem fram kemur að ekki skuli refsa manni nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem refsing er lögð við í lögum eða megi öldungis jafna til hegðunar sem þar er afbrot talin. Sambærilega reglu er jafnframt að finna í 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá ber sérstaklega að árétta að réttmætan vafa um skýringu refsiákvæða skal meta sakborningi í hag, sbr. í dæmaskyni dóma Hæstaréttar 14. desember 1995 sem birtur er á bls. 3149 í dómasafni réttarins það ár, 27. september 2018 í máli nr. 639/2017, fyrrgreindu máli nr. 27/2021 og 31. janúar 2024 í máli nr. 31/2023.41. Að öllu framangreindu virtu verður sú háttsemi sem ákærðu er gefin að sök ekki felld undir 193. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því verður hún sýknuð af kröfum ákæruvaldsins.42. Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði og fyrir Landsrétti greiðist allur úr ríkissjóði. Þá ber að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda fyrir Hæstarétti að virðisaukaskatti meðtöldum eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærða, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.Sakarkostnaður, eins og hann var ákveðinn í héraði og fyrir Landsrétti, greiðist allur úr ríkissjóði.Allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu, Magnúsar M. Norðdahl lögmanns, 1.240.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=6929f86e-435e-408d-81db-4a0f026e1490&verdictid=8ddfa90d-3152-4eb0-a6cd-2c5baa5131d3
Mál nr. 730/2016
Skuldabréf Gjaldþrotaskipti Fyrning
L krafðist þess að viðurkennd yrðu slit á fyrningu kröfu sinnar á hendur J samkvæmt tveimur skuldabréfum sem hún gaf út til L vegna námslána. Bú J var tekið til gjaldþrotaskipta í febrúar 2013 og við lok þeirra 14. ágúst sama ár hófst nýr tveggja ára fyrningartími á kröfu L. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri réttur L til að fá slitið fyrningu kröfu sinnar á hendur J háður þeim skilyrðum að hann sýndi fram á annars vegar að hann hefði sérstaka hagsmuni af því og hins vegar að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Að því er varðaði fyrra skilyrði þess ákvæðis vísaði Hæstiréttur til þess að líta yrði svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefði ekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldara, fæli skilyrðið einkum í sér að kröfuhafi þyrfti vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi væri hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa yrði ekki látin falla niður fyrir fyrningu. Taldi Hæstiréttur aðstæður L ekki sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá yrði ekki framhjá því litið að L væri ríkisstofnun, sem fengi fé til að standa undir starfsemi sinni m.a. með framlögum ríkisins, þess sama og hefði í skjóli löggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þar sem því hefði ekki verið borið við að J hefði með ólögmætri háttsemi stofnað til skulda við L taldi Hæstiréttur að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 væru ekki uppfyllt og þurfti þá ekki að líta frekar til þess að L hefði á engan hátt leitt í ljós að líkur væru á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnssonog Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 27. október 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verðislit á fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfum númerG-057075, útgefnu 22. ágúst 2005 og upphaflega að fjárhæð 1.091.211 krónur, og númerG-003901, útgefnu 2. september sama ár og upphaflega að fjárhæð 2.332.133krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefnda 22. ágúst 2005 skuldabréf,sem bar númerið G-057075, og viðurkenndi þar að skulda áfrýjanda fjárhæð, semnema myndi heildarskuld vegna námslána í yfirstandandi námi hennar, en honumvar í skuldabréfinu veitt heimild til að færa inn þá fjárhæð við lok þess náms.Óumdeilt er að stefnda hafi lokið náminu 15. maí 2006 og hafi áfrýjandi þáréttilega ritað fjárhæð skuldar hennar, 1.091.211 krónur, á viðeigandi stað ískuldabréfinu, en skuldin var bundin vísitölu neysluverðs með tiltekinnigrunntölu. Að auki hafði stefnda áður tekið lán hjá áfrýjanda á árunum 1991 til1993 vegna annars náms og gefið út í tengslum við það skuldabréf til hans, enskilmálum þess var breytt með nýju skuldabréfi, sem hún gaf út 2. september2005 og fékk númerið G-003901. Fjárhæð þess, 2.332.133 krónur, var jafnframtbundin áðurnefndri vísitölu. Áfrýjandi kveður reglur um endurgreiðslu námslánahafa leitt til þess að stefnda hafi aðeins verið krafin um greiðslur afskuldabréfi nr. G-003901 á meðan innheimta hins skuldabréfsins hafi verið látinbíða og hafi stefnda staðið skil á þeim frá fyrsta gjalddaga 30. júní 2008 tilog með gjalddaga 1. mars 2010. Fyrir liggur að stefnda sótti 19. nóvember 2010 umgreiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, enekki varð af samningi um hana þar sem stefnda afturkallaði umsókn sína 10.janúar 2013. Í framhaldi af því leitaði stefnda gjaldþrotaskipta á búi sínu meðkröfu, sem barst héraðsdómi 8. febrúar 2013, og var hún tekin til greina 27.sama mánaðar. Við skiptin var lýst kröfum að fjárhæð samtals 83.907.380 krónur,en þar af nam krafa áfrýjanda á grundvelli fyrrnefndra skuldabréfa alls5.306.225 krónum. Skiptunum lauk 14. ágúst 2013 án þess að greiðsla fengist uppí þá kröfu. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl., svo sem þeirri lagagrein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, rufugjaldþrotaskiptin á búi stefndu fyrningu á kröfu áfrýjanda samkvæmt skuldabréfunum,en við lok skiptanna hófst nýr tveggja ára fyrningarfrestur hennar. Í málinu erdeilt um hvort fullnægt sé skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1.gr. laga nr. 142/2010, til að áfrýjandi fái með dómi viðurkennd slit á þessarifyrningu kröfunnar með þeim áhrifum að upp frá því gildi um hanafyrningarfrestur eftir almennum reglum laga.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er réttur áfrýjanda til að fáslitið fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu háður þeim skilyrðum að hann sýnifram á annars vegar að hann hafi sérstaka hagsmuni af því og hins vegar aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma.Varðandi skýringu á fyrirmælum um þessi skilyrði hefur áfrýjandi meðal annarsvísað til þess að með 1. gr. laga nr. 142/2010 hafi ekki aðeins verið sett nýregla um að krafa á hendur þrotamanni fyrnist á tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskiptaí stað eldri reglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um að gjaldþrotaskiptiryfu fyrningu lýstrar kröfu og hæfist við lok þeirra á nýjan leik samifyrningarfrestur og áður gilti um hana, heldur hafi einnig verið takmörkuð mjögheimild kröfuhafa til að fá fyrningu slitið. Standi 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar því í vegi að leidd séu í lög á afturvirkan hátt skilyrði,sem tálmi í svo ríkum mæli að fyrningu verði slitið að þau jafngildi banni viðþví, en að þessu verði sérstaklega að gæta við skýringu og beitingu 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa röksemd áfrýjanda er til þess að líta aðfyrirmælin í síðastnefndu lagaákvæði eru ekki afturvirk í öðrum skilningi enþeim að þau taka til allra krafna á hendur þrotamanni, sem ekki er fullnægt viðgjaldþrotaskipti, án tillits til þess hvort þær hafi orðið til áður en eðaeftir að lög nr. 142/2010 tóku gildi. Með lögum er unnt að breyta fyrningartímakröfu frá því, sem gilti við stofnun hennar, enda sé kröfuhafa þá gefið ráðrúmtil að rjúfa fyrningu kröfu sinnar ef nýjum fyrningartíma hennar væri að öðrumkosti að ljúka eða þegar lokið. Eðli máls samkvæmt hefur löggjafinn þá einnigsvigrúm til að setja nýjar reglur um hvernig og með hvaða skilyrðum fyrningukröfu verði slitið. Ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 fela í sér almennatakmörkun á rétti kröfuhafa til að slíta fyrningu við tilteknar aðstæður ogtekur hún jafnt til allra. Eru því ekki efni til að láta 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar setja sérstakt mark á skýringu 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991.Í lögskýringargögnum, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, verður lítið séðsem máli skiptir um hvernig löggjafinn hafi ætlast til að skýrð yrðu þaufyrirmæli í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi þurfi að sýna fram ásérstaka hagsmuni sína af því að slíta fyrningu kröfu til þess að við því megiverða. Eftir orðalagi þessa lagaákvæðis og með hliðsjón af því, sem þó kom framí lögskýringargögnum, verður að líta svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefurekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldarans, feli þetta skilyrði einkumí sér að kröfuhafi þurfi vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi séhagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa verði ekki látin fallaniður fyrir fyrningu. Þótt áfrýjandi beri eftir lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna ríkar skyldur til að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoðmeð lánum geta þær einar ekki valdið því að aðstæður hans séu í framangreindumskilningi sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Í því sambandi verðurheldur ekki litið fram hjá því að áfrýjandi er ríkisstofnun, sem fær samkvæmt2. tölulið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 fé til að standa undir starfsemisinni meðal annars með framlögum ríkisins, þess sama og hefur í skjólilöggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess aðundanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlítareglum ákvæðisins. Því hefur ekki verið borið við að stefnda hafi með ólögmætriháttsemi stofnað til skulda við áfrýjanda. Þegar af þessum ástæðum eru ekkiuppfyllt skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfuáfrýjanda um að viðurkennd verði slit á fyrningu kröfu hans á hendur stefndu ogþarf þá ekki að líta frekar til þess að hann hefur á engan hátt leitt í ljós aðlíkur séu á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandaverður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði stefndu, Júlíu Jóhannesdóttur, 750.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2016.I.Dómkröfur.Mál þetta var þingfest 29.september 2015, en tekið til dóms 7. september 2016. Stefnandi gerir þá kröfuað fyrningarslit kröfu hans á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfum nr.G-057075, sem gefið var út 22. ágúst 2005, upphaflega að fjárhæð 1.091.211krónur, og nr. G-003902, sem gefið var út 2. september 2005, upphaflega aðfjárhæð 2.332.133 krónur, verði viðurkennd með dómi.Stefnda gerir þá kröfu að húnverði sýknuð af kröfu stefnanda og að henni verði dæmdur málskostnaður aðskaðlausu úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti ámálskostnaðarfjárhæðina.II.Málavextir.Af gögnum málsins verður ráðið aðstefnda tók námslán hjá stefnanda Lánasjóði íslenskra námsmanna á árunum1991-1993 vegna náms í hjúkrunarfræði en námslok voru 26. maí 1993. Mun stefndahafa lokið einum vetri í því námi. Síðan stundaði stefnda nám við Háskólann íReykjavík árin 2003 til 2005 en námslok hennar munu hafa orðið 15. maí 2006þegar hún lauk BS-námi í viðskiptafræði. Stefnda ritaði undir skuldabréfhjá stefnanda til viðurkenningar á teknum námslánum og er krafa stefnandatilkomin vegna þeirra. Er þar annars vegar um að ræða skuld stefnanda vegnanámslána á grundvelli skuldabréfs sem upphaflega var nr. R-044723, en var síðarskuldbreytt í skuldabréf nr. G-003901, útgefið 2. september 2005, upphaflega aðfjárhæð kr. 2.332.133. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsinsskyldi lánið vera verðtryggt og verðtryggingin miðast við breytingar á vísitöluneysluverðs. Grunnvísitala skuldabréfsins er 255,2 stig sem er vísitala í maí2006. Lánið skyldi bera breytilega vexti sem aldrei verða hærri en 3% ársvextiraf höfuðstól skuldarinnar, nú 1% ársvextir, sbr. 8. gr. reglugerðar nr.478/2011. Hins vegar er krafa stefnandatilkomin vegna skuldabréfs nr. G-057075, sem gefið var út 22. ágúst 2005,upphaflega að fjárhæð kr. 1.091.211. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins skyldilánið vera verðtryggt og verðtryggingin miðast við breytingar á vísitöluneysluverðs. Grunnvísitala skuldabréfsins er 255,2 stig sem er vísitala í maí2006. Lánið skyldi bera breytilega vexti sem aldrei verða hærri en 3% ársvextiraf höfuðstól skuldarinnar, nú 1% ársvextir, sbr. 8. gr. reglugerðar nr.478/2011. Af gögnum málsins verður ráðið að tiltekinn einstaklingur hafi tekistá hendur sjálfskuldarábyrgð á báðum skuldabréfunum en í stefnu kemur fram aðhonum sé ekki stefnt í málinu þar sem bú hans hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta.Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laga nr.21/1992 hefjast endurgreiðslur námslána tveimur árum eftir námslok. Vextirreiknast frá námslokum. Skyldi höfuðstóll skuldarinnar reiknaður út á hverjumgjalddaga áður en vextir og afborgun eru reiknuð út. Fyrsta afborgun afnámslánunum var 30. júní 2008 sem stefnda greiddi og voru næstu reglulegu afborganirgreiddar til og með 1. mars 2010. Með auglýsingusem birt var í Lögbirtingablaði 23. nóvember 2010 var tilkynnt að umboðsmaðurskuldara hefði samþykkt umsókn stefndu um greiðsluaðlögun einstaklinga og þáhófst þá tímabundin frestun greiðslna hjá henni samkvæmt lögum nr. 128/2010, umbreytingu á lögum nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga. Með auglýsinguí Lögbirtingarblaðinu, dags. 4. október 2011, var birt innköllun þar sem skoraðvar á alla sem teldu sig eiga kröfur á stefndu að lýsa þeim fyrir umsjónarmannihennar.Með auglýsingu sem birt var í Lögbirtingarblaði, dags. 11. janúar 2013,var tilkynnt að stefnda hefði afturkallað umsókn sína um greiðsluaðlögun hjáumboðsmanni skuldara og tímabundinni frestun greiðslna hjá henni samkvæmt lögumnr. 101/2010 væri þar með lokið.Með bréfi stefndu til Héraðsdóms Reykjaness, dags. 8. febrúar 2013,krafðist stefnda þess að bú hennar yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness sem kveðinn var upp 27. febrúar 2013 var bú stefndu tekiðtil gjaldþrotaskipta og var innköllun til kröfuhafa birt í Lögbirtingablaði 6.mars 2013. Stefnandi lýsti kröfu vegna námslána í þrotabú stefndu Júlíu enskiptum á þrotabúi hennar lauk þann 14. ágúst 2013.III.Málsástæður aðila.Málsástæður stefnanda.Stefnandi byggir á því að stefndahafi með undirritun sinni á skuldabréf vegna námslána nr. G-057075 og nr.G-003901 skuldbundið sig til að endurgreiða námslánin með þeim skilmálum semfram koma á námslánaskuldabréfunum sjálfum og í samræmi við fyrirmæli laga nr.21/1992, um lánasjóð íslenskra námsmanna. Stefnandi byggir á því að krafahans á hendur stefndu hafi fallið í gjalddaga við úrskurð héraðsdóms um tökubús stefndu til gjaldþrotaskipta þann 27. febrúar 2013, sbr. 99. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. sömu laga byrji nýrfyrningarfrestur að líða á kröfum á hendur þrotamanni á þeim degi sem skiptunumer lokið, hvort sem kröfu er lýst við gjaldþrotaskiptin eða ekki, svo fremi semvanlýst krafa fyrnist ekki á skemmri tíma. Nýr fyrningarfrestur hafi þá byrjaðað líða gagnvart stefndu frá þeim degi sem skiptum á þrotabúi hennar var lokið,eða þann 14. ágúst 2013.Um kröfu sína um viðurkenningu áfyrningarslitum er byggt á því að stefnandi hafi sérstaka hagsmuni af því að fáfyrningunni slitið. Sú sérstaða hvíli á stefnanda að hlutverk hans sé að veitanámsmönnum námslán og allir námsmenn sem uppfylla skilyrði laga nr. 21/1992,sbr. reglugerð nr. 478/2011, fyrir því að fá námslán eigi rétt á námslánum ísamræmi við markmið og tilgang stefnanda. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 sé það hlutverk hans að tryggja þeim sem fallaundir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Í 1. mgr. 3. gr. lagannakomi fram að miða skuli við að lán sem falla undir ákvæði laganna nægi hverjumnámsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námistendur að teknu tilliti fjölskyldustærðar hans, sbr. einnig 12. gr. laganna. Í3. mgr. 7. gr. laganna komi fram að lánstími er ótilgreindur en greitt skuli afnámsláni samkvæmt 8. gr. þar til skuldin sé að fullu greidd. Í 4. mgr. 7. gr.segi síðan að endurgreiðsla námslána hefjist tveimur árum eftir námslok. Þásegi í 5. mgr. 7. gr. laganna að vextir skuli vera breytilegir, en þó aldreihærri en 3% ársvextir af höfuðstól skuldarinnar, og vextir reiknist fránámslokum. Samkvæmt 8. gr. reglugerðar nr. 478/2011 bera námslán aukverðtryggingar 1% ársvexti sem leggjast á verðtryggðan höfuðstól.Stefnandi bendir á að samkvæmt 8.gr. laga nr. 21/1992 ákvarðist árleg endurgreiðsla lánanna í tvennu lagi. Séþar annars vegar um að ræða fasta greiðslu óháða tekjum og hins vegarviðbótargreiðslu sem miðast við ákveðinn hundraðshluta tekjuársins á undanendurgreiðsluári, sbr. 10. gr. laganna.Stefnandi telur að íslensklöggjöf beri þess víða merki að kröfur stefnanda séu sérstaks eðlis og að bakiþeim liggi sérstakir og ríkir almannahagsmunir. Í því sambandi vísar stefnanditil þess að lán hans séu undanþegin lögum nr. 33/2013, um neytendalán, og lögumnr. 101/2010 um greiðsluaðlögun. Að baki þessum sérstöku ívilnunum í garðstefnanda séu þau rök að kröfusafn stefnanda byggi á ríkum almannahagsmunum,þar sem endurgreiðsla standi að verulegu leyti undir fjármögnun nýrralánveitinga. Lánin séu veitt á niðurgreiddum kjörum en ekki á viðskiptalegumforsendum í því markmiði að jafna aðstöðu til náms. Þá séu endurgreiðslukjörlánanna óvenju hagstæð þar sem þau taki að mestu mið af tekjum lánþegans. Ennfremur sé stefnanda heimilt að veita undanþágur frá árlegum endurgreiðslumvegna sérstakra aðstæðna hjá lánþega sem talin eru upp í 6. mgr. 8. gr. laganr. 21/1992, sbr. 12. og 13. gr. reglugerðar nr. 478/2011.Að öðru leyti vísar stefnandi tilþess að kröfur hans séu einkaréttarlegs eðlis sem byggi á skilyrðislausuloforði skuldarans um að endurgreiða lánið með tilteknum hætti, þ.e. samkvæmtskilmálum skuldabréfs og fyrirmælum laga, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992og 7. gr. reglugerðar nr. 478/2011, sbr. áður 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997.Af hálfu stefnanda er byggt á þvíað vegna eðlis námslána sem félagslegs úrræðis og mikilvægi endurgreiðslulánanna fyrir fjármögnun nýrra útlána stefnanda, auk tillits til annarralánþega námslána og eftir atvikum sjálfskuldarábyrgðaraðila m.t.t.jafnræðissjónarmiða hafi stefnandi verulega hagsmuni af því að fá fyrningunnislitið. Á stefnanda hvíli sú skylda að gæta jafnræðis gagnvart öðrum lánþegumsínum á grundvelli 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á því sé byggt að vegnasérstöðu kröfuréttinda stefnanda, sem löggjafinn hefur ákvarðað svo sem aðframan er lýst, en þau falla t.a.m. utan laga nr. 33/2013 um neytendalán oglaga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, sé stefnanda skylt að gætaað því að jafnræðis sé gætt meðal lánþega hans. Verði látið viðgangast aðkröfur lítils hóps lánþega námslána fyrnist á 2 árum, meðan gætt sé að því aðinnheimta kröfur gegn öðrum skuldurum á miklu lengri tíma sé þeim síðarnefndumismunað með ólögmætum hætti.Um sérstaka hagsmuni stefnanda aðþví að fá fyrningunni slitið telur stefnandi að líta verði til þess að lánstefnanda séu veitt á afar hagstæðum kjörum, sem niðurgreidd eru af almannafé,og greiðslubyrði þeirra miðast að mestu við tekjur hvers greiðanda.Endurgreiðslukjör námslána taki mið af því að þau greiðist til baka á löngumtíma jafnvel svo áratugum skipti allt eftir greiðslugetu hvers lánþega. Lítaverður til þessa þegar metnar eru líkur á því að námslánið verði endurgreitt.Stefnandi vísar til þess að í 6.mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 sé lögbundin heimild fyrir stefnanda að veitalánþega undanþágu frá árlegri endurgreiðslu að hluta eða að öllu leyti, efskyndilegar og verulegar breytingar verða á högum skuldara svo sem vegnaveikinda eða slysa sem skerðir ráðstöfunarfé hans eða möguleika á því að aflatekna. Þá sé stefnanda jafnframt heimilt að veita undanþágu frá árlegriendurgreiðslu ef nám, atvinnuleysi, veikindi, þungun, umönnun barna eða aðrarsambærilegar ástæður valda verulegum fjárhagserfiðleikum hjá lánþega eðafjölskyldu hans.Á því er byggt að samkvæmt verklagsreglumstefnanda sé öllum lánþegum hjá stefnanda heimilt að koma námslánum sínum ískil, óháð því hvort krafan hafi verið gjaldfelld . Greiðist þá eftirleiðisafborganir af námsláninu samkvæmt fyrirmælum 8. gr. laga nr. 21/1992 ogsamkvæmt skilmálum skuldabréfa stefnda vegna námslána. Greiðslubyrði námslánastefndu fari ekki yfir 3,75% af tekjustofni hennar, en annars rétt rúmar tíuþúsund á mánuði á ársvísu, sé tekið mið af fastri árlegri afborgun afnámsláninu. Á því er byggt að ætla verði að stefnda geti greitt skuld sínaeftir slit fyrningar vegna aukins aflahæfis á grundvelli þeirrar menntunar semhún hefur aflað sér.Stefnandi vísar í þessu sambanditil sjónarmiða í skaðabótarétti um að við útreikning á töpuðum framtíðartekjumverði aflahæfi metið út frá því hvort tjónþoli hafi lokið námi sem hann hefurlagt stund á. Tjón á aflahæfi er þá metið á grundvelli starfsréttinda ef námihefur verið lokið á slysdegi. Á því er byggt að sömu sjónarmið verði lögð tilgrundvallar hér og aflahæfi og greiðslugeta stefnda verði metin á grundvellimögulegra tekna á því fagsviði sem stefndi hefur menntað sig til. Stefnandibendir á að verði stefnda fyrir alvarlegum áföllum geti hún óskað eftir því viðstjórn stefnanda að henni verði veitt undanþága frá afborgun árlegrarendurgreiðslu á námsláni sínu, að hluta eða að öllu leyti, sbr. 6. mgr. 8. gr.laga nr. 21/1992 sem fyrr greinir.Stefnandi telur það leiða afframangreindu að líkur megi telja að fullnusta geti fengist á kröfu stefnanda ánýjum fyrningartíma. Framlögð kröfuskrá styðji málatilbúnað stefnanda umframtíðargreiðsluhæfi stefndu. Stefnandi bendir á að aflögskýringargögnum verði ráðið að dómstólum er eftirlátið að meta hvenærsérstakir hagsmunir kröfuhafa séu fyrir hendi svo viðurkenna megi slit fyrningar.Í lögskýringargögnum sé nefnt í dæmaskyni að ef niðurfelling geti talistóhæfileg gagnvart öðrum skuldurum eða samfélaginu sjálfu teljist hagsmunirkröfuhafa sérstakir. Stefnandi telur hvoru tveggja eiga við í tilviki stefnda.Þannig verði samfélagið fyrir tjóni þar sem námslán sem hugsað sé til langstíma og veitt sé á samfélagslegum forsendum fyrnist hjá afmörkuðum hópiskuldara á tveimur árum, en aðrir lántakar séu bundnir greiðsluskyldu áratugumsaman. Stefnda búi hins vegar að þeirri menntun sem hún hafi aflað sér alla æviog engin sanngirnisrök mæli með því að skuld hennar verði markaður skemmrifyrningartími en annarra sem tekið hafa félagsleg lán á niðurgreiddum kjörumhjá stefnanda. Málsástæðurstefndu. Stefnda vísar til þess aðsamkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, eins og ákvæðinu var breytt með 1.gr. laga nr. 142/2010, beri þrotamaður ábyrgð á þeim skuldum sínum sem ekkifást greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfu verið lýst viðgjaldþrotaskiptin án þess að hún fengist greidd sé fyrningu slitið gagnvartþrotamanni og byrji þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi semskiptunum er lokið. Með 2. mgr. 1. gr. laga nr.142/2010 var 3. mgr. síðan bætt við 165. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmtákvæðinu verði fyrningu krafna sem um ræðir í 2. mgr. aðeins slitið á ný meðþví að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fáiþar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenninguskuli því aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi í sennsérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, og að líkur megi telja á aðfullnusta geti fengist á kröfur hans á nýjum fyrningartíma. Stefnda telur það verða ráðið aforðalagi ákvæðisins að kröfuhafi beri sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrðiákvæðisins séu fyrir hendi. Vísar stefnda til þess að samkvæmt frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 142/2010 hafi tilgangur breytinganna verið sá að auðveldaþeim einstaklingum sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta, en bera áfram ábyrgðá skuldum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskiptin, að komafjármálum sínum á réttan kjöl. Þá sagði í frumvarpinu að einungis ætti aðfallast á kröfu um slit fyrningar í undantekningartilfellum og heimildin skylditúlkuð þröngt. Ráðgert var að það kæmi í hlut dómstóla að afmarka hvenærfyrningu yrði slitið á grundvelli ákvæðisins.Að því er varðar aðalkröfu sínaum sýknu byggir stefnda á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, til að slíta fyrningu, séu fyrir hendi. Þannigbyggir stefnda á að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að hann hafi 1) sérstakahagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, né 2) að líkur megi telja á aðfullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Hvað snertir fyrra atriðið, þáhafi skilyrðið um sérstaka hagsmuni kröfuhafa í 3. mgr. 165. gr. verið skýrtmeð eftirfarandi hætti í frumvarpi því er varð að lögum nr. 142/2010: Þegar rætt er hér um sérstaka hagsmunilánardrottins er horft til þess af hvaða rót kröfurnar eru runnar og höfð íhuga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem til hefur orðið með saknæmrieða ámælisverðri háttsemi hans. Hér er að sjálfsögðu ekki um tæmandi talninguað ræða en til þess ber að líta að hér er gert ráð fyrir að um undantekningartilfelliverði að ræða og þrönga túlkun á heimildinni. Er ráðgert að það komi í hlutdómstóla að afmarka í framkvæmd hvers konar tilvik gætu heyrt hér undir.Stefnda bendir auk þess á aðfjallað hafi verið um skilyrðið um sérstaka hagsmuni í nefndaráliti meiri hlutaallsherjarnefndar, sem veitt var í tengslum við setningu laga nr. 142/2010. Þarhafi m.a. komið fram að við mat á því hvenær sérstakir hagsmunir séu fyrirhendi væri rétt að líta til krafna sem óhæfilegt gæti verið gagnvart öðrumskuldurum eða samfélaginu sjálfu að veita skamma fyrningu. Það gæti t.d. áttvið kröfur sem stofnað væri til vegna óhóflegrar neyslu og fjárráða vegnaóhæfilegra arðgreiðslna, óhóflegra kaupauka og annarra slíkra ósiðlegra athafnaán þess þó að það geti hafa talist ámælisvert að leggja í skuldsetningunasjálfa miðað við þau fjárráð sem viðkomandi hefði haft.Í sama áliti megi sjá að nefndinskoðaði sérstaklega hvort undanþiggja ætti kröfur sem greiðsluaðlögun tæki ekkitil, þ. á m. eru kröfur stefnanda, frá meginreglu 2. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991 um tveggja ára fyrningarfrest. Virðist nefndinni ekki hafa þótt tilefnitil þess. Nefndin hafi tekið fram að dómstólar skyldu meta hvert einstakttilvik og gæti við það mat m.a. tekið mið af rétthæð krafna við gjaldþrotaskipti. Stefnda bendir á að kröfurstefnanda eigi ekki rót sína að rekja til saknæmrar eða ámælisverðar háttsemistefndu. Kröfur stefnanda séu hins vegar „einkaréttarlegs eðlis“ og byggi á„skilmálum skuldabréfa og fyrirmælum laga“, eins og fram komi í stefnu. Í ljósi framangreinds telurstefnda ljóst að kröfur stefnanda séu ekki „sérstakar“ heldur þvert á móti„almennar“ enda sé um að ræða lán sem standi öllum námsmönnum til boða semuppfylla skilyrði laga nr. 21/1992, sbr. 1. gr. laganna. Þessu til frekaristuðnings bendir stefnda á að stefnandi lýsti kröfum sínum í þrotabú stefndusem almennum á grundvelli 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá bendir stefnda á að ef fallistverður á að stefnandi hafi sérstaka hagsmuni til að slíta fyrningu, kynni þaðað hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir alla lántakendur stefnanda sem eru ísömu stöðu og stefnda. Stefnda telur eðlilegra að svo veigamikli undantekningfrá meginreglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, um tveggja árafyrningarfrest, eigi sér skýra stoð í lögum. Slík niðurstaða sé í samræmi viðtilgang laga nr. 142/2010, um að koma fjármálum skuldara á réttan kjöl, og umþrönga túlkun á heimild kröfuhafa til að slíta fyrningu.Stefnda bendir á að líkt ogstefnandi tiltaki í stefnu sé ákveðin lagahefð fyrir því að undanskilja kröfurstefnanda frá öðrum kröfum. Nærtækasta dæmi um slíkt sé 10. gr. laga nr.135/2010, sem breytti 1. mgr. 63. gr. a. laga nr. 21/1991. Með breytingunnivoru kröfur stefnanda sérstaklega undanskildar nauðasamningi tilgreiðsluaðlögunar. Áður hafi kröfur stefnanda fallið undir nauðasamninga tilgreiðsluaðlögunar og dómstólar sérstaklega úrskurðað um staðfestingu slíkranauðasamninga, gegn mótmælum stefnanda. Þannig töldu dómstólar kröfur stefnandaekki þess eðlis að undanskilja ætti þær nauðasamningi til greiðsluaðlögunar.Stefnda telur sambærilega aðstöðu uppi í þessu máli og fyrir gildistöku laganr. 135/2010. Með vísan til alls þessa byggirstefnda á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi sérstaka hagsmuniaf því að slíta fyrningu í skilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Afþessari ástæðu einni beri því að sýkna hana af kröfum stefnanda. Að því er snertir það skilyrði 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi verði að geta leitt líkur að því aðfullnusta krafna fáist á nýjum fyrningartíma, þá bendir stefnda á að þettaskilyrði sé nánar skýrt í fyrrnefndu nefndaráliti meiri hlutaallsherjarnefndar. Þar segi að kröfuhafi hafi sönnunarbyrðina fyrir því aðlíkur séu á greiðslu kröfu á nýjum fyrningartíma. Þá hafi meiri hlutinn tekiðfram að með skilyrðinu sé ekki átt við að lítill hluti kröfunnar sé greiddur ánýjum fyrningartíma heldur öll krafan eða meiri hluti hennar. Stefnda telur sig ekki hafafjárhagslega burði til að greiða kröfu stefnanda á nýjum fyrningartíma. Vísarhún í því sambandi til þess að höfuðstóll kröfu stefnenda á hendur henni neminú 5.227.745 krónum, endráttarvextir frá 27. febrúar 2013 til 1. desember 2015 2.084.550 krónum, eðasamtals 7.312.295 krónum. Stefnda starfi við bókhald hjá Pricewaterhouse Coopersehf., sé gift eins barna móðir og búi ásamt fjölskyldu sinni í leiguhúsnæði aðÁrsölum 5, 201 Kópavogi. Eiginmaður stefndu sé menntaður framreiðslumaður ogstarfi hjá Aski veitingarhúsi. Samanlögð útborguð laun hjónanna samkvæmtsíðustu tveimur skattframtölum nemi að meðaltali 600.782 krónum á mánuði. Aðfrádreginni hefðbundinni framfærslu samkvæmt neysluviðmiðiVelferðarráðuneytisins og greiðslu húsaleigu sé greiðslugeta heimilisinsneikvæð um 32.165 krónur á mánuði. Að auki hafi stefnda og sonurhennar átt við heilsufarsleg vandamál að stríða sem kunni að hækka framfærsluog draga úr aflahæfi stefndu. Greiðslugeta fjölskyldunnar versni því hugsanlegaí ókominni framtíð.Með vísan til þessa telur stefndaað engar líkur séu á því, að öllu óbreyttu, að fullnusta fáist fyrir kröfustefnanda á nýjum fyrningartíma líkt og áskilið sé í 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991.IV. Niðurstaða.Ágreiningur þessa máls lýtur aðþví hvort stefnandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, hafi sérstaka hagsmuni afþví að fyrning kröfunnar sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti á búi stefndu enfékkst ekki greidd sé rofin, sbr. ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1992, umgjaldþrotaskipti o.fl., með síðari breytingum. Ákvæði 2. og 3. mgr. 165. gr.eru svohljóðandi: Þrotamaðurinn berábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfuverið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrninguslitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur aðlíða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst viðskiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki áskemmri tíma.Fyrningu krafna semum ræðir í 2. mgr. verður aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innanfyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu áfyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal því aðeins veita meðdómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slítaaftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfuhans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gilda almennar reglur umfyrningu hennar. Hafi kröfuhafi fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni íeign þrotamannsins áður en frestur skv. 2. mgr. var á enda fyrnist krafa hansþó ekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðari stigum vegna þeirratryggingarréttindaLjóst er að skiptum á búi stefndulauk 14. ágúst 2013. Stefna málsins var birt 13. júlí 2015. Stefnandi hefur þvíhöfðað málið áður en tvö ár voru liðin frá skiptalokum og þar með innan nýjatveggja ára fyrningarfrestsins samkvæmt framangreindum ákvæðum 165. gr. laganr. 21/1991. Stefnandibyggir mál sitt, eins og áður segir, á því að hann uppfylli skilyrði ákvæðis 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, og hafi sérstaka hagsmuni af því að rjúfafyrningu kröfu sinnar. Stefnandi hefur rökstutt málatilbúnað sinn um að hannhafi þessa sérstöku hagsmuni með því að vísa til félagslegs hlutverks síns ogeðlis þeirra lána sem hann veitir, sem og endurgreiðslukjara, sbr. þærmálsástæður sem raktar eru í kafla III hér að framan. Við munnlegan málflutning vísaðistefnandi enn fremur til þess að við túlkun orðasambandsins „sérstakirhagsmunir“ í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 yrði að taka mið af ákvæðumstjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum,sérstaklega 2. gr. um þrískiptingu ríkisvaldsins, 27. gr. um birtingu laga og65. gr. um jafnræði, en einkum og sér í lagi þó 72. gr., um friðhelgieignarréttar. Í málflutningi sínum mótmæltistefnda þessum röksemdum sem málsástæðum sem væru of seint fram komnar, sbr. 5.mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Að mati dómsins verður hins vegar ekki séð aðröksemdir stefnanda að þessu leyti lúti að atvikum málsins sem eru háð forræðiaðila á sönnunarfærslu, heldur er þar að ræða sjónarmið um lagatúlkun sem er íhöndum dómara. Af þeim sökum verður að hafna mótmælum aðila um að röksemdirstefnanda feli í sér málsástæður sem séu of seint fram komnar. Núgildandiákvæði 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 voru leidd í lög með 1. gr. laganr. 142/2010. Í þessu ákvæði fólst sú breyting að með henni var styttur fyrn­ing­ar­fresturallra krafna sem ekki fást greiddar við skipti á búi einstaklings sem hefurverið tekið til gjald­þrota­skipta. Með þessu nýmæli var settur almennurtveggja ára fyrningarfrestur á slíkum kröfum, burtséð frá því hversu langurhann hafði verið fyrir skiptin. Því til við­bótar var sett það ákvæði inn í lögnr. 21/1991 að kröfu­hafi getur ekki rofið fyrningu kröfu sinnar nema dómstóllsam­þykkti það með dómi, en slíkt gerist ekki nema að uppfylltum skilyrðum 3.mgr. 165. gr. Samkvæmt athugasemdum ígreinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 142/2010 var það markmiðfrumvarpsins að auðvelda þeimeinstaklingum sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta en bera áfram ábyrgð áskuldum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskiptin að koma fjármálumsínum á réttan kjöl.Íljósi orðalags núgildandi ákvæðis 165. gr. laga nr. 21/1991 svo og þeimlögskýringargögnum sem liggja að baki ákvæðinu verður að mati dómsins að leggjatil grundvallar að það sé meginregla samkvæmt ákvæðinu að gjaldþrotaeinstaklingar losni undan sérhverri fjárhagslegri skuldbindingu við gjaldþrot,nema kröfuhafi geti sýnt fram á að hann hafi „sérstaka hagsmuni“ af því að haldakröfu sinni á hendur gjaldþrota manni á lífi. Þegar metið er hvort stefnandihafi sérstaka hagsmuni af slitum fyrningar sinnar gagnvart stefndu verður aðhafa í huga að í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 142/2010 ergengið út frá því að við þetta mat skuli horft til þess af hvaða rót kröfurnar eru runnar. Er í því sambandivísað til tilvika eins og þegar krafa á hendur þrotamanni hefur orðið til meðsaknæmri eða ámælisverðri háttsemi hans. Ígreinargerðinni er þó jafnframt tekið fram að þessi tilvik séu aðeins nefnd ídæmaskyni og ekki tæmandi talin. Í því sambandi er þó einnig sérstaklega nefntí tilvik af þessum toga séu undantekningartilfelli og að heimild 3. mgr. 165.gr. til fyrningarslita beri því að túlka þröngt, en slíkt sé hlutverk dómstóla.Fjallaðer frekar um áskilnað ákvæðis 3. mgr. 165. gr. um sérstaka hagsmuni ínefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar við meðferð frumvarps þess sem varðað lögum nr. 142/2010 á Alþingi. Þar segir að við meðferð frumvarpsins hafikomið fram ábendingar um að „nota mætti til viðmiðunarað hvorki hafi verið stofnað til skuldanna á óheiðarlegan hátt né aðniðurfellingin gæti talist óhæfileg þegar litið er til annarra skuldara eðahagsmuna almennings almennt“. „Þannig gætu viðmiðin átt við kröfur semóhæfilegt gæti verið gagnvart öðrum skuldurum eða samfélaginu sjálfu að veitaskamma fyrningu“, en það geti „t.d. átt við kröfur semstofnað hefur verið til vegna óhóflegrar neyslu og fjárráða vegnaóhæfilegra arðgreiðslna, óhóflegra kaupauka og annarra slíkra ósiðlegra athafnaán þess þó að það geti hafa talist ámælisvert að leggja í skuldsetningunasjálfa miðað við þau fjárráð sem viðkomandi hefur haft.“ Þá segir í álitiallsherjarnefndar að meiri hluti hennar telji að „að við mat dómstóla á þvíhvort undanþágan eigi við sé rétt að líta til þessara sjónarmiða.“Einsog rakið hefur verið hér að framan er í lögskýringargögnum við ákvæði 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991 í senn gengið út frá því að um þrönga undantekningarreglusé að ræða en jafnframt þó lögð áhersla á að þau tilvik sem þar eru nefnd séuekki tæmandi talin. Þau sjónarmið sem þarna er lýst um túlkun ákvæðisins faraekki að öllu leyti saman. Ljóst er þó af ummælum í bæði almennum athugasemdumvið frumvarp það sem varð að lögum nr. 142/2010 sem og nefndaráliti meirihlutaallsherjarnefndar að dómstólum var ætlað ríkt hlutverk við túlkun reglunnar meðþeim hætti að atvik hvers máls yrðu tekin til sérstakrar athugunar við mat áþví hvort kröfuhafi hefði sérstaka hagsmuni af fyrningarslitum. Afummælum úr athugasemdum í frumvarpinu sem varð að lögum nr. 142/2010 og vitnaðer til hér að framan er gengið út frá því að við þetta mat dómstóla skuli litiðtil þess af hvaða „rót kröfurnar eru runnar“ og í því sambandi vísað tiltilvika eins og þegar krafa á hendur þrotamanni „hefur orðið til með saknæmrieða ámælisverðri háttsemi hans.“ Upphafleg ráðagerð við setningu laga nr.142/2010 virðist þannig hafa verið sú að við mat dómstóls á því hvort fallastskyldi á fyrningarslit skyldi fyrst og fremst litið til háttsemi skuldara ítengslum við stofnun eða tilurð kröfunnar.Íáliti meirihluta allsherjarnefndar er hins vegar vikið frá þessari ráðagerð aðnokkru leyti þar sem þar er í senn gengið út frá því að líta skuli til þesshvort stofnað hafi verið til skuldar á ,,óheiðarlegan hátt“ sem og hvort„niðurfellingin gæti talist óhæfileg þegar litið er til annarra skuldara oghagsmuna almennings almennt.“ Eru þá nefndar í dæmaskyni skuldir sem stofnað ertil vegna „óhóflegrar neyslu og fjárráða vegna óhæfilegra arðgreiðslna,óhóflegra kaupauka og annarra slíkra ósiðlegra athafna án þess þó að það getihafa talist ámælisvert að leggja í skuldsetninguna sjálfa miðað við þau fjárráðsem viðkomandi hefur haft.“Þegarallt framangreint er haft í huga verður því að leggja til grundvallar að 3.mgr. 165. laga nr. 21/1991 feli efnislega í sér vísireglu sem afmarkist af þeimhuglægu og samfélagslegu mælikvörðum sem vísað er til í lögskýringargögnum. Viðmat á því hvort fallast eigi á kröfu stefnanda verður því að líta til þesshvort stefnda hafi annaðhvort stofnað til skuldarinnar við lánasjóðinn meðóheiðarlegum hætti eða þá hvort niðurfelling skuldar stefndu geti talistóhæfileg þegar litið er til annarra skuldara og hagsmuna almennings almenntvegna þess að stofnað var til skuldarinnar vegna ósiðlegra athafna stefndu,burtséð frá því hver fjárráð stefndu voru á þeim tíma þegar til skuldarinnarvar stofnað. Í máli þessu liggur fyrir aðstefnda var úrskurðuð gjaldþrota 27. febrúar 2013. Enginn ágreiningur er um þaðí málinu uppfyllti þá skilyrði 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991. Eins og rakiðer í kafla II hér að framan sóttist stefnda upphaflega eftir greiðsluaðlögunhjá umboðsmanni skuldara en tilkynnt var um að umsókn hennar hefði veriðsamþykkt með auglýsingu í Lögbirtingablaði 23. nóvember 2010. Hófst þátímabundin frestun greiðslna hjá henni samkvæmt lögum nr. 128/2010 um breytinguá lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Með auglýsingu íLögbirtingarblaði 4. október 2011 var birt innköllun þar sem skorað var á allasem töldu sig eiga kröfur á stefndu að lýsa þeim fyrir umsjónarmanni hennar.Með auglýsingu sem birt var íLögbirtingarblaði, 11. janúar 2013 var tilkynnt að stefnda hefði afturkallaðumsókn sína um greiðsluaðlögun einstaklinga hjá Umboðsmanni skuldara ogtímabundinni frestun greiðslna hjá henni samkvæmt lögum nr. 101/2010 þar meðlokið. Krafðist stefnda þess í kjölfarið að bú hennar yrði tekið tilgjaldþrotaskipta, sbr. bréf hennar til Héraðsdóms Reykjaness, dags. 8. febrúar2013. Í skýrslutöku fyrir dómi upplýstistefnda að fjárhagsörðugleika hennar mætti rekja til þess að hún hafði stofnaðtil atvinnurekstrar árið 2007 ásamt eiginmanni sínum. Í skýrslutöku upplýstihún jafnframt að hún hefði afturkallað umsókn sína um greiðsluaðlögun þar semhún og eiginmaður hennar hefðu ekki séð að fjárhagsleg staða þeirra myndivænkast þrátt fyrir 85% afskrift skulda, þar sem verulegar skuldir sem stofnaðvar til vegna atvinnurekstrar þeirra hjóna, og voru veðtryggðar, hefðu staðiðeftir, en þær hafi þá numið um 24 milljónum. Á því tímabili þar sem þau hafiverið í greiðsluskjóli samkvæmt lögum nr. 101/2010 hafi þau lagt fyrir um 2,2milljónir en þeim fjármunum hafi verið ráðstafað til að greiða skuldir semforeldrar stefndu hafi verið í ábyrgð fyrir, eftir að óskað var eftirgjaldþrotaskiptum en áður en úrskurður um gjaldþrot var kveðinn upp. Framburðurstefndu er að þessu leyti í samræmi við skýrslu hennar hjá skiptastjóra, dags.16. apríl 2013, en þar kemur fram að fjármunum á vaxtasprotareikningi hjáÍslandsbanka sem tilgreindur var á skattframtali hafi verið ráðstafað til að greiða til bakalán til ættingja hennar, að hluta til vegna lánsveðskrafna. Að mati dómsins verður ekki séðað þessi atvik feli á nokkurn hátt í sér að stefnda hafi stofnað til skuldarsinnar við stefnanda á óheiðarlegan hátt. Að því er snertir það sjónarmið hvortniðurfelling skuldar hennar getitalist óhæfileg þegar litið er til annarra skuldara og hagsmuna almenningsalmennt þá fær dómurinn ekki séð að ofangreind atvik gefi nokkra vísbendingu umað einhverjar ósiðlegar athafnir stefndu liggi að baki skuld þeirri sem málþetta snertir. Verður þá jafnframtað hafa í huga að í ljósi eðlis 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 semundantekningarreglu og sjónarmiða sem rakin eru í lögskýringargögnum verðurákvæðið ekki skýrt rýmkandi lögskýringu. Hvaðsnertir þau sjónarmið sem stefnandi hefur haldið fram um að túlka beri orðasambandið„sérstakir hagsmunir“ í 3. mgr. 165. gr. laga rúmt í ljósi sjónarmiða sem leiddverða af mannréttindaákvæðum stjórnarskrár og að kröfuréttindi stefnanda njótiað þessu leyti stjórnskipulegrar verndar telur dómurinn rétt að benda á aðríkisstofnanir sem stofnað er til á grundvelli laga geta sem slíkar almenntekki borið fyrir sig mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar gagnvart ákvörðunumríkisins í formi lagasetningar sem hafa áhrif á starfsemi þeirra. Hafa verður íhuga mannréttindaákvæði eru sett til verndar einstaklingum og einkaréttarlegumlögaðilum en ekki stjórnvöldum, sjá hér til hliðsjónar Hrd. 1988:1532. Með vísan til þess sem að framaner rakið hefur ekkert komið fram ímáli þessu um að háttsemi stefndu hafi verið með þeim hætti að stefnandi verðitalinn hafa sérstaka hagsmuni af því að rjúfa fyrningu kröfu sinnar samkvæmt 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Af þeim sökum verður stefnda sýknuð af kröfustefnanda. Vegna þessarar niðurstöðu, og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæmastefnanda til að greiða stefndu málskostnað sem þykir, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts, hæfilega ákveðinn 700.000 krónur.Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari kveður upp þennan dóm.Dómsorð:Stefnda, Júlía Jóhannesdóttir, ersýknuð af kröfu stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Stefnandi greiði stefndu 700.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 144/2013
Ómerking Heimvísun Meðdómsmaður
K áfrýjaði dómi þar sem hann var dæmdur til greiðslu reikninga vegna vinnu E ehf. á raflögnum í nýbyggingu í hans eigu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í málinu væri deilt um staðreyndir sem bornar hefðu verið fram sem málsástæður og sérkunnáttu væri þörf til að leysa úr. Hefði héraðsdómara því borið samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að kveðja til sérfróða meðdómsmenn sem hefðu slíka kunnáttu til að taka sæti í dómi. Þar sem það hafði ekki verið gert varð að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2013. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi tók stefndi að sér fyrir áfrýjanda að kanna hvort lagnaleiðslur fyrir rafmagn við nýbyggingu að Fagraþingi 5 í Kópavogi væru opnar og óskemmdar. Jafnframt tók stefndi að sér að framlengja rör í kjallaravegg byggingarinnar. Verk þetta vann stefndi í júlí og ágúst 2011 og fyrir það gerði hann áfrýjanda reikninga 18. ágúst og 16. september sama ár samtals að fjárhæð 1.102.491 króna. Með bréfum 20. og 21. september 2011 mótmælti áfrýjandi reikningunum og óskaði skýringa á tímafjölda við verkið og þeim verkþáttum sem reikningarnir tóku til. Einnig gerði áfrýjandi þá kröfu að verkið yrði tekið út af óháðum fagmanni eftir nánara samkomulagi aðila. Með bréfi 30. september 2011 fór áfrýjandi þess á leit að nafngreindur húsasmíðameistari og matstæknir færi yfir verkið og skilaði skriflegri greinargerð. Í málinu hefur komið fram að fyrirsvarsmenn stefnda áttu fund með þeim manni en hann skilaði skýrslu 11. nóvember 2011 um verkið. Þar kom fram það álit að stefndi hefði átt að ljúka verkinu með því að skila skriflegri skýrslu með nánari upplýsingum um þær lagnir sem væru skemmdar. Að hluta til kæmi vinna við verkið því ekki að notum. Verkið væri aftur á móti fullnægjandi þar sem bönd hefðu verið dregin í lagnir sem væru óskemmdar og fyrir það ætti að greiða. Var komist að þeirri niðurstöðu að hæfileg verklaun væru 310.351 króna og innti áfrýjandi þá greiðslu af hendi til stefnda 24. apríl 2012. Stefndi andmælir því að hann hafi fallist á að þessi úttekt færi fram og því hafi hennar verið aflað einhliða af hálfu áfrýjanda. Jafnframt mótmælir stefndi niðurstöðum úttektarinnar og telur hana ekkert gildi hafa í málinu. Eftir að héraðsdómur gekk aflaði áfrýjandi matsgerðar 5. apríl 2013 um verkið og sanngjarnt endurgjald fyrir það. Samkvæmt henni var kostnaður við verkið talinn nema 533.255 krónum. Stefndi andmælir matsgerðinni og telur að hún sé ekki reist á réttum forsendum. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að reikningar stefnda hafi ekki verið í neinu samræmi við það verk sem unnið var. Telur áfrýjandi fjölda vinnustunda langt umfram það sem eðlilegt verði talið miðað við umfang verksins. Þá heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi ekki lokið verkinu eða skilað því af sér með fullnægjandi hætti. Í máli þessu er deilt um staðreyndir sem bornar eru fram sem málsástæður og sérkunnáttu er þörf til að leysa úr. Því bar héraðsdómara samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að kveðja til sérfróða meðdómsmenn sem hafa slíka kunnáttu til að taka sæti í dómi. Þar sem það var ekki gert verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 28. nóvember síðastliðinn, var höfðað 14. mars sl. af Elmax ehf., Fléttuvöllum 15, Hafnarfirði, gegn Kára Stefánssyni, Þingholtsstræti 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.102.491 krónu auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 540.507 krónum frá 18. september 2011 til 16. október sama ár en af 1.102.491 krónu frá þeim degi til greiðsludags að frádreginni innborgun 24. apríl 2012, að fjárhæð 310.351 króna, sem dregst frá kröfunni þann dag. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar stefnda af virðisaukaskatti af lögmanns­þjónustu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Málavextir eru þeir að stefndi fól stefnanda að athuga hvort allar lagnaleiðir fyrir rafmagn væru opnar og óskemmdar í nýbyggingu við Fagraþing 5 í Kópavogi. Þetta kom fram á verkfundi 18. júlí 2011 og er bókað þannig í fundargerð. Verkið var unnið af hálfu stefnanda í júlí og ágúst sama ár. Stefnandi gaf út tvo reikninga vegna vinnunnar. Stefndi taldi reikningana of háa og mótmælti þeim. Hann heldur því fram að málsaðilar hafi komið sér saman um að fá óvilhallan matsmann til að meta verkið en því er mótmælt af hálfu stefnanda að nokkurt samkomulag hafi verið milli málsaðila um slíkt. Stefndi hefur lagt fram álitsgerð matstæknis frá 11. nóvember 2011 sem gerð var vegna beiðni hans 30. september sama ár. Í beiðninni er því lýst að leggja þurfi mat á vinnu rafvirkja sem farið hafi fram í tilefni af verkbeiðni stefnda á verkfundi í júlí s.á. Í álitsgerðinni var heildarkostnaður vegna vinnu stefnanda talinn vera 310.351 króna. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að matsgerðin hafi nokkra þýðingu fyrir úrlausn málsins. Hún sé ekki leyfilegt sönnunargagn í málinu og óheimilt sé að leggja hana til grundvallar við úrlausn þess. Stefndi greiddi stefnanda 310.351 krónu 24. apríl 2012 sem hann taldi fullnaðar­greiðslu fyrir vinnu stefnanda. Á þetta er ekki fallist af hálfu stefnanda. Í málinu er deilt um það hvort stefndi hafi greitt stefnanda sanngjarnt verð fyrir vinnuna. Stefndi telur að ágallar hafi verið á verkinu en draga hafi þurft aftur í meirihluta röra fyrir raflagnir þar sem stefnandi hafi ekki hirt um að merkja þær réttilega. Því er mótmælt af hálfu stefnanda. Dreginn hafi verið spotti í lengstu og flóknustu lagnir og allar lagnir, sem hafi verið lokaðar, hafi verið merktar í enda þeirra eða í dósir. Málsástæður og lagrök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefnandi sé löggilt rafverktakafyrirtæki. Stefndi sé húsbyggjandi og hafi hann ráðið stefnanda til starfa við framkvæmdir við nýbyggingu. Vegna þeirrar vinnu hafi verið gefnir út tveir reikningar, annars vegar reikningur nr. 0001590, frá 18. ágúst 2011 að fjárhæð 540.507 krónur, og hins vegar reikningur nr. 0001611, frá 16. september s.á. að fjárhæð 561.984 krónur. Verkið hafi verið unnið í júlí og ágúst s.á. Stefnandi hafi lagt fram skjal þar sem tímar komi fram sundurliðaðir, samtals um 100 klukkustundir. Stefndi hafi ekki hnekkt þessum reikningum. Af hálfu stefnanda sé því mótmælt að matsgerð, sem stefndi hafi kallað eftir einhliða, hafi nokkra þýðingu í málinu. Matsgerðin hafi ekkert sönnunargildi og því sé mótmælt að hún verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Stefnda hafi ekki verið önnur leið fær en sú að biðja um dómkvadda matsmenn til að leggja mat á verkið en hann beri hallann af því að hafa ekki gert það. Mótmæli stefnda við reikningunum séu óskýr en hann hafi ekki mótmælt þeim að efni til og hvorki fundið að gæðum verksins né þeim hraða sem það hafi verið unnið á. Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því, sem kaupandi þjónustunnar, að gæðum hennar hafi verið áfátt. Stefnandi hafi merkt rör þar sem voru stíflur og gert grein fyrir niðurstöðum verksins með stuttri skriflegri skýrslu, sem hann hafi skilað til stefnda, og með því að ganga um húsið með fulltrúum stefnda. Verkinu hafi verið skilað og byggingar­stjóri hafi engar athugasemdir gert eða gefið frekari fyrirmæli um framkvæmd verksins. Verkið hafi verið unnið í samræmi við fyrirmæli stefnda og góða verklags­hætti. Um hafi verið að ræða fjölda lagna í 600 fermetra hús og dregnir hafi verið bandspottar í lengstu og flóknustu lagnaleiðirnar sem voru í lagi. Tímagjaldið sé hóflegt og ekki véfengt. Stefndi hafi ekki greitt reikningana. Birtar hafi verið innheimtuviðvaranir af Vakta sf. Í kjölfar þeirra hafi ekki verið greitt og hafi stefnda verið birt innheimtubréf 20. febrúar 2012 vegna skuldarinnar þar sem stefnda hafi verið veittur 15 daga frestur til að greiða skuldina, ella yrði gripið til löginnheimtu. Innheimtuaðgerðir stefnanda hafi ekki borið árangur og hafi honum því verið nauðugur einn kostur að stefna stefnda til greiðslu skuldarinnar. Stefnandi vísi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en reglan fái m.a. lagastoð í VI. kafla laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing sé vísað til 32. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að hann sé að byggja einbýlishús að Fagraþingi 5 í Kópavogi. Hann hafi ráðið stefnanda til þess að athuga hvort allar lagnaleiðir vegna rafmagns í steypu væru opnar og óskemmdar. Verkið hafi sérstaklega verið tiltekið í fundargerð verkfundar sem fram hafi farið á verkstað 14. júlí 2011. Í verkfundargerð sé bókað undir tl. 4, stafliður b – Viðskilnaður verks frá fyrri verktaka: „Rafmagn : Á þessu stigi felst vinna rafverktaka (fyrir utan lagnir í lóð), í að athuga hvort að allar lagnaleiðir vegna rafmagns í steypu séu opnar og óskemmdar. Rafverktaki mun fara í að ganga úr skugga um að svo sé. Önnur vinna rafverktaka vinnst á seinni stigum verksins.“ Á fundinn hafi mætt Jóhann Sigurðsson fyrir hönd stefnanda. Fundinn hafi að auki setið arkitekt hússins, Hlédís Sveinsdóttir hjá EON ehf., byggingarstjóri ásamt full­trúum trésmíða-, pípulagna- og gluggasmíðameistara hússins. Arkitektastofan EON ehf. hafi haft yfirumsjón með byggingu hússins fyrir hönd stefnda og sé eftirlitsaðili á verkinu fyrir hann. Frá upphafi hafi legið fyrir að aðkoma stefnanda að verkinu á þessu stigi hafi átt að vera takmörkuð við þetta verk. Alltaf hafi legið fyrir að á seinni stigum yrði leitað tilboða frá nokkrum rafverktökum í alla rafmagnsvinnu við húsnæðið, enda ljóst að heildarkostnaður við slíkt yrði mikill. Ætlunin hafi verið sú að leyfa stefnanda að gera tilboð ásamt öðrum rafverktökum. Athugun á lögnum sé gerð í þeim tilgangi að ljóst sé hvaða lagnir þurfi að hreinsa og lagfæra og hvaða lagnir séu í lagi. Venjubundin aðferð við það sé að girni sé skotið í gegnum rör með þar til gerðri vél. Yfirleitt hafi menn geislafjöður á endanum sem sé með sendi. Ef fjöðrin stoppi á leiðinni sé notað þar til gert mælitæki til að finna staðinn þar sem fjöðrin stoppar. Oft sé fjöðrinni skotið beggja megin frá til að ljóst sé að aðeins ein stífla sé í rörinu. Stíflustaðurinn sé merktur með málningarúða eða einhverju þess háttar þannig að síðar verði hægt að brjóta þar upp og lagfæra lögnina. Umræddan búnað, fjöðrina og mælitækið, sé hægt að taka á leigu hjá Samtökum rafverktaka. Stefnandi hafi jafnframt verið fenginn til að aðstoða jarðvinnuverktaka við eitt lítið við­vik sem komið hafi upp, en þurft hafi að framlengja eitt rör sem komið hafi út úr kjallaravegg. Rörin hafi verið til staðar en leggja hafi þurft til sam­setningar­hólka, eins og fram komi í matsgerð. Seinnipart ágústmánaðar hafi stefndi fengið sendan reikning nr. 1590, að fjárhæð 540.507 krónur, dagsettan 18. ágúst 2011. Í kjölfarið hafi Gunnar Árnason, fram­kvæmda­stjóri EON ehf., farið fram á rökstuðning og útskýringar á reikningnum þar sem hann hafi talið hann frekar háan. Viðhlít­andi skýringar hafi hins vegar ekki borist. Stefnda hafi svo borist annar reikningur, dag­settur 16. september s.á., vegna vinnu í ágúst, að fjár­hæð 561.984 krónur. Í kjölfarið hafi Gunnar Árnason sent stefnanda tvö bréf fyrir hönd stefnda þar sem reikningum hafi verið mótmælt. Jafnframt hafi verið gerð krafa um að samkomulag næðist um óháðan aðila sem fenginn yrði til að meta þá vinnu sem stefnandi hefði unnið. Stefndi hafi jafnframt talið nauðsynlegt að fá óháðan aðila á verkstað sem fyrst, með tilliti til þess að aðstæður á verkstað myndu fljótt breytast. Með því móti yrði fljótt erfitt að átta sig á hvaða aðstæður hefðu verið uppi nokkrum vikum eða mánuðum áður. Gunnar Árnason hafi verið í sambandi við Ottó Tómas Ólafsson, annan eiganda stefnanda, fyrir hönd stefnda varðandi ákvörðun á matsmanni. Aðilar hafi komið sér saman um að fá Böðvar Pál Ásgeirsson, löggiltan matsmann, mats­tækni og húsa­smíða­meistara, í verkið. Stefndi hafi útbúið verkbeiðni í lok september 2011. Við gerð matsins hafi matstæknir fundað með hlutaðeigandi aðilum eftir þörfum og veitti þeim tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Matstæknir hafi hitt fyrirsvars­menn stefnanda a.m.k. tvisvar á framkvæmdarstað við gerð matsins. Hvorki stefndi né fulltrúi hans hafi verið viðstaddir þá fundi til þess að fyrirsvarsmenn stefnanda gætu komið á framfæri sínum sjónarmiðum og athugasemdum, hindrunar­laust og án afskipta stefnda eða fulltrúa hans. Forsvarsmenn stefnanda hafi aldrei mótmælt umræddu mati, forsendum þess eða framkvæmd. Stefndi hafi gengið út frá því og talið að aðilar væru sammála um að stefndi myndi greiða samkvæmt niðurstöðu mats­gerðarinnar og að málinu yrði þannig lokið. Matstæknirinn hafi skilað matsgerð sinni í nóvember 2011. Í henni komi fram að við gerð hennar hafi fyrirsvarsmaður stefnanda upplýst matstækninn um að þeir hafi skotið í gegnum allar lagnir hússins. Hann hafi sagt að sumar lagnir væru í lagi og aðrar ekki. Dregnir hafi verið spottar í gegnum lengstu lagnirnar. Tekið sé fram í matsgerðinni að ekki væri ljóst hvort ídrátturinn væri að beiðni verkkaupa eða ekki. Í matsgerðinni komi jafnframt fram að stefnandi hefði ekki notast við áðurnefnda fjöður með sendibúnaði, þannig að hægt væri að sjá hvar stíflur væru en stefnandi hefði talið það of kostnaðarsamt. Jafnframt hafi komið fram að stefnandi hefði ekki merkt við þær lagnir sem voru í lagi og þær sem voru í ólagi, hvorki við stútana né utan á lagnirnar sjálfar. Hann hafi heldur engri skýrslu skilað um hvaða lagnir væru í lagi og hverjar ekki. Eftir að stefnandi lauk verki sínu hafi stefndi því bara getað vitað að það væri í lagi með þær lagnir sem stefnandi dró í og að sumar af hinum lögnunum væru í lagi og aðrar ekki. Því hafi legið fyrir að aðrir rafvirkjar, sem færu að endingu í að vinna í rafmagni hússins, yrðu að skjóta í öll rörin aftur, utan þeirra sem voru með ídregnum spotta. Með hliðsjón af öllu ofangreindu hafi matstæknirinn talið að heildarkostnaður við aðgerðir stefnanda væri hæfilega ákveðinn 310.351 króna með virðisaukaskatti. Stefnanda hafi verið tilkynnt um matsgerðina 18. nóvember 2011. Honum hafi verið send matsgerðin ásamt bréfi þar sem tilkynnt var af hálfu stefnda að hann myndi greiða stefnanda í samræmi við niðurstöðu hennar, eða alls 310.351 krónu. Jafnframt hafi verið bent á að kostnaður við matsgerðina væri 100.400 krónur og að kostn­aðurinn ætti að skiptast jafnt á milli aðila. Með tölvupósti eftirlitsaðila, EON ehf., til stefnanda 23. nóvember s.á. hafi verið farið fram á að fá upplýsingar um banka­reikning stefnanda svo hægt væri að greiða samkvæmt niðurstöðu mats­gerðarinnar. Stefnandi hafi hins vegar ekki fengist til að gefa upp bankareiknings­númer, en hafi þó ekki mótmælt niðurstöðu matsins. Í janúar 2012 hafi stefnda borist innheimtuviðvaranir og síðar innheimtubréf. Vegna þessa hafi stefndi sent bréf til innheimtuaðilans þar sem kröfum stefnanda var mótmælt. Krafa stefnanda hafi svo verið greidd lögmanni hans 24. apríl sl. eftir að stefndi hafi að endingu fengið upp gefið númer bankareiknings til að greiða inná. Stefnandi hafi hins vegar ekki fallist á að sú greiðsla væri fullnægjandi og hafi stefndi því skilað greinargerð í málinu. Málsatvikalýsing stefnanda sé alvarlega vanreifuð með tilliti til þess sem liggi fyrir í gögnum málsins og atvikalýsingu stefnda. Sýknukrafa stefnda sé aðallega byggð á því að hann hafi þegar greitt stefnanda sann­gjarnt endurgjald fyrir sína vinnu, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Stefnukrafan sé því þegar greidd. Sú niðurstaða eigi sér m.a. stoð í matsgerð Böðvars Páls Ásgeirssonar, matstæknis og húsasmíðameistara. Stefnandi hafi verið fenginn til að athuga hvort allar lagnaleiðir vegna rafmagns í steypu væru opnar og óskemmdar, sbr. verkfund aðila. Athugun á lögnum sé gerð í þeim tilgangi að hægt sé að hreinsa og lagfæra þær lagnir sem væru ekki í lagi. Stefndi telji að fjárhæðir reikninga stefnanda hafi ekki verið í neinu samræmi við verkið sem var unnið. Uppgefinn tímafjöldi starfsmanna stefnanda sé langt umfram það sem stefndi telji eðlilegt með tilliti til umfangs verksins. Þess utan geti stefndi ekki séð hvort stefnandi hafi í raun innt allt verkið af hendi þar sem einungis hluti af lögnunum hafi verið merktur í lagi eða ólagi. Einungis 306 stútar af 788 hafi verið með ídráttar­spotta, þannig að um 62% stútanna hafi verið alveg ómerktir. Hafi stefnandi á annað borð unnið verkið þá hafi hann a.m.k. skilað því á algjörlega ófullnægjandi hátt. Þetta hafi valdið því að rafverktakarnir, sem að endingu hafi verið fengnir til að sjá um að leggja rafmagn í húsið, hafi þurft að skjóta í flest öll rörin aftur. Þá sé ljóst að stefndi hafi heldur ekki notast við geislafjöður með sendibúnaði líkt og venja sé. Af því leiði að þótt stefndi hefði fengið upplýsingar um hvaða rör væru í raun stífluð, þá hefði hann ekki getað vitað hvar í rörunum stíflan væri. Hefði því þurft að skjóta aftur í þau rör með geislafjöðrum eða jafnvel brjóta þau upp til að leita að stíflunum. Vinna stefnanda, hefði hún á annað borð nýst stefnda, hefði því jafnframt verið að mun minni gæðum en stefndi hefði mátt vænta. Stefndi vísi að öðru leyti til matsgerðar Böðvars Páls Ásgeirssonar, en stefndi hafi þegar greitt stefnanda samkvæmt niðurstöðum hennar. Stefnandi hafi aldrei mótmælt umræddri matsgerð, hvorki forsendum hennar, framkvæmd né niðurstöðum. Stefndi hafi greitt 100.400 krónur með virðisaukaskatti í kostnað til matstæknisins vegna um­ræddrar matsgerðar. Matsgerðin hafi verið nauðsynleg í tilefni óréttmætra krafna stefnanda, en stefnandi hafi ekki fengist til að greiða þann kostnað til móts við stefnda. Stefndi telji ljóst að hann hafi því í raun greitt meira en eðlilegt sé fyrir umrætt verk. Með hliðsjón af öllu sem að framan greini telji stefndi að stefnandi hafi ekki unnið verkið í samræmi við 4. gr. laga um þjónustukaup. Verkið hafi ekki verið unnið á fullnægjandi hátt og hafi verið haldið verulegum galla, sbr. 1. og 5. tl. 9. gr. sömu laga. Stefndi telji sig þegar hafa greitt stefnanda sanngjarnt verð í samræmi við þá vinnu sem stefnandi innti sannanlega af hendi, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000. Því sé ljóst að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Sýknukröfu sinni til stuðnings vísi stefndi til 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustu­kaup og einnig til 1. og 5. tl. 9. gr. sömu laga. Stefndi vísi jafnframt til almennra sjónarmiða um neytendavernd. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla sömu laga. Krafa um virðisauka­skatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstaða Samkvæmt 28. gr. laga um þjónustukaup nr. 42/2000 skal kaupandi greiða fyrir keypta þjónustu, þegar ekki er samið um verð, það verð sem telja má sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan er mikil og hvers eðlis hún er. Reikningar stefnanda í málinu fyrir það verk sem stefndi fól honum að vinna eru fyrir 117,5 klukkustunda vinnu rafvirkja og 98,5 klukkustunda vinnu lærlings í júlí og ágúst 2011 ásamt efni, akstri, verkfæra- og vélagjaldi. Reikningur fyrir vinnu í júlí er að fjárhæð 540.507 krónur og fyrir vinnu í ágúst 561.984 krónur. Stefnandi hefur lagt fram sundurliðaðar vinnuskýrslur vegna verksins sem standa að baki þeim reikningum sem krafa hans í málinu er byggð á. Fram hefur komið að ekki hafi verið gerður sérstakur verk­samningur en verkinu sem stefnanda var falið er lýst í fundargerð eins og að framan er rakið. Stefndi telur reikningana of háa og hefur þeirri staðhæfingu til stuðnings aflað álits matstæknis, sem einnig er húsasmíðameistari, á því hver sé heildarkostnaður við þá vinnu sem stefnandi lét stefnda í té. Í álitinu er því lýst að lagt sé mat á vinnu rafvirkja við nýbyggingu að Fagraþingi 5 í Kópavogi. Þar kemur enn fremur fram að dregið hafi verið í 306 stúta með þræði sem skotið hafi verið í gegnum 153 rör. Sanngjarnt sé að greiða fyrir þræddar lagir. Fyrir þetta er áætlaður tími á hvert skot 15 mínútur sem verða 42 klukkustundir með kaffitímum. Reiknaður er kostnaður við verkið svo og fyrir aukaverk, samtals 310.351 króna. Álitsgerðar þessarar var ekki aflað í samræmi við fyrirmæli um matsgerðir í IX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er því haldið fram að nauð­syn­legt hafi verið að fá óháðan aðila á verkstað sem fyrst, með tilliti til þess að aðstæður myndu fljótt breytast. Með því móti yrði fljótt erfitt að átta sig á hvaða aðstæður hefðu verið uppi nokkrum vikum eða mánuðum áður. Haft hafi verið samráð við fyrirsvarsmenn stefnanda um að fá mat á því hvert væri sanngjarnt endur­gjald fyrir vinnu stefnanda. Því til staðfestingar er af hálfu stefnda vísað til símtala umboðs­manns stefnda við fyrirsvarsmenn stefnanda og tölvupósts til fyrirsvarsmanns stefnanda sem ósannað er gegn andmælum stefnanda að hann hafi fengið. Álitsgerðinni er af hálfu stefnanda mótmælt svo og því að matstæknirinn hafi verið kallaður til í samráði við stefnanda eins og stefndi heldur fram að gert hafi verið. Með vísan til þess sem fyrir liggur í málinu og hér að framan er rakið verður að telja ósannaða þá staðhæfingu stefnda að samráð hafi verið haft við stefnanda af hálfu stefnda um að fengið yrði álit matstæknis á því hvað talið yrði sanngjarnt verð fyrir verkið sem stefnandi vann fyrir stefnda. Þá verður einnig að telja ósannað í málinu að stefndi hafi mátt líta svo á með réttu að aðilar væru sammála um að stefndi greiddi stefnanda samkvæmt niðurstöðu mats­gerðarinnar og að málinu yrði þannig lokið. Að þessu virtu verður að hafna því að álitsgerðin hafi sönnunargildi í málinu við úrlausn á sakarefninu. Önnur gögn hafa ekki verið lögð fram í málinu af hálfu stefnda um umfang verksins og annað sem unnt væri að hafa til viðmiðunar við úrlausn á því hvað verði talið sanngjarnt verð fyrir verkið með hliðsjón af því hve mikil vinnan var sem um ræðir og hvers eðlis hún var. Greiðsla stefnda 24. apríl 2012, að fjárhæð 310.351 króna, sem er miðuð við niðurstöðu framangreindrar álitsgerðar, telst því ekki fullnaðargreiðsla fyrir verkið. Af hálfu stefnda er því haldið fram að vinnu stefnanda hafi verið áfátt. Hluti vinnunnar hafi verið til einskis þar sem ekki hafi verið merkt við þær lagnir sem voru í lagi og þær sem voru í ólagi. Því hafi þurft að kanna aftur hvaða rör voru í lagi og hver þeirra voru það ekki. Samkvæmt verklýsingunni, sem stefnandi skyldi vinna eftir, fólst vinnan í því að athuga hvort allar lagnaleiðir vegna rafmagns í steypu væru opnar og óskemmdar. Þá segir þar enn fremur að rafverktaki fari í að ganga úr skugga um það. Önnur vinna rafverktaka skyldi vinnast á seinni stigum verksins. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að verkið hafi verið unnið með hefðbundnum hætti. Dreginn hafi verið spotti í allar lengri og flóknari lagnir sem voru opnar en merkt við þær sem voru lokaðar eða skemmdar. Ágreiningslaust er í málinu að ekki var merkt við hvar skemmdir voru í þeim lögnum sem ekki voru í lagi en af hálfu stefnanda er því haldið fram að merkt hafi verið við enda eða stúta þeirra lagna sem ekki voru í lagi. Þá er því haldið fram af hálfu stefnanda að verkinu hafi verið skilað með því að gengið hafi verið um svæðið og afhentur seðill þar sem fram hafi komið niðurstöður um lagnir í ólagi. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnda vegna þessara verkskila. Fram kom í fram­burði byggingarstjóra, er hann gaf skýrslu fyrir dóminum, að haldinn hafi verið fundur þar sem verkstaðan hafi verið rædd. Eftir fundinn hafi verið gengið um húsið og bent á hvað væri að og merkt inná þannig að hægt væri að fara yfir það hvernig yrði brugðist við. Fyrirsvarsmaður stefnanda lýsti því fyrir dóminum hvernig verkið var unnið. Bandi hafi verið blásið í lengri leiðir og það skilið þar eftir. Með því varð auðveldara að draga raflagnir í rörin og þetta verklag hafi komið í veg fyrir tví­verknað í löngum leiðum. Bandið var þá tilbúið og hægt að nota það til að draga raflagnirnar í allar langar lagnir. Erfiðara sé að draga í langar langir en stuttar en þá komi bandið í rörinu að gagni. Óþarfi sé að draga band í stuttar lagnaleiðir. Húsið hafi verið stórt og lofthæð mikil. Að öðru leyti hafi verið um hefðbundið verk að ræða. Öll skil á verkinu hafi verið með hefð­bundnum hætti og engar athugasemdir gerðar af hálfu stefnda. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi tilkynnt stefnanda að hann teldi verkinu áfátt, þar á meðal að láðst hefði að merkja þá staði þar sem lagnir voru í ólagi og að ekki hefði verið skilað skýrslu um niðurstöður af þeim athugunum sem stefnanda var falið að vinna. Í bréfum umboðsmanns stefnda 20. og 21. september 2011 koma fram mótmæli stefnda vegna reikninganna sem mál þetta er sprottið af. Þar segir enn fremur að ekki hafi fengist viðhlítandi úrskýringar frá rafvirkja á tímafjölda og verkþáttum meints reiknings, sbr. ÍST 30:2003. Hins vegar kemur þar ekkert fram um að stefndi telji verkskilum stefnanda vera áfátt. Yfirlýsing, sem vitnað er til af hálfu stefnda, um að viðskilnaður stefnanda og ástand lagnaleiða hafi verið eins og lýst sé í matsgerð matstæknis frá 11. nóvember 2011 og að ekki hafi verið hægt að átta sig á því hvaða lagnaleiðir voru opnar og hverjar væru stíflaðar nema gera á því sjálfstæða könnun, kom fram eftir að stefnandi höfðaði málið en yfirlýsingin var lögð fram á dómþingi 30. ágúst sl. og er dagsett 27. sama mánaðar. Af orðalagi verkbeiðninnar verður ekki ráðið að stefnanda hafi verið falið að gera annað en það sem þar kemur fram. Þar er engin lýsing á því hvernig lagnir skyldu merktar eða að verktaka bæri að skila skýrslu um verkið. Verður að telja að stefnandi hafi unnið verkið í samræmi við verkbeiðnina og í samráði við fyrirsvarsmenn stefnda. Þá verður að telja ósannað af hálfu stefnda að stefnandi hafi skilað verkinu í andstöðu við góða viðskiptahætti eða verklag sem tíðkist um vinnu eins og þá sem hér um ræðir. Engin gögn, sem unnt er að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, liggja fyrir um það að verkinu hafi verið áfátt og verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Staðhæfingar stefnda um að verki stefnanda hafi verið áfátt verður því að telja ósannaðar. Að öllu framangreindu virtu þykir stefnandi hafi fært fram fullnægjandi rök og gögn fyrir því gegn andmælum og staðhæfingum stefnda, sem teljast ósannaðar, að verðið sem hann krefur stefnda um greiðslu á fyrir verkið verði talið sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan var mikil og hver eðlis hún var. Ber því að fallast á kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að greiða stefnanda umrædda fjárhæð, 1.102.491 krónu, ásamt dráttarvöxtum eins og krafist er að frádreginni innborgun, 310.351 krónu, sem dregst frá kröfunni 24. apríl 2012. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Kári Stefánsson, greiði stefnanda, Elmax ehf., 1.102.491 krónu auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 540.507 krónum frá 18. september 2011 til 16. október 2011 en af 1.102.491 krónu frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni 310.351 krónu sem kemur til frádráttar 24. apríl 2012. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í máls­kostnað.
Mál nr. 573/2002
Kærumál Fjárnám Áfrýjunarfjárhæð Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumanns um að stöðva fjárnámsgerð, sem K krafðist að næði fram að ganga hjá F. Var málinu vísað frá Hæstarétti þar sem höfuðstóll kröfunnar, sem leita átti fullnustu á hjá F, var undir áfrýjunarfjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2002, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 31. júlí sama árs um að stöðva fjárnámsgerð, sem sóknaraðili krafðist að næði fram að ganga hjá varnaraðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Hann krefst þess að framangreind ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að halda fjárnámsgerðinni áfram. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 13. desember 2002. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur í héraði ásamt kærumálskostnaði. Sóknaraðili leitaði fjárnámsins, sem deilt er um heimild fyrir í málinu, með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 14. júní 2002. Samkvæmt beiðninni var höfuðstóll kröfunnar, sem leita átti fullnustu á hjá varnaraðila, 400.000 krónur. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. og 2. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. fyrrnefndu laganna og 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, svo sem slegið var föstu meðal annars í dómum Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1101 og dómasafni 1999, bls. 4662. Þegar sóknaraðili lýsti yfir kæru í málinu var áfrýjunarfjárhæð samkvæmt fyrstnefnda lagaákvæðinu 400.680 krónur. Brestur þannig skilyrði til kæru í málinu og verður að vísa því sjálfkrafa frá Hæstarétti. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 511/2015
Eignarnám Fasteign Raforka Umhverfismat Stjórnarskrá Friðhelgi eignarréttar Meðalhóf Rannsóknarregla Stjórnsýsla Sératkvæði
Í málinu krafðist M þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð hennar í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reisti M kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við M vegna framkvæmdanna og andmælaréttur hennar ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með M að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að M og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur M.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2015. Hún krefst þess að ógilt verði ákvörðuniðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um annars vegar heimild stefndaLandsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegnalagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 418metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 27 metralangan og 6 metra breiðan vegslóða og að minnsta kosti 1 burðarmastur á jörðáfrýjanda, Landakoti, landnúmer 130865, í Vogum á Vatnsleysuströnd og hinsvegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Þá krefst hún þess aðkvöð þessi sem þinglýst var 1. apríl 2014 verði afmáð úr þinglýsingarbókum.Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úrhendi stefndu. Stefndu krefjasthvor fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IEins og greinirí hinum áfrýjaða dómi stendur deila málsaðila um þá ákvörðun iðnaðar- ogviðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 að heimila stefnda Landsneti hf. aðframkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu um land áfrýjanda. Gögn málsinsbera með sér að undirbúningur að framkvæmdum hafi staðið í langan tíma. Þannigsendi stefndi Landsnet hf. 9. nóvember 2007 bréf til áfrýjanda undir heitinu„Undirbúningur framkvæmda við raforkuflutningskerfið á Reykjanesskaga“. Þar varþví lýst að stefndi hefði hafið undirbúning framkvæmda til styrkingar áraforkuflutningskerfinu á Reykjanesskaga. Var tilgreint að samráð hefði hafistvið sveitarfélög á svæðinu og þess getið að framkvæmdirnar væru matsskyldarsamkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og stæði undirbúningurmatsvinnu yfir. Var boðað að fulltrúar stefnda Landsnets hf. myndu kynna beturframlagðar tillögur um framkvæmdir og bent á að áfrýjandi gæti fengið frekariupplýsingar um málefnið hjá tilgreindum starfsmönnum stefnda. Þá var tilkynntað síðar yrði leitað formlegs leyfis landeigenda um afnot lands. Bréfinu fylgdiyfirlitskort sem sýndi mismunandi mögulegar línuleiðir og var vísað til þess aðnánari upplýsingar um framkvæmdirnar myndu verða aðgengilegar á heimasíðumstefnda og Línuhönnunar hf. verkfræðistofu, sem hefði umsjón með mati áumhverfisáhrifum framkvæmdanna í samstarfi við verkfræðistofuna AFL ogLandmótun sf. Stefndi Landsnethf. hafði áður sent sveitarfélaginu Vogum erindi 11. júlí 2007 með ósk um „aðákveðnir valkostir um uppbyggingu raforkuflutningskerfisins á Reykjanesi yrðuteknir til umfjöllunar og hafinn yrði nauðsynlegur undirbúningur að breytingumá aðalskipulagi.“ Í öðru bréfi stefnda til sveitarfélagsins 25. febrúar 2008var vísað til þess að „nú þegar er verkefnið orðið mjög aðþrengt í tíma“ ogfarið fram á að „niðurstaða varðandi skipulagsmálin“ fengist við fyrstatækifæri en lægi hún ekki fyrir innan mánaðar myndi það raska áformum umuppbyggingu verkefna á Reykjanesskaga. Í bréfinu sagði: „Lagt er til að nýjarlínur verði reistar meðfram núverandi Suðurnesjalínu 1 frá Hafnarfirði að nýjutengivirki á Njarðvíkurheiði, líkt og kynnt hefur verið fyrir sveitarfélaginu.Landsnet leggur til að háspennukerfið verði byggt til reksturs á 400 kV spennuað Kúagerði og þaðan sem 220 kV háspennukerfi að aðveitustöð á Njarðvíkurheiði.Hluti af fyrirhuguðum framkvæmdum við háspennulínurnar er að leggja ljósleiðarameðfram þeim innan áhrifasvæðis þeirra. Aðveitustöð á Njarðvíkurheiði mun komaí stað tengivirkis á Rauðamel m.a. í þeim tilgangi að einfalda og minnka umfangflutningsmannvirkja fyrir raforku á þessu svæði. Þá er fyrirhugað að fjarlægjaSuðurnesjalínu 1 frá Hamranesi að Njarðvíkurheiði sem mótvægisaðgerð.“ Í mars 2008skilaði Almenna verkfræðistofan hf. greinargerð fyrir Suðurlindir ehf. íkjölfar ódagsettrar greinargerðar stefnda Landsnets hf. um „Fyrirhugaðarháspennulínur í landi Voga“ með þeirri meginniðurstöðu að gerð var „athugasemdvið þá staðhæfingu Landsnets að jarðstrengur sé ekki raunhæfur valkostur.“ Hinn 15.desember 2008 sendi áfrýjandi stefnda Landsneti hf. „athugasemdir vegnaSuðurnesjalínu 2 og Kolviðarhólslínu 2 frá Hrauntungum að Njarðvíkurheiði.“Kvaðst hún ekki vilja heimila að loftlínur yrðu lagðar um hennar land. Vísaði húntil þess að samkvæmt undirskriftalista vildi meirihluti íbúa sveitarfélagsinsVoga að línur yrðu lagðar í jörðu. Kvaðst hún telja að ef litið yrði til allrasjónarmiða, sem við ættu, mætti ætla að lagning lína í jörðu yrði hagfelldari. Hinn 27. janúar2009 sendi stefndi Landsnet hf. tillögu sína að matsáætlun tilSkipulagsstofnunar samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000. Með vísan tilframangreinds ákvæðis sendi Skipulagsstofnun stefnda Landsneti hf. bréf 26.mars sama ár þar sem kynnt var niðurstaða stofnunarinnar. Undir kaflanum„framkvæmdasvæði og kostir“ sagði meðal annars: „Í kafla 2.2.2 í tillögu aðmatsáætlun er fjallað um jarðstrengi. Skipulagsstofnun vill leggja áherslu á aðí frummatsskýrslu þurfi að koma fram samanburður á áhrifum af lagningu háspennulínusem loftlínu eða sem jarðstrengs á hina mismunandi umhverfisþætti, aukfyrirætlana Landsnets um samanburð hvað varðar kostnaðar- og rekstrarþætti.“ Skipulagsstofnunóskaði 18. maí 2009 eftir umsögn Umhverfisstofnunar um frummatsskýrslustefnda Landsnets hf. og veitti síðarnefndastofnunin umsögn sína 25. júní það ár með þeirri niðurstöðu að frummatsskýrslanværi „mjög ýtarleg“. Þóttu ekki líkur á því að styrking suðvesturlína myndihafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér ef gætt yrði að tilteknum atriðum.Áfrýjandi sendi Skipulagsstofnun athugasemdir sínar við frummatsskýrsluna 29.júní 2009 og vísaði jafnframt til tillögu Landverndar um að háspennulínurnaryrðu lagðar í jörðu meðfram „tilvonandi Suðurstrandarvegi.“ Þá bárustathugasemdir frá öðrum landeigendum á svæðinu í júní og júlí það ár. Hinn 10. ágúst2009 gaf stefndi Landsnet hf. út endanlega matsskýrslu þar sem fyrirhuguðumframkvæmdum og línuleiðum var lýst og mat lagt á áhrif framkvæmda á þáumhverfisþætti sem tilgreindir höfðu verið í matsáætlun. Í skýrslunni var aðfinna samanburð á lagningu loftlína og jarðstrengja þar sem kom meðal annarsfram að háspennulínur með meira en 100 kV spennu væru almennt lagðar semloftlínur, en dæmi væru þó um að slíkar línur væru lagðar sem jarðstrengir,aðallega vegna mikilla umhverfishagsmuna eða af öryggisástæðum. Helstu kostirjarðstrengja umfram loftlínur væru minni sjónræn áhrif og minna „byggingarbann“,auk þess sem þeir væru óháðir ýmsum ytri þáttum eins og ísingu, vindálagi ogáflugi fugla. Vankantar þeirra væru á hinn bóginn margfalt meiri kostnaður, semykist eftir því sem kröfur um flutningsgetu væru meiri, erfiðari bilanaleit oglengri viðgerðartími, meira jarðrask, styttri endingartími, minna þol vegnasvokallaðrar yfirlestunar og minni sveigjanleiki við endurnýjun. Þá kom fram aðtil að uppfylla lagalegar skyldur sínar hefði stefndi Landsnet hf. markað sérþá stefnu að leggja meginflutningslínur með mikilli flutningsgetu semloftlínur, bæði til að tryggja afhendingaröryggi raforku og einnig til að haldaniðri kostnaði við uppbyggingu og rekstur. Í sérstökum kafla um samanburð á kostnaðimilli loftlína og jarðstrengja sagði að sú skylda væri lögð á stefnda Landsnethf. samkvæmt 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003 að byggja flutningskerfið upp áhagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleikaafhendingar og gæða raforku. Til að uppfylla þessa skyldu væri ávallt reynt aðhalda kostnaði við uppbyggingu og rekstur flutningskerfisins í lágmarki. Þásagði: „Ef bera á saman kostnað við jarðstrengi og loftlínur af einhverrinákvæmni þá er nauðsynlegt að gera það á grundvelli hvers verkefnis fyrir sigþar sem aðstæður geta verið mjög mismunandi. Þannig er t.d. mjög dýrt að farameð jarðstrengslögn í gegnum hraunasvæði en kostnaður við loftlínu á slíkusvæði þarf ekki að vera hár.“ Hinn 17.september 2009 gaf Skipulagsstofnun út álit sitt um mat á umhverfisáhrifumhinna fyrirhuguðu framkvæmda. Stofnunin taldi að neikvæðustu áhrifin yrðusjónræn, áhrif á landslag og þar með einnig á útivist og ferðaþjónustu. Yrðuheildaráhrif þessara framkvæmda óhjákvæmilega verulega neikvæð. Um væri að ræðaumfangsmiklar framkvæmdir þar sem fyrirhugað væri að reisa 500 ný möstur ogleggja milli 180 og 190 km af loftlínum og um 50 km af jarðstrengjum.Áhrifasvæði línanna myndi liggja á löngum köflum um svokallaðhverfisverndarsvæði, svæði sem væru á náttúruminjaskrá og fólkvanga og í grenndvið fjölförnustu þjóðvegi landsins. Umfang raforkulína og mastra myndi aukasttalsvert miðað við núverandi aðstæður þegar á heildina væri litið. Þá yrðuheildaráhrif á jarðmyndanir, gróður og fuglalíf talsvert neikvæð. TaldiSkipulagsstofnun að við leyfisveitinguna þyrfti að setja skilyrði um vöktun. Stefndi Landsnethf. gaf út skýrslu ársetta 2009 sem unnin var af EFLA verkfræðistofu um „Notkunjarðstrengja í flutningskerfum raforku“. Í henni var fjallað með almennum hættium jarðstrengslagnir í flutningskerfum raforku, farið í gegnum nokkurundirstöðuatriði um hönnun slíkra lagna og framkvæmdir, skýrt hvaða atriði kæmuupp við hönnun þeirra og greint frá lausnum. Þá var fjallað um hvernigkostnaður við jarðstrengslagnir kæmi til og um umhverfisþætti þeirra auk þess semgerður var samanburður við lagningu loftlína. Loks var umfjöllun um notkunjarðstrengja í raforkukerfum almennt. Sumarið 2009 gerðiáfrýjandi ásamt eigendum jarðarinnar Stóru-Vatnsleysu athugasemdir við tillöguum breytingu á aðalskipulagi sveitarfélagsins Voga 2008-2028 vegna áætlana umlagningu háspennulína um lönd innan sveitarfélagsins. Var þar meðal annars bentá að samanburður stefnda Landsnets hf. á kostnaðarmun á jarðstreng oglínumöstrum væri ekki réttur og nú gæti verið ódýrara að leggja jarðstreng. Íumsögn umhverfis- og skipulagsnefndar sveitarfélagsins í tilefni afathugasemdunum kom fram að sveitarstjórnin hefði, án árangurs, eytt mikilliorku og tíma í viðræðum við stefnda Landsnet hf. um lagningu jarðstrengja,einkum vegna kostnaðarsjónarmiða og flutningsöryggis. Vísaði nefndin tilsamkomulags sem sveitarfélagið gerði við stefnda Landsnet hf. 17. október 2008sem gekk meðal annars út á það að lágmarka umhverfisáhrif og tryggja aðlínurnar yrðu lagðar í jörð, myndu forsendur fyrir lagningu slíkra línabreytast, svo sem vegna skipulagsmála sveitarfélagsins í framtíðinni. Loks komfram í umsögninni að þó nefndin tæki í raun undir sjónarmið landeigenda um aðheppilegra væri að allar línur lægju í jörðu þá væri ekki hægt að verða viðslíkri kröfu. Með bréfistefnda Landsnets hf. 29. apríl 2011 var áfrýjanda tilkynnt að Skipulagsstofnunhefði fallist á mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna með skilyrðum um vöktun.Þá myndu áætlanir stefnda samræmast samþykktum sveitarfélaganna um að fylgja ímegindráttum háspennulínum sem fyrir væru. Óskaði stefndi eftir því að hefjasamningaviðræður við áfrýjanda vegna framkvæmdanna. Með bréfi 3. júní 2011boðaði stefndi áfrýjanda á fund 22. sama mánaðar sem átti að marka „upphafsamningaviðræðna Landsnets hf. við eiganda jarðarinnar“ Landakots vegnafyrirhugaðra framkvæmda við Suðurnesjalínu 2. Samkvæmt fundargerð frá fundinumítrekaði áfrýjandi að ef ekki yrðu gerðar breytingar á framkvæmdunum myndi húnekki veita leyfi sitt fyrir þeim og að allir frekari fundir væru óþarfir. Með bréfistefnda Landsnets hf. 5. mars 2012 var áfrýjanda aftur boðið til fundar umframkvæmdirnar og bætur vegna þeirra. Í svarbréfi áfrýjanda 15. sama mánaðarkom fram að hún teldi ekki ástæðu til að funda með stefnda um lagningu háspennulínuþar sem sveitarfélagið Vogar hefði hafnað framkvæmdunum og samþykkt 28.september 2011 að endurskoða aðalskipulag með tilliti til lagningarSuðurnesjalínu. Í ljósi þess að sveitarstjórnin hygðist gefa framkvæmdarleyfitil lagningar jarðstrengs bauð áfrýjandi stefnda til viðræðna um slíkarframkvæmdir. Með bréfi 22. maí 2012 hafnaði stefndi skilningi áfrýjanda á stöðumála og ítrekaði beiðni sína um að viðræðum vegna lagningar háspennulínu ílofti yrði haldið áfram. Frekari bréfaskipti um viðræður stóðu yfir fram eftirárinu 2012, en eins og nánar greinir í héraðsdómi er eitt af ágreiningsefnummálsins hvort inntak þeirra viðræðna hafi verið í samræmi við það sem lögáskilja. Þá voru á því ári og fram eftir hinu næsta ýmis samskipti milliáfrýjanda og stefnda Landsnets hf. og fleiri landeigenda þar sem ítrekuð voruandmæli landeigenda og stefnda Landsneti hf. send frekari gögn um samanburðmilli lagningar jarðstrengja og loftlína. Auk þess gerði stefndi Landsnet hf. íjúní 2012 greinargerð um lagningu raflína í jörðu. Þar var rakin stefna hans ímálum sem þessum og talið að jarðstrengir væru hvorki tæknilega nékostnaðarlega fýsileg lausn til flutnings raforku á hæsta spennustigi. Hinn 20. febrúar2013 fór stefndi Landsnet hf. fram á heimild ráðuneytis á grundvelli 1. mgr. 23.gr. raforkulaga til eignarnáms á landi áfrýjanda sem málið varðar. Að fengnumumsögnum stefnda Landsnets hf. og áfrýjanda var eignarnám heimilað 24. febrúar2014. Höfðaði áfrýjandi málið af því tilefni 21. maí sama ár. Í málatilbúnaðistefnda íslenska ríkisins hafa ekki verið gerðar athugasemdir við að máli þessusé beint að honum samhliða stefnda Landsneti hf., þótt aðild þess fyrrnefnda séástæðulaus.Til viðbótarþessu máli reka áfrýjandi og fleiri landeigendur mál fyrir HéraðsdómiReykjavíkur með kröfu um að ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 um „leyfitil að reisa og reka flutningsvirkið, Suðurnesjalínu 2“ verði felld úr gildi.Þá munu einnig vera rekin mál fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamálaþar sem annars vegar er krafist ógildingar á ákvörðun Reykjanesbæjar 16. júní2014 um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu 2 og hins vegar um að stefndaLandsneti hf. verði gert að endurskoða matsskýrslu vegna framkvæmdanna. Einniggekk dómur í Hæstarétti 13. maí 2015 í máli nr. 53/2015, þar sem ógiltur varúrskurður matsnefndar eignarnámsbóta frá 29. júlí 2014 um heimild handa stefndaLandsneti hf. til að taka umráð lands úr jörð áfrýjanda undir framkvæmdirnarsem um ræðir, þótt ekki væri lokið máli um ákvörðun eignarnámsbóta. Loks gekkdómur í Hæstarétti 8. apríl 2016 í máli nr. 202/2016 þar sem hafnað var kröfustefnda Landsnets hf. um að honum yrðu meðbeinni aðfarargerð fengin umráð landsréttinda áfrýjanda á grundvelli 13.gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til framangreindrarákvörðunar um heimild til eignarnáms.Málsástæður oglagarök málsaðila eru rækilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, þar á meðal þausérfræðigögn sem málsaðilar vísa í máli sínu til stuðnings. IIEins og aðframan er rakið hefur undirbúningur að framkvæmdum til að eflaraforkuflutningskerfið á Reykjanesi staðið yfir í mörg ár. Var það eigi síðaren á árinu 2008 að stefndi Landsnet hf. miðaði við að lögð yrði 220 kVháspennulína í lofti milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Í framkvæmdunum munfelast að reisa línuna milli tengivirkis við Hamranes í Hafnarfirði ogtengivirkis við Rauðamel norðan Svartsengis. Mun línan liggja um eignarlandtuga jarða, þar með talið land áfrýjanda. Frá Hamranesi og um landHafnarfjarðar, Skógræktar ríkisins, Óttarsstaða og Lónakots að landamerkjumHvassahrauns, mun hún liggja í nýju línubelti nokkuð fjarri Suðurnesjalínu 1.Þá hefur stefndi Landsnet hf. uppi áform um að í framtíð verði þarna tvær 220kV línur, jafnframt því sem tekin verði niður sú lína sem fyrir er. Þannigverði háspennulínur færðar töluvert fjær núverandi byggð við Hafnarfjörð. Áhinn bóginn muni línan fylgja núverandi Suðurnesjalínu 1 að tengivirkinu viðRauðamel. Samhliða heimild til að leggja línur í lofti kveður eignarnámsheimildiná um að stefnda Landsneti hf. verði heimilt að leggja ljósleiðara í jörðumeðfram rafmagnslínunni í eldri línuvegi. Samkvæmt 1. gr. raforkulaga er markmið þeirra að stuðla að þjóðhagslegahagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyniskal meðal annars stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifinguraforku, tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda og taka tillittil umhverfissjónarmiða. Umræddar framkvæmdir voru matsskyldar eftir lögum nr.106/2000, en samkvæmt 9. gr. laganna skal ávallt gera grein fyrir helstumöguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Umþetta sagði í athugasemdum með frumvarpi að lögunum að um nýmæli væri að ræðasem hefði mikla þýðingu því að samanburður á helstu möguleikum væri ein helstaforsendan fyrir því að raunveruleg umhverfisáhrif hinna fyrirhuguðu framkvæmdaværu metin. Telst kostnaður við framkvæmdir ekki til umhverfisáhrifa ískilningi laganna þótt fjárhagsleg sjónarmið geti ráðið úrslitum um endanlegaákvörðun um þær, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í málinr. 671/2008.Af því sem aðframan er rakið var gætt að því að undirbúningur framkvæmdanna færi eftirformlega lögboðnu ferli. Voru til að mynda haldnir kynningarfundir, fjallað varum væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og sættu tillögur stefndaLandsnets hf. meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun.Áfrýjandi gerirekki athugasemdir við það meginmarkmið stefnda Landsnets hf. að á Reykjanesiþurfi að auka flutningsgetu á rafmagni. Röksemdir hennar fyrir kröfu sinni eruá hinn bóginn þær að ekki séu uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóffyrir þessum tilteknu framkvæmdum og að ráðherra hafi ekki sinntrannsóknarskyldu sinni. Þá hafi stefndi Landsnet hf. brotið gegn skyldu sinnitil samráðs við áfrýjanda vegna framkvæmdanna og loks hafi andmælaréttur hennarekki verið virtur við meðferð málsins. Samkvæmt 1. mgr.72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur og engan má skylda tilað láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf lagafyrirmæli tilog skal fullt verð koma fyrir. Verður því að gera ríkar kröfur um tökuákvörðunar um heimild til eignarnáms og að stjórnvöld viðhafi vandaðastjórnsýsluhætti og gæti að meginreglum stjórnsýsluréttar. Er þá haft í huga aðþótt sá, sem hyggur á framkvæmdir að gerðu eignarnámi, hafi forræði á því hvaðakostir uppfylli markmið þeirra, þarf mat hans í þeim efnum að vera reist áhlutlægum og málefnalegum grunni, sbr. dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í málinr. 22/2009. Leiðir af því að uppfylla þarf skyldu til fullnægjandi rannsóknaráður en eignarnám er gert í þágu framkvæmda. Verður beinn eignaréttur áfrýjandaekki skertur sé unnt með öðrum úrræðum með viðunandi hætti að ná þeim tilgangisem framkvæmdir miða að, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 ímáli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 60/2012. Eins og aðframan greinir er óumdeilt að allar götur frá því að áfrýjanda voru kynntarfyrirhugaðar framkvæmdir á árinu 2007 hefur hún margítrekað gert athugasemdirvið ráðagerðir stefnda Landsnets hf. um að leggja línur í lofti og lýst því aðlína í jörðu yrði minna íþyngjandi fyrir sig. Hafa hún og aðrir landeigendurmeð rökum andmælt þeim gögnum sem stefndi Landsnet hf. hefur vísað til umnauðsyn línulagnar í lofti og jafnframt lagt fram gögn sem sýna eiga aðjarðstrengir séu raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautaráður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta verður ekki séðaf gögnum málsins að stefndi Landsnet hf. hafi við undirbúning framkvæmdannalátið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng vegnaþeirrar línu sem hér um ræðir, heldur hefur hann einkum vísað til almennrasjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Fékk ráðherra málefnið til sín íþessum búningi en lét eigi að síður hjá líða að hafa forgöngu um að þettaatriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimilaeignarnám. Verður til að mynda ekki með viðhlítandi hætti ráðið af gögnum eðaflutningi málsins hvar slíkur strengur gæti legið eða hver yrðu umhverfisáhrifhans og kostnaður af lagningu hans eftir atvikum með tilliti til þjóðhagslegrarhagkvæmni, sbr. 1. gr. raforkulaga. Við meðferð málsins fyrir dómi hafa stefnduheldur ekki sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að líta beri fram hjáþessum galla á meðferð málsins. Samkvæmt ölluframansögðu og að virtri meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, verður af þessum sökum fallist á dómkröfuáfrýjanda um ógildingu ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar2014 um heimild stefnda Landsnets hf. til eignarnámsins. Leiðir af þessu aðfallist verður á kröfu áfrýjanda um að kvöð á jörð hennar, sem þinglýst var 1.apríl 2014, verði afmáð úr þinglýsingarbók.Verða stefndudæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun um fjárhæð hans er tekið tillit tilþess að samhliða þessu máli eru rekin þrjú önnur samkynja mál. Dómsorð:Ógilt erákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um heimild stefndaLandsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegnalagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 418metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 27 metralangan og 6 metra breiðan vegslóða og að minnsta kosti 1 burðarmastur ájörðinni Landakoti í sveitarfélaginu Vogum og skal kvöð um þessa heimild semþinglýst var á jörðina 1. apríl 2014 afmáð úr þinglýsingarbók. Stefndu,Landsnet hf. og íslenska ríkið, greiði sameiginlega áfrýjanda, MargrétiGuðnadóttur, samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.SératkvæðiEiríks Tómassonar ogViðars Más MatthíassonarSamkvæmt 2. mgr. 9.gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum skal framkvæmdaraðili geragrein fyrir í frummatsskýrslu helstu möguleikum sem til greina koma ogumhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Svo sem fram kemur í atkvæðimeirihluta dómenda var gerður samanburður á lagningu loftlína og jarðstrengja ímatsskýrslu stefnda Landsnets hf. um þá fyrirhuguðu framkvæmd, sem um ræðir ímáli þessu, þar sem meðal annars voru borin saman mismunandi áhrif þessaratveggja kosta á umhverfið. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar var einnig gerð grein fyrir þessum ólíku áhrifum loftlína ogjarðstrengja á umhverfið. Áður en iðnaðar- og viðskiptaráðherra tók þáákvörðun, sem áfrýjandi krefst að ógilt verði, fékk hún ítrekað færi á að komaað andmælum sínum, þar á meðal lagði hún fram skýrslu frá því í nóvember 2013um almennan samanburð á loftlínum og jarðstrengjum hér á landi vegna áætlana umuppbyggingu á flutningskerfi raforku. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsinsen að ráðherra hafi fullnægt rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 áður en hann tók þá ákvörðun að veita stefndaLandsneti hf. heimild til eignarnáms. Breytir engu um það þótt ákvörðunin hafiað hluta stuðst við álit Orkustofnunar sem eftir 1. tölulið 2. gr. laga nr.87/2003 hefur það hlutverk að vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um orkumál ogönnur auðlindamál, sem stofnuninni eru falin með lögum, og veita stjórnvöldumráðgjöf og umsagnir um þau mál.Að þessu virtu og aðöðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms teljum við að staðfesta beriniðurstöðu hans, en fella málskostnað fyrir Hæstarétti niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2015Mál þetta, sem dómtekið var 5. júní sl.,höfðaði Margrét Guðnadóttir, Rofabæ 29, Reykjavík, með stefnu, birtri 21. maí2014, á hendur Landsneti hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík, og íslenska ríkinu.Dómkröfurstefnanda eru í fyrsta lagi þær, að ógilt verði með dómi ákvörðun atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um annars vegar heimildLandsnets til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar220 kV háspennulínu (Suðurnesjalínu 2) á landi undir 418 metra langt og tæplega46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 27 metra langan og 6 metra breiðanvegslóða og að minnsta kosti 1 burðarmastur, á jörðinni Landakoti (landnr.130865), Vogum á Vatnsleysuströnd, og hins vegar um að í þessu skyni verðisvohljóðandi kvöð þinglýst á jörðina Landakot:Landsneti hf., kt. 580804-2410, er heimilt að leggja um land jarðarinnar Landakot, landnr. 130865 samtals 418 metra langa 220 kV rafmagnslínu, svokallaða Suðurnesjalínu 2, ásamt því að reisa 1 stauravirki í landinu, nánar tiltekið 1 burðarmastur, til að bera línuna uppi. Skal Landsnet hf. jafna allt jarðrask að loknum framkvæmdum og sá í gróðursár. Verða mannvirki þessi óskoruð eign Landsnets hf. eða annars þess aðila sem fyrirtækið framselur rétt sinn til. Er heimild vegna háspennulínunnar og annarra réttinda samkvæmt yfirlýsingu þessari ótímabundin og sú kvöð sem lega mannvirkja þessra setur á jörðina óuppsegjanleg af hálfu landeiganda eða rétttaka hans.Línulögn þessari fylgir sú kvöð, í samræmi við ákvæði reglugerðar um raforkuvirki nr. 678/2009, með áorðnum breytingum, að óheimilt verður að koma fyrir mannvirkjum á belti, sem er að jafnaði 46 metra breitt undir og við línuna. Landsnet hf. eða þeir, sem það felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að stauravirkjum og rafmagnslínunni í landi jarðarinnar, bæði að því er varðar byggingarframkvæmdir, svo og viðhald, eftirlit og endurnýjun síðar. Landsneti hf. er heimilt að leggja samtals 27 metra langan vegslóða að línunni og halda slóðanum við eftir því sem þörf krefur. Mega mannvirki þessi standa í landinu ótímabundið og óátalið af eigendum og ábúendum jarðarinnar.Landsneti hf. er heimilt að leggja ljósleiðara í jörðu meðfram rafmagnslínunni í eldri línuvegi. Sú kvöð fylgir að allt verulegt jarðrask kringum legu strengsins er óheimilt nema í samráði við og undir eftirliti Landsnets hf. Ljósleiðarinn skal að öðru leyti lúta sömu kvöðum og réttindum og rafmagnslínan.Landsnet hf. eða þeir, sem fyrirtækið felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að helgunarsvæði rafmagnslínunnar og ljósleiðara í landi jarðarinnar, bæði vegna byggingarframkvæmda, sem og vegna viðhalds, eftirlits og endurnýjunar síðar.Í öðru lagi er þess krafist, að kvöð, tilgreind sem 434-A-000683/2014, sem þinglýst var 1. apríl 2014 á jörðina Landakot (landnr. 130865), Vogum á Vatnsleysuströnd, verði afmáð úr þinglýsingarbókum. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að óskiptu.Hvor stefndu fyrir sig krefst sýknu, auk málskostnaðar. Af hálfu íslenska ríkisins er gerð sú varakrafa að málskostnaður verði látinn niður falla.ISá ágreiningur málsaðila sem hér er kominn til úrlausnar héraðsdóms hverfist um þá ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24. febrúar 2014 að heimila stefnda Landsneti hf. að framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu (Suðurnesjalínu 2) um land stefnanda. Gögn málsins bera með sér að undirbúningur nefndrar framkvæmdar hafði staðið í nokkur ár þegar óskað var eftir heimild til eignarnáms. Þannig liggur fyrir að haldinn var opinn fundur í Reykjanesbæ 8. febrúar 2009 um tillögu að matsáætlun stefnda Landsnets hf. fyrir Suðvesturlínur. Skipulagsstofnun féllst á greinda tillögu í marsmánuði 2009. Í endanlegu áliti Skipulagsstofnunar 17. september 2009 var fallist á mat Landsnets hf. á umhverfisáhrifum en ákveðin skilyrði sett fyrir framkvæmdinni. Orkustofnun veitti Landsneti hf. leyfi 5. desember 2013 til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 í samræmi við 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Var Landsneti hf. veitt leyfi til að reisa 220 kV háspennulínu frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði um Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ, að tengivirki við Rauðamel um 5 km norðan við Svartsengi. Sem fyrr segir var eignarnám í þágu framkvæmdar þessarar heimilað í febrúar 2014 til ótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf. Í málinu er m.a. um það deilt hvort hvort stefnanda hafi í framangreindu ferli gefist nægileg tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, hvort samningaviðræður hafi verið fullreyndar þegar þeim var slitið af hálfu stefnda Landsnets hf. og hvort gætt hafi verið að skilyrðum íslensks réttar um rannsóknarskyldu stjórnvalda og lagaáskilnaði um meðalhóf. IIStefnandi byggir á því í málinu að fyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám sé haldin slíkum annmörkum, bæði hvað form- og efni áhrærir, að hún sé ógildanleg og að hver og einn þessara annmarka leiði til þess að óhjákvæmilegt sé að fella ákvörðunin úr gildi. Þannig reisir stefnandi kröfu sína á því að ákvörðunin sé í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 23. gr. raforkulaga. Þá hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglu, sbr. 12. gr. sömu laga, og andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. laganna. Í fyrsta lagi heldur stefnandi því fram að ekki sé uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og að ákvörðunin sé í andstöðu við meðalhófsreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Þannig sé lagning Suðurnesjalínu 2 í jörðu raunhæfur framkvæmdakostur og mun minna íþyngjandi en loftlína. Sá kostur hafi hins ekki verið tekinn til raunverulegrar skoðunar svo sem skylt sé og hafi ráðuneytið ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni að því leyti, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn á 220 kV línu og meðalhófs ekki verið gætt að því leyti. Enn fremur hafi verið óheimilt að taka ákvörðun um eignarnám á þessu stigi, enda liggi ekki fyrir hvort nauðsynleg leyfi til framkvæmdarinnar fáist. Ákvörðun um eignarnám sé auk þess reist á röngum forsendum. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að brotið hafi verið gegn lagalegri skyldu til samráðs við stefnanda vegna framkvæmdarinnar og að samningaviðræður hafi ekki verið fullreyndar, en slík krafa felist í eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 23. gr. raforkulaga, og reglum umhverfisréttar um samráð vegna framkvæmda. Þá er í þriðja lagi byggt á því að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, með því að leggja ákvörðun Orkustofnunar um leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 til grundvallar ákvörðun um eignarnám án þess að gefa stefnanda færi á að koma að andmælum vegna þeirrar ákvörðunar. Að mati stefnanda stendur 72. gr. stjórnarskrárinnar eignarnámi í vegi, þar sem skilyrði 1. mgr. ákvæðisins fyrir eignarnámi að almenningsþörf krefji, sé ekki uppfyllt í málinu, en við mat á því hvort slík þörf sé til staðar þurfi að gæta sjónarmiða um meðalhóf. Sé unnt að ná markmiði framkvæmdar sem feli í sér skerðingu á eignarrétti, með mismunandi leiðum, beri að velja þann kost sem sé minnst íþyngjandi fyrir þann sem skerðingin bitni á. Því hvíli sú lágmarksskylda á framkvæmdaraðila að taka þá kosti, sem náð geta markmiðinu, til raunverulegrar og raunhæfrar skoðunar áður en ákvörðun sé tekin um framkvæmdarkost. Stefnandi byggir á því að fyrir hendi séu aðrir kostir en 220 kV loftlína til styrkingar á raforkuflutningskerfi á svæðinu sem telja megi minna íþyngjandi fyrir stefnanda, valdi mun minni skemmdum á línuleiðinni og nánast engri sjónmengun, en að þeir kostir hafi ekki verið kannaðir með raunhæfum hætti. Þá hafi ráðuneytið ekki gætt að skyldu sinni að tryggja að slík skoðun yrði framkvæmd, en það sé forsenda þess að til greina komi að fallast á beiðni um eignarnám. Þá felist skyldan til að taka mismunandi framkvæmdakosti til raunhæfrar skoðunar ekki eingöngu í 72. gr. stjórnarskrárinnar, heldur einnig í óskráðri meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar sem feli í sér að ávallt skuli gæta hófs við aðgerðir sem skerða stjórnarskrárvarin réttindi og velja þá leið sem sé minnst íþyngjandi. Krafan um almenningsþörf sé einnig varin í eignarréttarákvæði 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en ákvæðið felur því í sér sams konar skyldu til að kanna raunhæfa framkvæmdakosti þegar framkvæmd felur í sér skerðingu á eignarrétti og velja þann kost sem er minnst íþyngjandi. Þá hafi meðalhófsregla stjórnsýsluréttarins sambærilega þýðingu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, en báðir stefndu séu bundnir af þeirri reglu. Að sama skapi felist í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga að taka verði alla framkvæmdakosti sem uppfylla markmið framkvæmdar til skoðunar á grundvelli bestu fáanlegu upplýsinga.Með hliðsjón af þessu telur stefnandi að framkvæmdaraðili verði að taka framkvæmdakosti sem uppfylla markmið framkvæmdar til raunhæfrar skoðunar og geti ekki útilokað kosti án þess fyrir liggi forsvaranlegt, hlutlægt og málefnalegt mat á þeim. Stefnandi byggir á því að þar sem þeir framkvæmdakostir sem stefnandi hafi rökstutt að séu minna íþyngjandi en 220 kV loftlína hafi ekki verið kannaðir með raunverulegum hætti, leiði það eitt og sér til þess að ekki hafi verið sýnt fram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmálans. Að sama skapi hafi með þessu móti verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttar. Byggt er á því að ráðuneytinu hafi borið að hafna beiðni um eignarnám þegar af þessari ástæðu. Stefnandi kveðst hafa haldið því fram frá upphafi að styrking raforkuflutningskerfis á svæðinu með lagningu jarðstrengs sé mun minna íþyngjandi fyrir hana en lagning línunnar í lofti, einkum vegna verulegrar sjónmengunar sem stafi af háspennulínu, því umtalsverða helgunarsvæði sem loftlínum fylgi og skertari möguleikar til landnýtingar en í tilviki jarðstrengja. Þrátt fyrir það hafi sá möguleiki að leggja línuna í jörðu ekki verið tekinn til raunhæfrar skoðunar. Í málinu liggi enginn samanburður fyrir á kostnaði við lagningu Suðurnesjalínu 2 annars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Því síður hafi verið gerður samanburður á öðrum þáttum sem líta beri til við mat á hagkvæmni og áhrifum framkvæmdarinnar fyrir stefnanda og aðra landeigendur, svo sem áhrifum á umhverfi og landnýtingu á því svæði sem eignarnámið taki til. Þá hafi ekki verið tekið mið af þáttum sem varði þjóðfélagið í heild sinni, svo sem áhrifum á ferðaþjónustu og rekstrarhagkvæmni, en skylt sé að líta til slíkra þátta, enda sé markmið raforkulaga nr. 65/2003 að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Staðreyndin sé sú að ekki hafi verið kannaðir og bornir saman þeir framkvæmdakostir sem til staðar séu með hlutlægum og málefnalegum hætti, enda þótt ljóst þyki að bæði jarðstrengur og loftlína geti náð því markmiði framkvæmdarinnar að styrkja raforkuflutningskerfi á svæðinu. Því hafi ítrekað verið hafnað að framkvæma slíka skoðun með vísan til almennra og úreltra upplýsinga um kostnaðarmun á milli jarðstrengja og loftlína, en stefnandi telur að órökstuddar fullyrðingar um almennan kostnaðamun séu þýðingarlausar og geti ekki verið til þess fallnar að útiloka raunhæfa framkvæmdakosti. Það skipti sköpum að samanburður af þessu tagi taki mið af aðstæðum í hverju tilviki fyrir sig, enda fáist annars ekki nothæf niðurstaða. Stefnandi telur mikilvægt að árétta að kostnaður einn og sér sé fjarri því að vera eini mælikvarðinn á það hvort skylt sé að taka framkvæmdakosti til skoðunar, líta verði til annarra atriða á borð við umhverfisáhrif og þjóðhagslega hagkvæmni. Stefnandi kveðst hafa teflt fram margvíslegum rökum og gögnum til stuðnings því að jarðstrengur sé raunhæfur valkostur sem taka beri til skoðunar og skilað ítarlegum athugasemdum við málsmeðferð ráðuneytisins þar sem þetta hafi verið rökstutt og lagt fram fjölda gagna, þar á meðal tugi sérfræðigagna með nýjustu upplýsingum um tækni- og kostnaðarþróun á sviði jarðstrengja. Af þeim megi leiða að staðreyndin sé sú að tækninýjungar og lækkandi verð jarðstrengja hafi gert notkun jarðstrengja að sífellt vænlegri kosti. Rök hnígi að því að kostnaðarmunur á jarðstrengjum og loftlínum sé miklum mun minni en haldið hafi verið fram af hálfu stefnda Landsnets, auk þess sem lagning jarðstrengs hafi margvíslega kosti og sé mun minna íþyngjandi fyrir stefnanda. Stefnandi telur að skylt hafi verið að meta þann kost að leggja línuna í jörðu þegar í upphafi en að það sé enn ótvíræðara nú með hliðsjón af tækniþróun sem gjörbreyti þeim forsendum sem upphafleg afstaða stefnda Landsnets hf. hafi byggst á. Sú þróun krefjist þess að unnin sé samanburðarathugun á hagkvæmni þess að leggja Suðurnesjalínu 2 annars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Við slíka athugun yrði meðal annars að líta til sjónarmiða á borð við stofn- og líftímakostnað, bilanatíðni, flutningstap, helgunarsvæði, landnýtingu, veðurfarsleg áhrif, endingartíma, flugöryggi sem og þjóðhagslega þætti á borð við umhverfisáhrif og áhrif á ferðaþjónustu. Þá minnir stefnandi á að Landsneti sé skylt að meta framkvæmdir út frá þjóðhagslegum forsendum. Stefnandi vísar til þess að Landsnet hafi viðurkennt að tækniframfarir hafi orðið á sviði jarðstrengja sem hafi leitt til þess að kostnaðarmunur á jarðstrengjum og loftlínum fari sífellt minnkandi. Þannig segi á heimasíðu Landsnets að „miklar framfarir [séu] í hönnun jarðstrengja“ og að fylgjast verði „reglulega með þróun mála“. Raunar hafi verið viðurkennt að útreikningar fyrirtækisins sem byggt hafi verið á í málinu til þessa varðandi kostnað vegna jarðstrengja séu úreltir og að taka verði þá til gagngerrar endurskoðunar. Að mati stefnanda er afar óeðlilegt að knýja á um eignarnám vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 án hlutlægrar og málefnalegrar skoðunar á þeim kosti að leggja línuna í jörðu. Eigi það sérstaklega við þar sem fyrir liggi að forsendur séu allt aðrar en þær hafi verið þegar upphaflega hafi verið ákveðið að ráðast í lagningu línunnar, en hafa verði í huga að álit Skipulagsstofnunar um umhverfisáhrif sé tæplega fimm ára gamalt og sú ákvörðun um að loftlína komi eingöngu til greina enn eldri. Nú sé svo komið að krafa um nýtingu jarðstrengja við uppbyggingu raforkuflutningskerfis hafi aldrei verið háværari, til að mynda hafi í Danmörku verið tekin sú ákvörðun af stjórnvöldum að nýjar flutningsrásir í raforkuflutningskerfinu á spennustiginu 132/150 kV skuli eftirleiðis lagðar með jarðstreng. Í Frakklandi sé rekið lengsta flutningskerfi raforku í Evrópu, alls 100.000 km á lengd, og hafi langstærstur hluti raflína verður lagður í jörðu allt frá árinu 2009, nýlagnir í lofti á spennustiginu 225 kV heyri þar til algerra undantekninga. Þá liggi fyrir óháð skýrsla kanadíska ráðgjafafyrirtækisins Metsco Energy Solutions Inc. (Metsco) um tæknilega þróun og kostnaðarmun jarðstrengja og loftlína á 132 kV og 220 kV spennu á Íslandi. Skýrsla Metsco hafi komið út í nóvember 2013 og hafi að geyma almennan samanburð á loftlínum og jarðstrengjum á Íslandi vegna áætlana um uppbyggingu á flutningskerfi raforku. Skýrslan hafi verið send ráðuneytinu með bréfi 28. nóvember 2013 þar sem gerð hafi verið grein fyrir helstu niðurstöðum hennar og hafi ráðherra vitnað til skýrslunnar í ræðu á Alþingi og sagt að hún væri nýrri en aðrar skýrslur, með nýrri upplýsingar um atriði sem vörðuðu samanburðinn milli loftlína og jarðstrengja. Að mati stefnanda hefur skýrsla Metsco grundvallarþýðingu í málinu en þar segi meðal annars að tækninýjungar og lækkandi verðlag í framleiðslu jarðstrengja og búnaði þeim tengdum hafi gert notkun jarðstrengja í flutningskerfum að sífellt vænlegri kost á síðustu áratugum. Sérstaklega sé tekið fram að þetta eigi við um Ísland. Útreikningar í skýrslunni sýni að nýrri tegundir jarðstrengja við 132 kV og 220 kV spennu í dreifbýli séu á bilinu 4-20% dýrari en sams konar loftlínur, að teknu tilliti til bæði stofn- og líftímakostnaðar, sem sé mun lægra en áætlanir Landsnets geri ráð fyrir. Vert sé að geta þess að skýrslan byggi útreikninga sína meðal annars á forsendum í skýrslu sem samin hafi verið af stefnda Landsneti hf. en í skýrslu Metsco sé tekið mið af nýjustu upplýsingum um líftíma jarðstrengja, auk þess sem sérstaklega sé tekið fram að varhugavert sé að líta til eldri útreikninga um líftímakostnað jarðstrengja þar sem þeir grundvallist yfirleitt á úreltum tölum um styttri endingartíma þeirra. Hljóti þar meðal annars að vera vísað til fyrrgreindra útreikninga Landsnets hf., enda geri þeir óumdeilanlega ráð fyrir töluvert styttri endingartíma jarðstrengja en skýrsla Metsco geri. Meginniðurstaða skýrslunnar sé sú að bæði loftlínur og jarðstrengir séu raunhæfir valkostir og verði ekki hjá því komist að taka þá báða til raunverulegrar skoðunar þegar ákvörðun sé tekin um einstök verkefni í flutningskerfinu. Samkvæmt þessu sé það niðurstaða skýrslu sem hafi að geyma nýjustu upplýsingar um lagningu jarðstrengja hér á landi, að taka verði þennan valkost til raunverulegrar skoðunar þegar ákvörðun sé tekin um framkvæmdir til styrkingar á raforkuflutningskerfinu. Að sömu niðurstöðu sé komist í skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörðu frá október 2013 sem lögð hafi verið fyrir Alþingi á 143. löggjafarþingi 2013-2014, þar sem segi að mikilvægt sé að í hverju tilfelli fyrir sig sé metið hvort jarðstrengur, loftlína eða sæstrengur henti best út frá kostnaði, umhverfisáhrifum og öryggi. Þannig sé almennt viðurkennt að við styrkingu raforkuflutningskerfisins beri að kanna þann möguleika að leggja jarðstreng og að líta beri til aðstæðna í hverju tilviki fyrir sig. Það hljóti að falla í hlut stefnda Landsnets hf. sem eignarnámsbeiðanda að sýna fram á að hann hafi tekið bæði jarðstreng og loftlínu til raunverulegrar skoðunar eða að þrátt fyrir framangreindar röksemdir sé um óraunhæfan kost að ræða sem ekki þurfi að skoða. Ekki hafi verið sýnt fram á slíkt, enda séu almennar staðhæfingar stefnda Landsnets ekki studdar gögnum sem sýni fram á hina meintu óhagkvæmni við lagningu Suðurnesjalínu 2 í jörðu. Með hliðsjón af íþyngjandi eðli eignarnáms, verði að gera þá kröfu að stefndi Landsnet hf. axli þá sönnunarbyrði sem hvíli á fyrirtækinu í þessum efnum. Stefnandi heldur því fram að lagning jarðstrengs sé raunhæfur framkvæmdakostur og bendi öll aðgengileg og óháð gögn til þess að áreiðanleiki þeirra sé mikill. Erlend tölfræði um bilanatíðni jarðstrengja og loftlína sýni að jarðstrengir bili mun sjaldnar en loftlínur, en telja megi að sá munur sé enn meiri hér á landi í ljósi harkalegra veðurbrigða, enda séu jarðstrengir ekki viðkvæmir fyrir skammtíma veðurfarslegum þáttum svo sem ísingu, saltmengun, veðri og vindi. Vísindamenn hafi greint frá því að í rúmlega 120 ára sögu loftlína á Íslandi hafi ísing sem hlaðist á víra og annan búnað verið ein helst ógnin við rekstraröryggi þeirra mannvirkja. Þá séu fjölmörg dæmi um mikið eignatjón af völdum ísingar með tilheyrandi truflunum í rekstri og skertri afhendingu raforku til viðskiptavina orkufyrirtækjanna. Óveður og ísing geti því í sumum tilfellum leitt til ótímabærrar endurbyggingar stórra loftlínukafla. Þá séu jarðstrengir taldir geta enst mun lengur en loftlínur af rekstraraðila stærsta raforkuflutningskerfis Evrópu, franska raforkuflutningskerfisins RTE. Í skýrslu Metsco segi að gera megi ráð fyrir því að nútíma jarðstrengir endist í að minnsta kosti 60 ár, sé þess gætt að þeir séu reknir innan hitaþolmarka sem þeir séu hannaðir fyrir, líkt og ávallt þurfi að hafa í huga með aflspenna og annan rafbúnað í flutningskerfum. Jafnframt sé til þess að líta að minna orkutap verði við flutning rafmagns í jarðstrengjum en loftlínum og sé enginn munur á gæðum raforku sem flutt sé með jarðstreng eða loftlínu. Þá megi nefna að loftlínur geti ógnað öryggi manna, t.d. vegna snjóþunga. Að sama skapi geti bygging nýrra loftlína haft neikvæð áhrif á flugöryggi. Ljóst sé að Suðurnesjalína 2 sé í næsta nágrenni við Keflavíkurflugvöll sem sé alþjóðlegur millilandaflugvöllur. Engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að áhrif línunnar á flugmál og flugöryggi hafi verið rannsökuð. Augljóst sé að þessir annmarkar einskorðist við loftlínur og séu ekki fyrir hendi í tilviki jarðstrengja, enda ógni strengur í jörðu hvorki flugöryggi né öryggi manna. Samkvæmt þessu telur stefnandi jarðstrengi uppfylla ítrustu kröfur um öryggi, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæði raforku og telur þá að öllu leyti sambærilega, og jafnvel betri kost en loftlínu. Stefnandi telur óumdeilt að sjónræn áhrif loftlína séu meiri en jarðstrengja. Loftlínur breyti upplifun og útsýni þaðan sem þær sjáist. Þannig dragi sýnileiki háspennulína úr aðdráttarafli staða og tilfinningu fyrir óspilltri náttúru. Náttúruspjöll á landi með línuvegum og mastrastæðum séu einnig gífurleg og flest óafturkræf. Að auki hamli háspennulínur mjög landnýtingu vegna stærðar helgunarsvæðis þeirra, sem nemi um 50–60 metrum að breidd. Þá sé ótalið land sem fari undir línuvegi, vegslóða að hverju mastri og jarðrask vegna steyptrar, djúprar undirstöðu undir hvert einasta mastur. Helgunarsvæði jarðstrengja sé minna eða almennt um 12 metra breitt á rekstrartíma jarðstrengs. Stefnandi tiltekur að víðast hvar sé mögulegt að leggja jarðstrengi meðfram öðrum mannvirkjum, meðal annars vegum, og ganga frá athafnasvæðinu þannig að mjög lítil ummerki verði. Þannig verði jarðstrengir vart sýnilegir, takmarki lítið upplifun fólks á landinu og hamli ekki verulega notkun lands. Í umsögn Umhverfisstofnunar vegna Suðurnesjalínu 2 frá 25. júní 2009 komi fram að ein helstu umhverfisáhrif af lagningu Suðvesturlína séu á landslag og að á heildina litið muni fyrirhugaðar framkvæmdir fela í sér aukinn sýnileika háspennulína. Undir þessi sjónarmið taki Skipulagsstofnun í áliti sínu um mat á umhverfisáhrifum vegna Suðurnesjalínu 2, en þar komi fram að ljóst sé að sjónræn áhrif og áhrif á landslag verði talsvert neikvæð.Samkvæmt matsskýrslu EFLU frá 10. ágúst 2009 sem unnin hafi verið fyrir stefnda Landsnet hf., fylgi háspennulínum hljóð og hávaði af tvennum toga, annars vegar vindgnauð og hins vegar hljóð af rafrænum uppruna. Hin rafrænu hljóð hækki við vaxandi spennu. Augljóst sé því að loftlínur valdi truflunum og óþægindum fyrir þá sem eru í návígi við þessi mannvirki. Sambærilegir annmarkar fylgi ekki jarðstrengjum. Þá sé vert að benda á að áflug fugla sé þekkt vandamál vegna loftlína en jarðstrengir hafi slíka hættu ekki í för með sér. Þannig segi í fyrrgreindu áliti Skipulagsstofnunar að áhrif á fugla vegna Suðurnesjalínu 2 geti verið talsvert neikvæð sem stafi ýmist af því að línur muni liggja þvert á flugleiðir fugla, línum muni fjölga frá því sem nú er eða að samsíða loftlínur muni hafa leiðara í mismunandi hæð frá jörðu, auk þess sem línuleið muni liggja í nálægð við gamlan varpstað hafarna.Stefnandi vísar til þess að í umhverfislöggjöf Íslands og Evrópska efnahagssvæðisins sé beinlínis á því byggt að jarðstrengir séu í tilviki eins og hér um ræði umhverfisvænni kostur en loftlínur. Loftlínur utan þéttbýlis til flutnings raforku með 66 kV spennu eða hærri séu þannig í hópi þeirra framkvæmda sem ávallt séu háðar umhverfismati, sbr. 22. tölulið 1. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar þegar um flutning raforku með jarðstrengjum utan þéttbýlis um 10 km leið eða lengri sé að ræða, sé það metið í hverju tilviki fyrir sig hvort framkvæmd sé háð umhverfismati, sbr. b-lið 3. töluliðar 2. viðauka sömu laga. Lagning jarðstrengja sé þannig samkvæmt lagaskilgreiningu almennt talin hafa vægari umhverfisáhrif heldur en lagning loftlína. Beiting meðalhófsreglu leiði því til þeirrar niðurstöðu, að jarðstrengir séu að öðru jöfnu teknir fram yfir loftlínur til raforkuflutninga. Stefnandi telur því einsýnt að út frá sjónarmiðum um umhverfisvernd og landnýtingu séu jarðstrengir mun álitlegri kostur en loftlínur.Stefnandi bendir á að samkvæmt skýrslu ráðgjafafyrirtækisins Boston Consulting Group um framtíð íslenskrar ferðaþjónustu frá september 2013 hafi ferðaþjónusta verið á góðri leið með að taka fram úr sjávarútvegi á árinu 2013 sem mikilvægasta útflutningsatvinnugrein þjóðarinnar. Í skýrslunni sé gert ráð fyrir 7% árlegum vexti í ferðaþjónustu næstu 10 ár og að ferðamönnum muni fjölga úr rúmlega 672.000 árið 2012 í eina og hálfa milljón árið 2023. Þá sé gert er ráð fyrir að ferðaþjónusta muni skila 215 milljörðum árlega til landsframleiðslu árið 2023 og ríflega 400 milljörðum sama ár með óbeinum framlögum. Um 5.000 ný störf verði til og beinar og óbeinar heildarskatttekjur af ferðaþjónustu muni nema 52 milljörðum á ári eftir áratug. Enn fremur segi í skýrslunni að til þess að ná þessum árangri sé nauðsynlegt að tryggja náttúruvernd.Kannanir hafi ítrekað staðfest að ferðamenn sæki í miklum mæli Ísland heim vegna hinnar einstöku og ósnortnu náttúru landsins. Kannanir Ferðamálastofu sýni að á bilinu 71,3-79,7% erlendra ferðamanna nefni íslenska náttúru sem helsta áhrifaþátt ákvörðunar um að ferðast til Íslands. Í ljósi aukins vægis ferðaþjónustu á komandi árum sé mikilvægt að við tilhögun stórtækra framkvæmda sé tekið tillit til framtíðarhagsmuna ferðaþjónustu og leitast við að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum. Hafa verði hugfast að nær allir erlendir ferðamenn sem komi hingað til lands eigi leið um einhvern hluta áhrifasvæðis fyrirhugaðrar línuleiðar Suðurnesjalínu 2 og að sýnileiki loftlína muni aukast gríðarlega, verði af framkvæmdinni. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum vegna Suðurnesjalínu 2 komi fram að þegar litið sé til heildaráhrifa Suðurnesjalínu 2 á útivist og ferðaþjónustu verði þau óhjákvæmilega verulega neikvæð. Í könnun Rannsókna og ráðgjafar ferðaþjónustunnar (RRF) fyrir stefnda árið 2007 hafi fagfólk í ferðaþjónustu, útivistarfólk og ferðamenn verið spurðir hvort það teldi að fyrirhugaðar háspennulínur á Reykjanesskaganum skyldu vera loftlínur eða í jarðstreng. Af þeim sem hafi tekið þátt í könnuninni voru 71-82% mjög eða fremur sammála því að háspennulínur á Reykjanesskaganum ætti að leggja í jörðu. Mat um 67-94% fagfólks í ferðaþjónustu hafi jafnframt verið að með fyrirhuguðum háspennulínum myndi ferðum þeirra fækka í nágrenni línustæða en neikvæð sjónræn áhrif af línunum og spillt náttúruupplifun hafi verið nefndar sem helstu ástæðurnar. Í áðurnefndri skýrslu Metsco sé jafnframt lögð áhersla á að mikilvægt sé að taka tillit til áhrifa á ferðaþjónustu við mat á framkvæmdakostum og að þar séu loftlínur líklegri til að hafa neikvæð áhrif.Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að samkvæmt könnun markaðsstofu ferðamála á Suðurnesjum frá því í desember 2009 starfi um 15% af vinnuaflinu á Suðurnesjum við ferðaþjónustu. Í frétt vb.is frá því í nóvember 2013 segi að ferðaþjónusta hafi verið orðin stærsta atvinnugreinin í Reykjanesbæ og að um 20% íbúanna ynnu við slíka þjónustu. Ferðaþjónusta sé því orðin ein af grunnstoðum atvinnulífsins á fyrirhuguðu áhrifasvæði Suðurnesjalínu 2 og ljóst að áhrifin af tilvist línunnar myndu eingöngu verða neikvæð fyrir þá grein. Því megi ljóst vera að hagsmunum íslenskrar ferðaþjónustu, og þar með atvinnulífi og byggð á Suðurnesjum, sé best borgið með því að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörðu. Hafi það verulega þýðingu fyrir mat á þjóðhagslegri hagkvæmni framkvæmdarinnar, enda sé markmið raforkulaga, sbr. 1. gr. laganna, beinlínis að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi. Með vísan til þessa telur stefnandi að sýnt hafi verið fram á að jarðstrengur sé raunhæfur kostur við lagningu Suðurnesjalínu 2. Þannig geti meintur kostnaðarmunur alls ekki réttlætt að sá kostur að leggja línuna í jörðu sé ekki skoðaður og borinn saman við lagningu loftlínu. Þá beri jafnframt að taka tillit til sjónarmiða sem hafi óbeinan kostnað í för með sér, svo sem sjónarmiða um landnýtingu, umhverfisvernd og þjóðhagslega þætti á borð við hagsmuni ferðaþjónustu. Stefnandi telur að ráðuneytið hafi með öllu horft framhjá röksemdum stefnanda um að meta þurfi þann kost að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörðu með raunverulegum hætti, sbr. lagaskilyrði um almenningsþörf og meðalhóf. Ráðuneytið hafi ekki tekið athugasemdir stefnanda til efnislegrar skoðunar og virðist í engu hafa kannað þau margvíslegu gögn sem lögð hafi verið fram. Þvert á móti hafi ráðuneytið farið þá leið að vísa til þess að Orkustofnun hefði fjallað um samanburð á loftlínum og jarðstrengjum vegna framkvæmdarinnar í ákvörðun sinni 5. desember 2013. Ljóst sé að rökstuðningur stofnunarinnar sé grundvallarþáttur í ákvörðun ráðuneytisins og hafi ráðið úrslitum um að ekki hafi verið talin þörf á því að taka til skoðunar þann kost að leggja línuna i jörðu. Þannig hafi umfjöllun um þetta atriði verið tekin orðrétt upp í ákvörðun stofnunarinnar í ákvörðun ráðuneytisins og tekið fram að í málinu sé ekki að finna „efnisleg rök til að ganga gegn mati Orkustofnunar, né eignarnámsbeiðanda, hvað þetta varðar“. Þetta hafi verið staðhæft án skýringa á því hvers vegna röksemdir og fjöldi framlagðra gagna stefnanda hafi þótt að engu hafandi, en meðal annars hafi algjörlega verið horft framhjá fyrrgreindri skýrslu Metsco sem geymi nýjustu upplýsingar um kostnað og aðra þætti sem varði lagningu jarðstrengja hér á landi. Þá hafi ráðuneytið farið þessa leið enda þótt stefnanda hefði ekki verið gefinn kostur á að skila andmælum vegna ákvörðunar Orkustofnunar. Ráðuneytið hafi tekið athugasemdalaust upp í ákvörðun sinni texta sem varði meinta óhagkvæmni jarðstrengja í samanburði við loftlínur sem finna megi í fylgibréfi með ákvörðun Orkustofnunar. Gera verði alvarlega athugasemd við að Orkustofnun notist í rökstuðningi sínum við efnisgrein sem í reynd sé afrituð orð fyrir orð úr athugasemdum Landsnets hf. frá 19. nóvember 2013. Óásættanlegt sé að málatilbúnaður annars málsaðila sé athugasemdalaust lagður efnislega til grundvallar ákvörðun án þess að þess sjáist nokkur stoð að farið hafi fram óháð og sjálfstæð athugun á því sem þar komi fram. Slíkt fái ekki samræmst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, ekki síst þegar um sé að ræða svo veigamikið atriði sem sýnilega skipti sköpum um lokaniðurstöðu málsins. Ráðuneytið hafi lagt þessar ófullnægjandi forsendur og niðurstöður Orkustofnunar til grundvallar ákvörðun sinni um heimild til eignarnáms og talið það duga til að sýnt hefði verið fram á „með fullnægjandi hætti að eignarnámsbeiðanda [væri] rétt að hafna og vísa frá, að vel athuguðu máli, hugmyndum landeigenda um aðrar útfærslur að Suðurnesjalínu 2“. Stefnandi telur þessa afgreiðslu ráðuneytisins ekki standast. Ráðuneytinu hafi borið að yfirfara öll gögn vandlega og staðreyna réttmæti þeirra þannig að unnt væri að taka sjálfstæða og rökstudda ákvörðun í málinu. Það fái ekki staðist að ráðuneytið geti skotið sér framhjá slíkri rannsókn með vísan til afstöðu annars lægra setts stjórnvalds sem hafi tekið aðra og algjörlega ótengda ákvörðun vegna framkvæmdarinnar, ekki síst í ljósi þess að til grundvallar þeirri niðurstöðu liggi einhliða fullyrðingar og raunar framsetning annars málsaðilans. Stefnandi telur þetta verulegan annmarka á ákvörðun ráðuneytisins sem hafi ekki uppfyllt ekki þá prófun á almenningsþörf sem 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu geri fortakslaust kröfu um að fari fram. Minna íþyngjandi valkostur við framkvæmd Suðurnesjalínu 2 hafi ekki komið til skoðunar við mat ráðuneytisins á því hvort skilyrði væru til eignarnáms. Stefnandi hafi ásamt öðrum landeigendum höfðað mál þar sem þess sé krafist að leyfisveiting Orkustofnunar verði felld úr gildi og þar sé að finna ítarleg andmæli við rökstuðning stofnunarinnar og vísar stefnandi til þeirra með heildstæðum hætti en gerir þó nokkrar athugasemdum við rökstuðning Orkustofnunar sem ráðuneytið grundvalli ákvörðun sína á. Í fyrsta lagi telur stefnandi ákvörðun Orkustofnunar byggja á einhliða gögnum stefnda Landsnets hf. og úreltum útreikningum. Þá sé í ákvörðuninni athugasemdalaust byggt á skýrslu sem Orkustofnun segi að hafi verið lögð fyrir jarðstrengjanefnd en með því sé gefið í skyn að um sé að ræða hlutlausa skýrslu sem staðfesti málatilbúnað stefnda Landsnets hf. Hins vegar bendir stefnandi á að að um sé að ræða skýrslu sem samin hafi verið einhliða af stefnda Landsneti hf. Niðurstaða Orkustofnunar, og þar með ráðuneytisins, sé því í reynd byggð á fullyrðingum og gögnum sem einhliða stafi frá stefnda Landsneti hf. á sama tíma og litið sé framhjá skýrslu Metsco sem samin sé af hlutlausum aðila og hafi að geyma nýrri upplýsingar um lagningu jarðstrengja hér á landi. Þá hafi verið litið framhjá gögnum sem sýni að munur á kostnaði við að leggja loftlínur og jarðstrengi fari sífellt minnkandi. Þá hafi verið litið framhjá upplýsingum um að rekstraraðili franska raforkuflutningskerfisins RTE í París geri í útreikningum sínum ráð fyrir að núvirtur líftímakostnaður við að leggja jarðstrengi fyrir allt að 400 megawatta (MW) afl í dreifbýli sé jafn á við loftlínur. Þessar upplýsingar staðfesti að það sé rangt sem fram komi í skýrslu stefnda Landsnets hf. sem ákvörðun Orkustofnunar og ákvörðun ráðuneytisins byggi á, að jarðstrengir á 220 kV spennustigi séu margfalt dýrari en sams konar loftlínur. Þá áréttar stefnandi að þegar bera eigi saman kostnað við lagningu jarðstrengs og loftlínu sé nauðsynlegt að meta kostnað í hverju tilviki fyrir sig. Þó unnt sé að notast við kostnaðarhlutföll í grófum samanburði, sé ótækt að ákvarðanir um hvort leggja eigi tiltekna raflínu í jörð eða lofti séu byggðar á slíkum almennum mælikvörðum.Í öðru lagi mótmælir stefnandi sérstaklega þeirri staðhæfingu Orkustofnunar að hagkvæmni jarðstrengja á Íslandi út frá líftímakostnaði sé ekki jafnmikil og í öðrum Evrópulöndum, þar sem t.d. orkuverð á Íslandi sé lágt, en vaxtastig hátt. Þessi staðhæfing sé algjörlega ósönnuð og miðist eingöngu við tvo kostnaðarþætti þegar ljóst megi vera að líftímakostnaður ráðist af mun fleiri þáttum. Hér sé um grundvallaratriði að ræða og fái ekki staðist að staðhæfa með þessum hætti án þess að skýra frá öllum þáttum sem líta beri til við kostnaðarmatið. Af hálfu stefnanda hafi verið byggt á því að lagning jarðstrengs sé að minnsta kosti jafnhagkvæm hér á landi og annars staðar í Evrópu sé litið til líftímakostnaðar, meðal annars vegna lægri launakostnaðar en almennt gerist í samanburðarlöndum í Evrópu. Hinn lági launakostnaður og lágt orkuverð skapi því sérstakt svigrúm hér á landi til þess að vanda frágang línulagna, meðal annars með því að leggja þær í jörðu. Þar að auki bendi ársreikningur stefnda Landsnets hf. frá 2013 ekki til annars en að fyrirtækið njóti ágætra vaxtakjara og annarra lánakjara bæði hjá erlendum lánardrottnum og innlendum, þar á meðal eigendum sínum. Í þriðja lagi verði að hafa í huga að af hálfu stefnda Landsnets hf., og þar af leiðandi Orkustofnunar, sé iðulega vísað til stofnkostnaðar í stað líftímakostnaðar, en ljóst sé að samanburður á líftímakostnaði yrði jarðstrengjum mun hagstæðari. Í fyrrnefndri skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð sé lögð áhersla á að ekki sé nægilegt að taka einungis tillit til mismunandi stofnkostnaðar við samanburð á jarðstreng og loftlínu heldur verði að meta allan kostnað, þar með talinn rekstrarkostnað eða svo kallaðan líftímakostnað. Stefnandi áréttar að af hálfu stefnda Landsnets hf. hafi verið viðurkennt að útreikningar fyrirtækisins á kostnaði vegna jarðstrengja séu úreltir. Engu að síður hafi ráðuneytið ekki talið þörf á frekari rannsókn á kostnaðarmuninum og því síður á raunverulegri heildstæðri rannsókn á þeim kosti að leggja umrædda línu í jörðu. Af þessu megi ráða að ráðuneytið hafi farið þá leið að taka ekki sjálfstæða afstöðu til þeirrar röksemdar að kanna bæri þann kost að línan yrði lögð í jörðu. Þvert á móti hafi verið vísað til röksemda annars stjórnvalds, Orkustofnunar, án þess að útskýra hvers vegna ítarleg gögn stefnanda sem hafi að geyma nýjustu upplýsingar á þessu sviði og stönguðust á við einhliða staðhæfingar stefnda, kæmu ekki til skoðunar. Með þessu hafi ráðuneytið brotið gróflega gegn rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þannig hafi ráðuneytið í engu leitast eftir því að afla og staðreyna upplýsingar svo sem nauðsynlegt hafi verið til að unnt væri að taka afstöðu til þess hvort skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmála Evrópu um almenningsþörf væru uppfyllt, en í því felist að velja beri þann framkvæmdakost sem sé minnst íþyngjandi fyrir stefnanda og aðra landeigendur. Með hliðsjón af þessu fái sú afstaða ráðuneytisins ekki staðist að heimilt hafi verið að líta framhjá þessum framkvæmdakosti án raunverulegrar skoðunar að teknu tilliti til allra aðstæðna. Fari því fjarri að sýnt hafi verið fram á almenningþörf fyrir framkvæmdinni, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, auk þess sem meðalhófsreglunnar hafi ekki verið gætt. Stefnandi telur jafnframt að ekki hafi verið sýnt fram á að nauðsynlegt sé að reisa 220 kV flutningsmannvirki en röksemdir því til stuðnings hafi verið reifaðar ítarlega í athugasemdum stefnanda og annarra landeigenda til ráðuneytisins. Fram komi í rökstuðningi ráðuneytisins að sýnt hafi verið fram á að markmiði framkvæmdarinnar yrði ekki náð með fullnægjandi hætti til lengri tíma nema með lagningu 220 kV línu. Því til stuðnings sé einkum vísað til röksemda stefnda Landsnets hf. um að meginflutningskerfi raforku á Suðvesturlandi sé rekið á slíkri spennu og að óskynsamlegt væri að reisa einungis 132 kv línu þar sem núverandi lína sé fullnýtt, sem og að 220 kV lína sé nauðsynleg til að tryggja afhendingaröryggi til framtíðar. Þá vísi ráðuneytið á ný til röksemda í ákvörðun Orkustofnunar þar sem fram komi að við uppbygingu kerfisins sé mikilvægt að líta til langtímasjónarmiða með hliðsjón af framtíðarþörf raforkunotenda og raforkuframleiðenda á svæðinu og að þess vegna sé 132 kV lína óhagkvæmur kostur. Stefnandi telur að þessi rökstuðningur fái ekki staðist. Þvert á móti sýni raforkuspá Orkuspárnefndar að ekki sé þörf á svo mikilli styrkingu kerfisins til framtíðar litið. Fyrirhugað mannvirki gæti flutt um 26-falda ársnotkun ársins 2013 á svæðinu og 17-falda þá flutningsgetu sem talið sé að þörf verði fyrir árið 2050 samkvæmt spám. Sú 220 kV háspennulína sem ráðuneytið telji að nauðsynlegt sé að heimila eignarnám vegna hafi því bersýnilega flutningsgetu langt umfram almenna raforkuþörf til langrar framtíðar litið. Ráðuneytið víki ekki að þessu og verði að ætla að niðurstaða í þessum efnum ráðist í raun af pólitískum væntingum til orkufreks iðnaðar á svæðinu í framtíðinni. Það sé í raun staðfest í ákvörðun Orkustofnunar sem ráðuneytið hafi svo vísað til. Þannig sé í reynd viðurkennt að ekki sé þörf á styrkingu af þessari stærðargráðu í dag en talin nauðsyn á slíku, komi til orkufreks iðnaðar á næstu árum. Að mati stefnanda getur ekki staðist að grundvalla niðurstöðu um meðalhóf á slíkri óljósri, ótímasettri og órökstuddri framtíðarsýn. Það geti ekki talist réttmætt að heimila skerðingu eignarréttinda með lagningu háspennulína umfram það sem sé í reynd nauðsynlegt. Hafa verði í huga að lína á 220 kV spennu sé mun meira íþyngjandi en lína á 132 kV spennu, enda umhverfisáhrif meiri og helgunarsvæði lína á hærri spennu stærra. Í þessu sambandi tekur stefnandi fram að Skipulagsstofnun hafi undanfarið lagt áherslu á að stefndi Landsnet hf. skilgreini og meti nauðsyn þess að reisa línur á 220 kV spennu, m.a. með hliðsjón af því að raforkumannvirki á lægri spennu séu minni og hafi í för með sér minni neikvæð umhverfisáhrif. Stefnandi leggur áherslu á að framkvæmdir aðila á borð við stefnda Landsnet hf. eigi eðli máls samkvæmt að vera til þess fallnar að uppfylla tilteknar þarfir sem séu vel skilgreindar og liggi fyrir. Í því sambandi er vísað til þess að samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 12. gr. reglugerðar nr. 1040/2005 skuli umsókn um leyfi til að byggja flutningsvirki fylgja þarfagreining vegna viðkomandi virkis. Af ákvæðinu leiði að áður en ráðist sé í tiltekið verk þurfi að skilgreina nákvæmlega þær þarfir sem skuli uppfylla og hvernig það verði gert. Stefndi Landsnet hf. hafi látið undir höfuð leggjast að vinna slíka greiningu og Orkustofnun látið það óátalið. Þá hafi ráðuneytið einnig látið undir höfuð leggjast að kalla eftir greiningunni. Stefnandi vísar til þess að stefndi Landsnet hf. njóti sérleyfis til byggingar og reksturs raforkuflutningsmannvirkja lögum samkvæmt og lúti því ekki lögmálum samkeppni í rekstri sínum. Sú sérstaða geri enn ríkari kröfur til ráðuneytisins um að veita ekki heimild til eignarnáms vegna styrkingar raforkuflutningskerfisins nema að undangenginni sjálfstæðri og vandaðri rannsókn á raunverulegri þörf fyrir þau flutningsmannvirki sem sótt sé um að reisa. Hins vegar skorti verulega á að ráðuneytið hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Því telur stefnandi að ekki hafi verið sýnt fram á raunverulega þörf fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 á spennustiginu 220 kV. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn svo viðamikillar framkvæmdar og að lína á lægra spennustigi dugi ekki til styrkingar raforkuflutningskerfis á svæðinu. Þetta sé í andstöðu við skilyrðið um almenningsþörf, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Jafnframt sé ákvörðunin að þessu leyti í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga.Verði talið sýnt fram á nauðsyn 220 kV línu þá telur stefnandi að eftir sem áður hafi verið skylt að taka þann kost að leggja línu á slíkri spennu í jörðu til raunverulegrar skoðunar.Stefnandi byggir á því að ráðuneytinu hafi verið óheimilt að taka ákvörðun um eignarnám þar sem beiðni Landsnets hf. hafi ekki verið tæk til efnislegrar meðferðar. Hefði því verið rétt að hafna beiðninni, í öllu falli að svo stöddu. Byggir stefnandi í þessu samhengi á því að ekki fái staðist að taka ákvörðun um heimild til eignarnáms þar sem ekki liggi fyrir að grunnforsendur fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 séu til staðar. Þannig hafi stefndi Landsnet hf. til að mynda ekki aflað nauðsynlegra leyfa fyrir lagningu umræddrar háspennulínu, en í því sambandi megi nefna framkvæmdaleyfi frá sveitarfélaginu Vogum sem sé forsenda þess að til greina komi að ráðast í framkvæmdina. Að mati stefnanda geti ekki komið til greina að taka ákvörðun um sviptingu stjórnarskrárvarinna eignarréttinda við þessar aðstæður og vísar stefnandi þar til 72. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli meðal annars fyrir um það grundvallarskilyrði eignarnáms að almenningsþörf krefji, en í því felist að eignarnám verði að teljast nauðsynlegt vegna almannahagsmuna. Stefnandi telur óhugsandi að slík nauðsyn sé til staðar þegar enn sé óljóst hvort nauðsynleg leyfi til viðkomandi framkvæmdar fáist. Heimild til eignarnáms komi aldrei til greina nema sem lokaúrræði og slík íþyngjandi ákvörðun verði ekki tekin fyrr en ljóst sé að öll önnur skilyrði til þeirrar framkvæmdar sem sé ástæða eignarnámsins séu uppfyllt. Það að taka slíka íþyngjandi ákvörðun á meðan óvissa ríki um hvort aðrar forsendur fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 séu uppfylltar sé í andstöðu við skilyrðið um almenningsþörf, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.Í ákvörðun ráðuneytisins um eignarnám komi fram að samkvæmt eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. sé framkvæmdin ekki miðuð sérstaklega að ákveðnum orkufrekum verkefnum, heldur sé um að ræða nauðsynlega framkvæmd í almannaþágu. Í frétt um tilkynningu um árshlutauppgjör fyrirtækisins Century Aluminium, hinum bandaríska eiganda Norðuráls, sem hyggist reisa nýtt álver í Helguvík, fyrir fyrsta ársfjórðung ársins 2013, hafi verið haft eftir forstjóra fyrirtækisins að samningaviðræður um orkukaup til fyrirhugaðs álvers í Helguvík stæðu enn yfir og gengu hægt, en forstjórinn hefði vonast til þess að ný ríkisstjórn myndi sjá til þess að nýjar raforkulínur að álverinu yrðu settar upp. Þá sé vitað að Landsnet hf. hafi gert samning um flutning raforku til fyrirhugaðs álvers í Helguvík, meðal annars um land stefnanda, sem muni vera dagsettur 3. október 2007 en Landsnet hf. hafi neitað beiðni lögmanna stefnanda og annarra landeigenda um afrit af samningnum. Ekkert af þessu komi heim og saman við eignarnámsbeiðni og eignarnámsákvörðun ráðuneytisins og verði það að teljast rangt sem greini í eignarnámsbeiðni og eignarnámsákvörðun að framkvæmdin sé ekki miðuð sérstaklega að ákveðnum orkufrekum verkefnum. Miðað við alla forsögu málsins verði að telja það liggja fyrir með óvefengjanlegum hætti að bygging Suðurnesjalínu 2 sé meðal annars og sérstaklega til þess að búa í haginn fyrir álver í Helguvík. Því verði ekki hjá því komist að líta svo á að eignarnámsákvörðunin sé reist á röngum forsendum. Þá hafi ráðuneytið einnig í þessu tilviki brotið upplýsinga- og rannsóknarskyldu sína sem leiði til ógildingar ákvörðunarinnar.Ef svo hefði verið að Landsnet hf. og ráðuneytið teldu samninga um álver í Helguvík í uppnámi þegar eignarnámsbeiðni var samin og eignarnámsákvörðun tekin, sé það jafn óskiljanlegt og ámælisvert að ekki hafi verið gerð grein fyrir þeirri stöðu í eignarnámsákvörðuninni, enda sé þá augljóst að endurskoða beri framkvæmdina í því ljósi og draga stórkostlega úr umfangi hennar. Um sé að ræða flutningsgetu raforku fyrir nokkur hundruð þúsunda manna byggð með öllum tilheyrandi og eðlilegum atvinnurekstri. Einnig í þessu tilviki væri um að ræða brot á upplýsingaskyldu og rannsóknarskyldu ráðuneytisins.Stefnandi telur að Landsnet hafi brotið gróflega gegn skyldu sinni til samráðs við sig og aðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar. Lagning Suðurnesjalínu 2 hafi mikil umhverfisáhrif og gildi strangar málsmeðferðarreglur sem feli í sér lágmarkskröfur um kynningu, samráð og aðkomu hagsmunaaðila að slíkum málum. Fram komi í 4. mgr. 6. gr. Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum sem Ísland hafi fullgilt og sé einnig hluti af EES-rétti að sérhver samningsaðili skuli gera ráð fyrir þátttöku almennings snemma í ferlinu þegar allir kostir séu fyrir hendi og um virka þátttöku almennings geti verið að ræða. Einnig sé í þessu sambandi byggt á tilskipun 2003/35/EB sem varði þátttöku almennings við gerð skipulags- og framkvæmdaáætlana í tengslum við umhverfsimál, einkum 2. gr. og 4. mgr. 3. gr., en tilskipunin sé einnig hluti af EES-samningnum. Vinnubrögðin við undirbúning þeirrar framkvæmdar sem hér um ræði hafi hvorki verið í samræmi við framangreind ákvæði né 8. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefndi Landsnet hf. hafi í upphafi sagst hafa verið með „ýmsa“ valkosti til athugunar en eftir samráð við sveitarfélög, hafi einn valkostur verið eftir, þ.e. sá sem deilt sé um í máli þessu. Meðan á samráðsferli Landsnets hf. við sveitarfélögin hafi staðið, hafi almenningi ekki verið hleypt að borðinu og ekki einu sinni þeim sem hafi beinna hagsmuna að gæta líkt og eigi við um stefnanda og aðra landeigendur á svæðinu. Það hafi fyrst verið þegar náðst hafði niðurstaða milli stefnda og sveitarfélaganna sem málið hafi verið kynnt fyrir almenningi í matsáætlun, og þá aðeins einn valkostur. Staðreyndin sé sú að Landsnet hafi ekki talið sig þurfa að hafa sérstakt samráð við landeigendur fyrr en fyrirtækið hafi talið að því komið að semja við þá um bætur fyrir landsafnot.Stefnandi telur að framangreindar reglur umhverfisréttarins, sem og 72. gr. stjórnskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, veiti landeigendum ríkan rétt til þátttöku í ákvörðunum um umhverfismál sem standi til að taka varðandi eignir þeirra, þ.e. rétt til virkrar þátttöku í ferli sem miði að ákvarðanatöku um tilhögun framkvæmdar frá upphafi þegar allir valkostir séu opnir og mögulegt að hafa einhver áhrif á ákvarðanatöku. Ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans um vernd eignarréttinda feli í sér skyldu til að leita beinna samninga við landeigendur um allt ferli fyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til að leita samninga við þá um framkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda, alla útfærslu og loks bætur til þeirra. Þar sem ekki hafi verið löglega staðið að undirbúningi framkvæmdarinnar og brotið gegn skyldu til samráðs við stefnanda hafi stefnanda ekki gefist færi á viðræðum við Landsnet hf. fyrr en aðrir framkvæmdakostir en 220 kV loftlína hefðu verið útilokaðir. Stefnandi hafi þannig aldrei átt þess kost að hafa áhrif á ákvörðun um tilhögun þeirrar framkvæmdar sem skerði eignarréttindi stefnanda, en það sé í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmálans og fyrrgreindar reglur á sviði umhverfisréttar. Stefnandi mótmælir því sem komi fram í ákvörðun ráðuneytisins að samningaviðræður hafi verið reyndar til þrautar, svo sem áskilið sé í 72. gr. stjórnarskrárinnar og 23. gr. raforkulaga. Þetta skilyrði helgist ekki síst af sjónarmiðum um að eignarnám sé afdrifamikil og verulega íþyngjandi ákvörðun sem eigi ekki að koma til greina fyrr en fullljóst sé orðið að aðrar leiðir séu ekki færar. Í ákvörðun ráðuneytisins sé tekið fram að Landsnet hf. hafi í tvö ár reynt að ná samningum við landeigendur en gögn málsins sýni að samningaviðræður hafi „ekki snúist um fjárhæð eignarnámsbóta heldur fyrst og fremst um útfærslu framkvæmdarinnar og hvernig unnt væri að standa að henni með öðrum hætti“. Vísað sé til þess að framkvæmdin hafi sætt mati á umhverfisáhrifum og að um hana hafi verið fjallað í lögbundnu skipulagsferli, auk þess sem fyrir liggi leyfi Orkustofnunar til að reisa og reka flutningsvirkið. Þá byggir stefnandi á því að Landsneti hafi ekki verið stætt á að slíta samningaviðræðum með einhliða hætti. Lögmönnum Landsnets hf. verið kynnt hagsmunagæsla lögmanns stefnanda með bréfi 12. desember 2012 og hafi þar verið óskað eftir fresti til yfirferðar gagna svo unnt yrði að móta ráðgjöf. Í framhaldi af því hafi Landsnet hf. tilkynnt að samningaviðræðum væri í raun lokið og að ekki væri þörf á fresti til gagnayfirferðar. Með bréfi stefnanda 7. febrúar 2013 hafi verið gagnrýnt að samningaviðræðum væri lokið án þess að efnislegar og málefnalegar viðræður hefðu í reynd átt sér stað. Tekið hafi verið fram að það væri ekki á færi stefnda Landsnets hf. að slíta samningaviðræðum einhliða og áður en gagnaðilar teldu málið hafa verið rætt til þrautar, en héldi stefndi Landsnet hf. sig við þá afstöðu, yrði það á hans ábyrgð. Sérstaklega hafi verið gagnrýnt að ekki hafi verið ætlunin að veita lögmönnum stefnanda tóm til að yfirfara gögn málsins og meta stöðuna ásamt umbjóðendum sínum, enda þótt ítrekað hefði verið að gagnayfirferð og mat á réttarstöðu stæði yfir. Af hálfu Landsnets hf. hafi þrátt fyrir þetta ekki verið hvikað frá þeirri afstöðu að samningaviðræðum væri lokið. Stefnandi telur slík einhliða slit á samningaviðræðum, ein og sér, fela í sér brot á þeirri skyldu stefnda Landsnets hf. að reyna samninga til hlítar og eigi það sérstaklega við þar sem lögmenn stefnanda óskuðu eftir frekari viðræðum. Að mati stefnanda hafi í reynd ekki farið fram raunverulegar samningaviðræður í skilningi 23. gr. raforkulaga, sbr. áskilnað 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ljóst sé af dómaframkvæmd að gerðar séu ríkar kröfur til inntaks samningaviðræðna og að þær séu fullreyndar áður en eignarnám geti komið til greina. Það skipti öllu hvort samningsaðili hafi raunverulega sýnt hug á því að ná samningnum, t.d. með því að taka sanngjarnt tillit til hagsmuna gagnaðila og leggja raunhæft mat á tillögur hans. Stefnandi hafi frá upphafi lagt áherslu á að kanna yrði þann kost að leggja umrædda línu í jörðu og vissulega neitað að veita samþykki sitt fyrir lagningu háspennulínu í lofti um land sitt. Þetta hafi stefnandi gert þar sem sá framkvæmdakostur sem fólst í jarðstreng hefði ekki á nokkru tímamarki hlotið raunhæfa skoðun og hafi stefnandi talið það brot á stjórnarskrárvörðum rétti sínum að sá möguleiki væri ekki kannaður. Þrátt fyrir það hafi allar tilraunir stefnanda til viðræðna þar um verið slegnar út af borðinu án raunverulegrar umræðu og hafi verið gengið svo langt að telja ósk um að línan yrði lögð í jörðu jafngilda viðræðuslitum. Landsnet hf. hafi aldrei reynt og aldrei sýnt vilja til að reyna að ná samkomulagi við stefnanda um aðra þætti afnota af landi stefnanda en endurgjaldið fyrir þau.Þeirri afstöðu ráðuneytisins að samningaviðræður við landeigendur sem undanfari eignarnáms eigi eingöngu að snúast um bótafjárhæð mótmælir stefnandi alfarið. Slík afstaða eigi sér hvorki stoð í 72. gr. stjórnarskrárinnar né 23. gr. raforkulaga. Þá brjóti sú afstaða í bága við þá vernd sem 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu sé ætlað að veita. Stefnandi byggir á því að mismunandi framkvæmdakostir hljóti að vera þáttur í þeim samningaviðræðum við landeigendur sem fram skuli fara áður en eignarnám komi til greina. Í eignarrétti felist meðal annars að vilji einhver fá afnot af eign annars aðila, beri honum að leita samninga við eigandann um afnotin, fyrirkomulag þeirra og endurgjald fyrir þau samkvæmt skýrri dómaframkvæmd Hæstaréttar. Það sé veruleg þrenging á þessu mikilvæga skilyrði að líta svo á að samningaviðræður varði eingöngu bótafjárhæð. Það sé jafnframt í beinni andstöðu við orðalag 1. mgr. 23. gr. raforkulaga þar sem samkomulag um endurgjald fyrir landnot sé nefnt í dæmaskyni sem eitt þeirra atriða sem reyna skuli að ná samkomulagi um við landeiganda. Hafa verði í huga að það sé fyrst á þessu stigi sem landeigandi eigi þess kost að eiga bein samskipti við þann aðila sem hyggst skerða eignarréttindi hans. Sé þess ekki kostur á þessu stigi að reyna að ná samningum um þá leið sem fara skuli við slíka skerðingu, megi ljóst vera að landeigandi eigi aldrei rétt á slíkum viðræðum. Þá sé sú staða uppi að aðili sem eignarréttarskerðing bitnar á hafi ekki lögvarinn rétt til að ræða við framkvæmdaraðila þá framkvæmdakosti sem viðkomandi telji minnst íþyngjandi. Slíkt geti ekki samræmst þeirri eignarréttarvernd sem 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæði mannréttindasáttmálans tryggja. Slík niðurstaða samræmist heldur ekki þeirri umhverfisréttarvernd sem Árósasamningurinn og EES-samningurinn tryggi almenningi. Stefnandi gerir sérstaka athugasemd við það að stefndi Landsnet hf. hafi lýst því einhliða yfir að samningaviðræður væru fullreyndar, enda þótt lögmaður stefnanda hafi ekki talið svo vera og lýst því yfir að hann þyrfti frekara tóm til að móta ráðgjöf sína. Slík einhliða slit á samningaviðræðum séu í andstöðu við 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verði að gera athugasemd við það að ráðuneytið leggi áherslu á að umrædd framkvæmd hafi farið í gegnum „lögbundið ferli“ og að um „skilgreinda framkvæmd“ sé að ræða. Að líkindum sé með því vísað til umhverfismats frá 2009 og gildandi aðalskipulags í Vogum. Stefnandi telur þetta þó ekki geta haft sérstaka þýðingu fyrir skylduna til að reyna samninga til hlítar áður en krafist sé eignarnáms. Stefnandi minnir á að stefnandi sem og ýmsir aðrir landeigendur hafi frá því að áform um styrkingu raforkuflutningskerfis á svæðinu komu fyrst fram, lagt áherslu á að línan yrði lögð í jörðu. Það að Landsnet hf. hafi ekki hlutast til um að raunverulegt mat á framkvæmdakostum færi fram strax við upphaf undirbúnings framkvæmdar, svo sem honum hafi borið lagaleg skylda til, geti ekki leyst hann undan skyldu til að eiga samningaviðræður við landeigendur um þá kosti sem þeir telji minnst íþyngjandi á síðari stigum.Stefnandi telur ráðuneytið vísa í mikilvægum atriðum til ákvörðunar Orkustofnunar um veitingu leyfis á grundvelli raforkulaga og geri rökstuðning stofnunarinnar að sínum. Þannig megi ljóst vera að umrædd ákvörðun sé grundvallargagn í málinu og hafi í raun ráðið úrslitum um þá afstöðu ráðuneytisins að Landsneti hf. hafi ekki verið skylt að taka þann kost að leggja línuna í jörðu til raunverulegrar skoðunar. Stefnanda hafi hins vegar ekki verið gefið færi á að koma á framfæri athugasemdum við ákvörðun Orkustofnunar og hafi ekki hugkvæmst að ráðuneytið hygðist byggja rökstuðning sinn á ákvörðuninni, enda hafi ákvörðunin varðað allt annan þátt málsins. Ljóst megi vera að stefnandi hafi haft margvíslegar athugasemdir við ákvörðunina og tilkynnt ráðuneytinu að til stæði að höfða dómsmál til ógildingar hennar. Því hafi ráðuneytinu ekki getað dulist að stefnandi hefði fram að færa andmæli vegna þeirra röksemda sem ákvörðunin byggðist á. Byggir stefnandi á því að ráðuneytið hafi brotið gegn andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, með því að hafa ekki gefið færi á að koma athugasemdum við umrædda ákvörðun á framfæri. Þegar ráðuneytið hafi tekið ákvörðun um að leggja röksemdir Orkustofnunar til grundvallar úrlausn sinni, hafi því borið að kalla eftir athugasemdum stefnanda við ákvörðun stofnunarinnar. Með því að gera það ekki hafi ráðuneytið brotið gegn kjarna andmælaréttar stefnanda þar sem stefnanda hafi ekki verið gefið færi á að tjá sig um grundvallargagn sem ráðuneytið hygðist byggja afstöðu sína á. Meginreglan sé sú að stjórnvaldi sé almennt óheimilt að taka ákvörðun í máli fyrr en það hafi gefið aðila sérstakt færi á að kynna sér ný gögn sem hafi bæst við í máli hans og koma á framfæri andmælum, enda hafi upplýsingarnar verulega þýðingu við úrlausn málsins og séu aðilanum í óhag. Stefnandi telur einsýnt að þessi staða sé uppi í málinu. Ákvörðun Orkustofnunar sé stefnanda sýnilega í óhag og hafi stefnanda að óvörum verið nýtt sem grundvallargagn í röksemdafærslu ráðuneytisins án þess að stefnanda hafi verið gefið færi á að skila athugasemdum. Hefði stefnanda verið gefinn kostur á að koma á framfæri andmælum, hefði stefnandi bent á ýmsa annmarka á röksemdafærslu Orkustofnunar. Virkur andmælaréttur stefnanda hefði þannig verið til þess fallinn að upplýsa málið og leiðrétta rangfærslur. Stefnandi minnir á að andmælareglan tengist náið rannsóknarreglunni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem mál verði ekki talin nægilega upplýst nema aðila hafi verið gefinn kostur á að kynna sér gögn máls og koma að andmælum. Brot ráðuneytisins á andmælarétti stefnanda hafi því jafnframt leitt til þess að rannsókn var ófullnægjandi. Stefnandi byggir á því að brot á andmælarétti stefnanda hafi leitt til þess að mikilvæg sjónarmið og upplýsingar sem hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á ákvarðanatöku ráðuneytisins hafi ekki komið fram. Byggir stefnandi á því að um verulegan annmarka sé að ræða sem leiði sjálfstætt til þess að ógilda verði hina umþrættu ákvörðun um eignarnám. Stefnandi telur að framangreindar málsástæður og röksemdir leiði hver og ein, og ekki síður séu þær teknar saman í heild, til þess að fallast verði á dómkröfur stefnanda og ógilda ákvörðun um eignarnám á landi stefnanda. Þar við bætist að ráðuneytið hafi látið það undir höfuð leggjast við málsmeðferðina hjá sér að taka rökstudda afstöðu til málsástæðna stefnanda, og leiði sá annmarki á málsmeðferðinni einnig til ógildingar ákvörðunarinnar.IIIStefndi Landsnet hf. vísar til þess að hlutverk fyrirtækisins sé að annast flutning raforku og stjórnun íslenska raforkukerfisins. Fyrirtækið starfi samkvæmt sérleyfi og sé háð opinberu eftirliti Orkustofnunar sem meðal annars ákvarði tekjumörk sem gjaldskrá fyrirtækisins byggir á. Orkustofnun ráði ekki einungis tekjumörkum og gjaldskrá fyrirtækisins heldur einnig því hvort leyfi skuli veitt fyrir byggingu nýrra flutningsvirkja raforku á hærri spennu en 66 kV, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Landsnet hf. beri ábyrgð á öruggri stýringu raforkukerfisins og skuli tryggja öryggi og gæði við raforkuafhendingu, sbr. 4. mgr. 9. gr. raforkulaga. Við byggingu raflína í flutningskerfinu þurfi oftast að fara um langan veg, í tilviki Suðurnesjalínu 2 um 34 km., og því verði ákvarðanir um hönnun og fyrirkomulag að byggjast á almennum ákvörðunum um útfærslu. Erfitt eða útilokað kunni að reynast að koma að öllum sjónarmiðum um hana. Framkvæmdin Suðvesturlínur hafi verið lengi í undirbúningi og farið í gegnum lögbundið ferli, á undirbúningsstigi hafi verið haft samráð við sveitarfélög, stofnanir og aðra hagsmunaaðila, og framkvæmdin hafi verið kynnt sérstaklega fyrir landeigendum, þar á meðal stefnanda, meðal annars með fundahöldum. Þá hafi yfirlitskort fylgt öllum bréfum stefnda og upplýsingarit verið send á öll heimili á Suðurnesjum og í Hafnarfirði ásamt því að sett hafi verið upp sérstök heimasíða um verkefnið (www.sudvesturlinur.is) þar sem hagsmunaaðilar og landeigendur hafi getað nálgast gögn um verkefnið. Fyrir liggi umhverfismat og álit Skipulagsstofnunar frá 17. september 2009 vegna framkvæmdarinnar, þar sem fallist sé á framkvæmdina. Sá hluti verkefnisins sem nefndur sé Suðurnesjalína 2 sé á samþykktu aðalskipulagi Hafnarfjarðar og allra sveitarfélaga á Suðurnesjum er framkvæmdina varði, þ.e.a.s. sveitarfélagsins Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkur, og einnig á staðfestu svæðisskipulagi.Ljóst sé að þau sjónarmið sem stefnandi vísi til hafi frá upphafi legið fyrir auk þess sem stefndi Landsnet hf. hafi í samskiptum sínum við stefnanda veitt henni fullt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Við undirbúning framkvæmdarinnar hafi Landsnet hf. fylgt lögbundnum ferlum, en með því sé fyrst og fremst um að ræða mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana af hálfu viðkomandi sveitarfélaga. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar sé mikilvægur og stefnumarkandi áfangi við undirbúning hennar og sé stefnda Landsneti hf. þannig bæði rétt og skylt að haga í framhaldinu undirbúningi framkvæmdarinnar í samræmi við niðurstöður úr lögbundnu ferli og lögmætar ákvarðanir, t.d. skipulagsyfirvalda. Frá upphafi hafi ljóst að stefndi Landsnet hf. hafi talið á grundvelli þeirra laga sem hann starfi eftir að bygging 220 kV háspennulínu væri nauðsynleg framkvæmd, enda sú 132 kV háspennulína, Suðurnesjalína 1 sem nú ein tengi Suðurnes við 220 kV meginflutningskerfið á Suðvesturhorni landsins orðin fulllestuð og ófær um að mæta kröfum um aukinn raforkuflutning á aðeins 20 árum. Í málatilbúnaði sínum líti stefnandi framhjá þýðingu lögbundins undirbúningsferlis framkvæmdarinnar bæði hvað varði mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana. Stefndi mótmælir því að samningaviðræðum hafi verið einhliða lokið af hálfu stefnda Landsnets hf. án þess að efnislegar og málefnalegar viðræður hafi í reynd átt sér stað. Stefndi vísar í þessu samhengi til þess að stefnandi hafi frá upphafi mótmælt framkvæmd Suðurnesjalínu 2, 220kv háspennulínu og hafi langar samningaviðræður stefnda Landsnets hf. við stefnanda ekki breytt þeirri skoðun hans. Því hafi verið ljóst að af framkvæmdum yrði ekki nema að fenginni heimild til eignarnáms. Leyfi Orkustofnunar ásamt greinargerð frá 5. desember 2013 liggi fyrir sem heimili stefnda að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Fyrirhuguð lína verði 32,4 km. löng 220 kV háspennulína sem liggja muni frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði um sveitarfélögin Voga, Reykjanesbæ og Grindarvíkurbæ að tengivirki við Rauðamel, um 5 km norðan við Svartsengi. Framkvæmdin sé hluti af svonefndum Suðvesturlínum, framtíðarstyrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi, en núverandi orkuflutningskerfi á Suðvesturlandi muni ekki anna fyrirsjáanlegri eftirspurn á svæðinu í nánustu framtíð. Verst sé ástandið á Suðurnesjum. Þar sé einungis ein háspennulína, Suðurnesjalína 1, 132 kV, sem nú þegar sé nýtt til fulls. Vegna þessa sé fyrsti áfangi í styrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi bygging nýrrar háspennulínu á Suðurnesjum, áðurnefndrar Suðurnesjalínu 2. Markmið framkvæmdarinnar sé að byggja upp raforkuflutningskerfið á Suðurnesjum til framtíðar svo það geti mætt orkuflutningsþörf á svæðinu nú og til framtíðar, jafnt til atvinnustarfsemi og almannanota. Þá sé tilgangurinn einnig að auka afhendingaröryggi raforku með tvöfaldri tengingu við almenna kerfið. Öll skilyrði að lögum fyrir framkvæmdinni séu því uppfyllt að frátöldum þremur af fjórum framkvæmdaleyfum, en á sífellt lengri undirbúningstíma framkvæmda sem sæta þurfi mati á umhverfisáhrifum sé eðlilegt að framkvæmdaleyfi heyri til þeirra þátta sem teljist til lokaundirbúnings þeirra en stefndi Landsnet hf. hafi sótt um framkvæmdaleyfi til þeirra fjögurra sveitarfélaga sem framkvæmdina varði 7. maí 2014 og hafi framkvæmdaleyfi af hálfu Reykjanesbæjar verið veitt 16. júní 2014. Á grundvelli lögbundinnar starfsemi sinnar samkvæmt raforkulögum, sérfræðiþekkingar og sem ábyrgðaraðili orkuflutningskerfis landsins telur stefndi Landsnet hf. að ekki sé raunhæft að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð, að teknu tilliti til samanburðar á kostnaði og rekstareiginleikum háspennulína og jarðstrengja og hafi Orkustofnun tekið undir það mat, en samanburður á þeim kosti að leggja jarðstreng í stað háspennulínu hafi þegar legið fyrir þegar Landsnet hf. hafi sent meðstefnda íslenska ríkinu erindi sitt 25. nóvember 2013. Fráleitt sé að ætla stefnda Landsneti hf. að velja framkvæmdakost sem ekki sé í samræmi við lögbundnar skyldur hans líkt og stefnandi virðist telja. Þá sé fráleitt að stefnandi stilli máli þessu upp þannig að hann standi jafnfætis stefndu þegar komi að opinberri stefnumörkum og lögbundnum ákvörðunum. Stefnandi beri ekki ábyrgð á afhendingaröryggi orku á Suðurnesjum en á landeigendum séu þó lagðar skyldur vegna meðal annars afnota af landsréttindum, sbr. VI. kafli raforkulaga. Hér sé um framkvæmd að ræða sem snerti allan almenning og varði innviði samfélagsins. Dómstólar hafi ekki vald til að fallast á dómkröfur stefnanda því þær varði í raun þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Engir annmarkar séu á stjórnvaldsákvörðun stjórnvalda. Ef um annmarka gæti verið að ræða væru þeir óverulegri og ættu ekki undir neinum kringumstæðum að leiða til ógildingar ákvörðunarinnar. Í ákvörðun ráðuneytisins um heimild til eignarnáms sé tekin afstaða til allra álitaefna stefnanda með ítarlegum hætti og öll sjónarmið sem fjallað sé um í málinu hafi legið fyrir við ákvarðanatökuna. Stefnandi hafi notið ríkulegs andmælaréttar af hálfu meðstefnda og málsmeðferð meðstefnda hafi verið vönduð og í samræmi við lög. Enda þótt stefnandi geti ekki fallist á rökstuðning fyrir því að uppfyllt séu skilyrði eignarnáms, þá sæti eignaréttur almennum takmörkunum laga og málsmeðferð brjóti í engu gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar eða 23. gr. raforkulaga. Stjórnvaldsákvörðunin feli réttilega í sér almennt og hlutlægt mat um að framkvæmdir við Suðurnesjalínu 2 muni ekki hafa veruleg og óafturkræf áhrif á eignir stefnanda. Skýrara dæmi um nauðsyn samfélagsins á beitingu eignarnámsheimilda vegna samfélagslegra þátta sem nái til mjög mismunandi hagsmuna, bæði einstaklegra og almennra, verði vart fengið. Því beri að meta málsatvik heildstætt og út frá lögbundnum hagsmunum, lögfestum skyldum og réttindum stefnda Landsnets hf. ekki síður en einstaklingsbundnum hagsmunum stefnanda. Um sé að ræða almenna kvöð á eignarrétti sem allir landeigendur á línuleiðinni sem fari um skipulagt mannvirkjabelti á Reykjanesi sæta. Engar forsendur né lagafyrirmæli séu til þess að ógilda stjórnvaldsákvörðunina og væri slík niðurstaða afar íþyngjandi fyrir stefnda og um leið þá samfélagslegu hagsmuni sem honum beri að sinna á grundvelli raforkulaga. Stefnandi haldi því fram að fyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám sé haldin slíkum annmörkum að hún sé ógildanleg. Því mótmælir stefndi Landsnet hf. sem röngu og ósönnuðu og telur að engir annmarka séu á eignarnámsákvörðun íslenskra stjórnvalda. Jafnvel þótt talið yrði að einhverjir annmarkar væru á henni, telur stefndi Landsnet hf. að slíkir annmarkar séu óverulegir og geti ekki leitt til ógildingar á ákvörðuninni með vísan til heildstæðs mats á málinu og umfangi þess. Landsnet hf. bendir á að til þess að stjórnvaldsákvörðun teljist ógildanleg þurfi að vera á henni verulegur annmarki. Af hálfu stefnda Landsnets hf. er því haldið fram að eignarnámsákvörðun stjórnvalda uppfylli öll form- og efnisskilyrði og að ekki hafi verið leiddir í ljós neinir verulegir annmarkar á henni sem leiða ættu til ógildingar hennar. Ákvörðunin sé ítarlega rökstudd og byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Hún byggi á heimild íslenska ríkisins og sjónarmiðum sem fram komi fyrst og fremst í 72. gr. stjskr., 23. gr. raforkulaga og stjórnsýslulögum nr. 37/1993, meðal annars með tilliti til jafnræðisreglu 11. gr. laganna þegar metin sé staða stefnanda og annarra landeigenda sem sæta þurfi sömu almennu en afmörkuðum takmörkunum á eignarréttindum sínum og stefnandi. Þannig eigi sjónarmið stefnanda ekki að hafa aukið vægi umfram önnur sjónarmið, meðal annars stefnda Landsnets hf., og mati á aðstæðum öllum vegna framkvæmdarinnar sem stefndi Landsnet hf. telji nauðsynlegt að ráðast í. Ljóst sé hins vegar að áður en stjórnvaldsákvörðunin hafi verið tekin, hafi bæði stefnanda og stefnda Landsneti hf. verið gefinn kostur á að koma að sjónarmiðum sínum og. Stefnandi hafi nýtt sér andmælarétt sinn og öll sjónarmið sem varði einstaklega hagsmuni hans hafi legið fyrir þegar ákvörðunin hafi verið tekin og íslensk stjórnvöld lögðu mat á beiðni stefnda Landsnets hf. um eignarnámið. Þannig sé málsmeðferðin í samræmi við stjórnsýslulög, þar með taldar 10., 12. og 13. gr. laganna, og ákvörðunin lögmæt í alla staði, bæði hvað varði form og efni. Stefnandi málsins tefli fram málsástæðum í málinu sem varði ekki atriði þessa máls og er þeim mótmælt af hálfu stefnda Landsnets hf. Í málinu sé hvorki leyfi Orkustofnunar til framkvæmdarinnar til endurskoðunar né skýrsla eða mat á umhverfisáhrifum hennar. Hið sama megi segja um skipulagsáætlanir þeirra sveitarfélaga sem framkvæmdin liggi um. Öll þessi atriði sem varði framkvæmdina hafi verið fyrir hendi þegar stjórnvaldsákvörðunin hafi verið tekin og hafi stefndu verið rétt og skylt að byggja á þeim og treysta á ákvarðanir sem hafi verið teknar í löngu og ströngu lögbundnu ferli. Stefndi Landsnet hf. krefst þess að ekki verði leyst úr öðrum málsástæðum stefnanda í dómi en þeim sem varði beinlínis umþrætta eignarnámsákvörðun í málinu og byggi á einstaklegum og lögvörðum hagsmunum stefnanda. Um þetta vísar stefndi Landsnet hf. til 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þær málsástæður sem stefnandi byggi á að nær öllu leyti geti ekki talist varða einstaka og lögvarða hagsmuni stefnanda heldur sé um að ræða almenn atriði sem lúti opinberri stefnumörkun, lögbundnum undirbúningsferlum og ákvörðunum annarra stjórnvalda en þess sem hafi tekið þá ákvörðun sem krafist sé ógildingar á. Í þessu sambandi bendir stefndi Landsnet hf. í fyrsta lagi á fullyrðingar stefnanda um að lagning Suðurnesjalínu 2 í jörð sé raunhæfur framkvæmdakostur og mun minna íþyngjandi en loftlína sem ekki hafi verið tekinn til „raunverulegrar skoðunar“ auk þess sem stefnandi fullyrði að ekki hafi verið sýnt fram á nauðsyn 220 kV háspennulínu. Í öðru lagi telji stefnandi stefnda Landsnet hf. hafa brotið gegn lagaskyldu sinni til samráðs við stefnanda vegna framkvæmdarinnar, og í þriðja lagi sé fullyrt að veita hefði átt stefnanda sérstakan andmælarétt vegna tilvísunar íslenskra stjórnvalda í stjórnvaldsákvörðun til leyfis Orkustofnunar. Slíkur málflutningur feli í sér að við eignarnámsákvörðun hefði átt að endurskoða og fjalla að nýju um öll leyfi, skipulagsáætlanir og lögbundna ferla vegna framkvæmdarinnar. Þessi atriði eigi það sammerkt að annað hvort hafi verið fjallað um þau áður af þar til bærum aðilum eða um sé að ræða atriði sem ekki beri að fjalla um í eignarnámsákvörðun á grundvelli 23. gr. raforkulaga, sbr. og 72. gr. stjórnarskrár. Stefndi Landsnet hf. hafi tilkynnt landeigendum um undirbúning framkvæmda við raforkuflutningskerfið á Reykjanesskaga með bréfi 9. nóvember 2007. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar hafi verið unnið í samræmi við ákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, sbr. sérstaklega 8.-10. gr. laganna, en þar sé kveðið á um kynningarferli sem felist m.a. í því að framkvæmdaraðili kynnir umsagnaraðilum og almenningi tillögu að matsáætlun, sbr. 1. mgr. 8. gr. laganna. Fummatsskýrla sé unnin á grundvelli samþykktar matsáætlunar. Skipulagsstofnun kynni hina fyrirhuguðu framkvæmd og frummatsskýrslu með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu, dagblaði sem gefið er út á landsvísu og eftir því sem við eigi í fjölmiðli sem ætla megi að nái til þeirra sem búi nærri framkvæmdasvæði, sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna. Öllum sé frjálst að gera athugasemdir við frummatsskýrslu, sbr. 4. mgr. 10. gr. laganna. Þá hafi upplýsingar legið fyrir á heimasíðu stefnda, landsnet.is og sérstakri heimasíðu verkefnisins, sudvesturlinur.is. Stefnandi hafi nýtt sér umsagnarrétt sinn og komið sjónarmiðum sínum á framfæri, meðal annars með aðstoð lögmanna. Í grundvallaratriðum sé afstaða stefnanda óbreytt, þ.e.a.s. að hann leggist gegn framkvæmdinni og hafi afstaðan legið fyrir á öllum stigum ákvörðunartöku hinna fjöldamörgu þátta sem varði jafn viðamikla, kostnaðarsama og tæknilega flókna framkvæmd sem Suðurnesjalína 2 sé. Landeigendum í sveitarfélaginu Vogum hafi sérstaklega verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við tillögu stefnda að lögn Suðurnesjalínu 2 og Kolviðarhólslínu 2 frá Hrauntungum að Njarðvíkurheiði. Stefndi Landsnet hf. hafi kynnt framkvæmdina ítarlega og að öllu leyti og jafnvel umfram lögbundnar skyldur sínar, auk þess sem málið hlaut nokkra fjömiðlaathygli og gat því ekki hafa farið framhjá neinum hagsmunaaðila innan sveitarfélagsins Voga. Lögbundnir umsagnaraðilar hafi einnig látið mat á umhverfisáhrifum til sín taka. Þannig liggi fyrir umsögn Umhverfisstofnunar þar sem skýrt komi fram að á hraunsvæði, svo sem á hinu skipulagða mannvirkjabelti á Reykjanesskaga, sé það betri kostur með tilliti til jarðmyndana og náttúruverndar að leggja loftlínur yfir hraun frekar en jarðstrengi, þar sem fyrrnefnd aðgerð sé mun afturkræfari en sú síðarnefnda hvað varði spjöll á jarðmyndunum og gróðri. Umhverfisstofnun telji að frummatsskýrsla stefnda Landsnets hf. hafi verið ítarleg og gefið góða mynd af hugsanlegum umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Skýrt komi fram að Umhverfisstofnun sé ekki hlynnt því að jarðstrengur verði lagður í óraskað hraun og telji stofnunin ekki líkur á því að styrking suðvesturlína muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér. Þá segi í umsögn Orkustofnunar meðal annars að stofnunin leggi áherslu á að við uppbyggingu flutningskerfis landsins og endurbætur á því sé leitað hagkvæmustu leiða að teknu tilliti til atriða sem snerta öryggi raforkuafhendingar. Í ljósi þess að mikill munur sé á kostnaði við byggingu loftlína annars vegar og lagningu jarðstrengja hins vegar, styðji Orkustofnun þá viðleitni stefnda Landsnets hf. að velja loftlínur í stað jarðstrengja þar sem aðstæður leyfi. Í umsögn Vegagerðarinnar komi fram skýr fyrirmæli þess efnis að þeir jarðstrengir sem liggi samsíða vegum skuli allir vera utan veghelgunar sem nái 30 m frá miðlínu veganna. Sama gildi um loftlínur og helgunarsvæði þeirra. Ljóst sé því, hvað sem skoðunum stefnanda líði, að engin samlegðaráhrif séu með lagningu jarðstrengja á hárri spennu og þjóðvegakerfi landsins. Um tvo aðskilda þætti sé að ræða en báðir falli undir mannvirki sem séu innviðir þjóðfélagsins, í almannaþágu og lúti lögbundum skilyrðum um öryggi og tilhögun framkvæmda. Í umsögn HS Orku hf. komi meðal annars fram að bygging Suðurnesjalínu sé brýn nauðsyn svo viðunandi afhendingaröryggi raforkunnar sé tryggt, rekstraröryggi virkjana fyrirtækisins verði ásættanlegt og að frekari þróun jarðhitaiðnaðarins geti átt sér stað með frekari virkjunum. Hvetji fyrirtækið til að framkvæmdin verði að veruleika sem fyrst. Þessu til viðbótar hafi stefnandi látið til sín taka vegna skipulagsmála, bæði vegna aðalskipulags í sveitarfélaginu Vogum og vegna Svæðisskipulags Suðurnesja. Sveitarfélagið Vogar hafi þó tekið rökstudda og ítarlega afstöðu til þess hvers vegna beri að leggja loftlínu fremur en jarðstreng, meðal annars með vísan til samningaviðræðna sveitarfélagsins við stefnda og samkomulags þessara aðila um línulagnir í sveitarfélaginu. Þá hafi það jafnframt tekið rökstudda afstöðu til stækkunar raforkuflutningskerfsins úr 132 kV í 220 kV og um línustæði í landinu. Bendi sveitarfélagið á að komi til eignarnáms, komi það í hlut matsnefndar eignarnámsbóta að ákveða sanngjarnar bætur fyrir röskunina og afnotin. Hvað varði samráð og tilraunir til að ná samningum við stefnanda á grundvelli 23. gr. raforkulaga, andmælarétt hans og sjónarmiða um meðalhóf við beitingu eignarnáms sé ljóst að öll skilyrði fyrir beitingu eignarnáms samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár og 23. raforkulaga séu fyrir hendi í málinu. Engin ný sjónarmið hafi verið uppi í andmælum stefnanda til meðstefnda íslenska ríkisins. Af heildstæðu mati á málinu og gögnum þess verði ekki dregin önnur ályktun en sú að stefnandi vilji ekki heimila framkvæmdina Suðurnesjalína 2 á hluta eignarlands síns þótt öll skilyrði séu til þess og almannaheill krefji. Verði vart fundið skýrara dæmi um réttmæta beitingu eignarnáms en í þessu tilviki. Stefnandi telji sig hins vegar bæran, með vísan til 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrár., að fjalla um í samningaviðræðum um bætur vegna framkvæmdar Suðurnesjalínu 2 með 220 kV háspennulína aðra þætti en möguleg áhrif þeirrar framkvæmdar á land stefnanda sem stefndi Landsnet hf. hefur ákveðið að ráðast í og ber ábyrgð á að lögum. Stefndi Landsnet hf. bendir á að í 21. og 23. gr. raforkulaga sé beinum orðum vikið að endurgjaldi fyrir landnot og náist ekki samkomulag þar að lútandi sé bæði Landsneti hf. heimilt, en ekki síður skylt í ljósi lögbundins hlutverks síns, að leita heimildar til eignarnáms. Samningaviðræður við landeigendur og þar með stefnanda snúist fyrst og fremst um þær bætur sem eðlilegt megi telja að greiða beri stefnanda vegna þeirrar kvaðar sem leggja verði á hans land í ljósi almannahagsmuna. Af hálfu stefnda Landsnets hf. er á það lögð áhersla að hið almenna raforkuflutningskerfi verði ekki klæðskerasniðið að óskum og vilja hvers og eins landeiganda. Þótt ákvörðun um heimild til eignarnáms feli í sér í þessu tilviki nauðsynlega forsendu til þess að unnt sé að ráðast í framkvæmdir, feli hún ekki í sér skilyrðislaust leyfi til framkvæmda. Eignarnámsbeiðni snúi að einstökum og lögvörðum hagsmunum þess landeiganda sem í hlut á og ákvörðun um hvort réttmætt sé að hann láti í té afnot af sínu landi í þágu samfélagsins sem margir aðrir landeigendur geri. Það séu þau rök sem hvíli að baki bæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 23. gr. raforkulaga. Framkvæmdin, Suðurnesjalína 2, sé komin mjög langt í undirbúningi og verkhönnun vegna útboðs hennar sé hafin. Nauðsynlegt hafi verið að sækja um eignarnámsheimild vegna andstöðu stefnanda við framkvæmdina. Stefndi vísar til þess að veiting framkvæmdaleyfis sé ekki nauðsynlegt skilyrði ákvörðunar um eignarnám. Lögbundið leyfi Orkustofnunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga, sé heldur ekki forsenda þess að leitað sé eignarnáms þótt það leyfi, líkt og framkvæmdaleyfi og ákvörðun um að heimila eignarnám, skipulagsákvarðanir og mat á umhverfisáhrifum, séu allt forsendur fyrir framkvæmdinni, hver með sínum hætti.Í 15. gr. laga um framkvæmd eignarnáms segi að eignarnemi geti horfið frá fyrirhuguðu eignarnámi, segi hann til þess innan mánaðar frá því að mat á eignarnámsbótum hafi legið fyrir. Þannig kunni t.d. mat á því tjóni sem eignarnámsþoli hafi orðið fyrir að vera svo fjarri því sem eignarnemi hafi áætlað að hann kjósi að falla frá eignarnámi. Komi sú staða upp skuli eignarnemi bæta allt tjón sem rakið verði til aðgerða hans og honum jafnvel skylt að greiða eignarnámsbætur. Einnig kunni sú staða að koma upp að eignarnám hafi verið veitt, bætur greiddar, en umbeðin framkvæmd verði ekki að veruleika af einhverjum ástæðum. Ábyrgð af kostnaði þar að lútandi hvíli hjá eignarnema. Stefndi Landsnet hf. bendir á að hlutverk stjórnvalda á grundvelli 23. gr. raforkulaga sé takmarkað við ákveðna þætti og geti meðstefndi hvorki tekið allar ákvarðanir sem teknar hafa verið af til þess bærum stjórnvöldum lögum samkvæmt til endurskoðunar við ákvörðun sína um eignarnám né tekið ákvörðun um veitingu leyfa sem öðrum stjórnvöldum sá falið að lögum, hvort sem þau hafi verið veitt eða ekki. Eignarnámsákvörðunin takmarkist réttilega af þessum þáttum. Yrði fallist á ógildingu ákvörðunarinnar á grundvelli þeirra almennu sjónarmiða sem stefnandi byggi á og varði allan almenning, væri um leið verið að fallast á að ákvarðanir sem teknar hafi verið í lögbundnu undirbúningsferli væru ógildar. Umfjöllun stefnanda um lagningu jarðstrengja eða byggingu 132 kV loftlínu sé sama marki brennd. Ákvörðun um eignarnám skv. 23. gr. raforkulaga nái ekki til þess þáttar enda hafi stefnandi nú þegar höfðað dómsmál til að láta reyna á gildi leyfis Orkustofnunar sem gefið sé út á grundvelli 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Stefnda Landsneti hf. beri samkvæmt 1. gr. og 1. mgr. 9. gr. raforkulaga að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi og beri skyldu til að byggja upp raforkuflutningskerfið á hagkvæman hátt, að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Munur á kostnaði við lagningu jarðstrengja á 220 kV spennu og loftlínu sé þannig að ekki sé réttlætanlegt að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Engar þær breytingar hafi orðið sem hrekji þá staðreynd að kostnaður við lagningu jarðstrengs á 220 kV spennu miðað við lagningu loftlínu sé margfaldur. Við framkvæmdir við almenna flutningskerfið sem Suðurnesjalína 2 verður hluti af nemi slíkur kostnaðarmunur háum fjárhæðum sem hlaupi á milljörðum króna. Áhrif ógildingar stjórnvaldsákvörðunarinnar 24. febrúar 2014 á slíkum almennum forsendum hefði lítil áhrif á hagsmuni stefnanda en gífurleg áhrif á hagmuni stefnda sem og samfélagsins í heild. Málið yrði á byrjunarreit. Þá er því mótmælt að stefnandi geti byggt á slíkum almennum sjónarmiðum sem annað hvort afstaða hafi verið tekin til lögum samkvæmt eða bíði ákvörðunar. Stefnandi beri engar skyldur að lögum gagnvart almenningi um rekstur raforkukerfisins, að öðru leyti en því sem kveðið sé á um í VI. kafla raforkulaga. Stefnandi málsins byggi á því að ákvæði 72. gr. stjórnarskrár standi eignarnámi í vegi þar sem skilyrði um almenningsþörf séu ekki uppfyllt að hans mati þar sem ekki hafi verið gætt sjónarmiða óskráðrar meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar þess efnis að ávallt skuli gæta hófs við aðgerðir sem skerði stjórnarskrárvarin réttindi og velja þá leið sem sé minnst íþyngjandi. Vísi stefnandi einnig til 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf. Þá telji stefnandi að það felist í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga að taka verði alla framkvæmdakosti sem uppfylli markmið framkvæmdar til skoðunar á grundvelli bestu fáanlegu upplýsinga. Stefnandi haldi því fram að framkvæmdaraðili, í þessu tilviki stefndi Landsnet hf., geti ekki útilokað slíka kosti án þess að fyrir liggi forsvaranlegt, hlutlægt og málefnalegt mat á þeim. Byggt sé á því af hálfu stefnanda að ekki hafi verið kannað með raunverulegum hætti þeir framkvæmdakostir sem stefnandi hafi rökstutt sem minna íþyngjandi en 220 kV loftlína og því hefði borið að hafna beiðni stefnda Landsnets hf. um eignarnám, þegar af þeirri ástæðu. Stefndi Landsnet hf. mótmælir þessum málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Markmiðum og tilgangi framkvæmdarinnar sé meðal annars lýst í beiðni um eignarnám. Suðurnesjalína 2 sé 220 kV háspennulína sem reist verði samhliða 132 kV háspennulínu, Suðurnesjalínu 1, sem nú sé fulllestuð. Svæðið sé ekki tengt með svonefndri N-1 tengingu en það ástand sé óviðunandi þegar um svo stór byggðarlög sé að ræða sem séu á Reykjanesskaganum. Í framtíðinni sé gert ráð fyrir að Suðurnesjalína 1 verði rifin og ný 220 kV háspennulína byggð í hennar stað. Nái þá 220 kV meginflutningskerfi stefnda til Suðurnesja með viðunandi afhendingaröryggi sem felist í N-1 tengingu þess. Þetta séu þau markmið framkvæmdar sem stjórnvöldum beri að leggja til grundvallar þegar stjórnvaldsákvörðun sé tekin á grundvelli rannsóknarreglu en ekki önnur markmið sem varði aðrar framkvæmdir. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi ekki kannað þá framkvæmdakosti sem hann telji sig hafa rökstutt að séu minna íþyngjandi en 220 kV loftlína, og að það leiði eitt og sér til þess að ekki hafi verið sýnt fram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni í skilningi 72. gr. stjskr. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. hafi ítrekað bent á að framkvæmdin liggi um skipulagt mannvirkjabelti á Reykjanesskaga og að ekki verði komist hjá því að kvaðasetja jörð stefnanda vegna legu hennar frá fjöru og langt inn í landið. Í eignarnámsheimildinni sé komist að þeirri niðurstöðu að beiðnin sé sett fram og afmörkuð með þeim hætti að gætt sé meðalhófs og ekki seilst lengra en þörf krefji til að ná fram skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Þá séu í ákvörðun meðstefnda tekin til umfjöllunar skilyrði 72. gr. stjórnarskrár um almenningsþörf og að nauðsyn beri til að ráðast í framkvæmdina og er tekið undir þá niðurstöðu af hálfu stefnda Landsnets hf. enda verði ekki ráðist í framkvæmdina nema með því að ráðherra heimili eignarnám á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Ekkert í umfjöllun stefnanda hnekki því mati að komi ekki til eignarnáms, verði framkvæmdin, Suðurnesjalína 2, 220 kV háspennulína, ekki að veruleika. Því verði að líta svo á að eignarnámið sé nauðsynleg forsenda framkvæmdarinnar. Einnig sé ljóst að almannahagsmunir liggi til grundvallar skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Í umsókn stefnda Landsnets hf. um leyfi til Orkustofnunar sé sérstaklega fjallað um samanburð á kostnaði og tæknilegum eiginleikum jarðstrengs á 220 kV spennu sem væri með 630 MVA flutningsgetu. Eðli málsins samkvæmt verði ávallt einhverjar breytingar á kostnaðarmun milli háspennulína og jarðstrengja og ný tækni komi til sögunnar. Þær geti þó almennt ekki kollvarpað ákvörðunum sem teknar séu eftir bestu þekkingu á hverjum tíma. Í þessu máli eigi slíkt ekki við og ekki um neinn forsendubrest eða sambærilegt að ræða. Staðreyndir málsins og grundvöllur raunhæfs og lögbundins vals á þeim kosti að leggja háspennulínu 220 kV fremur en 220 kV jarðstrengi séu meðal annars þeir að með aukinni spennu aukist stofnkostnaður við jarðstrengslögn margfalt og séu jarðstrengir á hárri spennu tæknilega óhagkvæmari lausn en loftlínur á sömu spennu. Sveigjanleika til breytinga og aðlögunar flutningskerfisins að breyttum þörfum sé mun minni þegar um sé að ræða jarðstrengi. Þá taki mun lengri tíma að gera við jarðstrengi en loftlínur og hafi það áhrif á afhendingaröryggi raforku. Að teknu tilliti til samanburðar á kostnaði og rekstareiginleikum sé það mat stefnda Landsnets hf. að ekki sé raunhæft að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Það mat og um leið lögbundin ákvörðun stefnda hafi verið staðfest í lögbundnum undirbúningsferlum, svo sem í mati á umhverfisáhrifum, aðalskipulagi sveitarfélagsins Voga og með leyfi Orkustofnunar. Sjónarmið stefnanda hafi ávallt legið fyrir og hann komið þeim á framfæri við til þess bæra aðila. Ekki sé unnt að verða við þeirri ósk hans að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörð með vísan til framangreindra lagaákvæða og almannahagsmuna. Stefnandi málsins telur að það sé skylda að taka þann kost að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu til skoðunar enda sé það raunhæfur framkvæmdakostur sem sé mun minna íþyngjandi fyrir stefnanda en loftlína. Því er hafnað af hálfu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. fylgist með verðþróun og kostnaðarmun jarðstrengja og loftlína og hafi enga hagsmuni af því að velja loftlínur í stað jarðstrengs, þegar skilyrði séu til þess, t.d. á 66 kV spennustigi. Þá verði að líta til þess mikla munar sem sé á jarðstrengjum og loftlínum hvað kostnað varði og rekstrarlega þætti. Þegar að lagningu jarðstrengja komi hafi verið sett ákveðin viðmið við ákvörðunartöku um það hvort leggja skuli jarðstreng eða loftlínu sem taka verði tillit til. Í fyrsta lagi að 220 kV jarðstrengslausn sé ekki tæknilega eða kostnaðarlega fýsileg á því spennustigi og komi eingöngu til athugunar á styttri köflum og við mjög sérstakar aðstæður, t.d. einstæðar umhverfisaðstæður eða í þéttri íbúðabyggð. Í öðru lagi séu 132 KV jarðstrengslausnir skoðaðar á styttri vegalengdum og þar sem um tengingu við einstaka viðskiptavini sé að ræða. Í þriðja lagi sé jarðstrengslausn að öðru jöfnu valin til tengingar á 66 kV, sé kostnaður og viðgerðartími ásættanlegur við þá lausn.Stefndi Landsnet hf. ítrekar að öll sjónarmið sem stefnandi byggi á, svo sem athugasemdir við kostnaðarsamanburð á jarðstrengjum og loftlínum, hafi legið fyrir frá upphafi og fengið umfjöllun á öllum stigum hins langa og lögbundna undirbúningsferlis framkvæmdarinnar. Þá er bent á að fyrir liggi samkomulag við sveitarstjórn sveitarfélagsins Voga um viðbrögð við því ef íbúðabyggð muni kalla á breytingar á legu háspennulínanna, en aðalskipulagið 2008-2028 geri annars ekki ráð fyrir íbúðabyggð sunnan Reykjanesbrautar.Í eignarnámsákvörðuninni 24. febrúar 2014 sé ítarlega fjallað um hugmyndir um aðra útfærslu framkvæmdarinnar og tekið undir með stefnda Landsneti hf., eignarnámsbeiðanda, að rétt hafi verið að hafna og vísa frá, að vel athuguðu máli, hugmyndum landeigenda um aðrar útfærslur á Suðurnesjalínu 2 en þá sem fyrir liggi með ákvörðun þar til bærra stjórnvalda, auk þess sem mat á því hvaða framkvæmdakostur næði best tilsettu markmiði framkvæmdarinnar Suðurnesjalínu 2, var talið hafa verið reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Stefnandi hafi skilað ítarlegum athugasemdum við málsmeðferðina og lagt fram fjölda gagna og hafi því gefist færi á að koma að andmælum sínum áður en ákvörðun hafi verið tekin um eignarnám. Skilyrðum 10.–13. gr. stjórnsýslulaga sé því fullnægt. Þar sem stefnandi telji það óeðlilegt að knýja á um eignarnám vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 án „hlutlægrar og málaefnalegrar“ skoðunar á þeim kosti að leggja línuna í jörð, einkum þar sem forsendur séu allt aðrar en þegar upphaflega hafi verið ákveðið að ráðast í lagningu línunnar en álit Skipulagsstofnunar sé fimm ára gamalt en ákvörðun um loftlínu sé enn eldri, þá sé bent á að engar forsendur hafi breyst sem kollvarpi ákvörðun um lagningu Suðurnesjalínu 2, hvorki hvað varði kostnaðarmun eða tæknilega útfærslu og umhverfisáhrif. Þessi málatilbúnaður stefnanda styðjist ekki við nein lagasjónarmið enda séu þau ekki fyrir hendi. Umfangsmiklar framkvæmdir sem falli undir gildissvið laga um mat á umhverfisáhrifum séu mörg ár í undirbúningi og taki kynningar- og ákvörðunarferli langan tíma. Miklir og lögvarðir hagsmunir séu í húfi fyrir framkvæmdaraðila sem beri ábyrgð á framkvæmd og kostnaði við hana. Þetta sjónarmið endurspeglist meðal annars í 1. mgr. 12. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, en samkvæmt ákvæðinu megi leyfisveitendur leggja matsskýrslu til grundvallar leyfisveitingu í 10 ár frá því að álit Skipulagsstofnunar um hana hafi legið fyrir. Eftir þann tíma sæti matsskýrslan ekki skilyrðislausri endurskoðun en leyfisveitandi skuli óska ákvörðunar Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða eigi hana að hluta eða í heild. Í málinu liggi fyrir umhverfismat og álit Skipulagsstofnunar sem sæti ekki endurskoðun í þessu máli. Umfjöllun stefnanda sem þá þætti varði sé því mótmælt, meðal annars með vísan til 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þá sé vísað til synjunar Skipulagsstofnunar á beiðni stefnanda um að taka matsskýrslu til endurskoðunar, sérstaklega til umfjöllunar um réttarstöðu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. mótmælir því að skýrsla kanadíska ráðgjafarfyrirtækisins Metsco sé óháð og á einhvern hátt rétthærri en þær upplýsingar sem stefndi Landsnet hf. hafi veitt eða vísi til á grundvelli lagalegrar stöðu sinnar sem rekstraraðili flutningsnetsins. Skýrslan geti ekki haft grundvallarþýðingu í málinu og hafi í raun enga þýðingu í málinu og styðji í engu málatilbúnað stefnanda. Skýrslan staðafesti þær tölur sem notaðar hafi verið við útreikning á stofnkostnaði jarðstrengja hjá stefnda Landsneti hf. en hvað líftímakostnað í skýrslunni þá séu gerðar alvarlegar athugasemdir við þær forsendur sem þar séu notaðar bæði varðandi líftíma strengja og loftlína, svo og forsendur útreikninga á viðhaldskostnaði, orkuverðsforsendur o.fl. Sé litið fram hjá þeim villum sem fram komi í forsendum hennar, staðfestir tölurnar um kostnað, hvort sem er stofnkostnað og líftímakostnað, þær tölur sem stefnda Landsnet hf. hafi stuðst við og birt. Í skýrslu Metsco sé lögð áhersla á að um almennan samanburð sé að ræða og að meta verði hvert tilvik fyrir sig sérstaklega. Stefnda Landsnet hf. sé þeirrar skoðunar að loftlínur séu hagstæðar þegar krafist sé mikillar flutningsgetu eins og í tilviki hins almenna raforkukerfis. Suðurnesjalína 2 sé byggð með þarfir hins almenna flutningskerfis í huga til lengri tíma og með tilliti til samfélagslegra hagsmuna. Minnt sé á að einungis á 20 árum sé 132 kV Suðurnesjalína 1 orðin fulllestuð og brýn þörf á úrbótum. Það sé rétt að kostnaður af lagningu jarðstrengja í samanburði við loftlínur sé í sífelldri endurskoðun og sé ástæða þess meðal annars sú að stefndi Landsnet hf. taki það hlutverk sitt alvarlega að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi sem og þá skyldu sína að byggja upp raforkuflutningskerfið á hagkvæman hátt, að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Fyrirtækið hafi þó ekki hagsmuni af því að byggja loftlínur í stað jarðstrengja eða annarra þeirra kosta sem séu óhagkvæmari en jarðstrengir að teknu tilliti til framangreindra þátta. Þeir séu því sífellt í endurskoðun. Sú könnun sem stefnandi vísi til bendi til að kostnaður við lagningu jarðstrengja hafi lækkað frá fyrri athugun. Munurinn sé engu að síður svo mikill að ekki sé réttlætanlegt að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Leyfisumsókn stefnda Landsnets hf. til Orkustofnunar hafi byggt og byggi á nýjustu gögnum og tölum en engar þær breytingar hafi orðið sem hrekji þá staðreynd að kostnaður við lagningu jarðstrengs á 220 kV spennu miðað við lagningu loftlínu sé margfaldur. Við framkvæmdir við almenna flutningskerfið, sem Suðurnesjalína 2 verði hluti af, nemi slíkur kostnaðarmunur háum fjárhæðum sem hlaupi á milljörðum króna. Í raun sé enginn fræðilegur ágreiningur um að meginreglan sé sú að jarðstrengir séu mun dýrari en loftlínur og á margan hátt verri kostur. Kostnaðarmun megi minnka ef gefnar séu forsendur sem ekki séu endilega í samræmi við raunveruleikann. Þótt raunverulegur munur á kostnaði við jarðstrengi og loftlínur hafi minnkað eitthvað milli athugana, séu útreikningar stefnda ekki úreltir. Það valdi ekki ógildi stjórnvaldsákvörðunar enda breyti nýjustu athuganir engu fyrir málið í heild heldur staðfesti þvert á móti að loftlína sé enn mun betri kostur í hinu almenna flutningskerfi en jarðstrengur á hærri spennu af margvíslegum ástæðum.Samkvæmt framangreindu verði ekki fallist á með stefnanda að stjórnvöld hafi virt að vettugi 10. gr. stjórnsýslulaga. Málið hafi verið nægjanlega upplýst til þess að hægt hefði verið að taka upplýsta ákvörðun í því. Orkustofnun hafi farið að almennum reglum við undirbúning og töku ákvörðunar sinnar, þar á meðal að afla nægjanlegra upplýsinga til að byggja ákvörðun sína á sem hafi byggt á upplýsingum málsaðila og þeirra sem hafi sent inn athugasemdir. Upplýsingar stefnda Landsnets hf. hafi verið réttar og áreiðanlegar. Því sé ekki hægt að að fallast á það með stefnanda að Orkustofnun hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni eða að ófullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir við töku ákvörðunarinnar. Ekki sé heldur hægt að fallast á þá málsástæðu að íslensk stjórnvöld hefðu átt að veita stefnanda sérstakan og óskilgreindan andmælarétt vegna þess að í stjórnvaldsákvörðuninni sé réttilega fjallað um leyfi Orkustofnunar til stefnda Landsnets hf. Stefnandi hafi nýtt andmælarétt sinn til fulls einnig að þessu leyti með bréi 28. janúar 2014, þar sem fjallað séum leyfi Orkustofnunar. Stefndi Landsnet hf. hafnar allri umfjöllun stefnanda um veðurfarsleg áhrif á loftlínur enda grípi hann til þess að bera saman ólíka landshluta og allt aðrar veðurfarsaðstæður. Ekki nægi heldur, við mat á endingatíma á jarðstrengja að vísa til umfjöllunar sem varði flutningskerfi í Suður-Frakklandi þar sem aðstæður séu allt aðrar. Ljóst sé að lagning háspennts strengs í hrauni og klöppum sé allt önnur framkvæmd en plæging strengs í mjúkan leirjarðveg sem einkenni Suður-Frakkland. Þá sé ótalið að bili jarðstrengur um hávetur á Íslandi sé hugsanlegt að viðgerð geti tekið marga mánuði þar sem fannfergi geti torveldað viðgerð í langan tíma. Jarðstrengir séu einnig mun viðkvæmari fyrir jarðhræringum, en Suðurnes séu þekkt jarðskjálftasvæði. Þá vísar stefndi Landsnet hf. til þess að árið 2006 hafi hlutfall jarðstrengja á Íslandi og erlendis verið svipað samkvæmt tölum frá CIGRÉ, alþjóðlegra samtaka um stór raforkukerfi, þó heldur í hærri kantinum á Íslandi. Notkun á 220 kV strengjum hafi verið um 1% af heildarlengd 220 kV kerfisins í báðum tilvikum. Þá sé rangt að engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að áhrif línunnar á flugmál og flugöryggi hafi verið rannsökuð. Ekkert sé fjær sanni. Við blasi að Suðurnesjalína 2 liggi samhliða eldri línum sem séu að öllu leyti sambærilegar hvað varði flugöryggi. Benda megi á samantekt skýrslu um mat á umhverfisáhrifum, þar sem fjallað sé um áhættu og öryggismál en þar komi fram að leitað hafi verið til meðal annars Flugmálastjórnar. Að sama skapi hafi Flugmálastjórn verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við svæðisskipulag Suðurnesja, sem stofnunin hafi ekki séð ástæðu til. Hvað varði umhverfisvernd og landnýtingu, þá liggi ekkert fyrir um að lagning jarðstrengs sé umhverfisvænni framkvæmd en lagning loftlínu. Helgunarsvæði jarðstrengs sé um 12 metra breitt sem sé það svæði sem þurfi að grafa upp að minnsta kosti þegar þegar nýr strengur sé lagður en yfirleitt sé það breiðara. Slík framkvæmd myndi því skilja eftir breiða rás í hraunið milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar eða óafturkræft rask á um 40 hekturum eldhrauns. Í þessu sambandi sé minnt á að samkvæmt náttúruverndarlögum njóti eldhraun sérstakrar verndar sem óheimilt sé að raska nema brýna nauðsyn beri til. Þótt sjónræn áhrif verði af línunni sé óafturkræft rask af loftlínum miklu minna en af lagningu jarðstrengja. Stefndi Landsnet hf. telur ekki mega leiða af ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum að lagning jarðstrengja sé samkvæmt lagaskilgreiningu almennt talin hafa vægari umhverfisáhrif en lagning loftlína. Fráleitt sé að beiting meðalhófsreglu leiði af þessum sökum til þeirrar niðurstöðu að jarðstrengir séu að öðru jöfnu teknir fram yfir loftlínur til raforkuflutninga. Hið rétta sé að jarðstrengir sem liggi um lengri veg séu ávallt háðir ákvæðum laga nr. 106/2000 einmitt af þeim sökum að þeir gætu haft mikil umhverfisáhrif, sérstaklega á Íslandi þar sem mikið er um hraun, og geti því verið óheppilegri valkostur.Um neikvæð áhrif vegna ferðamennsku sé áréttað að línan muni liggja samsíða háspennulínu sem fyrir sé á svæðinu, við hlið fjölfarnasta þjóðvegar landsins. Því sé ekki verið að raska ósnortnu víðerni eða ferðamannavin, heldur sé þvert á móti fylgt svonefndu mannvirkjabelti Reykjaness, sbr. tilmæli Skipulagsstofnunar og sveitarfélaga á svæðinu. Þótt könnun meðal ferðamanna hafi leitt í ljós að þeir myndu heldur kjósa, án nokkurra forsendna eins og t.d. kostnaðar, að línan yrði lögð í jörð, sé með öllu ósannað að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 muni nokkur áhrif hafa á ferðamennsku til Íslands eða á Íslandi. Markmið framkvæmdarinnar sé meðal annars að tryggja viðunandi afhendingaröryggi raforku á Suðurnesjum með svokallaðari N-1 tengingu, þ.e.a.s. að í flutningskerfinu séu tvær sjálfstæðar flutningslínur. Megi t.d. vísa til þess að á Suðurnesjum sé stærsti og mikilvægasti millilandaflugvöllur landsins, Keflavíkurflugvöllur en starfsemi hans falli undir ferðaþjónustu og samgöngur. Stefnandi haldi því fram að íslensk stjórnvöld hafi horft framhjá röksemdum um að meta þurfi þann kost að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörð „með raunverulegum hætti“ og ekki tekið athugasemdir stefnanda til efnislegrar skoðunar eða kannað framlögð gögn. Þá haldi stefnandi því fram að rökstuðningur Orkustofnunar við veitingu leyfis til framkvæmdarinnar sé grundvallarþáttur í ákvörðun stjórnvalda og hafi ráðið úrslitum um að ekki hafi verið talin þörf á því að taka til skoðunar þann kost að leggja línuna í jörðu. Telji stefnandi að þessi atriði leiði fyrst og fremst til þess að lagaskilyrði um almenningsþörf og meðalhóf séu ekki uppfyllt og að brotið hafi verið á andmælarétti hans, fyrst og fremst þar sem stefnandi telji að honum hafi ekki verið gefinn kostur á að skila andmælum vegna ákvörðunar Orkustofnunar. Þessu mótmælir stefndi Landsnet hf. og bendir á að ákvörðun ráðherra um heimild til eignarnáms sé sjálfstæð stjórnvaldsákvörðun sem stefnandi krefjist ógildingar á. Verði því að gæta að afmörkun þeirra atriða sem komi til endurskoðunar við eignarnámsákvörðun á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Í niðurstöðum ákvörðunarinnar sé fyrst fjallað um lagaskilyrði og komist að því að þau séu fyrir hendi til að taka megi ákvörðun. Þá sé komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði um að samningaleið hafi verið reynd til þrautar séu fyrir hendi og staðfest það mat stefnda að ekki yrði raunhæft að áætla að frekari samningaviðræður við stefnanda hefðu leitt til þess að samkomulag næðist um framkvæmdina Suðurnesjalína 2 eins og hún sé skilgreind og staðfest af þar til bærum yfirvöldum. Þá sé jafnframt talið að meðan á samningaviðræðum stóð hafi hugmyndum stefnanda um aðrar mögulegar útfærslur að Suðurnesjalínu 2, þ.e.a.s en þeirri sem liggi fyrir í lögbundnum ákvörðunum Skipulagsstofnunar, Orkustofnunar og í skipulagi sveitarfélaga, verið svarað með fullnægjandi hætti. Því geti leyfisveiting Orkustofnunar ekki hafa skipt höfuðmáli í rökstuðningi ákvörðunarinnar. Skilyrði eignarnáms hafi verið metin sjálfstætt og heildarmat lagt á málið áður en ákvörðunin hafi verið tekin og sé hún ekki haldin neinum þeim verulegu annmörkum sem leiða ættu til þess að dómkröfur stefnanda yrðu teknar til greina. Skilyrði eignarnáms hafi verið fyrir hendi hvort sem útgáfa leyfis Orkustofnunar hafi legið fyrir eða ekki þegar ákvörðunin hafi verið tekin. Stefndi Landsnet hf. tekur fram að „líftímakostnaður“ línu ráðist af mörgum þáttum sem varði kostnað sem til falli vegna reksturs línu eða strengs og fjármögnunar eftir að framkvæmd sé lokið, auk framkvæmdakostnaðar. Í skýrslu sem lögð hafi verið fyrir jarðstrengjanefnd, Lagning raflína í jörðu, 2. janúar 2013, sé fjallað ítarlega um jarðstrengi, þar á meðal um líftímakostnað jarðstrengja. Þeir útreikningar staðfesti að verulegur kostnaðarmunur sé á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kV spennu, hvort sem litið sé til stofnkostnaðar eða líftímakostnaðar. Niðurstaða mats á kostum og göllum jarðstrengja og loftlína sé sú að jarðstrengir séu mun dýrari framkvæmd, sérstaklega á hærri spennustigum. Áreiðanleiki þeirra sé einnig minni. Munurinn sé einfaldlega enn þannig að ekki sé réttlætanlegt að orkuflutningsvirki eins og Suðurnesjalína 2 sé lögð í jörð, þegar málið sé virt heildstætt. Gögn stefnanda sýni ekki fram á eða sanni hið gagnstæða og byggi röksemdir stefnanda á því að taka beri einstaklingsbundna hagsmuni hennar fram yfir hagsmuni samfélagsins.Starfsemi stefnda Landsnets hf. byggi að mestu á raforkulögum og hafi fyrirtækið skyldur og réttindi samkvæmt þeim sem taka verði mið af þegar teknar séu ákvarðanir um byggingu nýrra raflína í flutningskerfinu. Núverandi Suðurnesjalína 1 sé rekin á 132 kV. Hún sé fulllestuð í dag, þ.e.a.s. nýting hennar sé um eða yfir 100%. Hún sé auk þess eina tenging Suðurnesja við almenna raforkukerfið og kerfið á Suðurnesjum uppfylli því ekki svokallaðan N-1 staðal um flutningsöryggi, þ.e.a.s. um varalínu sem geti flutt raforku þótt háspennulína bili. Tilgangur Suðurnesjalínu 2 sé þannig tvíþættur: Í fyrsta lagi að stækka flutningsgetu kerfisins í 220 kV svo það geti mætt bæði núverandi og framtíðareftirspurn eftir orkuflutningi á svæðinu; og í öðru lagi að koma á N-1 kerfi á Suðurnesjum og gera þar með afhendingaröryggi raforku á svæðinu ásættanlegt. Hvort tveggja í samræmist ákvæðum raforkulaga og markmiðum þeirra, sbr. einkum 1. og 1. mgr. 9. gr. laganna.Stefnandi telji hins vegar nægilegt að nýja línan sé einungis 132 kV háspennulína eins og sú sem fyrir sé, að umhverfisáhrif slíkrar háspennulínu séu minni og að nægilegt sé að líta til þess hver sé orkuflutningsþörf dagsins í dag. Slíkt geti stefndi Landsnet hf. hins vegar ekki leyft sér. Einstök ákvörðun um að styrkja raforkuflutningskerfið sé jafnan ákvörðun um að ráðast í milljarða framkvæmd. Útilokað sé að styrkja flutningskerfið á hverjum stað í takt við raforkuþörf eins og hún sé hverju sinni. Þegar ráðist sé í að styrkja raforkuflutningskerfið verði að gera það bæði með núverandi- og framtíðarorkuþörf viðkomandi svæðis í huga. Framtíðaráform stefnda Landsnets hf., sem fyrirtækið hafi kunngert, sé að um Suðurnes liggi tvær 220 kV háspennulínur. Ekki sé t.d. þörf á 400 kV kerfi. Með því fáist viðunandi og réttlætanleg styrking kerfisins til framtíðar. Kerfið á Suðurnesjum í dag sé fulllestað, en bent er á að núverandi lína, 132 kV, sé aðeins rétt rúmlega 20 ára gömul, en endingartími loftlína geti verið allt að 70 ár. Fyrir liggi að hana þurfi nú að rífa og reisa nýja 220 kV línu, þar sem línan hafi ekki verið nægilega stór í upphafi. Tillaga stefnanda um byggingu nýrrar 132 kV línu nú væri því veruleg skammsýni, en fyrst og fremst sóun á fjármunum og þjóðfélagslega óhagkvæm fjárfesting. Telja verði að hugmyndir stefnanda séu settar fram einungis í þeim tilgangi að vinna að einstaklingsbundnum hagsmunum stefnanda sem í þessu tilfelli fari alls ekki saman við hagsmuni samfélagsins alls. Vegna athugasemda stefnanda um matsáætlun Blöndulínu 3 og athugasemdir Skipulagsstofnunar við tillögu að matsáætlun Kröflulínu 3, bendir Landsnet hf. á að nauðsynlegt sé talið að auka flutningsgetu byggðalínunnar svokölluðu þannig að unnt sé að reka hana á 220 kV. Fyrir því séu margháttuð rök. Það sé Landsnet hf. sem framkvæmdaraðili sem leggi fram framkvæmdakost og beri ábyrgð á honum, sbr. m.a. 1. mgr. 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun sé ekki ætlað að taka sér vald sem hún hafi ekki að lögum, t.d. um mat á því á hvaða spennustigi nauðsynlegt sé að reka meginflutningskerfi raforku í landinu. Ljóst sé að rekstur byggðalínu í dag feli í sér takmarkanir á orkuflutningi sem mikilvægt sé fyrir þjóðfélagið að rutt verði úr vegi, m.a. til að bregðast við náttúruvá. Á þessu hafi stefndi og Orkustofnun sérþekkingu og skyldur að lögum. Hvað varði tilvísun stefnanda til orkuspárnefndar, um fyrirsjáanlega raforkuflutningsþörf, tekur Landsnet hf. fram að þegar lagt sé mat á þörf fyrir styrkingu flutningskerfisins liggi mun fleiri þættir til grundvallar en hjá orkuspárnefnd. Því sé ekki hægt að miða uppbyggingu raforkuflutningskerfisins við þá spá. Það sé heldur ekki tilgangur orkuspárinnar að aðstoða við uppbyggingu raforkuflutningskerfisins í landinu. Þannig myndi bygging Suðurnesjalínu 2 á 132 kV kerfi fela í sér mjög takmarkaða uppbyggingu flutningskerfisins á Reykjanesi þar sem ekki sé horft til framtíðar varðandi orkuflutningsþörf og afhendingaröryggi. Að mati stefnanda eigi allir þessir hagsmunir að víkja fyrir hagsmunum stefnanda sjálfs þar sem línan skyldi liggja í jörðu um land hans en ekki í lofti. Megi því ljóst vera að málsástæður stefnanda um þetta séu ómálefnalegar og beri að hafna. Stefndi Landsnet hf. vísar til þess að ákvörðun um eignarnám hafi verið tímabær, meðal annars þar sem framkvæmdaleyfi frá sveitarfélaginu Vogum hafi verið forsenda þess að ráðist yrði í framkvæmdina. Þannig sé því mótmælt að eignarnámsákvörðun verði ekki tekin fyrr en ljóst sé að öll önnur skilyrði til þeirrar framkvæmdar sem sé ástæða eignarnámsins séu uppfyllt enda í ósamræmi við lög og rétt. Sótt hafi verið um framkvæmdaleyfi hjá öllum þeim fjórum sveitarfélögum sem framkvæmdina varði og sveitarfélagið Vogar meðal annars upplýst um stöðu eignarnámsmála að kröfu þess sjálfs, auk þess sem framkvæmdaleyfi liggi fyrir hjá Reykjanesbæ. Þá hafi matsnefnd eignarnámsbóta heimilað stefnda umráðatöku. Samningaviðræður við landeigendur, þ.m.t. stefnanda, byggi á raforkulögum og beri stefnandi líka réttindi og skyldur samkvæmt lögunum, sbr. VI. kafla raforkulaga. Ekki sé um að ræða frjálsa samninga í þeim skilningi að landeigendur kjósi að ganga til samninga við stefnda á grundvelli ákvörðunar um að ráðist skuli í framkvæmdina. Að sama skapi geti þeir ekki hafnað samningum á grundvelli ákvörðunar um að ekki skuli ráðist í framkvæmdina. Væri um slíkt að ræða yrði mikil hætta á að vandkvæði yrðu við uppbyggingu stoðkerfis samfélagsins, meðal annars vegna þess að minni hluti í oddaaðstöðu kynni að koma í veg fyrir nauðsynlegan aðgang samfélagsins að afnotum lands. Slík staða kynni að valda þjóðfélagslegum óróa en lög sem varði nauðsynlega innviði, með stuðningi í ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, bregðist við og eiga að koma í veg fyrir að slík staða geti komið upp. Þannig eigi almennt ekki að vera uppi sú staða að eignarréttur einstaklings geti staðið í vegi fyrir lögbundnum og nauðsynlegum ákvörðunum sem varði almannaheill. Því sé í VI. kafla raforkulaga fjallað um réttindi og skyldur landeigenda, eignarnáms- og bótaákvæði og marki þau ramma um samningaviðræður stefnda og allra landeigenda, hvar sem er á landinu. Samningaviðræður verði að fara fram og á málefnalegan hátt en veiti landeigandi ekki heimild til framkvæmdar, beri stefnda skylda til að reyna á eignarnámsheimildir.Það sé misskilningur að samningaviðræður við landeigendur eigi meðal annars að snúast um hvers konar framkvæmd eigi að ráðast í. Stefnda Landsneti hf. beri að undirbúa framkvæmdir eftir lögbundnu ferli og leyfum en stefnandi byggi á almennum sjónarmiðum, sem yfirleitt séu þess eðlis að yfirvöldum beri að taka afstöðu til þeirra, í stað þess að fjalla um sérgreinda og lögvarða hagsmuni sína og skýra af hverju þeir eigi að leiða til þess að fella beri almennar og lögvarðar ákvarðanir stjórnvalda úr gildi með tilheyrandi raski á almannahagsmunum. Framkvæmdin hafi sætt lögbundnu kynningarferli, meðal annars samkvæmt ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum og hafi hún verið kynnt fyrir landeigendum og athygli vakin á henni. Þá mótmæli stefndi Landsnet hf. því að 72. gr. stjórnarskrár, 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, Árósarsamningur eða tilskipun 2003/35/EB, feli í sér skyldu til að „leita beinna samninga við landeigendur um allt ferli fyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til að leita samninga við þá um framkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda, alla útfærslu og loks bætur til þeirra.“ Í eignarnámsákvörðuninni sjálfri sé það staðfest að það sé ekki hluti samningaviðræðna við einstaka landeigendur vegna eignarnáms hvort loftlína eða jarðstrengur skuli valinn eða hvort færa beri línuna ofar í landið eða út í sjó og hver sé betri kostur fyrir einstaka landeigendur. Stefndi Landsnet hf. telur samningaviðræður við stefnanda hafa verið reyndar til þrautar, sbr. 72. gr. stjórnarskrár og 23. gr. raforkulaga og hafnar því mati stefnanda að það hafi „í reynd ekki farið fram raunverulegar samningaviðræður“ með vísan til þeirrar kröfu stefnanda að háspennulína yrði lögð í jörðu. Raforkulög nái til margháttaðra réttinda sem þar séu talin upp, svo sem jarðhitaréttinda og vatnsréttinda, sbr. 23. gr. laganna, og um endurgjald fyrir nýtingu þeirra og landnot, en hvað varði rekstur stefnda Landsnets hf., sbr. III. kafla laganna og leyfi Orkustofnunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga, sé ljóst að samningaviðræður á grundvelli 1. mgr. 23. gr. séu um endurgjald fyrir landnot en ekki viðræður um í hvaða framkvæmd verði ráðist líkt og stefnandi haldi fram. Lögbundin ferli líkt og mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana byggi beinlínis á því að hagsmunaaðilar geti komi með athugasemdir við umfjöllun, þar með taldir landeigendur, og hafi þau þýðingu við ákvörðun um eignarnám. Á þessu umsagnarferli byggi Árósasamningurinn og reglur EES-réttar sem íslensk lög séu í samræmi við. Stefnandi hafi haft fullt tækifæri og nýtt sér rétt sinn til að koma með athugasemdir við framkvæmdina. Andmælaréttur stefnanda hafi verið virtur en stjórnvöld hafi ekki fallist á þau sjónarmið sem stefnandi hafi fært fram. Það gildi meðal annars um eignarnámsákvörðun ráðherra og telji stefndi Landsnet hf. enga þá verulegu annmarka á henni að taka beri dómkröfur stefnanda til greina. Þá hafnar stefndi því að hann geti ekki einhliða slitið samningaviðræðum þegar afstaða viðsemjenda liggi fyrir og ljóst sé að leyfi til framkvæmda verði ekki veitt. Óskað hafi verið fundar með stefnanda í apríl 2011 og hafi fyrsti fundurinn verið haldinn 22. júní sama ár. Þar hafi stefnandi lýst þeirri afstöðu sinni að ekki yrði veitt leyfi til að loftlína yrði reist á landi stefndanda og var stefnandi þá þegar meðvitaður um að sú afstaða kynni að knýja stefnda til að leita eignarnáms í afmörkuðum réttindum í landi stefnanda vegna framkvæmdarinnar. Afstaða stefnanda hafi ekki breyst þótt ítrekað hafi verið reynt að leita samninga, jafnvel eftir að samningaviðræðum hafi verið lokið. Ekki hafi skipt máli hversu marga mánuði samningaviðræður hefðu staðið yfir, þar sem því hafi verið lýst yfir að samþykki yrði ekki veitt fyrir framkvæmdinni. Það sé grundvallarmisskilningur stefnanda að vernd eignarréttar á grundvelli 72. gr. stjórnarskrárinnar lúti bara að því að verja hagsmuni landeigenda en hagsmunir almennings og stjórnvalda, sem þurfi á réttindum að halda vegna innviða samfélagsins, víki og skipti þar litlu sem engu máli.Stefnandi hafi notið jafnræðis á við aðra landeigendur og sé því hafnað að ekki hafi verið ætlunin að veita nýjum lögmönnum stefnanda tóm til að yfirfara gögn málsins enda hafi tilkoma þeirra engu breytt um afstöðu eða þær forsendur sem hafi leitt til þess að stefndi Landsnet hf. hafi séð sig tilneyddan til að óska eftir heimild til eignarnáms. Í eignarnámsákvörðuninni sjálfri sé réttilega litið svo á að þeir landeigendur sem hafi í samningaviðræðum um Suðurnesjalínu 2 einvörðungu gert athugasemdir sem hafi lotið að því að ráðist yrði í aðra kosti, hefðu í raun slitið viðræðum við stefnda um hina skilgreindu framkvæmd. Stefnda Landsneti hf. hafi því verið nauðugur einn sá kostur, eftir nær tveggja ára tilraunir til samninga við stefnanda, að óska eftir heimild að taka eignarnámi umrædd landsréttindi, enda yrði að öðrum kosti ekki af framkvæmdinni Suðurnesjalínu 2, með tilheyrandi tjóni fyrir hið almenna raforkuflutningskerfi og notendur þess.Fyrir liggi að samningaviðræðum við stefnanda hafi ekki verið slitið fyrr en hann hefði lýst því yfir að ekki kæmi til greina að semja og tilboðum hefði ítrekað verið hafnað.Af hálfu stefnda Landsnets hf. er málskostnaðarkröfu stefnanda sérstaklega mótmælt. IVAf hálfu stefnda íslenska ríkisins er málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum mótmælt. Á því er byggt að farið hafi verið að lögum við ákvörðun um eignarnám og fyrir því hafi verið ótvíræð heimild í lögum, en ákvörðunin hafi verið byggð á 1. mgr. 23. gr. raforkulaga. Um framkvæmd eignarnámsins fari síðan eftir almennum reglum, sbr. 5. mgr. 23. gr. laganna. Þá hafi ákvörðunin enn fremur verið í samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og stjórnsýslulög nr. 37/1993. Því krefst íslenska ríkið sýknu af kröfum stefnanda.Stefndi telur málatilbúnað stefnanda að verulegu leyti í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laganna skuli lýsing málsástæðna vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hvert sakarefnið sé. Hins vegar sé framsetning málsástæðna stefnanda og lagaraka mjög óljós svo erfitt sé að halda uppi vörnum í málinu. Þá sé stefnan í raun skriflegur málflutningur, auk þess sem henni fylgi gríðarlegt magn skjala og virðist allnokkur hluti þeirra þarflaus fyrir mál þetta. Séu þessi atriði að mati stefnda íslenska ríkisins í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991.Stefndi íslenska ríkið byggir á því að skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf hafi verið uppfyllt. Bent er á að skilyrðið hafi verið skýrt á þann veg að tiltekin starfsemi eða aðstaða verði að vera svo þýðingarmikil að réttlætanlegt sé að svipta menn eignum sínum eða takmarka eignarrétt þeirra. Þá megi ekki ganga lengra en nauðsyn krefur. Stefndi leggur áherslu á að ríkir almannahagsmunir séu fólgnir í því að flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu séu örugg, skilvirk og hagkvæm. Löggjafinn hafi litið svo á að öryggi raforkuafhendingar falli undir mikilvæga almannahagsmuni, enda komi fram í 1. gr. raforkulaga að markmið þeirra sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Í því skyni skuli meðal annars tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. Í greinargerð með frumvarpi því sem hafi orðið að raforkulögum greini að taka verði tillit til mikilvægra almannahagsmuna, svo sem varðandi öryggi raforkuafhendingar. Áfram skuli tryggt að öryggi raforkukerfisins verði sem best og séu lagðar skyldur á dreifiveitur og flutningsfyrirtækið til að svo megi verða. Þá séu fordæmi séu fyrir því að flutningsfyrirtækinu Landsneti hf. hafi verið heimilað að framkvæma eignarnám á landsréttindum vegna lagningar raflína, sem séu hluti af raforkuflutningskerfi landsins, á þeim grundvelli að um almenningsþörf væri að ræða. Hafi það verið metið svo að ríkir almannahagsmunir væru fólgnir í því að flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu væru örugg, skilvirk og hagkvæm. Því væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almenningsþörf krefji.Stefndi telur nægileg rök fram komin að brýn þörf sé á styrkingu raforkuflutningakerfisins á Suðurnesjum. Framkvæmdin Suðurnesjalína 2 sé byggð með þarfir hins almenna flutningskerfis í huga til lengri tíma og með tilliti til samfélagslegra hagsmuna en áhersla sé lögð á að öryggi kerfisins í dag sé ófullnægjandi. Suðurnesjalína 1 sem þjóni svæðinu sé rekin á 132 kV spennu og sé fulllestuð. Þá hafi Landsnet hf. bent á að svæðið sé ekki tengt með svokallaðri N-1 tengingu sem sé óviðunandi þegar um svo stór byggðalög sé að ræða. Verulegt rekstraröryggi sé fólgið í því fyrir raforkukerfi svæðisins að hafa tvær háspennulínur á þessari leið en það hafi valdið vandkvæðum og straumleysi á svæðinu þegar Suðurnesjalína 1 hafi farið úr rekstri vegna viðhalds eða truflana. Að mati stefnda hafa verið færð rök fyrir því að út frá lágmarksafhendingaröryggi raforku sé um brýna og óumflýjanlega framkvæmd að ræða. Þá sé alþjóðaflugvöllur landsins á Suðurnesjum og ríkir almannahagsmunir fólgnir í öryggi raforkuafhendingu til hans.Stefndi bendir einnig á að í ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 komi fram mat stofnunarinnar á því að afhendingaröryggi verði ekki aukið nema með því að tengja Suðurnes við flutningskerfið með annarri línu en þeirri sem fyrir sé. Ófullnægjandi sé að svo stórt svæði sé einungis tengt meginflutningskerfinu með einni tengingu. Því fallist stefndi á þær röksemdir Landsnets hf. að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 sé aðkallandi bæði fyrir samfélagið í heild og atvinnustarfsemi á svæðinu, enda verði ekki betur séð en að stefnandi taki almennt undir þá meginforsendu Landsnets hf. að tenging Suðurnesja við flutningskerfi raforku sé ófullnægjandi.Stefndi byggir á því að sýnt hafi verið fram á með óumdeildum hætti að út frá afhendingaröryggi raforku sé þörf á hinni skilgreindu framkvæmd Suðurnesjalínu 2. Löggjafinn hafi metið það svo að afhendingaröryggi raforku teljist til almannahagsmuna og fordæmi séu fyrir því að eignarnám hafi verið heimilað á þeim grunni. Stefndi telur að líta verði á flutningskerfi raforku sem hluta af grunninnviðum samfélagsins og sýnt hafi verið fram á þörf framkvæmdarinnar með fullnægjandi hætti. Því sé skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf og að almannahagsmunir réttlæti ákvörðun um eignarnám uppfyllt. Sama gildi um skilyrði 23. gr. raforkulaga um að eignarnám skuli eingöngu ákvarðað að því leyti sem nauðsyn beri til.Stefndi telur sýnt að ekki verði í greinda framkvæmd ráðist nema að undangengnu eignarnámi á grundvelli 23. gr. raforkulaga en án eignarnámsins yrði framkvæmdin ekki að veruleika. Því sé ljóst að eignarnámið sé nauðsynleg forsenda framkvæmdarinnar og liggi almannahagsmunir til grundvallar skilgreindum markmiðum hennar. Stefndi íslenska ríkið leggur áherslu á að við mat á framkvæmdaleiðum hafi verið yfirfarin öll þau gögn sem fyrir hafi legið í málinu, jafnt þau sem hafi stafað frá stefnanda sem Landsneti hf. Vel hafi verið farið yfir þann kost sem stefnandi hafi lagt til, þ.e. að leggja jarðstreng. Hafi það engu að síður verið mat stefnda íslenska ríkisins að Landsnet hf. hefði gætt meðalhófs við útfærslu framkvæmdarinnar. Er því mótmælt að stefndi íslenska ríkið hafi ekki viðhaft sjálfstæða skoðun á framkvæmdakostum. Þá er því jafnframt mótmælt að lagðar hafi verið ófullnægjandi forsendur til grundvallar ákvörðun um heimild til eignarnáms. Stefndi íslenska ríkið telur að rétt hafi verið að líta til niðurstöðu Orkustofnunar til fyllingar sjálfstæðri skoðun. Orkustofnun sé hið faglega stjórnvald á þessu sviði, sbr. lög nr. 87/2003 um Orkustofnun, og starfi fjölmargir sérfræðingar innan stofnunarinnar sem lagt hafi mat á framkvæmdakostina sem tilgreindir hafi verið. Þó hafi öll gögn sem stefnandi hafi lagt fram verið metin sjálfstætt hjá ráðuneytinu.Við mat á því hvernig staðið sé að uppbyggingu flutningskerfis raforku verði að horfa til framtíðarþarfa allra viðskiptavina flutningsfyrirtækisins, bæði dreifiveitna og stórnotenda, virkjana og annarra sem stundi viðskipti með raforku. Afhendingaröryggi verði ekki aukið nema með því að tengja Suðurnes við flutningskerfið með annarri línu en þeirri sem fyrir sé. Stefndi íslenska ríkið telur að stefndi Landsnet hf. hafi sýnt fram á að því markmiði verði ekki náð með fullnægjandi hætti til lengri tíma litið nema með lagningu 220 kV línu. Því hafi stefndi íslenska ríkið metið það svo að meðalhófs hafi verið gætt við útfærslu framkvæmdarinnar, þar sem lagning háspennulínu samhliða núverandi línu (Suðurnesjalínu 1) sé minnst íþyngjandi fyrir landeigendur á línuleiðinni. Öðrum útfærslum fylgi umtalsvert viðbótarrask og fyrir liggi mat skipulagsyfirvalda og Umhverfisstofnunar um að betra sé að fylgja þegar röskuðum svæðum. Jarðstrengir séu ekki án umhverfisáhrifa, enda séu þeir taldir verri kostur í ákveðinni landgerð, svo sem hrauni. Skipta þurfi alfarið um jarðveg umhverfis strenglögnina til þess að tryggja fullnægjandi hitaleiðni frá strengjum. Til þess að ganga með fullnægjandi hætti frá jarðstrengjum í hrauni þurfi að grafa stóran og nokkuð djúpan skurð og setja viðeigandi efni í skurðinn. Sé jarðhiti í hrauninu geti jafnvel þurft að leggja strengi í steyptan stokk með loftkælingu. Nauðsynlegur frágangur skilji eftir sig svöðusár í hrauninu sem geti ekki talist umhverfisvænt. Virðist stefnandi alfarið líta framhjá fyrirsjáanlegum umhverfisspjöllum við lagningu jarðstrengs um viðkvæm hraun Reykjaness. Telur stefndi ljóst að slík lagning hefði óhjákvæmilega í för með sér umhverfisspjöll.Þá leggur stefndi enn fremur áherslu á að stefndi Landsnet hf. hafi ekki krafist fullkominna eignaryfirráða á landsréttindum heldur óskað eftir að taka eignarnámi afmarkað land til ótímabundinna nota. Beiðnin hafi verið sett fram og afmörkuð með þeim hætti að gætt sé meðalhófs og ekki seilst lengra en þörf krefji til að ná fram skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Stefndi íslenska ríkið telur að þar með hafi meðalhófs verið gætt í beitingu þess úrræðis sem valið hafi verið og sé það fyllilega í samræmi við lög. Stefndi byggir á því að öll afgreiðsla ákvörðunarinnar hafi verið í samræmi við lög. Ítarleg rannsókn hafi legið að baki ákvörðuninni og meðalhófs gætt í hvívetna. Því sé fullyrðingum stefnanda um að stefndi íslenska ríkið hafi skotið sér undan því að taka sjálfstæða og rökstudda ákvörðun í málinu og þar með brotið meðal annars gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga mótmælt. Að mati stefnda hafa ekki verið færð nægileg rök fyrir því að sá kostur sem stefnandi hefur lagt til sé minna íþyngjandi valkostur við Suðurnesjalínu 2. Þvert á móti telur stefndi íslenska ríkið að ný háspennulína samhliða núverandi línu sé minnst íþyngjandi kosturinn. Hafi það verið niðurstaðan eftir umfangsmikla yfirferð á öllum gögnum málsins og röksemdum aðila.Stefndi íslenska ríkið mótmælir því að ákvörðun um eignarnám hafi aðeins verið grundvölluð á ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013, þar sem Landsneti hf. hafi verið heimilað að reisa Suðurnesjalínu 2. Stefndi áréttar að mat stjórnvalda hafi verið byggt á sjálfstæðri athugun, þótt einnig hafi verið litið til ákvörðunar Orkustofnunar. Því er mótmælt að ákvörðun Orkustofnunar hafi verið byggð á einhliða gögnum Landsnets hf. og úreltum útreikningum. Þannig sé skýrsla Landsnets hf. sem stefnandi gerir athugasemdir við jafn gott innlegg í umræður um val á jarðstrengjum og loftlínum eins og önnur fylgigögn með skýrslu jarðstrengjanefndar. Ekki hafi verið um athugasemdalausa skoðun á skýrslunni að ræða.Stefnandi vísi til skýrslu kanadíska fyrirtækisins Metsco Energy Solutions Inc. máli sínu til stuðnings og haldi því fram að Orkustofnun hafi ekki tekið afstöðu til skýrslunnar. Af hálfu íslenska ríkisins er því mótmælt. Stefndi íslenska ríkið telur að í skýrslunni sé að finna ágætis umfjöllun um íslenska raforkukerfið og séu dregnir fram nokkrir kostir strengja og loftlína. Bent sé á að töp séu minni í strengjum en loftlínum, rekstrarkostnaður strengja sé lægri og að strengir séu ekki viðkvæmir fyrir stormum, salti eða ísingu. Helstu kostir loftlína séu nefndir, svo sem lægri stofnkostnaður, auðveldari uppbygging, auðveldari viðgerðir og meiri sveigjanleiki gagnvart álagi.Í skýrslunni sé stillt upp dæmum fyrir 132 kV og 220 kV háspennuloftlínu og streng sem sé um 120 km að lengd en áætlaður líftími í báðum dæmunum sé 60 ár. Stefndi íslenska ríkið telur vart standast að miðað sé við 60 ára líftíma fyrir nýjustu gerðir strengja, þar sem framleiðendur þeirra meta líftímann 25 til 40 ár og 60 ára reynsla liggi ekki fyrir. Þá telur stefndi jafnframt að sú forsenda gangi vart upp að fjalla um 120 km streng án þess að taka spólustöðvar með í reikninginn sem fylgi umtalsverður kostnaður. Slíkt skekki myndina verulega strengnum í hag. Þrátt fyrir þessa skekkju í forsendum sé niðurstaða skýrslunnar sú að líftímakostnaður 132 kV strengs sé 4% hærri en fyrir 132 kV loftlínu og að líftímakostnaður 220 kV strengs sé 20% hærri en fyrir 220 kV loftlínu.Þá leggur stefndi áherslu á að strenglögn í gegnum hraun sé vandasamari og kostnaðarsamari en almennt gangi og gerist um strengjalagnir. Ekki sé tekið fram í skýrslunni að gert sé ráð fyrir því að strengurinn liggi í gegnum hraun heldur komi fram að um almenna umfjöllun sé að ræða. Telur stefndi þetta vera dæmi um vanáætlaðan kostnað vegna jarðstrengs. Að mati stefnda er ekki unnt að heimfæra niðurstöður skýrslunnar upp á Suðurnesjalínu 2. Því verði að taka niðurstöðum skýrslu Metsco Energy Solutions Inc. með fyrirvara sökum framangreindra vankanta á grunnforsendunum. Eina ályktunin sem hægt sé að draga af skýrslunni sé að 132 kV og 220 kV spennu strenglagnir séu kostnaðarsamari en loftlínur, þótt sé ekki hægt að fullyrða hver viðbótarkostnaðurinn yrði við að leggja Suðurnesjalínu 2 sem streng í gegnum hraun með tilheyrandi spóluvirkjum og mögulega umtalsvert styttri líftíma strengs en 60 ár. Stefndi telur enn fremur að á grundvelli þeirrar þekkingar sem liggi fyrir í dag sé ekki hægt að mæla með lagningu á strengjum á Íslandi í gegnum hraun á 220 kV spennu óháð þeirri umtalsverðu óafturkræfu röskun á viðkvæmu hrauni sem slík lagning hefði í för með sér.Stefndi mótmælir fullyrðingum um að byggt hafi verið á úreltum útreikningum. Stjórnvöld fylgist vel með framþróun í þessum málum en reynslan verði að leiða í ljós hver raunkostnaður sé við lagningu strengja við íslenskar aðstæður. Að mati stefnda íslenska ríkisins sé það grundvallaratriði málsins að strenglögn um hraun sé ekki umhverfisvæn framkvæmd. Þá myndi 132 kV spennu jarðstrengur ekki fullnægja orkuþörf á svæðinu til lengri tíma litið og ekki bjóða upp á þann sveigjanleika á spennuhækkun sem loftlína hafi upp á að bjóða. Ef leggja ætti 220 kV spennu jarðstreng sem byði upp á sömu flutningsgetu og 220 kV spennu loftlína yrði ljóst að mikið rask yrði á hrauninu og kostnaðarlega yrði það ekki samkeppnishæf lausn. Stefndi hafnar því að röksemdir Orkustofnunar hafi verið teknar upp gagnrýnislaust og engin sjálfstæð athugun hafi farið fram hjá stjórnvöldum. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið sýnt fram á að nauðsynlegt sé að reisa 220 kV flutningsmannvirki. Stefndi leggur áherslu á að flutningsfyrirtækið verði að taka tillit til þess í uppbyggingu sinni á flutningskerfinu að það eigi möguleika á að tengja stærri framleiðendur og notendur við kerfið auk almennra notenda, en samkvæmt 3. mgr. 9. gr. raforkulaga sé það eitt af hlutverkum flutningsfyrirtækis að tengja alla sem vilja tengjast flutningskerfinu. Þá bendir stefndi á að um árabil hafi verið stefnt að uppbyggingu raforkuframleiðslu og iðnaðar á Suðurnesjum. Til að geta þjónustað slíka uppbyggingu þurfi að gera ráð fyrir flutningsgetu sem geti annað þessum raforkuviðskiptum. Stefnandi vísi í raforkuspá og fullyrði að verið sé að reisa línur langt umfram skilgreindar þarfir. Þessu hafnar stefndi, enda lýsi raforkuspá almennum vexti í raforkuþörf almennings og smærri fyrirtækja. Í spánni sé ekki tekið tillit til mögulegra nýrra virkjana eða stórnotenda nema vitað sé að undirritaðir samningar liggi fyrir. Landsnet hf. verði hins vegar að taka tillit til slíkra þátta við ákvörðun um uppbyggingu á flutningskerfinu. Mikill og almennur vilji sé til uppbyggingar á Suðurnesjum og verði Landsnet hf. að vera í stakk búið að þjóna mögulegum nýjum viðskiptavinum á svæðinu. Skipti þar engu hvort um sé að ræða nýja framleiðendur, stórnotendur eða almenning.Stefndi íslenska ríkið telur það óskynsamlegt að byggja upp margföld flutningskerfi, enda yrði slíkt of kostnaðarsamt. Flutningsfyrirtækið þurfi því að byggja upp kerfi í nokkrum þrepum til þess að geta mætt mögulegri flutningsþörf í framtíðinni. Loftlínur hafi þá kosti umfram strengi að hægt sé að byggja þær upp fyrir hærri flutningsgetu en þær þurfi að anna í upphafi og síðan sé hægt að hækka spennuna þegar þess gerist þörf. Hver viðbótarafleining verði ódýrari eftir því sem farið sé hærra upp í spennu.Stefndi leggur áherslu á að í dag sé aðeins ein lína til staðar sem tengi Reykjanes við meginflutningskerfið. Að mati stefnda hamli það eðlilegu viðhaldi og sé óásættanlegt framtíðarfyrirkomulag fyrir afhendingaröryggi raforku á svæðinu.Stefndi bendir á að með því að byggja Suðurnesjalínu 2 sem 220 kV háspennulínu sé tiltölulega auðvelt að auka flutningsgetu hennar þegar til þess komi. Það yrði ekki æskilegt, umhverfisvænt eða þjóðhagslega hagkvæmt að bæta við nýjum línum hverri á fætur annarri samhliða aukinni aflþörf. Viðurkennt sé að það sé bæði hagkvæmast og þjóni umhverfissjónarmiðum best að byggja flutningskerfi á þann hátt að þau anni flutningsgetu til langrar framtíðar. Því telji stefndi sýnt fram á nauðsyn þess að flutningsvirkið verði 220 kV spenna í stað 132 kV spennu.Stefndi byggir á því að heimilt hafi verið að taka ákvörðun um eignarnám á þessu stigi. Ljóst sé að þegar heimild til eignarnáms hafi verið veitt hafi undirbúningur framkvæmdarinnar verið kominn á lokastig, einungis ákvörðunin um sjálft eignarnámið og framkvæmdaleyfi sveitarfélags hafi staðið því í vegi að unnt yrði að hefja framkvæmdir. Stefndi bendir á að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 hafi farið í gegnum viðamikið lögbundið ferli á undanförnum árum. Áður en framkvæmdin hafi komið inn á borð til íslenska ríkisins hefði hún þegar sætt mati á umhverfisáhrifum og verið um hana fjallað í lögbundnu skipulagsferli, þar sem aðalskipulag viðkomandi sveitarfélaga hafi gert ráð fyrir þeirri línuleið sem Landsnet hf. hafi ráðgert Suðurnesjalínu 2. Leyfi Orkustofnunar til framkvæmdarinnar í samræmi við 2. mgr. 9. gr. raforkulaga hafi síðan fengist 5. desember 2013.Þrátt fyrir að Landsnet hf. hefði ekki sótt um framkvæmdaleyfi, sem skylt sé samkvæmt 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, hafi stefndi íslenska ríkið talið heimilt að afgreiða beiðni um eignarnám. Fyrirhugaðar framkvæmdir vegna Suðurnesjalínu 2 séu háðar framkvæmdaleyfi Hafnarfjarðarbæjar, sveitarfélagsins Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkurbæjar. Stefndi bendir á að almennt sé litið svo á að ekki sé sótt um framkvæmdaleyfi fyrr en nær öruggt sé að skilyrði fyrir framkvæmd teljist uppfyllt. Framkvæmdaleyfi gildi aðeins í eitt ár og falli niður ef framkvæmdir hefjast ekki innan þess tíma, sbr. 2. mgr. 15. gr. skipulagslaga. Hefði sú staðreynd að framkvæmdaleyfi vegna framkvæmdarinnar væri ekki fyrir hendi því ekki áhrif á mat íslenska ríkisins um að skilyrði til eignarnáms væru uppfyllt lögum samkvæmt. Því hafi verið rétt að taka ákvörðun um eignarnámið á þessu stigi.Stefndi íslenska ríkið mótmælir fullyrðingum stefnanda um að ákvörðun um eignarnám hafi verið byggð á röngum forsendum. Stefndi vísar í þessu samhengi til þess að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að ákvörðun um eignarnám hafi verið reist á röngum forsendum og mótmælir því að framkvæmdin sé miðuð sérstaklega að orkufrekum verkefnum. Stefndi kveðst telja eðlilegt við útreikning á arðsemiskröfu að miða við þá skiptingu tekna að 70% komi frá stórnotendum og 30% frá dreifiveitum. Hlutfallið byggist á því hvernig þessir tveir hópar viðskiptavina Landsnets hf. nýti raflínur í miðlægu flutningskerfinu og því eigi það við um allar framkvæmdir sem tilheyri því. Ljóst sé að á Reykjanesi séu tvær jarðvarmavirkjanir með um 175 MW uppsett afl og fimm virkjunarkostir í orkunýtingarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar, með samanlagt uppsett afl upp á 280 MW. Auk þess séu tveir virkjunarkostir í biðflokki með samanlagt 100 MW uppsett afl. Stefndi telur því að líta verði á Reykjanes-, Svartsengis- og Krýsuvíkursvæðið sem stórt svæði með mikla orkuvinnslumöguleika. Með hliðsjón af framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku sé nauðsynlegt að til staðar séu áreiðanlegar tengingar fyrir slíkt svæði inn á meginflutningskerfi raforku. Þar af leiðandi telji íslenska ríkið að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að ákvörðunin hafi verið byggð á röngum forsendum.Stefndi byggir á því að samningaviðræður milli Landsnets hf. og stefnanda hafi verið fullreyndar. Því hafi eignarnám verið heimilað. Í málinu liggi fyrir að fyrsti opni kynningarfundur Landsnets hf. um tillögu að matsáætlun fyrir Suðvesturlínur hafi verið haldinn í Reykjanesbæ í febrúar 2009. Öllum landeigendum á línuleiðinni hafi verið send kynningarbréf í apríl 2011 og fyrstu samningafundir farið fram með eigendum einstakra jarða í júní 2011.Stefndi bendir á að Landsnet hf. hafi haldið tvo fundi með eigendum Landakots, annars vegar 22. júní 2011 og hins vegar 5. júní ári síðar. Stefnandi hafi auk þess verið boðuð á fleiri fundi sem hún hafi ekki mætt á. Af gögnum málsins megi sjá að nokkur bréf hafi gengið milli Landsnets hf. og stefnanda og síðar lögmanna stefnanda. Í fleiri en einu bréfa Landsnets hf. sé að finna tilboð til stefnanda. Af gögnum málsins sjáist jafnframt að stefnandi hafi fyrst og fremst kosið að ræða um útfærslu framkvæmdarinnar og hvernig unnt væri að haga henni með öðrum hætti. Stefndi telur ljóst af gögnum málsins að í samningaviðræðum hafi eignarnámsbeiðandi ítrekað sýnt fram á að samningaviðræður um eignarnám lyti eðli máls samkvæmt að viðræðum um hina skilgreindu framkvæmd, Suðurnesjalínu 2, sem hlotið hafi lögbundna meðferð. Það sé í samræmi við almenn sjónarmið um að veiting heimildar til eignarnáms komi almennt ekki til fyrr en undirbúningur verkefnis sé á lokastigi. Þannig sé það ekki hluti af samningaviðræðum um eignarnám við einstaka landeigendur að fara yfir mismunandi framkvæmdakosti. Hið lögbundna ferli, það er mat á umhverfisáhrifum og skipulagsferli, feli í sér að það sé ekki alfarið í höndum eignarnámsbeiðanda að ákveða hvaða leið sé valin eða hvernig útfærsla framkvæmdar sé. Frávik frá þeirri útfærslu framkvæmdarinnar sem liggi fyrir feli í sér nýja framkvæmd sem fara þurfi að nýju í gegnum lögbundið ferli. Slík ákvörðun sé ekki að öllu leyti innan valdsviðs eignarnámsbeiðanda og geti þar af leiðandi ekki verið andlag samningaviðræðna milli eignarnámsbeiðanda og eignarnámsþola.Stefndi telur sýnt að samningaviðræður hafi verið fullreyndar. Líta verði til þess að stefnandi hafi svarað tilboðum og fundarboðum stefnda Landsnets hf. ýmist óljóst eða yfirhöfuð ekki. Landsnet hf. hafi gefið eignarnámsþolum ríkt tækifæri til frekari viðræðna og reynt til hins ítrasta að ná fram frekari samskiptum. Samningaviðræður aðila hafi staðið yfir í tæp tvö ár. Því sé ljóst að fullreynt hafi verið að ná samkomulagi. Stefnandi hafi ekki verið til viðtals um annað en annan framkvæmdakost. Með vísan til þessa byggir stefndi íslenska ríkið á því að Landsnet hf. hafi með sannanlegum hætti leitast við að ná samningum við stefnanda og ekki sé raunhæft að ætla með vísan til lýsinga í málsgögnum á samskiptum aðila og þess tíma sem liðið hafi frá því að samningaviðræður hófust, að frekari viðræður hefðu leitt til þess að samkomulag næðist. Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnanda sem lúta að því að niðurstaða ráðuneytisins hafi verið byggð á ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 og að með því hafi verið brotið á andmælarétti stefnanda. Stefndi leggur áherslu á að ákvörðun um eignarnám hafi ekki eingöngu verið byggð á ákvörðun Orkustofnunar, enda hafi farið fram sjálfstæð rannsókn hjá íslenskum stjórnvöldum. Ljóst sé því að stefnda íslenska ríkinu hafi ekki verið skylt að gefa stefnanda kost á að tjá sig sérstaklega um ákvörðun Orkustofnunar við meðferð eignarnámsmálsins. Engu að síður hafi landeigendum verið veitt tækifæri á að koma að athugasemdum 10. desember 2013 og hafi umbeðin umsögn stefnanda borist 28. janúar 2014. Hafi stefnanda því gefist tækifæri á að tjá sig um ákvörðun Orkustofnunar undir rekstri málsins hjá íslenskum stjórnvöldum. Þá sé þess að geta að stefnandi hafi komið athugasemdum sínum á framfæri við Orkustofnun áður en sú ákvörðun hafi verið tekin, auk þess sem að meginhluta hafi sömu gögn legið fyrir við meðferð Orkustofnunar og við meðferð eignarnámsmálsins hjá stefnda. Því sé því alfarið vísað á bug að andmælaréttur 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotinn gagnvart stefnanda við meðferð málsins. Stefnandi hafi komið athugasemdum sínum og gögnum að í málinu og ítarlega hafi verið farið yfir sjónarmið stefnanda. Stefndi mótmælir því að ógilda beri ákvörðunina 24. febrúar 2014 um heimild Landsnets hf. til eignarnáms tiltekinna réttinda í landi stefnanda vegna byggingar raforkuflutningsvirkis á Suðurnesjalínu 2. Við alla málsmeðferð í tengslum við ákvörðunina hafi verið farið að ákvæðum laga. Allar málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafi verið uppfylltar, svo sem rannsóknarregla og meðalhófsregla, auk þess sem andmælaréttur stefnanda hafi verið virtur. Við undirbúning ákvörðunarinnar hafi verið litið til allra gagna málsins og röksemda aðila, þar með talið til jarðstrengja sem mögulegs valkosts. Ákvörðun stjórnvalda hafi því verið lögmæt.VÍ forgrunni máls þessa standa fyrirmæli 72. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um vernd eignarréttarins. Orðrétt segir þar í 1.mgr. ákvæðisins: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta afhendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komifullt verð fyrir.“Samkvæmt 2. gr. laga nr. 75/2004um stofnun Landsnets hf. hefur félagið það hlutverk að annast flutning raforkuog kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga nr. 65/2003.Fram kemur 1. gr. laga nr.65/2003 að markmið laganna sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfiog efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyni skuli:„1. Skapaforsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku, með þeimtakmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar ogannarra almannahagsmuna. 2.Stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku. 3.Tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. 4.Stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa og taka tillit tilumhverfissjónarmiða að öðru leyti.“ Í tilvitnuðum löggjafarmarkmiðumbirtist áhersla á þá ríku almannahagsmuni sem við örugga raforkudreifingu erubundnir. Í eignarnámsbeiðni stefndaLandsnets hf. 20. febrúar 2013 er um rökstuðning m.a. vísað til þess aðSuðurnesjalína 1, „sem nú þjónar svæðinu og rekin er á 132 kV spennu“ sé„fulllestuð í dag“ og jafnframt sé öryggi kerfisins ófullnægjandi „eins ogmálum er nú háttað, því einungis er um að ræða þessa einu tengingu fráReykjanesskaganum við 220 kV meginflutningskerfi Landsnets í Hamranesi viðHafnarfjörð. Svæðið er ekki tengt með svokallaðri N-1 tengningu en það erástand sem Landsnet telur óviðunandi þegar um svo stór byggðarlög er að ræðasem eru á Reykjanesskaganum. Þar er jafnframt aðal millilandaflugvöllurlandsins.“ Síðar í sömu beiðni segirorðrétt: „Því er aðkallandi fyrir bæði samfélagið í heild og atvinnustarfsemi áReykjanesi að fluningskerfi raforku verði styrkt og það þolir ekki frekaribið.“ Í beiðninni er jafnframt vísað til þess að um sé að ræða „nauðsynlegaframkvæmd í almannaþágu“ og að verulegt rekstraröryggi sé í því fólgið fyrirraforkukerfi svæðisins „að hafa tvær háspennulínur á þessari leið í stað einnareins og nú er.“Skemmst er frá því að segja aðgögn málsins, þ. á m. umsagnir opinberra aðila við frummatsskýrslu sem sendarvoru Skipulagsstofnun á tímabilinu maí til júlí 2009, benda til þess aðofangreindar fullyrðingar eigi við gild rök að styðjast, þ.e. að tengingSuðurnesja við flutningskerfi raforku sé að öllu óbreyttu ekki nægilega tryggog að Suðurnesjalína 1 sé nú því sem næst fullnýtt. Með hliðsjón af þessu telurdómurinn að hagsmunir þeir sem lögum nr. 65/2003 er samkvæmt framanskráðu ætlaðað vernda verði ekki með viðunandi hætti tryggðir til frambúðar á svæðinu nemameð lagningu 220 kV línu sem fyrirsjáanlega mun geta annað aukinniflutningsþörf þegar til framtíðar er litið. Af hálfu stefnanda hefur því raunarekki verið andmælt að rétt sé að styrkja tengingu Suðurnesja við flutningskerfiraforku. Með ákvæðum 23. gr. laga nr.65/2003 hefur löggjafinn veitt almenna heimild til eignarnáms nái fyrirtækiekki samkomulagi við landeiganda eða eiganda orkulinda vegna framkvæmda á grundvelliþeirra laga, sbr. nánari fyrirmæli laganna þar að lútandi. Í eignarnámsbeiðniLandsnets hf. 20. febrúar 2013 er orðum vikið að því að öllum landeigendum „álínuleiðinni“ hafi verið send kynningarbréf í apríl 2011, þar sem vakin varathygli þeirra á undirbúningi framkvæmda. Fyrstu samningafundir með eigendumeinstakra jarða hafi farið fram í júní 2011. Í framhaldi af því hafi „margirsamningafundir verið haldnir og mikil samskipti átt sér stað milli landeigendaog Landsnets hf.“ Þá er tekið fram að samningar við landeigendur hafi tekist ímörgum tilvikum en ekki öllum. Með vísan til áðurgreindrarlagaskyldu sem á stefnda Landsneti hf. hvílir viðvíkjandi uppbyggingu ogrekstri flutningskerfis raforku má fallast á það með stefnda Landsneti hf. aðfélaginu sé nauðsynlegt að hefja framkvæmdina sem fyrst. Að því virtu og meðskírskotun til annars sem að framan greinir þykir mega leggja til grundvallarað uppfyllt séu hér skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar umalmenningsþörf, sem og sá áskilnaður 23. gr. laga nr. 65/2003 að eignarnámskuli eingöngu ákvarðað að því leyti sem nauðsyn beri til. Um samningaviðræðurmálsaðila verður nánar fjallað hér á eftir. Að þessu frágengnu stendur eftirágreiningur málsaðila um það hvaða leið skuli valin við framkvæmdirnar oghvernig staðið hefur verið að ákvörðunum um Suðurnesjalínu 2. Af framlögðum loftmyndum ogkortum má glöggt sjá legu þess landsvæðis sem umþrætt ákvörðun ráðherra 12.febrúar 2014 lýtur að. Gögn þessi sýna einnig vel legu fyrirhugaðrar háspennulínuum landareign stefnanda. Landamerkjum jarðanna er þannig háttað að löndunumverður best lýst sem landræmum sem teygja sig frá norðvestri til suðausturs,langt inn á heiðina sunnan við Reykjanesbrautina sem einnig þversker skákstefnanda. Með hliðsjón af staðháttum verður fallist á það með stefndu aðtengikerfi raforku þurfi óhjákvæmilega að þvera landareign stefnanda með þeimhætti sem hér hefur verið lýst og að ekki sé val á leið sem sneiðir þar framhjá þannig að komist verði hjá eignarnámi. Að þessu sögðu ber að taka framað hér sem endranær verður af hálfu dómsins lagt til grundvallar að skerðing áeignarrétti, líkt og sú sem um ræðir í þessu máli, sé einungis réttlætanleg efekki er með öðrum úrræðum unnt að ná því marki sem að er stefnt, sbr. m.a. dómaHæstaréttar 19. mars 2009 í máli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr.60/2012. Í samræmi við þennan áskilnað laga og réttar verður nú hugað að þvíhvort kröfur um meðalhóf teljist uppfylltar eins og til háttar í máli þessu. Hér að framan hefur verið komistað þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið unnt að ákvarða leguraforkuflutningskerfis um land stefnanda með öðrum og minna íþyngjandi hætti engert var. Eftir stendur þá að leysa úr því hvort telja beri aðra kosti enlagningu loftlínu ákjósanlegri út frá sjónarmiðum um meðalhóf, sbr. 12. gr.laga nr. 37/1993, en stefnandi hefur undir meðferð málsins bent á jarðstrengsem ákjósanlegri valkost. Við mat á þessu atriði þykir rétt að líta til þess aðsvæðinu sem títtnefnd eignarnámsákvörðun tók til hefur þegar verið raskað. Meðhliðsjón af þeirri staðreynd verður lagning háspennulínu við hlið þeirrar línusem fyrir er ekki talin óhæfilega íþyngjandi fyrir stefnanda. Í þessu samhengier ekki heldur unnt að horfa fram hjá því að lagning jarðstrengs á því svæðisem hér um ræðir - og er að mestu þakið mosavöxnu hrauni - er ekki ánumhverfisröskunar, sbr. m.a. skýrslu verkfræðistofunnar Eflu hf. 10. ágúst 2009um mat á umhverfisáhrifum. Í matsskýrslunni segir að loftlínur hafi mun meirisjónræn áhrif á umhverfi sitt en jarðstrengir, en sýnileiki loftlína sé mjögháður því landslagi sem þær liggi um. Þar segir jafnframt að jarðstrengur valdiþó einnig sjónrænum áhrifum, enda megi gera ráð fyrir að lagningu hans fylgirask á um 10 metra breiðu svæði. Þá kemur fram í sömu skýrslu að í samanburðiverði einnig að taka tillit til sérstaks búnaðar vegna langra strengja. Ískýrslunni er sömuleiðis nefnt að töluvert stærra svæði raskist við lagningujarðstrengs en loftlínu „eða um 4-6 sinnum meira svæði“. Þá þurfi ekki í öllumtilvikum að vera slóð með allri loftlínunni eins og tilfellið sé meðjarðstrengi. Af þessu telur dómurinn mega álykta að lagning jarðstrengs verðiekki framkvæmd án sjálfstæðra umhverfisspjalla. Að mati dómsins verður heldurekki fram hjá því litið í þessu samhengi að loftlínur hafa þann kost umframjarðstrengi að með loftlínu er hægt að byggja flutningsgetu upp í áföngum,m.ö.o. auka hana á síðari stigum eftir því sem þörf krefur með fjölgun víra,sbr. hagkvæmnismat Suðurnesjalínu 2 frá 4. janúar 2011. Í þessu tilliti telurdómurinn sýnt að jarðstrengir bjóði upp á minni sveigjanleika þegar litið ertil framtíðar. Undir rekstri málsins hafa veriðlagðar fram áætlanir sem benda til að framleiðsla raforku á Reykjanesi getimeira en tvöfaldast á næstu árum og áratugum, þ.e. á endingartímaSuðurnesjalínu 2, sbr. nánar kerfisáætlun Landsnets 2012-2016, sem ograforkuspá Orkuspárnefndar 2012-2050. Miðað við skilgreinda virkjanakosti ínýtingarflokki á háhitasvæðum er ekkitilefni til annars en að ætla að orkuframleiðsla á Suðurnesjum muni aukastumtalsvert frá því sem nú er þótt óljóst megi telja hve mikil sú aukning getiorðið, sbr. framlagða greinargerð Sigmundar Einarssonar jarðfræðings 19.nóvember 2014. Í þessu samhengi verður heldur ekki fram hjá því litið aðReykjanes, með tilheyrandi hafnaraðstöðu, aðgengi að vinnuafli o.fl., hefurverið skilgreint sem svæði fyrir margvíslegan iðnað svo sem kísilver, gagnaver,álver o.fl., sbr. bréf HS Orku hf. 28. maí 2009. Meta verður þá orkuþörf semþetta útheimtir í samhengi við þær skyldur sem á stefnda Landsneti hf. hvílasamkvæmt lögum nr. 75/2004, nánar tiltekið um raforkuflutning ogkerfisstjórnun, svo og þær skyldur sem lagðar hafa verið á félagið samkvæmtákvæðum 9. gr. laga nr. 65/2003.Samkvæmt áætlunum stefndaLandsnets hf. er Suðurnesjalína skilgreind sem hluti af meginflutningskerfilandsins sem kemur til með að vera rekið á 220/400 kV spennu. Með hliðsjón af því og áætlunum umuppbyggingu iðnaðar og orkuframleiðslu á Suðurnesjum næstu áratugina, geturdómurinn ekki fallist á þá málsástæðu að áætlanir um 220 kV/690 MVA raflínugangi gegn meðalhófsreglu. Þvert á móti þykir nauðsynlegt að gert sé ráð fyrirmögulegri aukinni flutningsgetu Suðurnesjalínu með því að hækka spennu upp í220 kV á afskriftatíma fyrirhugðarar framkvæmdar. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr.65/2003 ber Landsneti hf. að byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt aðteknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæðaraforku. Með því að stefnandi hefur ekki sýnt fram á aðra lausn sem er minnaíþyngjandi en uppfyllir þó kröfur um öryggi, skilvirkni og hagkvæmni verðurhafnað sjónarmiðum stefnanda er lúta að ætluðum brotum gegn meðalhófi í þessusambandi. Um meðalhófssjónarmið stefnandamá að síðustu geta þess að í eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. var aðeinskrafist eignarnáms á afmörkuðu landsvæði, sem ekki er stærra en nauðsynlegt ertil að ná fram þeim markmiðum sem framkvæmdin miðar að. Samkvæmt ölluframanrituðu þykir ekki hafa verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að viðmeðferð málsins hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar eðastjórnskipunarréttar. Að öllu þessu frágengnu verður núhugað að því hvort stefndi Landsnet hf. hafi ekki tekið til nægjanlegrarskoðunar þann möguleika að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu og hvort stefndiíslenska ríkið hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. laga nr.37/1993. Af áðurnefndri eignarnámsbeiðniog öðrum gögnum málsins má ráða að beiðnin átti sér nokkuð langan aðdraganda ogfylgdi þar lögbundnu ferli. Þannig liggur m.a. fyrir að haldinn var opinnkynningarfundur í Reykjanessbæ 8. febrúar 2009 um tillögu að matsáætlun stefndaLandsnets hf. fyrir Suðvesturlínur. Í marsmánuði 2009 samþykktiSkipulagsstofnun tillögu stefnda Landsnets hf. og endanleg matsskýrsla var sendstofnuninni síðar sama ár, nánar tiltekið í ágúst 2009. Með álitsgerð 17.september 2009 samþykkti Skipulagsstofnun mat Landsnets á umhverfisáhrifum meðnánar tilgreindum skilyrðum. Umhverfisráðherra staðfesti 28. janúar 2010 aðsameiginlegt mat á umhverfisáhrifum skyldi ekki fara fram. Af hálfuOrkustofnunar var ákveðið 5. desember 2013 að heimila Landsneti hf. að reisa ogreka raforkuflutningskerfi fyrir Suðurnesjalínu 2, nánar tiltekið 220 kVháspennulínu, sem ráðgert er að liggi frá tengivirki við Hamranes íHafnarfirði, þaðan um sveitarfélögin Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ aðtengivirki við Rauðamel. Í ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24.febrúar 2014 er gerð ítarleg grein fyrir þeim bréfaskiptum sem fram fóru millihlutaðeigandi aðila á fyrri stigum. Er þar m.a. tíundað að ráðuneytið hafigefið landeigendum kost á að koma á framfæri athugasemdum og ábendingum vegnaeignarnámsbeiðni Landsnets hf., en jafnframt reifaðar röksemdir landeigenda semfram komu af þessu tilefni. Í ákvörðun ráðherra er einnig gerð grein fyrirumsögn eignarnámsbeiðanda um athugasemdir landeigenda, auk þess sem reifaðareru viðbótarröksemdir landeigenda og viðbrögð við umsögn eignarnámsbeiðanda. Þáer ennfremur greint frá síðari umsögn eignarnámsbeiðanda vegna umsagnarlandeigenda og gerð grein fyrir umsögn landeigenda um síðastgreind sjónarmiðeignarnámsbeiðanda. Í heild bera skjöl málsins, þar á meðal bréf atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytisins 2. apríl 2013, með sér að talsverð samskipti fórufram á fyrri stigum málsins, þar sem stefnanda gafst kostur á að komaathugasemdum sínum á framfæri. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið framað síðastgreind ákvörðun hafi einungis byggst á niðurstöðu Orkustofnunar. Gegnmótmælum stefnda íslenska ríkisins og að virtum þeim ítarlegu forsendum semákvörðun ráðherra 12. febrúar 2014 ber með sér að hafa byggst á, þykir ekkiverða fullyrt að eignarnámsákvörðun hafi verið tekin án þess að sjálfstætt mathafi farið fram. Með sömu rökum hefur dómurinn ekki staðreynt að ófullnægjandiforsendur hafi legið hinni umdeildu ákvörðun til grundvallar. Þótt ráðherrahafi í umrætt sinn ljóslega haft hliðsjón af niðurstöðu Orkustofnunar 5.desember 2013 getur það eitt ekki valdið ógildi ákvörðunar ráðherrans. Umræddákvörðun ráðherra ber vott um að þar hafi verið litið til framkominna umsagnalandeigenda og fyrirliggjandi gagna. Af hálfu stefnanda hefursérstaklega verið vísað til þess að hagkvæmni jarðstrengja hefði átt að skoðabetur. Áður tilvísuð skýrsla frá 10. ágúst 2009 um mat á umhverfisáhrifum, svoog fyrrgreint hagkvæmnismat 4. janúar 2011 bera að áliti dómsins merki um aðframkvæmdin hafi verið metin út frá þjóðhagslegum forsendum, auk annarra þáttasem vægi hafa í þessu tilliti lögum samkvæmt. Í matsskýrslunni 10. ágúst 2009er fjallað bæði um jarðstrengi og loftlínur og finna má þar samanburð ákostnaði, rekstrarþáttum og umhverfisáhrifum, þar sem kostir og gallar beggjaleiða eru settir á vogarskálarnar. Þá er þar að finna samantekt um helstu kostijarðstrengja umfram loftlínur annars vegar og helstu kosti loftlína umframjarðstrengi hins vegar. Helstu kostir jarðstrengja eru þar sagðir vera lítillsýnileiki, að þeir séu óháðir ytri þáttum svo sem ísingu, saltmengun o.fl., aukþess sem „minna byggingabann“ er tiltekið sem kostur. Í samanburðinum eruhelstu kostir loftlína umfram jarðstrengi sagðir vera sem hér segir: „Lægrikostnaður; meiri flutningsgeta miðað við sama leiðaraþvermál; þola yfirlestun íákveðinn tíma (jarðstrengir geta brunnið yfir); auðveldari bilanaleit ogstyttri viðgerðartími; meiri sveigjanleiki við endurnýjun; þola beturjarðskjálfta; ökuslóð að hverju mastri, að öðru leyti getur slóð fylgtlandslaginu; minna jarðrask“. Með hliðsjón af þessum samanburði verðurstaðhæfingum stefnanda um skort á samanburði nefndra valkosta hafnað.Af hálfu stefnda íslenskaríkisins hefur verið fullyrt að öll gögn stefnanda hafi verið metin meðsjálfstæðum og rökstuddum hætti af hálfu ráðuneytisins og niðurstaðan verið súað ekki hafi verið færð nægileg rök fyrir því að tillögur stefnanda fælu í sérminna íþyngjandi úrræði við lagningu Suðurnesjalínu 2. Ný háspennulína samhliðanúverandi línu hafi því verið talin minnst íþyngjandi kosturinn. Að matidómsins gefa hvorki framkomnar málsástæður né framlögð gögn tilefni tilgagnstæðrar niðurstöðu.Verður því hafnað sjónarmiðum stefnanda sem lúta aðætluðum brotum gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Auk framangreindramálsástæðna er ógildingarkrafa stefnanda á því byggð að samningaviðræður hafi ekkiverið reyndar til þrautar áður en leitað var eftir eignarnámi. Röksemdirstefnanda sem að þessu lúta eiga skírskotun til þess áskilnaðar 1. mgr. 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003 að ekki komi til eignarnáms nema staðreynt sé aðsamkomulag hafi ekki tekist við landeigendur vegna framkvæmda á grundvelliraforkulaga. Í þessu samhengi verður ekki litið fram hjá því að skjöl málsinsbera með sér að samningaviðræður hafi í reynd staðið yfir í tæplega tvö ár.Fyrir liggur að fulltrúar málsaðila hafa fundað um málið og skipst á bréfum þarsem gerð hefur verið grein fyrir sjónarmiðum aðila í þessu tilliti. Þess berenn fremur að geta í því samhengi sem hér um ræðir, að eignarnámsbeiðnin semmálshöfðun þessi er sprottin af snýr að afmarkaðri framkvæmd, þ.e. Suðurnesjalínu2, sem á fyrri stigum hefur farið í gegnum lögbundið skipulagsferli svo semfyrr segir. Af ákvæðum 23. gr. laga nr. 65/2003 leiðir að á eignarnámsbeiðandihefur ekki ótakmarkað svigrúm um efni viðræðna við einstaka landeigendur,heldur hljóta viðræður þessar ávallt að lúta að framkvæmdinni eins og hún hefurþá verið skilgreind. Hin skilgreinda framkvæmd vegna Suðurnesjalínu 2 hefurverið takmörkuð við háspennulínu. Lagning jarðstrengs á þessari leið hefur ekkisætt umhverfismati og ekki verið sett á framkvæmdaáætlun. Af þessu leiðir aðfrávik frá fyrirliggjandi útfærslu framkvæmdar fælu í reynd í sér nýjaframkvæmd sem fara þyrfti að nýju í gegnum hið skilgreinda ferli sem lög mælafyrir um. Með því að lög veita ekki svigrúm til viðræðna á slíkum valkvæðumgrundvelli má fallast á það með stefnda Landsneti hf. að engin teikn hafi veriðfram komin um breytta afstöðu stefnanda til framkvæmdarinnar þegar viðræðunumvar slitið. Stefnandi höfðu ítrekað lýst sig andsnúna háspennulínu en leitaðeftir viðræðum um aðrar útfærslur framkvæmdarinnar við Suðurnesjalínu 2. Bréfog önnur skjöl stefnanda sem lögð hafa verið fram undir rekstri málsinsendurspegla ekki vilja stefnanda til viðræðna um háspennulínu heldur einhliðaáherslu á notkun jarðstrengs. Að þessu virtu og að öðru leyti með hliðsjón affyrirliggjandi upplýsingum um samskipti málsaðila í aðdraganda málshöfðunarþessarar verður að fallast á það með stefndu að samningaviðræður hafi veriðfullreyndar og því séu uppfyllt skilyrði eignarnáms hvað þetta áhrærir. Af hálfu stefnanda er enn fremurá því byggt að andmælaréttur þeirra hafi ekki verið virtur. Hér að framan hefurverið orðum vikið að endurteknum bréfaskiptum málsaðila á fyrri stigum málsins.Fyrir liggur að 5. desember 2012 veitti Orkustofnun stefnda Landsneti hf. leyfisamkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 65/2003 til að reisa og reka flutningsvirkiðSuðurnesjalínu 2. Í leyfisbréfinu er tekið fram að leyfið sé veitt „ágrundvelli þeirra gagna er fylgdu leyfisumsókninni og aflað var áumsóknarferlinu og með fyrirvörum er fram koma í fylgibréfi með leyfiOrkustofnunar [...]“. Í tilvísuðu fylgibréfi Orkustofnunar, sem einnig erdagsett 5. desember 2013, er ferill málsins rakinn og gerð grein fyrir þeimathugasemdum við umsókn stefnda Landsnets hf. sem bárust fráNáttúruverndarsamtökum Suðvesturlands og landeigendum. Við úrlausn um þámálsástæðu stefnanda sem lýtur að andmælarétti er einnig rétt að horfa til þessað nokkrum dögum eftir framangreinda leyfisútgáfu 5. desember 2013, nánartiltekið 10. sama mánaðar, sendi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið bréf tillögmanna stefnanda þar sem landeigendum var gefinn kostur á að koma á framfæriathugasemdum vegna eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. Bréf þetta, 10.desember 2013, var sent í kjölfar fyrri bréfaskipta um málið, nánar tiltekiðeftir að ráðuneytinu höfðu borist athugasemdir lögmanna landeigenda 31. október2013 og viðbótarumsögn Landsnets hf. 6. desember 2013. Athugasemdir landeigendabárust ráðuneytinu með bréfi Lex lögmannsstofu 28. janúar 2014. Í því bréfisegir m.a. fram að landeigendur hafi ákveðið að skjóta framangreindri ákvörðunOrkustofnunar 5. desember 2013 til dómstóla og að sú málshöfðun muni m.a.byggjast á því að landeigendur hafi ekki notið lögmælts andmæla- ogupplýsingaréttar, sbr. 13. og 15. gr.laga nr. 37/1993. Við lestur ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24.febrúar 2014 má sjá að við undirbúning þeirrar ákvörðunar hafi ekki verið horftfram hjá framangreindum athugasemdum og umsögnum. Raunar er í ákvörðuninnisérstaklega fjallað um ofangreindar athugasemdir landeigenda 28. janúar 2014.Að áliti dómsins hefði farið betur á því að ráðuneytið vekti sérstaka athygli ániðurstöðu Orkustofnunar í bréfi sínu 10. desember 2013. Með hliðsjón af þvíheildarsamhengi sem lesa má út úr ofangreindum samskiptum þykir þó ekki ástæðatil að ógilda ákvörðun ráðherra af þessum sökum. Hefur dómurinn við þá ákvörðunhorft til þess hversu skammt leið frá ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013þar til bréf ráðuneytisins var sent út, auk þess sem litið hefur veriðefnislega til athugasemda landeigenda 28. janúar 2014 og nánari forsendnaákvörðunar ráðherra 24. febrúar 2014. Verður þar af leiðandi hafnað að brotiðhafi verið gegn andmælarétti stefnanda við meðferð málsins. Að öllu framanskráðu virtu þykir stefnandi ekki hafasýnt fram á að ákvörðun ráðherra 24. febrúar 2014 hafi verið ólögmæt. Verðurkröfum stefnanda því hafnað. Eins og atvikum er hér háttaðþykir rétt að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmduArnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnirÁsmundur Helgason héraðsdómari og Hallgrímur G. Sigurðssonrafmagnsverkfræðingur. Dó m s o r ð:Stefndu,íslenska ríkið og Landsnet hf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, MargrétarGuðnadóttur, í máli þessu.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 402/2008
Leigusamningur Kaupréttur Fasteignakaup Kaupverð Greiðsla Uppgjör Málsástæða
F og N gerðu með sér leigusamning um fasteignina Barónsstíg 2-4, Reykjavík ásamt lausafé, en um var að ræða hótel í rekstri. Kaupréttarákvæði var í leigusamningnum þar sem mælt var fyrir um að leigutaki mætti neyta kaupréttar á tilteknu tímabili fyrir verð, sem einnig var ákvarðað í ákvæðinu. Lögmaður leigutaka, F, tilkynnti leigusala, N, með bréfi 10. apríl 2006, að F hefði ákveðið að nýta kauprétt sinn að fasteigninni og öllu sem henni fylgdi. Nokkur samskipti lögmanna aðila áttu sér stað í framhaldinu en í bréfi lögmanns N 19. júlí 2006 var því hafnaði að F ætti kauprétt og því jafnframt lýst að kaupréttarákvæðið hefði ekki tekið til lóðar að Skúlagötu 36, sem nýtt hafði verið sem bílastæði við rekstur hótelsins. Í bréfinu var afstaðan rökstudd svo að kaupréttarákvæðið væri ósanngjarnt m.a. vegna verðbreytinga á fasteignamarkaði andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig og því einnig haldið fram að forsendur þess væru brostnar. Í bréfi lögmanns F, 20. júlí 2006, sagði að F hefði tryggt fjármagn til kaupa á fasteigninni frá tilgreindum banka. Fullyrt var að kaupverðið yrði greitt í samræmi við ákvæði í leigusamningi um leið og kaupsamningurinn yrði undirritaður og skilyrt veðleyfi fengist í fasteigninni fyrir láni til greiðslu á kaupverðinu. Því var einnig lýst yfir að greiðslur sem jafngiltu húsaleigu, yrðu inntar af hendi áfram en þær ætti að skoða sem innborgun á kaupverðið. F höfðaði mál og krafðist viðurkenningar á því að kaupsamningur milli málsaðila hefði komist á um hið leigða. N hélt því hins vegar fram að enginn kaupsamningur hefði komist á milli aðila og að F hefði aldrei boðið fram greiðslu kaupverðsins. Þá hefði F ekkert greitt og ekki samið við veðhafa um yfirtöku áhvílandi veðskulda. Þá hélt N því fram að ekkert hefði legið fyrir um að F gæti greitt kaupverðið í samræmi við ákvæði leigusamningsins og benti á að F hefði getað fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að geymslugreiða kaupverðið samkvæmt ákvæðum laga nr. 9/1978. N taldi að F hefði ekki getað ákveðið einhliða að kaupsamningur hefði komist á, ekki hefði verið búið að semja um afhendingartíma innan þess tímabils sem kaupréttar mátti neyta og taldi N því að samkvæmt 11. gr. laga nr. 40/2002 hefði honum ekki verið skylt að afhenda nema gegn greiðslu kaupverðsins. N hafnaði því jafnframt að 27 bílastæði á lóðinni Skúlagötu 36 féllu undir kaupréttinn, lóðin væri hvergi nefnd í leigusamningi aðila. Í dómi Hæstaréttar var talið að komist hefði á kaupsamningur með tilkynningu lögmanns F til N, 10. apríl og 20. júlí 2006, um að F neytti kaupréttar að hinum leigði eignum, sem fullnægði skilyrðum 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002. Tekið var fram að N stundaði atvinnurekstur, fyrirsvarsmenn þess hefðu verið sáttir við leiguverð og báðir aðilar hefðu notið lögmannsaðstoðar í aðdraganda samningsgerðar. Í því ljósi var ekki talið að svo verulegar breytingar hefðu orðið á markaðsverði umræddra fasteigna að það væri ósanngjarnt eða andstætt góðum viðskiptaháttum að F skyldi neyta kaupréttar síns. F bauð fram greiðslu kaupverðs í bréfi 20. júlí 2006 en þá hafði N þegar hafnað að F gæti neytt kaupréttarins. Var því ekki talið að horfa ætti F til réttarspjalla að tilboð hans um greiðslu kaupverðsins í téðu bréfi væri undir áskilnaði um skilyrt veðleyfi, sem ekki átti sér stoð í kaupréttarákvæðinu. Þá var ekki talið að atvik væru með þeim hætti að F hefði borið skylda til að greiða kaupverðið inn á geymslureikning samkvæmt lögum nr. 9/1978. Var því fallist á kröfu F um viðurkenningu á því að kaupsamningur hefði stofnast um þá eignarhluta er kauprétturinn tók til. Sýknað var að svo stöddu af kröfu F um skyldu N til útgáfu afsals þar sem ekki hefði legið fyrir hve mikinn hluta kaupverðsins F hefði greitt að teknu tilliti til þess að lögskilauppgjör átti eftir að fara fram. Ekki var fallist á mótmæli N við útreikningi F á fjárhæð kaupverðsins. Fallist var á kröfu F um að tímamark kaupa skyldi vera 31. júlí 2006 og að lögskil kaupanda og seljanda skyldu miðuð við þann dag, enda bæri F skyldur húseiganda frá því tímamarki. Jafnframt var fallist á kröfu hans um að greiðslur hans eftir 1. ágúst, sem svöruðu til húsaleigu, mætti draga frá kaupverði þegar gengið yrði frá kaupsamningi. Hafnað var kröfu F um að viðurkennt yrði að draga mætti frá framangreindu kaupverði uppgreiðslugjöld vegna áhvílandi lána við Landsbanka Íslands hf., þar sem þessi krafa F var talin í andstöðu við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Loks var ekki talið að lóðin Skúlagata 36, væri í þeim tengslum við hið leigða, eins og því var lýst í leigusamningi, að telja bæri að sérstakur réttur eins og kaupréttur tæki einnig til hennar eða afnotaréttar yfir hennar og var N því sýknaður af kröfu F sem tók til Skúlagötu 36.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2008. Hann krefst þess að viðurkennt verði að komist hafi á kaupsamningur milli hans og stefnda um eignarhluta stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík með fastanúmerum 200-3450, 200-3451, 223-9937, 223-9938, 223-9939, 223-9940, 223-9941, 223-9942 og 223-9943 í Barónsstíg 2 og fastanúmeri 223-9997 í Barónsstíg 4, ásamt fylgifé til reksturs fullbúins hótels og að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til áfrýjanda fyrir þessum eignarhlutum allt gegn greiðslu kaupverðs. Áfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði að kaupverðið fyrir umræddar eignir sé 899.879.518 krónur, en frá því dragist greiðslur að fjárhæð 168.516.255 krónur sem áfrýjandi greiddi stefnda í formi leigu fyrir eignirnar tímabilið 1. ágúst 2006 til 31. janúar 2008 og beri sú fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 64.054.407 krónum frá 15. febrúar 2007 til 23. janúar 2008 en af 168.516.255 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi viðurkenningar á að frá framangreindu kaupverði megi draga uppgreiðslugjöld vegna áhvílandi lána við Landsbanka Íslands hf. vegna verðtryggðra lána nr. 13424, 13873, 13945 og 14214 og einnig erlends láns nr. 236501. Ennfremur krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að uppgjör milli hans og stefnda vegna kaupanna miðist við 31. júlí 2006, þannig að uppgjör vegna áhvílandi lána sem áfrýjanda ber að yfirtaka samkvæmt leigusamningi aðila, fasteignagjald, lóðagjald, brunaiðgjald og leigugreiðslur miðist við þann dag. Loks krefst áfrýjandi viðurkenningar á að lóðin Skúlagata 36, Reykjavík, með landnúmeri 180-551, sem á eru 27 bílastæði, tilheyri matshluta 01 með fastanúmeri 200-3450 í fasteigninni Barónsstíg 2, Reykjavík og fylgi því í framangreindum kaupum á eignarhlutum stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík. Til vara um þetta síðast nefnda krefst áfrýjandi viðurkenningar á að matshluti 01 í fasteigninni Barónsstíg 2, með fastanúmer 200-3450, hafi afnotarétt af 27 bílastæðum á lóðinni Skúlagötu 36 með landnúmeri 180-551. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gerðu málsaðilar 6. febrúar 2003 með sér leigusamning um fasteignina Barónsstíg 2-4, Reykjavík, en um var að ræða hótel í rekstri, Hótel Barón, með 31 íbúð og 90 herbergjum ,,þ.e. öll fasteignin (þ.m.t. húsnæði bílaleigu) ásamt viðbyggingu að undanskildu verslunarhúsnæði, ca. 550 fermetrar sem nú hýsir 10-11 verslun.“ Tekið var fram að samningnum fylgdi sérstök skilalýsing en efni hennar laut einkum að ástandi og búnaði hins leigða við skil til leigutaka. Eignaskipatyfirlýsingu 18. desember 2002 fyrir Barónsstíg 2-4, matshluta 01, 02, 03, 04, og 06 var þinglýst 20. desember það ár, en óumdeilt er að hún lá ekki frammi við samningsgerð. Nokkur aðdragandi var að undirritun leigusamningsins og hófust samningsumleitanir ekki síðar en í apríl 2002. Milligöngu í viðræðunum hafði starfsmaður á fasteignasölunni Stóreign. Báðir málsaðilar nutu aðstoðar lögmanna að minnsta kosti í aðdraganda undirskriftar leigusamningsins. Fyrir hönd stefnda annaðist Sverrir Hermannsson samningsumleitanir, en hann var annar fyrirsvarsmanna stefnda og annaðist fjármál hans. Fyrir hönd áfrýjanda var Renato Grünenfelder, framkvæmdastjóri, í fyrirsvari við samningsgerðina. Í leigusamningnum var leigugjaldið fyrsta árið tiltekið 80.000.000 krónur, en sú fjárhæð skyldi hækka árlega næstu tvö árin um 5.000.000 krónur í hvort sinn. Auk þess skyldi leigugjaldið hækka til samræmis við hækkun vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölunni 224.1 stig, sem var vísitala nóvembermánaðar 2002. Leigutími var umsaminn 15 ár og skyldi hefjast 15. apríl 2003 og ljúka án uppsagnar 31. mars 2018. Samið var um að áfrýjandi skyldi hafa kauprétt að hinu leigða. Kaupréttarákvæðið í leigusamningnum var svohljóðandi: ,,Leigutaki skal hafa kauprétt að hinni leigðu eign í 18 mánuði frá 1. apríl 2006 að telja. Kauprétturinn er framseljanlegur til Guðmundar Jónassonar ehf. og/eða Húsfélagsins Sigtúns 38 ehf. Kauprétturinn miðast við kaupverð að fjárhæð 770.000.000,00 sem skal vera vísitölutryggt miðað við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitölu 224,1 stig í október [svo] 2002. Nýti leigutaki sér kauprétt samkv. framangreindu, skal kaupverð greitt með eftirfarandi hætti: 1. Með yfirtöku áhvílandi lána. 2. Með fjórum jöfnum afborgunum, í fyrsta sinn við undirritun kaupsamnings og síðan á fjögurra mánaða fresti í eitt ár.“ Við flutning málsins fyrir Hæstarétti lýstu báðir málsaðilar því yfir að ákvæðið um yfirtöku lána bæri að skilja svo að með því væri átt við að skuldskeyting færi fram og stefndi myndi því losna undan greiðsluskyldu sinni og ábyrgð á lánunum. Lögmaður áfrýjanda ritaði lögmanni stefnda bréf 10. apríl 2006 og tilkynnti að áfrýjandi hefði ákveðið að nýta kauprétt sinn að fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík, ásamt öllu sem fasteigninni fylgir og fylgja ber. Í framhaldi af bréfinu áttu sér stað nokkur samskipti þar sem fjallað var um málið. Samskiptum þessum lauk með bréfum lögmanna aðila, lögmanns stefnda 19. júlí 2006 og lögmanns áfrýjanda 20. sama mánaðar. Í fyrra bréfinu er tilkynnt að stefndi hafni því að áfrýjandi eigi kauprétt að hinum leigðu eignum og muni stefndi því ekki ganga til samninga við hann. Er því jafnframt lýst að kaupréttarákvæði leigusamningsins hafi ekki tekið til lóðar að Skúlagötu 36. Í bréfinu kemur einnig fram eftirfarandi afstaða stefnda til umsamins kaupréttar: ,,Það verð sem var umsamið og greiðsluskilmálar voru eðlilegir á þeim tíma en síðan hefur mikið breyst á fasteignamarkaði á Íslandi. Fasteignaverð hefur hækkað langt umfram hækkun neysluvísitölu og er ekki ólíklegt að markaðsvirði fasteignarinnar ásamt innbúi sé um það bil 30-35% hærra að raunvirði en samið var um. Greiðsluskilmálar í dag eru undantekningarlaust á þann veg að um staðgreiðslu er að ræða. Það er því bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera slíkan samning fyrir sig og krefst Neskjör ehf. þess að samningsákvæði þessu verði alfarið vikið til hliðar úr samningi aðila með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936“. Í bréfinu eru færð frekari rök fyrir þeirri afstöðu stefnda að kaupréttarákvæðið væri ósanngjarnt og því einnig haldið fram að forsendur þess væru brostnar. Þá segir að stefndi sé reiðubúinn að selja áfrýjanda fasteignina og lóðina að Skúlagötu 36 fyrir sanngjarnt verð. Er lagt til að fengið verði mat á verðmæti fasteignanna og að áfrýjandi hefði val um hvort hann keypti á matsverði eða félli frá áformum um kaup. Í svarbréfi lögmanns áfrýjanda segir að bréf lögmanns stefnda hafi komið áfrýjanda í opna skjöldu. Einnig kemur fram sú skoðun að réttindi til bílastæða á lóðinni Skúlagötu 36 fylgi að minnsta kosti hinu leigða. Í bréfinu er áréttað að áfrýjandi hafi tryggt fjármagn til kaupa á fasteigninni frá tilgreindum banka og lagt fram gögn því til staðfestingar. Þá segir: ,,Kaupverðið verður greitt í samræmi við ákvæði í leigusamningi um leið og kaupsamningur verður undirritaður og skilyrt veðleyfi fæst í fasteigninni fyrir láni til greiðslu á kaupverðinu.“ Skorar áfrýjandi á stefnda að ganga þá þegar til samninga um kaup á eigninni án frekari tafa. ,,Að öðrum kosti mun umbj. minn án frekari fyrirvara höfða mál til staðfestingar á kaupréttinum. Mun hann auk þess frá 1. ágúst n.k. greiða fjárhæð mánaðarlega sem samsvarar húsaleigu samkv. leigusamningi og gera síðan kröfu um það í dómsmálinu að hún verði dregin frá kaupverði eignarinnar þegar gengið verður frá kaupsamningi.“ II Stefndi heldur því fram að enginn kaupsamningur hafi komist á milli aðila málsins, áfrýjandi hafi aldrei boðið fram greiðslu kaupverðsins, hann hafi í raun lýst því yfir að hann vilji ekki greiða með þeim hætti sem kaupréttarákvæði leigusamningsins kveði á um. Hafi því aldrei verið forsendur til þess að gera kaupsamning milli aðilanna. Áfrýjandi hafi ekkert greitt og ekki samið við veðhafa um yfirtöku áhvílandi veðskulda. Geti áfrýjandi því aðeins haft uppi kröfu, eins og hann geri í málinu, að hann hafi greitt kaupverðið með þeim hætti sem ákvæði leigusamningsins kveði á um. Þá heldur hann því fram að ekkert liggi fyrir um að áfrýjandi geti greitt kaupverðið með þeim hætti sem leigusamningurinn gerir ráð fyrir. Bendir hann í því sambandi á að hann telji áfrýjanda heldur ekki hafa fullnægt greiðsluskyldu sinni en það hefði hann getað með því að geymslugreiða kaupverðið samkvæmt ákvæðum laga nr. 9/1978 um geymslufé. Stefndi byggir einnig á því að áfrýjandi hafi ekki greitt afborganir af áhvílandi lánum, vátryggingariðgjöld eða önnur gjöld sem á fasteignareiganda falli. Stefndi telur að áfrýjandi geti ekki ákveðið einhliða að kaupsamningur hafi komist á 31. júlí 2006. Ekki hafi verið samið um afhendingartíma innan þess tímabils, sem kaupréttar mátti neyta og telur stefndi því að samkvæmt 11. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup hafi honum ekki verð skylt að afhenda nema gegn greiðslu kaupverðsins. Áfrýjandi hefur mótmælt þessari málsástæðu sem of seint fram kominni, hún sé fyrst sett fram í greinargerð stefnda til Hæstaréttar. Sjónarmið stefnda sem að þessu lúta koma fram í greinargerð hans til héraðsdóms. Þótt þau séu reifuð þar með nokkuð öðrum hætti en hann gerir í greinargerð sinni til Hæstaréttar þykir málsástæðan mega koma til greina við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi telur að krafa áfrýjanda um að honum sé heimilt að draga frá kaupverðinu leigugreiðslur og svonefnt uppgreiðslugjald til Landsbanka Íslands hf., sem sé breytilegt eftir stöðu lána, sé þannig fram sett að ekki sé unnt að leggja á hana dóm. Stefnda eigi ekki að koma við kostnaður af uppgreiðslu lánanna þar sem áfrýjanda bar að yfirtaka þau samkvæmt kaupréttarákvæði leigusamningsins. Hann telur einnig að þar sem áfrýjandi hafi ekki fengið eignirnar afhentar beri honum að inna af hendi leigugreiðslur þar til kaupverðið hefur verið greitt og afhending farið fram. Þá mótmælir hann kröfu áfrýjanda um að fá reiknaða dráttarvexti af greiddri húsleigu. Vísar hann til þess að dráttarvextir reiknist á vanskilakröfur en ekki á fé sem þegar hefur verið greitt. Stefndi heldur því einnig fram að krafa áfrýjanda um að viðurkennt verði að 27 bílastæði á lóðinni Skúlagötu 36 falli undir kaupréttinn eigi ekki erindi inn í málið. Lóðin sé hvergi nefnd í leigusamningi aðila og áfrýjandi eigi engin réttindi eða tilkall til hennar. Hann hafi hvorki boðist til að yfirtaka þær veðskuldir sem á lóðinni hvíla né haft samband við veðhafa. Þá reisir stefndi sýknukröfu sína á því að samningsákvæðinu um kauprétt í leigusamningi aðila eigi að víkja til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telur hann síðari verðþróun á fasteignum og greiðslukjörum í viðskiptum með þær leiða til þess að það verði talið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera kaupréttarákvæði samningsins fyrir sig. Stefndi aflaði matsgerðar dómkvadds manns undir rekstri málsins í héraði. Niðurstaða matsmannsins, sem er löggiltur fasteignasali, er að í apríl 2006 hafi markaðsverð hins leigða verið 1.145.000.000 krónur, í júlí 2006 hafi það verið 1.190.000.000 krónur og 1.375.600.000 krónur í september 2007 miðað við það sem nefnt er í matsgerðinni greiðsluskilmálar sem tíðkist á almennum fasteignamarkaði. Lóðin Skúlagata 36 er metin sérstaklega og er markaðsverð hennar í apríl og júlí 2006 talið vera 40.000.000 krónur en 45.000.000 krónur í september 2007. Stefndi telur að mjög hafi hallað á sig í aðdraganda og við gerð leigusamningsins. Heilsufar annars fyrirsvarsmanna hans hafi verið slæmt og starfsþrek verulega skert. Af þessum ástæðum hafi stefndi ekki getað haldið rekstri hótelsins áfram. Þá hafi hann átt í verulegum fjárhagserfiðleikum vegna byggingarframkvæmda við hótelið sem erfitt hafi verið að afla fjár til að minnsta kosti á viðunandi lánskjörum. III Krafa áfrýjanda um að viðurkennt verði að komist hafi á kaupsamningur um framangreinda eignarhluta stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík er, sem fyrr segir, reist á kaupréttarákvæði í leigusamningi aðila frá 6. febrúar 2003. Kaupréttur er ein tegund óbeinna eignarréttinda, sem í þessu tilviki er reistur á skriflegum samningi. Rétturinn felur það hér í sér að kaupréttarhafi getur með einhliða tilkynningu til stefnda lýst því yfir að hann nýti sér rétt sinn til að kaupa eignarhluta þá og lausafé sem undir kaupréttinn falla. Tilkynningar áfrýjanda 10. apríl og 20. júlí 2006 fólu í sér skriflega yfirlýsingu um að hann nýtti þennan rétt og myndi greiða það kaupverð, sem ákveðið væri í kaupsamningi með þeim hætti sem þar greindi. Hann hafði þá þegar vörslur fasteignarinnar sem leigutaki. Kaupréttarákvæðið fól í sér skriflega skuldbindingu stefnda um að selja fyrir tiltekið verð og í því fólst skylda til að afhenda fasteignina, þótt tímamark afhendingar væri ekki ákveðið. Með yfirlýsingu áfrýjanda um að hann nýtti kauprétt sinn komst á kaupsamningur um eignarhlutana og lausaféð, sem fullnægir skilyrðum 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002. Er ekki á því byggt að lögmaður sá sem yfirlýsinguna sendi fyrir áfrýjanda hafi ekki haft umboð í samræmi við það sem greinir í 2. mgr. 7. gr. laganna. Stefndi hefur, eins og áður greinir, haldið því fram að víkja beri ákvæðinu um kauprétt áfrýjanda til hliðar þar sem það sé, vegna verðbreytinga á fasteignamarkaði, ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Af þeim ástæðum beri að hafna framangreindri kröfu áfrýjanda. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi átti í fjárhagslegum erfiðleikum á árinu 2002 og er leigusamningurinn var gerður 2003. Virðast þeir einkum hafa komið til vegna kostnaðar við framkvæmdir á staðnum. Þá er upplýst að annar fyrirsvarsmanna stefnda hafi átt við alvarleg veikindi að stríða og af þeim ástæðum hafi stefndi talið ófært að halda áfram rekstri hótelsins og því verið nauðsynlegt að finna leigjanda. Þótt gögn málsins bendi til að áfrýjandi hafi haft sterkari stöðu í aðdraganda samningsgerðar hafa stefndu ekki andmælt því að leiguverðið hafi verið ásættanlegt, svo og það kaupverð sem upphaflega var tilgreint í kaupréttarákvæðinu. Stefndi telur að síðari verðþróun á fasteignamarkaði og breytingar á greiðslukjörum við fasteignakaup hafi leitt til þess að hann sé nú ekki bundinn við kaupréttarákvæðið. Sá fyrirsvarsmaður stefnda sem annaðist fjármál hans tók þátt í þeim viðræðum sem leiddu til leigusamningsins. Stefndi naut aðstoðar lögmanna í aðdraganda undirskriftar leigusamningsins. Fyrirsvarsmönnum stefnda var báðum ljóst hver sú skuldbinding væri sem fólst í kaupréttarákvæðinu. Stefndi stundar atvinnurekstur og fyrirsvarsmönnum hans mátti vera ljóst að sveiflur kynnu að verða á markaðsverði hins leigða í framtíðinni og að greiðsluhættir kynnu að breytast. Verður ekki talið að svo verulegar breytingar hafi orðið á markaðsverði umræddra fasteigna að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðum viðskiptaháttum að áfrýjandi skuli neyta kaupréttar eins og hann krefst að viðurkenndur verði í máli þessu. Áfrýjandi bauð fram greiðslu kaupverðsins í bréfi til stefnda 20. júlí 2006. Þá hafði stefndi þegar bréflega hafnað því að áfrýjandi gæti neytt kaupréttarins. Verður því ekki talið að það eigi að horfa áfrýjanda til réttarspjalla að tilboð hans um greiðslu kaupverðsins í téðu bréfi var bundið áskilnaði um skilyrt veðleyfi, sem ekki átti sér stoð í kaupréttarákvæðinu. Lá ljóst fyrir að hann neytti kaupréttar síns, var reiðubúinn að inna af hendi greiðslu kaupverðsins og hafði aflað vilyrðis frá banka um stuðning til þess. Atvik voru ekki með þeim hætti að áfrýjanda bæri skylda til þess að greiða kaupverðið inn á geymslureikning samkvæmt lögum nr. 9/1978. Verður samkvæmt öllu framansögðu fallist á kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á því að kaupsamningur hafi stofnast um þá eignarhluta og lausafé, sem kauprétturinn tók til. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til hans fyrir þeim eignarhlutum sem viðurkenningin tekur til gegn greiðslu kaupverðsins. Áfrýjandi á samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 40/2002 rétt á afsali úr hendi stefnda, þegar hann hefur efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi þeim sem stofnaðist með yfirlýsingum hans 10. apríl og 20. júlí 2006. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað liggur ekki fyrir hve mikinn hluta kaupverðsins áfrýjandi hefur greitt. Þá liggur heldur ekki fyrir hvaða kostnað hann muni bera af hinu leigða sem samkvæmt lögum og venju falla á fasteignareiganda. Um það uppgjör verður því ekki dæmt í þessu máli. Skylda stefnda til að gefa út afsal hefur því ekki stofnast og verður hann samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 sýknaður að svo stöddu af þessari kröfu áfrýjanda. Áfrýjandi krefst jafnframt að viðurkennt verði að kaupverðið fyrir umrædda eignarhluta og lausfé sé 899.879.518 krónur, en frá þeirri fjárhæð dragist greiðslur að fjárhæð 168.516.255 krónur sem áfrýjandi hafi greitt stefnda í formi leigu fyrir eignirnar tímabilið 1. ágúst 2006 til 31. janúar 2008. Í kaupréttarákvæði leigusamningsins er mælt fyrir um að kauprétturinn miðist við kaupverð að fjárhæð 770.000.000 krónur sem skuli vera vísitölutryggt miðað við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitölu 224.1. Áfrýjandi kveður kröfuna 899.879.518 krónur vera uppreiknaða frá tilgreindri grunnvísitölu fram til júlí 2006 (261.9). Fjárhæð kröfunnar var fyrst mótmælt af hálfu stefnda við flutning málsins fyrir Hæstarétti og verður fallist á með áfrýjanda að þau mótmæli séu of seint fram komin. Er fallist á kröfu áfrýjanda um að viðurkennt sé að kaupverðið nemi þessari fjárhæð. Í bréfi lögmanns áfrýjanda til lögmanns stefndu 20. júlí 2006 er því lýst yfir að greiðslur hans eftir 1. ágúst það ár, sem svari til húsaleigu, beri að draga frá kaupverði þegar gengið yrði frá kaupsamningi. Áfrýjanda var þetta heimilt enda ber hann frá þessu tímamarki þær skyldur sem á húseiganda hvíla. Verður því fallist á kröfu hans um að frá framangreindu kaupverði beri að draga húsaleigugreiðslur hans frá 1. ágúst 2006 til 31. janúar 2008, en því hefur ekki verið andmælt að þær nemi 168.516.255 krónum. Áfrýjandi krefur stefnda um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeim greiðslum, sem hann innti af hendi eftir 1. ágúst 2006, þannig að dráttarvextir reiknist af 64.054.407 krónum frá 15. febrúar 2007 til 23. janúar 2008 en af 168.516.255 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi hefur ekki bent á lagaheimild fyrir þessari kröfu. Hann hefur ekki gert kröfu um endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann hefur greitt eftir 1. ágúst 2006, heldur krefst hann þess að þær teljist innborgun á kaupverð hins leigða. Krafa hans um dráttarvexti samkvæmt framansögðu er ósamrýmanleg kröfu um að viðurkennt verði að húsaleigugreiðslur hans frá 1. ágúst 2006 teljist innborgun á kaupverðið. Verður því stefndi sýknaður af henni. Þá krefst áfrýjandi viðurkenningar á að frá framangreindu kaupverði megi draga uppgreiðslugjöld vegna áhvílandi fyrrgreindra lána við Landsbanka Íslands hf. Í héraðsstefnu krafðist áfrýjandi tilgreindra fjárhæða vegna kostnaðar við þetta. Í upphafi aðalmeðferðar í héraði breytti hann þessum kröfulið á þann veg að hann felldi niður tölulegar kröfur og bjó þennan kröfulið í þann búning, sem hann er í fyrir Hæstarétti. Hann hefur skýrt þessa breytingu svo að uppgreiðslugjaldið sé breytilegt. Krafan er því um viðurkenningu á skyldu stefnda til að greiða ótilgreind uppgreiðslugjöld vegna tiltekinna lána við Landsbanka Íslands hf. Krafan í þessum búningi er í andstöðu við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 og verður henni því vísað frá héraðsdómi. Ennfremur krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að uppgjör milli hans og stefnda vegna kaupanna miðist við 31. júlí 2006, þannig að uppgjör vegna áhvílandi lána, sem áfrýjanda ber að yfirtaka samkvæmt leigusamningi aðila, fasteignagjald, lóðagjald, brunaiðgjald og leigugreiðslur miðist við þann dag. Kröfulið þennan hefur áfrýjandi skýrt svo í málflutningi fyrir Hæstarétti að undir hann falli einnig greiðslur vegna viðhalds og annarra útgjalda sem samkvæmt lögum eða venju falli á kaupanda fasteignar eftir afhendingu hennar. Áfrýjandi tilkynnti stefnda skriflega að hann nýtti kauprétt sinn. Í síðara bréfi hans 20. júlí 2006 býður hann fram greiðslu kaupverðsins og verður af bréfinu ráðið að hann geri kröfu um að kaupin miðist við 31. júlí 2006. Það er meginregla kröfuréttar að kaupverðið skuli greitt og hið selda afhent þegar þess er krafist, enda sé hvorki samið um frest til greiðslu kaupverðs né afhendingar hins selda. Áfrýjanda var, eins og málum var háttað, heimilt að gera kröfu um að kaupin miðuðust við 31. júlí 2006 og að uppgjör áhvílandi lána miðist við þann dag, svo og lögskil, það er uppgjör greiðslna sem hvor um sig á að inna af hendi, sbr. 13. gr. laga nr. 40/2002. Verður því fallist á kröfu hans um að miða eigi uppgjör vegna kaupanna við 31. júlí 2006. Þá krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að lóðin Skúlagata 36, Reykjavík fylgi í framangreindum kaupum á eignarhlutum stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík. Til vara að viðurkennt verði að matshluta 01 í fasteigninni Barónsstíg 2 fylgi afnotaréttur af 27 bílastæðum á lóðinni Skúlagötu 36. Kaupréttur er sérstakur réttur, sem felur í sér ríkar heimildir fyrir rétthafa. Ótvírætt þarf að vera til hvaða eigna og réttinda kaupréttur tekur. Í leigusamningi aðila er hið leigða tilgreint svo: ,,Fasteignin að Barónsstíg 2-4, Reykjavík, um er að ræða Hótel Baron með 31 íbúð og 90 herbergjum sem verða í fasteigninni, þ.e. öll fasteignin (þ.m.t. húsnæði bílaleigu) ásamt viðbyggingu að undanskildu verslunarhúsnæði, ca. 550 fermetrar sem nú hýsir 10-11 verslun.“ Í samningnum segir um kaupréttinn að hann sé ,,að hinni leigðu eign“. Ekki er getið um lóðina Skúlagötu 36. Lóðin er tilgreind í eignaskiptayfirlýsingu fyrir Barónsstíg 2-4, sem áður er getið. Segir þar að lóðin sé viðskipta- og þjónustulóð og sé leigð til 50 ára frá 1. júní 1999 og að á henni séu 27 bílastæði sem tilheyri matshluta 01, en það er einungis hluti þess, sem leigusamningurinn tekur til. Málsaðilar eru sammála um að bílastæði á lóðinni hafi verið nýtt við rekstur hótelsins. Lóðin er ekki í þeim tengslum við hið leigða, eins og því er lýst í leigusamningi, að telja beri að sérstakur réttur eins og kaupréttur taki einnig til hennar eða afnotaréttar yfir henni. Verður því stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda sem taka til Skúlagötu 36. Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda vegna málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti fjárhæð sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að komist hafi á kaupsamningur milli áfrýjanda, Fosshótela ehf., og stefnda, Neskjara ehf., um eignarhluta stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík með fastanúmerum 200-3450, 200-3451, 223-9937, 223-9938, 223-9939, 223-9940, 223-9941, 223-9942 og 223-9943 í Barónsstíg 2 og fastanúmeri 223-9997 í Barónsstíg 4, ásamt fylgifé til reksturs fullbúins hótels. Stefndi er sýkn að svo stöddu af kröfu áfrýjanda um að gefa út afsal til hans fyrir þessum eignarhlutum. Viðurkennt er að kaupverð fyrir þær eignir, sem kaupsamningurinn tekur til, sé 899.879.518 krónur, en frá þeirri fjárhæð dragist greiðslur að fjárhæð 168.516.255 krónur sem áfrýjandi greiddi stefnda í formi leigu fyrir eignirnar tímabilið 1. ágúst 2006 til 31. janúar 2008. Stefndi er sýkn af kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á skyldu til greiðslu dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 64.054.407 krónum frá 15. febrúar 2007 til 23. janúar 2008 en af 168.516.255 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að frá framangreindu kaupverði megi draga uppgreiðslugjöld vegna áhvílandi verðtryggðra lána við Landsbanka Íslands hf. nr. 13424, 13873, 13945 og nr. 14214 og erlends láns nr. 236501. Viðurkennt er að uppgjör milli áfrýjanda og stefnda vegna kaupanna miðist við 31. júlí 2006, þannig að uppgjör vegna áhvílandi lána sem áfrýjanda ber að yfirtaka samkvæmt leigusamningi aðila, fasteignagjald, lóðagjald, brunaiðgjald, leigugreiðslur, viðhaldskostnaður og önnur gjöld, sem á húseiganda falla, miðist við þann dag. Stefndi er sýkn af kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að lóðin Skúlagata 36, Reykjavík, með landnúmeri 180-551, sem á eru 27 bílastæði, tilheyri matshluta 01 með fastanúmeri 200-3450 í fasteigninni Barónsstíg 2, Reykjavík og einnig af kröfu áfrýjanda um viðurkenningu afnotaréttar að sömu lóð. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2008. I II Stefndi keypti á fyrrihluta síðasta áratugar, fasteignir að Barónsstíg 2-4 í Reykjavík. Var eignunum breytt í hótelíbúðir og hótelherbergi og rak stefndi Hótel Barón á þessum stað frá árinu 1996. Stefndi fékk leyfi Reykjavíkurborgar til að stækka hótelið og hófust framkvæmdir við þær breytingar árið 2001 og lauk þeim í byrjun apríl eða maí 2003. Eigendur stefnda eru sambýlisfólkið, Halldóra Lilja Helgadóttir og Sverrir Hermanns­son. Kveða þau að verkaskipting milli þeirra við rekstur hótelsins hafi verið sú að Halldóra Lilja hafi séð um daglegan rekstur en Sverrir um fjármál og framkvæmdir. Halldóra Lilja veiktist á árinu 2000 og þurfti að gangast undir þrjár heilaaðgerðir um mitt árið og voru þær framkvæmdar í Osló. Er hún í kjölfarið mjög sjónskert og býr við skerta starfsgetu. Kveður stefndi að á árunum 2001 og 2002 hafi komið í ljós að Halldóra Lilja gæti ekki unnið eins og hún gerði áður. Þá hafi stefnda gengið erfiðlega að fá fjármagn hjá lánastofnunum til þeirra framkvæmda sem félagið stóð í við að stækka hótelið. Var í kjölfarið ákveðið að leita leiða til að leigja hótelið. Samkvæmt gögnum málsins fóru samningaumleitanir í gang milli aðila þegar í apríl 2002 og tókust samningar milli aðila máls þessa er þeir undirrituðu leigusamning 6. febrúar 2003. Samkvæmt þeim samningi tók stefnandi á leigu rekstur Hótels Baróns sem rekið var í atvinnuhúsnæði stefnda að Barónsstíg 2-4 í Reykjavík. Milligöngu um viðskiptin hafði fasteignasalan Stóreign ehf. Samkvæmt leigusamningnum skyldi húsaleiga vera 80.000.000 króna fyrsta árið auk verðbóta. Eftir fyrsta árið skyldi húsaleiga hækka um 5.000.000 króna og eftir tvö ár um aðrar 5.000.000 króna. Húsaleigan var bundin við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitölu 224,1 stig í október 2002. Í leigusamningi aðila er svohljóðandi ákvæði um kauprétt leigutaka: „Leigutaki skal hafa kauprétt að hinni leigðu eign í 18 mánuði frá 1. apríl 2006 að telja. Kauprétturinn er framseljanlegur til Guðmundar Jónssonar ehf. og/eða Hús­félagsins Sigtúns 38 ehf. Kauprétturinn miðast við kaupverð að fjárhæð kr. 770.000.000,00 sem skal vera vísitölutryggt miðað við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitölu 224,1 stig í október 2002. Nýti leigutaki sér kauprétt samkv. framangreindu, skal kaupverð greitt með eftirfarandi hætti: 1. Með yfirtöku áhvílandi lána. 2. Með fjórum jöfnum afborgunum, í fyrsta sinn við undirritun kaupsamnings og síðan á fjögurra mánaða fresti í eitt ár.“ Með bréfi 10. apríl 2006 tilkynnti lögmaður stefnanda stefnda, að stefnandi hygðist nýta sér kauprétt sinn á hótelinu samkvæmt fyrrgreindu ákvæði í leigusamningnum. Lögmaður stefnanda ítrekaði, í tölvupósti til lögmanns stefnda 22. maí 2006, kröfu stefnanda um að gengið yrði frá kaupsamningi. Í kjölfarið óskaði lögmaður stefnda eftir því að stefnandi legði fram yfirlýsingu banka um fjármögnun og ársreikninga stefnanda. Þau gögn kveðst lögmaður stefnanda hafa sett í póstkassa lögmanns stefnda hinn 24. maí 2006 og tilkynnti hann lögmanni stefnda það samdægurs í tölvupósti. Stefnandi fór á fund Landsbankans vegna fyrirhugaðrar yfirtöku áhvílandi lána bankans. Samþykkti bankinn yfirtökuna með tölvupósti 7. júlí 2006, þó með öðrum kjörum en stefndi hafði haft. Með tölvupóstinum fylgdi yfirlit yfir stöðu lánanna hinn 7. júlí 2006, vaxtakjör sem stefnanda byðust og uppgreiðslugjald, yrðu lánin greidd upp. Lögmenn aðila hittust á fundi 17. júlí 2006 án þess að gengið væri frá kaupsamningi og í kjölfarið óskaði lögmaður stefnanda ítrekað eftir því við lögmann stefnda að gengið yrði frá kaupsamningi auk þess sem hann óskaði eftir upplýsingunum umstöðu lána við Gunnar Jóhannsson og lána sem væru í innheimtu í Íslandsbanka. Ekkert varð af því að aðilar hittust og með bréfi 19. júlí 2006 til lögmanns stefnanda tilkynnti lögmaður stefnda að stefndi hafnaði því alfarið að stefnandi ætti kauprétt í hinni leigðu fasteign og að stefndi myndi ekki ganga til samninga við stefnanda. Stefnandi mótmælti þessari afstöðu stefnda með bréfi 20. júlí 2006 og boðaði að hann myndi höfða mál til staðfestingar á kaupréttinum. Var skorað á stefnda að ganga til samninga um kaup á eigninni nú þegar. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda vegna sömu lögskipta og fjallað er um í máli þessu hinn 13. september 2006. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 19. janúar 2006, var því máli vísað frá dómi. Með matsbeiðni 27. ágúst 2007 óskaði stefndi þess að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hvert hefði verið og hvert væri markaðsverð þeirra eignarhluta stefnda í Barónsstíg 2-4 ásamt fylgifé til reksturs fullbúins hótels, í apríl 2006, í júlí 2006 og í september 2007. Þá var óskað mats á því hvert hefði verið og hvert væri markaðsverð lóðarinnar Skúlagata 36, Reykjavík á sömu tímabilum og hvert hefði verið matsverð framangreindra eigna 6. febrúar 2003. Ingibjörg Þórðardóttir löggiltur fasteignasali var dómkvödd til starfans og er matsgerð hennar dagsett í nóvember 2007. III Kröfu sína um að viðurkennt verði að kaupsamningur hafi komist á milli aðila málsins um tilgreinda eignarhluta stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, og að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir eignarhlutunum, kveðst stefnandi styðja við leigusamning aðila, dagsettan 6. febrúar 2003, þar sem kveðið sé á um að stefndi eigi kauprétt í hinni leigðu eign í 18 mánuði frá 1. apríl 2006 að telja. Hin leigða eign sé skilgreind þannig í leigusamningi aðila að um sé að ræða fasteignina Barónsstíg 2-4, Reykjavík, þ.e. Hótel Barón með 31 íbúð og 90 herbergjum sem verði í fasteigninni, þ.e. öll fasteignin (þ.m.t. húsnæði bílaleigu) ásamt viðbyggingu að undanskildu verslunarhúsnæði, ca 550 fermetrar sem nú hýsi 10-11 verslun. Þá komi fram í samn­ingnum að eignin sé afhent með öllum þeim tækjum og tólum sem þurfi til reksturs þriggja stjörnu hótels samkvæmt stöðlum SAF. Samkvæmt veðbandayfirlitum yfir hina leigðu eign, séu eignarhlutar stefnda sem stefnandi leigi af honum, með fastanúmer 200-3450, 200-3451, 223-9937, 223-9938, 223-9939, 223-9940, 223-9941, 223-9942 og 223-9943 í fasteigninni Barónsstíg 2 og fastanúmer 223-9997 í fasteigninni Barónsstíg 4. Hafi stefnandi í ábyrgðarbréfi 10. apríl 2006 tilkynnt að hann hygðist nýta sér kauprétt að hinni leigðu eign. Tilkynning stefnanda hafi falið í sér ákvöð gagnvart stefnda um að stefnandi nýtti sér samningsbundinn kauprétt sinn og hafi hún því bundið stefnda um leið og hún hafi komið til vitundar hans. Hafi þannig komist á kaupsamningur milli aðila þótt stefndi hafi ekkert aðhafst til að gera formlegan kaupsamning við stefnanda svo sem venja sé. Með bréfi 19. júlí 2006 hafi stefndi síðan hafnað því að kauprétturinn væri fyrir hendi. Því bréfi hafi stefnandi svarað með bréfi 20. júlí 2006 og mótmælt málsástæðum stefnda. Stefndi hafi ekki svarað því bréfi eða sýnt merki um breytta afstöðu í málinu. Stefnandi eigi því ekki aðra kosti í stöðunni en að höfða mál til viðurkenningar á því að til kaupsamnings hafi stofnast á milli aðila um framangreinda eignarhluti og fylgifé og stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir eignarhlutunum gegn greiðslu kaupverðsins. Vísi stefnandi varðandi þessa kröfu sína til meginreglna samningaréttar um að samninga skuli halda og varðandi rétt til að höfða mál til viðurkenningar á þessum réttindum sínum til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings þeirri kröfu sinni að kaupverð fyrir hina leigðu eignarhluta sé 899.879.518 krónur bendi stefnandi á þá staðreynd að kaupverðið hafi staðið í þeirri fjárhæð í júlí 2006 þegar stefnandi hafi verið reiðubúinn að undirrita kaupsamning og greiða kaupverðið eftir tilkynningu um nýtingu kaupréttarins. Gögn málsins styðji þetta, þar með talin yfirlýsing frá Glitni hf. 21. júlí 2006 um fjármögnun vegna kaupanna. Samkvæmt leigusamningi hafi kaupverð við nýtingu kaupréttar verið 770.000.000 króna miðað við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitölu 224,1 stig í október 2002. Vísitala neysluverðs til verðtryggingar hafi staðið í 261,9 stigum í júlí 2006. Byggi stefnandi á því að hann hljóti að eiga rétt á að kaupa eignina á því verði sem hafi verið í gildi þegar hann hafi verið tilbúinn að kaupa og yfirlýsing um fjármögnun vegna kaupanna hafi legið fyrir frá viðskiptabanka hans, enda hafði stefnda þá gefist nægilegur tími til undirbúnings þar sem stefnandi hafi tilkynnt stefnda um að hann hygðist nýta sér kaupréttinn með bréfi 10. apríl 2006. Hljóti stefndi að bera hallann af því að hafa ekki gengið til samninga við stefnanda í júlí 2006, enda sé ekki um það deilt að allur dráttur á frágangi kaupsamnings sé af hans völdum. Stefnandi eigi ekki að þurfa að gjalda þess og eigi ekki að þurfa að greiða hærra kaupverð vegna þessa. Það sé í samræmi við meginreglur samninga­réttar­­ins um að samninga skuli halda. Kveðst stefnandi einnig vísa til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um þennan lið kröfu sinnar. Kröfu sína um að staðfest verði að stefnanda sé heimilt að draga frá kaupverði eignarinnar, mánaðarlegar greiðslur sínar sem svari til leigugreiðslna til stefnda frá og með 1. ágúst 2006 til 31. janúar 2008, samtals 168.516.255 krónur, styðji stefnandi við þá staðreynd, að hefði verið gengið frá kaupsamningi í júlí 2006 hefðu allar leigugreiðslur frá og með 1. ágúst 2006 runnið til stefnanda eða annars aðila fyrir framsal frá honum. Fjárhæðin sé samtala þeirra greiðslna sem stefnandi hafi innt af hendi í leigu á þessu tímabili. Hann eigi því kröfur til að þessar greiðslur dragist frá kaupverði, svo að hann verði eins settur og ef gengið hefði verið frá kaupsamningi og eignin afhent á réttum tíma. Það sé í samræmi við meginreglur samninga- og kröfuréttar. Þá vísi stefnandi enn fremur til almennra skaðabótareglna um skaðabætur innan samninga. Hann eigi rétt á að verða eins settur og ef stefndi hefði staðið við samninginn. Þá vísi stefnandi, varðandi þennan lið, einnig til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi kveðst hafa tekið um það ákvörðun þegar afstaða stefnda hafi verið ljós hinn 20. júlí 2006 um að hann féllist ekki á kauprétt stefnanda, að greiða mánaðarlega upphæð áfram sem svaraði til húsaleigu þar til endanleg niðurstaða lægi fyrir í málinu. Hafi stefnandi ekki viljað verða til þess að lán á eigninni færu í vanskil með þeim skaða sem því fylgdi, með dráttarvöxtum og kostnaði. Hann hljóti hins vegar að eiga rétt á að fá þessar greiðslur dregnar frá kaupverðinu þegar til uppgjörs á milli aðila komi. Hversu há upphæðin verði sem dragist frá kaupverðinu sé ekki hægt að fullyrða á þessu stigi, þar sem ekki sé vitað hversu langan tíma taki að fá endanlega úrlausn í málinu. Upphæðin hljóti því að ráðast af því. Kröfu sína um dráttarvexti af leigugreiðslum, annars vegar frá 15. febrúar 2007 og hins vegar frá 23. janúar 2008, byggi stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga en stefnandi hafi þingfest frumsökina 15. febrúar 2007 og framhaldssökina 23. janúar 2008. Kröfu sína um að staðfest verði að stefnanda sé heimilt að draga uppgreiðslugjald vegna áhvílandi veðlána á fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík, við Landsbanka Íslands hf., frá kaupverði eignarinnar, styðji stefnandi við ákvæði í leigusamningi aðila. Samkvæmt leigusamningnum hafi kaupverðið við nýtingu kaupréttar meðal annars átt að greiðast með yfirtöku áhvílandi lána. Landsbanki Íslands hf., sem aðal­veðhafi í eigninni, hafi samþykkt yfirtöku stefnanda á lánunum en gegn því að lánskjör versnuðu miðað við þau kjör sem stefndi hafi notið. Komi þetta meðal annars fram í tölvubréfi bankans 7. júlí 2006. Með tölvubréfinu hafi fylgt yfirlit yfir lánin miðað við stöðu þeirra 7. júlí 2006, vaxtakjör og uppgreiðslugjald. Byggi stefnandi á því að með því að bjóða stefnanda verri kjör en stefnda hafi bankinn í raun verið að hafna yfirtöku hans á lánunum á þeim kjörum sem þau voru til stefnda og bjóða stefnanda nýtt lán á nýjum kjörum. Stefnandi eigi ekki að þurfa að sæta þessu enda sé þar með um vanefndir að ræða á því sem fram komi í leigusamningi aðila, að stefnandi yfirtaki áhvílandi lán. Þar hljóti að vera átt við lánin með þeim kjörum sem þau voru til stefnda þegar stefnandi hugðist nýta sér kauprétt sinn en ekki með nýjum og verri kjörum. Kjörin séu þar með orðin mun óhagstæðari en stefnanda bjóðist í sínum viðskiptabanka. Hann eigi því engra annarra kosta völ en að greiða lánin upp svo sem Landsbankinn hafi boðið honum en uppgreiðsluákvæði sé að minnsta kosti í flestum lánasamningum. Telji stefnandi að stefndi beri skaðabótaábyrgð samkvæmt almennum reglum skaða­bótaréttarins um skaðabætur innan samninga á því tjóni sem stefnandi verði fyrir við uppgreiðslu lánanna, þar sem hann geti ekki tryggt yfirtöku þeirra á sömu kjörum og hann njóti sjálfur. Því verði stefnandi að fá það viðurkennt með dómi að honum sé heimilt að draga frá kaupverði fjárhæð sem svari til uppgreiðslugjalds á lánunum. Vísi stefnandi í þessu sambandi einnig til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um rétt til að fá þessa kröfu sína viðurkennda með dómi. Kröfu sína um að uppgjör milli aðila miðist við 31. júlí 2006, byggi stefnandi á því, að ekki seinna en þann dag hefðu aðilar gert kaupsamning sín á milli og eignin verið afhent stefnanda ef stefndi hefði staðið við skyldur sínar. Þótt stefnandi hefði verið reiðubúinn að efna skyldur sínar þegar í apríl 2006, geri hann aðeins kröfur um að uppgjör miðist við 31. júlí 2006 en þá hafði stefnda gefist nægilegur tími til að undirbúa kaupsamning og afhenda eignina. Sú afstaða stefnanda sé framar skyldu og mjög ívilnandi fyrir stefnda. Vísi stefnandi í þessu sambandi til 13. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar sem kveðið sé á um að seljandi eigi rétt á arði af eign fram að afhendingardegi hennar og ábyrgist kostnað af henni til sama tíma og þeirrar venju í fasteignaviðskiptum að uppgjör milli aðila miðist við afhendingu eignar. Um rétt til að fá dóm fyrir þessari kröfu sinni vísi stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings þeirri kröfu sinni að viðurkennt verði að lóðin Skúlagata 36, Reykjavík, sem hafi landnúmer 180-551 og á séu 27 bílastæði, tilheyri matshluta 01 í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík, byggi stefnandi á eignaskiptayfirlýsingu um fasteignina, dagsettri 18. desember 2002, en henni sé þinglýst á eignina. Undir hana hafi stefndi skrifað. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingunni sé lóðin Skúlagata 36, Reykjavík, 764,0 m2 viðskipta- og þjónustulóð með landnúmerið 180-551. Á lóðinni séu 27 bílastæði sem tilheyri matshluta 01 enda sjái sá matshluti um allan kostnað, skyldur og réttindi vegna lóðarinnar. Stefnandi byggi á því að þetta orðalag verði ekki skilið öðruvísi en svo að lóðin Skúlagata 36 tilheyri matshluta 01 í Barónsstíg 2 og fylgi því með í kaupunum. Fallist dómurinn ekki á þetta byggi stefnandi á því til vara, að matshluti 01 hljóti að minnsta kosti að hafa afnotarétt af 27 bílastæðum á lóðinni samkvæmt fyrrgreindum eignaskiptasamningi. Stefnandi kveður það hafa komið sér á óvart þegar fram hafi komið á fundi aðila 17. júlí 2006 að lóðin Skúlagata 36 fylgdi ekki hótelinu og því þyrfti stefnandi að kaupa hana líka. Hafi stefnandi ekki vitað betur en að lóðin tilheyrði hótelinu enda væri hún hluti af bílastæðum hótelsins. Engar athugasemdir hafi heldur verið gerðar vegna þessa af hálfu stefnda og ekkert tekið fram um þetta í leigusamningi aðila, þ.e. að einhverjar aðrar reglur giltu um þessa lóð en hið leigða að öðru leyti. Byggi stefnandi á því að hann hafi verið í góðri trú um að lóðin fylgdi hótelinu og hafi mátt ætla það miðað við framgöngu stefnda. Þá taki fyrirliggjandi eignaskiptayfirlýsing frá 18. desember 2002 líka af öll tvímæli um það að lóðin tilheyri matshluta 01 að Barónsstíg 2-4, þ.e. hótelinu. Lóðin tilheyri því hinu leigða og samkvæmt leigusamningi aðila hafi stefnandi kauprétt á því. Hann geri því kröfu um að viðurkenndur verði eignarréttur hans á lóðinni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og til vara að viðurkenndur verði afnotaréttur hans af 27 bílastæðum á lóðinni. Kröfu sína um málskostnað styðji stefnandi við 129. gr. laga nr. 91/1991. Geri stefnandi kröfu um að hann fái dæmt álag á málskostnað þar sem stefndi hafi haft uppi málsástæður og mótbárur sem hann hafi mátt vita að væru rangar eða haldlausar, sbr. c- liður 1. mgr. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaður stefnda hafi allur haft það yfirbragð að koma í veg fyrir að stefnandi gæti nýtt sér lögvarinn kauprétt sinn á fasteigninni Barónsstíg 2-4, ásamt því sem eigninni fylgdi samkvæmt leigusamningi. Varðandi lagarök að öðru leyti vísi stefnandi til almennra kröfuréttar- og samninga­réttar­reglna um vanefndir og afleiðingar þeirra og til almennra skaðabótareglna um skaðabætur innan samninga. Þá vísi stefnandi til meginreglna laga nr. 7/1936 um tilurð og efni samninga. IV Stefndi kveður sýknukröfu sína byggja á því í fyrsta lagi að samningsákvæðinu um kauprétt stefnanda til handa eigi að víkja til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986 og laga nr. 14/1995. Þegar gengið hafi verið frá húsaleigusamningnum þar sem stefnandi hafi tekið fasteign stefnda á leigu hafi að kröfu lögmanns stefnanda verið gengið svo frá málum að samið hafi verið um kauprétt að fasteigninni fyrir ákveðið verð á ákveðnum tíma og með ákveðnum greiðsluskilmálum. Hafi greiðsluskilmálar og það verð sem samið hafi verið um verið eðlilegt á þeim tíma en síðan hafi mikið breyst á fasteigna­markaði á Íslandi. Fasteignaverð hafi hækkað langt umfram hækkun neyslu­vísitölu og sé ekki ólíklegt að markaðsvirði fasteignarinnar ásamt innbúi sé um það bil 30-40% hærra að raunvirði en samið hafi verið um. Sé það staðfest í matsgerð að markaðsvirði sé mun hærra en samningur aðila geri ráð fyrir. Þá séu greiðsluskilmálar í dag undan­tekningarlaust á þann veg að um staðgreiðslu sé að ræða. Forsvarsmenn stefnda hafi alls ekki séð fyrir að verðbreytingar gætu orðið með þessum hætti á leigutímanum og hefðu aldrei samið sig undir slík ákvæði hefði þeim dottið í hug að slíkt gæti gerst. Það sé því bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera slíkan samning fyrir sig og krefst stefndi þess að samningsákvæði þessu verði alfarið vikið til hliðar úr samningi aðila. Í húsaleigusamningi aðila hafi bæði verið samið um kauprétt og forkaupsrétt til handa stefnanda. Ákvæði þessi séu með þeim hætti í samningnum að ómögulegt hafi verið fyrir stefnda að selja fasteignina fyrir markaðsverð á tímabilinu frá undirritun húsa­leigu­samningsins til þess dags er kauprétturinn varð virkur samkvæmt honum. Kaup­andinn hafi ætíð átt að yfirtaka réttindi og skyldur samkvæmt húsaleigu­samningnum, þar með kvöð um kauprétt stefnanda. Sé fráleitt að slík samningsákvæði teljist sanngjörn. Um hafi verið að ræða einhliða rétt stefnanda til handa. Ekkert gagngjald hafi komið á móti þessum rétti. Hafi forsvarsmenn aðila náð samkomulagi í október­mánuði árið 2002 um leigufjárhæð fyrir fasteignina og hvernig leigufjárhæðin yrði greidd. Fjórum mánuðum eftir að samkomulag hafi náðst um að leigja eignina hafi komið fram krafa um að stefnandi fengi kauprétt að eigninni en stefndi hafi ekki fengið neinn rétt í staðinn. Ekki hafi verið samið um kaupskyldu stefnanda á ákveðnum tíma fyrir ákveðið verð. Ef svo hefði verið hefði áhætta verið tekin beggja vegna borðsins en áhætta ekki einungis hvílt á öðrum samningsaðilanum. Aðalatriðið sé að stefnanda hafi verið veittur réttur til að ákveða hvort hann vildi kaupa fasteignina á ákveðnu verði á ákveðnum tíma. Hann hafi getað ákveðið að kaupa ef það hefði verið honum hagstætt en sleppt því ef það hefði verið honum óhagstætt. Stefndi hafi ekki fengið slíkt val samkvæmt samningi aðila. Sé það ósanngjarnt og stríði gegn góðum við­skipta­háttum þegar einungis öðrum aðila samnings sé veitt slíkt sjálfdæmi um ákvarðana­töku. Þá sé það ósanngjarnt að tengja saman húsaleigusamning og samning um kauprétt á ákveðnu verði. Afar sjaldgæft sé að samið sé um kauprétt fyrir ákveðið verð fram í tímann. Hitt sé algengara að samið sé um kauprétt og að verð verði ákveðið af dóm­kvöddum matsmönnum eða öðrum aðilum sem aðilar semji um. Þá sé tryggt að seljandinn fái sanngjarnt verð og kaupandi kaupi á sanngjörnu verði. Þá megi jafnframt benda á að aðstæður aðila við samningsgerðina hafi verið misjafnar. Heilsufar stjórnarmanns í stefnda, Halldóru Lilju Helgadóttur, hafi verið afar slæmt. Hún hafi ekki treyst sér lengur til að standa í rekstri hótelsins og hafi verið mikið í mun að leigja frá sér hótelið og losna úr daglegum rekstri þess. Hún hafi fyrst og fremst hugsað um að koma hótelinu í leigu og fá sanngjarna húsaleigu og tryggingu fyrir greiðslu leigunnar. Hún hafi ekki gert sér ljóst að með húsaleigusamningnum væri hún hugsanlega að gefa stefnanda hundruð milljóna króna með því að undirrita samningsákvæði um kauprétt stefnanda til handa heldur talið sig semja um hugsanlega sölu eignarinnar á sanngjörnu verði. Samningurinn hafi verið saminn af lögmanni stefnanda og sé að mörgu leyti einhliða stefnanda í hag. Þá hafi þess í engu verið getið að kaupréttarákvæði tæki til lóðarinnar við Skúlagötu 36 og geti það því ekki tekið til þeirrar eignar. Af þessu sé ljóst að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig kaupréttarákvæði leigu­samningsins. Allar forsendur séu brostnar fyrir kaupréttar­ákvæði húsaleigusamningsins og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum, séu því uppfyllt til þess að víkja samningsákvæðinu um kauprétt til hliðar úr samningi aðila. Verði niðurstaðan sú að sýkna beri stefnda af kröfulið nr. 1 sýnist sjálfgefið að sýkna af öðrum kröfuliðum. Verði kaupréttur hins vegar viðurkenndur mótmæli stefndi öðrum kröfuliðum stefnanda. Stefnandi hafi ekki boðið fram greiðslu kaupverðsins og ekki samið um yfirtöku áhvílandi veðskulda. Verði að miða kaupverð eignarinnar við uppreiknað samningsverðmæti á þeim degi þegar kaupsamningur er gerður og greiðsla innt af hendi, ekki við tímamark sem stefnandi ákveði einhliða. Kaupverðið breytist eingöngu ef neysluvísitalan breytist og tekur verðbreytingum í samræmi við hana en ekki sé um raunverulega verðhækkun að ræða. Stefndi greiði afborganir og vexti af öllum þeim lánum sem stefnanda hafi borið að yfirtaka samkvæmt samningnum, hann greiði fasteignagjöld, brunatryggingariðgjöld svo og öll önnur gjöld er hvíli á eigendum fasteigna. Stefnandi hafi ekkert greitt og ekki boðist til að greiða neitt. Hann hefði þurft að bjóða fram greiðslu og deponera henni ef stefndi hefði neitað viðtöku til þess að festa verðið við uppreiknað verð í júlí 2006. Það hafi hann ekki gert og geti því ekki krafist þess að við þá krónutölu sé miðað við samningsgerð aðila. Með sama hætti beri að hafna kröfu stefnanda um að honum sé heimilt að draga leigugreiðslur er hann hafi innt af hendi frá greiðslu kaupverðsins. Meðan hann greiði ekki kaupverðið beri honum að greiða leigu eins og samið hafi verið um. Þá beri að hafna kröfu stefnanda um að heimilt sé að draga uppgreiðslugjald lána í Landsbanka Íslands hf. frá greiðslu kaupverðsins. Í samningi aðila hafi verið kveðið á um að stefnandi skyldi yfirtaka áhvílandi lán. Hann geti ekki einhliða ákveðið að í stað yfirtöku lánanna greiði hann þau upp og láti stefnda bera kostnað af því. Varðandi kröfu stefnanda um eignarrétt að Skúlagötu 36, eða til vara að hann eigi afnotarétt að þeirri eign, er krafist sýknu hvernig sem niðurstaðan verður um aðrar kröfur. Þessi eign hafi ekki verið leigð stefnanda og kauprétturinn nái ekki til hennar. Um sé að ræða sjálfstæða fasteign sem liggi við hliðina á Barónsstíg 2-4. Hún sé sjálfstætt veðandlag og á henni hvíli tryggingarbréf. Stefnandi hafi aldrei boðið fram kaupverð eignarinnar í samræmi við kaupréttar­ákvæði leigusamningsins. Hann hafi ekki haft samband við aðra veðhafa en Lands­banka Íslands hf. og óskað eftir að fá að yfirtaka veðskuldirnar eða greiða þær upp. Hann hafi aðeins lagt fram yfirlýsingu Glitnis hf. um að bankinn sé reiðubúinn að lána stefnanda fyrir kaupverðinu gegn ákveðnum skilyrðum. Kaupsamningur hafi því ekki komist á um eignirnar. Kröfu sína um sýknu að svo stöddu byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt þau skilyrði um kaup sem sett hafi verið. Hann verði að greiða kaupverðið með þeim hætti sem samningur aðila segir um og þá beri að sjálfsögðu að miða kaupverðið við neysluvísitölu á þeim tíma sem greitt er og afhending fer fram en lögskil eignarinnar miðist við þann tíma. Kröfu sína um að framhaldssökinni verði vísað frá dómi byggir stefndi á því að málatilbúnaður stefnanda um hana sé svo ruglingslegur að erfitt sé að taka afstöðu til þeirra krafna sem fram séu settar. Stefnandi hafi ekki greitt kaupverðið og ekki fengið fasteignirnar afhentar og eigi hann því að greiða húsaleigu til þess tíma er eignin er afhent. Sé því út í hött að leigu­greiðslur fram að greiðslu kaupverðs eigi að dragast frá kaupverðinu. Þá sé krafa stefnanda um að hann fái greidda dráttarvexti af húsaleigugreiðslum, fráleit. Dráttarvextir reiknist af vanskilakröfum. Ef samræmi ætti að vera í kröfugerð stefnanda ætti hann að bjóða fram kaupverðið ásamt dráttarvöxtum frá þeim tíma sem hann miði kaupverðið við. Sé krafan svo fráleit að vísa beri henni frá dómi. Stefndi bjóði til dæmis ekki að hann endurgreiði framlag stefnda í viðhaldssjóð sem dregið hafi verið frá leigugreiðslum en það ætti hann með réttu að gera ef allrar sanngirni væri beitt. Málflutningur stefnanda sé svo ruglingslegur þegar hann í aðra röndina telji sig hafa keypt eignina og krefjist endurgreiðslu leigufjárhæðar en um leið og á hinn bóginn krefjist hann þess að stefndi leggi til greiðslur til viðhalds eignarinnar eins og hann sé eigandi hennar og leigusali. Verði ekki hjá því komist að vísa framhaldssökinni frá dómi vegna þessa. V Stefndi gerði í upphafi kröfu um frávísun málsins en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 27. júní 2007 eins og rakið hefur verið. Eftir að sá úrskurður féll höfðaði stefnandi framhaldssök þar sem hann breytir kröfulið 2. í stefnu. Felst breytingin í því að hann krefst frádráttar leigugreiðslna fyrir lengra tímabil en hann gerði í frumsök og hækkar því sú fjárhæð sem hann telur sig geta dregið frá kaupverðinu. Stefndi krefst þess í málinu að kröfum í framhaldssök verði vísað frá dómi á þeim forsendum að málatilbúnaður stefnanda sé svo ruglingslegur að erfitt sé að taka afstöðu til þeirra krafna sem þar séu fram settar. Krafa stefnanda í framhaldssök er skýr og fer ekki á milli mála hvers hann krefst. Hvort stefnanda hefur hins vegar tekist að sýna fram á réttmæti kröfu þessarar varðar hins vegar efnishlið málsins og þykja því ekki efni til að vísa kröfu þessari frá dómi á þeim forsendum að hún sé vanreifuð. Stefnandi telur að kaupsamningur hafi komist á milli aðila þegar hann tilkynnti stefnda að hann hygðist nýta sér kaupréttinn. Hafi sú tilkynning falið í sér ákvöð gagnvart stefnda um að stefnandi nýtti sér samningsbundinn kauprétt sinn og hafi hún því bundið stefnda um leið og hún kom til vitundar hans. Þannig hafi komist á kaup­samningur milli aðila. Stefndi mótmælir því hins vegar að kaupsamningur hafi komist á milli aðila og krefst sýknu. Eins og greinir í hinu umdeilda kaupréttarákvæði segir að leigutaki skuli hafa kauprétt að hinni leigðu eign í 18 mánuði frá 1. apríl 2006 að telja. Kauprétturinn skuli miðast við að kaupverðið sé 770.000.000 króna uppfært samkvæmt vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 224,1 stig í október 2002. Nýti leigutaki sér kaupréttinn skuli kaupverðið greitt með yfirtöku áhvílandi lána, með fjórum jöfnum afborgunum, í fyrsta sinn við undirritun kaupsamnings og síðan á fjögurra mánaða fresti í eitt ár. Af efni þessa ákvæðis er ljóst að gert er ráð fyrir að kaupsamningur verði undirritaður hyggist leigutaki nýta sér kaupréttinn. Getur stefnandi ekki einhliða ákveðið, gegn mótmælum stefnda, að kaupsamningur sé kominn á milli aðila og hvers efnis hann sé. Þegar af þessari ástæðu er það því niðurstaða dómsins að til kaupsamnings hafi ekki stofnast á milli aðila á grundvelli kaupréttarákvæðisins. Er með þessari niðurstöðu ekki tekin afstaða til þess hvort stefnandi eigi rétt á því að viðurkennt verði að stefnda beri skylda til þess að gera við hann kaupsamning með þeim efnisatriðum sem fram koma í stefnukröfum málsins. Eins og kröfugerð stefnanda er háttað verður ekki hjá því komist að sýkna stefnda af kröfum þess efnis að kaupsamningur um tilgreinda eignarhluta hafi komist á milli aðila á grundvelli kaupréttarins og að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal gegn greiðslu kaupverðsins. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu eru engin efni til þess að taka afstöðu til þess hvert efni samnings sem gerður væri með réttum hætti á grundvelli kaupréttarákvæðisins ætti að vera. Því verður ekki með dóminum tekin afstaða til annarra krafna stefnanda sem byggjast allar á því að kaupsamningur hafi komist á. Þegar litið er til atvika málsins, og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Reynir Karlsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Björgvin Þorsteinsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Neskjör ehf. er sýknaður af kröfu stefnanda, Fosshótela ehf., þess efnis að viðurkennt verði að kaupsamningur hafi komist á milli aðila um eignarhluta stefnda í fasteigninni Barónsstíg 2-4, Reykjavík, ásamt fylgifé til reksturs fullbúins hótels og að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir eignarhlutunum, sem eru með fastanúmer 200-3450, 200-3451, 223-9937, 223-9938, 223-9939, 223-9940, 223-9941, 223-9942 og 223-9943 í fasteigninni Barónsstíg 2 og fastanúmer 223-9997 í fasteigninni Barónsstíg 4, allt gegn greiðslu kaupverðsins. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 57/2009
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Akstur sviptur ökurétti
X var ákærður fyrir umferðalagabrot með því að hafa ekið sviptur ökurétti og undir áhrifum ólöglegra ávana- og fíkniefna. Var brot hans talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. X hafði verið sviptur ökurétti ævilangt með dómi 12. mars 1998 fyrir umferðarlagabrot. Frá þeim tíma hafði hann margoft verið dæmdur fyrir að aka sviptur ökurétti. Var honum í samræmi við dómvenju gert að sæta fangelsi í fimm mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. desember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, sem hann nú hefur dregið til baka, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu og staðfestingar sviptingar ökuréttar. Ákærði unir dómi. Ákærði er sakfelldur fyrir að hafa ekið 14. júlí 2008 sviptur ökurétti og undir áhrifum ólöglegra ávana- og fíkniefna, en farið var með málið eftir ákvæðum 125. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Er sakarferli ákærða nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram var hann sviptur ökurétti ævilangt með dómi 12. mars 1998 fyrir brot umferðarlagabrot. Honum hafa níu sinnum frá árinu 1998, árin 2000, 2005, 2006 og 2008, verið gerð viðurlög fyrir að aka sviptur ökurétti, þar af þrisvar sinnum sekt hjá lögreglustjóra 4. ágúst 2000 auk þess að honum var ekki gerð sérstök refsing 28. september 2006 fyrir að aka sviptur ökurétti. Þegar litið er til magns fíkniefna í blóði ákærða og sakarferils hans verður honum í samræmi við dómvenju gert að sæta fangelsi í fimm mánuði. Niðurstaða héraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Unnar Sigurður Hansen, sæti fangelsi í fimm mánuði. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað eru óröskuð. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins 136.611 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 8. október 2008. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn á Akranesi með ákæru 19. ágúst 2008 á hendur ákærða, Unnari Sigurði Hansen, kt. 170966-4659, óstaðsettum í húsi, en með dvalarstað að Torfufelli 46 í Reykjavík. Málið var dómtekið 23. september 2008. Ákærða er gefið að sök umferðarlagabrot á Akranesi „með því að hafa mánudaginn 14. júlí 2008, um kl. 23:35, ekið bifreiðinni PS-649, sviptur ökurétti og undir áhrifum bannaðra ávana- og fíkniefna, vestur Skagabraut og Suðurgötu uns lögreglan stöðvaði aksturinn á móts við hús nr. 113 við Suðurgötu.Í blóðsýni sem tekið var úr ákærða í framhaldi af handtöku mældist 125 ng/ml af MDMA, 65 ng/ml af amfetamíni og 65 ng/ml af metamfetamíni og í þvagi greindist MDMA, metamfetamín, metýlfenídat, tetrahýdrókannabínólsýra og amfetamín. MDMA, metamfetamín, metýlfenídat, tetrahýdrókannabínólsýra og amfetamín eru í flokki ávana- og fíkniefna sem bönnuð eru á íslensku forráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim.”Brot ákærða er talið varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, með áorðnum breytingum. Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað að hafa framið þau brot sem honum er gefin að sök í ákæru og er játning hans studd sakargögnum. Eru því efni til að leggja dóm á málið samkvæmt 125. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir brotin, sem réttilega eru færð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur árið 1966 og á að baki óslitin sakaferill allt aftur til ársins 1985. Hefur hann samtals hlotið 31 dóm fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum, vopnalögum, tékkalögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Á sakavottorði ákærða eru ekki tilgreind brot gegn 45. gr. eða 45. gr. a umferðarlaga. Hins vegar hlaut ákærði dóm 12. mars 1998 meðal annars fyrir brot gegn 44. gr. umferðarlaga og var sviptur ökurétti ævilangt. Þá hefur ákærði hlotið sex dóma og gengist undir þrjár lögreglustjórasáttir fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga frá því hann var sviptur ökurétti með fyrrgreindum dómi. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi. Með vísan til þeirra lagaákvæða sem í ákæru greinir verður áréttuð ævilöng ökuréttarsvipting ákærða. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, verður ákærði loks dæmdur til greiðslu sakarkostnaðar eftir yfirliti lögreglu um sakarkostnað og ákvörðun dómsins um málsvarnarlaun verjanda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem greinir í dómsorði. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða ferðakostnað verjanda samkvæmt reikningi. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, Unnar Sigurður Hansen, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði 205.333 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar, héraðsdómslögmanns, 69.720 krónur og ferðakostnað verjandans að fjárhæð 10.450 krónur.
Mál nr. 198/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Hjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 14. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2016 þar sem staðfest var ákvörðunsóknaraðila 7. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindunálgunarbanni og brottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laganr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði ómerktur en til vara að hann verði felldur úrgildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Krafa varnaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðarer reist á því að héraðsdómur hafi ekki fjallað um þær varnir sem teflt hafiverið fram og að hvorki dómurinn né sóknaraðili hafi hlutast til um að rannsakamikilsverð atriði sem styrkja málatilbúnað varnaraðila. Þannig hafi aðeinsverið lögð fram sérstaklega valin smáskilaboð úr síma varnaraðila, sem lögreglalagði hald á. Ef varnaraðili taldi önnur smáskilaboð en liggja fyrir í málinuhafa þýðingu fyrir það var honum í lófa lagið að óska eftir að þeirra yrðiaflað. Að öðru leyti er órökstudd krafa varnaraðila um ómerkingu hins kærðaúrskurðar og verður henni hafnað.Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011 erheimilt að líta til þess hvort háttsemi sakbornings á fyrri stigum hafi veriðþannig að hætta er talin á að hann muni hafa í frammi háttsemi sem lýst er í 4.gr. og 1. mgr. 5. gr. laganna. Þegar virt er forsaga málsins og frásögnvarnaraðila sjálfs hjá lögreglu er nægjanlega leitt í ljós að hætta er á aðhann muni áfram raska friði brotaþola eða brjóta gegn þeim. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem áveðin verður með virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila, Jóns Bjarna Kristjánssonarhéraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.SératkvæðiKarls Axelssonar hæstaréttardómaraÉg er sammála meirihluta dómenda umað hafna beri kröfu varnaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og aðstaðfesta beri úrskurðinn hvað varðar brottvísun varnaraðila af heimili og aðhann skuli sæta nálgunarbanni gagnvart eiginkonu sinni. Er þá meðal annars tilþess að líta að viðurkennt er af hans hálfu að hann hafi viðhaft þá hótun umrefsivert brot að eiga við hana mök nauðuga, þó svo að hann beri því nú við aðengin alvara hafi fylgt þeirri hótun. Hins vegar tel ég að ekki séu uppfylltskilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann til að beita varnaraðilanálgunarbanni gagnvart þeim A og B. Er þá horft til þess að þær eru 25 og 23ára og að nokkuð er um liðið síðan flest þau tilvik sem tilkynnt hafa verið tillögreglu eiga að hafa átt sér stað. Aðrar ásakanir af þeirra hálfu á hendurvarnaraðila eru það óljósar bæði að efni og um tíma að til þeirra verður ekkilitið við mat á skilyrðum nálgunarbanns. Þá ber að gæta að því að það athæfisem A ber varnaraðila á brýn nú í marsmánuði og felst í beiðni um kynlíf meðsmáskilaboðum væri að sönnu ósiðlegt, en verður ekki talið þess eðlis að raskaðhafi friði brotaþola með þeim hætti að til nálgunarbanns geti komið ágrundvelli a. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011. Loks er til þess að líta að A og Bnjóta jafnframt góðs af því úrræði að varnaraðili sæti brottvísun af heimilimóður þeirra, þar sem að þær búa núna. Með vísan til þessa tel ég að fellaberi hinn kærða úrskurð úr gildi hvað varðar nálgunarbann það sem varnaraðilahefur verið gert að sæta gagnvart þeim A og B. Ég er sammála meirihluta dómendaum ákvörðun þóknunar verjanda varnaraðila.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra, dags. 7.mars 2016, um að X, kt. [...], skuli sæta brottvísun af heimili ognálgunarbanni, skv. a. og b. lið 4. gr. og a. og b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í 4 vikur þannig að lagt erbann við því að hann komi á eða í námunda við lögheimili sitt og C, kt. [...], A,kt. [...] og B, kt. [...], að [...] í Reykjavík, á svæði sem afmarkast við 50metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bannvið því að X veiti C, A og B eftirför, nálgist þær á almannafæri eða setji sigí samband við þær með öðrum hætti.Í greinargerð lögreglu kemur fram að sunnudaginn 6.mars sl. hafi C, eiginkona X, haft samband við lögreglu vegna hótana og áreitishans í garð hennar og dætra hennar og stjúpdætra hansA og B, sbr. mál lögreglunr. [...]. Á vettvangi hafi C tjáð lögreglu að X væri búinn að beita hanaandlegu og kynferðislegu ofbeldi í mörg ár en þau séu búin að vera gift í um 10ár. Nú hafi hann hótað að taka hana með valdi og ríða henni í rassgatið þar semhún hafi neitað honum um samræði. Kvað hún X vera mjög brenglaðan kynferðislegaog að hann liti á það sem hlutverk hennar að þjónusta hann kynferðislega óháðvilja hennar. Kvaðst hún þurfa að fróa honum daglega, gegn vilja sínum, tilþess eins að fá frið fyrir honum. Kvað hún X hafa nauðgað sér þann 20.september árið 2014 en hún hafi ekki kært það og sæi hún eftir því í dag. C segi X einnig hafa áreitt dætur hennar, þásérstaklega A. Hann hafi sent A sms-skilaboð þess efnis að ef hún svæfi hjáhonum myndi hann láta B vera. Þá hafi hann einnig sagt við B að ef hún yrðiekki góð myndi hann hafa samræði við A. Fram hafi komið hjá C að X héldiheimilinu í heljargreipum með hátterni sínu og væri þar einráður.Lögregla hafi einnig rætt við A dóttur C á vettvangiog kvaðst hún hafa þurft að þola kynferðislega áreitni frá X lengi og sagði fráþví að X segði við móður þeirra að hann kæmi til með að nota dætur hennar efhún sinnti honum ekki. Kvað hún X hafa sent henni sms-skilaboð sl. nótt sem húnhafi sýnt lögreglu og hafi skilaboðin verið svohjóðandi: „Geturu komið inn íherbergi til mín og sofið hjá mér og tha færdu sefnfrið allan morgundaginn“.Í skýrslutökum af þeim C, A og B vegna málsins hafiþær allar lýst því hvernig X hafi beitt C kynferðisofbeldi og hvernig hannhefði hótað henni að nota þær A og B í hennar stað ef hún sinnti honum ekkikynferðislega. Hafi hann jafnframt hótað því að henda systrunum út af heimilinuaf sama tilefni. Hafi þær einnig lýst því hvernig X hafi áreitt A kynferðislegameð sms-skilaboðum. Þá hafi komið fram hjá þeim A og B að X hafi stundum reynt að sjá þær systur naktar.Ennfremur hafi komið fram að X hafi beitt þær C og B líkamlegu ofbeldi. Af framburðum þeirra C, B og A sé jafnframtljóst að X virðist í miklu ójafnvægi og stjórna heimilinu með hótunum ogógnandi hegðun. Hafi þær allar lagt fram beiðni um að X yrði brottvísað afheimilinu og honum gert að sæta nálgunarbanni gagnvart þeim.X hafi neitað sök í skýrslutöku og hafnað alfariðlýsingum C, A og B. X kvaðst hafa ætlað að senda C sms-skilaboð aðfaranótt 6.mars sl. þar sem hann hafi beðið um kynlíf en skilaboðin hafi óvart farið á A. Xkvaðst hafa talað við C um að ríða í rassgat eins og komið hafi fram ílögregluskýrslunni en engin meining hafi verið að baki því. Varðandi framburð Cum að hann hafi nauðgað henni þann 20. september 2014 þá hafi hann neitað því.Kvaðst hann þá hafa grunað hana um framhjáhald og þau hafi sofið saman til aðhún gæti sannað að það væri ekki rétt. Kvað hann hana hafa kvartað um verkidaginn eftir og hann beðið hana afsökunar. Kvaðst hann hafa verið undir áhrifumáfengis og ekki munað fyrr en daginn eftir að hún fyndi til í leggöngunum viðsamfarir. Aðspurður um afstöðu sína til ákvörðunar um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili kvaðst hann ætla að una ákvörðuninni.Mæðgurnar hafi ítrekað óskað eftir aðstoð lögregluvegna X, sbr. eftirfarandi mál lögreglu:. Mállögreglu nr. 007-2015-[...]. Bókað þann 18. október 2015 að A hafi óskað aðstoðlögreglu þar maðurinn á heimilinu væri að hóta sér. Bókað að lögregla hafifarið á staðinn og rætt við A sem hafi sagt að X hafi hótað að henda sér út efhún gerði ekki það sem hann vildi varðandi einhverja tölvu. Bókað að hún hafisagt að X hafi verið að áreita hana kynferðislega með óviðeigandi skilaboðumauk þess að áreita B systur hennar. Bókað að A og B hafi sagt að þær hafimargoft heyrt X hóta móður þeirra að ef hún svæfi ekki hjá honum myndi hannbara sofa hjá dætrum hennar. Bókað að X hafi verið vísað út af heimilinu þarsem mæðgurnar hafi ekki viljað hafa hann.2. Mállögreglu nr. 007-2014-[...]: C hafi kallað tvívegis eftir aðstoð á heimiliðþann 20. september 2014 vegna ofbeldis og hótana X. Í viðræðum við lögreglukvað hún X hafa ráðist á sig og hótað sér. Kvað hún hann hafa heimtað að húnuppfyllti eiginkonuskyldur sínar en ef hún yrði ekki við því hafi X gefið ískyn að hann myndi þá svala þörfum sínum á dóttur hennar, B.. 3. Mállögreglu nr. 007-2014-[...]: Bókað þann 1. september 2014 að A hafi komið álögreglustöð til að tilkynna um ósiðleg sms-skilaboð frá stjúpföður sínum X.Bókað að skilaboðin séu send úr síma [...] sem sé skráð á hann ílögreglukerfinu. Bókað að í einu þeirra hafi staðið: „Þú sefur bara hjá mannimömmu þinnar ef þú getur ekki borgað leiguna“.4. Mállögreglu nr. 007-2014-[...]: Bókað þann 23. september 2014 að A hafi óskaðaðstoðar lögreglu við að ná í nauðsynlega hluti heim til sín en hafi óttastbarsmíðar frá fósturföður og hafi hún ekki þorað inn.5. Mállögreglu nr. 007-2013-[...]: Bókað að A hafi mætt á lögreglustöð vegnanafnlausra sms-skilaboð sem hún væri að fá. Bókað að við rannsókn hafi komiðfram að skilaboðin væru send úr tölvupóstfanginu [...], netfangi X.6. Mállögreglu nr. 007-2013-[...]: Bókað þann 11. nóvember 2013 að A hafi komið álögreglustöð vegna fjögurra ógeðfelldra sms skilaboða sem hún hafi fengið.Tekið fram að þau fjalli um móður hennar og X. Bókað að A sagðist hafa fengiðógeðfelld skilaboð frá X og að hún teldi ekki ósennilegt að skilaboðin væru fráhonum. Bókað að hún hafi tekið fram að X væri perri.7. Mállögreglu nr. 007-2012-[...]: Bókað þann 23. júní 2012 að C hafi óskað eftiraðstoð lögreglu vegna heimiliserja. Bókað að C hafi sagt að X hafi fyrir einhverju síðan lagtá hana hendur og hafi hún sýnt lögreglu lítinn marblett sem hún sagðiafleiðingu af því.Þá sé jafnframt nokkur fjöldi eldri mála ímálaskrákerfi lögreglu þar sem C hafi óskað eftir aðstoð lögreglu vegna ónæðis,hótana og ofbeldi af hálfu X. Í máli lögreglu nr. 007-2009-[...] sé bókað þann24. október 2009 að C hafi óskað eftir aðstoð þar sem X hafi nauðgað henni. Ímáli lögreglu nr. 007-2009-[...] sé bókað þann 8. mars 2009 að C hafi hringt ogtilkynnt um að X legði reglulega á hana hendur og hefði nokkrum sinnum þvingaðhana til samræðis og hefði það síðast gerst 6. mars 2009.Í ljósi alls framangreinds telji lögreglustjóri aðskilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt enda liggi fyrir rökstuddurgrunur um að X hafi í áraraðir brotið gegn C,A og B með refsiverðum hætti ograskað friði þeirra. Um sé að ræða rökstuddan grun um bæði kynferðislegt og líkamlegtofbeldi auk hótana. Talin sé hætta á að hann muni brjóta gegn þeim aftur ograska friði þeirra njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sé talið sennilegt aðfriðhelgi þeirra verði verndað með öðrum og vægari hætti eins og sakir standi.Með vísan til framangreinds og framlagðra gagnateljist skilyrði 4. og 5. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann uppfyllt og ítrekað að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu, hefur krafist þess að staðfest verði sú ákvörðun hans frá7. mars 2016 þess efnis að X, kt. [...], skuli sæta brottvísun af heimili ognálgunarbanni. Í a-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 segir að beita meginálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivertbrot eða raskað á annan hátt friði brotaþola. Í b-lið ákvæðisins segir að beitamegi nálgunarbanni ef hætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmta-lið. Þá er samkvæmt a-lið og b- lið 1. mgr. 5. gr. heimilt að beitabrottvísun af heimili þegar þar tilgreindar aðstæður eru fyrir hendi, þó aðhámarki í 4 vikur, sbr. 4. mgr. 7. gr. laganna. Fyrir dóminn hafa verið lögðrannsóknargögn lögreglu, sem eru tilefni ákvörðunar lögreglustjóra frá 7. marssl. Þá kom fram fyrir dóminum að aðilar búi í leiguhúsnæði og sé brotaþoli C leigutakiþess húsnæðis. Fallast verður á það með lögreglustjóra að gögn málsins beri meðsér að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa framið refsiverð brotgegn brotaþolum, sbr. a-lið áðurnefndra ákvæða. Þá verður að telja, þegar litiðer heildstætt á atvik málsins og gögn þess, að án nálgunarbanns og brottvísunaraf heimili sé varnaraðili líklegur til að halda áfram háttsemi sinni gagnvartbrotaþolum, sbr. b-lið áðurnefndra ákvæða. Með hliðsjón af framangreindu þykjaþví vera uppfyllt skilyrði a- og b-liðar. 4. gr. og a- og b-lið 1. mgr. 5. gr.,svo og 12. gr. laga nr. 85/2011 til þess að nálgunarbanni og brottvísun afheimili verði beitt enda verður ekki talið, eins og málum er háttað, aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6.gr. sömu laga. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila Jóns BjarnaKristjánssonar hdl. fyrir dómi og á rannsóknarstigi 150.000. krónur greiðist úrríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði sam­kvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011 þóknun skipaðsréttargæslumanns allra brotaþola hjá lögreglu og fyrir dómi, Arnars KormáksFriðrikssonar hdl. 150.000 krónur. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A RO R Ð Staðfest er ákvörðunlögreglustjóra frá 7. mars 2016, um að X, kt. [...], skuli sæta brottvísun afheimili og nálgunarbanni, skv. a. og b. lið 4. gr. og a. og b. lið 1. mgr. 5.gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í 4 vikur þannigað lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við lögheimili sitt og C,kt. [...], A, kt. [...] og B, kt. [...], að [...] í Reykjavík, á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins.Jafnframt er lagt bann við því að X veiti C, A og B eftirför, nálgist þær áalmannafæri eða setji sig í samband við þær með öðrum hætti. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila Jóns Bjarna Kristjánssonar hdl. fyrir dómi og á rannsóknarstigi150.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði sam­kvæmt3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011 þóknun skipaðs réttargæslumanns allra brotaþola hjá lögreglu og fyrirdómi, Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl. 150.000 krónur.
Mál nr. 218/2000
Stjórnarskrá Skip Úrelding Veiðileyfi Framsal valds Sératkvæði
Í ákvað á árinu 1995 að auka við skipastól sinn með því að kaupa frá Hjaltlandseyjum fiskiskipið A. Fékk Í almennt veiðileyfi fyrir A samkvæmt þágildandi ákvæðum 4. og 5. gr. laga nr. 38/1990. Til að rýma fyrir A innan fiskveiðiflotans í samræmi við fyrirmæli laga og reglna afsalaði Í almennu veiðileyfi þriggja fiskibáta og keypti jafnframt veiðileyfi og endurnýjunarrétt þriggja fiskiskipa í eigu annarra aðila, til að geta afsalað þeim réttindum í sama skyni. Varð Í ekki eigandi að skipunum sjálfum, heldur samþykktu seljendur að þau yrðu tekin úr rekstri sem fiskiskip við Ísland. Kaupunum fylgdu engar veiðiheimildir skv. 7. gr. laga nr. 38/1990. Byggði Í á því að líta mætti á kaupverðið sem beint tjón, er hann hefði beðið vegna þeirrar skerðingar á atvinnufrelsi og eignarréttindum, sem falist hefði í 5. gr. laganna. Talið var að þau ákvæði reglugerðar nr. 406/1995, sem á reyndi, hefðu átt nægilega lagastoð og hefði ekki verið um ólögmætt valdframsal að ræða til sjávarútvegsráðherra. Þá var ekki á það fallist, að niðurstaða Hæstaréttar 3. desember 1998 um efnisinntak þágildandi 5. gr. laga nr. 38/1990 yrði skýrð á þann hátt, að tilkall útgerðarmanna fyrir gildistöku laga nr. 1/1999 til að mega endurnýja og stækka skipaflota sinn án takmarkana af hálfu löggjafarvaldsins gæti notið eignarréttarverndar stjórnarskrárinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2000. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 145.150.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. desember 1998 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Aðdragandinn er sá, að áfrýjandi, sem er eitt elsta útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki landsins, ákvað á árinu 1995 að auka við skipastól sinn með því að kaupa frá Hjaltlandseyjum um 2.000 brúttórúmlesta fiskiskip með nafninu Antares, byggt í Noregi 1980 og stækkað 1986. Var það afhent vorið 1996 og fékk við skráningu hér á landi einkennisstafina VE 18. Á grundvelli umsóknar áfrýjanda 22. apríl 1996 og fyrri viðræðna við stjórnvöld var honum jafnframt veitt almennt veiðileyfi fyrir skipið samkvæmt þágildandi ákvæðum 4. gr. og 5. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sbr. 5. gr. laga nr. 36/1992 og 1. gr. laga nr. 83/1995. Voru leyfisveitingin og skilmálar hennar staðfest með bréfi Fiskistofu 24. apríl 1996, en veiðileyfi vegna yfirstandandi fiskveiðiárs gefið út nokkru síðar í samræmi við reglugerð nr. 406/1995 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1995/1996. Samkvæmt umræddum lagafyrirmælum var veiting leyfa til veiða í atvinnuskyni innan íslensku fiskveiðilandhelginnar að meginreglu bundin við skip, sem stundað hefðu þessar veiðar á tímabilinu frá 1. nóvember 1982 til 31. október 1983 eða sambærileg skip, er komið hefðu í stað þeirra. Var þetta orðað svo í upphafsmálslið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/1990, að við veitingu veiðileyfa ár hvert kæmu til greina þau skip ein, sem leyfi hefðu fengið samkvæmt 4. gr. og 10. gr. undanfarandi laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990 og ekki hefðu horfið varanlega úr rekstri. Í 2. mgr. 5. gr. var síðan um það fjallað, hvernig komið gæti til endurnýjunar þessara fiskiskipa, þannig að nýtt eða nýkeypt skip fengi veiðileyfi í stað annars, sem fyrir væri í fiskveiðiflotanum við Ísland, þegar leyfi þess félli úr gildi. Var þar gert ráð fyrir, að slík endurnýjun væri heimil, ef um sambærilegt skip væri að ræða, enda hefði rétti til endurnýjunar eldra skipsins ekki áður verið afsalað. Um þessi efni var sjávarútvegsráðherra falið að setja nánari ákvæði með reglugerð, og var þau að finna á þessum tíma í 1. gr. og 11. - 18. gr. áðurnefndrar reglugerðar nr. 406/1995. Í samræmi við efni 5. gr. laganna var svo um mælt í 2. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar, að heimildin til að flytja veiðileyfi frá skipi innan fiskveiðiflotans yfir á nýtt skip væri háð því, að viðskilnaðurinn við eldra skipið væri varanlegur og staðfestur með skriflegri ósk eiganda þess. Tekið var fram í 3. mgr. sömu greinar, að flytja mætti veiðileyfi fleiri en eins skips yfir á nýtt og veita fleiri skipum en einu veiðileyfi í stað skips, er veiðileyfi léti, enda væri tryggt, að afkastageta fiskveiðiflotans við Ísland ykist ekki við skiptin. Í 11. gr. reglugerðarinnar var því svo lýst, að við mat á sambærileika skipa með tilliti til endurnýjunar skyldi einkum fara eftir stærð þeirra, þannig að lögð væri til grundvallar rúmtala hvers skips, er væri margfeldi af tilteknum hönnunarmálum þess. Til að rýma fyrir hinu nýkeypta skipi innan fiskveiðiflotans í samræmi við þessi fyrirmæli ákvað áfrýjandi að afsala almennu veiðileyfi þriggja fiskibáta að rúmtölu samtals 67,3. Jafnframt keypti hann í júní 1995 og apríl 1996 veiðileyfi og endurnýjunarrétt þriggja fiskiskipa í eigu annarra aðila, er höfðu rúmtöluna 1.959,8 samanlagt, til að geta afsalað þeim réttindum í sama skyni. Hafði hann þannig náð rúmtölu Antaresar, sem var 2.026,4. Áðurgreind umsókn hans var byggð á þessari tilhögun, svo og staðfesting Fiskistofu. Kaupverð það, sem um var samið í viðskiptum áfrýjanda um þessi þrjú skip, er jafnhátt stefnufjárhæð málsins. Taldist það eingöngu greitt fyrir almennt veiðileyfi og endurnýjunarrétt vegna skipanna, og varð áfrýjandi ekki eigandi að skipunum sjálfum, heldur samþykktu seljendur, að þau yrðu tekin úr rekstri sem fiskiskip við Ísland. Jafnframt fylgdu ekki í kaupunum neinar veiðiheimildir samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/1990, þ.e. aflaheimild eða aflamark. Er málshöfðun áfrýjanda á því reist, að líta megi á kaupverðið sem beint tjón, er hann hafi beðið vegna þeirrar skerðingar á atvinnufrelsi og eignarréttindum hans, sem falist hafi í ákvæðum 5. gr. laganna um afmörkun veiðileyfa og endurnýjun þess skipastóls, er halda mætti til veiða innan íslensku fiskveiðilandhelginnar. Málsástæðum hans og lagarökum þessa vegna er nánar lýst í héraðsdómi, sem og afstöðu stefnda til kröfugerðar hans. II. Ákvæði 5. gr. laga nr. 38/1990, áður en þeim var breytt með lögum nr. 1/1999, bar að skýra í ljósi 1. gr. laganna, og varð að skilja þau svo, að með þeim hafi löggjafinn ætlað stjórnvöldum að hafa nauðsynlegar hömlur á afkastagetu fiskveiðiflotans við Ísland. Samkvæmt fyrri reglum um umfang skipastólsins hafði stærð fiskiskipa aðallega verið höfð til viðmiðunar um það, hvort skip væru sambærileg. Að þessu athuguðu verður að telja, að þau ákvæði reglugerðar nr. 406/1995 um veitingu almennra veiðileyfa og endurnýjun fiskiskipa, sem hér reynir á, hafi átt nægilega stoð í lögunum og hafi ekki verið um að ræða ólögmætt framsal á valdheimildum til sjávarútvegsráðherra. III. Í máli því, sem lokið var með dómi Hæstaréttar 3. desember 1998, H.1998.4076, var þess krafist að dæmd yrði ógild ákvörðun sjávarútvegsráðuneytisins 10. desember 1996 um að neita aðila málsins um leyfi til veiða í atvinnuskyni og aflaheimildir í fiskveiðilandhelgi Íslands í þeim tegundum sjávarafla, sem tilgreindar voru í umsókninni, en hann hafði sótt um að sér yrði með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/1990 og þrátt fyrir ákvæði 5. gr. veitt almennt veiðileyfi til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelginni, svo og sérstakt leyfi með vísan til 2. mgr. 4. gr. laganna til veiða á nánar tilteknum tegundum. Í dómi Hæstaréttar var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að tilhögun veiðileyfa fæli í sér mismunun milli þeirra, sem leiddu rétt sinn til veiðiheimilda til eignarhalds á skipi á tilteknum tíma, og hinna, sem ekki hefðu átt og ættu ekki kost á að komast í slíka aðstöðu. Þótt tímabundnar aðgerðir af þessu tagi til varnar hruni fiskistofna kynnu að hafa verið réttlætanlegar, en um það væri ekki dæmt í málinu, yrði ekki séð að rökbundin nauðsyn hnigi til þess að lögbinda um ókomna tíð þá mismunun, sem leiddi af reglu 5. gr. laga nr. 38/1990 um úthlutun veiðiheimilda. Með þessu lagaákvæði væri lögð fyrirfarandi tálmun við því, að drjúgur hluti landsmanna gæti, að öðrum skilyrðum uppfylltum, notið sama atvinnuréttar í sjávarútvegi eða sambærilegrar hlutdeildar í þeirri sameign, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum væru, og þeir tiltölulega fáu einstaklingar eða lögaðilar, sem höfðu yfir að ráða skipum við veiðar í upphafi takmarkana á fiskveiðum. Var 5. gr. laganna að þessu leyti talin í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði, sem gæta þyrfti við takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar, eins og áréttað var í dómi Hæstaréttar 6. apríl 2000 í máli nr. 12/2000. Var því ekki talið að sjávarútvegsráðuneytinu hefði verið rétt að hafna umsókn málsaðilans um almennt og sérstakt veiðileyfi á þeim forsendum, sem lagðar voru til grundvallar í ákvörðun þess. Var synjunin því felld úr gildi. Á það verður ekki fallist, að framangreind niðurstaða Hæstaréttar um efnisinntak þágildandi 5. gr. laga nr. 38/1990 verði skýrð á þann hátt, að tilkall útgerðarmanna fyrir gildistöku laga nr. 1/1999 til að mega endurnýja og stækka skipaflota sinn án takmarkana af hálfu löggjafarvaldsins geti notið eignarréttarverndar stjórnarskrárinnar. IV. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt þykir, að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ísfélag Vestmannaeyja, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Ég er sammála I. – III. kafla í atkvæði annarra dómenda. Í sögu lýðveldisins hafa fiskveiðar við Ísland að meginstefnu verið frjáls atvinnuvegur, sem öllum landsmönnum, er til þess hefðu vilja og getu, væri heimilt að stunda, og sókn á fiskimið verið studd almannarétti. Á undanförnum áratugum hafa þessu frelsi þó verið settar mikilvægar skorður, með lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og fyrri lögum um sama eða svipað efni. Í héraðsdómi er það rakið, hvernig reglur á grunni þessarar löggjafar hafa þróast frá ákvæðum um takmörk við fjölda og sóknargetu fiskiskipa í átt til takmarkana á heildarafla af einstökum fisktegundum og ákvarðana um hlutdeild einstakra útgerðarmanna eða fiskiskipa í veiðum á þeim, en sú þróun hefur átt sér stað í nokkrum áföngum og á grundvelli lagaákvæða, sem lengi vel voru tímabundin með beinum hætti. Af einstökum atvikum á þessum ferli skiptir það einna mestu um sakarefni málsins, að með lögum nr. 38/1990 var ákveðið að slíta hin beinu tengsl, sem verið höfðu milli stjórnunarreglna um veiðileyfi skipa annars vegar og um aflaheimildir til skipanna vegna einstakra fisktegunda hins vegar. Var aðallega fjallað um hið fyrra í 4. - 5. gr. laganna, en hið síðara í 7. gr. og tengdum ákvæðum. Af aðskilnaðinum leiddi það meðal annars, að almenn veiðileyfi samkvæmt 4. gr. gátu gengið framsali milli manna að fullnægðum skilyrðum 5. gr. án beinna tengsla við stöðu eða framsal aflahlutdeildar vegna skipanna, sem laut eigin markaðslögmálum að sínu leyti. Gat hinn svonefndi endurnýjunarréttur þannig framar en áður orðið að sérstöku verðmæti í höndum manna, svo sem á reyndi, þegar áfrýjandi ákvað að kaupa skip sitt. Það er uppistaðan í málatilbúnaði áfrýjanda, að reglur laga nr. 38/1990 um afmörkun á stærð fiskiflotans við Ísland hafi verið ólögmætar og ósamrýmanlegar grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, eins og frá lögunum var gengið, bæði vegna þess, að raunhæf og sannfærandi almenningsþörf eða almannahagsmunir hafi ekki legið reglunum að baki, og svo hins, að Hæstiréttur hafi lýst því í dómi sínum 3. desember 1998, H.1998.4076, að þær færu í bága við reglur stjórnarskrárinnar um jafnræði milli manna. Hafi hið fyrra komið berlega í ljós, þegar takmarkanir þær um stærð og fjölgun fiskiskipa, er áfrýjandi þurfti að hlíta við skipakaup sín, hafi verið afnumdar við þá breytingu, sem á lögunum var gerð með lögum nr. 1/1999 í kjölfar þessa dóms. Sú lagabreyting hafi jafnframt orðið til að innsigla tjón hans af kaupunum, þar sem almenn veiðileyfi og endurnýjunarréttur vegna fiskiskipa séu nú verðlaus í skiptum manna á meðal. Á það ber að fallast með áfrýjanda, að þau atvinnuréttindi hans á sviði fiskveiða, sem málið varðar, eigi að njóta verndar ákvæða 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og geti eftir atvikum átt tilkall til verndar samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 72. gr. hennar um friðhelgi eignarréttarins, sbr. 10. gr. sömu stjórnarskipunarlaga. Áfrýjandi hefur frá öndverðu verið í hópi þeirra, sem héldu skipum til veiða og unnu þeim veiðireynslu á þeim tíma, er mestu skipti um öflun og viðhald veiðiréttinda í skjóli laga nr. 38/1990. Markmið laganna og fyrirrennara þeirra hafa ekki aðeins varðað verndun fiskistofna, sem í hættu væru af ofveiði, heldur einnig aukna hagkvæmni fiskveiða við landið. Löggjöfina mátti meðal annars telja samrýmanlega grundvallarreglum stjórnarskrárinnar fyrir þá sök, að með ákvæðum hennar og við beitingu valdheimilda samkvæmt þeim var leitast við að virða hagsmuni þeirra, sem næstir stóðu veiðunum, þegar takmörkunum var komið á, og gæta jafnréttis þeirra í milli. Var því meginviðhorfi fylgt bæði um afmörkun veiðileyfa og við takmarkanir á heildarafla af einstökum tegundum, þegar þær voru teknar upp. Áfrýjandi bendir réttilega á, að eftir lögum nr. 38/1990 hafi sóknin að þessum markmiðum orðið tvíþætt í framkvæmd, þar sem eldri reglum um stærð fiskiflotans og endurnýjun skipa hafi verið haldið í fyrra horfi, jafnframt því sem reglur um heildarafla af fiskistofnum og nýtingu þeirra hafi verið gerðar fyllri og sjálfstæðari en áður, auk þess sem reglurnar hafi ekki lengur verið bundnar ákveðnum tímamörkum. Í greinargerð með frumvarpi til laganna hafi og komið fram, að álitamál gæti verið, hvort nauðsyn væri á fyrri þættinum, en þar sagði meðal annars: „Ef þær meginreglur, sem lagt er til að lögbundnar verði í frumvarpinu, festast í sessi ætti þegar frá líður að vera óhætt að afnema reglur um endurnýjun fiskiskipa. Reglur frumvarpsins hafa þau áhrif að menn munu ekki sjá sér hag í að auka afkastagetu fiskiskipa sinna því að það leiðir ekki til aukins afla. Stærð fiskiskipaflotans mun því aðlagast afrakstursgetu fiskstofnanna þegar fram líða stundir.“ Eigi að síður var eindregið lagt til, að hinum fyrri hömlum gegn fjölgun fiskiskipa yrði haldið við lýði um sinn, og varð það ofan á, eins og 5. gr. laganna ber með sér. Telja verður, að sú ákvörðun hafi átt sér málefnalega undirstöðu, bæði vegna tengslanna við fyrri reglur og svo hins, að það varðar hagsmuni alls almennings, að sjávarútvegur við Ísland sé ekki stundaður með óhæfilegum tilkostnaði og óþarfri eyðslu efna og orku, er bitnað geti á lífríki hafsins og öðru umhverfi. Verða forsendur að mati löggjafans á nauðsyn umræddrar tilhögunar ekki metnar á þann veg, að efni séu fyrir dómstóla til að hnekkja því hennar vegna, og áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að breyting á aðstæðum fram til ársins 1996 hafi orðið slík, að máli skipti í því tilliti. Verður ekki á það fallist, að áfrýjandi eigi rétt til skaðabóta af þeirri ástæðu, að kvaðir laganna á hendur honum við skipakaupin hafi ekki stuðst við almenningsþörf eða almannahagsmuni í skilningi 1. mgr. 72. gr. eða 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Um áhrif 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og annarra jafnræðisreglna á gildi þessara kvaða er það að athuga, að áfrýjandi var að sínu leyti jafnsettur öðrum eigendum fiskiskipa, er veiðileyfa nutu eftir reglum 5. gr. laga nr. 38/1990, eins og um ræðir í héraðsdómi. Þessar reglur voru í meginatriðum hlutlægar og samrýmanlegar hinum lögmætu markmiðum, er löggjafinn hafði lýst, að því er varðaði þá útvegsmenn, sem þær náðu til. Reglunum var ætlað að koma sem jafnast við þá alla, og reynt var með þeim fyrirvara að laga þær að breytilegum aðstæðum, að því er best verður séð. Tilvist reglnanna var á margan hátt fallin til að efla hagsæld innan þessa hóps, þótt þeim fylgdu mikilvægir ókostir, eins og vandi áfrýjanda við skipakaupin var dæmi um. Í ákvæðum 5. gr. laga nr. 38/1990 um skilyrði til útgáfu veiðileyfa fólst þannig almenn takmörkun á atvinnufrelsi og atvinnuréttindum, sem löggjafanum var heimilt að setja, þegar litið er á málið frá sjónarhóli þeirra, er kost áttu á leyfum vegna skipaeignar og veiðireynslu á tilteknum tíma. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi skorið sig úr þessum hópi eða honum verið mismunað innan hans. Fær krafa hans um skaðabætur því ekki sérstakan stuðning í umræddum meginreglum. Um afnám þessarar takmörkunar með 1. gr. laga nr. 1/1990 er þess loks að gæta, að með því var áfrýjandi ekki sviptur neinum atvinnuréttindum, heldur var honum skapað aukið frjálsræði á sama hátt og öðrum. Á hinn bóginn raskaði afnámið þeirri sérstöðu, sem hann og aðrir veiðileyfahafar höfðu búið við. Sú röskun horfði þó eingöngu til framtíðar og var ekki heldur altæk, þar sem þeir voru ekki sviptir neinni veiðireynslu eða veiðiréttindum, er þeim höfðu áunnist með skipakosti sínum og veiðileyfum á liðnum tíma. Skiptir þetta máli þrátt fyrir það, að krafa áfrýjanda varði stöðu hans sem skipseiganda einvörðungu. Telja verður, að áfrýjandi og aðrir útvegsmenn í áðurgreindum hópi hafi mátt sjá það fyrir á árinu 1990, ekki síður en löggjafinn, að beinar takmarkanir á stærð fiskiflotans og endurnýjun skipa gætu orðið óþarfar innan tíðar, auk þess sem gildi þeirra til frambúðar hlyti að vera vafa undirorpið af þeim ástæðum, sem til var vísað í áðurgreindum dómi Hæstaréttar. Þeim mátti einnig vera ljóst, að lögin um stjórn fiskveiða gátu verið breytingum háð í einstökum atriðum, þótt stefnt væri að gildi meginreglna um aflaheimildir til nokkurrar frambúðar. Það tilheyrði einnig hinum almennu veiðileyfum vegna einstakra skipa, að þau voru áfram aðeins gefin út til árs í senn, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, þótt veiðiflotinn væri ekki breytilegur á sama hátt og stærð fiskistofna. Að auki þurftu útvegsmenn að horfast í augu við þá staðreynd, þegar lögin tóku gildi, að 1. gr. þeirra kvað svo á, að úthlutun veiðiheimilda ætti ekki að mynda eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir þeim, og voru almennu veiðileyfin þar ekki undan skilin. Að þessu athuguðu verður áfrýjandi ekki talinn geta sakast um það við ríkisvaldið, að markaður fyrir rétt til endurnýjunar fiskiskipa eftir 2. mgr. 5. gr. laganna hafi þróast með þeim hætti, sem hin umdeildu viðskipti hans virðast gefa til kynna. Útgjöld hans í viðskiptunum nema að vísu háum fjárhæðum, en ekki er leitt í ljós, hversu veruleg þau eru, þegar litið er almennt til kostnaðar og fyrirhafnar við útgerð fiskiskipa hér á landi og stöðu fyrirtækis áfrýjanda í heild á þessum tíma. Hann hefur ekki skýrt sérstaklega, hvaða þörf knúði hann til að kaupa þetta öfluga skip, og verður við það að miða, að hann hafi verið sjálfráður um að velja þennan kost til að breyta eða hagræða skipastól sínum. Ætla verður, að hann hafi vænst þess, að skipið kæmi að drjúgum notum, og í málinu getur ekki annars en að það hafi gengið eftir. Þar getur ekki heldur annars en þess, að skipið muni áfram nýtast áfrýjanda í útgerð hans við veiðar, sem það er til fallið, auk þess sem ráðstöfun á skipinu til annarra getur nú farið fram án beinnar hindrunar af reglum um stjórn fiskveiða við Ísland. Þegar atvik málsins eru virt í heild verður því að álykta, að bótakrafa hans verði ekki heldur studd sérstaklega við þá mikilvægu breytingu á fyrri reglum um útgáfu veiðileyfa, sem gerð var með umræddri lagagrein. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 27. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. desember s.l. Stefnandi er Ísfélag Vestmannaeyja hf., kt. 660169-1219, Strandvegi 28, Vest­manna­eyjum. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir þess hönd er stefnt sjávarútvegsráðherra og fjár­mála­ráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaða­bætur að fjárhæð kr. 145.150.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 3. desember 1998 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt mati réttarins. Málavextir. Stefnandi kveðst hafa stundað fiskveiðar hér við land allt frá stofnun félagsins árið 1901. Fram á áttunda áratug aldarinnar hafi stærð og gerð skipastóls stefnanda fyrst og fremst ráðist af veiðum og afkomu útgerðar og fiskvinnslu hverju sinni. Á ár­inu 1977 hafi stjórnvöld hafið tilraunir til að stjórna fiskveiðum, m.a. með því að skerða frelsi útvegsmanna til að endurnýja skip sín. Frá því ári hafi stjórnun fiskveiða að langmestu leyti byggst á svokallaðri sóknarstýringu á grundvelli 10. gr. laga nr. 81/1976 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Að mati stjórnvalda hafi þessi stjórn­un­araðferð ekki skilað tilætluðum árangri og með 1. gr. laga nr. 82/1983 hafi verið gerð breyting á 10. gr. laga nr. 81/1976 þar sem ráðherra var veitt heimild til að ákveða, að fengnum tillögum Hafrannsóknarstofnunar, hámark þess afla, sem veiða mætti úr einstökum fiskistofnum eða stofnum sjávardýra á ákveðnu tímabili eða ver­tíð. Með 3. gr. laganna hafi verið gerð breyting á 14. gr. laga nr. 81/1976 og var ákvæð­ið svohljóðandi: „Ráðherra getur með reglugerð ákveðið að veiðar á ákveðnum tegundum fiskistofna og sjávardýra, veiðar í tiltekin veiðarfæri, þ.á m. botn- og flotvörpu, eða veiðar ákveðinna gerða skipa skuli háðar sérstökum leyfum. Getur ráðherra m.a. ákveðið að aðeins hljóti leyfi ákveðinn fjöldi skipa, skip af ákveðinni stærð eða gerð eða skip er tilteknar veiðar hafa stundað”. Stefnandi segir sjávar­útvegsráðherra hafa nýtt sér þetta valdaframsal Alþingis og sett reglugerð nr. 44/1984 um stjórn bolfiskveiða 1984. Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar hafi verið ákveðið að botnfiskveiðar allra fiski­skipa tíu brúttórúmlestir eða stærri skyldu byggðar á almennu veiðileyfi. Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar segi efnislega að við veitingu veiðileyfa samkvæmt reglunum kæmu til greina útgerðir þeirra skipa, sem stunduðu botnfiskveiðar á tímabilinu 1. nóvember 1982 til 31. október 1983 og ekki hefðu horfið varanlega úr rekstri. Auk þess gátu ný eða nýkeypt skip, sem ekki höfðu stundað veiðar, fengið almennt veiði­leyfi, ef samningur um kaup þeirra hafði verið gerður fyrir 31. desember 1983. Sam­kvæmt 2. mgr. 3. gr. komu önnur skip ekki til greina, nema því aðeins að í stað nýs eða nýkeypts skips væri annað af svipaðri stærð tekið úr rekstri. Gerð var smávægileg breyting á 10. gr. laga nr. 81/1976 og reglugerð nr. 1/1985 um stjórn botnfiskveiða 1985 sett, sem svaraði að mestu til reglugerðar nr. 44/1984. Stefnandi segir að með þessum reglum hafi útvegsmenn verið sviptir því frelsi sem þeir höfðu haft til að endurnýja og stækka skipastól sinn. Hafi þeir án beinnar og ótvíræðrar lagaheimildar orðið að þola skerðingu á eignarréttindum sínum og án þess að almenningsþörf krefði. Með lögum nr. 97/1985 um stjórn fiskveiða 1986-1987 hafi Alþingi að mati stefnanda endurheimt að nokkru vald sitt til að stjórna fiskveiðum. Í at­hugasemdum við frumvarpið hafi sagt efnislega að tilgangur frumvarpsins væri að færa undirstöðuatriði og meginreglur um stjórn fiskveiða úr reglugerð í löggjöf, enda væri um svo mikilvægar ákvarðanir að ræða að æskilegt væri að Alþingi tæki þær og festi í lög. Í athugasemdunum segi síðan: „Með frumvarpinu er einmitt lagt til, að settar verði í lög almennar grundvallarreglur um stjórn fiskveiða, sem myndi sveigjan­lega umgjörð fyrir afskipti stjórnvalda af fiskveiðum. Í þessari lagasetningu yrði reynt eftir föngum að koma fiskveiðistjórninni í þær skorður, að menn viti að hverju þeir ganga til lengri tíma en árs í senn, en jafnframt verði tryggt, að ekki séu lagðar frekari hömlur á athafnafrelsi manna en almannaheill krefur hverju sinni”. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 97/1985 mátti enginn stunda botnfiskveiðar, rækju­veiðar, skelfiskveiðar, síldveiðar og loðnuveiðar nema með sérstöku leyfi og í 3. gr. lag­anna var svohljóðandi ákvæði: „Við veitingu veiðileyfa samkvæmt 2. gr. koma til greina þau skip sem leyfi fengu til veiða á árinu 1985 og ekki hafa horfið varanlega úr rekstri, enn fremur ný og nýkeypt skip hverfi önnur sambærileg skip úr rekstri”. Stefnandi kveður lögin ekki hafa haft að geyma neina viðmiðun um það hvenær skip teldust sambærileg og hvenær ekki. Úrskurðarvald í þeim efnum hafi upphaflega virst eiga að vera í höndum svokallaðrar samráðsnefndar, sem starfað hafi samkvæmt 14. gr. laganna, en með reglugerð nr. 51/1987 um veitingu veiðileyfa til nýrra og ný­keyptra skipa virtist það hafa horfið til sjávarútvegsráðuneytisins. Í athugasemdum með 3. gr. frumvarps til laga nr. 3/1988 segir svo: „Þessi grein og 4. gr., sem tilgreinir þá aðila sem rétt hafa til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu, eru megingreinar við stjórnun fiskveiða í fiskveiðilögsögu Íslands þar sem þær takmarka að­gang að veiðum og veita möguleika á að stjórna stærð þess flota sem veiðar stunda”. Í 4. gr. laganna segi efnislega, að við veitingu veiðileyfa kæmu til greina þau skip sem leyfi höfðu fengið til botnfiskveiða á árinu 1985 og ekki hefðu horfið var­an­lega úr rekstri og ný og nýkeypt sambærileg skip, sem komið hefðu í stað skipa sem hefðu fengið leyfi árið 1985. Á grundvelli þessara laga var sett reglugerð nr. 113/1988 um veitingu veiðileyfa til nýrra og nýkeyptra skipa. Í 5. gr. laga nr. 38/1990 segir stefnandi hafa verið ákvæði sem hafi að geyma sömu takmarkanir varðandi heimildir útvegsmanna til að endurnýja fiskiskip og giltu í tíð eldri laga. Í almennum athugasemdum um frumvarp til laganna segi svo: „Reglur frum­varpsins hafa þau áhrif að menn munu ekki sjá sér hag í því að auka afkastagetu fiski­skipa sinna því að það leiðir ekki til aukins afla. Stærð fiskiskipaflotans mun því að­lagast afrakstursgetu fiskistofnanna þegar fram líða stundir”. Stefnandi kveður 5. gr. laganna nokkrum sinnum hafa verið breytt án þess að horfið væri frá þeirri meginreglu laganna að takmarka rétt útvegsmanna til að endur­nýja fiskiskip sín. Á sama tíma og ótímabundnar hömlur hafi verið lagðar á rétt út­vegs­manna til að endurnýja fiskiskip hafi verið sett lög um Hagræðingarsjóð sjávar­út­vegs­ins nr. 40/1990. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna hafi tilgangur sjóðsins verið að stuðla að aukinni hagkvæmni með því að laga stærð og afkastagetu fiskiskipastólsins að afrakstursgetu nytjastofna sjávar með því að kaupa fiskiskip hér á landi til að selja þau úr landi eða eyða þeim. Hafi fjár til sjóðsins m.a. verið aflað með sérstakri skatt­lagn­ingu á eigendur fiskiskipa. Að mati stefnanda hafi útvegsmenn þurft að þola tak­mörk­un á atvinnufrelsi og eignarréttindum og sæta auk þess sérstakri skattlagningu til að stjórnvöld næðu fram markmiðum sínum um að draga úr stærð fiskiskipaflotans. Stefnandi kveður ákvæðum laga nr. 40/1990 hafa verið breytt m.a. með lögum nr. 4/1992 og hafi þau verið endurútgefin sem lög nr. 65/1992. Þau lög hafi verið af­numin með lögum nr. 92/1994 um Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Hafi markmið sjóðs­ins verið að greiða styrki til úreldingar fiskiskipa til að draga úr afkastagetu í sjávar­út­vegi. Þessi ákvæði hafi verið numin úr gildi með lögum nr. 152/1996 og síðan hafi ekki verið í gildi sérstök ákvæði í lögum um ríkisstyrki eða aðrar aðgerðir stjórnvalda til að úrelda fiskiskip á kostnað ríkisins. Hafi stjórnvöld þannig reynt að minnka fiski­skipa­flotann með tvíþættum aðgerðum, annars vegar með því að banna útvegsmönnum að kaupa ný eða nýleg skip, nema því aðeins að sambærileg skip hyrfu úr rekstri og hins vegar með því að kaupa skip með veiðileyfi í þeim tilgangi að farga þeim eða flytja úr landi. Stefnandi kveðst hafa rekið útgerð sína og fiskvinnslu innan framangreinds laga­ramma og liður í því hafi verið kaup á fiskiskipinu Antares af útgerð á Hjalt­lands­eyjum samkvæmt kaupsamningi dagsettum 6. nóvember 1995. Stefnandi lét skipið halda nafni sínu og fékk það afhent í apríl 1996. Þegar kaupin voru gerð hafi gilt um stjórn fiskveiða lög nr. 38/1990, sbr. lög nr. 87/1994 og 83/1995 um breyting á þeim lögum og reglugerð nr. 406/1995 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1995/1996. Hafi enginn mátt stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland, nema hafa fengið til þess al­mennt veiðileyfi. Við úthlutun slíkra leyfa hafi aðeins komið til greina þau skip, sem fengið höfðu slík leyfi samkvæmt 4. og 10. gr. laga nr. 3/1988 og ekki höfðu horfið var­anlega úr rekstri. Þá gátu bátar undir tiltekinni stærð fengið veiðileyfi. Félli al­mennt veiðileyfi skips niður mátti veita nýju eða nýkeyptu sambærilegu skipi veiði­leyfi í þess stað, ef rétti til endurnýjunar hafði ekki verið afsalað. Við endurnýjun skips hafi verið heimilt að flytja veiðileyfi fleiri en eins skips til hins nýja eða ný­keypta. Ráðherra hafi verið falið að setja í reglugerð nánari reglur um endurnýjun fiski­skipa og samkvæmt 11. gr. reglugerðar nr. 406/1995 hefði Fiskistofu verið falið úr­skurðarvald um það hvort skip, sem hlut ættu að máli, væru sambærileg í skilningi fisk­veiðistjórnunarreglna. Við mat á því hafi svokölluð rúmtala skipa verið lögð til grund­vallar, en um var að ræða margfeldi tiltekinna hönnunarmála skipa. Samkvæmt 12. gr. reglugerðarinnar mátti rúmtala nýs eða nýkeypts skips ekki vera hærri en rúmtala þess skips eða skipa sem létu veiðileyfi af hendi. Samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar mátti með sérstöku samþykki Fiskistofu flytja veiðileyfi tveggja eða þriggja skipa til eins, ef eitt skipanna, sem lét veiðileyfi af hendi, náði a.m.k. 70% af rúmtölu þess skips sem fengi veiðileyfið. Heimilt var að víkja frá þessu skilyrði ef ætla mætti að sóknargetan ykist ekki við skiptin og átti þá að miða leyfilega rúmtölu þess skips, sem fengi veiðileyfi, við samanlagða rúmtölu þeirra skipa, sem létu veiði­leyfi af hendi. Tæknideild Fiskifélags Íslands mun hafa reiknað út rúmtölu Antares og reyndist hún vera 2.026,4m³. Með bréfi dagsettu 22. apríl 1996 sótti stefnandi formlega um veiði­leyfi í atvinnuskyni fyrir Antares VE 18 og kom fram í bréfinu að stefnandi ætlaði að láta af hendi veiðileyfi Sæborgar GK, Sléttunúps ÞH, Dóra á Býja GK og bát­anna Dagga, Draums og Þyts fyrir veiðileyfi til handa Antares. Mun samanlögð rúm­tala þessara skipa og báta hafa verið 2.027,1m³. Stefnandi kveðst hafa keypt endurnýjunarrétt og veiðileyfi þriggja fyrst töldu skip­anna með samningum dagsettum 14. júní 1995, 22. og 24. apríl 1996 af Njáli hf., Garði, Jökli hf., Raufarhöfn og Vísi hf., Grindavík fyrir samtals kr. 145.150.000. Stefnandi segir kaupverð þetta, sem sé að fullu greitt, vera stefnufjárhæð málsins. Með bréfi Fiskistofu dagsettu 24. apríl 1996 var Antares veitt veiðileyfi í atvinnuskyni með vísan til 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/1990 að nánar tilgreindum skilyrðum upp­fyllt­um. Stefnandi kveðst hafa uppfyllt þessi skilyrði og haldið skipinu síðan til veiða. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 3. desember 1998 í málinu nr. 145/1998: Valdimar Jóhannes­son gegn íslenska ríkinu, hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að 5. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða væri í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórn­ar­skrárinnar, þar sem ekki mætti takmarka rétt til fiskveiða við eignarhald á bát­um eða skipum, sem til hefðu verið hér á landi á tilteknum tíma eða komið í stað þeirra. Með 1. gr. laga nr. 1/1999 hafi 5. gr. laga nr. 38/1990 verið breytt á þann veg, að öll haffær skip skráð hjá Siglingamálastofnun Íslands hafi öðlast rétt til veiðileyfis í íslenskri fiskveiðilögsögu og hafi heimild til endurnýjunar og stækkunar fiskiskipa því ekki lengur verið háð því að útvegsmenn keyptu endurnýjunarrétt og veiðileyfi eins og verið hafði. Stefnandi kveður að með hinum nýju reglum hafi löggjafinn horfið frá þeirri stefnu að láta útgerðarfyrirtækin sjálf bera kostnaðinn af því að minnka fiski­skipa­flotann, enda ekki brýnt að mati löggjafans vegna aflahlutdeildarkerfis þess sem ríkti og ríkir enn við stjórn fiskveiða hér á landi. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því í máli þessu að reglur fiskveiðistjórnarlaga, sem tak­mörk­uðu rétt útvegsmanna til að endurnýja skip sín, nú síðast 5. gr. laga nr. 38/1990, hafi verið andstæðar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem mæli fyrir um friðhelgi eignarréttarins. Ríkis­valdið geti ekki skert eignarréttindi einstaklinga eða lögaðila að hluta til eða að öllu leyti, nema almenningsþörf krefji, heimild sé til slíks í lögum og fullt verði komi fyrir þær eignir sem skertar séu. Stefnandi byggir á því að fiskveiðistjórnarreglur hafi allt frá árinu 1983 sett út­vegs­mönnum mjög þröngar skorður varðandi endurnýjun fiskiskipa og stækkun skipa­stóls, nú síðast með svokallaðri rúmtölureglu, sem leitt hafi til þess að við endur­nýjun skipa hafi útvegsmenn orðið að fjárfesta í svokölluðum endurnýjunarrétti. Hafi stjórnvöld með þessu ætlað að draga úr stærð fiskiskipaflotans. Í kjölfar áður­greinds dóms Hæstaréttar hafi löggjafinn breytt því mati að þörf væri á að minnka fiski­skipaflotann án þess að nokkrar verulegar breytingar hefðu átt sér stað varðandi stærð eða afrakstursgetu fiskistofnanna í íslenskri fiskveiðilögsögu. Hafi því hvorki verið brýn þörf á því að takmarka rétt útvegsmanna til að endurnýja skip sín né að koma í veg fyrir að nýir útvegsmenn með ný skip bættust í hóp þeirra er fyrir voru. Af þessu breytta viðhorfi löggjafans verði það eitt ráðið að almenningsþörf hafi aldrei kallað á að takmarka rétt útvegsmanna til að endurnýja skip sín, eins og gert hafði verið með 5. gr. laga nr. 38/1990. Stefnandi kveður því skilyrðum 72. gr. stjórn­ar­skrár­innar fyrir framangreindri eignaskerðingu ekki hafa verið fullnægt. Af því leiði að stefndi beri fébótaábyrgð á því tjóni, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna endur­nýjun­arreglna 5. gr. laga nr. 38/1990. Stefnandi byggir á því að kaup sín á endurnýjunarrétti af öðrum útvegsmönnum til þess að fá veiðileyfi frá íslenskum stjórnvöldum fyrir Antares í íslenskri fisk­veiði­lög­sögu séu hrein fjárútlát fyrir sig, sem ekki hafi skapað honum nein sérstök áþreif­an­leg verðmæti eða réttindi umfram það, sem vera mundi í dag ef skipið hefði verið keypt nú. Fjárútlát hans hafi hins vegar fært ríkisvaldið nokkuð nær því markmiði sínu að draga úr stærð íslenska fiskiskipaflotans. Þetta markmið geti að mati stefn­anda verið allra góðra gjalda vert, en stjórnvöld verði hins vegar að gæta að þeirri vernd sem eignarrétti, atvinnufrelsi og jafnræði þegnanna sé búið í 72., 75. og 65. gr. stjórn­arskrárinnar. Jafnræðis sé ekki gætt meðal útvegsmanna ef stefnandi eigi ásamt nokkr­um öðrum útvegsmönnum, sem endurnýjuðu skip sín í gildistíð eldri 5. gr. laga nr. 38/1990, að axla kostnað við fækkun fiskiskipa. Stefnandi telur mál þetta sambærilegt máli sem sé að finna í dómasafni Hæsta­réttar árið 1998 bls. 2528, þar sem ríkið var dæmt til að greiða einstaklingi skaðabætur vegna kostnaðar, sem hann hafði orðið fyrir við rekstur dómsmáls, sem ónýttist þegar Hæsti­réttur komst að því í dómi sínum 18. maí 1995 að 6. gr. laga nr. 92/1989 stæðist ekki kröfur stjórnarskrárinnar um sjálfstæði dómsvaldsins. Stefnandi segist hafa treyst því að löggjafinn setti lög um stjórn fiskveiða, sem stæðust eignarréttar- atvinnufrelsis- og jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Þar sem Hæsti­réttur hafi komist að þeirri niðurstöðu að þessi löggjöf hafi að hluta til verið and­stæð stjórnarskrárákvæðum og löggjafinn sjálfur lýst hana að hluta til óþarfa, sé íslenska ríkið bótaskylt. Byggir stefnandi á því aðallega að ábyrgð ríkisins að þessu leyti grundvallist á hlutlægum ábyrgðarreglum, en til vara að um sakarábyrgð ríkis­valds­ins sé að ræða. Verði ekki fallist á framangreint byggir stefnandi á því að með setningu reglna um endur­nýjun skipa á fiskveiðiárinu 1995/1996 í reglugerð nr. 406/1995 hafi verið um ólög­mætt valdaframsal löggjafans til framkvæmdavaldsins að ræða og því ekki full­nægt ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar um skilyrði skerðingar á eignarréttindum. Stefnandi reisir kröfu um dráttarvexti á ákvæðum 15. gr., sbr. 10. gr. III. kafla vaxta­laga og miðar upphafstíma dráttarvaxta við uppsögu dóms Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannessonar, en þann dag hafi stjórnvöldum verið ljóst að útvegsmenn, sem orðið hefðu fyrir útgjöldum vegna 5. gr. laga nr. 38/1990, gætu krafist bóta. Krafa stefnanda um málskostnað er byggð á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi vísar til 1. gr. laga nr. 38/1990 þar sem beinlínis sé tekið fram að markmið lag­anna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum. Ætti því ekki að vera ágreiningur um að löggjafanum sé heimilt að takmarka fiskveiðar úr þeim stofnun sem séu í ofveiðihættu, sbr. ummæli Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannes­sonar. Segi í dóminum að löggjafanum sé rétt að takmarka veiðar á Íslands­mið­um ef uggvænt þyki að fiskistofnar séu í hættu og því mati verði ekki hnekkt af dóm­stólum. Í 1. gr. laganna sé líka tekið skýrt fram að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Stefndi byggir á því að sjónarmið 1. gr. laga um stjórn fiskveiða hljóti augljóslega að gilda um veiðileyfi samkvæmt II. kafla laganna. Veiting leyfa til veiða í atvinnu­skyni sé hluti af stjórnkerfi veiða hér við land sem heyri undir löggjafarvaldið að breyta. Á sama hátt sé fyrirkomulag veiðileyfa hvorki eilíft, né myndi það eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra hagsmunaaðila. Geti fyrirkomulag veiðileyfa því ekki verið í andstöðu við 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað sé um frið­helgi eignarréttarins. Geti bótaréttur því ekki stofnast vegna breytinga lög­gjaf­ar­valds­ins á ákvæðum laga um stjórn fiskveiða. Hlutlæg bótaskylda sé fráleit og þurfi skýra lagaheimild til þess að hún komi til álita. Geti stefnandi því ekki krafist bóta vegna eldri lagaákvæða, sem hann telur að hafi leitt af sér óþarfa fjárútlát fyrir sig, jafn­vel þótt löggjafarvaldið hafi síðar verið knúið til að breyta sömu lagaákvæðum vegna dóms Hæstaréttar. Stefndi mótmælir því að dómur Hæstaréttar, sem stefnandi vísar til og er í dóma­safni árið 1998 bls. 2528, hafi fordæmisgildi í þessu máli. Í því máli hafi verið talið að brotið hafi verið gegn grundvallarréttindum, en í máli Valdimars Jóhannessonar hafi verið talið að tímabundnar aðgerðir til varnar hruni fiskistofna hafi verið rétt­læt­an­legar, þótt ekki verði séð að rökbundin nauðsyn hafi hnigið til þess að lögbinda um ókomna tíð þá mismunun, sem leiði af 5. gr. laga nr. 38/1990 um úthlutun veiði­heim­ilda. Stefndi telur ljóst að 5. gr. laganna hafi verið lögmæt fram að vissum tímapunkti, en enginn viti hvenær ólögmætt ástand tók við. Byggir stefndi á því að útilokað sé að byggja bótaskyldu á slíkum óvissuþætti. Stefndi reisir sýknukröfu sína einnig á því að breyting löggjafans á 5. gr. laga nr. 38/1990 með lögum nr. 1/1999 hafi verið viðbrögð hans við dómi Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannessonar. Hafi dómurinn talið 5. gr. laganna í andstöðu við jafn­ræð­is­reglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði sem gæta þyrfti við takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar. Hafi niðurstaða dóms­ins byggst á því að réttur til veiða sem bundinn væri við eignarhald í skipum, sem haldið hefði verið til veiða á öndverðum níunda áratugnum eða komið hafi í stað slíkra skipa, væri í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár um jafnræði og atvinnufrelsi. Þessi dómur taki ekki til stefnanda vegna þess að hann fékk veiðileyfi á skip sitt á grund­velli reglna sem giltu fyrir setningu laga nr. 1/1999 og leiði hann rétt sinn til afla­marks til setningar laga nr. 82/1983. Hafi stefnandi því ekkert misst við laga­breyt­inguna í ársbyrjun 1999 og því hafi hann ekki orðið fyrir bótaskyldu tjóni. Stefn­andi hafi öðlast veiðileyfi sitt fyrir dóm Hæstaréttar og breyti dómurinn því engu fyrir hann eða aðstæður hans. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi orðið sér úti um veiðileyfi fyrir Antares á ár­unum 1995/1996 á viðskiptalegum forsendum og á grundvelli þágildandi laga og reglna. Hann hafi ekki haft uppi nein mótmæli gegn reglum þessum á þeim tíma og ekki hafi hann látið reyna á lögmæti þeirra fyrir dómstólum. Geti stefnandi því ekki haft uppi skaðabótakröfur vegna ætlaðs ólögmætis sem hann hefði getað látið reyna á áður en ákvörðun um fjárútlát var tekin. Stefndi heldur því fram að stefnandi geti ekki byggt á sakarreglunni í máli þessu. Verði því varla haldið fram að löggjafarvaldið hafi með ásetningi eða gáleysi mis­munað einstökum aðilum með löggjöf sem leiði til bótaskyldu framkvæmdavaldsins. Stefndi minnir á 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvaldsins og heimild þings­ins til að breyta áður settum lögum. Geti bótaskylda vegna breyttra laga aldrei komið til nema viðkomandi sé t.d. sviptur eign eða réttindum sem hann þurfi ekki að láta af hendi bótalaust. Stefnandi hafi enga eign misst við setningu laga nr. 1/1999 og engin réttindi hafi verið af honum tekin með sömu lögum. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt bóta­skylt tjón vegna þeirra viðskipta, sem hann kaus sjálfur að ráðast í til að komast yfir veiðileyfi á skip sitt Antares og til þess að gera út sama skip. Engar upplýsingar liggi fyrir um það hvaða áhrif lög nr. 1/1999 höfðu á kvótaverð á markaði eða samspil mark­aðsverðs á veiðileyfi og kvóta fyrir og eftir lagabreytingu. Þá sé ósannað að dómur Hæstaréttar í máli Valdimars og lög nr. 1/1999 hafi haft nokkur fjárhagsleg áhrif á hagsmuni stefnanda. Hugsanlegt sé að lagabreytingin muni hafa í för með sér hækkun á kvótaverði til framtíðar. Hafi stefnanda að mati stefnda ekki tekist að sanna full­yrðingar um ætlað tjón sitt. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu að með setningu reglna um endurnýjun skipa á fiskveiðiárinu 1995/1995 í reglugerð nr. 406/1995 hafi verið um ólögmætt valda­fram­sal að ræða og því ekki fullnægt ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar um skilyrði skerð­ingar á eignarréttindum. Þessi fullyrðing sé ekkert frekar rökstudd af hálfu stefn­anda. Stefndi bendir á að ákvæði reglugerðarinnar um endurnýjun skipa reki heim­ildir sínar aðallega til 1. gr. laga nr. 83/1995, sem felld var inn í lög nr. 38/1990 sem 2. mgr. 5. gr. Komi þar fram allar meginreglur um endurnýjun fiskiskipa og jafn­framt sé kveðið á um það að ráðherra setji nánari reglur um endurnýjun fiskiskipa. Verði ekki annað séð en reglugerðin sé sett á lögformlegan hátt og innan þess svig­rúms sem lög nr. 38/1990 setji henni. Þá hefði stefnandi þegar á árinu 1995 getað látið reyna á lögmæti reglugerðarinnar, áður en hann tók ákvörðun um veiðileyfakaup. Hefði hann þá ekki þurft að hætta fjármunum sínum í viðskipti, sem hann telur nú að hafi valdið sér tjóni. Byggir stefndi á því að stefnandi beri sjálfur áhættuna og ábyrgð­ina af þessu tómlæti sínu. Forsendur og niðurstaða. Í máli þessu greinir aðila á um það hvort stefnandi eigi rétt á bótum af þeim sök­um að með 5. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða hafi honum verið gert skylt með ólög­mætum hætti að sæta þeim takmörkunum að geta ekki stækkað fiskiskipaflota sinn nema með því móti að kaupa veiðileyfi. Með dómi Hæstaréttar Íslands upp kveðnum 3. desember 1998 í máli Valdimars Jóhannes­sonar gegn íslenska ríkinu, var komist að þeirri niðurstöðu að löggjafanum væri rétt að takmarka fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, ef uggvænt þætti að fiski­stofnar væru í hættu. Slíkar skorður á atvinnufrelsi verði á hinn bóginn að samrýmast grund­vallarreglum stjórnarskrárinnar og eigi dómstólar úrskurðarvald um það, hvort lög­gjafinn hafi að því leyti gætt réttra sjónarmiða. Komst rétturinn að þeirri nið­ur­stöðu að ákvæði 5. gr. laga nr. 38/1990 um að binda veiðileyfi við skip, sem þau höfðu fengið samkvæmt lögum nr. 3/1988, eða skip, sem í þeirra stað komu, brytu í bága við 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Með 1. gr. laga nr. 1/1999 var gerð sú breyting á 5. gr. laga nr. 38/1990 að öll fiski­skip sem hafa haffærisskírteini og skrásett eru á skipaskrá Siglingastofnunar Íslands eða sérstaka skrá stofnunarinnar fyrir báta undir 6 metrum, geti fengið leyfi til að veiða í atvinnuskyni, enda fullnægi eigendur þeirra og útgerðir skilyrðum til að stunda veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Stefnandi, sem stækkaði flota sinn á gildis­tíma 5. gr. laga nr. 38/1990, greiddi samtals kr. 145.150.000 fyrir veiðileyfi og end­ur­nýjun­arrétt þriggja fiskiskipa í júní 1995 og apríl 1996 í þeim tilgangi að flytja veiði­leyfin með samþykki Fiskistofu til skipsins Antares VE 18, sem hann hafði fest kaup á. Ekki er deilt um þessa fjárhæð og telur stefnandi að tjón sitt af því að þurfa að kaupa þessi veiðileyfi vegna ákvæðis 5. gr. laga nr. 38/1990 nemi henni. Telur hann stefnda bera ábyrgð á tjóninu. Ljóst er að hefði stefnandi keypt skip sitt eftir lagabreytinguna hefði hann ekki þurft að stofna til þess kostnaðar sem að framan er rakinn. Stefnandi sýnist byggja á því að 5. gr. laga nr. 38/1990 hafi falið í sér skerðingu á eign­arrétti hans, sem njóti verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem í því sé fólg­in að hann hafi ekki getað endurnýjað fiskiskipaflota sinn eða stækkað, nema innan þeirra takmarkana sem sú lagagrein hafi sett. Með sama hætti hafi atvinnufrelsi hans verið skert þannig að í bága brjóti við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Tjón sem leiði af stjórn­arskrárbrotum sem þessum beri ríkinu að bæta samkvæmt bótaákvæðum 72. gr. stjórn­arskrárinnar. Fallast má á það með stefnanda að þær hömlur, sem lagðar voru á endurnýjun og fjölg­un fiskiskipa samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990, hafi falið í sér ákveðna tak­mörkun á atvinnufrelsi hans. Stefnandi var þó jafnsettur þeim sem veiðileyfi fengu í gildistíð 5. gr. laga nr. 38/1990 á grundvelli skipaeignar sinnar á ákveðnum tíma eða skipa sem í þeirra stað komu. Það brot sem Hæstiréttur taldi 5. gr. laga nr. 3/1990 hafa í för með sér á jafnræðis- og atvinnufrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar bitnaði síst á hópi þessara skipaeigenda heldur fyrst og fremst á þeim skipaeigendum sem ekki fengu veiðileyfi af þeim sökum að þeir höfðu ekki átt skip sín á þeim tíma sem í 5. gr. var kveðið á um. Eins og áður getur hefur verið talið að löggjafanum sé heimilt að takmarka fisk­veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og hefur verið leitast við að ná þessu markmiði meðal annars með því að draga úr afkastagetu fiskiskipaflotans. Þær reglur sem settar voru í þessu skyni og raktar hafa verið hér að framan náðu jafnt til allra þeirra sem fengu veiðileyfi samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990 í því horfi sem hún var fyrir gild­is­töku laga nr. 1/1999. Þær takmarkanir sem að stefnanda sneru verður að telja hafa verið málefnalegar og settar eftir hlutlægum reglum. Ekki er hægt að telja að þær hafi brotið í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi heldur því fram að eignarréttindi hans hafi verið skert með þeim hætti að bótaskylt sé samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. laga nr. 97/1995. Málflutning stefnanda verður að skilja svo að eignarréttindi þessi séu fólgin í rétti til þess að endurnýja og stækka skipaflota án takmarkana af hálfu lög­gjaf­ar­valds­ins, eins og fyrr er getið um. Það er nokkrum vafa undirorpið að hér sé um að ræða eignarréttindi í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt svo kynni að vera ber þess að gæta að þetta stjórnarskrárákvæði hefur verið túlkað þannig að heimilt sé að setja lög sem takmarka eignarrétt með almennum hætti. Löggjafinn setti ekki ein­ungis takmörk fyrir stærð fiskiskipaflotans heldur einnig takmörk fyrir því hve mikið mætti veiða árlega af ákveðnum fisktegundum. Takmarkanir á veiðum standa enn og óumdeilt verður að telja að þær séu nauðsynlegar og í þeim skilningi í þágu almanna­heilla. Takmörkunum á stærð fiskiskipaflotans var aflétt í kjölfar fram­an­greinds dóms Hæstaréttar með lögum nr. 1/1999. Það var ekki vegna þess að þær gætu ekki út af fyrir sig átt rétt á sér heldur vegna hins að þær höfðu ójafnræði í för með sér á milli þeirra sem veiðileyfi höfðu fengið, eins og stefnandi, á grundvelli ákvæða 5. gr. laga nr. 38/1990 og þeirra sem það höfðu ekki fengið og leiddu jafn­framt til þess að hinir síðarnefndu höfðu mjög takmarkað atvinnufrelsi til fiskveiða. Þær takmarkanir sem stefnandi varð að sæta um stærð fiskiskipaflota síns urðu aðrir þeir sem veiðileyfi höfðu að sæta með sama hætti og verður að telja að þessar tak­mark­anir hafi verið málefnalegar og settar eftir hlutlægum reglum. Þótt hugsanlegt sé að hér sé um að ræða takmörkun á einhvers konar eignarrétti verður engan veginn á það fallist að hún sé bótaskyld samkvæmt bótaákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í stefnu í málinu kemur fram að stefnandi byggi einnig á því að þar sem Hæsti­réttur hafi dæmt hluta fiskveiðistjórnarlöggjafarinnar andstæða stjórnarskrárákvæðum og löggjafinn lýst hana að hluta til óþarfa beri ríkið ábyrgð á tjóni stefnanda sam­kvæmt hlutlægum ábyrgðarreglum en til vara samkvæmt sakarábyrgð, en stefnandi hafi mátt treysta því að fiskveiðistjórnarlögin stæðust ákvæði stjórnarskrárinnar. Er því lýst í stefnu að í athugasemdum í frumvarpi til laga nr. 38/1990 komi fram að lög­gjaf­inn hafi talið líklegt að stærð fiskiskipaflotans myndi aðlagast afrakstursgetu fiski­stofnanna þegar fram liðu stundir. Á þessum tíma hafi því löggjafinn séð fyrir að tak­mörkun með veiðileyfum væri óþörf. Málflutning stefnanda verður helst að skilja svo að með því að lögbinda framangreinda takmörkun engu að síður hafi löggjafinn fellt á sig sök í skilningi almennu sakarreglunnar. Frekari rökstuðning fyrir því að fram­angreindar skaðabótareglur eigi við og heimfærslu málsatvika til þeirra er tæpast að finna í stefnu og munnlegur málflutningur stefnanda snerti þær óverulega. Verður því dómur í þessu máli ekki á þeim byggður. Stefnandi byggir einnig á þeirri málsástæðu að með setningu reglna um endur­nýjun skipa á fiskveiðiárinu 1995/1996 í reglugerð nr. 406/1995 hafi verið um að ræða ólög­mætt valdaframsal löggjafans til framkvæmdavaldsins, sem fullnægi ekki skil­yrðum 72. gr. stjórnarskrárinnar um skilyrði skerðingar eignarréttinda. Þessi máls­ástæða stefnanda er með öllu órökstudd og kemur hún ekki til álita í máli þessu. Samkvæmt því sem að framan er rakið þykir stefnandi verða að þola bótalaust að hafa þurft að grípa til þeirra fjárhagsráðstafana sem að framan greinir í því skyni að afla veiðileyfis fyrir skipið Antares VE 18. Verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefn­anda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, ásamt Friðgeiri Björnssyni, dómstjóra og Ragnheiði Bragadóttur, héraðsdómara, kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ísfélags Vest­manna­eyja í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 837/2016
Kærumál Réttaráhrif dóms Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli E o.fl. gegn O ehf. o.fl. var vísað frá dómi. Greindi aðila á um landamerki milli annars vegar jarðarinnar Selsunds og hins vegar nánar tilgreindra spildna úr landi jarðarinnar Svínhaga. Hafði dómur gengið um hin umþrættu landamerki á árinu 2010 í máli sem að mestu leyti var á milli sömu aðila. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans um annað en málskostnað, kom fram að ágreiningur aðila snerist raunverulega um hvar svonefnt Illadý væri staðsett, en það réði mörkum jarðanna. Var talið að þrátt fyrir að í kröfu E o.fl. hefði hnitasetningu Illadýs verið breytt lítillega frá því sem var í kröfugerð í fyrra málinu, þá væri í raun um að ræða sama sakarefni og dæmt hefði verið í því máli. Var málinu því vísað frá dómi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilarskutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2016, en kærumálsgögn bárustréttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2.desember 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frádómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðilarkrefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.VarnaraðilarnirOrustuhóll ehf., Arion banki hf., Litla Hof ehf., Ás-10 ehf., DrífaKristjánsdóttir, Björk Rúnarsdóttir, Guðmundur Gíslason, Guðmundur ÓskarBjarnason og Björn Þorgrímsson kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 27.desember 2016. Þau krefjast þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað enmálskostnað, sem sóknaraðilum verði gert að greiða sér í héraði ásamt kærumálskostnaði.VarnaraðilarnirHrafnhildur B. Björnsdóttir og Guðrún Hildur Hafsteinsdóttir hafa ekki látiðmálið til sín taka.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað enmálskostnað.Sóknaraðilumverður gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.Sóknaraðilar, Elín KleinThorsteinsson, Lilja Björk Arnardóttir, Hrafn Olgeir Gústafsson, Óli JóhannKlein, Hulda Inger Klein Kristjánsson, Ágústa Pálína Klein, Jóhannes C. Klein,Ragna Björg Arnardóttir, Kristján Ingi Úlfsson, Ragnhildur Magnúsdóttir og SophusKlein Jóhannsson, greiði óskipt varnaraðilunum Orustuhól ehf., Arion banka hf.,Litla Hofi ehf., Ás-10 ehf., Drífu Kristjánsdóttur, Björk Rúnarsdóttur,Guðmundi Gíslasyni, Guðmundi Óskari Bjarnasyni og Birni Þorgrímssyni, hverjumfyrir sig samtals 100.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. desember 2016. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar um frávísunarkröfu stefndu þann 10. október sl., er höfðað með stefnubirtri 9. og 10. febrúar 2015. Stefnendur eru: Elín Klein Thorsteinsson, kt. [...],Bandaríkjunum, Lilja Björk Arnardóttir, kt. [...], Stígprýði 1, 210 Garðabæ,Hrafn Olgeir Gústafsson, kt. [...], Danmörku, Óli Jóhann Klein, kt. [...],Hávegi 5, 200 Kópavogi, Hulda Inger Klein Kristjánsson, kt. [...], Hjallaseli55, 109 Reykjavík, Ágústa Pálína Klein, kt. [...], Lúxemborg, Jóhannes C.Klein, kt. [...], Lækjarkinn 26, 220 Hafnarfirði, Ragna Björg Arnardóttir, kt. [...],Birkigrund 34, 800 Selfossi, Kristján Ingi Úlfsson, kt. [...], Ásgarði 12, 108Reykjavík, Ragnhildur Magnúsdóttir, kt. [...], Lambhóli, 107 Reykjavík ogSophus Klein Jóhannsson, kt. [...], Bylgjubyggð 19, 625 Ólafsfirði, eigendurjarðarinnar Selsund, Rangárþingi ytra, landnr. 164552. Stefndu eru: Gunnar Jónsson, kt. [...],Hólahjalla 12, 200 Kópavogi, f.h. Orrustuhóls ehf., kt. 460603-2340,Suðurlandbraut 4, 108 Reykjavík, Birgitta Monica Caneman, kt. [...], f.h. Arionbanka hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 19, 105 Reykjavík, Ingi Ingvarsson, kt. [...],Laugalind 4, 201 Kópavogi, f.h. Litla Hofs ehf., kt. 420508-0690, Laugalind 4, 201, Ólöf Ása Guðmundsdóttur,kt. [...], Fróðaþingi 6, 203 Kópavogi, f.h. Ás 10 ehf., kt. 550509-0750, Ármúla19, 108 Reykjavík, Drífa Kristjánsdóttir, kt. [...], Búhamri 15, 900Vestmannaeyjum, Björk Rúnarsdóttir, kt. [...] og Guðmundur Gíslason, kt. [...],Selsundi, 851 Hellu, Hrafnhildur B. Björnsdóttir, kt. [...], Fagrabakka, 861Hvolsvelli, Guðrún Hildur Hafsteinsdóttir, kt. [...], Brautarlandi 9, 108Reykjavík, Guðmundur Óskar Bjarnason, kt. [...], Kórsölum 1, 201 Kópavogi,Bjarni Benediktsson, kt. [...], fjármála- og efnahagsráðherra, með starfsstöðað Arnarhváli, Reykjavík fyrir hönd íslenska ríkisins, kt. 550169-2829, og tilréttargæslu Björn Þorgrímsson, kt. [...], Búhamri 15, 900 Vestmannaeyjum. Gerð var dómsátt milli stefnenda ogstefnda íslenska ríkisins og er sá stefndi úr sögunni. Dómkröfur stefnenda eru þær, aðviðurkennt verði með dómi að landamerki jarðarinnar Selsunds, landnr. 164552 ogeftirtaldra lóða úr jörðinni Svínhaga, landnr. 164560, Rangárþingi ytra; Berangurs, landnr. 196037,Svínhaga landnr. 164560, L8, landnr. 218972, L8a, landnr. 222403, L7, landnr.218971, SH-18, landnr. 218365, SH 16, landnr. 218363, SH-17, landnr. 218364,Svínhaga 3, landnr. 193880, Haukadals lóð 12, landnr. 186094, Haukadals land,landnr. 219699, SH-21, landnr. 220234, Kots, landnr. 164527 og Bolholts,landnr. 164475, séu eftirfarandi; úr Geldingabæli, hnit: x 448277,76 m, y382220,69 m, þaðan í Illadý x 450877,70 m, y 383109,84 m og þaðan íKanastaðabotna x 452119,90 m, y 384007,40 m, í samræmi við uppdrátt SigurgeirsSkúlasonar, landfræðings, dags. 27.12.2015, sem fylgir stefnunni og telst hlutihennar. Einnig er krafist málskostnaðaróskipt úr hendi allra stefndu, skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eða eftirmati dómsins. Ekki eru gerðar kröfur á hendurréttargæslustefnda. Stefndu krefjast þess aðallega aðmáli þessu verði vísað frá dómi og að stefnendur verði dæmdir til að greiðastefndu málskostnað að óskiptu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eðaað mati dómsins. Stefndu krefjast þess til vara aðvera sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til aðgreiða óskipt stefndu málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningieða að mati dómsins. Fyrir uppkvaðningu úrskurðar vargætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.MálavextirStefnendur eru eigendur jarðarinnarSelsund, Rangárþingi ytra, landnr. 164552.Stefndu eru eigendur landspilda úrlandi jarðarinnar Svínhaga og landspildna úr landi jarðarinnar.Um árabil hafa verið deilur milliannars vegar eigenda Selsunds og hins vegar Svínhaga og spildna úr þeirri jörðum landamerki milli jarðanna.Þann 18. október 2010 féll íHéraðsdómi Suðurlands í málinu nr. E-189/2010, dómur um þessi umþrættulandamerki. Aðilar voru að mestu þeir sömu og í þessu máli, en þó ekki aðfullu. Í báðum tilfellum er þó um að ræða eigendur Selsunds annars vegar ogSvínhaga og spildna úr þeirri jörð hins vegar. Í málinu nr. E-189/2010 dæmt um þærdómkröfur stefnenda að „viðurkennt verði með dómi að mörk jarðanna Selsundsannars vegar og Svínhaga, Berangurs, SH 16, SH 17, SH-18 og Svínhaga, smábýli,hins vegar milli punkta nr 1 og 3 samkvæmt uppdrætti á dómskjali nr. 3, séueftir línu frá punkti 1, Geldingabæli, (hnit: 448278,25m, 382221,94m) í punkt B(hnit: 449040,13m, 382483,09m), þaðan í punkt H (hnit: 450866,58m, 383109,13m)punkt 2, Illadý (hnit: 450876,53m, 383112,54m), þaðan í punkt G (hnit:450902,79m, 383131,46m) þaðan í punkt F (hnit: 450917,84m, 383142,30m) þaðan ípunkt E (hnit: 451110,40m, 383281,06m) þaðan í punkt D (hnit: 451172,12m,383325,54m) þaðan í punkt I (hnit: 451398,53m, 383488,67m) þaðan í punkt C(hnit: 451548,15m, 383596,48m) og þaðan í punkt 3, Kanastaðabotna, (hnit:452138,08m, 384021,35m).“ Voru stefndu sýknaðir af kröfum stefnenda í málinu.Dómkröfur stefnenda í þessu máli eruþær sem að ofan greinir. Í landamerkjabréfi Svínhaga frá 4.maí 1886 segir um merki gagnvart Selsundi að þau séu frá Kanastaðabotnum „þaðaní Illadý, þaðan í Geldingabæli“.Í lögfestu fyrir Selsund frá 3. júní1789 segir um merki jarðarinnar segir: „úr Illadýi í Kanastaðabotna. Þaðan íþríhyrnda klett, þaðan í Stóraskógsbotna, þaðan í fálkhamar þaðan íGeldingabæli, og so í illadí.“Er þannig lína frá Geldingabæli íKanastaðabotna, með viðkomu í Illadý, sú sem ræður merkjum milli jarðannasamkvæmt gögnum málsins og málatilbúnaði aðilanna. Er í raun ekki ágreiningurmilli aðilanna hvar Geldingabæli og Kanastaðabotnar séu, en breyting áhnitsetningu þeirra merkistaða frá dómsmálinu frá 2010 til þessa dómsmáls aföðrum orsökum.Um staðsetningu Illadýs eru aðilarhins vegar ekki á eitt sáttir og er það hin raunverulega deila.Í fyrra dómsmáli frá árinu 2010 voruhnitsetningar Geldingabælis, Illadýs og Kanastaðabotna þannig að Geldingabælivar merkt með hnitunum 448278,25m, 382221,94, Illadý var merkt með hnitunum450876,53m, 383112,54m og Kanastaðabotnar voru merktir með hnitunum 452138,08m,384021,35m, en önnur hnit í dómkröfum stefnenda lágu á kröfulínunni og breyttuekki legu hennar.Í dómsmáli þessu eru hnitsetningarsömu merkja, þ.e. Geldingabælis, Illadýs og Kanastaðabotna þannig aðGeldingabæli er merkt með hnitunum x448277,76 m, y 382220,69m, Illadý er merkt með hnitunum x 450877,70 m, y383109,84 m og Kanastaðabotnar eru merktir með hnitunum x 452119,90 m, y384007,40 m. Ekki var um það ágreiningur viðmunnlegan málflutning um frávísunarkröfu stefndu að hinn raunverulegiágreiningur væri um staðsetningu Illadýs.Í greinargerð stefndu er því lýst aðmunurinn á hnitsetningu Illadýs frá hinu fyrra máli til þessa máls skeiki 1,17metrum á annan veginn og 2,7 metrum á hinn veginn. Hefur því ekki verið mótmæltaf stefnendum. Í báðum tilfellum er Illadý staðsett í dýi nokkru við árbakka,sem sjá má á myndum sem hafa verið lagðar fram í málinu. Kom fram við munnleganmálflutning að umrætt dý væri aðeins nokkrir fermetrar og er það í samræmi viðþað sem sjá má á myndunum.Samkvæmt þessu byggja stefnendurmálatilbúnað sinn á því að Illadý sé staðsett í dýi því sem sjá má áofangreindum myndum. Stefndu hafa á hinn bóginn haldið því fram að Illadý sé áallt öðrum stað svo skeikar miklu meiru en 1-3 metrum. Málsástæður og lagarök stefnendaÍmáli þessu byggja stefnendur á því að landamerki jarðarinnar Selsunds séusamkvæmt landamerkjalýsingu fyrir jörðina sem undirrituð var 25. apríl 1886svohljóðandi skv. Landamerkjabók Rangárvallasýslu: „Úr Illadýi í Kanastaðabotnaþaðan í Þríhyrndaklett, þaðan í Stóruskógarbotna, þaðan í Fálkhamar, þaðan íGeldingabæli og svo aptur í Illadý“. Undir lýsinguna ritar Ólafur Jónsson.Landamerkjalýsingin hafi verið upplesin og bókuð á manntalsþingi að Reyðarvatni24. maí 1886 og innfærð í landamerkjabók Rangarvallasýslu No 22 og sé samhljóðaþinglesinni og óátalinni lögfestu frá 3. júní 1789. Landamerkjalýsingjarðarinnar Svínhaga sé undirrituð 4. maí 1885. Þar segi „Landamerkijarðarinnar Svínhaga í Rangarvallahreppi, hafa síðan mann til manna verið talisem hér segir: Fyrst er varða vestan til á Höfðanum við Rangá, þaðansjónhending í Kanastaðabotna, þaðan í Illadý, þaðan í Geldingabæli, þaðansjónhending (í) hjá Járnlaugsstaðabæjartóptum við Rangá, þaðan ræður áin ífyrstnefnda vörðu vestantil á Höfðanum“. Landamerkjalýsingin hafi veriðupplesin og bókuð á manntalsþingi að Reyðarvatni 24. maí 1885 og innfærð ílandamerkjabók Rangárvallasýslu No 25.LandamerkjalýsingSvínhaga sé glögg og að fullu samræmanleg við landamerkjalýsingu Selsunds þarsem jarðirnar liggja saman. Í málinu sé byggt á því að dómkrafa og kröfulínastefnenda á korti Sigurgeirs Skúlasonar landfræðings, sem lögð hefur veriðfram, sé í samræmi við ofangreindar landamerkjalýsingar.RúnarGunnarsson, sem fæddur er 1948, hafi keypt ábúðarjörð sína, Svínhaga, afíslenska ríkinu með kaupsamningi dagsettum 17. apríl 2002 skv. kauprétti 38.gr. jarðalaga 65/1976. Eins og venja sé við slíkar sölur hjá ríkinu hafi veriðgerð skoðunar og matsskýrsla við söluna þar sem jörðin hafi verið tekin út ogmetin og landamerki sýnd. Matsskýrsla Ríkiskaupa hafi síðar verið lögð tilgrundvallar við sölu Svínhaga og kynnt fyrir kaupanda og samþykkt. Í 2. tl.skýrslunnar segi „Meðfylgjandi kort frá Landgræðslu ríkisins sýnir landamerkijarðarinnar og mælt upp skv. kortinu þá er jörðin um 1230 ha. Engar deilur eruum landamerki og merkin skýrt afmörkuð“. Í 6. tl. skýrslunnar sé að finna töluryfir stærð jarðarinnar og mat á gæðum landsins byggt á tilvitnuðu korti og útfrá því og þeim stærðum sem þar komi fram sé kaupverð hennar fundið. Byggjastefnendur á því að jörðin Svínhagi hafi verið seld af íslenska ríkinu með þeimmerkjum sem fram komi á korti Landgræðslunnar sem byggi á staðfestuörnefnakorti fyrir jörðina og hafi merkin verið samþykkt af kaupanda. Verði þvíað byggja á þeim merkjum eftir því sem þau séu útfærð skv. dómkröfunni.Stefnendurkveða að í kaupsamningnum fyrir jörðina Svínhaga sé um landamerki vitnað tillandamerkjaskrár Rangárvallasýslu. Þá komi fram í 2. gr. samningsins að jörðinog það sem henni fylgi sé selt í núverandi ástandi sem kaupandi hafi kynnt sérog sætti sig við í alla staði. Afsal fyrir jörðina sé dagsett 22. maí 2002, enþar komi fram að jörðinni og því sem henni fylgir sé afsalað í því ástandi semhún var í við gerð kaupsamnings um jörðina. Um landamerki jarðarinnar vísasttil landamerkjaskrár Rangárvallasýslu og hafi kaupandi kynnt sér merkin. Séljóst að við sölu Svínhaga til Rúnars Gunnarssonar hafi það land sem hann hafikeypt verið mjög skýrt afmarkað á korti og af hans hálfu og seljanda hafi merkinverið sögð ágreiningslaus og gildi þau merki sem sett hafi verið niður afLandgræðslunni, skv. korti Ingólfs Einarssonar, eins og segi í kortinu umSvínhaga, eins og þau samræmist þinglýstum landamerkjalýsingum við nálægarjarðir. Við gerð kortsins hafi verið farið eftir landamerkjaskráRangárvallasýslu og kort gert af hinu afsalað landi eins og þáverandi eigandijarðarinnar, íslenska ríkið og þáverandi ábúandi Rúnar Gunnarson hafi taliðmerkin vera. Þá liggi fyrir að ábúandinn hafi verið hafður hafður með í ráðumþegar kortið var gert. Rúnar Gunnarsson hafi afsalað syni sínumGretti Rúnarssyni jörðinni Svínhaga þann 23. maí 2002. Texti beggja afsalafyrir jörðina Svínhaga sé samhljóða og samþykki bæði Rúnar Gunnarsson ogGrettir Rúnarsson sömu ágreiningslausu landamerkin. Fyrst Rúnar við kaupin afíslenska ríkinu og síðan Grettir við kaupin af föður sínum Rúnari.Séþví ljóst að þeir sem leiði rétt sinn frá Rúnari Gunnarssyni geti á engan háttátt annað land en það sem Rúnar hafi keypt af íslenska ríkinu árið 2002.Dómkrafa og kröfulína stefnenda miði við þau gögn sem hafi legið fyrir við söluSvínhaga frá íslenska ríkinu. Þó hafi landamerkin verið skýrð betur og þau hnitasettnákvæmlega. Staðsetning Illadýs og Geldingabælis sé nánast sú sama og hafi veriðvið söluna frá íslenska ríkinu en stefnendur hafi hins vegar gefið eftirumtalsvert af landi Selsunds miðað við núverandi kröfulínu frá kortilandgræðslunnar við söluna árið 2002. Sé ástæða þess leiðrétting sem gerð hafiverið vegna réttra landamerkja í Kanastaðabotnum.Þaustefndu sem leiði rétt sinn til lands úr landi Svínhaga til ofangreindra kaupaRúnars Gunnarssonar frá íslenska ríkinu og þeim landamerkjum sem þar erutilgreind geti ekki með lögmætum hætti eignast land sem ekki hafi verið selt viðsöluna og ekki sem hafi ekki tilheyrt Svínhaga. Stefndu eigi því ekki annaðland en það sem sannanlega hafi verið selt og réttilega verið innan landamerkjaSvínhaga jarðarinnar áður en henni var skipt niður, samkvæmt meginreglueignaréttar þar um, þ.e. afsalsgjafi geti ekki réttilega afsalað öðru en hanná. Stefnendurbyggja á því í máli þessu að stefndu hafi aldrei, á lögmætan hátt eignast þaðland sem nú sé innan kröfulínu stefnenda. Umrætt land sé og hafi verið innanþinglýstra landamerkja jarðarinnar Selsunds. Stefnendurtaka fram að dómkrafa og kröfulína stefnenda gagnvart íslenska ríkinu semeiganda Bolholts og Kots um viðurkenningu á réttum landamerkjapunkti fyrirGeldingabæli sem hornmarki fyrir jarðirnar Selsund, Svínhaga, Bolholt og Kot séágreiningslaus hvað varðar íslenska ríkið.Þátaka stefnendur fram að hvað varðar dómkröfu um viðurkenningu á réttumlandamerkjapunkti fyrir Kanastaðabotna, að til staðar sé undirritað samkomulagmilli þeirra landeiganda sem þá hafi átt land að Kanastaðabotnum, en því hafiverið vísað frá þinglýsingu á sínum tíma þar sem það hafi ekki verið réttilegaundirritað. Stefnendurbyggja ennfremur á því að öll eldri gögn og kort styðji núverandilandamerkjakröfu. Af gögnunum megi m.a ráða að Illadý sé ekki á þeim stað semnúverandi girðing milli jarðanna miði við. Byggja stefnendur á því að fyrirútskiptingu lóða til stefndu og allt til þess að Grettir Rúnarsson hafi reistgirðingu milli Selsunds og Svínhaga hafi ekki staðið deilur um landamerkijarðanna og hafi þau verið eða átt að vera öllum kunn. Ljóstsé af dómi Héraðsdóms Suðurlands nr. E-189/2010 að ekkert samkomulag sé í gildium að núverandi girðing sé landamerkjagirðing enda hafi samkomulagið veriðógilt í ofangreindum dómi. Gildi því þinglýst merki jarðanna og séu þau ísamræmi við viðurkenningarkröfu máls þessa. Stefndu í héraðsdómsmáli nrE-189/2010 hafi verið fullkunnugt um aðekki hafi verið kveðinn upp efnisdómur um landamerki jarðanna og í raun kveðiðupp úr um það að núverandi girðing sé ekki landamerkjagirðing. Stefnendurbyggja á því að við úrlausn héraðsdómsmáls nr. E-189/2010 sé ljóst að ekki hafiverið lagt fram kort eða matsskýrsla sem gerð hafi verið við sölu Svínhaga fráíslenska ríkinu árið 2002, sem sýndi afmörkun landsins og forsendur sölunnar.Hafi héraðsdómur því ekki haft þau gögn til skoðunar þegar hann hafi komist aðniðurstöðu sinni. Eigendum Selsunds hafi þá ekki verið kunnugt um ofangreindsölugögn sem nú þeir hafi nú fengið. Telja stefndu að hefði svo verið hefðiniðurstaða héraðsdóms verið önnur. Augljóst sé að um grundvallargögn hvaðvarðar landamerki Svínhaga sé að ræða. Ekki liggi fyrir hvers vegna gögnin hafiekki verið lögð fram.Þákveðast stefnendur ennfremur vísa til þess að staðsetning Illadýs, sem sémikilvægt örnefni fyrir landamerki Selsunds og Svínhaga á þeim stað semstefnendur haldi fram, sé studd fjölmörgum gögnum. Í vettvangsferð árið 2004hafi staðkunnugur maður Ásgeir Auðunsson staðsett Illadý á þann hátt aðstaðsetningin fái fullkomlega samrýmst dómkröfu þessa máls. Hafi Ásgeir settniður stiku á umræddan stað og undirritað hann yfirlýsingu og merkt áörnefnakort af Svínhaga. Byggja stefnendur á því í þessu sambandi aðyfirlýsingar sem lagðar hafi verið fram í máli nr. E189/2010 séu rangar og aðengu hafandi þar sem tengsl þeirra sem gáfu yfirlýsingarnar við stefndu í þvímáli séu augljós. Þákveða stefnendur að örnefnauppdráttur Ingólfs Einarssonar, fyrir jörðinaSvínhaga, sýni svo ekki verði um villst hvar rétt staðsetning Illadýs er. Sé sústaðsetning í fullu samræmi við kröfulínu og dómkröfur stefnenda. Á kortiIngólfs Einarssonar sé þess getið að um mjög lauslegan örnefnauppdrátt sé aðræða eftir flugmyndum en engum mælingum. Það breyti þó ekki þeirri staðreynd aðIlladý sé eina örnefnið sem nákvæmlega sé merkt með pílu. Kortið sé undirritaðaf Ingólfi og fullfrágengið örnefnakort og hafi hann unnið kortið með stuðningiÖrnefnastofnunar Þjóðminjasafnsins á árunum 1983-1990. Ingólfur hafi veriðlandsþekktur og ábyggilegur fræðimaður á þessu sviði. Heimildarmenn IngólfsEinarssonar séu jafnframt traustir enda fæddir og uppaldir í Svínhaga. Við söluSvínhaga árið 2002 hafi kort Landgræðslu ríkisins byggt á ofangreinduörnefnakorti og sýnt landamerki Svínhaga. Við þá sölu hafi þáverandi ábúandi ogkaupandi Svínhaga ekkert haft við landamerkin að athuga. Hljóti örnefnakortIngólfs að hafa legið fyrir við þá sölu, enda sé vísað í það í sjálfu kortinu.Þábyggja stefnendur á því að örnefnakort Ingólfs Einarssonar af Selsundi sýniennfremur staðsetningu á Illadýi svo samræmist dómkröfum þessa máls.Staðsetning Illadýs á því korti sé þó ekki eins nákvæm og glögglega merkt einsog á Svínhagakortinu, enda um óklárað vinnukort að ræða. Illadý sé þar merktvið það nes sem stefnendur telji að það sé á, en ekki sé nákvæmlega bent á þaðmeð ör eða pílu eins og á Svínhagakortinu. Staðsetningin á kortinu taki hinsvegar af allan vafa um það að Illadý sé ekki á Yfirsetutanga. Við skoðun áörnefnakortinu af Selsundi megi þó jafnframt sjá að landamerkjalínan sé dreginí gegnum þann tanga eða nes sem Illadý sé réttilega staðsett á. Kortið styðjiljóslega kröfur stefnenda í málinu, enda skýrt og greinilegt að Yfirsetutangitilheyri Selsundi, eins og ávallt hafi verið. Stefnendurvísa til þess að að kort Landgræðslunnar sem gert hafi verið við sölu Svínhagafrá íslenska ríkinu til Rúnars Gunnarssonar þann 14. apríl 2002 styðjiviðurkenningarkröfu stefnenda í málinu og sýni glögglega að Yfirsetutangitilheyri Selsundi og staðsetningu Illadýs. Kortið hafi legið til grundvallarvið sölu Svínhaga og hafi verið notað við mælingar og mat á landi jarðarinnar.Söluverð Svínhaga hafi byggt á þeim mælingum. Það liggur því fyrir þaðlandsvæði sem nú sé deilt um hafi ekki verið innan merkja jarðarinnar við matiðog ekki verið greitt fyrir það við kaup Svínhaga. Þau stefndu sem leiði réttsinn frá ofangreindum kaupum geti ekki á lögmætan hátt hafa öðlasteignaréttindi yfir landi sem hvorki hafi tilheyrt Svínhaga né verið keypt eðagreitt fyrir. Stefnendurhafi óskað eftir því við Landgræðsluna að kortið sem gert var við söluna væriuppfært með þeim hnitum sem að baki kortinu liggja ásamt því að þau örnefni semum er getið í landamerkjalýsingu og stuðst var við við söluna væru innfærð. Áhinu uppfærða og nákvæmara korti sem byggt sé á eldra korti, megi glöggt sjá aðkröfulína stefnenda nú sé nánast samhljóða hinu uppfærða korti. Þá sé Illadýrétt merkt á korti Landgræðslunnar. Þákveðast stefnendur vísa til Fornleifaskráningar í Rangárþingi ytra,áfangaskýrslu 1, frá árinu 2008. Landamerki Selsunds og staðsetning Illadýs semlandamerkjapunkts séu þar að miklu leyti sýnd í samræmi við dómkröfu stefnenda.Heimildarmenn í þessari skýrslu séu meðal annarra Sverrir Haraldsson, GrettirRúnarsson og Ásgeir Auðunsson. Ekki séu gerðar neinar athugasemdir við staðsetningarörnefna í þessari skýrslu af neinum ofantöldum, né heldur séu gerðarathugasemdir við notkun korta Ingólfs Einarssonar.Séljóst að við vinnu þeirra við staðsetningu örnefna hafi ofanritaðirheimildarmenn haft til skoðunar þau landamerkjakort og örnefnakort sem ískýrslunni séu, en ekki gert athugasemdir við þau. Það sé óhugsandi aðofangreindir aðilar hafi tekið þátt í umræddri vinnu án þess að geraathugasemdir ef þeir teldu staðsetningu Illadýs ranga í þeim gögnum sem unniðvar með.Byggjastefnendur m.a. á því að með athafnaleysi hafi fyrri eigendur Svínhaga ávallt íraun viðurkennt hver séu rétt merki Selsunds og Svínhaga og hvar örnefni séurétt staðsett. Liggi fyrir að örnefnakort Ingólfs Einarssonar fyrir Svínhaga séfullfrágengið kort og ekki vinnukort, eins og kort hans af Selsundi.Staðsetning Illadýs sé nákvæmlega merkt inn á örnefnakort Svínhaga og merkijarðarinnar skýr.Þávísa stefnendur til þess að Sverrir Haraldsson, ábúandi á Selsundi hafiskrásett örnefni í landi Selsunds og tilgreini þar réttilega örnefniðYfirsetutanga í landi Selsunds. Yfirsetutangasé hins vegar hvergi getið í örnefnalýsingu Örnefnastofnunar fyrir Svínhaga,eðlilega þar sem hann liggi öndverðu megin við Selsundslækinn innan landamerkjaSelsunds. Í örnefnalýsingu Ólafs Jóhannssonar frá Koti komi einnig fram aðYfirsetutangi sé í landi Selsunds. Það sé stefnendum óskiljanlegt hverniglandsvæði sem öllum hafi verið kunnugt að hafi tilheyrt jörð þeirra fráöndverðu sé skyndilega komið innan landamerkja lendna stefndu. Byggjastefnendur því ennfremur á því í máli þessu að löng hefð sé fyrir því aðYfirsetutangi tilheyri Selsundi.Samkvæmtskýrslu Fornleifastofnunar Íslands muni vera stekkur ofan við Yfirsetutanga ílandi Selsunds. Sé hann í tengslum við hlutverk Yfirsetutanga þegar hann hafiverið notaður við fráfærur í órjúfanlegum tengslum við stekkinn. Styðji þvígögn fornleifafræðinnar, örnefnafræðinnar og sagnfræðinnar öll að Yfirsetutangitilheyri Selsundi, enda sé landfræðilega ómögulegt að Yfirsetutangi tilheyriSvínhaga. Til viðbótar væri afar vanhugsað að setja fé á tanga sem hefði aðgeyma banvænt dý, svo ekki geti Illadý verið staðsett á Yfirsetutanganumsjálfum. Hafi og staðkunnugir menn, m.a. Bogi Thorarensen, borið fyrir dómi aðYfirsetutangi hefði alltaf tilheyrt Selsundi. Hafi einnig komið fram hjáSæmundi Runólfssyni frá Selsundi að hann hafi setið yfir fráfærum viðYfirsetutanga um aldamótin 1900. Stefnendurbyggja á því að við samlestur örnefnalýsinga fyrir Svínhaga og Selsund megi sjáað þær fái fullkomlega samrýmst viðurkenningarkröfu máls þessa. Sú lína sem ídag sé að mati stefndu talin marka landamerki jarðanna geri það hins vegar ekkiog fái ekki staðist sem rétt landamerki. Íörnefnalýsingu fyrir Svínhaga segir „Í mörkum Svínhaga og Selsunds eruMiðkrókar (29) og eru Vestur-Krókar (30) vestur af þeim. Krókarnir erusundurskornar grastorfur, sem hafa áður verið samvaxnar. Fyrir vestan þá erKrókahraunið (31), líflítið og gróðursnautt. Í Markhól voru mörkin fyrrum milliSelsunds, Svínhaga og Kots, en nú eru þau talin í Krókunum“. Stefnendur byggjaá því að jafnvel þó notast væri við þessa lýsingu á merkjum jarðanna þásamræmist hún viðurkenningarkröfu málsins. Af korti Ingólfs Einarssonar fyrirSelsund megi glögglega sjá hvar landamerkjalína Svínhaga og Selsunds gangi ígegnum Miðkróka og þaðan í Illadý. Stefnendurvísa ennfremur í kort frá árinu 1983, frá byggingarfulltrúa Rangárþings ytra,en það sýni Illadý í samræmi við dómkröfur stefnenda. Stefnendum sé ekkikunnugt um það hvaða upplýsingar liggi að baki korti Rangárþings ytra. Megihins vegar draga þá ályktun að þarna sé einfaldlega um að ræða landamerki semhafi átt að vera kunnug þeim sem til þekkjaþ.m.t. Rangárþingi ytra sem fari með skipulagsvald á svæðinu.Stefnendurkveða að á öllum þeim kortagögnum sem fundist hafi, sé Illadý á þeim stað semsamræmist dómkröfu máls þessa. Engin kortagögn hafi fundist, gerð fyrir árið2003, án aðkomu eigenda Svínhaga, sem bendi til þess að Illadý sé staðsett áþeim stað sem sé miðað við, við afmörkun lands stefndu við kaup á lóðum úrlandi Svínhaga. Ítilvitnuðum dómi Héraðsdóms Suðurlands nr. E-189/2010 hafi stefndu veriðsýknaðir af dómkröfu stefnenda um viðurkenningu á tilgreindum merkjumjarðarinnar Selsunds annars vegar og Svínhaga og tilgreindra lóða hins vegar. Ídóminum hafi ennfremur verið viðurkennt að samkomulag um girðingu, sem legiðhafi fyrir í málinu, væri ekki skuldbindandi fyrir eigendur Selsunds hvaðvarðaði landamerki Svínhaga og Selsunds og staðsetningu Illadýs. Eftirniðurstöðu dómsins og þar sem hann hafi ekki kveðið upp úr um ágreining aðilaþrátt fyrir að dómurinn féllist á að ekki væri ágreiningur um tvö af þremurnafngreindum örnefnum sem viðurkenningarkrafan laut að, séu landamerki ásvæðinu enn óljós.Stefnendurkveðast hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um rétt merki jarðar sinnar viðaðliggjandi lönd og að efnisdómur verði felldur um landamerki jarðar þeirra. Ímáli þessu sé málsgrundvöllur, málsástæður og málsatvik mjög verulegafrábrugðin fyrra máli. Í málinu sé aðallega byggt á nýjum málsástæðum sem ekkikomi fram í máli nr. E-189/2010, þar sem úttekt Ríkiskaupa á Svínhaga og kortLandgræðslu ríkisins af jörðinni sem afmarki hið selda land, hafi ekki legifyrir og hafi þau ekki verið stefnendum kunn. Ljóst sé að orðalag dómkröfu umviðurkenningu á landamerkjum verði að vera með ákveðnum hætti ef dómkrafan eigiað vera grundvöllur niðurstöðu máls. Það að dómkrafa sé svipuð og dómkrafa semhöfð hefur verið uppi í öðru máli komi eitt og sér ekki í veg fyrir aðlandamerkjamál verði höfðað að nýju þegar ný gögn og málsástæður koma fram ogsé það ekki í andstöðu við 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála þegar svo hátti til sem í máli þessu. Stefnendur byggja á því, hvaðvarðar Res Judicata áhrif, að við mat á því hvort um slíkt sé að ræða verðiávallt að skoða kröfuna sjálfa, málsgrundvöllinn, málsatvikin og málsástæðurnarí heild sinni. Sem í máli þessu leiði til þeirrar niðurstöðu að sakarefni málsþessa hafi ekki komið til dóms áður. Ennfremur er vísað til þess að ef komistværi að þeirri niðurstöðu að um Res Judicata áhrif væri að ræða væri þar meðkomið í veg fyrir að landamerki á svæðinu fengjust staðfest fyrir dómi og þarmeð mikilsverð stjórnarskrárbundin réttindi höfð af eigendum viðkomandi fasteignar.Aukframangreindra lagatilvísana og málsástæðna, vísa stefnendur máli sínu tilstuðnings til 2. mgr. 25. gr. og d-liðar 80. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991 um rétt sinn til að fá dóm um viðurkenningu á réttindum sínum. Vísað ertil 70. gr. laga nr. 33/1944. Byggja stefnendur á meginreglum eignarréttar umnám, töku og óslitin not, sem og meginreglum um eignarráð fasteignareigenda,almennum reglum samninga- og kröfuréttar og hefðarlaga nr. 46/1905, sem ogreglum þinglýsingalaga nr. 39/1978.Kröfusína um málskostnað byggja stefnendur á XXI. kafla laga um meðferð einkamálanr. 91/1991. aðallega 129. og 130. gr. Um varnarþing er vísað til 34. gr. laganr. 91/1991. Umaðild sóknarmegin að máli þessu er vísað til 18. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991. Um aðild varnarmegin er vísað til 19. gr. laga 91/1991. Kveðastefnendur að stefndu í þessu máli séu allir þinglýstir eigendur lóða og jarðasem liggja að eignarlandi stefnenda jörðinni Selsundi á hinu umdeilda svæði.Stefnda Birni Þorgrímssyni sé stefnt til réttargæslu í máli þessu. Samkvæmtveðbandayfirliti sé hann kaupsamningshafi að lóð LH-16, en þinglýsteignarheimild hans beri þó heitið afsal, en efni skjalsins segi ýmist afsal eðakaupsamningur. Þinglýstur afsalshafi sé stefnda Ás 10 ehf. Málsástæður og lagarök stefnduStefndubyggja kröfu sína um frávísun á því að dómur í máli nr. E-189/2010 hafi haftbindandi réttaráhrif um kröfur sem stefnendur gerðu í dómsmálinu og geri nú ánýjan leik í máli þessu á hendur eigendum Svínhaga og landsspildna úr jörðinni.Frávísunarkrafastefndu grundvallast á því að með uppkvaðningu héraðsdóms í máli nr. E-189/2010sem stefnendur hafi kosið að áfrýja ekki til Hæstaréttar hafi verið kveðið á umþær kröfur sem stefnendur gera nú í máli þessu með bindandi hætti. Samkvæmt 1.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sé dómur bindandi um úrslitsakarefnis milli aðila og þeirra sem að lögum koma í þeirra stað um þær kröfursem þar eru dæmdar að efni til. Hin svokölluðu neikvæðu réttaráhrif dómsúrlausnaséu metin út frá þeim kröfum sem hafi verið gerðar í fyrra dómsmáli, svo ogmálsgrundvelli, málsatvikum og þeim málsástæðum sem haldið sé fram í síðaramáli. Ífyrsta lagi byggja stefnendur á að dómkröfur stefnenda séu sömu kröfur oghafðar voru uppi af þeirra hálfu í dómsmáli nr. E-189/2010 og þar með sé um aðræða sama málsgrundvöll og í hinu eldra máli.Hnit IlladýsDómkröfur 2010Dómkröfur 2016Mismunur450876,53 m383112,54 m450877,70 m383109,84 m,17 m2,7 mÍforsendum héraðsdóms í framangreindum dómi segi að „óvissa um staðsetninguIlladýs, þó ekki sé nema sem nemur nokkrum metrum varði miklu um legulandamerkja milli jarðanna [...].“ Telja stefndu að tilfærsla á kröfulínustefnenda frá því sem var í dómsmáli nr.E-189/2010 sé fjarri því að vera með þeim hætti að hún geti talist ný dómkrafa.Íöðru lagi byggja stefndu á því að stefnendur tefli fram sömu málsástæðum ístefnu sinni og gert var í dómsmáli nr. E-189/2010 þrátt fyrir að lögð hafiverið fram tiltekin ný gögn af þeirra hálfu. Í stefnu komi fram að hinar meintunýju málsástæður stefnenda grundvallist á annars vegar úttekt Ríkiskaupa áSvínhaga og hins vegar korti Landgræðslu ríkisins af jörðinni. Stefndu byggja áþví að framangreind gögn hafi enga þýðingu í máli þessu. Úttektin sé ekkiundirrituð af þáverandi eiganda Svínhaga. Þá liggi ekkert fyrir um að efniumræddrar skýrslu styðji við kröfur eigenda Selsunds. Í úttektinni sé vísað tiluppdráttar Landgræðslu ríkisins sem sé óhnitsett og óskýrt. Hann sé ekkiundirritaður af eigendum Svínhaga og hafi ekki verið þinglýst. Í kaupsamningum og afsölum umSvínhaga sé hvergi vísað til uppdráttarins en vísað á hinn bóginn tillandamerkjaskrár Rangárvallasýslu. Í bréfi lögmanns eigenda Selsunds tillögmanns eigenda Svínhaga, dags. 21. janúar 2005, og sem hafi einnig verið lagtfram í dómsmáli nr. E-189/2010 segir: „Aðþví er landamerkin varðar þá hafa umbjóðendur mínir ávallt staðið í þeirri trúað Illadý liggi sunnar en sýnt er á þeim uppdráttum sem fylgdu með bréfi þínu,dags. 4. janúar síðastliðinn. Bera þau fyrir sig ummæli bónda nokkurs, sem bjóí Svínhaga fyrir árið 1940, auk þess sem Sverrir Runólfsson landgræðslustjórihafi staðfest við þau að Illadý væri á þeim stað sem Svínhagabóndinn sagði þeimað það væri.“Ákorti Landgræðslu ríkisins af jörðinni komi fram að landamerki séu merkt innskv. korti Ingólfs Einarssonar. Veki það athygli að stefnendur byggi á aðkortið hafi þýðingu fyrir málið og geti talist nýtt gagn þar sem eigendurSvínhaga hafi byggt á korti eftir Ingólf í dómsmáli nr. E-189/2010. Teljastefndu að af framangreindu leiði að stefndu hafi þá þegar fyrir dómsmál nr.E-189/2010 verið kunnugt um meinta afstöðu Landgræðslunnar til landamerkjamilli Svínhaga og Selsunds. Geti stefnendur því ekki borið fyrir sig að kortiðhafi úrslitaþýðingu í málinu. Stefndu mótmæla því einnig að uppfærtLandgræðslukort hafi þýðingu í máli þessu. Ekki hafi verið sýnt fram á að þegarLandgræðslukortið hafi verið gert upphaflega hafi það verið hnitsett. Sé þvíóljóst hvaðan hnitin komi. Landgræðslan eigi enga aðild að þessum ágreiningi umlandamerki. Sé því kortið einhliða gert af þeirra hálfu. Þá sé ljóst að hinmeintu „nýju gögn“ sem lögð séu fram í máli þessu stafi frá árinu 2001 og hafiþví verið til þegar stefnendur hafi höfðað dómsmálin á árunum 2009 og 2010.Stefndu eigi ekki að þurfa að bera hallann af yfirsjónum stefnenda.Íþriðja lagi byggja stefndu á því að ef talið verði að um nýjar málsástæður afhálfu stefnenda sé að ræða að þær komist ekki að í hinu nýja dómsmáli, sbr. 5.mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu eigi ekki að þurfa að sæta endurteknummálaferlum vegna þess hve illa hafi verið vandað til málatilbúnaðar eða í hvertsinn sem stefnendur finni upp á nýrri málsástæðu. Stefndi,ÁS 10 byggir frávísunarkröfu sína einnig á því að það hefði borið að stefnaréttargæslustefnda, Birni Þorgrímssyni, til fullrar aðildar vegna lóðarinnarSH-16. Björn sé núverandi eigandi SH-16 en ekki Ás-10 ehf. líkt og tilgreint séí stefnu málsins. Beri því að vísa frá dómi þeim dómkröfum er snúi að SH-16gagnvart Ás-10 ehf.Teljastefndu, með vísan til framangreinds, að beri að vísa málinu frá dómi, sbr. 2.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Forsendur og niðurstaða Eins og að framan greinir snýstágreiningur aðila í máli þessu raunverulega um það hvar svonefnt Illadý séstaðsett, en það ræður mörkum landa stefnenda og stefndu. Byggja stefnendur áþví að Illadý sé í dýji nokkru sem sjá má á myndum sem lagðar hafa verið fram ímálinu og er Illadý hnitsett í dýi þessu í stefnukröfum. Var Illadý líkastaðsett í dýi þessu í hinu fyrra máli. Við munnlegan málflutning umfrávísunarkröfu stefndu kom fram að flatarmál þess dýs, sem stefnendur miðavið, væri á að giska samsvarandi flatarmáli þess dómsalar sem málflutningurinnfór fram í. Stefndu hins vegar hafa byggt og byggja á því að að Illadý sé áallt öðrum stað og fjarri margumræddu dýi. Ekki er ágreiningur í málinu um aðramerkipunkta en Illadý. Sakarefnið er því hvar Illadý er staðsett. Fyrir liggurað þó svo að kröfulínupunktar þessa máls séu færri en í hinu fyrra máli þáhefur það ekki áhrif þar sem þeir kröfulínupunktar í hinu fyrra máli, sem ekkieru í þessu máli, lágu í beinni línu og breyttu ekki legu línunnar annars vegarúr Geldingabæli í Illadý og hins vegar úr Illadýi í Kanastaðabotna. Í 2. mgr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991 segir að krafa „sem hefur verið dæmd að efni til verður ekki borin aftur undir samaeða hliðsettan dómstól framar en segir í lögum þessum. Nýju máli um slíka kröfuskal vísað frá dómi.“ Það er álit dómsins að þrátt fyrir aðí dómkröfum stefnenda hafi hnitsetningu Illadýs verið breytt smávægilega fráþví sem var í dómkröfum hins fyrra dómsmáls, þá sé í raun um að ræða sömu kröfuog sama sakarefni og sem dæmt var í hinu fyrra máli, en eins og áður segir erhið raunverulega sakarefni það hvort Illadý sé í dýi því sem sjá má áframlögðum myndum í málinu, sem ertiltölulega fáir fermetrar að flatarmáli, eða hvort það sé allt annars staðarsvo sem stefndu halda fram. Um þetta var dæmt í hinu fyrra máli. Verður af þessum sökum að vísamálinu frá dómi skv. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þrátt fyrir þetta þykir rétt aðhver beri sinn kostnað af málinu. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 3/2005
Bifreið Vöruflutningar Kröfugerð
Ákæruvaldið krafðist frávísunar frá héraðsdómi á máli þar sem X var gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið vörubifreið á tilteknum tveimur tímabilum án þess að taka sér tilskilinn vikulegan hvíldartíma. Var þetta talið varða við tiltekin ákvæði umferðarlaga nr. 50/1987, reglugerðar nr. 136/1995 um aksturs- og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og við flutning innan Evrópska efnahagssvæðisins með síðari breytingum og reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum. Taldi ákæruvaldið efnislýsingu þeirra brota sem X voru gefin að sök vera í 2. mgr. 1. töluliðar 6. gr. og 3. tölulið 8. gr. fyrrnefndrar reglugerðar ráðsins. Ástæður þær sem ákæruvaldið hafði fyrir kröfu sinni um frávísun málsins taldi það felast í 4. tölulið 1. gr. sömu reglugerðar þar sem hugtakið „vika“ var skilgreint en rannsókn málsins fyrir útgáfu ákæru hefði ekki miðast við þetta. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ákæra hefði verið gefin út á grundvelli þeirrar rannsóknar sem fram hefði farið og byggði rannsóknin á þeirri skýringu á efnisákvæðum umræddrar reglugerðar sem handhafi ákæruvalds hafði þá. Hafði ekki verið mælt fyrir um frekari rannsókn málsins áður en ákvörðun um útgáfu ákæru var tekin. Varð við svo búið ekki fallist á að undirbúningi undir málshöfðun hefði verið áfátt í meginatriðum, sbr. 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess nú krafist að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Ákærði krefst sýknu. Með ákæru 20. apríl 2004 var ákærða gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið vörubifreiðinni [...] annars vegar á tímabilinu frá 11. maí 2002 til 17. sama mánaðar samfellt í 7 daga „án þess að taka sér tilskilinn vikulegan hvíldartíma“ og hins vegar á tímabilinu frá 5. júní 2002 til 13. sama mánaðar samfellt í 9 daga „án þess að taka sér tilskilinn vikulegan hvíldartíma.“ Var þetta talið varða við þágildandi 6. mgr. 44. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 1. gr. reglugerðar nr. 136/1995 um aksturs- og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og við flutning innan Evrópska efnahagssvæðisins með síðari breytingum, sbr. reglugerðir nr. 658/1998, 768/2000 og 851/2000 um breytingar á þeirri reglugerð og 2. mgr. 6. gr. og 3. mgr. 8. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum. Ákærði hefur fyrir dómi viðurkennt þann akstur sem var tilefni ákærunnar. Við málflutning fyrir Hæstarétti leiðrétti ákæruvaldið heimfærslu þeirra brota sem ákærða eru gefin að sök og taldi efnislýsingu þeirra vera í 2. mgr. 1. töluliðar 6. gr. og 3. tölulið 8. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85. Ástæður þær sem ákæruvaldið hefur fyrir kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi telur það felast í 4. tölulið 1. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85. Þar segi að merking hugtaksins „vika“ sé tímabilið „frá kl. 00.00 á mánudegi til kl. 24.00 á sunnudegi“. Verði að meta hverja slíka viku sérstaklega, þegar tekið sé til athugunar, hvort brotið hafi verið gegn 3. tölulið 8. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt fyrri lið ákærunnar hafi akstur ákærða staðið frá laugardegi til föstudags en samkvæmt hinum síðari frá miðvikudegi til fimmtudags vikuna á eftir. Rannsókn málsins fyrir útgáfu ákæru hafi ekki miðast við þetta og beri því með vísan til 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að vísa málinu frá héraðsdómi. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið ekki krafist staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms. Ákæra var gefin út á grundvelli þeirrar rannsóknar sem fram hafði farið og byggði rannsóknin á þeirri skýringu á efnisákvæðum umræddrar reglugerðar sem handhafi ákæruvalds hafði þá. Honum hefði verið í lófa lagið að mæla fyrir um frekari rannsókn málsins, áður en ákvörðun um útgáfu ákæru yrði tekin. Það gerði hann ekki heldur var ákæra gefin út með sakargiftum um að ákærði hefði með akstri sínum gerst sekur um brot gegn hinum tilvitnuðu reglugerðarákvæðum. Ekki verður við svo búið fallist á að undirbúningi undir málshöfðun hafi verið áfátt í meginatriðum, svo sem það er orðað í 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991. Ef fallist yrði á ástæður ákæruvalds fyrir kröfu um frávísun málsins frá héraði myndu þær því leiða til sýknu af sakargiftum ákærunnar en ekki frávísunar frá héraðsdómi. Með hliðsjón af þessu sem og því, að ákærði krefst sýknu, verður hann sýknaður af kröfum ákæruvalds, án þess að leysa þurfi frekar úr sakaratriðum málsins. Eftir þessum úrslitum ber að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvalds. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Jónasar Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. september 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 7. september s.l., hefur lögreglustjórinn á Akureyri höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru, útgefinni 20. apríl 2004, á hendur X [...]; „fyrir umferðarlagabrot hér á landi á árinu 2002 við akstur vöruflutninga-bifreiðarinnar [...]. A. Ekið samfellt í 7 daga á tímabilinu frá 11. maí 2002 til 17. maí 2002, án þess að taka sér tilskilinn vikulegan hvíldartíma. B. Ekið samfellt í 9 daga á tímabilinu 5. júní 2002 til 13. júní 2002, án þess að taka sér tilskilinn vikulegan hvíldartíma. Telst þetta varða við 6. mgr. 44. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 og 1. gr. reglugerðar um akstur og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og við flutning innan Evrópska efnahagssvæðisins nr. 136, 1995, sbr. reglugerð nr. 658, 1998, reglugerð nr. 768, 2000 og reglugerð nr. 851, 2000 og 2. mgr. 6. gr. og 3. mgr. 8. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutning á vegum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að honum verði einungis gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna til skipaðs verjanda ákærða, Jónasar Þórs Jónassonar hdl. Bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi hefur ákærði viðurkennt þá háttsemi sem honum er að sök gefin í ákæru, þ.e. að hafa annars vegar ekið bifreiðinni samfellt í 7 daga frá 11. maí til 17. maí 2002, án þess að taka tilskilinn hvíldartíma, og hins vegar að hafa ekið samfellt í 9 daga á tímabilinu 5. júní til 13. júní 2002, án þess að taka sér tilskilinn hvíldartíma, en aksturstími hafi verið misjafnlega langur frá degi til dags. Með framangreindri háttsemi sinni braut ákærði skýr ákvæði þeirra laga og reglugerða sem upp eru talin í ákæru og skiptir þá eigi máli hversu langur aksturstími hans var hvern dag né hvernig hvíldartíma hans var háttað utan hinna samfelldu akstursdaga. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki gerst sekur um refsivert hátterni áður. Við ákvörðun refsingar þykir mega taka tillit til hins langa tíma er liðið hefur frá brotinu og þar til ákært var í málinu. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin kr. 25.000 í sekt til ríkissjóðs og komi 3 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Jónasar Þórs Jónassonar hdl., kr. 60.000. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, greiði kr. 25.000 í sekt til ríkissjóðs og komi 3 daga fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Jónasar Þórs Jónassonar hdl., kr. 60.000.
Mál nr. 142/1999
Bifreið Umferðarlög Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Reglugerð Sératkvæði
H var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að aka bifreið undir áhrifum áfengis. Játaði hann brot sitt og var fundinn sekur. H neitaði að gangast undir sektargerð án dómsmeðferðar með greiðslu sektar og sakarkostnaðar og sviptingu ökuréttar. Taldi hann að ökuréttarsvipting yrði ekki byggð á reglugerð nr. 280/1998 um sektir og viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Talið var rétt, með hliðsjón af hættu samfara ölvunarakstri og varnaðaráhrifum ökuréttarsviptinga, að svipta H ökurétti í samræmi við fyrirmæli reglugerðarinnar. Þá var H dæmdur til greiðslu sektar og áfrýjunarkostnaðar málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. mars 1999 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða verði þyngd. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði ók bifreið undir áhrifum áfengis norður Fjarðargötu í Hafnarfirði að kvöldi laugardags 12. desember 1998. Mældist vínandamagn í lofti því, sem ákærði andaði frá sér, 0,507 milligrömm í lítra lofts. Gerðist ákærði því brotlegur við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997. Ákvæði um skyldu til að svipta mann ökurétti eru í 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Almennt er mjög ámælisvert ef maður ekur vélknúnu ökutæki undir áhrifum áfengis. Þegar litið er til þess og að ætla má að svipting ökuréttar hafi veruleg varnaðaráhrif, þykir með vísun til 1. mgr. 102. gr., sbr. 101. gr. umferðarlaga, hæfilegt að svipta ákærða ökurétti í 8 mánuði eins og fyrirmæli eru um í viðauka I við reglugerð nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Að öðru leyti verður héraðsdómur staðfestur um annað en sakarkostnað í héraði, sem ákærða verður gert að greiða auk áfrýjunarkostnaðar málsins, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hilmar Freyr Gunnarsson, greiði 45.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 10 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í átta mánuði frá 12. desember 1998. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Guðmundar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 100.000 krónur. Með héraðsdómi var ákærði dæmdur til að greiða sekt og sviptur ökurétti í fjóra mánuði fyrir ölvunarakstur. Hvorugur málsaðila krefst endurskoðunar héraðsdóms um ákvörðun sektarinnar. Ákæruvaldið krefst þess hins vegar að ákærði verði sviptur ökurétti í átta mánuði í samræmi við ákvæði viðauka I reglugerðar nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Ákærði unir niðurstöðu héraðsdóms um tímalengd ökuréttarsviptingar og hefur frá upphafi lýst sig reiðubúinn til að ljúka málinu án dómsmeðferðar með þeim hætti. Vísar hann til þess að þessi hefði orðið niðurstaðan samkvæmt leiðbeiningum ríkissaksóknara, reglugerð og dómvenju fram að setningu reglugerðar nr. 280/1998. Er það ekki vefengt af hálfu ákæruvalds. Í 4. grein nefndrar reglugerðar segir, að hún sé sett samkvæmt heimild í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 57/1997. Með reglugerðinni fylgir sem viðauki „Skrá yfir sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim.“ Kemur þessi skrá í stað leiðbeininga ríkissaksóknara og síðar reglugerðar nr. 403/1997, sem lögregluyfirvöld fóru áður eftir við beitingu heimilda sinna til ákvörðunar sekta og annarra viðurlaga. Með áðurnefndum lögum nr. 57/1997 var umferðarlögum breytt á þann hátt, að við 100. gr. þeirra var bætt þrem nýjum málsgreinum, sem urðu 4. - 6. mgr. þeirrar greinar. Í 4. mgr. 100. gr. er ráðherra nú veitt heimild til að ákveða með reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir umferðarlagabrot. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegunda brota hún taki til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Í tveim fyrri dómum Hæstaréttar hefur sérstaklega verið vikið að nefndri reglugerð, en í þeim málum var dæmt um kröfur ákæruvalds um sviptingu ökuréttar vegna hraðaksturs. Í dómi 14. janúar 1999 í máli nr. 425/1998 var tekið fram, að þótt eðlilegt sé að lögregluyfirvöld beiti stöðluðum skrám við ákvarðanir sínar í þessum efnum, leiði af 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómstólar verði ekki bundnir við slíkar skrár. Beri þeim, þegar málum af þessu tagi er skotið til þeirra, að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga og megi þá meðal annars líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði. Í dómi Hæstaréttar 17. desember 1998 í máli nr. 443/1998 var getið um setningu laga nr. 57/1997 og að í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að þeim lögum, hafi lítið verið vikið að öðrum viðurlögum en sektum. Tæpt hafi verið á sviptingu ökuréttar vegna hraðaksturs, en sviptingar ökuréttar vegna ölvunaraksturs í engu getið. Í dóminum er einnig rakið að í athugasemdunum eða öðrum lögskýringargögnum komi ekkert fram um að stefnt sé að því að herða refsingar í formi ökuréttarsviptingar fyrir ölvunarakstur. Þvert á móti segir þar, að í raun sé verið að festa í sessi þær stöðluðu leiðbeiningar, sem ríkissaksóknari hafi látið lögreglustjórum í té og gera þær sýnilegri fyrir borgarana. Ákvæði viðauka I reglugerðar nr. 280/1998 fela í sér mikla breytingu á venjuhelgaðri lögskýringu dómstóla á ákvæði 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 44/1993 og lög nr. 23/1998, um beitingu ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs. Til þess að stjórnvöldum sé heimilt að breyta dómvenju um beitingu refsikenndra viðurlaga, svo sem þeirri sem hér um ræðir, verður að áskilja skýra heimild í settum lögum. Með 3. gr. laga nr. 57/1997 er dómsmálaráðherra veitt heimild til þess að ákveða í reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir brot á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegunda brota hún tekur til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Í athugasemdum við það frumvarp, sem varð að lögum nr. 57/1997, og öðrum tiltækum lögskýringargögnum er hvergi að finna vísbendingu um breytt mat löggjafans á lengd ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs. Þegar þetta er virt verður orðalag 3. gr. laga nr. 57/1997 ekki skýrt svo rýmkandi að það veiti stjórnvöldum heimild til þess að raska dómvenju um beitingu 102. gr. umferðarlaga. Ber því að ákveða tímalengd ökuréttarsviptingar án tillits til viðauka reglugerðar nr. 280/1998 og í samræmi við gildandi dómvenju, eins og lagt er til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms. Ber samkvæmt þessu að staðfesta héraðsdóm og leggja kostnað við áfrýjun málsins á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. febrúar 1999. Ár 1999, mánudaginn 15. febrúar, er á dómþingi Héraðsdómi Reykjaness, sem háð er í dómhúsinu að Brekkugötu 2, Hafnarfirði, í málinu nr. S-0094/1999: Ákæruvaldið gegn Hilmari Frey Gunnarssyni, kveðinn upp svohljóðandi dómur. Mál þetta, sem dómtekið var 8. þessa mánaðar, er höfðað með ákæru sýslumannsins í Hafnarfirði, útgefinni 26. janúar 1999, á hendur Hilmari Frey Gunnarssyni, kt. 090279-4409, Breiðvangi 10, Hafnarfirði, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að kvöldi laugardagsins 12. desember 1998, ekið bifreiðinni LT-651, undir áhrifum áfengis, norður Fjarðargötu í Hafnarfirði. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar, skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og nr. 23/1998.” Með skýlausri játningu ákærða, sem samrýmist sakargögnum, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega færð til refsiákvæða. Vínandamagn í útöndunarlofti ákærða var mælt í INTOXILYZER 5000 mælitæki og reyndist það nema 0,5070 milligrömmum í lítra lofts. Dómari gaf sækjanda og verjanda ákærða kost á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sækjandi ítrekaði kröfur samkvæmt ákæru og vísaði hann til reglugerðar nr. 280/1998 og sjónarmiða í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 425/1998. Verjandi ákærða mótmælti því að ökuréttarsvipting yrði byggð á reglugerð nr. 280/1998. Vísaði verjandinn til dóms Hæstaréttar 17. desember s.l. í máli nr. 443/1998 og bréfs síns dags. 5.janúar 1999. Þá krafðist verjandinn málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði játaði brot sitt skýlaust hjá lögreglu og var hann sviptur ökurétti til bráðabirgða þann 12. desember s.l. Með bréfi sýslumannsins í Hafnarfirði dagsettu 22. desember s.l. var ákærða boðið að ljúka málinu með sektargerð án dómsmeðferðar með greiðslu 45.000 króna sektar í ríkissjóð, 6.500 króna vegna sakarkostnaðar og sviptingu ökuréttar í 8 mánuði. Í bréfi verjanda ákærða til sýslumanns dagsettu 5. janúar s.l. kemur fram að ákærði játi brot sitt fortakslaust og samþykki hann að greiða sektarfjárhæð þá og sakarkostnað er í boði sýslumanns komi fram, en ákærði geti hins vegar ekki fallist á að sæta sviptingu ökuréttar í 8 mánuði. Í því sambandi vísar verjandinn til dóma Hæstaréttar, umferðarlaga og reglugerða, en samkvæmt því telji hann ákærða einungis hafa unnið til fjögurra mánaða ökuréttarsviptingar samkvæmt dómvenju, sem ákærði sé reiðubúinn að gangast undir. Kom þannig eigi til þess að ákærði lyki málinu án dómsmeðferðar. Við þingfestingu máls þessa var ákærða af hálfu ákæruvalds boðið að ljúka málinu með sektargerð dómara í samræmi við áðurgreint boð sýslumanns en því boði hafnaði ákærði. Fyrir setningu laga nr. 57/1997 hafði ríkissaksóknari látið lögreglustjórum í té staðlaðar leiðbeiningar sem meðal annars tóku til sekta og sviptingar ökuréttar vegna ölvunaraksturs. Samkvæmt þeim leiðbeiningum var svipting ökuréttar fyrir ölvunarakstur í samræmi við áralanga dómvenju. Með framangreindum lögum var ráðherra veitt heimild til að ákveða með reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir umferðarlagabrot. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegundir brota hún taki til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Með reglugerð nr. 280/1998, sem sett var samkvæmt framangreindum lögum og kom í stað staðlaðra leiðbeininga ríkissaksóknara, var í viðauka áralangri dómaframkvæmd um ökuréttarsviptingu vegna ölvunaraksturs breytt talsvert til þyngingar. Með lögum nr. 57/1997 var ekki hróflað við 101. eða 102 gr. umferðarlaga. Hvorki er í lögunum, í athugasemdum með frumvarpi að lögunum eða öðrum lögskýringargögnum vikið að því að breyta hafi átt áralangri dómaframkvæmd varðandi ökuréttarsviptingu vegna ölvunaraksturs. Hins vegar er í athugasemdum með frumvarpi að lögunum vikið að því að verið sé að festa í sessi þær stöðluðu leiðbeiningar sem ríkissaksóknari lét lögreglustjórum í té. Verður þannig ekki ráðið af lögunum eða öðrum lögskýringargögnum að um hafi verið að ræða breytt mat löggjafans að þessu leyti. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands verður því ekki stuðst við reglugerð nr. 280/1998 að því er varðar sviptingu ökuréttar ákærða. Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga og með vísan til dómvenju verður ákærði sviptur ökurétti í 4 mánuði frá 12. desember 1998 að telja. Þá ber að dæma ákærða, sem eigi hefur áður sætt refsingu, til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 45.000 krónur og komi fangelsi í 10 daga í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Þá ber að dæma ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar annan en málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið og því að ákærði lýsti sig frá upphafi reiðubúinn til að ljúka málinu án dómsmeðferðar með greiðslu sektar og sakarkostnaðar eins og ákærandi bauð og að sæta sviptingu ökuréttar í samræmi við áralanga dómaframkvæmd, þykir rétt að ákveða að málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Kristjánssonar, hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Þykja málsvarnarlaunin hæfilega ákveðin 25.000 krónur. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóminn upp. Dómsorð: Ákærði, Hilmar Freyr Gunnarsson, greiði 45.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 10 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 4 mánuði frá 12. desember 1998. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Kristjánssonar, hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allan annan kostnað sakarinnar greiði ákærði.
Mál nr. 802/2014
Handtaka Frelsissvipting Lögregla Miskabætur Stjórnarskrá
S höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu til heimtu miskabóta vegna þess að hún hefði verið handtekin tvívegis, án þess að lagaskilyrði hefðu verið til þess, auk þess sem handtakan hefði í bæði skiptin verið framkvæmd á óþarflega særandi og meiðandi hátt og hún sætt frelsissviptingu í lengri tíma en ástæða hefði verið til. S hafði í fyrra sinnið verið handtekin 20. janúar 2009 og bar hún því við að hún hefði tekið þátt í friðsamlegum pólitískum mótmælum við Alþingishúsið í Reykjavík. Hæstiréttur taldi að handtaka S og annarra mótmælenda umrætt sinn hefði verið nauðsynleg þegar þeir neituðu að fara að fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli laga, og gerðu aðsúg að lögreglumönnum, sem hefðu haft það hlutverk að vernda stjórnarskrárbundna friðhelgi Alþingis sem var að störfum þennan dag. Þá taldi rétturinn að frelsissvipting S hefði ekki varað lengur en óhjákvæmilegt var og að ósannað væri að handtaka hennar hefði af hálfu lögreglu falið í sér meira harðræði eða vanvirðu en nauðsyn bar til vegna hinna óvenjulegu aðstæðna. Í seinna skiptið var S handtekin aðfaranótt 21. maí 2009 og kvaðst hún þá hafa án réttmæts tilefnis verið handtekin og færð á lögreglustöð þar sem hún var svipt frelsi sínu fram til hádegis þennan dag. Hæstiréttur vísaði til þess að S hefði verið sýknuð af ákæru um brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 vegna háttsemi hennar gagnvart lögreglumönnum sem voru við skyldustörf umrætt sinn og leiddi til handtökunnar. Taldi Hæstiréttur að ekki hefði legið fyrir lögmætt tilefni til handtöku S og eftirfarandi flutnings hennar á lögreglustöð að því virtu að S hefði ekki verið drukkin þegar atvik urðu og að leggja yrði til grundvallar að ósannað væri að S hefði reynt að tálma því að lögreglumennirnir gegndu skyldustörfum sínum. Vegna hinnar ólögmætu handtöku voru S dæmdar miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. desember 2014. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 3.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2013 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. september 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 1. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sunnevu Ásu Weisshappel (kt. [...]) til heimilis að Laugavegi 41a, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu 25. júní 2013. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins, en til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I. Stefnandi höfðar mál þetta til greiðslu bóta vegna tveggja aðskilinna atvika. Fyrra atvikið átti sér stað 20. janúar 2009. Alþingi var þá að koma saman eftir jólaleyfi og hafði fjöldi manns safnast saman í miðborg Reykjavíkur en afar fjölmennur útifundur fór þá fram á Austurvelli. Lögreglan var með umtalsverðan viðbúnað enda ástæða til að ætla að mikill mannfjöldi yrði á fundinum. Var götum lokað við Austurvöll og bílaumferð ekki leyfð um Kirkjustræti, Templarasund og Kirkjutorg. Gert var ráð fyrir mannfjölda á Austurvelli og kom lögregla fyrir lokunarborðum framan við Alþingishúsið til að afmarka það svæði sem ætlað var almenningi á útifundinum. Mikill mannfjöldi var saman kominn á Austurvelli strax um hádegisbil, en samkvæmt fyrirliggjandi greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags 21. maí 2013, kemur fram að í dagbók lögreglu hafi verið skráð kl. 12.58 að 300 manns hið minnsta hafi þá verið við þinghúsið og byrjað væri að rífa niður borðana sem lögregla hafði sett upp. Fólki hafi svo fjölgað verulega eftir því sem leið á daginn og útifundurinn breyst úr friðsamlegum fundi í kröftug mótmæli þar sem nokkur fjöldi manna hafi m.a. gert aðsúg að þinghúsinu og lögreglu. Lögreglan hafi því ákveðið vegna aðstæðna að leggja áherslu á að verja þinghúsið en hafi þó haft takmarkaðan mannafla til að halda mannfjöldanum frá. Fyrr en varði hafi fólk verið komið að þinghúsinu frá öllum hliðum auk þess sem Alþingisgarðurinn hafi verið fullur af fólki. Hafi lögregla óttast að fólki tækist að ryðja sér leið í þinghúsið. Þegar leið á daginn hafi orðið ljóst að hópur fólks hafi ekki haft í hyggju að fara að fyrirmælum lögreglu og halda sig frá dyrum og gluggum þrátt fyrir ítrekuð fyrirmæli og loks hafi farið svo að lögregla hafi þurft að handtaka nokkra menn sem hún taldi hafa haft sig þannig mest í frammi. Á meðal þeirra sem handteknir voru í mótmælunum við Alþingishúsið var stefnandi þessa máls en í gögnum lögreglu kemur fram að hún hafi verið handtekin kl. 15.25. Enn fremur kemur fram í ofangreindri greinargerð lögreglustjórans að vegna aðstæðna á vettvangi hafi ekki reynst gerlegt að flytja hina handteknu á lögreglustöð til yfirheyrslu þegar í stað og hafi þeir því þurft að bíða í vörslu lögreglu á staðnum. Hafi verið farið með hina handteknu í bílastæðiskjallara undir þinghúsinu en samkvæmt greinargerð lögreglustjórans varði sú frelsissvipting stefnanda frá kl. 15.25 og til kl. 18.35 þegar hún var færð á lögreglustöð. Stefnandi hafi þar verið yfirheyrð kl. 19.40 og sleppt að því loknu kl. 20.07. Stefnandi var þannig í haldi lögreglu í um það bil fjóra og hálfa klukkustund, þar af fyrstu þrjár klukkustundirnar á vettvangi. Eins og nánar er lýst í þeim kafla dómsins þar sem raktar eru málsástæður stefnanda, upplifði hún handtökuna þannig að henni hefði verið hrint fast að glervegg nýbyggingar Alþingishússins af lögreglu á meðan hún hafi verið handjárnuð. Að því búnu hafi stefnandi ásamt öðrum handteknum mótmælendum verið flutt niður í bílakjallara undir Alþingishúsinu þar sem henni hafi verið komið fyrir í röð ásamt öðrum sem einnig voru handjárnaðir. Hafi handteknum einstaklingum verið gert að sitja þar á gólfi gegnt hvert öðru í gleiðri stöðu þannig að fætur krossuðu fætur annarrar handtekinnar manneskju. Af hálfu stefnanda er því lýst að þar sem stefnandi hafi setið handjárnuð í þessari stöðu hafi tilteknir lögreglumenn á staðnum viljað ræða við hana önnur óskyld mál að öðrum áheyrandi og það hafi henni þótt bæði auðmýkjandi og óviðeigandi. Stefnandi telur einnig að henni hafi ekki verið greint frá ástæðum þess að hún hafi verið tekin út úr hópi mótmælenda og handtekin, auk þess sem hún hafi ekki fengið tilkynningu um niðurfellingu málsins né aðrar upplýsingar um afdrif þess. Síðara tilvikið sem stefnandi byggir bótakröfu sína á er vegna handtöku sem átti sér stað aðfaranótt fimmtudags 21. maí 2009. Tildrög voru þau að stefnandi var þá stödd í húsasundi við Laugaveg 64 ásamt vini sínum Snorra Páli Jónssyni. Höfðu þau verið að skemmta sér og var stefnandi að sækja reiðhjól sem hún hafði skilið þar eftir. Kom þá lögreglubíll aðvífandi með tveimur lögreglumönnum á vettvang. Eftir því sem næst verður komist fóru lögreglumennirnir þess á leit að Snorri Páll kæmi með þeim inn í lögreglubílinn þar sem þeir vildu ræða við hann um meinta framkomu hans fyrr um kvöldið. Hafði Snorri að sögn lögreglumannanna ítrekað verið að skyrpa í átt að lögreglubifreiðinni þar sem hún hafi verið við vettvangseftirlit í miðbæ Reykjavíkur. Ber málsaðilum ekki allskostar saman um framvindu samskipta þeirra upp úr þessu. Bæði stefnandi og Snorri Páll bera því við að Snorri Páll hafi þá umsvifalaust verið snúinn niður af lögreglumönnunum á vettvangi og hann síðan dreginn inn í lögreglubifreiðina. Lögreglumennirnir lýsa atvikum hins vegar svo að samskiptin við Snorra hafi verið þannig að hann hafi í fyrstu sjálfur fylgt þeim að lögreglubifreiðinni og án nokkurra átaka við hann þá. Í framhaldi af þessum afskiptum lögreglu af Snorra Páli hafi stefnanda hins vegar lent harkalega saman við lögreglumennina. Kom fram af hálfu lögreglumannanna tveggja að stefnandi hafi haft sig mjög í frammi og í engu sinnt fyrirmælum þeirra um að leyfa lögreglu að sinna starfi sínu og að endingu hafi hún veist að þeim og hún þá verið handtekin á vettvangi. Af hálfu stefnanda er þessum atvikum hins vegar lýst svo að hún hafi gert athugasemdir við framferði lögreglunnar gagnvart Snorra Páli, en fyrir vikið sætt sjálf harkalegri meðferð og handtöku þar sem hún hafi verið keyrð niður í jörðina og snúið upp á hendur hennar fyrir aftan bak á meðan annar lögreglumannanna hafi rekið hné harkalega í bak hennar við handtökuna. Í frumskýrslu lögreglu, dags 21. maí 2009, kemur fram að stefnandi og Snorri Páll hafi í framhaldi verið færð til yfirheyrslu á lögreglustöðina að Hverfisgötu og töldust þau hafa verið handtekin kl. 4.58. Kemur þar einnig fram að stefnandi hafi enn verið afar æst þegar komið var á lögreglustöð og m.a. neitað að gera þar grein fyrir sér. Þar hafi stefnanda verið kynnt sakarefnið og ákveðið að hún og Snorri Páll skyldu vistuð í fangaklefa þar til áfengisvíma væri runnin af þeim og hægt væri að taka af þeim skýrslu vegna málsins. Er rétt að halda því til haga að stefnandi hefur viðurkennt að hafa drukkið áfengi þá um kvöldið en kveðst þó ekki hafa verið mjög ölvuð. Enn fremur er því haldið fram af hálfu stefnanda að hún hafi upplifað aðfarir lögreglunnar þegar komið var á lögreglustöðina sem afar niðurlægjandi þar sem fjórir lögreglumenn hafi staðið þar yfir henni og m.a viðhaft afar persónuleg og óviðurkvæmileg ummæli á borð við það að þeir myndu skammast sín fyrir að vera faðir hennar. Liggur fyrir að stefnandi hafi svo verið færð til skýrslutöku kl. 11.23 og svo látin laus að því afloknu. Fyrir liggur að 21. janúar 2011 var gefin út ákæra á hendur stefnanda vegna atburðanna er áttu sér stað umrædda nótt. Í ákæruskjali, dags. 20. janúar 2011, var henni gefið að sök að hafa brotið gegn 19. gr., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa óhlýðnast fyrirmælum lögreglu, ítrekað reynt að draga samferðarmann sinn, sem einnig var þá ákærður, frá lögreglumönnum, sem hefðu verið við skyldustörf og hugðust ræða við hann og reynt að ýta lögreglumönnum frá og þannig tálmað því að þeir gætu sinnt skyldustörfum. Liggur fyrir að stefnandi var síðan sýknuð af ákærunni með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-26/2011, sem kveðinn var upp 7. apríl 2011. II. Stefnandi byggir á því að frelsissvipting hennar 20. janúar 2009 hafi verið óréttmæt þar sem hún hafi þá, með friðsamlegum hætti, verið að tjá pólitískar skoðanir sínar. Sá réttur sé verndaður af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldis Íslands, sbr. einnig 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994. Að auki sé handtaka við mótmæli viðamikil skerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sem verndað sé af ákvæðum 74. gr. stjórnarskrár, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt lögregluskýrslu í máli nr. 007-2009-16252, dags. 20. janúar 2009, hafi stefnandi verið handtekin fyrir utan Alþingishúsið kl. 11, grunuð um að hafa brotið gegn lögreglusamþykkt Reykjavíkurborgar. Hafi stefnandi verið handjárnuð með plastreipi og látin sitja með hendur fyrir aftan bak í ankannalegri og vanvirðandi líkamsstellingu ásamt öðrum handteknum einstaklingum, sem hafi verið gert að sitja útglennt gegnt hvert öðru án ástæðu. Hafi stefnandi ekki verið færð til yfirheyrslu fyrr en mörgum klukkustundum síðar eða kl. 19.40. Í lögregluskýrslu séu fátæklegar skýringar á handtöku. Komi þar aðeins fram að ástæða handtöku hafi verið grunur um að stefnandi hafi brotið gegn 3. gr. lögreglusamþykktar Reykjavíkurborgar. Í þeirri grein segi að uppþot, áflog, óspektir eða önnur háttsemi, sem raskar allsherjarreglu, megi ekki eiga sér stað á almannafæri, og ekki megi menn þyrpast þar saman, ef það truflar umferð eða veldur vegfarendum öðrum óþægindum. Þá segi í samþykktinni að enginn megi áreita aðra á almannafæri eða sýna þar af sér ósæmilega háttsemi. Stefnandi hafi ekki gerst sek um slíka háttsemi og ekki verið ákærð fyrir slík brot. Stefnandi byggi á að um ólögmæta handtöku hafi verið að ræða í skilningi laga. Handtaka þurfi að grundvallast á skýrri lagaheimild, sbr. 90. gr. laga um meðferð sakamála. Sem sjá megi af lögregluskýrslum sé ekki ljóst fyrir hvaða saknæmu háttsemi stefnandi hafi verið handtekin. Ekki hafi verið rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot sem gæti sætt ákæru enda ekki refsivert að mótmæla. Þá geri ákvæði 90. gr. laganna kröfu um að handtaka sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot eða til að tryggja návist eða öryggi eða koma í veg fyrir að spillt sé sönnunargögnum. Þessi skilyrði hafi ekki verið uppfyllt í tilfelli stefnanda. Þá sé ljóst að stefnandi hafi ekki ærst á almannafæri né valdið hneyksli eða hættu á óspektum, enda bendi málsskjöl ekki til þess. Handtakan hafi ekki uppfyllt skilyrði laga og því verið óheimil. Brotið hafi verið gegn stjórnarskrárvörðum rétti stefnanda, en í 67. gr. stjórnarskrár segi að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá sé ljóst að frelsissviptingin hafi varað óhóflega lengi og við aðstæður sem hafi verið fullkomlega óásættanlegar og teljist bæði vanvirðandi og ómannlegar í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá segi í 2. mgr. sömu greinar að hver sá sem sviptur hefur verið frelsi eigi rétt á að fá að vita tafarlaust um ástæður þess. Stefnandi hafi ekki verið upplýst um ástæður frelsissviptingar, enda virðist gögn lögreglu benda til að ástæður hafi verið óljósar. Beri að líta til þess að 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sé notuð til túlkunar á fyrrgreindri grein stjórnarskrár en þar séu skýrt upptalin skilyrði sem réttlæti handtöku. Lagastoð hafi skort til handtöku á stefnanda og eigi slík staðreynd að vega þungt við ákvörðun bótaréttar henni til handa. Engar skýringar hafi verið gefnar í lögregluskýrslu á því hvers vegna svo miklu valdi hafi verið beitt í þessu máli né hvers vegna svo mjög hafi dregist að sleppa stefnanda úr haldi. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 21. maí 2013, segi að ekki hafi verið hægt að komast burt úr Alþingisgarðinum og því hafi hin handteknu verið flutt inn í þinghúsið, niður í bílageymslu og þaðan út. Ekki sé ljóst hvers vegna beðið hafi verið með það að fara með fólk út úr húsinu klukkustundum saman. Sé því enn með öllu óljóst hvers vegna stefnandi hafi verið frelsissvipt í bílakjallara í margar klukkustundir. Þá sé hvergi tilgreind sú ólögmæta háttsemi sem stefnanda hafi verið gefin að sök og orsakað hafi handtöku. Þess í stað sé talað um það í greinargerðinni að stefnandi hafi með framferði sínu og hegðun orsakað handtökuna. Sé í þessu samhengi vísað til 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 þar sem segi að handhafar lögregluvalds megi aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf sé á hverju sinni. Handtaka án tilgreinds lögbrots og frelsissvipting stefnanda klukkustundum saman, handjárnuð og sitjandi í klofi ókunnugrar manneskju, sé brot á meðalhófsreglu lögreglulaga og stjórnsýslulaga, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993. Enn fremur séu aðgerðir lögreglu gegn stefnanda í ósamræmi við 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga sem segi að handhafar lögregluvalds skuli ávallt gæta fyllstu hlutlægni og réttsýni í störfum sínum. Hvað varði síðara atvikið, þann 21. maí 2009, sé byggt á því að um ólögmæta handtöku hafi verið að ræða þegar þau atvik gerðust og sem stefnandi hafi verið ákærð fyrir og síðan sýknuð af í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-26/2011. Handtaka sé einn einstakur og afmarkaður atburður sem þurfi að grundvallast á skýrri lagaheimild, sbr. 90. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Eins og sjá megi af lögregluskýrslum í málinu sé alls ekki ljóst hver hafi verið ástæða handtöku stefnanda og stefnandi byggi á því að handtakan hafi verið ástæðulaus og óheimil. Ekki hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi eða vinur hennar hefðu framið brot sem sætt gæti ákæru. Ósannað sé með öllu að Snorri Páll hafi í raun skyrpt í átt að lögreglubifreiðinni, slík háttsemi sé enda ekki refsiverð og a.m.k. sé óumdeilt að stefnanda hafi aldrei verið gefin nein slík háttsemi að sök. Þá geri ákvæði 90. gr. sakamálalaga kröfu um að handtaka sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot eða til að tryggja návist eða öryggi eða koma í veg fyrir að sakborningur spilli sönnunargögnum. Þessi skilyrði hafi með öllu verið óuppfyllt í tilfelli stefnanda. Ekki hafi heldur verið nauðsynlegt að handtaka hana í þágu rannsóknar fyrir að segja ekki deili á sér enda óljóst hvað nákvæmlega hafi verið til rannsóknar hér. Þá sé ljóst að stefnandi hafi ekki ærst á almannafæri né valdið hneyksli eða hættu á óspektum, enda bendi málsskjöl ekki til að svo hafi verið. Stefnandi mótmæli sem röngum fullyrðingum lögreglu þess efnis að hún hafi verið ölvuð. Það sé rangt og ósannað og hefði lögreglu reynst auðvelt að taka sýni úr stefnanda til sönnunar slíkum fullyrðingum en það hafi ekki verið gert. Umrædd handtaka hafi ekki uppfyllt skilyrði laga og því verið óheimil. Brotið hafi verið á stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda en í 67. gr. stjórnarskrár segi að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá segi í 2. mgr. þeirrar greinar að hver sá sem sviptur hafi verið frelsi eigi rétt á að fá að vita tafarlaust um ástæður þess. Stefnandi hafi ekki verið upplýst um ástæður frelsissviptingar, enda sýni gögn frá lögreglu að slíkar ástæður hafi ekki verið fyrir hendi á þeim tímapunkti sem handtakan hafi átt sér stað þegar umræddir lögreglumenn hafi snúið stefnanda niður með ofbeldi. Beri í þessu samhengi að líta til þess að 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sé notuð til túlkunar á fyrrgreindri grein stjórnarskrár en þar séu skýrt upptalin þau skilyrði sem geti réttlætt handtöku. Lagastoð hafi skort til handtöku stefnanda og eigi slík staðreynd að vega þungt við ákvörðun bótaréttar henni til handa. Uppgefnar ástæður í gögnum lögreglu virðist ekki á nokkurn hátt renna stoðum undir heimild til handtöku stefnanda. Greinargerð lögreglustjóra geri tilraun til að réttlæta atburði en lögreglan hafi ekki brugðist við áskorunum stefnanda um að afla upptöku frá atburðum og eigi því að bera hallann af því enda í mjög sterkri stöðu til að afla slíkra sönnunargagna. Í greinargerð lögreglustjórans sé fullyrt að lögregla hafi ekki misbeitt valdi en ekki virðist þó hafa verið gerð rannsókn á ásökunum stefnanda og vinar hennar um ofbeldi við handtöku og sé því með öllu óljóst hvernig greinargerðarhöfundur telji sig þess umkominn að fullyrða um þá atburði með jafn afdráttarlausum hætti og raun beri vitni. Fram komi í greinargerðinni að lögregluskýrslur séu yfirleitt skráðar í beinu framhaldi af atburðum og séu því áreiðanlegar heimildir. Ekki hafi sú verið raunin í tilfelli stefnanda þar sem annar lögreglumaðurinn hafi skrifað skýrslu sína 14 mánuðum eftir þá atburði sem um ræðir. Handtaka og frelsissvipting stefnanda að morgni 21. maí 2009 hafi brotið gegn meðalhófsreglu 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda megi handhafar lögregluvalds aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf sé á hverju sinni. Háttsemin hafi einnig brotið gegn 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Stefnandi hafi orðið fyrir líkamlegu og andlegu tjóni sökum framferðis lögreglunnar. Hafi það mikilli hörku verið beitt við handtökuna að stefnandi hafi haft áhyggjur af því að hún myndi handleggsbrotna. Hún hafi ekki aflað áverkavottorðs en Snorri Páll Jónsson hafi orðið vitni að hluta þess harðræðis sem hún hafi verið beitt af hálfu lögreglu. Þá hafi nákomnir aðilar stefnanda orðið vitni að áverkum þeim sem hún hafi hlotið vegna framferðis lögreglu. Leggi stefnandi áherslu á að líkamlegir áverkar hafi þó verið vægari en það andlega tjón sem hún hafi orðið fyrir vegna umræddra atburða. Hafi henni verið tjáð af lögreglu að Snorri hefði verið handtekinn og honum haldið vegna hegðunar hennar. Þá hafi hún verið yfirheyrð af fjórum lögreglumönnum samtímis sem hafi talað til hennar á afar ógnandi og niðrandi hátt. Hafi þeir m.a. viðhaft ummæli á borð við það að þeir myndu skammast sín fyrir að vera faðir hennar. Þegar litið sé til heildarmyndar þeirra atburða sem hafi átt sér stað umrætt kvöld sé ljóst að aðfarir lögreglu gagnvart stefnanda hafi ekki verið í nokkru samhengi við þá háttsemi sem henni hafi verið gefin að sök og hvað þá raunverulegar gjörðir hennar. Ítrekaðar séu ofangreindar tilvísanir til lagaákvæða um réttmætar aðgerðir lögreglu og meðalhófsreglu. Vísað sé til 68. gr. stjórnarskrár og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um bann við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá sé vísað til 5. gr. mannréttindasáttmálans um rétt allra manna til frelsis og mannhelgi. Vísað sé til ákvæðis b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda. Hafi réttur til miskabóta stofnast vegna aðgerða lögreglu og skuli íslenska ríkið, sem vinnuveitandi lögreglumannanna, greiða miskabætur til handa stefnanda þar sem lögreglan hafi valdið af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda. Í kjölfar ólögmætrar frelsissviptingar hafi stefnandi þurft að þola óhóflega langa frelsissviptingu. Hún hafi verið frelsissvipt yfir nótt á lögreglustöð og ekki verið sleppt fyrr en á hádegi daginn eftir. Sé því ekki aðeins um óheimila frelsissviptingu að ræða heldur hafi hún einnig varað óhóflega lengi. Við vitnaleiðslur í máli S-26/2011 hafi komið í ljós að rök fyrir vistun í fangageymslum skorti alveg. Hafi lögreglumenn orðið margsaga um tilgang vistunar og upplýst sé að uppgefnar ástæður í lögregluskýrslum ættu ekki að nægja til að fólk yrði vistað svo lengi í fangageymslum gegn vilja sínum. Þannig hafi ein af uppgefnum ástæðum fyrir að halda stefnanda yfir nótt verið meint ölvun. Hins vegar hafi stefnandi þá ekki verið ölvuð og standist sú ástæða því ekki. Eins og fram hafi komið við aðalmeðferð í því máli, hafi engin tilraun verið gerð af hálfu lögreglu til að mæla meinta ölvun eins og reglur geri ráð fyrir, eigi að byggja frelsissviptingu á slíku. Hafi aðgerðir lögreglu hvað fangelsisvist stefnanda varði verið með öllu heimildarlausar og brotið gegn 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 67. gr. stjórnarskrár, og meðal annars 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga, enda sé óheimilt að frelsissvipta lengur en nauðsyn krefji. Reglan um réttláta málsmeðferð hafi verið brotin þar sem mikill dráttur hafi orðið á ákæru í máli S-26/2011. Hafi liðið 21 mánuður frá ætluðu broti og þar til ákært hafi verið. Um hinn óhóflega drátt á málinu sé vísað til 70. gr. stjórnarskrár, 6. gr. mannréttindasáttmála, og 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála. Sú háttsemi sem stefnanda hafi verið gefin að sök sé smávægileg og auðrannsakanleg og því með öllu óréttlætanlegt að gefin hafi verið út ákæra nær tveimur árum eftir að meint brot hafi átt sér stað. Við málsmeðferð fyrir dómi hafi komið í ljós að ákæruvaldið hafi ekki talið málið nægilega rannsakað, en þó ákært á grundvelli sömu rannsóknarstöðu. Brjóti slíkt gegn rannsóknarreglu og hlutlægnireglu 53. gr. laga um meðferð sakamála. Í samantekt lögreglu til ákæranda, sem lögmaður stefnanda hafi loks fengið afrit af eftir ítrekaðar tilraunir, komi fram að vinur stefnanda hafi hrækt tvisvar á lögreglubifreiðina rétt fyrir handtöku hans. Við yfirheyrslur hafi lögreglumennirnir viðurkennt að meintur hráki á lögreglubifreiðina hafi átt sér stað talsvert fyrr um kvöldið og á allt öðrum stað heldur en handtakan hafi farið fram. Sé því ljóst að engin réttlæting hafi verið fyrir afskiptum lögreglu af stefnanda og vini hennar í umrætt skipti, hvað þá fyrir harkalegri handtöku þeirra. Enn alvarlegri sé sú staðreynd að lögreglan hafi hagrætt atburðarás í gögnum til ákæruvaldsins til að ýkja samhengi á milli meintrar háttsemi vinar stefnanda og handtöku þeirra. Sé um vítaverða hegðun að ræða af hálfu lögreglu sem með þessu hafi brotið alvarlega gegn hlutlægnisskyldu. Ekki sé refsivert að skyrpa í átt að lögreglubifreið og því hafi aldrei legið fyrir rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi af hálfu vinar stefnanda, hvað þá stefnanda sjálfrar. Þrátt fyrir þetta hafi lögreglan ákveðið að viðhafa ólögmæt og ofbeldisfull afskipti af stefnanda og vini hennar og notað svo mótmæli þeirra við slíkri meðferð sem ástæðu til harkalegrar handtöku og frelsissviptingar í yfir átta klukkustundir. Í stað þess að láta svo þar við sitja hafi lögregla lagt fram tillögu um ákæru á hendur stefnanda 21 mánuði síðar þar sem atburðarás virðist hafa verið hagrætt til að auka líkur á sakfellingu. Slíkt framferði af hálfu lögreglu sé með öllu ólögmætt og ólíðandi. Þau atvik sem stefnt sé vegna hafi valdið stefnanda miklum miska þar sem bæði tilfelli frelsissviptingar hafi verið framkvæmd með óþarflega miklu harðræði. Hafi verið vegið að frelsi, friði, æru og persónu stefnanda með þeim hætti sem gengið hafi verið fram gagnvart henni af lögreglu sem hafi beitt hana vanvirðandi meðferð og ofbeldi við handtöku og óeðlilegum þrýstingi við yfirheyrslu. Hafi framganga lögreglu gagnvart stefnanda einkennst af virðingarleysi og hroka og hún hafi fyrir vikið misst alla trú á lögreglu sem hlutlausu yfirvaldi sem veiti henni vernd í samfélaginu. Sé slíkt til þess fallið að valda henni óöryggi og kvíða um að hún fái ekki hlutlausa meðferð og geti sætt afskiptum, ógnum, ofbeldi og eða frelsissviptingu án sakar. Áfallið sem hafi tengst þeim atburðum sem stefnt sé vegna hafi haft afar neikvæð áhrif á stefnanda sem skömmu síðar hafi fengið taugaáfall og þjáðst um skeið af ofsakvíða. Lagt sé fram vottorð sálfræðings sem staðfesti að umrædd handtaka hafi valdið stefnanda vanlíðan. Stefnandi hafi beint bótakröfu, dags. 16. apríl 2013, vegna þessara atburða til embættis ríkislögmanns. Með bréfi dags 14. júní 2013 hafi bótaskyldu verið hafnað með vísan til álits lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Sé stefnanda því sú ein leið fær að höfða mál þetta. Sé um að ræða tvö alvarleg og aðskilin atvik þar sem lögregla hafi misbeitt valdi gagnvart stefnanda og geri stefnandi kröfu um 1.500.000 krónur í bætur fyrir hvort tilvik um sig, eða alls 3.000.000 króna utan vaxta. Verði að hafa í huga að frelsissvipting stefnanda í janúar 2009 hafi varað lengi við vanvirðandi og ómannúðlegar aðstæður og án þess að hún væri grunuð um skilgreint brot gegn lögum. Ekki hafi verið saksótt fyrir meint brot gegn lögreglusamþykkt sem þýði án vafa að stefnandi eigi rétt á bótum skv. 228. gr. laga um meðferð sakamála enda hafi málið væntanlega verið fellt niður þó stefnandi kannist ekki við að hafa verið upplýst um það líkt og lög geri ráð fyrir. Auk þess verði sú meðferð, að láta manneskju liggja bundna á höndum í klofi ótengds handtekins aðila, að teljast ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Í síðara tilvikinu hafi stefnandi verið sýknuð eftir íþyngjandi málsmeðferð og ofbeldisfulla handtöku sem virðist alfarið hafa byggst á meintum brotum vinar hennar en ekki saknæmrar hegðunar hennar sjálfrar. Hafi lögreglumenn virst viljandi hafa haft yfirheyrslur yfir stefnanda auðmýkjandi og þrúgandi með fjölda yfirheyrsluaðila og ummælum sem hafi verið viðhöfð um hana við yfirheyrslu. Sú framkvæmd teljist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Sé um að ræða alvarleg inngrip í mannhelgi sem hafi haft varanleg áhrif á sálarlíf stefnanda og sem hún kljáist enn við afleiðingar af. Með ákvörðun, dags. 2. september 2011, hafi stefnanda verið veitt gjafsókn vegna málareksturs þessa. Bótakrafa í málinu sé byggð á 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Vísað sé til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldis Íslands. Einnig sé vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna líkamstjóns og ólögmætrar meingerðar gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda. Vísað sé til XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 hvað bótakröfu stefnanda varði. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðji stefnandi við reglur IV. kafla, sbr. 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfur um virðisaukaskatt séu byggðar á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum, en þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili beri nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. III. Af hálfu stefnda er mótmælt málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum. Stefndi mótmæli því að brotið hafi verið gegn stjórnarskrárvörðum mannréttindum stefnanda. Sé byggt á því að allar aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar og í samræmi við lög. Enn fremur hafi meðalhófs verið gætt í hvívetna. Aðgerðir lögreglu hafi verið fyllilega lögmætar og réttmætt tilefni til þeirra. Handtaka stefnanda hafi byggst á skýrum lagaheimildum og hafi verið framkvæmd í því skyni að halda uppi allsherjarreglu og almannafriði. Sé því mótmælt að stefnandi geti átt rétt til bóta, hvort heldur sé á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eða almennra reglna. Stefndi krefjist sýknu af kröfum sem séu til komnar vegna atvika 20. janúar 2009. Stefndi leggi áherslu á að aðstæður við þinghúsið þann dag hafi verið afar óvenjulegar. Búsáhaldabyltingin hafi verið í hámarki og þessi dagur verið sá fyrri af tveimur þar sem mótmælin hafi orðið hvað hörðust. Mikilvægt hafi því verið að lögregla næði að hafa stjórn á ástandinu og gæti haldið uppi lögum og reglu. Markmið lögreglu hafi verið að tryggja starfsfrið Alþingis. Hafi aðgerðarstjórn lögreglu lagt upp með að handtaka ekki fólk heldur verja þinghúsið, enda þótt hegningarlagabrot liggi við því að ráðast á Alþingi, sbr. 1. mgr. 100. gr. almennra hegningarlaga. Sú ákvörðun hafi svo verið endurskoðuð þegar ljóst hafi verið orðið að lögregla næði ekki að verja þinghúsið með öðrum hætti en með því að handtaka þá einstaklinga sem hafi haft sig þá mest í frammi. Nauðsynlegt hafi verið að koma þeim burt af svæðinu, enda hafi þeir gengið lengra heldur en hægt var að líða, og stefnandi hafi verið í þeirra hópi. Stefndi mótmæli því að handtaka stefnanda 20. janúar 2009 hafi verið óréttmæt þar sem hún hafi í umrætt sinn aðeins verið að tjá pólitískar skoðanir með friðsamlegum hætti. Það sé ekki rétt þar sem aðeins örfáir menn hafi verið handteknir í þetta sinn og hafi ástæða verið fyrir handtöku þeirra. Þessir aðilar hafi ekki mótmælt með friðsamlegum hætti heldur gert aðsúg að lögreglunni og farið gegn fyrirmælum hennar, sem þeim hafi þó borið skýr skylda til að fylgja, sbr. t.d. 19. gr. lögreglulaga. Stefndi taki undir að réttur til að tjá pólitískar skoðanir sé varinn af ákvæðum 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Enn fremur að fundafrelsið sé verndað af ákvæðum 74. gr. stjórnarskrár, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmálans. Stefndi byggi hins vegar á því að ákvæði þessi mæli fyrir um rétt manna til að koma saman og tjá sig með friðsamlegum hætti. Það hafi stefnandi ekki gert og sé lögreglu þá heimilt að grípa inn í í því skyni að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu. Séu lögreglu þannig veittar heimildir til að handtaka þá sem viðhafi óspektir, sbr. meðal annars a-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 2. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Gangi síðara ákvæðið lengra, en samkvæmt því sé lögreglu heimilt, ef ekki verður með vissu bent á þá seku, að handtaka hvern þann sem sé nærstaddur við uppþot eða fjölmennar óeirðir og ástæða sé til að gruna um refsiverða háttsemi. Stefndi byggi á því að lögregla hafi gætt meðalhófs í aðgerðum með því að handtaka þá sem hafi valdið hættu á frekari óspektum, í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu. Lögregla hafi ekki gripið til þess að stöðva eða banna útifundinn. Stefndi árétti að heimilt sé að takmarka tjáningar- og fundafrelsi í þágu allsherjarreglu og almannahagsmuna. Hafi sú staða verið fyrir hendi á Austurvelli 20. janúar 2009. Stefndi vísi til þess að lögregla hafi ýmsar heimildir á grundvelli lögreglulaga til að halda uppi lögum og reglu. Megi í því sambandi nefna 15. gr. laganna, þar sem mælt sé fyrir um aðgerðir í þágu almannafriðar og allsherjarreglu sem kunni að setja fundafrelsi skorður. Þannig sé lögreglu meðal annars heimilt að banna dvöl á ákveðnum svæðum, sem hún hafi gert í þetta sinn. Þá sé henni einnig heimilt að vísa á brott eða fjarlægja fólk og fyrirskipa stöðvun eða breytingar á aðgerðum. Stefndi byggi jafnframt á 21. gr. lögreglulaga, sem mæli fyrir um bann við að hindra lögreglu í störfum sínum. Lögregla hafi verið að sinna starfi sínu með því að verja Alþingishúsið og hafi stefnandi hindrað lögreglu í störfum sínum. Sá sem tálmi því að handhafi lögregluvalds gegni skyldustörfum sínum skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum, sbr. 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Loks megi uppþot, áflog, óspektir eða önnur háttsemi sem raski allsherjarreglu, ekki eiga sér stað á almannafæri, sbr. 3. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavíkurborg nr. 1097/2008. Stefndi mótmæli því að handtakan hafi verið framkvæmd á meiðandi hátt. Hafi fyllsta meðalhófs verið gætt, sbr. meðal annars 13. og 14. gr. lögreglulaga, og hafi handtakan verið í samræmi við lög. Sem fyrr greini hafi aðstæður verið afar óvenjulegar og ekki reynst fært að færa stefnanda og aðra handtekna fyrr á lögreglustöð. Ástæðan hafi verið sú að ekki hafi verið hægt að verja fólkið fyrir ágangi mótmælenda og þessi ráðstöfun því eingöngu gerð til að tryggja öryggi allra hlutaðeigandi. Þá hafi verið ljóst að fara hafi þurft fram lágmarksrannsókn til að ákæruvaldið gæti tekið afstöðu til máls hvers og eins. Stefndi telji að það hafi verið eðlileg ráðstöfun að færa stefnanda á lögreglustöð til yfirheyrslu. Hafi henni verið sleppt strax að yfirheyrslu lokinni og aðgerðir lögreglu tekið skamman tíma eins og á hafi staðið. Stefndi mótmæli sem röngu og ósönnuðu að handtakan hafi verið framkvæmd á meiðandi hátt og með óþarflega miklu harðræði. Hafi framkvæmd verið í fullu samræmi við það sem gerist í fjöldahandtökum, enda hafi viðkomandi aðilar ekki séð ástæðu til að kæra lögregluna fyrir refsiverða háttsemi. Allt hafi verið gert af hálfu lögreglu til að vanda til málsmeðferðar, hraða rannsókn eftir megni og leitast við að ganga ekki lengra við beitingu þvingunarúrræða en brýna nauðsyn hafi borið til. Stefndi byggi sýknukröfu á því að vinnubrögð lögreglu hafi verið í fullu samræmi við viðeigandi lagaheimildir, bæði hvað varði ákvæði laga nr. 88/2008, lögreglulaga og lögreglusamþykktar. Stefndi telji að fullt tilefni hafi verið til handtöku stefnanda. Handtaka stefnanda hafi ekkert haft með tjáningarfrelsi hennar að gera, heldur grundvallast á að stefnandi hafi hindrað störf lögreglu við að verja Alþingishúsið og gengið hvað harðast fram við að stofna þar til uppþota og gera aðsúg að lögreglu. Þá hafi hún í engu sinnt fyrirmælum lögreglu og skilyrði til handtöku því verið uppfyllt. Stefndi vísi því alfarið á bug að stefnandi eigi rétt til bóta hvort heldur sé á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 eða 26. gr. skaðabótalaga. Handtaka stefnanda hafi verið byggð á lögmætum ástæðum og framkvæmdin eðlileg eins og á hafi staðið. Ekki hafi verið haldið áfram með mál þeirra sem handteknir hafi verið þennan dag. Aðeins hafi verið ákært í örfáum tilvikum sem upp hafi komið í mótmælum eða á mótmælafundum í Reykjavík á árunum 2008 til 2010 og nánast eingöngu þar sem ráðist hafi verið á annað fólk og það beitt líkamlegu ofbeldi. Stefndi mótmæli því að stefnandi eigi bótarétt á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008. Ljóst sé að stefnandi hafi verið valdur að eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisi kröfur sínar á. Því eigi stefndi ekki rétt á bótum á grundvelli ákvæðisins, sbr. 2. mgr. 228. gr. laganna. Af öllum þeim fjölda manna sem hafi verið samankomnir við Alþingishúsið 20. janúar 2009 hafi aðeins örfáir verið handteknir. Stefnandi hafi verið þeirra á meðal. Stefnandi hafi stuðlað að handtökunni með framferði sínu og hegðun. Hafi þessi hegðun leitt til þess að lögregla hafi þurft að grípa til þess að handtaka fólk, þrátt fyrir að í upphafi aðgerða hafi lögregla ekki ætlað að beita handtökum. Þegar stefnanda hafi boðist að standa fyrir máli sínu og tjá sig um þær sakir sem á hana hafi verið bornar hafi hún kosið að svara ekki og enga tilraun gert til að réttlæta framferði sitt, né gert athugasemdir við aðgerðir lögreglu. Byggi stefndi á að stefnandi hafi sjálf átt sök á handtökunni. Sé því alfarið hafnað að stefnandi eigi nokkurn rétt á bótum vegna aðgerða lögreglunnar 20. janúar 2009 á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008. Einnig beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda sem séu að rekja til atvika sem hafi átt sér stað 21. maí 2009 og lokið með sýknudómi héraðsdóms í máli nr. S-26/2011. Stefndi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að sú handtaka stefnanda hafi verið að ósekju og lagastoð skort. Almenningi sé ávallt skylt að hlýða fyrirmælum sem lögregla gefi, sbr. 19. gr. lögreglulaga. Lögregla hafi beðið stefnanda ítrekað að halda sig til hlés þegar hún hafi ætlað að ræða við samferðamann hennar. Því hafi hún ekki sinnt heldur reynt að draga manninn burt frá lögreglu og þar með hindra lögreglu í störfum sínum, sbr. 21. gr. lögreglulaga og 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Lögreglu sé heimilt að handtaka mann og færa á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu, svo sem ef maður ærist á almannafæri, sbr. a-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga. Þá sé lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum til að halda uppi almannafriði og almannareglu, sbr. 1. mgr. 15. gr. lögreglulaga. Þá sé lögreglu heimilt að handtaka mann ef hann neitar að segja til nafns eða deili á sér að öðru leyti, sbr. a-lið 3. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Stefndi byggi á því að lögreglan hafi haft skýra lagastoð við handtöku stefnanda. Stefnandi hafi haldið uppteknum hætti, látið öllum illum látum, öskrað og verið ósamvinnuþýð við lögreglu eftir að komið hafi verið á lögreglustöð. Varðstjóri hafi tekið ákvörðun um að vista hana í fangaklefa vegna frekari rannsóknar málsins því ekki hafi verið talið unnt að taka af henni skýrslu sökum ölvunarástands hennar. Stefnandi hafi verið upplýst um ástæðu handtökunnar og henni kynnt upplýsingablað fyrir handtekna menn, sem hún hafi neitað að skrifa undir. Skýrsla hafi svo verið tekin af stefnanda vel fyrir hádegi og hún síðan látin laus þegar að því loknu. Stefndi hafni því að stefnandi hafi dvalist óhóflega lengi á lögreglustöðinni. Stefnandi hafi verið handtekin rétt undir morgun. Hafi ástand hennar verið þess eðlis að ekki hafi verið hægt að taka af henni skýrslu strax og hafi hún verið látin laus um leið og það hafði verið gert. Hafni stefndi því að stefnandi hafi verið óeðlilega lengi í haldi lögreglu. Stefndi mótmæli staðhæfingum stefnanda um að óþarfa harðræði hafi verið beitt við handtöku. Ekkert í gögnum málsins styðji þá málsástæðu. Þó sé ekki hægt að útiloka að minni háttar áverkar hljótist af handtöku láti handtekinn maður ófriðlega. Aðgerðir lögreglu hafi verið innan ramma laga og reglna sem hún starfi samkvæmt og meðalhófs gætt, sbr. 13. og 14. gr. lögreglulaga og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi byggi á að aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar og í samræmi við lög. Stefnandi eigi ekki rétt til bóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, enda þótt hún hafi verið sýknuð í sakamáli. Stefnandi hafi sjálf stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisi kröfu sína á. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að komast hjá afskiptum lögreglu með því að fara að fyrirmælum og hindra ekki störf hennar. Það hafi hún hins vegar ekki gert. Þá hafi hún ekki látið staðar numið eftir að búið hafi verið að handtaka hana heldur haldið áfram að öskra, neitað að segja til nafns og verið ósamvinnuþýð, en í frumskýrslu lögreglu komi meðal annars fram að hún hafi öskrað nánast út í eitt. Verði því ekki séð að stefnandi eigi rétt til bóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hafi sannanlega stuðlað að aðgerðum lögreglu, hvort sem litið sé til 228. gr. laga nr. 88/2008, eða almennra reglna um fébætur, líkt og sýnt hafi verið fram á. Skýrt sé kveðið á í dómsúrlausnum Hæstaréttar Íslands að ákvæði stjórnarskrár eða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, veiti ekki ríkari bótarétt en ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008, og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi hafni því að grundvöllur sé fyrir miskabótakröfu samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á eða stutt með gögnum að aðgerðir lögreglu hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hennar, friði, æru eða persónu. Þá sé því mótmælt að vottorð sálfræðings, sem liggi fyrir í málinu, sýni fram á miska stefnanda. Fram komi í vottorðinu að handtaka hafi ekki verið það sem unnið hafi verið með og byggi stefndi á því að alls sé ósannað að handtakan hafi leitt til nokkurs miska fyrir stefnanda. Kjarni málsins sé sá að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og réttmætar. Ósannað sé að miski umfram það sem almennt megi ætla að leiði af þvingunarráðstöfunum og rannsókn sakamála hafi hlotist af málsmeðferðinni og aðgerðum lögreglu. Stefndi telji skilyrði miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga ekki vera uppfyllt. Sök sé hugtaksskilyrði þeirrar bótaskyldu en engri slíkri sé hér til að dreifa. Sé því þar af leiðandi mótmælt að bótaskylda sé fyrir hendi hvort heldur sem er á grundvelli almennra reglna eða ákvæðis 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna, en sú kröfugerð sé með öllu órökstudd. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda sé á því byggt að lækka beri kröfur stefnanda til muna með vísan til framangreindra málsástæðna, auk þess sem kröfur stefnanda séu í miklu ósamræmi við dómaframkvæmd þar sem fallist hafi verið á bótaskyldu. Sé þetta ósamræmi hér í engu rökstutt né útskýrt hvers vegna bætur til stefnanda ættu að vera miklum mun hærri en í sambærilegum málum. Af hálfu stefnda sé kröfum um vexti og dráttarvexti mótmælt, þá einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV. Stefnandi reisir bótakröfu á hendur stefnda á tveimur aðgreindum atvikum, en í báðum framangreindum tilvikum er á því byggt að stefnandi hafi mátt sæta ólögmætri handtöku af hálfu lögreglunnar, þ.e. annars vegar í mótmælum við Alþingishúsið þann 20. janúar 2009, en hins vegar að nóttu til við Laugaveg 46, þann 21. maí hið sama ár. Í báðum tilvikum greinir málsaðila nokkuð á um staðreyndir máls og þá einkum um það hvort stefnandi hafi í greindum tilvikum með framkomu sinni gefið tilefni til þess að sæta handtöku sem og hvort sú valdbeiting hafi verið forsvaranleg í framkvæmd. Í báðum tilvikum byggir stefnandi bótakröfu sína í málinu aðallega á því að ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eigi við um framangreind tilvik, en enn fremur er af hálfu stefnanda vísað til b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hvað varðar fyrra tilvikið, þriðjudaginn 20. janúar 2009, þá liggur fyrir að stefnandi var handtekin þá um daginn um kl. 15.25 í mótmælum við Alþingishúsið. Af fyrirliggjandi frumskýrslu lögreglu sama dags má greina að ástæða handtökunnar hafi verið grunur um brot stefnanda gegn 3. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavíkurborg. Nánari útskýringar á þessum aðgerðum lögreglu er síðan að finna í fyrirliggjandi greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags 21. maí 2013. Kemur þar meðal annars fram að stefnandi hafi verið í hópi þeirra manna sem neituðu að fara að fyrirmælum lögreglu og hafi gert aðsúg að lögreglu og hvatt aðra áfram. Upphaflega hafi lögregla lagt upp með að verja þinghúsið, en síðan hafi verið talið nauðsynlegt að fjarlægja af vettvangi þá sem verst hafi látið með því að handtaka þá. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að heimildir til handtöku stefnanda við þessar aðstæður hafi verið lögmætar og réttlæst af ákvæðum í 14.-21. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en enn fremur hefur af hálfu stefnda verið vísað til 1. og 2. mgr. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Fallist er á með stefnanda að ákvæði 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi við þegar metinn er réttur hennar til bóta eins og hér stendur á, en fyrir liggur í málinu að af hálfu lögreglu hafi verið ákveðið að fara ekki með mál hennar eða önnur sambærileg mál þeirra sem handteknir voru við Alþingishúsið í ákærumeðferð. Við mat á bótarétti stefnanda á þessum grundvelli þarf þá jafnframt að leggja mat á það hvort bætur beri að skerða eða fella niður með vísan til þess að stefnandi hafi sjálf valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisir kröfu sína á, sbr. 2. mgr. 228. gr. sömu laga. Í framburði KHÞ-9804 lögregluvarðstjóra fyrir dómi, er stjórnaði aðgerðum á vettvangi við Alþingishúsið umræddan dag, kom fram að lögreglan hefði þá í lengstu lög reynt að forðast að þurfa að beita handtökum á vettvangi vegna mannfæðar. Af þeim mikla fjölda sem hafi verið við mótmælin hafi afar fáir verið handteknir og þá einungis þeir sem mest hafi haft sig í frammi við að gera aðsúg að lögreglunni. Er það mat dómsins að framangreind lýsing varðstjórans verði að teljast trúverðug og að á henni verði að byggja við mat á því tilviki sem hér um ræðir. Þykir því ekki grundvöllur til að stefnandi geti við svo búið reist bótarétt á 228. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu stefnanda er einnig byggt á því að framkvæmd handtökunnar 20. janúar 2009 hafi ekki verið forsvaranleg, sbr. einkum 13.-14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Er meðal annars vísað til þess að stefnandi hafi verið látin sitja á vettvangi í bílakjallara Alþingis með hendur bundnar fyrir aftan bak í vanvirðandi stellingu gegnt öðrum handteknum mönnum, auk þess sem óhóflegan tíma hafi tekið að flytja hina handteknu af vettvangi og frelsissviptingin því varað mun lengur en ella. Af hálfu stefnda er hins vegar vísað til þess að fyllsta meðalhófs hafi verið gætt í greint sinn gagnvart stefnanda með hliðsjón af hinum mjög svo erfiðu og óvenjulegu aðstæðum sem hafi þá verið fyrir hendi á vettvangi. Aðstæður hafi verið slíkar að ekki hafi verið unnt að færa hina handteknu af vettvangi fyrr en gert hafi verið og þær ráðstafanir sem gripið hafi verið til á vettvangi hafi einkum miðað að því að tryggja öryggi hinna handteknu. Er af hálfu dómsins fallist á framangreindar skýringar af hálfu stefnda, auk þess sem ekkert haldbært liggur fyrir í málinu um meint óhóflegt harðræði lögreglu við handtökuna sjálfa, eða um ósæmilega framkomu lögreglumanna í garð stefnanda á vettvangi. Með hliðsjón af ofangreindu er það því niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að í þeirri valdbeitingaraðgerð sem stefnandi þurfti að sæta í umrætt sinn hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar, eins og á stóð, og er því ekki fallist á að grundvöllur til miskabóta verði reistur á þeim grunni. Hvað varðar síðara tilvikið, þann 21. maí 2009, þá ber aðilum alls ekki saman um málsatvik í tengslum við handtöku stefnanda í það sinn. Af hálfu stefnanda er byggt á því að hún hafi þá mátt sæta harkalegri handtöku þar sem hún hafi aðeins verið að gera athugasemdir við gróf og tilefnislaus afskipti lögreglumannanna af vini hennar. Lögreglumennirnir ESE-0428 og HSÞ-0604, sem framkvæmdu handtökuna á vettvangi, lýstu atvikum hins vegar svo fyrir dómi að stefnandi hafi þá í engu sinnt ítrekuðum boðum þeirra um að halda sig til hlés og þráfaldlega reynt að draga manninn burt og þar með hindrað lögreglu við störf og hafi stefnandi síðan orðið það æst að nauðsynlegt hafi reynst að handtaka hana á vettvangi við svo búið. Í frumskýrslu lögreglu sama dags kemur meðal annars fram að stefnandi hafi verið handtekin þar sem hún hafi hindrað lögreglu við störf, og ekki farið að fyrirmælum lögreglu, auk þess sem hún hafi verið ölvuð og ekki viljað segja nokkur deili á sér. Kemur þar einnig fram að stefnandi hafi tekið framangreindum afskiptum lögreglunnar af samferðamanni hennar afar illa og að lokum hafi komið til ryskinga stefnanda við lögreglumenn er leitt hafi til handtöku hennar á vettvangi laust fyrir kl. 5 þá um nóttina. Enn fremur liggur fyrir að stefnandi var í framhaldi af handtökunni færð á lögreglustöð þar sem varðstjóri tók ákvörðun um að vista hana í fangaklefa uns ætluð áfengisvíma rynni af henni, en samkvæmt framangreindri frumskýrslu lögreglu var hún afar æst þegar á lögreglustöðina var komið og neitaði að segja til nafns. Sé tekið mið af ofangreindu verður að leggja hér til grundvallar að þó svo að stefnandi hafi verið sýknuð af ákæru með dómi þann 7. apríl 2011 í máli nr. S-26/2011, hafi hún engu að síður í umrætt skipti sýnt af sér slíka framkomu að forsvaranlegt hafi verið að handtaka hana eins og á stóð. Er fallist á með stefnda, að hvað sem leið réttmæti afskipta lögreglu af samferðamanni hennar, hafi stefnanda þó eftir sem áður borið að fara eftir ítrekuðum tilmælum lögreglumanna á vettvangi um að láta af afskiptum sínum þegar lögregla hafði afskipti af samferðamanni hennar, en hún varð þá ekki við því heldur reyndi að draga hann burt og hindraði með því lögreglumenn við störf sín. Verður að telja þessa framgöngu stefnanda á vettvangi við svo búið fullnægjandi grundvöll fyrir handtöku hennar, sbr. einkum a-lið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1996. Að því virtu verður enn fremur að líta svo á að framangreint fyrirbyggi rétt stefnanda til bóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, eins og hér stóð á. Af hálfu stefnanda er enn fremur byggt á því að framkvæmd handtökunnar þann 21. maí 2009 hafi ekki verið forsvaranleg og hefur þá einkum verið vísað til 13. og 14. gr. laga nr. 90/1996. Virðist byggt á því að handtakan hafi verið tilefnislaus og óhóflega harkaleg og að stefnandi hafi orðið fyrir líkamlegu og andlegu tjóni sökum framferðis lögreglunnar. Hér verður hins vegar að fallast á með stefnda, að ekki hafi verið sýnt fram á að stefnandi hafi sætt óforsvaranlegu harðræði við umrædda handtöku, en fyrir liggur í gögnum málsins að stefnandi hafi sjálf afráðið að verjast handtöku af nokkurri hörku. Hvað varðar ætluð samskipti stefnanda við lögreglumenn á lögreglustöð í framhaldi af handtökunni, þá liggur ekkert haldbært fyrir um þau í málinu, auk þess sem ekki verður talið að sú ákvörðun varðstjóra að vista stefnanda í fangaklefa hafi verið óforsvaranleg eins og á stóð og rakið er í gögnum málsins. Þótt ekki sé að efa að ofanlýst samskipti við lögregluna hafi sannarlega hlotið að vera þungbær reynsla fyrir stefnanda liggur þó ekkert haldbært fyrir í málinu um að hún hafi sannanlega borið líkamlegan eða sálrænan skaða af. Með vísan til alls ofangreinds hlýtur það því að verða niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að í þeirri valdbeitingaraðgerð sem stefnandi þurfti að sæta þann 21. maí 2009 hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar eins og á stóð og verður því ekki fallist á að grundvöllur til miskabóta verði reistur á slíkum grunni. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið er, eins og hér stendur á, ekki unnt að fallast á stefnukröfur stefnanda og með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu. Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að málskostnaður falli niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hrl., alls 1.200.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði, en í málinu liggja fyrir gjafsóknarleyfi til handa stefnanda til höfðunar máls þessa, dags 2. september 2011 og 3. desember 2013. Málið flutti Katrín Oddsdóttir héraðsdómslögmaður, í umboði Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, fyrir hönd stefnanda, en Fanney Rós Þorsteinsdóttir héraðsdómslögmaður, fyrir hönd stefnda. Pétur Dam Leifsson, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, Sunnevu Ásu Weisshappel, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 592/2015
Lánssamningur Gengistrygging
R hf. krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt af lánssamningi sem það hafði gert við forvera L hf. Hafði R hf. neytt heimildar í samningnum um að láninu yrði breytt úr íslenskum krónum í evrur miðað við tiltekinn gjalddaga. Greindi aðila á um hvort eftir myntbreytinguna hefði verið um að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu eða lán í erlendri mynt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir myntbreytinguna hefði lánið fengið nýtt lánsnúmer og hefði lánstími verið til fimm ára í senn, auk þess sem lánið hefði borið LIBOR vexti með tilteknu álagi. Því til samræmis hefðu afborganir af láninu ávallt verið greiddar í evrum eftir áðurnefndan gjalddaga. Eftir myntbreytinguna hefði því farið um efndir samningsins og framkvæmd hans að öðru leyti í samræmi við að um væri að ræða lán í erlendri mynt. Var því talið að lánið væri gilt lán í evrum og L hf. því sýknaður af kröfum R hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2015. Hann krefstþess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 501.054.593 krónur, en tilvara 414.374.813 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2013 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerðu Landsbanki Íslands hf. ogáfrýjandi, sem þá bar heitið Þormóður rammi­-Sæberg hf., með sér samning 6.desember 2005 um að bankinn lánaði félaginu 650.000.000 krónur til 15 ára.Lánið var bundið vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu í desember 2005og var greitt af því í samræmi við skilmála samningsins. Samkvæmt samningnum gat lántaki óskað eftir að myntsamsetningu lánsinsyrði breytt þannig að eftirstöðvar þess miðuðust að öllu leyti eða að hluta viðerlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri. Við myntbreytingu skyldi viðumreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils, sem hætt var að miða við, ogkaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skyldi miðað við samkvæmtgengisskráningu bankans á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrirmyntbreytingu, nema um annað yrði sérstaklega samið. Þá var þar kveðið á um aðvið myntbreytingu kynni samningurinn að fá „ný lánsnúmer að öllu leyti eða aðhluta.“ Með tölvubréfi 19. desember 2007 óskaði áfrýjandi eftir að„skuldbreyta“ láninu „100% yfir í EUR úr ISK á gjalddaga 07.01.2008.“ Ísamningnum var og mælt fyrir um að yrði láninu myntbreytt skyldi lánstími veratil fimm ára í senn. Þá skyldi lántaki greiða bankanum vexti, sem skyldu verabreytilegir vextir jafnháir LIBOR vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabilshverju sinni, auk 1,30% álags. Svo sem rakið hefur verið neytti áfrýjandi heimildar í samningi aðila um að láninu yrði breytt úr íslenskum krónum yfir íevrur miðað við gjalddaga 7. janúar 2008. Eftir að það fékk lánið nýttlánsnúmer og var lánstími til fimm ára í senn, auk þess sem það bar LIBOR vextimeð tilteknu álagi. Því til samræmis voru afborganir af láninu ávallt greiddarí evrum frá og með áðurnefndum gjalddaga. Eftir myntbreytinguna fór því umefndir samningsins og framkvæmd hans að öðru leyti í samræmi við að um lán íerlendri mynt hafi verið að ræða. Að þessu virtu verður að leggja tilgrundvallar að um hafi verið að ræða gilt lán í evrum, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 28. maí 2013 í máli nr. 332/2013, 2. október 2013 í máli nr.498/2013 og 28. maí 2015 í máli nr. 337/2015. Með þessum athugasemdum, en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Rammi hf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2015. Málþetta, sem dómtekið var hinn 11. júní sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðaðfyrir dómþinginu af Ramma hf., Gránugötu 1-3, Siglufirði, gegn Landsbankanumhf., með stefndu áritaðri um birtingu 18. mars 2014. Dómkröfurstefnanda eru þær, aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum501.054.593 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá 8. mars 2013, til greiðsludags. Tilvara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum414.374.813 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá 8. mars 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðalausu úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndikrefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnandaverði lækkaðar. Þá krefst stefndimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun.II Málavextir eru þeir, aðstefnandi, sem þá hét Þormóður rammi-Sæberg hf, og Landsbanki Íslands hf.,gerðu hinn 6. desember 2005 með sér lánssamning, þar sem stefnandi tók að láni650.000.000 króna til 15 ára. Skyldilánið endurgreiðast með 60 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrstasinn 5. janúar 2006. Fékklánssamningurinn númerið 0162-74-620657.Í grein 4.8 í lánssamningnum segir að lánið skuli bundið vísitöluneysluverðs með grunnvísitölu í desember 2005.Samkvæmt grein 3.1 í lánssamningnum gat stefnandi sem lántaki óskaðeftir því á vaxtagjalddaga að myntsamsetningu lánsins yrði breytt þannig aðeftirstöðvar skuldarinnar miðuðust að öllu leyti eða að hluta við erlendarmyntir eða mynteiningar, eina eða fleiri.Í ákvæðinu var nánar kveðið á um framkvæmd slíks, en tekið fram að gætibankinn ekki útvegað lántaka einhverja tiltekna mynt eða útvegun hennar kynnihafa í för með sér verulegan kostnað fyrir bankann, væri honum heimilt að notaBandaríkjadollara, USD, í stað þeirrar myntar.Jafnframt var kveðið á um það að við myntbreytingu skyldi nota sölugengiþess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils semframvegis skyldi miða við, svo sem nánar greindi í ákvæðinu. Í grein 3.2 var kveðið á um að yrði láninumyntbreytt í erlendar myntir samkvæmt grein 3.1 í lánssamningi skyldilánstíminn vera til fimm ára í senn, með allt að 15 áraendurgreiðsluferli. Í greinum 4.2 og 4.3var kveðið á um vexti sem greiða bæri, nýtti lántaki sér heimild tilmyntbreytingar, sem þá skyldu almennt vera LIBOR-vextir með tilteknu álagi. Með tölvuskeyti, dagsettu 26.nóvember 2007, upplýsti starfsmaður Landsbanka Íslands hf. starfsmann stefnandaum hvernig standa mætti að myntbreytingu samkvæmt lánssamningnum. Hinn 19. desember 2007 óskaði starfsmaðurstefnanda síðan eftir því að fá að „skuldbreyta láni“ nr. 620657 „100% yfir íEUR úr ISK á gjalddaga 07.01.2008“, miðað við útreiknaða stöðu þess í íslenskumkrónum á umræddum gjalddaga lánsins. Ítölvubréfssamskiptum hinn 3. janúar 2008 kemur fram að í tilefni affyrirhugaðri breytingu á myntskuldbindingu lánssamningsins muni LandsbankiÍslands hf. selja evrur á genginu 92,23 krónur fyrir hverja evru, og samþykktistarfsmaður stefnanda það tilboð.Myntbreyting lánsins fór síðan fram með þeim hætti, að sögn stefnda, aðumrædd fjárhæð í evrum, 6.806.900,21 var tekin út af evrureikningi LandsbankaÍslands hf., nr. 0106-38-710900, í þágu stefnanda og í raun lánuð stefnanda, enhafi hins vegar verið lögð inn á annan reikning lánveitanda, nr.0100-38-710555, vegna gjaldeyrisviðskiptanna.Fyrir þær evrur hafi síðan samdægurs verið keyptar 627.800.406 íslenskarkrónur, sem lagðar hafi verið inn á reikning lánveitanda nr.0106-26-900900. Þeirri fjárhæð hafisíðan daginn eftir, 8. janúar 2008, verið ráðstafað til greiðslu skuldarstefnanda samkvæmt skuldabréfinu. Eftirhafi staðið skuldbinding stefnanda við Landsbanka Íslands hf. í evrum í staðíslenskra króna, og fékk lánið eftir það nýtt númer, 0106-36-10784. Ofangreindir reikningar Landsbanka Íslandshf., sem fjármunir hafi verið millifærðir af og á, voru reikningar í kerfumþriðja manns, Reiknistofu bankanna. Fyrsti gjalddagi lánsins eftirmyntbreytingu var hinn 7. apríl 2008. Áþeim gjalddaga var afborgun ásamt vöxtum skuldfærð af evrureikningi stefnanda,0162-38-719206, alls 235.678,06 evrur, sbr. og beiðni starfsmanns stefnanda ítölvuskeyti 3. apríl 2008, þar sem stefnandi óskaði þess að evrur af reikningistefnanda í Glitni banka hf. yrðu færðar á evrureikning stefnanda hjáLandsbanka Íslands hf., fyrir afborgun lánsins.Sambærilegar ráðstafanir voru og gerðar vegna gjalddaga lánsins hinn 7.júlí 2008 og hinn 7. október 2008. Allargreiðslur vegna gjalddaga á árinu 2008 voru inntar af hendi með millifærslu afevrureikningi stefnanda hjá Landsbanka Íslands hf. Fyrsti gjalddagi lánsins á árinu 2009 varhinn 7. janúar. Óskaði stefnandi þáeftir því að afborgun lánsins yrði greidd með evrum í eigu stefnanda og var þaðgert sem og vegna gjalddaga 5. október 2009.Á árunum 2010, 2011 og 2012, var sambærilegt fyrirkomulag varðandigreiðslur afborgana og vaxta, þar sem stefnandi óskaði sérstaklega eftir því aðreikningur hans hjá stefnda í evrum yrði skuldfærður, en í einhverjum tilvikavoru evrur keyptar sérstaklega og lagðar inn á reikninginn til að mæta greiðsluafborgana og vaxta. Fram að myntbreytingu lánsinshinn 7. janúar 2008 hafði stefnandi hins vegar óskað eftir því að reikningurhans í íslenskum krónum yrði skuldfærður fyrir greiðslu afborgana og vaxta,vegna gjalddaga 5. júlí 2006, 5. janúar 2007 og 5. apríl 2007. Á síðasta gjalddaga fyrir myntbreytingu, eðahinn 5. janúar 2008, seldi stefnandi evrur sérstaklega fyrir íslenskar krónurtil að greiða af láninu. Með lánssamningi, dagsettum 8.mars 2013, var lánsskuldbinding samkvæmt lánssamningi 0106-36-010784 greidd uppmiðað við eftirstöðvar eftir gjalddaga í janúar 2013, en hún nam þá4.270.996.21 evru. Fór það uppgjör frammeð fyrirvara stefnanda, sem nánar var tilgreindur í viðauka II viðlánssamninginn. Einnig gekkst stefnandiundir þá skuldbindingu að ráðstafa þeirri fjárkröfu sem hann kynni að eignast áhendur stefnda af þessu tilefni til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt hinumnýja lánssamningi. Stefnandi fékk í október 2007heimild til að gera ársreikninga sína í evrum frá árinu 2008. Í samstæðureikningi stefnanda á því ári kemurfram að samstæðan hafi gert skiptasamninga til að takmarka gjaldmiðlaáhættuvegna fjárfestinga og að áhrif af samningunum hafi verið færð írekstarreikning. Kemur þar og fram aðtekjur félagsins séu að mestu leyti í evrum, breskum pundum, japönskum jenum ogbandarískum dollurum, en meginhluti skulda félagsins sé í evrum. Með ákvörðun, dagsettri 7.október 2008, tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar LandsbankaÍslands hf. og skipaði bankanum skilanefnd í samræmi við 100. gr. a laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, eins og þeim var breytt með lögum nr.125/2008. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var öllum eignum Landsbanka Íslands hf.ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf.og tók stefndi við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. vegnaumdeilds lánssamnings, í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins.III Stefnandibyggir kröfur sínar á því, að skuld hans samkvæmt áðurnefndum lánasamningi hafifrá 7. janúar 2008 verið vegna láns í íslenskum krónum bundið við gengi evrumeð ólögmætum hætti. Þannig hafiverðtryggingu á höfuðstól láns hans í íslenskum krónum verið breytt úr vísitöluneysluverðs yfir í gengi evru. Lög nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lán í íslenskum krónum séuverðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001 sé ávæði 14.gr. laganna ófrávíkjanlegt og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar,sem ekki sé stoð fyrir í lögum.Stefnandi byggir á því að ákvæði í samningum hans og stefnda umgengistryggingu hafi verið í andstöðu við þessi fyrirmæli laga nr. 38/2001 ogséu því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar ráðist það, hvort skuldbinding sé í gengistryggðumíslenskum krónum, og þannig andstæð ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001, eðaerlendum myntum, öðru fremur af skýringu á texta viðkomandi samnings, þar semlýst sé þeirri skuldbindingu, sem lántaki takist á hendur. Hafi þar skipt mestu sú fjárhæð sem beint eðaóbeint sé tilgreind í viðkomandi samningi. Stefnanditelur óumdeilanlegt að lán hans samkvæmt lánssamningnum 6. desember 2005 hafiverið í íslenskum krónum. Hinn 7. janúar2008 hafi verðtryggingu á höfuðstól láns stefnanda verið breytt úr vísitöluneysluverðs yfir í gengi evru. Að bakiþessari breytingu liggi takmörkuð gögn og telur stefnandi ljóst að stefndi, ogforveri hans, verði að bíða allan halla af hvers konar annmörkum á skjalagerð íþessu tilliti. Stefnandi telur þóóumdeilanlegt að breytingin hafi byggt á heimild stefnanda samkvæmt grein 3.1 ílánssamningnum til að breyta myntviðmiðun skuldarinnar, en stefnandi byggi áþví að ákvæði greinarinnar séu um ólögmæta gengistryggingu. Ígrein 3.1 í samningnum sé kveðið á um að lántaki geti óskað eftir því aðmyntsamsetningu lánsins verði breytt, þannig að eftirstöðvar skuldarinnarmiðist að öllu leyti eða hluta við erlendar myntir eða mynteiningar. Síðan segi í ákvæðinu að við myntbreytinguskuli við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt sé að miða við ogkaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skuli miða við, samkvæmt gengisskráningustefnda á íslensku krónunni. Telurstefnandi að þetta renni stoðum undir að verið sé að miða skuldina við gengierlendra mynta, enda sé þetta sama orðalag og notað hafi verið í b-lið 4.töluliðar 1. mgr. 39. gr. laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl. meðsíðari breytingum, en í þeim lögum hafi sagt að það væri skilyrðiverðtryggingar samkvæmt lögunum að grundvöllur verðtryggingar „væri sem hérsegir: b. miðað sé við gengi erlends gjaldeyris þar sem slíkt er heimiltsamkvæmt lögum eða reglugerð“. LandsbankiÍslands hf. hafi þannig notað sama orðalag og löggjafinn hafi notað við að lýsa„gengistryggingu“. Eftir að heimild tilað verðtryggja skuldir með gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið afnumin hljótiþað að hafa staðið forvera stefnda nær að nota orðalag í skjölum á sínum vegumsem löggjafinn hafi einmitt lagt til grundvallar við lýsingu á gengistryggingu,vilji hann leggja aðra merkingu í orðalag sitt en gert hafi verið í lögum umgengistryggingu. Stefnandibyggir á því að í framangreindu ákvæði í grein 3.1 í samningnum felist að fráog með breytingu á viðmiðunarmynt, líkt og þeirri sem gerð hafi verið á láninu7. janúar 2008, sé lánið í raun enn með höfuðstól í íslenskum krónum, en aðhann sé miðaður við gengi erlendra gjaldmiðla, í þessu tilviki gengi evru. Í öllu falli sé ljóst að um staðlaðsamningsákvæði sé að ræða sem forveri stefnda hafi samið einhliða og verði aðtúlka það stefnda í óhag, sé vafi um inntak þess. Íannan stað liggi fyrir tölvupóstur, dagsettur 3. janúar 2008, sem starfsmaðurLandsbanka Íslands hf., sendi á aðra starfsmenn bankans, sem Haukur Ómarsson,starfsmaður bankans, áframsendi starfsmanni stefnanda. Í tölvupóstinum sé tilkynnt um „nýtt almenntlán“ stefnanda. Þrátt fyrir það telurstefnandi ljóst af efni tölvuskeytisins, að um sé að ræða breytingu á skilmálumlánsins frá 6. desember 2005, í samræmi við ákvæði greinar 3.1 ílánssamningnum. Í tölvuskeytinu séfjárhæð hins „nýja láns“ tilgreind sem „627.800.406,00 isk“. Síðan segi: „Mun standa í EUR 100%.“ Að lokum segi: „ISK er mynt útgreiðslu.“ Stefnandi telur ljóst og byggir á því að íþessum skilmálum felist að lánið hafi enn verið með íslenskan höfuðstól en aðhann hafi með skilmálunum verið tengdur við gengi evru, enda fjárhæð hins „nýjaláns“ einungis tilgreind í íslenskum krónum og sérstaklega tiltekið að myntútgreiðslu væri íslensk króna. Stefnandibyggir á því að kveða hefði þurft á um það með skýrum hætti hafi ætlun aðilaverið að breyta mynt lánsins og nauðsynlegt hefði verið að breyta skilmálum lánsinstil samræmis og leita samþykkis stefnanda fyrir því. Slíkt hafi ekki verið gert. Verði stefndi, sem lánastofnun, að bíðahallann af öllum óskýrleika hvað þetta varði. Íþinghaldi hinn 16. október 2014 var bókuð eftir stefnanda ný málsástæða þess efnisað stefndi hafi með tölvupósti 21. október 2011 gefið stefnanda skuldbindandiloforð um að lán stefnanda væri bundið ólögmætri gengistryggingu sem værióskuldbindandi fyrir stefnanda. Aðalkrafastefnanda byggir á því að samkvæmt 1. málslið 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001beri kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega afhonum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar. Sama regla leiði af almennum reglumkröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár, en öll almenn skilyrði þeirra reglnateljist uppfyllt. Aðalkrafanbyggi á því að þar sem hin ólögmæta gengistrygging á lánssamningi aðila hafiverið óskuldbindandi fyrir stefnanda hafi hann ofgreitt stefnda 501.054.593krónur við uppgreiðslu lánsins miðað við 7. janúar 2013 þegar stefnandi hafiinnt af hendi greiðslu að fjárhæð 723.506.760 krónur til stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að þegarframangreind greiðsla hafi verið innt af hendi hafi eftirstöðvar lánsins veriðað fjárhæð 222.452.167 krónur, miðað við að hin ólögmæta gengistrygging hafiverið óskuldbindandi fyrir stefnanda.Stefnandi hafi greitt upp lánið með sérstökum fyrirvara um endurheimtuofgreidds fjár, yrði talið að lánið væri með ólögmætri gengisbindingu. Útreikninguraðalkröfu byggi á því, samhliða því að krafist sé endurgreiðslu ofgreidds fjárvegna óheimillar gengisbindingar, þ.e. endurgreiðslu ofgreiddra afborgana, aðstefndi eigi ekki, til frádráttar þeirri kröfu, kröfu um viðbótargreiðslu vegnamismunar á umsömdum vöxtum, sem stefnandi hafi þegar greitt af láni í íslenskumkrónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, og þeim vöxtum sem SeðlabankiÍslands ákveði samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandibyggir á því að hann hafi fengið fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta og þvíverði hann ekki krafinn um frekari greiðslur á viðkomandi gjalddögum. Stefnandi telur að öll skilyrði séu uppfylltsvo að fullnaðarkvittanir hafi þau áhrif að stefndi hafi glatað frekari kröfuum greiðslu vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001. Ífyrsta lagi telji stefnandi óumdeilanlegt að hann hafi verið í góðri trú um aðgreiðslur hans fælu í sér fullar efndir, þ.e. hann hafi hvorki vitað né máttvita að greiðslur hans hafi verið ófullnægjandi þegar þær hafi verið inntar afhendi. Íöðru lagi hafi verið komin festa á framkvæmd lánssamningsins enda hafistefnandi greitt umsamdar afborganir og vexti að fullu allan lánstímann og hafistaðið í skilum á 20 gjalddögum eftir að lánið hafi verið gengistryggt, semákvarðaðir hafi verið á þriggja mánaða fresti, þegar stefnandi hafi greittskuld sína upp með áðurnefndu láni 8. janúar 2013. Íþriðja lagi telur stefnandi að umfang hugsanlegrar viðbótarkröfu stefnda vegnavaxta sé verulegt hvort sem miðað sé við höfuðstól lánsins, 7. janúar 2008 aðfjárhæð 627.800.406 krónur, eða hlutfall af greiddum vöxtum sem hafi veriðsamtals 177.431.477 krónur, eftir að lánið hafi verið gengistryggt. Viðbótarkrafa stefnda vegna vaxta nemisamtals 86.679.780 krónum. Ífjórða lagi telji stefnandi að það hafi staðið stefnda, sem fjármálastofnun,nær að gæta þess að lán aðila væri ekki í andstöðu við ófrávíkjanlegt ákvæðilaga nr. 38/2001. Ífimmta lagi telji stefnandi að aðstöðumunur hafi verið með samningsaðilum, þarsem stefndi hafi verið fjármálafyrirtæki sem starfað hafi á lánamarkaði ogboðið viðskiptamönnum sínum ýmis kjör, þar með talin lán með gengistryggingusem hafi reynst ólögmæt. Áfjármálafyrirtækjum hvíli sérstök skylda til að vanda til samningsgerðar ogverði stefndi að bíða hallann af því hversu ófullkomin skjalagerð hafi legið aðbaki þeirri breytingu, sem gerð hafi verið á láninu 7. janúar 2008. Þá sé til þess að líta að sú breyting, og þaraf leiðandi hin ólögmæta gengistrygging, hafi byggst á stöðluðu samningsákvæðií grein 3.1 í lánssamningi aðila, sem samið hafi verið einhliða af stefnda ogþví hafi stefnandi verið í afar takmarkaðri aðstöðu til að hafa áhrif á þáskilmála sem hafi ráðið því að lánið reyndist ólögmætt. Að þessu leyti hafi verið töluverðuraðstöðumunur með aðilum. Ísjötta lagi byggir stefnandi á því að hann falli ekki í flokk með stórumfyrirtækjum, heldur sé stefnandi meðalstórt fyrirtæki, samkvæmt skilgreininguþess efnis í viðauka við tilmæli framkvæmdastjórnarinnar nr. 2003/361/EB frá 6.maí 2003 um skilgreininguna á örfyrirtækjum og litlum og meðalstórumfyrirtækjum. Starfsmenn stefnanda áárinu 2013 hafi verið 180, mælt í stöðugildum, og velta fyrirtækisins hafiverið um 45 milljón evrur. Stefnandi séað þessu leyti í sama flokki og Borgarbyggð sem um sé fjallað í hæstaréttarmálinr. 464/2012, sem hafi haft 238 stöðugildi í árslok 2012. Stefnandi telji því að þau sjónarmið sem framkomi í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 464/2012, og snúi að stórum fyrirtækjum,eigi ekki við um sig. Þábyggir stefnandi á því að hann hafi gert fyrirvara við uppgjör á láninu um rétttil leiðréttingar og endurgreiðslu þess sem talið yrði ofgreitt. Stefndi hafi samþykkt þann fyrirvara. Loksverði að gæta að því, hvað sem öðru líði, að stefnda hafi verið í lófa lagið aðhafa uppi kröfu um vangreidda vexti fyrir liðna tíð löngu fyrr, enda hafi honumekki getað dulist ólögmæti gengisbindingarinnar, en aðgerðarleysi hans þar aðlútandi standi hvers konar slíkri kröfu í vegi. Varakröfusína byggir stefnandi á því, að þar sem hin ólögmæta gengistrygging hafi veriðóskuldbindandi fyrir hann hafi hann ofgreitt stefnda 414.374.813 krónur viðáðurnefnda uppgreiðslu lánsins miðað við 7. janúar 2013, miðað við að stefndigeti, við endurgreiðslu vegna hinnar óheimilu gengisbindingar, dregið fráfjárhæð sem svari til mismunar á umsömdum vöxtum, sem stefnandi hafi þegargreitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmið, og þeimvöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Framangreind krafa fái hvoru tveggja stoð í1. málslið 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, svo og almennum reglum kröfuréttarum endurheimtu ofgreidds fjár. Vaxtakröfusína byggir stefnandi á því að samkvæmt 1. málslið 5. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 beri kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafiranglega af honum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar. Í 6. mgr. greinarinnar segi að ef skuldarieigi að loknum útreikningi samkvæmt 5. mgr. kröfu á lánveitanda skuli lánveitandigreiða þá fjárhæð sem upp á vanti eigi síðar en 30 dögum frá því að krafa ségerð um endurgreiðslu. Stefnandi hafitekið nýtt lán hjá stefnda með lánssamningi hinn 8. mars 2013 og nýtt andvirðiþess til að gera upp að fullu eftirstöðvar lánssamningsins frá 6. desember2005. Stefnandi byggir á því að hannhafi haft uppi endurgreiðslukröfu sína með viðauka II við lánið frá 8. mars2013. Stefnandi byggir þannig á því aðhann eigi rétt á dráttarvöxtum frá þeim degi.Verði ekki fallist á dráttarvexti frá 8. mars 2013 byggir stefnandi áþví að hann eigi rétt á dráttarvöxtum frá því að 30 dagar hafi verið liðnir frádagsetningu viðaukans eða frá 8. apríl 2013.Taki bæði aðal- og varakrafa mið af þessu. Stefnandihafi ítrekað kröfu sína um greiðslu þeirrar kröfu sem gerð sé í málinu, með bréfi,dagsettu 12. desember 2013, og hafi hann lagt fram eigin útreikninga áhenni. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laganr. 38/2001 eigi stefnandi í öllu falli rétt á dráttarvöxtum frá 12. janúar2014 þegar liðinn hafi verið mánuður frá því að stefnandi hafi krafið stefndaum greiðslu með framangreindu bréfi. Verðiekki fallist á rétt stefnanda til dráttarvaxta frá og með 8. mars 2013 eða 8.apríl 2013, byggir stefnandi á því að hann eigi rétt á vöxtum samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 á sama tímabili, þ. á m. á grundvelli eðli máls, eðalögjöfnunar frá 1. mgr. 2, gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinnaskatta og gjalda, eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 131/2002. Umlagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, ásamtmeginreglum samninga- og kröfuréttar, og laga nr. 131/2002. Kröfuum málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála.IV Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að lánsskuldbinding stefnanda samkvæmt lánssamninginr. 0106-36-10784, þ.e. eftir myntbreytingu skuldbindingarinnar, sem farið hafifram í kjölfar gjalddaga hinn 5. janúar 2008, hafi verið í evrum en ekki ííslenskum krónum bundin með óheimilum hætti við gengi erlends gjaldmiðils íandstöðu við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Lánsskuldbindingin hafi því eftir þann tímaverið í erlendum gjaldmiðli svo sem heimilt sé samkvæmt ákvæðum VI. kafla laganr. 38/2001. Landsbanki Íslands hf., ogsíðar stefndi, hafi því réttilega krafið stefnanda um greiðslur í samræmi viðskuldbindingu hans á hverjum tíma, þ. á m. við uppgreiðslu og endurfjármögnunskuldbindingarinnar hinn 8. mars 2013. Hinn19. desember 2007 hafi stefnandi óskað sérstaklega eftir því að myntskuldbindingar hans samkvæmt lánssamningi frá 6. desember 2005 nr.0162-74-620657, yrði breytt úr íslenskum krónum yfir í skuldbindingu í evrum,með „skuldbreytingu“, sbr. framlagt tölvuskeyti. Grein 3.1 í lánssamningnum hafi kveðið á umheimild skuldara til að óska eftir myntbreytingu skuldar sinnar. Beiðni um myntbreytingu skyldi sendlánveitanda en væri með fyrirvara um að lánveitandi gæti útvegað umræddamynt. Við myntbreytingu skyldi notasölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þessgjaldmiðils sem framvegis skyldi miðað við, samkvæmt gjaldskrá. Ráðgert hafi verið að við myntbreytingu kynnilánssamningur að fá nýtt lánsnúmer, eins og raunin hafi verið. Í gein 4 hafi sérstaklega verið samið umvexti sem giltu fyrir lánshluta í erlendum myntum, Teljist þetta ákvæði skýrt um þá breytingu áláninu sem skuldari hafi gengist undir við myntbreytingu, þ.e. að mynt lánsinssé breytt, en á engan hátt megi ráða að með myntbreytingu sé átt við breytinguá verðtryggingu. Hafi það og veriðafdráttarlaus skilningur aðila, sbr. m.a. þær breytingar sem hafi samhliðaorðið á fyrirkomulagi á greiðslum af hálfu stefnanda, sem eftir breytingunahafi ætíð greitt afborganir og vexti í evrum, í stað íslenskra króna áður. Íframhaldi af beiðni stefnanda um skuldbreytingu (myntbreytingu), hinn 7. janúar2008, hafi farið fram viðskipti með evrur að beiðni stefnanda, þannig að evrurhafi verið seldar til öflunar íslenskra króna til uppgreiðslu eldrilánsskuldbindingar í íslenskum krónum.Þannig hafi 6.806.900,21 evra verið tekin af evrureikningi LandsbankaÍslands hf., nr. 0106-38-710900 og þær samhliða lagðar inn á annangjaldeyrisreikning í Landsbanka Íslands hf. vegna gjaldeyrisviðskiptanna, nr.0100-38-710555, en evrurnar hafi síðan verið seldar fyrir íslenskar krónur. Hafi verið umsamið að stefnandi greiddi 92,23krónur fyrir hverja evru og krónurnar yrðu lagðar inn á reikning í LandsbankaÍslands hf., nr. 0106-26-900900, þ.e. 627.800.406 krónur. Sú fjárhæð hafi síðan verið tekin út af þeimreikningi hinn 8. janúar 2008, til lúkningar lánsskuldbindingarinnar ííslenskum krónum, eins og hún hafi þá staðið.Eftir hafi staðið lánsskuldbinding stefnanda við Landsbanka Íslands hf.í evrum, í stað íslenskra króna, sbr. framlagða kaupnótu, og hafi lánið fengiðnýtt númer. Hinn erlendi gjaldmiðillhafi því ljóslega skipt um hendur við myntbreytinguna í þeim skilningi sem hérskipti máli, en ekki hafi átt við að afhenda stefnanda evrurnar sérstaklega,þar sem hann hafi þá þegar fengið í hendur og notið upphaflegrar lánveitingar. Umrædd færsla með evrur hafi hins vegarraunverulega farið fram í gegnum reikning Landsbanka Íslands hf., í kerfumþriðja manns, Reiknistofu bankanna (IG-reikningar, innlendirgjaldeyrisreikningar). Eftirumrædda breytingu á lánsskuldbindingu stefnanda hafi skuldbindingin ætíð veriðtalin vera í evrum í samningssambandi aðila og hafi báðir aðilar litið svoá. Þá hafi fjárhæðin borið vexti ísamræmi við ákvæði greinar 4.2 í lánssamningi, sem miðast hafi við LIBOR-vexti,ásamt umsömdu álagi. Þá hafi allar tilkynningarog greiðslukvittanir tilgreint hina erlendu mynt eingöngu, og eftirstöðvar hafieinnig ætíð verið tilgreindar í evrum.Stefnandi hafi heldur aldrei hreyft neinum andmælum við því. Í samræmi við beiðni stefnanda hafireikningur hans í evrum ætíð verið skuldfærður fyrir greiðslu afborgana ogvaxta, en ekki reikningur í íslenskum krónum, svo sem verið hafi fyrirmyntbreytingu. Hér beri og að hafa tilhliðsjónar að óumdeilt sé að meginþorri tekna stefnanda hafi verið og sé íerlendum myntum, auk þess sem stefnandi hafi stundað umtalsverð gjaldeyris- oggjaldmiðlavarnaviðskipti, og hafi átt reikning í erlendum myntum. Megi því gera ráð fyrir því að tilgangurstefnanda með myntbreytingunni hafi verið að færa skuld sína yfir í hinaerlendu mynt. Stefnandi hafi ogtilgreint án sérstaks fyrirvara skuldbindinguna í evrum í ársreikningum sínum. Meðvísan til framangreinds byggi stefndi á því að allt frá breytingu myntarlánsskuldbindingarinnar 7. janúar 2008 og til samræmis við ákvæði umræddssamnings og eftirfarandi framkvæmd hans, hafi lánsskuldbindingin verið lán íerlendum gjaldmiðli. Í beiðni stefnandahafi þannig verið óskað eftir skuldbreytingu á tilteknu láni úr íslenskumkrónum yfir í evrur, en beiðnin verði ekki skilin öðruvísi en svo að óskað hafiverið eftir því að lánsmyntin yrði í evrum í stað íslenskra króna. Viðskipti með evrur hafi ljóslega farið framsamhliða myntbreytingu samkvæmt samningi aðila, og því sýnlega ekki um neinmálamyndaviðskipti að tefla. Samhliðamyntbreytingunni hafi og verið ráðgert að efndir færu eftir það fram í evrum,og hafi sú orðið raunin. Þá sé og ljóstað stefnandi greiddi lánsskuldbindinguna endanlega upp með nýrri skuldbindinguí evrum, en engu breyti í því sambandi, eins og hér standi á, þó að það hafiverið gert með fyrirvara. Því sé ljóstað meginskyldur aðila, sem hér skipti máli, hafi verið efndar í hinni umsömduerlendu lánsmynt, þ.e. við myntbreytinguna og í framhaldi af henni. Lítaberi á ákvæði samningsins, um að myntbreyting leiði til þess að myntsamsetningláns verði breytt og að eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða aðhluta við erlendar myntir eða mynteiningar, í heild sinni, en af orðalagiðgreinar 3.1 í lánssamningi megi ljóslega ráða, m.a. af fyrirvara um útveguntiltekinna mynta, að ákvæðið taki til myntbreytinga sem slíkra, en ekki tilgengisbindingar (verðtryggingar).Tilvísun stefnda til laga nr. 13/1979 í þessu tilliti sé haldlaus. Þá sé og haldlaus sú málsástæða stefnanda aðlánsskuldbindingin hafi eftir myntbreytingu enn verið í íslenskum krónum, og aðþurft hafi að kveða á um það með skýrum hætti ef breyta hafi átt mynt lánsinsog jafnframt hafi þurft að breyta skilmálum lánsins til samræmis. Ljóst sé af beiðni stefnanda um myntbreytingunaog af grein 3.1 í lánssamningi, að fyrirkomulag á breytingunni hafi verið skýrtog verði á engan hátt séð að framkvæmd myntbreytingarinnar hafi valdið vafa hjástefnanda, sem m.a. hafi greitt af skuldbindingunni með evrum, og án nokkursfyrirvara af sinni hálfu um réttmæti krafna Landsbanka Íslands hf. og síðarstefnda. Stefndi vísar og til þess að þósvo að talið yrði að fyrirkomulag myntbreytingarinnar hafi falið í sérráðstöfun sem ekki samræmdist ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001, teldist hún ekkióheimil á grundvelli 3. málsliðar 2. gr. laganna. Eins og hér standi á hafi stefnandi ljóslegahaft hagsmuni af því að víkja frá ákvæðum laganna og ráðstöfunin verið honumtil hagsbóta. Byggir stefndi á því að súráðstöfun hafi verið í samræmi við ósk stefnanda. Verði því að líta svo á að hin fyrriráðstöfun, þ.e. umþrætt myntbreyting yfir í evrur hafi að sama skapi verið, aðmati stefnanda sjálfs, honum hagfelld og til hagsbóta, en því mati getidómstólar að sjálfsögðu ekki hnekkt.Þess utan verði að telja, með hliðsjón af starfsemi stefnanda ogtekjumyntum, að lán bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, hafi svo verið áannað borð, hafi verið stefnanda til hagsbóta hlutrænt séð sambanborið viðverðtryggð eða óverðtryggð lán í íslenskum krónum. Hefur stefnandi sönnunarbyrði um annað, einsog hér standi á. Meðbókun dagsettri 30. október 2014 samþykkti stefndi að ný málsástæða stefnanda,sem bókuð var 16. október 2014, kæmist að í málinu. Stefndi mótmælti því hins vegar að stefndihefði með tölvupósti 21. október 2011, gefið stefnanda skuldbindandi loforð umað lán stefnanda væri bundið ólögmætri gengistryggingu sem væri óskuldbindandifyrir stefnanda. Tölvuskeytið hafi veriðsent stefnda til að upplýsa hann um vinnu stefnda á því tímamarki, en sú staðaværi ekki endanleg og gæti breyst. Þásýni málatilbúnaður stefnanda að hann hafi sjálfur ekki litið svo á aðtölvuskeytið hefði falið í sér skuldbindandi loforð stefnda. Hafi stefnandi ekki fyrr en nú um síðir byggtmeintan rétt á téðu tölvuskeyti gagnvart stefnda. Ekkert liggi fyrir um það að stefnandi hafigert formlegar athugasemdir við tölvuskeyti stefnda frá 4. janúar 2012 eðamótmælt sérstaklega þeirri afstöðu stefnda sem þar komi fram. Vísar stefndi í þessu sambandi tiltölvuskeytis frá stefnanda til stefnda, dagsett 5. janúar 2012, þar semstefnandi óski eftir því að afborgun af láninu verði millifærð afevru-reikningi stefnanda. Farisvo að skuldbinding stefnanda samkvæmt lánssamningi frá 7. janúar 2008, teljisthafa verið bundin óheimilli verðtryggingu, þ.e. í andstöðu við lög nr. 38/2001,byggir stefndi engu að síður á því að ekki beri að fallast á aðal- og varakröfustefnanda, en í kröfunum felist að skuldbindingin hafi þá verið óverðtryggðfjárhæð í íslenskum krónum, en borið vexti miðað við hina erlendu lánsmynt, eðatil vara vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, miðað við óverðtryggðarskuldbindingar. Lánssamningurstefnanda og Landsbanka Íslands hf. frá 6. desember 2005, hafi upphaflega veriðí íslenskum krónum, verðtryggður samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þá hafi skuldbindingin átt að bera vexti, semskyldu vera kjörvextir, eins og þeir hafi verið ákveðnir af lánveitanda áhverjum tíma miðað við verðtryggðar skuldbindingar. Stefnandi byggi þannig á því að meintbreyting á verðtryggingu lánsfjárins hafi verið ólögmæt. Af málatilbúnaði stefnanda leiði, verði taliðað um „verðtryggingarbreytingu“ hafi verið að ræða, og til samræmis viðviðurkennd sjónarmið fjármunaréttar um réttaráhrif ólögmætra skuldbindinga,sbr. einnig að þessu leyti ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001, aðlánsskuldbindingin teljist þá, eins og hér standi á, hafa áfram veriðverðtryggð samkvæmt vísitölu neysluverðs í samræmi við ákvæði lánssamningsinsog borið vexti í samræmi við ákvæði gr. 4.1 í lánssamningi. Beri þá að reikna skuldbindingu stefnanda ísamræmi við ákvæði lánssamningsins sjálfs að þessu leyti, en ekki eigi við aðlíta fram hjá ákvæði lánssamningsins sjálfs.Þessi afstaða sé til samræmis við ákvæði 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr.38/2001, sem kveði á um að vextir samkvæmt 4. gr. skuli gilda ef „vaxtaviðmiðuner að öðru leyti ekki tiltekin“. Stefnditelur að við þessar aðstæður geti endurheimtukrafa stefnanda því aldrei numiðhærri fjárhæð en 265.382.743 krónum, þ.e. greiðsla stefnanda á höfuðstól miðuðvið hinn 7. janúar 2013, 707.257.086 krónur, að teknu tilliti til stöðuskuldarinnar þann dag, eftir greiðslu þá áfallinna verðbóta og vaxta,441.874.343 krónur. Sé þá miðað við aðinnborganir stefnanda í evrum séu færðar yfir í íslenskar krónur, að teknutilliti til samningssambands aðila, og eðli máls, miðað við kaupgengiLandsbanka Íslands hf. og síðan stefnda, á evrum á viðkomandi dögum, en ekkigengi sem Seðlabanki Íslands birti, sbr. 1. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001,um Seðlabanka Íslands. Í því sambandivísar stefndi til þess að ekki verði fram hjá því litið við útreikninginn aðverið sé að umbreyta evrum, sem afhentar hafi verið Landsbanka Íslands hf. ogsíðar stefnda, yfir í íslenskar krónur, og beri þá að miða við kaupgengisíðarnefndra aðila á hverjum tíma, en ekki gengisskráningu SeðlabankaÍslands. Hvað sem þessu líði, þ. á m.við hvaða gengisskráningu rétt sé að miða, sé a.m.k. ljóst að fjárkrafastefnanda, eins og hún sé fram sett, fái ekki staðist. Verðiekki fallist á framangreindar málsástæður stefnda og skuldbindingin teljisteftir breytinguna hafa verið óverðtryggt lán í íslenskum krónum, beri með ölluað líta fram hjá ákvæðum lánssamningsins um hina erlendu vexti en leggja tilgrundvallar vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sbr.og dóm Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Stefndi krefjist þess þá að stefnandi greiðivexti samkvæmt tilvísaðri 4. gr., í samræmi við meginreglu kröfuréttar um aðkröfuhafi, sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt til, eigi kröfu áhendur skuldara um það sem vangreitt sé.Kvittun fyrir greiddum vöxtum leiði ekki til þess að kröfuhafi hafiglatað þessari viðbótarkröfu sinni, eins og hér standi á, sbr. einnigdómaframkvæmd þessu til samræmis. Viðmat á því hvort víkja megi frá meginreglunni hafi m.a. verið litið til þesshvort skuldari hafi verið í góðri trú og þannig hvorki vitað né mátt vita aðgreiðsla hans á vöxtum væri ófullnægjandi þegar hann hafi innt hana af hendi,hvort aðstöðumunur hafi verið á aðilum og hvorum þeirra stæði nær að beraáhættu af þeim mistökum sem leitt hafi til þess að vangreitt hafi verið, að þvíer vextina varði. Í þeim efnum hafiverið litið m.a. til þess hvorum aðila megi fremur kenna um að mistök hafiorðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið, og hvert séumfang viðbótarkröfu. Ekkert eitt atriðisé þó talið geta ráðið úrslitum, heldur heildarmat, en því minna sem óhagræðiskuldarans yrði af viðbótargreiðslu, því ríkari séu rökin til að víkja ekki frámeginreglunni. Teljaverði ósannað að stefnandi verði fyrir sérstöku óhagræði við það að beint yrðiað honum viðbótarkröfu vegna vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, umfram þáfjárhæð sem stefnandi hafi þegar greitt í vexti. Í gögnum málsins liggi ekkert fyrir um aðviðbótarkrafa að þessu leyti myndi fyrirsjáanlega valda slíkri röskun á stöðustefnanda að jafna megi til óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtækiyrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu, svo sem veriðhafi í hæstaréttarmálunum nr. 600/2011 og 50/2013. Stefnandi, sem vilji bera fyrir sigundantekningu frá meginreglu kröfuréttar, hljóti að bera sönnunarbyrði fyrirstaðhæfingum sínum að þessu leyti en þá sönnunarbyrði hafi hann í engu axlað. Stefnanditeljist vera stórt fyrirtæki á íslenskan mælikvarða, en hér skipti ekki máliskilgreining Evrópusambandsins frá 6. maí 2003, þ.e. þegar almennar regluríslensks kröfuréttar séu annars vegar, en samkvæmt henni teljist stefnandi þómeðalstórt fyrirtæki á alþjóðlegan mælikvarða.Stefnandi sé einn stærsti handhafi úthlutaðra fiskveiðiheimilda hér álandi og fari með u.þ.b. 3,5% þeirra.Fyrirtækið sé raunar í hópi stærstu fyrirtækja landsins, hvort sem mæltsé út frá veltu eða hagnaði. Samkvæmtársreikningi stefnanda vegna ársins 2012 hafi tekjur hans numið rúmlega 48milljónum evra, eða 8,1 milljarði króna.Heildareignir hafi verið taldar rúmlega 95 milljónir evra, eða rúmlega16 milljarðar króna. Skuldir hafi numiðtæplega 62 milljónum evra, eða rúmlega 10,5 milljörðum króna. Stefnandahafi þannig, með tilliti til stærðar og umsvifa, svo og ætlaðrarsérfræðiþekkingar í viðskiptum og á sviði gjaldmiðla og gjaldmiðlavara, eðaaðgangi hans að slíkri þekkingu, ekki getað dulist samhengið millimynttilgreiningar lánssamnings og vaxtaviðmiðunar, og geti því ekki talist hafaverið í góðri trú um að greiddir vextir teldust endanlega greiddir, þó svo aðsá þáttur skuldarinnar sem ótvírætt hafi verið forsenda vaxtanna, þ.e.lánsmyntin, ætti eftir að sæta endurskoðun.Slíkt hljóti að skipta máli við heildarmatið. Megi allt eins ætla að það hefði komiðstefnanda á óvart ef ekki væri samhengi milli lánsmyntar og vaxta að þessuleyti. Þáverði að telja að stefnandi hafi verið í samningsaðstöðu, að því marki semtalið hafi verið nauðsynlegt, til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálumlánssamninganna og hafi jafnframt haft brýnt tilefni til að leita sér allrarnauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina, þ. á m. viðmyntbreytinguna, m.a. þegar litið sé til sérákvæðis í lánssamningi umuppgreiðsluþóknun, sem hafi verið umtalsvert lægri en samkvæmt gjaldskrá, aukþess sem stefnandi hafi gert margvíslegar tillögur og breytingar álánssamningnum, áður en hann hafi verið undirritaður. Þá verði ekki talið, með vísan til samskiptaaðila í tengslum við myntbreytinguna og eftirfarandi ráðstafana stefnanda vegnagreiðslna afborgana og vaxta, að lánveitandi hafi getað talist grandsamari enstefnandi um meint ólögmæti eða meint mistök. Ekkisé unnt að fallast á, eins og hér standi á, að fjárhæð viðbótarkröfunnar, þ.e.vaxta samkvæmt 4. gr., í stað hinna erlendu vaxta, sé slík að valdi stefnandasérstöku óhagræði í fjárhagslegu tilliti.Upphafleg lánsfjárhæð hinn 6. desember 2005 hafi verið 650.000.000króna, en lánsfjárhæðin, miðað við vísitölu neysluverðs 248/403,3, samsvarandií mars 2013 1.057.036 krónur. Hinn 8.mars 2013 hafði stefnandi greitt u.þ.b. 1/3 af upphaflegum umsömdumgjalddögum. Ef litið er til afkomustefnanda sé ljóst að fjárhæð viðbótarkröfu, að teknu tilliti til hagnaðar áárinu 2012, sem hafi numið tæpum 1,5 milljörðum króna (2,0 milljörðum króna efgengisleiðrétting samkvæmt kröfu stefnanda yrði talin með það ár), næmi 5,7%eða 4,3% af hagnaði, eftir fjármagnsliði og skatta. Þá næmi viðbótarkrafa innan við 30% afvaxtagjöldum stefnanda það árið. Ekkiverði heldur litið fram hjá því að stefnandi hafi með samkomulagi við stefndaendurfjármagnað lánsskuldbindingu sína með nýjum lánssamningi, en krefjistefnda um endurgreiðslu á meintri ofgreiðslu sinni. Viðbótarkrafa stefnda fæli því eingöngu í sérlægri endurgreiðslu til stefnanda, en kæmi ekki til greiðslu af hálfu stefnandaá annan hátt en leiði af skilmálum lánssamnings. Eins og hér standi á geti viðbótarkrafan þvíekki verið stefnanda sérstaklega íþyngjandi. Samkvæmtöllu framanröktu fari því fjarri að skilyrði séu uppfyllt til að víkja frámeginreglu kröfuréttar um rétt til viðbótargreiðslu. Í öllu falli verði stefnandi, sem beri fyrirsig undantekningu frá meginreglunni, að bíða halla af hvers konar vafa í þvítilliti. Stefndimótmælir og útreikningi stefnanda á aðalkröfu.Leggur stefndi fram útreikning sinn, þar sem fram komi að fjárhæð kröfu,sem reiknuð sé miðað við forsendur stefnanda, nemi einungis493.272.513 krónum. Þá sé miðað við, eins og greini ílánssamningi, kaupgengi Landsbanka Íslands hf., og síðar stefnda, á evrum þeimsem stefnandi hafi afhent stefnda til greiðslu á viðkomandi gjalddögum, en ekkieigi að miða við skráð gengi Seðlabanka Íslands, svo sem stefnandi virðistgera. Af hálfu stefnda sé þá litið tilatvika málsins, samningssambands aðila og eðli máls. Stefndimótmælir og útreikningi stefnanda á varakröfu sinni. Verði talið að skuldbindingin hafi, eftirmyntbreytingu, verið óverðtryggð í íslenskum krónum, en borið vexti tilsamræmis við 4. gr. laga nr. 38/2001, telur stefndi að fjárhæð kröfunnarteljist 403.837.247 krónur. Sé þá miðaðvið gengi Landsbanka Íslands hf., að breyttum breytanda. Stefndimótmælir og sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, frá 8. mars 2013. Ekkiverði séð að stefnandi hafi gert kröfu um endurgreiðslu fyrr en með bréfi,dagsettu 12. desember 2013, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001. Verði fallist á kröfu stefnandaum dráttarvexti krefst stefndi þess að þeir reiknist fyrst frádómsuppkvaðningu. Umlagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. lögnr. 151/2010. Þá vísar stefndi tilmeginreglna fjármunaréttar. Kröfuum málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V Ímáli þessu greinir aðila á um hvort fyrrgreint lán, sem stefnandi tók hjáforvera stefnda, hafi, eftir skilmálabreytingu lánsins í janúar 2008, verið lání erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr.92/2010 og 153/2010 var því slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, stæðu því í vegi að lántaki væriskuldbundinn af ákvæði í samningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tækibreytingum eftir gengi erlends gjaldmiðils.Frá þeim tíma hefur Hæstiréttur kveðið upp marga dóma, þar sem á þaðhefur reynt hvort skuldbinding samkvæmt lánssamningi teljist vera um fjárhæð ííslenskum krónum, sem á þennan óheimila hátt hefur verið gengistryggð, eðafjárhæð í erlendum gjaldmiðli, einum eða fleiri, sem fyrrnefnt lagaákvæði tekurekki til. Hefur fyrst og fremst veriðbyggt á skýringu á texta viðkomandi lánssamnings þar sem lýst er skuldbindinguþeirri sem lántaki gengst undir. Í þeim tilvikumþegar textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis lánssamningurinn erhefur verið litið til þeirra atriða sem lúta að því hvernig hann hefur veriðefndur og framkvæmdur að öðru leyti. Einsog að framan greinir gerðu forveri stefnanda og forveri stefnda með sérlánssamningi hinn 6. desember 2005, þar sem stefndi veitti stefnanda lán aðfjárhæð 650.000.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs. Í samningnum er kveðið á ummyntbreytingarheimild lánsins, þannig að eftirstöðvum þess verið breytt þannigað eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við erlendarmyntir eða mynteiningar, eina eða fleiri.Svo sem rakið hefur verið óskaði stefnandi eftir því með tölvuskeyti tilstefnda að skilmálum lánsins yrði breytt á þann hátt að skuldbinding hans yrðiekki lengur í íslenskum krónum heldur í evrum á gjalddaga lánsins í janúar2008, en áður höfðu farið fram samskipti aðila um hvernig unnt væri að standaað þessari skilmálabreytingu, m.a. um stöðu lánsins í íslenskum krónum og gengievru á þeim tíma. Skjöl málsins umgjaldeyrisviðskipti bankans af því tilefni bera með sér myntbreytingu lánsins íkerfum bankans og bar lánið eftir það LIBOR-vexti í samræmi við ákvæðilánssamningsins. Eftir þessa breytingubáru skjöl um skuldbindingu stefnanda hvergi með sér fjárhæð lánsins í öðrumgjaldmiðli en evrum og stefnandi greiddi eftir það ætíð af láninu í evrum. Þegar af þeirri ástæðu verður að líta svo áað eftir myntbreytingu, sem gerð var að ósk stefnanda á grundvelli samningsaðila, að um hafi verið að ræða gilda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðli, enekki skuld í íslenskum krónum sem háð hafi verið gengistryggingu í andstöðu viðákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Þáþykir ekki unnt að líta svo á að tölvuskeyti starfsmanns stefnda til starfsmannsstefnanda, þar sem segir: „Það er búið að flokka lánið gengistryggt (ólöglegt)þannig að mér sýnist þið vera að detta í lukkupottinn. Það er hins vegar ekki búið að endurreikna enætti að gerast fljótlega fyrst búið er að flokka“ feli í sér skuldbindandiloforð um að lánið yrði endurreiknað.Með því að ekki hefur verið fallist á að umþrætt lán hafi, eftirmyntbreytingu þess, verið í íslenskum krónum gengistryggt í andstöðu við ákvæðilaga nr. 38/2001, verður þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af kröfumstefnanda. Eftirþessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓ M S O R Ð : Stefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ramma hf. Stefnandigreiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 354/2000
Tollur Póstur Stjórnarskrá Friðhelgi einkalífs Meðalhóf
Starfsmenn T opnuðu fjórar bókasendingar til H í því skyni að nálgast vörureikninga svo að ákvarða mætti virðisaukaskatt af vörunni. H taldi T óheimilt að stunda reglubundna skoðun og opnun bókasendinga og gilti einu í hvaða tilgangi slík skoðun væri gerð. Áleit hann aðgerðirnar höggva að einkalífi sínu og tjáningarfrelsi. T taldi 45. gr. tollalaga hafa heimilað þá framkvæmd við tollmeðferð póstsendinga, sem um væri deilt, en þar væri kveðið á um að, tollgæslan mætti skoða og rannsaka allar vörur, sem fluttar væru til landsins. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi, að í umdeildri tollmeðferð hefði ekki falist brot á 65. gr. eða 73. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar var talið, að tollframkvæmdin hefði gengið í berhögg við einkalífsvernd stjórnarskrárinnar auk meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, en skattheimtusjónarmið hefðu aðallega ráðið henni. Fallist var á meginefni kröfu H og viðurkennt, að T hefði verið óheimilt að opna umdeildar bókasendingar á þann hátt sem gert var í þeim tilgangi einum að nálgast vörureikninga eða önnur gögn til ákvörðunar aðflutningsgjalda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. september 2000. Hann krefst þess aðallega, að viðurkennt verði með dómi, að stefnda hafi verið óheimilt að opna og skoða bókasendingar, sem honum bárust í pósti frá útlöndum samkvæmt fjórum póstaðflutningsskýrslum 1999, einni 10. júní, tveimur 26. júlí og hinni fjórðu 23. ágúst. Til vara krefst hann sams konar viðurkenningardóms um þær þrjár þessara bókasendinga, sem bárust frá ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins og aðflutningsskýrslur 10. júní og 26. júlí 1999 tóku til. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta varðar fjórar bókasendingar til áfrýjanda að utan sumarið 1999, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Starfsmenn tollgæslunnar í Reykjavík opnuðu þær í því skyni að nálgast vörureikninga inni í sendingunum, svo að ákvarða mætti virðisaukaskatt sem hluta aðflutningsgjalda, áður en áfrýjanda var gert viðvart um þær. Ber stefndi því við, að þetta hafi verið gert á grundvelli 1. mgr. 45. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 1. mgr. 104. gr., og 1. mgr. 107. gr., sbr. lög nr. 69/1996 og nr. 81/1998, og reglugerðar nr. 310/1992 um tollmeðferð póstsendinga, sbr. nú reglugerð nr. 709/2000. Framkvæmdinni var hagað þannig, að allar póstsendingar til landsins af því tagi, sem hér um ræðir, komu á Póstmiðstöðina í Reykjavík, þar sem starfsmenn stefnda störfuðu. Eftir að þeir höfðu opnað sendingu og náð í vörureikning var henni lokað aftur með límbandi, sem merkt var tollgæslunni. Fjárhæð reikningsins var að svo búnu rituð utan á sendinguna, áður en starfsmenn við póstþjónustu fengu hana til meðferðar, svo að þeir gætu útfyllt póstaðflutningsskýrslu, sem var sett í vasa utan á pakkann. Hann var svo fluttur í hlutaðeigandi pósthús, þar sem viðtakandi gat vitjað hans og greitt lögboðin gjöld. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn einkum á því, að tollyfirvöldum hér á landi sé óheimilt að stunda reglubundna skoðun og opnun allra bókasendinga, sem berist í pósti frá útlöndum. Gildi einu í hvaða tilgangi slík skoðun sé gerð, hvort heldur sé til innheimtu virðisaukaskatts eða eftirlits með innflutningi. Tollyfirvöld geti í mesta lagi krafist opnunar bókasendinga við úrtaksathuganir eða annars, ef sérstök rök hnígi til þess. Áfrýjandi leggur ríka áherslu á hina persónulegu afstöðu, sem felist í vali manns á lesefni, og höggvi aðgerðir tollgæslunnar því að einkalífi hans og tjáningarfrelsi. Vegna þeirra sitji þeir, sem kaupi bækur frá útlöndum, heldur ekki við sama borð og aðrir, sem fái annan varning erlendis frá, svo sem blöð og tímarit. Stefndi skírskotar til þess, að samkvæmt ótvíræðu ákvæði 45. gr. tollalaga megi tollgæslan skoða og rannsaka allar vörur, sem fluttar séu til landsins, þar á meðal póstsendingar til áfrýjanda. Sá háttur, sem almennt sé hafður á tollafgreiðslu póstsendinga vegna vörukaupa, sé mjög til hagræðis fyrir viðtakendur og tollgæsluna sjálfa og í engu andstæður ákvæðum stjórnarskrár, lögum eða reglugerðar nr. 310/1992. Miklu skipti, að starfsmenn stefnda séu að lögum bundir þagnarskyldu og hafi þessi framkvæmd eingöngu verið viðhöfð í þeim tilgangi að ná til vörureikninga inni í sendingunum og ljúka álagningu aðflutningsgjalda án þess að þurfa að kalla hvern og einn viðtakanda á vettvang áður. Sé þetta mjög til þess fallið að einfalda og flýta tollmeðferð þessara smásendinga, sem ekki beri tollverð utan á sér, og auka vöruflæði. Eins og mál þetta liggur fyrir hefur áfrýjandi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um kröfur sínar. II. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á, að í umdeildri tollmeðferð bókasendinga til áfrýjanda á árinu 1999 hafi ekki falist brot á 65. gr. eða 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 3. gr. og 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. III. Enn segir í 1. mgr. 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, að enginn skuli þurfa að þola geðþótta- eða ólögmæta röskun á einkalífi, fjölskyldu, heimili eða bréfaskiptum né ólögmætar árásir á heiður eða mannorð sitt. Samkvæmt 2. mgr. skulu allir eiga rétt á lagavernd gegn slíkri röskun eða árásum. Þessi samningur hefur ekki lagagildi hér á landi, en hann var fullgiltur af Íslands hálfu 22. ágúst 1979, sbr. auglýsingu nr. 10 í C-deild Stjórnartíðinda 1979. Eins og áður er fram komið hefur af hálfu stefnda verið talið, að 45. gr. tollalaga og þágildandi reglugerð nr. 310/1992 með síðari breytingum, sem sett var samkvæmt heimild í 107. gr. og 148. gr. laganna, hafi heimilað þá framkvæmd við tollmeðferð bókasendinga, sem áfrýjandi telur ekki standast. Með 1. mgr. 45. gr. tollalaga er tollgæslumönnum heimilað að skoða og rannsaka allar vörur, sem fluttar eru til landsins, hvort sem um er að ræða vörur á farmskrá, póstflutning, farþegaflutning eða annað. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að krefjast þess, að vörurnar séu fluttar í húsakynni tollgæslunnar eða á annan tiltekinn stað, þar sem tolleftirlit er framkvæmt, og þeim framvísað þar til skoðunar. Af hálfu stefnda hefur jafnframt verið vísað til 2. mgr. 33. gr. laga nr. 142/1996 um póstþjónustu, þar sem fram kemur sú undanþága frá ákvæði 1. mgr. 32. gr. laganna um póstleynd, að böggla frá útlöndum megi opna, ef nauðsynlegt er vegna ákvörðunar aðflutningsgjalda. Aðrar lokaðar póstsendingar má ekki samkvæmt ákvæðinu opna vegna ákvörðunar aðflutningsgjalda nema í viðurvist viðtakanda. Í áðurnefndri reglugerð nr. 310/1992 segir í 1. mgr. 6. gr., að viðtakandi póstsendingar, sem tekin er til tollmeðferðar, skuli afhenda póststarfsmanni á hlutaðeigandi pósthúsi skriflega aðflutningsskýrslu ásamt vörureikningi og öðrum tollskjölum og skuli hann í skýrslunni veita upplýsingar um, hvaða vörur séu í sendingunni, verð þeirra, tollskrárnúmer, aðflutningsgjöld og önnur atriði. Í 2. mgr. 6. gr. er póststjórninni veitt heimild til að ákveða, að póststarfsmenn aðstoði viðtakendur póstsendinga við gerð aðflutningsskýrslu, ef þeir óska eftir því og greiða fyrir þóknun. Auk tollskýrslueyðublaðs E1 er póststjórninni heimilað að nota sérstakt tollskýrslueyðublað E3, sem fyllt skal út af póststarfsmönnum og sent viðtakanda til undirritunar. Þá segir jafnframt, að póststjórnin skuli að höfðu samráði við ríkistollstjóra ákveða, hvenær nota megi tollskýrslueyðublað E3. Ágreiningslaust er í málinu, að þetta eyðublað var notað við tollafgreiðslu umræddra bókasendinga til áfrýjanda og fyllt út af póststarfsmönnum, eftir að þeir höfðu fengið sendingarnar frá starfsmönnum stefnda með límbandi tollgæslunnar eftir opnun og áritun um verð utan á þær. Í reglugerðinni er hins vegar ekkert fjallað um meðferð póstsendinga að þessu leyti í höndum tollgæslunnar. Þar segir einungis í 1. mgr. 10. gr., að tolleftirlit með póstsendingum skuli miða að því að fyrirbyggja, að ákvæði laga um bann við innflutningi á vörum séu brotin, tryggja að lagaákvæði varðandi innflutningstakmarkanir séu virt og tollskyldar vörur séu færðar til tollafgreiðslu. Í 2. mgr. 10. gr. segir síðan, að tolleftirlit samkvæmt 1. mgr. skuli fara fram með úrtaksathugun og vali með tilliti til áhættuþátta. Nú gildir um tollmeðferð póstsendinga reglugerð nr. 709/2000, þar sem fram kemur í 13. gr. heimild fyrir póststarfsmann til að opna póstböggla að utan í viðurvist tollvarðar, ef það er gert til að afla vörureikninga til að byggja á útreikning aðflutningsgjalda. Er vísað til 2. mgr. 33. gr. laga nr. 142/1996 og ákvæða þeirra um þagnarskyldu póststarfsmanna. Fram er komið, að erlend blöð og tímarit sættu áður sams konar tollmeðferð og bókasendingar frá útlöndum, en því var breytt með reglugerð nr. 336/1993 um innheimtu virðisaukaskatts af blöðum og tímaritum, sem send eru í áskrift erlendis frá í pósti. Þær sendingar eru ekki almennt opnaðar við komu og er póststjórninni heimilað í reglugerðinni að bera þessi blöð og tímarit út til viðtakenda án þess að krefja þá áður um greiðslu virðisaukaskatts. IV. Ótvírætt er, að stefndi hefur víðtæka heimild samkvæmt 1. mgr. 45. gr. tollalaga til að skoða og rannsaka hvers konar varning, sem til landsins er fluttur. Tilgangur tollmeðferðar innflutningsvara hlýtur annars vegar að vera sá að koma í veg fyrir ólögmætan innflutning og hins vegar að tryggja rétta álagningu og skil aðflutningsgjalda lögum samkvæmt. Þessu valdi tollgæslunnar verða þó sett málefnaleg mörk, er dregin verða af ákvæðum stjórnarskrár og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar auk annarra laga um réttarstöðu borgaranna. Af hálfu stefnda hefur hin umdeilda tollmeðferð á bókasendingum frá öðrum löndum einkum verið réttlætt með því, að ríka nauðsyn beri til skilvirkrar innheimtu virðisaukaskatts af innfluttum varningi, en virðisaukaskattur sé ein helsta tekjulind ríkissjóðs og varði örugg innheimta hans efnahagslega velsæld þjóðarinnar. Þá hefur stefndi lagt á það ríka áherslu, eins og áður greinir, að þessi tollframkvæmd sé viðtakendum sjálfum til mikils hagræðis. Hann heldur því ekki fram, að viðbúnaður gegn ólögmætum innflutningi hafi sérstaklega ráðið því, að rétt hafi þótt að opna reglubundið sérhverja þá póstsendingu að utan, sem ætla hafi mátt, að í væri tollskyldur varningur, og ekki bar með sér, hvert verðmæti hans væri. Fram er komið, að ekki sætir allur innflutningur til landsins sambærilegri tollmeðferð. Af þessu er ljóst, að skattheimtusjónarmið hafa aðallega ráðið þeirri tollframkvæmd, sem hér um ræðir. Póstsendingar til manna hér á landi frá öðrum löndum falla undir ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og eiga viðtakendur þeirra að öðru jöfnu rétt á því, að aðrir menn fái ekki án þeirra samþykkis vitneskju um innihaldið. Afskipti af póstsendingum verða því að eiga sér skýra og óvíræða lagastoð og ríka réttlætingu. Engu skiptir, þótt mönnum kunni að falla slík framkvæmd og hér um ræðir misvel í geð og sumum standi á sama um hana. Aðferðin sem slík er til þess fallin að þrengja að friðhelgi einkalífs og nægir það ekki eitt út af fyrir sig, að starfsmenn við tollgæslu séu bundnir þagnarskyldu. Þótt stefndi hafi rúmar heimildir að lögum til skoðunar á innfluttum varningi hefur hann ekki sýnt fram á það við þessar aðstæður, að nauðsynlegt hafi verið að opna reglubundið og fyrirvaralaust póstsendingar að utan að viðtakendum fornspurðum til að ná því lögmæta markmiði að innheimta aðflutningsgjöld og ekki hafi verið kostur á öðrum aðferðum í því skyni. Að öllu þessu virtu þykir stefndi með þeirri tollframkvæmd, sem áfrýjandi ber brigður á, hafa gengið í berhögg við einkalífsvernd stjórnarskrárinnar auk meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Hins vegar er ósannað, að bækur áfrýjanda í póstsendingunum fjórum sumarið 1999 hafi verið skoðaðar sérstaklega eða eitthvað skráð um efni þeirra. Samkvæmt framansögðu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina þannig, að viðurkennt verður með dóminum, að stefnda hafi verið óheimilt að opna þær fjórar bókasendingar, sem mál þetta varðar, á þann hátt sem gert var og í þeim tilgangi einum að nálgast vörureikninga eða önnur gögn til þess að geta ákveðið aðflutningsgjöld. Eftir þessum úrslitum þykir rétt, að stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefnda, tollstjóranum í Reykjavík, var á árinu 1999 óheimilt að opna póstsendingar til áfrýjanda, Harðar Einarssonar, eina 10. júní, tvær 26. júlí og hina fjórðu 23. ágúst, á þann hátt sem gert var og í þeim tilgangi einum að ná í vörureikninga eða önnur gögn til þess að geta ákveðið aðflutningsgjöld. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2000. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 12. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 3. ágúst 1999. Málið var þingfest 9. september 1999. Stefnandi er Hörður Einarsson, kt. 230338-5749, Síðumúla 14, Reykjavík, Stefndi er Tollstjórinn í Reykjavík, kt. 650269-7649, Tryggvagötu 19, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær, að viðurkennt verði með dómi, að tollgæslunni í Reykjavík hafi verið óheimilt að opna og skoða bókasendingar, sem stefnanda bárust í pósti frá útlöndum samkvæmt fjórum póstaðflutningsskýrslum, einni 10. júní 1999, tveimur 26. júlí 1999 og hinni fjórðu 23. ágúst 1999. Til vara krefst stefnandi þess, að viðurkennt verði með dómi, að tollgæslunni í Reykjavík hafi verið óheimilt að opna og skoða bókasendingar, sem stefnanda bárust í pósti frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins samkvæmt þremur póstaðflutningsskýrslum, einni 10. júní 1999 og tveimur 26. júlí 1999. Ennfremur er þess krafist, að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málið var tekið til dóms 12. apríl sl. en síðan eru liðnar fimm vikur. Í samtölum við lögmenn málsaðila 16. þ.m. kom fram að þeir teldu ekki þörf á að málið yrði flutt að nýju og staðfestu þeir það í þinghaldi fyrir dómsuppsögu. Dómari málsins var sama sinnis. Stefnandi kaupir öðru hvoru bækur frá útlöndum til einkanota eða vegna atvinnu sinna. Pantar hann þær frá seljendum, sem síðan senda þær til hans í pósti, venjulega eina í hverri sendingu. Ýmist eru bækurnar greiddar við pöntun með greiðslukorti eða síðar samkvæmt reikningi seljanda. Bækurnar eru sendar sem almennar sendingar en ekki sem skráðar sendingar. Mál þetta höfðar stefnandi vegna fjögurra bókasendinga sem honum bárust í pósti frá útlöndum á tímabilinu frá 10. júní til 23. ágúst 1999 en þær voru allar opnaðar af tollgæslu. Um er að ræða eftirfarandi bókasendingar: l. Frá Carl Heymanns Verlag KG í Þýskalandi samkvæmt reikningi nr. 609315/01 dags. 5. maí 1999 að upphæð 110.70 þýsk mörk, sbr. póstaðflutningsskýrslu 10. júní 1999. 2. Frá Waterstone's í Bretlandi samkvæmt reikningi dags. 21. júní 1999 að upphæð 63.95 ensk pund, sbr. póstaðflutningsskýrslu 26. júlí 1999. 3. Frá netbókaversluninni amason.co.uk í Bretlandi samkvæmt reikningi dags. 20. júlí 1999 að upphæð 17.24 ensk pund, sbr. póstaðflutningsskýrslu 26. júlí 1999. 4. Frá netbókaversluninni amason.com í Bandaríkjunum samkvæmt reikningi dags. 5. ágúst 1999 að upphæð 12.34 bandaríkjadalir, sbr. póstaðflutningsskýrslu 23. ágúst 1999. Samkvæmt framangreindu er fyrsta, önnur og þriðja sendingin frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins en hin fjórða frá Bandaríkjunum. Stefnandi hefur lagt fram í málinu umbúðir allra þeirra póstsendinga sem um er fjallað og sýna þær að umbúðir bókasendinganna hafa verið opnaðar og þær límdar aftur með límbandi með áletruninni "Tollgæslan Reykjavík". Utan á umbúðirnar hefur verið límdur vasi fyrir vörureikninginn. Stefnanda hefur síðan verið send tilkynning frá pósthúsi um, að hann ætti þar póstsendingu, sem vitja ætti innan eins mánaðar. Í tilkynningu pósthúss er yfirleitt tekið fram hver sé sendandi og tilgreind heildarupphæð gjalds sem greiða þarf við afhendingu sendingarinnar en það er reiknað á grundvelli upplýsinga sem fram koma á reikningi þeim sem fylgir sendingunni. Þegar stefnandi vitjaði sendinganna í pósthús var honum gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði hverrar sendingar og fast 180 króna gjald af hverri sendingu vegna tollmeðferðar í pósti. Að greiðslu lokinni fékk stefnandi kvittun á póstaðflutningsskýrslu E-3 sem fyrirfram hafði verið útbúin af póststofu. Með bréfi til fjármálaráðherra dags. 21. maí 1999 óskaði stefnandi meðal annars eftir því, að hætt yrði að opna í tolli bókasendingar frá útlöndum. Með bréfi fjármálaráðuneytisins dags. 16. júlí 1999 var þeirri ósk hafnað. Í máli þessu deila aðilar meðal annars um hvort sú aðferð sem tollyfirvöld viðhafa við tollafgreiðslu bókasendinga frá útlöndum samrýmist reglugerð um tollmeðferð póstsendinga nr. 310/1992, meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar, 4., 6., 11. og 21. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið (hér eftir EES-samningur) sem lögfestur var með lögum nr. 2/1993 og ákvæðum 8. og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (hér eftir MSE) og alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Stefnandi byggir málshöfðun þessa á því, að tollyfirvaldi sé óheimilt að stunda reglubundna skoðun og opnun bókasendinga, sem berast í pósti frá útlöndum, eins og gert sé hér á landi. Gildi einu í hvaða tilgangi slík skoðun sé gerð, til innheimtu virðisaukaskatts eða til eftirlits með innflutningi. Slík vinnubrögð séu í andstöðu við öll nútímaleg vinnubrögð við tollgæslu og millilandaverslun, sem miði að því að draga úr tollskoðun og greiða sem best fyrir innflutningi og útflutningi. Stefnandi byggir á því að 45. gr. tollalaga nr. 55/1987 um heimild tollgæslumanna til skoðunar og rannsóknar á vörum verði ekki beitt um bókasendingar til einkanota, sem stefnanda berast í pósti frá útlöndum, sama frá hvaða löndum sé og óháð tilgangi skoðunar. Önnur lagaákvæði og lagasjónarmið útiloki víðtæka beitingu þeirrar heimildar sem í ákvæðinu felist. Tollyfirvald geti aðeins krafist opnunar sendingar ef um sé að ræða úrtaksathugun á innflutningi eða ef sérstaklega stendur á, svo sem, ef rökstuddur grunur er um ólöglegan innflutning í bókasendingu og þá að stefnanda viðstöddum. Aðalkröfuna rökstyður stefnandi nánar þannig: 1. Stefnandi telur reglulega skoðun og opnun bókasendinga, sem berast í pósti frá útlöndum, andstæða ákvæðum reglugerðar um tollmeðferð póstsendinga nr. 310/1992 með síðari breytingum. Slík framkvæmd brjóti gegn fyrirmæli reglugerðarinnar um úrtaksathugun og val með tilliti til áhættuþátta. Þau gangi þannig lengra heldur en sérákvæði 2. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar heimili og einnig lengra en markmið tolleftirlits samkvæmt 1. mgr. 10. gr. veiti tilefni til þar sem ekki gildi um innflutninginn aðrar innflutningstakmarkanir og bækur séu ekki tollskyldar. 2. Regluleg og stöðug opnun og skoðun bókasendinga sé brot gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Stöðug opnun yfirvalda á bókasendingum til borgaranna sé gróf aðgerð, hvort sem markmið hennar sé að auðvelda yfirvöldum innheimtu gjalda eða að fylgjast með ólöglegum innflutningi eða jafnvel lesefni borgaranna. Kaup og lestur einstaklinga á bókum og öðru lesefni til einkanota teljist til einkalífs fólks og tjáningarfrelsis og njóti því verndar stjórnarskrár og vísar stefnandi sérstaklega til breytingarlaga nr. 97/1995, MSE, sbr. lög nr. 62/1994, og alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Verði ekki við það unað, að stjórnvöld gangi lengra í að fylgjast með innflutningi bóka heldur en annars varnings. Þá hafi stjórnvöld aðrar og vægari aðferðir en reglulega og stöðuga opnun og skoðun bæði til þess að innheimta virðisaukaskatt og fylgjast með innflutningi. Almenna reglan við móttöku póstsendinga sé sú, að móttakandi fái senda tilkynningu frá pósthúsi þess efnis, að hann eigi þar sendingu frá útlöndum, móttakandinn sé beðinn að vitja hennar og framvísa vörureikningi. Við móttöku á pósthúsi greiði móttakandi aðflutningsgjöld og sjaldnast sé hann beðinn um að opna póstsendinguna. Þá bendir stefnandi á að um innheimtu virðisaukaskatts af blöðum og tímaritum sem send séu í áskrift erlendis frá í pósti verið sett sérstök reglugerð, nr. 336/1993. Þessar sendingar séu aldrei tollskoðaðar og virðisaukaskattur sé gerður upp eftir móttöku. Stefnandi telur að sama eða svipað fyrirkomulag gæti ríkið haft við innflutning bóka. 3. Með því að hafa annan hátt á tollmeðferð bóka heldur en á tollmeðferð póstsendinga almennt, sérstaklega tollmeðferð blaða og tímarita, brjóti ríkisvaldið gegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og banni 14. gr. MSE við mismunun. Að því er varði bækur, blöð og tímarit sérstaklega verði að líta svo á, að um sé að ræða sambærilegar vörur, enda vörurnar t.d. í sama tollflokki samkvæmt 49. kafla tollskrár. Um sé að ræða ólögmæta mismunun. 4. Stefnandi telur að með reglulegri og stöðugri opnun og skoðun póstsendinga, sem innihaldi erlendar bækur, sé brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hana beri að skýra með hliðsjón af 8. gr. MSE og 17. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Lestur og kaup bóka sé hluti af einkalífi einstaklinganna í þjóðfélaginu og njóti friðhelgi. Umrædd skerðing á friðhelgi einkalífs sé mannréttindabrot nema hún sé sérstaklega réttlætt. Það fjárhagslega markmið sem búi að baki þessari rannsókn póstsendinga, þ. e. að innheimta virðisaukaskatts, réttlæti hana ekki, sbr. sérstaklega 2. mgr. 8. gr. MSE. Meðalhófsreglan sé innbyggður hluti af 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. MSE og 17. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. 5. Í reglulegri og stöðugri opnun og skoðun póstsendinga, sem innihaldi erlendar bækur, felist skerðing á tjáningarfrelsi, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, samanber 10. gr. MSE og 19. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Sérhver maður eigi rétt á því að taka við upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda nema svo standi á sem greinir í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 10. gr. MSE og 3. mgr. 19. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, en þær undantekningar eiga hér ekki við. Stefnandi telur ekki vera nauðsynlegt til þess að um sé að ræða skerðingu á tjáningarfrelsi í þessu sambandi, að sá, sem tjáningin sé ætluð, verði endanlega af henni. Nægilegt sé að tjáningin sé trufluð með afskiptum ríkisvaldsins eins og hér sé um að ræða. 6. Stefnandi bendir á að þær fjórar bókasendingar, sem hér um ræðir, séu aðeins hinar síðustu í langri röð bókasendinga, sem hann hafi fengið í pósti frá útlöndum yfir langt tímabil og hafa verið opnaðar og skoðaðar af tollgæslu. Engin sérstök ástæða hafi verið til þess að opna og skoða umræddar sendingar eða aðrar slíkar til stefnanda. Verði sjónarmiðum þeim sem stefnandi teflir fram fyrir aðalkröfu hafnað telur hann að sérreglur EES-samningsins, sbr. lög um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993, leiði til annarrar niðurstöðu að því er varðar innflutning bóka frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Stefnandi bendir á að í inngangsorðum EES-samningsins, sé meðal annars lögð áhersla á það markmið samningsaðilanna að mynda öflugt og einsleitt Evrópskt efnahagssvæði er grundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum. Ríkin hafi einsett sér að beita sér fyrir því að frelsi til vöruflutninga verði sem víðtækast á svæðinu og einnig lýst því yfir, að þau stefndu að því, með fullri virðingu fyrir sjálfstæði dómstólanna, að ná fram og halda sig við samræmda túlkun og beitingu EES-samningsins og þeirra ákvæða í löggjöf Evrópubandalagsins, sem tekin voru efnislega upp í EES-samninginn. Þau ákvæði EES-samningsins, sem í máli þessu komi helst til álita séu 11. gr. hans sem efnislega svari til 28. gr. stofnsáttmála Evrópubandalagsins. Í 11. gr. EES-samningsins segi að magntakmarkanir á innflutningi, svo og allar ráðstafanir sem hafi samsvarandi áhrif, séu bannaðar milli samningsaðila. Því er haldið fram, að regluleg og stöðug opnun og skoðun bókasendinga frá öðrum EES-ríkjum, eins og hún sé framkvæmd hér á landi, teljist ráðstöfun sem hafi samsvarandi áhrif og magntakmarkanir og feli því í sér brot gegn EES-samningnum, nema hún sé sérstaklega réttlætt. Framkvæmdin sé öll önnur en varðandi bækur sem Íslendingar kaupi innanlands. Það sé réttur Íslendinga að fá allar bækur án tálmunar af hendi stjórnvalda. Einnig sé það réttur þeirra sem hingað selji bækur frá EES-ríkjum, að ekki séu hömlur á afhendingu þeirra til kaupenda hér á landi. Í 1. mgr. 21. gr. EES-samningsins skuldbindi EES-ríkin sig til þess að einfalda eftirlit og formsatriði á landamærum, og er vísað um fyrirkomulag til bókunar 10, en hún fjallar um að einfalda skoðun og formsatriði vegna vöruflutninga. Í l. mgr. 3. gr. bókunar 10 sé meðal annars orðuð sú almenna regla að skoðun vegna flutnings á vörum yfir landamæri milli EFTA-ríkis og Evrópubandalagsins, sbr. 1. mgr. 2. gr. bókunar 10, felist í slembiathugunum, nema gild rök réttlæti annað. Stefnandi telur að reglan um að tollskoðun eigi almennt að takmarkist við slembiathugun styðjist auk þess við 11. gr. EES-samningsins. Þá er því haldið fram, að með opnun og skoðun bókasendinga frá öðrum ESS-ríkjum brjóti íslenska ríkið gegn banni 4. gr. EES-samningsins við mismunun á grundvelli ríkisfangs á gildissviði samningsins. Við skýringu EES-réttar ber að taka ríkt tillit til meðalhófsreglunnar, sem er ein af grundvallarreglum EB-réttarins og þar með EES-réttarins. Með hliðsjón af meginreglunni um frjálst vöruflæði verði opnun og skoðun hverrar einustu bókasendingar ekki talið hóflegt tæki til þess að innheimta opinber gjöld af innflutningi og fylgjast eðlilega með honum, enda önnur og vægari úrræði tiltæk, sbr. það, sem sagði um það efni í rökstuðningi fyrir aðalkröfunni. Við skýringu EB og EES-réttar beri einnig að tryggja vernd mannréttinda og sé það hlutverk jafnt innanlandsdómstóla sem EB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins. Þá sé frjálst vöruflæði ein af grundvallarreglum EB og EES-réttarins. Allar takmarkanir á frjálsu vöruflæði verði því að réttlæta sérstaklega, annað hvort samkvæmt undantekningum 13. gr. eða með vísun til brýnna þarfa vegna almannahagsmuna. Stefnandi bendir á að skýra skuli íslensk lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur, sem á honum byggi. Með 3. gr. laga nr. 2/1993 hafi verið leidd í íslensk lög sú skuldbinding, sem Ísland tók á sig með bókun 35 við EES-samninginn en af henni sé ljóst, að EES-reglum sé ætlað að hafa forgang, þar sem þær og landslög kunni að rekast á. Með hliðsjón af þessu verði 45. gr. tollalaga nr. 55/1987 ekki beitt eftir orðanna hljóðan um heimild til skoðunar á vörum frá öðrum EES-ríkjum, þar sem hún brjóti í bága við meðal annars 11. gr. EES. Ákvæðið sé frá því fyrir gildistöku EES-samningsins og hafi ekki verið aðlagað honum þrátt fyrir endurskoðun tollalaga á síðustu árum. Beri því að skýra þetta ákvæði með hliðsjón af ákvæðum samningsins. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til fjölmargra dómsúrlausna EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins og einnig til stofnsáttmála Evrópubandalagsins. Stefnandi kveður bókasendingar frá útlöndum hafa færst í vöxt, einkum með tilkomu veraldarvefsins og beri slíkar sendingar utan á sér að í þeim sé gjaldskyldur varningur. Af hálfu stefnda er mótmælt þeim skilningi stefnanda að bókasendingar til stefnanda hafi verið opnaðar til að framkvæma á skoðun á innihaldi þeirra. Stefnandi kveður sendingarnar hafa verið opnaðar til þess eins að kanna hvort bók eða önnur gjaldskyld vara væri í sendingunni og hvort vörureikningur væri til staðar til að grundvalla á útfyllingu aðflutningsskýrslu. Um hafi verið að ræða lágmarksskoðun sem framkvæmd hafi verið þar sem yfirgnæfandi líkur hafi verið taldar á að umræddar sendingar innihéldu gjaldskylda vöru. Sendingar þær sem um ræðir í málinu sæti tollmeðferð samkvæmt tollalögum nr. 55/1987. Teljist sá virðisaukaskattur sem stefnanda hafi verið skylt að greiða af bókum til aðflutningsgjalda, sbr. 1. gr. tollalaga, og hann hafi borið að innheimta samkvæmt 34. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Upplýsingar um tollverð vöru sé forsenda ákvörðunar aðflutningsgjalda, sbr. 8. gr. tollalaga, en tollstjórar, hver í sínu umdæmi, annist álagningu og innheimtu tolla og annarra skatta og gjalda sem greiða beri við tollafgreiðslu samkvæmt tollalögum, sbr. 3. mgr. 36. gr. tollalaga. Almennt beri sá er flytur inn vörur sem sæta skulu tollmeðferð ábyrgð á því að upplýsingar til útfyllingar aðflutningsskýrslu séu réttar, sbr. 16. gr. tollalaga. Sé innflytjanda skylt að afhenda tollyfirvaldi frumrit eða samrit af vörureikningi yfir hina innfluttu vöru eða sendingu þegar afhendingar aðflutningsskýrslu er krafist, sbr. 18. gr. tollalaga, en ríkistollstjóri ákveður form hennar samkvæmt 15. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðum tollalaga verði innflutt vara ekki afhent fyrr en hún hafi verið tollafgreidd og aðflutningsgjöld greidd. Í reglugerð nr. 310/1992 um tollmeðferð póstsendinga sé fjallað um tollmeðferð á nánar tilgreindum smásendingum. Samkvæmt 3. gr. hennar skuli allar innfluttar póstsendingar fluttar til tollmeðferðar á Póstmiðstöðina í Reykjavík, sem þjóni öllu landinu. Sendingin verði ekki afhent fyrr en tollmeðferð hafi farið fram og aðflutningsgjöld greidd. Í 6. gr. reglugerðarinnar sé heimilað að nota sérstaka póstaðflutningsskýrslu á eyðublaði E-3 og skuli það fyllt út af póststarfsmönnum í samráði við ríkistollstjóra. Póstaðflutningsskýrslur séu sendar til innheimtu ásamt sendingunum á hlutaðeigandi pósthús. Þegar vörureikningar séu ekki utan á sendingunum eða fylgiskjal með póstfylgibréfi þurfi að opna sendingarnar því í fjölmörgum tilvikum séu reiknar inni í þeim. Ekki komi í hlut annarra en starfsmanna stefnda að sinna þeim þætti og hafa með höndum tolleftirlit, sbr. 2. gr. reglugerðarinnar. Stefndi byggir á því, að samkvæmt 45. gr. tollalaga hafi verið heimilt að opna póstsendingar sem stefnanda hafi borist. Tollgæslumönnum sé heimilt að skoða og rannsaka allar vörur sem fluttar séu til landsins, hvort sem um sé að ræða vörur á farmskrá, póstflutning, farþegaflutning eða annað. Starfsmenn stefnda hafi aðsetur á Póstmiðstöðinni í Reykjavík en þangað berist allar póstsendingar frá útlöndum. Tollmeðferð póstsendinga fari fram þar og án þess að viðtakandi, sem geti verið búsettur hvar sem er á landinu, sé tilkvaddur. Ekki sé talið hagkvæmt að kalla fleiri þúsund manns sem fá gjaldskyldar sendingar á ári hverju í póstmiðstöð til að framvísa vörureikningum eða til að opna sendingar. Stefndi kveður umrædda framkvæmd byggjast á skýrri heimild í tollalögum. Vísar hann einnig til 2. mgr. 33. gr. laga nr. 142/1996 um póstþjónustu í því sambandi. Af hálfu stefnda er áréttað að þessi meðferð sé undantekning frá hinni almennu meðferð þegar almennt tollskýrslueyðublað, E-1, er notað en telur notkun þess eyðublaðs vera mun flóknari, sbr. reglugerð nr. 228/1993 um tollskýrslur og fylgiskjöl þeirra. Ákvæði 6. gr. og 10. gr. reglugerðarinnar verði því að skýra saman. Með því að nota póstaðflutnings­skýrslu, E-3, náist það markmið frekar að einfalda og flýta tollmeðferð og draga úr töfum eða hindrunum á innflutningi smápóstsendinga. Af hálfu stefnda er því mótmælt að umrædd aðferð sé andstæð ákvæði 10. gr. Stefndi byggir einnig á því að starfsmenn hans séu bundnir þagnarskyldu. Vísast til 18. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, 141. gr. tollalaga og 44. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandi telur að líta verði á bækur eins og hvern annan innfluttan varning sem sæti tollmeðferð samkvæmt tollalögum. Vara sem sæti tollmeðferð sé almennt ekki í lokuðum umbúðum og sé þannig að jafnaði ljóst hvaða vöru sé um að ræða. Skýra grein verði að gera fyrir innihaldi vörusendingar til þess að unnt sé að tollafgreiða, sbr. t.d. ákvæði 24. og 25. gr. tollalaga svo og 42. gr., 45. gr. og 2. mgr. 50. gr. laganna svo og 5., 6. og 7. gr. reglugerðar nr. 310/1992. Að hálfu stefnda er því haldið fram að útlit og merkingar umræddra sendinga til stefnanda hafi borið með sér að um væri að ræða bókasendingu frá erlendu bókaforlagi sem bæri að greiða af aðflutningsgjöld. Það sé reynsla starfsmanna stefnda slíkar sendingar hafi að geyma vörureikning sem hægt sé að byggja útreikning aðflutningsgjalda á. Ekki liggi annað fyrir en að í tilviki stefnanda hafi vörureikningar verið inni í póstsendingunni. Ekkert sé fram komið um að sérstök rannsókn hafi farið fram á innihaldi bókasendinganna, enda ekki merkt í reit því viðvíkjandi á póstaðflutningsskýrslum, sem lagðar hafi verið fram. Ekki sé vitað til að starfsmenn stefnda hafi séð eða veitt eftirtekt innihaldi póstsendinganna umfram þær upplýsingar sem fram komi á vörureikningi og aðflutningsskýrslu, en þær upplýsingar hvorki geti né megi fara fram hjá þeim. Samkvæmt ákvæðum tollalaga, meðal annars í 104. gr., megi ekki afhenda vöru fyrr en hún hefur verið tollafgreidd. Aðflutningsgjöld, í þessu tilviki virðisaukaskattur, sé reiknaður af kaupverði bókarinnar og flutningskostnaði en upplýsingar um slíkt komi að jafnaði fram á vörureikningi. Engin önnur ástæða hafi legið að baki opnunar bókasendinga til stefnanda en að nálgast slíkan vörureikning. Þegar starfsmanna stefnda hafi opnað bókasendingu til að nálgast reikning sé henni lokað aftur og innsigluð með límbandi, merktu tollgæslunni, áður en starfsmenn við póstþjónustu geti handleikið sendinguna. Þannig sé tryggt að opinber starfsmaður tollgæslu, sem bundinn sé þagnarskyldu, hafi tollafgreitt vöruna. Fjárhæð reikningsins sé síðan rituð utan á pakkann, svo að fylla megi út póstaðflutningsskýrslu, hún sett í vasa utan á pakkann og hann fluttur á hlutaðeigandi pósthús þar sem viðtakandi vitjar hans og greiðir lögboðin gjöld. Stefnandi byggir á því að við þessar aðstæður sé í raun óhjákvæmilegt annað en að sendingar verði að opna af starfsmanni stefnda til að frumtilgangi tollafgreiðslu verði náð. Í opnun póstsendinga í framangreindum tilgangi því felist alls ekki rannsókn á innihaldi sem hægt sé að fella undir ritskoðun eða brot gegn friðhelgi einkalífs eins og stefnandi haldi fram. Stefndi byggir á því að meta verði allar máls­ástæður stefnanda í ljósi framangreindra atriða. Í þessu sambandi beri einnig að líta til þess að nauðsyn þess að opna sendingar stefnanda hafi ekki síst verið til komin vegna þess að sendingarnar hafi verið þannig búnar til flutnings að reikningur hafi verið inni í þeim. Framangreind tollmeðferð sé í fullkomnu samræmi við meðalhófsreglu og mjög í anda hennar, þannig að lögmætu markmiði verði náð án þess að stefnanda eða öðrum sé íþyngt umfram það sem nauðsynlegt er. Þar sem opnun sendinga styðst við skýlausar heimildir í lögum og reglugerðum, svo og lögmæt markmið telur stefndi að sýkna beri af öllum kröfum stefnanda. Þá beri að virða varnir stefnda í því ljósi að virðisaukaskattur sé ein megintekjulind ríkisins og mikilvægt að tryggja skilvirka innheimtu skattsins. Þá mótmælir stefndi því að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotin þar sem um eiginlega stjórnsýsluákvörðun hafi ekki verið að ræða svo vitað sé. Stjórnsýslulög gildi ekki um almenn stjórnvaldsfyrirmæli og geti því tæplega átt við. Stefndi telur að megintilgangi laga verði að ná og virk innheimta lögboðinna gjalda sé lögmætt markmið og óhjákvæmilegt. Engin huglæg afstaða stefnda standi til þess að takmarka persónu- eða tjáningarfrelsi stefnanda og vara sem sæti tollmeðferð geti ekki talist til eiginlegra tjáskipta eða að bréfleynd hvíli þar á. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár í 1. mgr. 65. gr. eða 14. gr. MSE. Stefndi telur jafnræðisreglu ekki taka til mismunandi meðferðar dauðra hluta, heldur þess hvort mönnum eða lögaðilum sé mismunað þannig að í bága fari við greindar jafnræðisreglur þegar um öldungis sambærilegt tilvik sé að ræða. Þar sem stefnandi byggi ekki á því að hann hafi sætt annarri meðferð en aðrir þeir sem fá bækur sendar frá útlöndum verði kröfur hans ekki studdar við jafnræðisreglu. Þá sé ekki fram komið að stefnandi hafi sætt mismunun vegna þeirra atriða sem nefnd séu í 65. gr. stjórnarskrár eða 14. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, svo sem litarháttar, kynferðis, trúarbragða eða annars. Mismunandi meðferð á bókum annars vegar og blöðum og tímaritum hins vegar sé áreiðanlega ekki andstæða ákvæðum þessum. Í stefnu er réttilega bent á að fyrirkomulag tollmeðferðar á blöðum og tímaritum sé háttað með talsvert öðru móti á grundvelli reglugerðar nr. 336/1993. Ákvæði reglugerðarinnar mæli ekki fyrir um að blöð og tímarit sem send séu í pósti erlendis frá séu undanþegin tolleftirliti. Einungis sé þar mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi innheimtu virðisaukaskatts af slíkum varningi. Af þessari reglugerð verði ráðið að reynt hafi verið að einfalda og flýta tollmeðferð og þar með vöruflæði eftir því sem við verður komið. Stefndi telur tollmeðferð póstsendinga til stefnanda ekki andstæða 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8 gr. MSE eða 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Stefnandi njóti friðhelgi einkalífs síns þótt upplýsingar um innihald póstsendinga, sem sæta skulu tollmeðferð, komi lögum samkvæmt fyrir sjónir starfsmanna stefnda, sem bundnir séu þagnarskyldu. Ekki fari fram skráningar á niðurstöðum eftirlits eða kerfisbundin söfnun upplýsinga sem sé til þess fallin að vega að friðheldi einkalífs eða tjáningarfrelsi. Sendingar séu einungis opnaðar í þeim tilgangi að unnt sé að fylla út póstaðflutningsskýrslu. Þá sé heimilt samkvæmt 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár að rannsaka skjöl og póstsendingar með sérstakri lagaheimild. Stefndi telur að það eitt að nálgast vörureikning í sendingu, sem óumdeilt sé að sæta skuli tollmeðferð, sé ekki andstætt nefndum ákvæðum, enda um lögmætt markmið og tilgang að ræða. Stefndi mótmælir að kröfur stefnanda verði studdar við 8. gr. MSE eða 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.. Stefnandi hafi ekki gert nákvæma grein fyrir því á hvern hátt sé vegið að friðhelgi einkalífs síns. Um hafi verið að ræða innflutning á vöru sem sæti tollmeðferð að lögum og greiða beri aðflutningsgjöld af. Slíkur innflutningur sæti eftirliti lögum samkvæmt en allar innfluttar vörur sæti tollmeðferð. Þótt talið yrði að opnanir sendinga væru innan gildissviðs nefndra ákvæða, telur stefndi að fyrir hendi séu lögmæltar undantekningar til að ná málefnalegum og lögmætum markmiðum, meðal annars til að halda uppi virku eftirliti með því að lögskyld aðflutningsgjöld séu greidd af innfluttum vörum. Þá mótmælir stefndi því að kröfur stefnanda verði studdar við ákvæði 73. gr. stjórnarskrár, 10. gr. MSE eða 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Ekki hafi verið settar skorður við tjáningarfrelsi stefnanda, en því megi setja skorður með lögum, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár og 2. mgr. 10. gr. MSE. Framkvæmd tolleftirlits með innfluttum bókum og öðrum vörum brjóti ekki gegn nefndum ákvæðum, þar sem hún hindri á engan hátt möguleika borgarans á að tjá skoðanir sínar eða sannfæringar eða afla sér hverra þeirra upplýsinga sem þeir óska. Sömu sjónarmið hljóti að eiga við um allar vörur sem sæti tollmeðferð og bækur njóti þar ekki sérstöðu. Telur stefndi að ákvæði laga um tolleftirlit, opnun og skoðun rúmist innan heimilda greindra ákvæða. Af hálfu stefnda er varakröfu stefnanda mótmælt með sömu rökum og að framan greinir en því til viðbótar byggir stefndi á eftirfarandi sjónarmiðum. Stefndi mótmælir því að um sé að ræða magntakmarkanir eða aðgerðir er hafi samsvarandi áhrif samkvæmt 11. gr. EES-­samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Gildandi framkvæmd sé fremur til einföldunar og til þess að flýta fyrir tollafgreiðslu vara. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn 4. gr. EES-samningsins um mismunun á grundvelli ríkisfangs í tilviki stefnanda. Stefndi mótmælir því að tálmun sé fyrir að fara þótt innfluttar bækur sæti tollmeðferð. Tilgangur EES-samningsins sé ekki að sporna gegn tollmeðferð innfluttra vara. Eðli málsins samkvæmt þurfi maður hér á landi ekki að fá bók tollafgreidda kaupi hann hana innanlands en erlendar bækur séu almennt keyptar af aðilum sem séu skráðir á virðisauka­skattskrá og sjálfir hafi flutt inn vöruna og fengið tollafgreidda. Gildandi framkvæmd sé almennt fremur til þess fallin að auka frjálst vöruflæði en takmarka það. Engin höft séu á heimild stefnanda til að kaupa bækur frá útlöndum. Stefndi kveður bókun 10 við EES-samninginn um að einfalda skoðun og formsatriði vegna vöruflutninga ekki hafa lagagildi hér á landi. Umrædd framkvæmd sé hins vegar í góðu samræmi við megintilgang hennar. Það að krefja hvern og einn innflytjanda póstsendinga um tollskýrslugerð í formi E-1 og að byggja eftirlitið eingöngu á slembiúrtaki hefði mun meiri tálmanir í för með sér gagnvart slíkum innflutningi, en það fyrirkomulag sem nú er viðhaft að tollayfirvöld framkvæmi lauslega skoðun á hverri sendingu svo að unnt sé að útfylla póstaðflutningsskýrslu E-3. Engum tæknilegum hindrunum sé til að dreifa. Stefndi mótmælir því að núverandi framkvæmd sé andstæð þeirri meðalhófsreglu sem leggja beri til grundvallar við skýringu EES-samningsins. EES-samningurinn sé ekki mannréttindasamningur og ekki sé vegið að mannréttindum stefnanda. Því er mótmælt að opnanir á sendingum sem sæti tollmeðferð sé takmörkun á vöruflæði. Þótt hins vegar yrði á það fallist telur stefndi að almannahagsmunir réttlæti slíkar aðgerðir, sbr. 13. gr. EES-samningsins, enda verði að tryggja innheimtu virðisaukaskatts og jafnræði við hana með virkum hætti. Í þinghaldi í málinu 7. janúar sl. var fjallað um hvort á málinu væru gallar sem varðað gætu frávísun án kröfu en í greinargerð stefnda er vikið að því. Dómarinn taldi málatilbúnað stefnanda ekki gefa tilefni til að taka málið nú til munnlegs málflutnings og úrskurðar um hvort vísa því frá dómi án kröfu, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi þykir hafa lögvarða hagsmuni af að fá skorið úr dómkröfum sínum og þykja engir þeir gallar vera á málatilbúnaði hans að vísa beri málinu frá dómi án kröfu. Í stefnu var vakin athygli á því að rétt kynni að vera að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vegna álitaefna í málinu en ekki gerð krafa um það. Í þinghaldi 7. janúar sl var fjallað um hvort dómaranum væri rétt að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Taldi dómarinn ekki þörf á að leita slíks álits í málinu og gerðu lögmenn málsaðila ekki athugasemdir við þá niðurstöðu. Samkvæmt 3. mgr. 36. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. breytingu með 17. gr. laga nr. 69/1996, annast tollstjórar, hver í sínu tollumdæmi, meðal annars eftirlit með innflutningi, umflutningi og útflutningi á vörum til og frá landinu. Stefndi, Tollstjórinn í Reykjavík, annast eftirlit með innflutningi í Reykjavík, þar á meðal innflutningi á öllum póstsendingum til landsins og eru þær afgreiddar í Póstmiðstöðinni í Reykjavík, þar sem starfsmenn stefnda starfa. Fyrir liggur að tollur er ekki lagður á bækur hér á landi. Við innflutning bóka er hins vegar á þær lagður virðisaukaskattur. Telst hann til aðflutningsgjalda, samkvæmt 1. gr. tollalaga nr. 55/1987 og ber að greiða hann við tollmeðferð vöru áður en varan er afhent. Bækur eru þannig teknar til tollafgreiðslu eins og annar varningur sem fluttur er til landsins. Samkvæmt 45. gr. tollalaga er tollgæslumönnum veitt heimild til þess að skoða og rannsaka allar vörur er flytjast til landsins, hvort sem um er að ræða vörur á farmskrá, póstflutning, farþegaflutning eða annað. Heimilt er að krefjast þess að vörurnar séu fluttar í húsakynni tollgæslunnar eða á annan tiltekinn stað þar sem tolleftirlit er framkvæmt og þeim framvísað þar til skoðunar. Engin rök eru til að um bækur til einkanota gildi sérstakar reglur um heimildir tollgæslumanna til skoðunar fremur en um bækur sem fluttar eru til landsins til endursölu eða um aðrar vörur sem fluttar eru inn. Samkvæmt 16. gr. tollalaga ber þeim sem flytur inn vöru sem sæta skal tollmeðferð ábyrgð á að upplýsingar til útfyllingar aðflutningsskýrslu séu réttar. Þá er innflytjanda samkvæmt 18. gr. tollalaga skylt að afhenda tollyfirvaldi frumrit eða afrit vörureiknings yfir hina innfluttu vöru þegar afhendingar aðflutningsskýrslu er krafist. Í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar um tollmeðferð póstsendinga, nr. 310/1992, er gert ráð fyrir að í aðflutningsskýrslu, sem rituð sé á tollskýrslueyðublað, skuli viðtakandi póstsendingar veita upplýsingar um hvaða vörur séu í sendingunni, verð þeirra tollskrárnúmer, aðflutningsgjöld og fleira. Í 2. mgr. 6. gr. er kveðið á um að póststarfsmönnum sé heimilt að nota sérstakt tollskýrslueyðublað, E-3, sem skal fyllt út af póststarfsmönnum og sent viðtakanda til undirritunar. Póststjórnin og ríkistollstjóri skulu hafa samráð um hvenær nota megi slíkt tollskýrslueyðublað. Slíkt tollskýrslueyðublað er notað við tollafgreiðslu smásendinga af því tagi sem hér um ræðir. Til þess að tollyfirvöldum sé unnt að nýta framangreinda heimild til að nota tollskýrslueyðublað E-3 þarf tollverð vörunnar að liggja fyrir. Óumdeilt er að póstsendingar þær sem stefnandi fékk í hendur báru ekki með sér hvert tollverð vörunnar var. Í 1. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 310/1992 segir að tolleftirlit með póstsendingum skuli miða að því að fyrirbyggja að ákvæði laga um bann við innflutningi á vörum séu brotin, tryggja að lagaákvæði varðandi innflutningstakmarkanir séu virt og tollskyldar vörur séu færðar til tollafgreiðslu. Í 2. mgr. segir síðan að tolleftirlit samkvæmt 1. mgr. skuli fara fram með úrtaksathugun og vali með tilliti til áhættuþátta. Með hliðsjón af þeim stóra þætti sem virðisaukaskattur er í tekjuöflun ríkisins og ákvæðum tollalaga um innheimtu aðflutningsgjalda má fallast á með stefnanda að einn mikilvægasti þáttur tollmeðferðar sé að stuðla að því að lögboðin aðflutningsgjöld verði greidd af vöru og afla í því skyni nauðsynlegra upplýsinga. Í því skyni getur verið nauðsynlegt að upplýsa hvers kyns vara sé í tiltekinni sendingu, hvort aðflutningsgjöld beri að greiða af henni og hvert sé tollverð hennar. Með vísan til framangreinds og annarra ákvæða reglugerðar nr. 310/1992 en 10. gr. má vera ljóst að tolleftirlit lýtur að fleiru en því sem talið er upp í 1. mgr. 10. gr. Af samhengi 1. og 2. mgr. 10. verður að álykta að fyrirmæli um tolleftirlit með úrtaksathugun taki fyrst og fremst til þeirra fyrirbyggjandi og íþyngjandi aðgerða sem um er fjallað í 1. mgr. en ekki til lágmarksskoðunar af því tagi sem hér um ræðir, sem telja verður að sé fyrst og fremst ætlað að stuðla að skilvirku eftirliti með réttri álagningu og innheimtu aðflutningsgjalda. Í máli þessu er ekki annað fram komið en að umræddar bókasendingarnar til stefnanda, sem teljast til smápóstsendinga, hafi verið opnaðar í þeim tilgangi einum að ná vörureikningi innan úr þeim til þess að byggja á útreikning aðflutningsgjalda. Með hliðsjón af 45. gr. tollalaga, þeim tilgangi tollmeðferðar að tryggja skilvirka innheimtu opinberra gjalda og öðru framansögðu verður ekki talið að sú starfsaðferð tollyfirvalda að opna umbúðir vöru í þeim tilgangi að nálgast vörureikning sé óheimil vegna ákvæða 1. og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 310/1992. Um meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í framburði Bjarna Sverrissonar yfirtollvarðar fyrir dómi kom fram að smápóstsendingar af því tagi sem um ræðir í máli þessu skipti tugum þúsunda á ári. Einnig að tollverðir opni kerfisbundið þær sendingar sem bæru það með sér að vörureikningur væri í þeim í því skyni að nálgast reikninginn til að grundvalla á útreikning aðflutningsgjalda. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að tollyfirvöldum sé í lófa lagið að viðhafa sömu aðferð við tollafgreiðslu þessara sendinga og annarra póstsendinga, þ.e. að byggja innheimtu aðflutningsgjalda á upplýsingum um tollverð sem fram komi í aðflutningsskýrslu frá móttakanda. Ef uppgefið tollverð eða annað þyki tortryggilegt eigi tollyfirvöld þess kost á að opna sendingu og skoða og eins sé hægt að beita úrtaksathugun. Sýnt hefur verið fram á í málinu að sú framkvæmd tollyfirvalda að opna póstsendingar með bókum í því skyni að ná út vörureikningi til að byggja á álagningu aðflutningsgjalda þjónar því markmiði að starfsmenn Póstmiðstöðvarinnar í Reykjavík geti útfyllt sérstaka aðflutningsskýrslu, E-3, og móttakendur sendinga nálgast þær á næsta pósthúsi eftir að hafa staðfest aðflutningsskýrslu með undirritun sinni. Stefnandi bendir réttilega á að tollyfirvöldum séu aðrar leiðir færar til að grundvalla á rétta álagningu aðflutningsgjalda. Hann þykir hins vegar ekki hafa sýnt fram á að þær leiðir sem hann bendir á væru síður íþyngjandi fyrir móttakendur smápóstsendinga. Við mat að því hvort tollyfirvöld brjóti gegn meðalhófsreglu með umræddri framkvæmd þykir verða að horfa til þess að opnun póstsendinga af þessu tagi, sem framkvæmd er af tollvörðum sem bundnir eru þagnarskyldu, þykir ekki verulega íþyngjandi fyrir móttakanda sendingar. Með hliðsjón af víðtækri heimild tollyfirvalda samkvæmt 45. gr. tollalaga til að skoða póstsendingar, fjölda sendinga af þessu tagi, mikilvægi skilvirkrar innheimtu aðflutningsgjalda og því augljósa hagræði sem dómurinn telur móttakendur póstsendinga af þessu tagi hafa af þessari framkvæmd þykir kerfisbundin opnun tollyfirvalda á umbúðum slíkra póstsendinga ekki brjóta gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrir liggur að bókasendingar í pósti frá útlöndum af því tagi sem hér um ræðir eru opnaðar með kerfisbundnum hætti ef ekki er hægt að nálgast vörureikning nema opna þær. Slík kerfisbundin opnun er eingöngu viðhöfð um þær póstsendingar sem tollafgreiða má á grundvelli tollskýrslueyðublaðs E-3 en ekki um blöð og tímarit eða aðrar póstsendingar. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að önnur framkvæmd hafi verið viðhöfð varðandi bókasendingar til hans en um sambærilegar bókasendingar til annarra. Af hálfu stefnda þykir hafa verið gerð fullnægjandi grein fyrir þeim sérstöku rökum sem liggja til grundvallar sérreglum um innheimtu virðisaukaskatt af blöðum og tímaritum sem send eru í áskrift erlendis frá í pósti, samanber reglugerð um það efni nr. 336/1993. Einnig þykir stefndi hafa sýnt fram á að málefnaleg sjónarmið liggi að baki notkun tollskýrslublaðs E-3, sem umrædd kerfisbundin opnun póstsendinga er forsenda fyrir. Málefnaleg rök þykja þannig liggi að baki því að tollyfirvöld geri greinarmun á bókasendingum sem hér um ræðir og öðrum þeim vörum sem stefnandi hefur vísað til og að mismundi framkvæmd sé höfð á tollafgreiðslu þessara vörutegunda. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á í máli þessu að stefnandi hafi mátt sæta annarri framkvæmd við tollafgreiðslu en þeir sem flytja inn sambærilega vöru verður ekki fallist á að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Tollstarfsmenn eru ríkisstarfsmenn og er, samkvæmt 18. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, skylt að gæta þagmælsku um atriði er þeir fá vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanna eða eðli málsins. Sem fyrr segir opna tollgæslumenn með kerfisbundnum hætti slíkar bókasendingar sem stefnandi hefur fengið sendar í pósti. Ekkert er fram komið í málinu um það að opnun á bókasendingum stefnanda hafi farið fram í öðrum tilgangi en þeim að ná í meðfylgjandi vörureikninga, sem sannanlega fundust í öllum fjórum bókasendingunum og voru lagðir til grundvöllur útreikningi virðisaukaskatts. Fallast má á með stefnda að líta verði á innflutning á bókum með þeim hætti sem stefnandi hefur kosið sem hvern annan innflutning á vörum í skilningi tollalaga. Ljóst má vera að ekki er til þess ætlast samkvæmt tollalögum að því sé haldið leyndu gagnvart tollyfirvöldum hvers kyns vöru sé verið að flytja til landsins og á það jafnt við vöruheiti og nánari gerð hennar. Þvert á móti ber innflytjanda að gefa upplýsingar til tollyfirvalda um innflutta vöru, sbr. 15. - 18. gr. tollalaga nr. 55/1987 og t.d. 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 310/1992. Ekki er byggt á því í málinu að tollstarfsmenn hafi með opnun umræddra bókasendinga komist á snoðir um sérstaklega viðkvæmar upplýsingar. Ekkert bendir til þess að tollyfirvöld kynni sér sérstaklega efni bókanna, skrái upplýsingar um bókatitla eða annað sem snertir bókainnflutninginn eða nýti sér á einn eða annan hátt þá vitneskju sem tollstarfsmenn verða óhjákvæmilega áskynja um bókakaup manna. Í slíkri opnun póstsendinga sem að framan hefur verið lýst, sem framkvæmd er af tollstarfsmönnum, sem bundnir eru þagnarskyldu, þykir felast svo léttvægt inngrip í einkalíf móttakenda bókasendinga samanborið við þá hagsmuni sem ríkisvaldið hefur af tolleftirliti og traustri og skilvirkri innheimtu virðisaukaskatts að ekki þykir koma til greina að um brot gegn friðhelgi einkalífs teljist að ræða. Skiptir í því sambandi ekki máli hvort um kerfisbundna opnun póstsendinga er að ræða eða ekki. Stefnandi þykir þegar af þeirri ástæðu hvorki geta borið fyrir sig 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994 eða 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg eða stjórnmálaleg réttindi sem fullgiltur var af Íslands hálfu 22. ágúst 1979, á grundvelli þingsályktunar 8. maí 1979, sbr. auglýsingu nr. 10/1979 sem birt var í C-deild stjórnartíðinda 28. ágúst 1979. Síðastgreindur samningur hefur ekki lagagildi hér á landi. Vísað er til þess sem áður greinir um opnun bókasendinga og tilgang með kerfisbundinni opnun slíkra sendinga. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að bókasendingar séu opnaðar í því skyni að hindra eða torvelda innflutning á tilteknum tegundum bóka eða tilteknum bókum. Sem fyrr segir bendir heldur ekkert til þess að tollyfirvöld kynni sér sérstaklega efni bókanna, skrái upplýsingar um bókatitla eða annað sem snertir bókainnflutninginn eða nýti sér á einn eða annan hátt þá vitneskju sem tollstarfsmenn verða óhjákvæmilega áskynja um bókakaup manna. Ljóst er að tollmeðferð hlýtur ávallt að hafa í för með sér nokkra töf á að innflytjendur fái vöru afhenta. Hins vegar verður ekki fallist á með stefnanda að umrædd framkvæmd komi í veg fyrir eða torveldi að hann geti aflað sér upplýsinga og hugmynda erlendis frá umfram það sem eðlilegt getur talist með hliðsjón af því að um varning sem sætir tollmeðferð. Samkvæmt framansögðu verður því ekki með neinu móti séð að bækurnar séu opnaðar í þeim tilgangi að ritskoða þær eða að ritskoðun eða sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi felist í umræddri framkvæmd. Verða ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 10. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994 eða 3. mgr. 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg eða stjórnmálaleg réttindi ekki skýrð svo rúmt að umrædd framkvæmd teljist brjóta í bága við þau. Stefnandi byggir varakröfu sína á því að það leiði af 4., 6., 11. og 21. gr. EES-samningsins svo og bókun 10 við samninginn að stefnda hafi verið óheimilt að opna og skoða þrjár bókasendingar til hans frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Meginmál EES-samningsins og tilteknar bókanir með samningnum öðlaðist lagagildi hér á landi með lögum nr. 2/1993, sbr. 2. gr. laganna. Bókun 10 hefur ekki öðlast lagagildi hér á landi. Í 11. gr. EES-samningsins segir að magntakmarkanir á innflutningi, svo og allar ráðstafanir sem hafi samsvarandi áhrif, séu bannaðar milli samningsaðila. Eðli málsins samkvæmt er á ýmsan hátt einfaldara að kaupa bók í verslun hér á landi en að panta hana erlendis og flytja inn. Stefnandi hefur hins vegar ekki sýnt fram á að tollafgreiðsla bóka sem Íslendingar kaupa í smásölu í öðrum EES-ríkjum taki lengri tíma en tollafgreiðsla bóka sem fluttar eru inn til endursölu eða að umrædd framkvæmd tefji tollafgreiðsluna á einhvern hátt. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að þessi framkvæmd hafi óhagræði eða aukinn kostnað í för með sér fyrir móttakanda. Þvert á móti þykir stefndi hafa sýnt fram á að sá háttur sem hafður er á tollafgreiðslu bóka í smásendingum stuðli fremur að því að greiða fyrir innflutningi bóka sem innlendir aðilar kaupa erlendis í smásölu eins og hér er um fjallað. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að opnun póstsendinga sé til þess fallin að letja innlenda kaupendur til viðskipta af þessu tagi. Þá má einnig nefna að þeim aðilum sem selja bækur í smásölu hingað til lands er í lófa lagið að ganga þannig frá sendingum að ekki þurfi að opna sendingarnar til þess að nálgast upplýsingar um tollverð vörunnar. Stefnandi hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að í umræddri framkvæmd tollyfirvalda felist magntakmarkanir í innflutningi á bókum sem brjóti í bága við 11. gr. EES-samningsins. Fallast má á það með stefnda að umrædd framkvæmd á tollmeðferð smásendinga eins og þeirra sem um er fjallað í máli þessu sé í anda 21. gr. EES-samningsins þar sem framkvæmdin miðar að greiða fyrir innflutningi. Í 21. gr. er vísað til bókunar 10 en í þeirri bókun er fjallað um úrtaksathuganir til tollskoðun. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að umrædd framkvæmd sem miðar fyrst of fremst að því að afla með greiðum hætti upplýsinga um tollverð vöru feli í sér flóknari tollmeðferð en þótt notast væri við almenn tollskýrslueyðublöð og úrtakseftirlit. Þar sem ekki hefur verið fallist á að varakrafa stefnanda verði grundvölluð á 11. eða 21. gr. EES-samningsins liggur fyrir að taka til skoðunar hvort framkvæmd stefnda samrýmist 4. gr. samningsins en samkvæmt því ákvæði er hvers kyns mismunun á grundvelli ríkisfangs bönnuð á gildissviði samningsins nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans. Einu aðflutningsgjöldin sem lögð eru á innfluttar bækur er virðisaukaskattur. Virðisaukaskattur leggst jafnt á erlendar bækur sem keyptar eru af erlendum smásölum og á þær sem fluttar eru til landsins til endursölu. Eðli málsins samkvæmt er virðisaukaskattur innheimtur með öðrum hætti af kaupanda bókar í verslun hér á landi og af þeim sem flytur bók inn sjálfur þar sem innflytjandi bókarinnar er áður búinn að greiða aðflutningsgjöld og innheimtir síðan virðisaukaskattinn með söluverði bókarinnar. Eins og fyrr segir má fallast á það með stefnda að mismunandi háttur sem hafður er á tollafgreiðslu bóka í smásendingum og stærri bókasendinga stuðli fremur að því að greiða fyrir innflutningi bóka sem innlendir aðilar kaupa erlendis í smásölu eins og hér er um fjallað. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að umrædd kerfisbundin opnun póstsendinga sé til þess fallin að letja innlenda kaupendur til viðskipta af þessu tagi. Sem fyrr segir er þeim sem selja bækur í smásölu hingað til lands í lófa lagið að ganga þannig frá sendingum að ekki þurfi að opna sendingarnar. Verður því ekki fallist á með stefnda að umrædd framkvæmd geti talist mismunun á grundvelli ríkisfangs í skilningi 4. gr. EES-samningsins. Stefnandi hefur vísað til 6. gr. EES-samningsins um skyldu samningsaðila til að framkvæma samninginn í samræmi við úrskurði Evrópudómstólsins sem máli skipta og kveðnir hafa verið upp fyrir undirritunardag samningsins Þær dómsniðurstöður Evrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins sem stefnandi hefur vísað til þykja ekki geta leitt til annarrar niðurstöðu en að framan greinir. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi flutti mál sitt sjálfur en Einar Karl Hallvarðsson hrl. af hálfu stefnda. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndi, Tollstjórinn í Reykjavík, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Harðar Einarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 793/2014
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem ákvörðun L um að X skyldi sæta áframhaldandi nálgunarbanni, var felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2014 þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að varnaraðili skyldi sæta áframhaldandi nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun hans frá 27. nóvember 2014 um að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt verði bann við því að hún komi á eða í námunda við heimili A, að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreindan stað, mælt frá miðju hússins. Jafnframt að lagt sé bann við því að varnaraðili veiti A eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrum hætti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðila hefur tvisvar verið gert að sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþola, í síðara skiptið með dómi Hæstaréttar 11. júní 2014 í máli nr. 401/2014, þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 28. maí sama ár, um að banna henni í sex mánuði að veita brotaþola eftirför, nálgast hann á almannafæri eða setja sig í samband við hann með öðrum hætti. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011 er heimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta sé á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmt framansögðu. Af þeim gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn verður ekki ráðið með órækum hætti að fullnægt sé skilyrðum til að varnaraðili sæti áfram nálgunarbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 565/2007
Kærumál Óvígð sambúð Opinber skipti
Af hálfu B og A var kærður úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að við opinber skipti til fjárslita milli aðila skyldu 25% af nettó andvirði tilgreinds íbúðarhúss og innbús koma í hlut varnaraðila. B krafðist þess að hafnað yrði að í hlut A kæmi 25% af nettó andvirði íbúðarhússins og innbúsins. A krafðist þess að í hennar hlut kæmi 50% af nettó andvirði íbúðarhússins og innbúsins og 50% allra annarra eigna og verðmæta sem myndast hefði á sambúðartíma hennar og B. Í dómi Hæstaréttar sagði að B væri skráður eigandi alls hlutafjár í Þ ehf. Þá væri óumdeilt að hann væri skráður eigandi bifreiða og fasteignar og að bankainnistæða væri á hans nafni. Staðfest væri sú niðurstaða héraðsdóms að A hefði hvorki sýnt fram á að hún hafi átt þátt í stofnun eða rekstri Þ ehf. né lagt fé til kaupa á íbúðarhúsinu eða bílunum. Þá yrði ekki heldur talið eins og atvikum væri háttað að hún hefði á annan hátt öðlast hlutdeild í þessum eignum. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að allt innbúið hefðu orðið til á sambúðartíma málsaðila og var því fallist á að helmingur innbúsins skyldu koma í hlut hvors um sig.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2007, þar sem kveðið var á um að við opinber skipti til fjárslita milli aðila skyldu 25% af nettó andvirði íbúðarhúss að Z og innbús koma í hlut varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að í hlut varnaraðila komi 25% af nettó andvirði íbúðarhúss og innbús og hann verði sýknaður af kröfu varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 23. október 2007. Hún krefst þess að við opinber skipti til fjárslita milli hennar og sóknaraðila komi í hennar hlut 50% af nettó andvirði íbúðarhúss og innbús og 50% allra annarra eigna og verðmæta sem myndast hafi á sambúðartíma hennar og sóknaraðila á árunum 1994 til 2005. Þá krefst hún staðfestingar á málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði greinir aðila á um málavexti. Þau eru þó sammála um að hafa kynnst á árinu 1994. Varnaraðili heldur því fram að þau hafi þá tekið upp sambúð sem hafi staðið óslitið í rúm 12 ár. Í héraði hélt sóknaraðili því fram í greinargeð sinni að sambúðin hafi staðið í um 11 ár en fyrir Hæstarétti byggir hann á því að sambúðartíminn hafi aðeins verið rúm 8 ár og vísar í því efni til framlagðra búsetuvottorða frá Hagstofu Íslands um skráð lögheimili aðila. Leggja verður málflutningsyfirlýsingu sóknaraðila í héraði til grundvallar að því er þetta varðar og verður við það miðað að sambúð aðila hafi staðið í 11 til 12 ár. Þau eiga ekki börn saman. Engra gagna nýtur um eignir þeirra í upphafi sambúðar. Varnaraðili telur að þau hafi þá bæði verið eignalaus en sóknaraðili kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi þá hafa átt bíla og tæki. Aðilar voru ekki samsköttuð. Afar takmörkuð gögn eru í málinu um tekjuöflun þeirra á sambúðartímanum, en eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði liggja þó frammi skattframtöl sóknaraðila fyrir fjögur síðustu sambúðarár þeirra, en einungis framtal ársins 2006 að því er varnaraðila snertir. Af skýrslum þeirra fyrir héraðsdómi er ljóst að þau hafa bæði unnið utan heimilis allan sambúðartímann. Þau takmörkuðu gögn sem fyrir liggja benda til þess að sóknaraðili hafi haft allgóðar tekjur en um tekjur varnaraðila nýtur ekki gagna utan ársins 2005, en það ár voru þær 1.064.310 krónur. Varnaraðili kveðst hafa sinnt heimilisstörfum allan sambúðartímann og er því ekki andmælt af hálfu sóknaraðila að það hafi hún gert að einhverju marki. Sóknaraðili var skráður eigandi alls hlutafjár í Þ ehf. Þá er óumdeilt að hann var skráður eigandi bifreiða og fasteignar og að bankainnistæða var á hans nafni. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðili hafi hvorki sýnt fram á að hún hafi átt þátt í stofnun eða rekstri einkahlutafélagsins né lagt fé til kaupa á íbúðarhúsinu eða bílunum. Þá verður heldur ekki talið eins og atvikum er háttað að hún hafi á annan hátt öðlast hlutdeild í þessum eignum. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að allt innbúið hafi orðið til á sambúðartíma málsaðila. Eru ekki efni til annars en að ætla hvoru þeirra helmings hlutdeild í því. Eftir atvikum verður hvor aðila látinn bera sinn kostað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, B, og varnaraðila, A, skal helmingur innbús koma í hlut hvors um sig. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. I Málið barst dóminum 5. febrúar sl. var þingfest 23. sama mánaðar. Það var tekið til úr­skurðar að loknum munnlegum flutningi 20. september sl. Sóknaraðili A, [heimilisfang]. Varnaraðili er B, [heimilisfang]. Sóknaraðili krefst þess að “viðurkenndur verði við opinber skipti á búi hennar og varn­araðila réttur hennar til að fá úthlutað helmingi allra eigna og verðmæta sem mynd­uðust á sambúðartíma hennar og varnaraðila á árunum 1994 – 2005 eða sam­svar­andi hlutdeild í andvirði þeirra. Að viðurkennt verði að viðmiðunardagur opin­berra skipta til fjárslita milli sóknaraðila og varnaraðila verði 29. október 2005.” Þá er krafist málskostnaðar með álagi. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og sér úrskurðaður máls­kostnaður með álagi. Þess er krafist að viðmiðunardagur skipta sé 30. september 2005. II Aðila greinir verulega á um málavexti og verður því gerð grein fyrir lýsingu hvors þeirra um sig. Sóknaraðili kveðst hafa kynnst varnaraðila á árinu 1994. Eftir nokkur kynni hafi þau ákveðið að hefja sambúð og hafi varnaraðili flutt í herbergi hennar á X í júlí þetta sama ár. Þar með hafi hafist sambúð þeirra er hafi staðið óslitið í rúm­lega 12 ár, án þess þó að þau hafi verið skráð formlega í sambúð. Fyrstu mánuðina bjuggu þau á X, en fluttu þá í íbúð við Y þar sem þau bjuggu þar til þau keyptu sér einbýlishús að Z á [...] og fluttu þangað á árinu 2001. Í upphafi sambúðar sinnar hafi þau verið algerlega eignalaus, en á árinu 1995 hafi þau stofnað Þ ehf. og kveðst sóknaraðili hafa unnið að upp­byggingu þess ásamt varnaraðila og gert það að því verðmæta fyrirtæki sem það var þegar það var selt í byrjun árs 2006. Samhliða þessu og húsakaupunum hafi eigna­myndun þeirra aukist að öðru leyti, þau keypt myndarlegt innbú og bifreiðar. Einnig hafi þau getað ráðstafað 1.750.000 krónum til fjölskyldu sóknaraðila í [...] og hafi það fé verið notað til húsbyggingar. Varnaraðili hafi alltaf séð um fjármál þeirra og skammtað henni það fé sem hún hafi þurft á hverjum tíma auk þess sem hún hafi verið á launum hjá Þ. Það hafi svo verið fyrir um þremur árum að brestir fóru að koma í sambandið og í september 2005 hafi varnaraðili tilkynnt henni að því væri lokið og í framhaldinu hafi hún flutt af Z. Varnaraðili hafi aðeins viljað láta hana hafa lítilræði eitt af munum, en boðist til að greiða fyrir hana húsaleigu í þrjá mánuði og ef til vill fengi hún eina bifreið. Ekki sætti sóknaraðili sig við þetta tilboð og krafðist þess að bú þeirra yrði tekið til opinberra skipta. Varð héraðsdómur við því með úrskurði 30. júní 2006 sem staðfestur var af Hæstarétti 17. ágúst sama ár. Í framhaldinu var skipta­stjóri skipaður. Honum tókst ekki að jafna ágreining aðila og sendi málið því til dóms­ins eins og áður sagði. Í bréfi hans kemur fram að í hnotskurn snúist ágreiningur aðila um kröfu sóknaraðila til að fá viðurkennda hlutdeild sína í eignum sem hún telji að hafi orðið til að sambúðartímanum. Þær hafi orðið til fyrir tilverknað beggja en séu skráðar eign varnaraðila. Varnaraðili lýsir málavöxtum á þá lund að fyrirkomulag sambúðar aðila hafi ekki verið með sama hætti og venjulegt er með sambúðarfólk. Aðilar hafi frá upphafi haft aðskilinn fjárhag og komi þar meðal annars til að þeir hafi ekki átt börn saman sem oft valdi því að fjárhagur verði sjálfkrafa sameiginlegur. Sóknaraðili hafi unnið fyrir launum og haldið þeim og gat ráðstafað þeim að vild. Varnaraðili hafi hins vegar einn keypt fasteign og alla innanstokksmuni svo og bifreiðar. Hann hafi greitt af lánum og allan rekstrarkostnað, þar með talinn mat og annað sem þarf til að reka heimili. Hið sama hafi gilt um utanlandsferðir. Hann hafi einn séð um kaupin á húsinu að Z og hafi sóknaraðili ekki einu sinni vitað af þeim fyrr en búið var að ganga frá kaupsamningi. Varnaraðili kveðst einn hafa komið að stofnun Þ ásamt foreldrum sínum. Auk framlags þeirra hafi hann selt bifreiðar til að kosta stofnun félagsins. Sóknar­aðili hafi ekki á nokkurn hátt komið að stofnun félagsins, hvorki með því að leggja fram hlutafé né á annan hátt. Hún hafi engan þátt tekið í rekstri eða upp­bygg­ingu þess. Varnaraðili kveðst hafa stýrt uppbyggingu félagsins og tekið allar rekstrar­legar ákvarðanir og einn tekið áhættuna af rekstrinum. Sóknaraðili hafi unnið hjá Þ sem almennur starfsmaður frá miðjum júní 1997, en fram að þeim tíma hafi hún unnið hjá öðru fiskvinnslufyrirtæki. III Sóknaraðili byggir á því að hún eigi rétt til helmings eigna þeirra sem urðu til í langri sambúð hennar og varnaraðila með vinnuframlagi þeirra beggja. Í upphafi hafi þau verið eignalaus og því séu eignirnar allar orðnar til fyrir sameiginlegan tilverknað þeirra. Engu máli skipti þótt eignirnar séu skráðar á nafn varnaraðila þar sem fjár­hags­leg samstaða hafi myndast milli þeirra á svo löngum sambúðartíma sem í raun jafn­gildi hjúskap. Á milli þeirra hafi verið ákveðin verka- og ábyrgðarskipting við rekstur heimilisins og eins við rekstur fyrirtækisins sem þau hafi bæði byggt upp. Sóknar­aðili hafi lagt laun sín til reksturs heimilisins auk þess sem varnaraðili lét af höndum rakna til reksturs þess. Þá er byggt á því að sóknaraðili sé erlend og ekki vel að sér um íslenskt samfélag og hafi varnaraðili nýtt sér stöðu sína að þessu leyti. Varnaraðili byggir á því að fjármál aðila hafi aldrei verið sameiginleg og því hafi ekki sú fjárhagslega samstaða myndast milli þeirra er réttlætt geti helmingaskipti. Aðilar hafi ekki verið skráðir í sambúð og ekki verið samsköttuð. Varnaraðili hafi einn myndað eignir með fjárframlagi sínu auk þess að greiða kostnað við rekstur heim­ilisins og leggja sóknaraðila til fé. Sóknaraðili hafi engan þátt átt í eigna­mynd­un­inni. Þótt aðilar hafi búið saman hafi aldrei staðið til að fjárhagur þeirra yrði sam­eig­in­legur og það hafi sóknaraðili vitað. Loks er byggt á því að sóknaraðili hafi verið gift íslenskum manni áður en hún hafi hafið sambúð með varnaraðila og gengið í gegnum skilnað. Hún hafi því ekki verið óupplýstur útlendingur í samskiptum sínum við varnar­aðila. IV Aðilar málsins kynntust árið 1994 og hófu sambúð sama ár sem stóð allt til hausts 2005. Á sambúðartímanum mynduðust þær eignir sem um er deilt í málinu. Sóknar­aðili byggir á því að aðilar hafi myndað þessar eignir sameiginlega og eigi hún því rétt á helmingi þeirra. Varnaraðili byggir hins vegar á því að fjárhagur þeirra hafi verið aðskilinn og hann einn hafi aflað eignanna. Honum einum beri því að fá þær í sinn hlut. Við fjárskipti við slit á sambúð verður m.a. að byggja á eftirtöldum atriðum, hvað aðilar áttu við upphaf sambúðar og hversu há laun, eða aðrar tekjur, hvor um sig hafði á sambúðartíma. Þá verður og að líta til lengdar sambúðartíma og hvernig heimilishaldi var háttað. Aðilar voru ekki skráðir í sambúð og þeir voru ekki sam­skattaðir. Þeir eiga ekki saman börn og ekki er annað upplýst í málinu en að þeir hafi báðir unnið utan heimilis á sambúðartímanum. Varnaraðili bar að sóknaraðili hafi unnið við heimilishaldið með því að elda mat, þrífa og þvo þvott, en kvaðst sjálfur hafa lagt fram fé til kaupa á rekstrarvörum heimilisins. Sóknaraðili kvaðst hafa notað laun sín til kaupa á mat og öðrum rekstrarvörum. Engin gögn hafa verið lögð fram um eignir aðila er þau hófu sambúð, en varn­ar­aðili bar að hann hafi þá átt bifreiðar og tæki. Þá hafa ekki verið lögð fram skatt­fram­töl sóknaraðila nema fyrir árið 2006. Samkvæmt því hafði hún um ellefu­hundruð­þúsund krónur í tekjur á árinu 2005, en hún telur engar eignir fram, hvorki banka­innstæður, fasteignir né annað. Hún getur ekki um skuldir í framtalinu. Skatt­fram­töl varnaraðila fyrir árin 2003 til og með 2006 sýna að hann hefur haft 3 milljónir króna í tekjur hvert ár auk bifreiðastyrks. Þá telur hann fram bifreiðar og fasteign, síðasta árið tvær fasteignir, enn fremur hlut í einkahlutafélagi og verulegan arð af honum. Á móti eignum telur hann fram skuldir vegna íbúðakaupa auk annarra skulda. Engin gögn hafa verið lögð fram er sýna fram á að sóknaraðili hafi á nokkurn hátt komið nálægt stofnun eða rekstri einkahlutafélagsins og er óhrakin sú málsástæða varnar­aðila að hún hafi einungis unnið þar sem starfsmaður og þegið samningsbundin laun fyrir. Á sama hátt hefur ekki verið sýnt fram á að hún hafi lagt fram fé til kaupa á íbúðarhúsinu sem keypt var árið 2000, en varnaraðili undirritar einn þau skjöl er lögð hafa verið fyrir dóminn og varða þau kaup. Varnaraðili telur einn fram bifreiðar og hafa engin gögn verið lögð fram um að sóknaraðili hafi lagt fram fé til þeirra kaupa. Hið sama á við um húsbúnað og heimilistæki, en sóknaraðili bar að hafa einungis keypt lítil tæki. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að sóknar­aðili hafi hvorki sýnt fram á að hún hafi lagt fram fé til eignakaupa á sam­búð­ar­tím­an­um né átt eignir við upphaf hans. Þá er og ósannað að hún hafi á nokkurn hátt staðið að stofnun eða rekstri einkahlutafélagsins og er því hafnað að henni beri hlutdeild í því eða andvirði þess við skiptin. Á sama hátt verður ekki séð að hún hafi lagt fram fé til bif­reiðakaupa og er því einnig hafnað að henni berið hlutdeild í andvirði þeirra. Hins vegar eru aðilar sammála um að sóknaraðili hafi unnið heimilisstörf eins og rakið var og nýttust aðilum báðum. Á þann hátt kom hún að eignamynduninni og er því fallist á að henni beri hlutur í íbúðarhúsi og innbúi, en ekki öðrum eignum búsins svo sem banka­innstæðum. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið um mismunandi tekjur aðila verður að meta þann hlut að álitum og með hliðsjón af því og hversu langan tíma sam­búðin stóð þykir hæfilegt að í hennar hlut komi 25% af þessum eignum búsins. Í bréfi skiptastjóra til dómsins segir að samkvæmt framlögðum gögnum hjá honum hafi aðilar slitið samvistir í september 2005. Í samræmi við 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991 ákvað skiptastjóri að miða skipti við 30. september 2005. Engin gögn hafa verið lögð fram er hnekkja þessu mati skiptastjóra og verður það því staðfest. Í samræmi við framangreind málsúrslit verður varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðila 300.000 krónur í málskostnað, en engin efni eru til að úrskurða álag á málskostnaðinn. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð. Við opinber skipti á búi sóknaraðila, A, og varnaraðila, B, skulu 25% af nettó andvirði íbúðarhúss og innbús koma í hlut sóknar­aðila. Viðmiðunardagur skiptanna er 30. september 2005. Varnaraðili greiði sóknaraðila 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 386/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en tími varðhaldsins lengdur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 16. október 2000 og krefst þess að gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila verði markaður tími allt til föstudagsins 27. október 2000 kl. 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Í ljósi umfangs málsins þykir mega verða við kröfu sóknaraðila um lengd gæsluvarðhaldsins, sem verður því markaður tími eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. október 2000 kl. 16. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess með vísan til a- og b- liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að X [...] verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. október 2000 klukkan 16:00. [...] Eins og um getur í greinargerð lögreglustjóra var kærði handtekinn á Keflavíkurflugvelli með tæp 2 kg af hassi og hefur sætt gæsluvarðhaldi síðan. Verður ekki séð að þetta sakarefni eitt sér gefi tilefni til að kærði verði látinn sæta gæsluvarðhaldi öllu lengur. Hins vegar er fallist á það með lögreglu að ýmislegt það komi fram í útskriftum úr símhlustunum sem lagðar hafa verið fyrir dóminn, sem styðji grunsemdir um að kærði eigi meiri þátt í fíkniefnasmygli en hann vill vera láta. Þá verður ekki fram hjá því litið að framburður hans hér fyrir dómi um símhlustanirnar veldur því að að hætta getur verið á að kærði torveldi rannsókn málsins, hafi hann óskert ferðafrelsi. Það er því niðurstaða dómsins, með vísan til heimildar í a lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að taka kröfu lögreglunnar til greina að öðru leyti en því að hæfilegt þykir að kærði sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 20. október nk. kl. 16:00. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október nk. kl. 16:00.
Mál nr. 5/2011
Þjófnaður Lögreglurannsókn
X var sakfelldur fyrir innbrot og þjófnað með því að hafa brotist inn á umráðasvæði A ehf. og stolið þaðan verkfærum og öðrum munum, sbr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvo mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt báðum ákærum og refsing verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Verði ekki fallist á þetta krefst hann sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Að þessu frágengnu krefst hann þess að sér verði ekki gert að sæta refsingu en ella mildunar á refsingu. I Kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi reisir ákærði á því að tilgreining í ákæru 15. janúar 2010 á tíma ætlaðra brota ákærða sé ekki nægilega glögg. Þá telur hann að lögreglurannsókn hafi verið ófullnægjandi og ekki uppfyllt þær kröfur sem fram koma í 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að því er snertir ákæru 7. maí 2010 vísar ákærði til þess að ekki liggi fyrir skýrsla hjá lögreglu af honum sem uppfylli kröfur laga um yfirheyrslu sakaðs manns. Tilgreining í ákæru 15. janúar 2010 á tímabili brota markast af því hvenær komið var með umræddan geymslugám á athafnasvæði A ehf. á [...] og nær til þess tímamarks er starfsmenn fyrirtækisins urðu þess áskynja að farið hefði verið í gáminn og hlutum stolið. Upptalning muna í ákærunni réðst af því sem fannst í skemmu að [...], [...], þar sem ákærði bjó. Verður ekki fallist á með ákærða að annmarkar séu á að haga ákæru á þennan hátt og verður ekki talið að þetta hafi valdið honum erfiðleikum við vörnina. Að því er snertir ætlaða annmarka á lögreglurannsókn er þess að gæta að niðurstaða málsins ræðst af sönnunarfærslu fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Skýrslur lögreglu eru meðal sönnunargagna málsins. Hugsanlegir annmarkar á þeim koma til athugunar við mat á sönnunargildi þeirra en valda ekki frávísun málsins frá dómi. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi. II Kröfuna um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins reisir ákærði á því að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður, þar sem niðurstaða hafi að verulegu leyti ráðist af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008. Þetta ákvæði laganna felur í sér heimild til að hafa dóm fjölskipaðan og víkja með því frá meginreglu 2. mgr. sömu greinar um að einn dómari skipi dóm í hverju máli. Ekki eru efni til að telja að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé röng, svo einhverju skipti fyrir úrslit málsins, þannig að tilefni sé til að ómerkja héraðsdóm á grundvelli 3. mgr. 208. gr. framangreindra laga. Verður kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms hafnað. III Fallist verður á með ákærða að ekki sé sannað í málinu að hann hafi klippt sundur hengilás á geymslugámi þeim sem munir voru fjarlægðir úr. Þá er bersýnilega röng tilgreining ákæru á verðmæti þeirra muna sem ákærði er sakaður um að hafa stolið úr gáminum, enda er tekið fram berum orðum í verðmati því sem liggur til grundvallar fjárhæðinni í ákæru, að fjárhæðin feli í sér verð á nýjum hlutum „og því ljóst að raunverðgildi hlutanna er eitthvað minna eða allt að 50%.“ Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. lið ákæru 15. janúar 2010. Þá verður með vísan til forsendna einnig staðfest niðurstaða dómsins um að sýkna ákærða af broti því sem getur í II. lið sömu ákæru. IV Með ákæru 7. maí 2010 er ákærða gefið að sök að hafa stolið 6 ljóskösturum af tveimur tilgreindum bifreiðum síðari hluta janúarmánaðar 2010. Ákærði neitaði að tjá sig um þessi ætluðu brot fyrir dómi. Svo sem fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms er sakfelling ákærða fyrir þessi brot að verulegu leyti byggð á lögregluskýrslu sem liggur fyrir í málinu á myndskeiði, þar sem hann hafi játað brotin. Er sagt að skýrsla hans um þetta hafi verið gefin við rannsókn á öðru sakarefni. Upptaka af fyrri hluta yfirheyrslunnar er sögð hafa glatast. Fyrir dómi spurði verjandi ákærða lögreglumann, sem annaðist yfirheyrsluna, hvort hann kannaðist við að hafa sagt það sem fram kæmi á þeim hluta myndskeiði sem fyrir liggur: „Við ætlum að eyða þeirri upptöku, hún verður í rauninni ekki til“. Kvaðst lögreglumaðurinn hafa sagt þetta. Í málinu liggur ekki fyrir að gætt hafi verið ákvæða í 2. mgr. 63. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 62. gr. og 1. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 við yfirheyrslu þá sem á er byggt í hinum áfrýjaða dómi. Leiðir þetta til þess að umrædd skýrsla hefur ekki gildi við sönnunarfærslu ákæruvalds um sakargiftir þessarar ákæru. Ekki verður talið að önnur sönnunargögn sem fyrir liggja um þetta dugi til þess að telja þessar sakir ákærða sannaðar. Verður hann því sýknaður af sakargiftum ákærunnar 7. maí 2010. V Þrátt fyrir þá breytingu á sakfellingu ákærða sem gerð er í þessum dómi eru ekki efni til að breyta refsiákvörðun héraðsdóms. Verður héraðsdómur því staðfestur og ákærði dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti í dómsorði sem og ferðakostnað verjandans 35.360 krónur. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 391.073 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 22. nóvember 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 19. október sl., er höfðað með tveimur ákærum lögreglustjórans á Eskifirði. Þeirri fyrri útgefinni 15. janúar 2010, en þeirri síðari útgefinni 7. maí sama ár, báðum á hendur X, kt. [...], nú til heimilis að [...], [...]. Málin voru sameinuð í þinghaldi 1. júní sl. Í hinu fyrra ákæruskjali er málið höfðað á hendur ákærða fyrir innbrot og þjófnað á [...] á tímabilinu frá nóvember 2008 til 1. ágúst 2009, með því í fyrsta lagi að hafa „brotist inn á afgirt athafnasvæði fyrirtækisins A ehf., kt. [...], við [...], í nokkur skipti, meðal annars með því að klippa sundur hengilás á geymslugámi og stolið þaðan eftirtöldum verkfærum og öðrum munum samtals að verðmæti um kr. 1.903.980, sem fundust við leit lögreglu í skemmu á heimili ákærða að [...], [...]: [1] 13 stk. borum, [2] 200 stk. veggskrúfum, [3] 40 stk. gipstöppum, [4] 103 stk. múrboltum, [5] 4. stk. rafmagnsklóm, [6] innstungu, [7] súrefnismæli, [8] síu (tegund Fleetguard FF259), [9] vatnssíu (tegund US Filter Model UVBR-120-2), [10] borvél (tegund Hilti TE56), [11] borvél (tegund DeWalt DW570), [12] loftslípirokk (tegund Atlas Copco GTG640), [13] juðara (tegund Multi Master MSXE), [14] 9 stk. loftljósum, [15] 4. stk. 33 tommu jeppadekkjum á álfelgum (tegund Cooper), [16] 2. stk. afturljósum á bíl (tegund Hella S-83), [17] 2 stk. framlengingarsnúrum, 15 og 22ja mera löngum, [18] olíudælu með sveif, [19] 2. stk. vírklippum (tegund Apriol 750 og Apriol 900), [20] kraftmagnara (tegund Sencor model SCA300), [21] kraftmagnara (tegund Vortec VX4175).“ Í öðru lagi að hafa þann 1. ágúst 2009, „stolið eldsneytisgeymi að verðmæti kr. 35.000, úr bát í eigu B og C, sem lá bundinn við bryggju í smábátahöfninni á [...], en eldsneytisgeymirinn fannst við leit lögreglu á sama stað og ofan greinir.“ Í síðara ákæruskjali er mál höfðað á hendur ákærða fyrir þjófnað á [...] síðari hluta janúarmánaðar 2010. Er ákærða þar í fyrsta lagi gefið að sök að hafa „stolið 4 ljóskösturum og stórri krómgrind, að andvirði kr. 91.488, af bifreiðinni [...], í eigu D, en í umráðum E ehf., kt. [...], þar sem hún stóð við [...], með því að skrúfa kastarana lausa af bifreiðinni og klippa á rafmagnsleiðslur.“ Þá er ákærða í öðru lagi gefið að sök að hafa „stolið 2 ljóskösturum af tegundinni Bosch, að andvirði ca. kr. 34.000, af bifreiðinni [...], í eigu F ehf., kt. [...], þar sem hún stóð við steypustöðina, [...], nokkru vestan við kauptúnið, með því að skrúfa kastarana lausa af bifreiðinni og klippa á rafmagnsleiðslur.“ Háttsemi sem greind er í báðum ákæruskjölum er þar talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga og þess þar krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Vegna fyrri ákæru krefst ákærði aðallega sýknu, en til vara krefst hann sýknu af síðari lið ákærunnar og vegna þess hluta fyrri liðar ákærunnar er varðar þjófnað á borvél, tegund Hilti TE56, borvél, tegund Atlas Copco GTG640, juðara, tegund Multi Master MSXE, 9 stk. loftljósum, 4 stk. 33 tommu jeppadekkjum á álfelgum, tegund Cooper, 2 stk. framlengingarsnúrum 15 og 22 metra löngum, 2 stk. víraklippum, tegund Apriol 750 og Apriol 900, kraftmagnara, tegund Sencor, model SCA 300 og kraftmagnara, tegund Vortec VX 4175. Þá krefst hann þess að háttsemi, sem kynni að verða sakfellt fyrir yrði heimfærð undir gripdeild, sbr. 245. gr. almennra hegningarlaga eða eignaspjöll, sbr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Vegna síðari ákæru krefst ákærði aðallega sýknu en til vara að háttsemi hans yrði talin eignaspjöll skv. 257. gr. almennra hegningarlaga. Verði ákærði sakfelldur þá er þess aðallega krafist að refsing hans verði látin niður falla, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og brot hans aðeins talin varða sektum. Þá er þess aðallega krafist að sakarkostnaður verði allur lagður á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, en til vara að ríkissjóður verði látinn bera hluta kostnaðar. I Ákærði skilaði greinargerð og var hún lögð fram í dómi 16. febrúar 2010. Var það áður en síðari ákæra í máli þessu kom fram og varðar greinargerðin því ekki það sakarefni. Kemur fram í greinargerðinni að ákærði hafi neitað sök, en í lögregluskýrslu hafi hann upplýst að hann hefði fengið að taka muni sem nefndir séu í ákæru, aðra en þá sem taldir séu upp í varakröfu hans. Á því sé byggt að háttsemi ákærða varði ekki refsingu og að á ákæruvaldinu hvíli sönnunarbyrði um öll skilyrði þess að háttsemi ákærða verði talin varða refsingu. Þá hluti sem ákærði hafi upplýst að hafa tekið, hafi hann mátt taka, eða í öllu falli mátt ætla að hann hefði heimild til að taka, með hliðsjón af aðstæðum öllum, þ.m.t. persónulegum aðstæðum ákærða, sbr. framlögð greiningargögn. Enginn auðgunartilgangur hafi legið að baki brotum ákærða eða ásetningur um að spilla eigum annars aðila. Vísað sé til viðurkenndra reglna refsiréttarins um staðreyndavillu, þ.e. að enginn ásetningur hafi staðið til þjófnaðar eða annarra hegningarlagabrota. Rannsókn málsins hafi ekki snúið að persónulegum aðstæðum ákærða, s.s. þýðingu þroskahamlana hans varðandi möguleika hans til að gera sér grein fyrir aðstæðum og varðandi hvort refsing þjóni tilgangi o.fl. Þá er í greinargerð vísað til almennra refsilækkunarsjónarmiða hegningarlaga. Meðal gagna sem fylgdu greinargerð ákærða er niðurstaða athugunar á ákærða hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins dags. 21. janúar 2002 og kemur þar fram að X sé 14 ára piltur sem komið hafi í þverfaglega athugun á Greiningarstöð vegna [...]. Tekið er fram að hann njóti töluverðrar sérkennslu í 8. bekk og sé í lyfjameðferð vegna [...]. Hann er sagður með [...]. Þá lagði ákærði fram bréf nafngreinds sálfræðing frá árinu 2000. Kemur þar fram að sálfræðingurinn hafi lagt fyrir ákærða greindarpróf Wechslers fyrir börn. Sé heildarniðurstaða prófsins að um [...] sé að ræða, þ.e. að greindarvísitala mælist undir [...] fyrir prófið í heild. Mikill misstyrkur sé á milli verklegra og munnlegra prófþátta þar sem verklegir þætti komi lakar út en munnlegir, grv. munnl. 75, grv. verkl. 58. Jafnframt sé um mikinn innbyrðis misstyrk að ræða milli einstakra undirprófa bæði á munnlegum og verklegum hlutum prófsins. Styrkleiki komi aðallega fram á prófþættinum orðaforða en miklir veikleikar á almennum skilningi, rökhugsun og formskyni. Niðurstaða er sögð að [...] sem kalli á viðeigandi ráðstafanir. Þá lagði ákærði einnig fram hluta niðurstöðu taugasálfræðilegrar athugunar nafngreinds sálfræðings og sérfræðings í klínískri taugasálfræði og fötlunum sem dagsett er 17. ágúst 2000. Kemur þar fram að á greindarprófi Wechslers handa börnum, sé árangur á munnlegum þáttum í meðallagi í skilningi og orðskilningi en um tveimur staðalfrávikum undir meðallegi í þekkingu, reikningi, líkingum og talnaröðum. Munnleg greindarvísitala [...] hafi litla merkingu vegna þess mikla munar sem fram komi milli undirþátta munnlegs hluta. Árangur á verklegum þáttum greindarprófs hafi verið í meðallagi í ófullgerðum myndum, myndaröðum og hlutaröðum en liðlega tveimur staðalfrávikum undir meðalagi í litaflötum og talnatáknum. Aftur megi segja að verkleg greindarvísitala [...] hafi litla merkingu vegna þess munar sem komi fram milli þátt verklegs hluta. Heildartala greindar hafi mælst [...] og beri að taka henni með sama fyrirvara. Af hálfu ákæruvalds var lögð fyrir dóminn beiðni um geðrannsókn og að dómkvaddur yrði sérfræðingur til þess verks. Var í beiðninni óskað eftir að við rannsóknina yrði litið til þeirra atriða sem gætti í 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga og um það fjallað hvort einhver þau sjónarmið sem til er vísað í nefndum lagagreinum ættu við um ákærða þannig að hann hefði annaðhvort verið ófær um að stjórna gerðum sínum, eða ástand hans sé þannig að andlegir annmarkar ákærða kunni að vera þannig að ætla megi að refsing myndi ekki bera árangur. Um ástæðu beiðninnar var til þess vísað að verjandi hans hafi lagt fram gögn í málinu, sem bendi til að verjandinn telji að sjónarmið af þessu tagi kunni að eiga við um ákærða. Af hálfu verjanda ákærða var bókað í þinghaldi 23. febrúar 2010 að vegna geðrannsóknar ákærða sem ákæruvaldið hafi farið fram á sé óskað eftir því að matsmaður taki sérstaklega til skoðunar hæfni ákærða til að leggja rétt mat á aðstæður á grundvelli daglegra samskipta við aðra einstaklinga og hvort ákærði hafi forsögu um ranghugmyndir í kjölfar daglegra samskipta við aðra einstaklinga eða hvort séu líkur á slíku vegna skertrar hæfni hans til að leggja rétt mat á aðstæður. Til starfans var dómkvaddur Sigmundur Sigfússon geðlæknir og er matsgerð hans dagsett 15. júní 2010. Í upphafi greinargerðar geðlæknisins kemur fram að niðurstöður greinargerðarinnar takmarkist af þrennu. Í fyrsta lagi þá hafi aðeins verið um eitt viðtal við geðlækni að ræða, í öðru lagi hefði verið æskilegt að sálfræðingur hefði metið ákveðna þætti greindar og geðheilsu ákærða og í þriðja lagi að læknirinn hafi ekki fundið þau gögn málsins sem honum hafi verið send þegar hann hafi unnið að hreinritun greinargerðar sinnar, þ.e.a.s. afrit af lögregluskýrslu og ákæru. Í greinargerð læknisins kemur fram að hann hafi kynnt sér sjúkrasögu ákærða, en ekki þykir ástæða til eð rekja það nánar hér, en í þeirri greinargerð koma fram að nokkru þau hin sömu atriði og rakin eru hér að framan. Kemur fram í greinargerðinni að í viðtali við geðlækni 30. apríl 2010 hafi ákærði virst jákvæður gagnvart verkefninu og hafi svarað öllum spurningum rökrétt og nokkuð skilmerkilega. Hann hafi sjálfur sagst vera [...]. Hafi hann sagst hafa náð prófum með því að lesið hafi verið fyrir hann. Þá kemur fram að ákærði hafi haft góðan orðaforða og hafi verið vel máli farinn. Lund hafi virst eðlileg og engin tregða í tali né ytri merki depurðar. Engar truflanir hafi verið á hugsun eða látbragði sem bent gætu til geðrofs. Greind og ályktunarhæfni hafi í fljótu bragði virst í allgóðu lagi. Það hafi helst verið að ákærði gerði sér ekki grein fyrir hlutverki geðlæknis í dómsmáli hans. Hann hafi skýrt ætluð brot sín með því að hann hafi haldið að hann hefði haft leyfi til að taka þau tæki og vélarhluta sem hann hafi fjarlægt af starfssvæði fyrirtækis á [...]. Hafi mátt skilja á honum að hann hefði verið í góðri trú þar sem starfsmaður fyrirtækisins sem hann hafi nafngreint hafi bent honum á hlutina og leyft honum að taka þá. Geðlæknir hafi bent honum á að í fyrirliggjandi lögregluskýrslum hafi viðkomandi starfsmaður borið á móti því að þetta væri rétt og hafi ákærði tjáð það að hann skyldi ekki hvað manninum gengi til með þessu. Hafi ákærði engar reiðitilfinningar sýnt í garð þessa manns. Hann hafi látið í ljósi þá skoðun að einstaklingur í lögreglunni vildi hann burtu úr byggðarlaginu. Í lok viðtalsins hafi ákærði sagst vera fús til að koma til mats hjá sálfræðingi á geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri. Hafi honum verið gefinn kostur á að hitta sálfræðinginn einhvern næstu föstudaga þegar það hentaði honum. Ekkert hafi heyrst frá ákærða eftir viðtalið 30. apríl og hafi því engin sálfræðirannsókn verið framkvæmd. Í niðurstöðu segir: „Um er að ræða 23 ára gamlan karlmann sem haldinn er [...] sem hefur hamlað honum mjög í námi. Ennfremur hefur hann frá barnæsku verið meðhöndlaður vegna [...], upphaflega hjá barnageðlækni á [...]. Hann hefur verið ákærður fyrir þjófnað á [...] og að ósk verjanda hans kom hann til mats hjá geðlækni hinn 30. apríl 2010. Í viðtalinu kom ekkert það fram sem benti til þess að X skildi ekki eðli brota þeirra sem hann er kærður fyrir og hugsanlegar afleiðingar þeirra. Hvorki komi fram einkenni geðlægðar eða geðrofs sem hamlað gætu innsæi hans og skilningi.“ Sigmundur Sigfússon gaf skýrslu fyrir dómi, staðfesti framangreinda greinargerð sína og svaraði spurningum um efni hennar. Borið var undir lækninn þar sem segi í skýrslunni að mátt hafi skilja á ákærða að hann hefði verið í góðri trú að það hefði verið starfsmaður fyrirtækisins sem bent hafi honum á hlutina og leyft honum að taka þá. Kvað hann að ákærði hefði tjáð honum þetta og þetta virtist vera hans sannleikur. Þá var borið undir lækninn að við þinghald hefði verið bókað að sérstaklega skyldi fjallað um ákveðna þætti sem síðan sé ekki tekin afstaða til og læknirinn spurður hver hann telji að sé möguleiki ákærða miðað við hans [...], að gera sér grein fyrir og átta sig rétt á aðstæðum. Kvað læknirinn að þetta hafi verið svona klínískt mat hjá honum og hann hafi hitt ákærða einu sinni. Hann segi að ákærði hefði þurft að fá sálfræðimat. Hafi ákærði sagst vera fús til að undirgangast það, en hafi síðan ekki komið til þess. Þetta sé því mat læknisins eftir eitt viðtal og takmarkist náttúrulega af því. Hann hafi ekki fundið í við klínískt mat í þessu viðtali að greindarskerðing ákærða væri slík og þvílík að hann gerði sér ekki grein fyrir sakarefninu. Ákærði hafi síðan gert honum grein fyrir sinni hlið mála. Auðvitað sé þetta afskaplega takmörkuð rannsókn. Hún byggi á einu samtali, en læknirinn tók þó fram að hann hefði langa reynslu af að meta greindarfar fólks. Honum hafi ekki fundist greindarskerðing ákærða svo mikil að hann áttaði sig ekki á eðli málsins. II Málsatvik og aðdragandi máls varðandi ákæru 15. janúar 2010, bæði að því er varðar rannsókn og sönnunarfærslu verður hér fyrst rakinn. Í gögnum málsins kemur fram að þann 3. mars 2009 hafi lögreglu borist tilkynning um að brotist hefði verið inn í gám við athafnasvæði A ehf. á [...] og þaðan stolið nokkru magni verkfæra. Þjófnaðurinn hafi verið framinn einhvern tíma á tímabilinu frá byrjun nóvember 2008 til ofangreinds dags. Eru í skýrslu, sem gerð var í tilefni af þessu, myndir af umræddum gámi og sést þar m.a. að lás á honum hefur verið skorinn eða klipptur í sundur og má einnig sjá á myndinni að ryð er í sárinu. Segir í skýrslunni að lögregla hafi farið á staðinn eftir beiðni G fyrirsvarsmanns A ehf. og hafi lögreglumaður hitt G á athafnasvæði félagsins. G hafi vísað lögreglu á gám sem læstur hafi verið með tveimur meðalstórum hengilásum, sem hafi verið klipptir í sundur. Er skráð í skýrsluna að G hafi sagt að fyrirtækið hefði keypt ýmisleg verkfæri og annað af H sem verið hafi á [...]. Þessir hlutir hafi verið fluttir til [...] í gámum í byrjun nóvember 2008 og hafi gámarnir staðið þar síðan. Kemur fram að G hafi opnað gáminn og hafi vísað lögreglu á stóra gula verkfærakistu á hjólum og hafi sagt að hún hefði verið full af verkfærum, svo sem eins og fastalyklum, stórum toppum ætluðum til vinnuvélaviðgerða, átakssköftum, loftlyklum og öðrum rándýrum verkfærum. Hafi G sagt að hann áætlaði tjónið á að minnsta kosti milljón krónur. Skráir lögreglumaðurinn það að greinilega hafi verið farið inn í gáminn og rótað fremst í honum. Í skýrslunni er einnig mynd tekin inn í gáminn þar sem sjá má verkfærakistu þá sem fyrr var nefnd. Vísaði G lögreglu á nafngreindan mann sem ætti að vita hvaða verkfæri hefðu nákvæmlega farið inn í gáminn. Skráð er í skýrsluna að lögregla hafi rætt við viðkomandi mann og hafi hann staðfest að hann hefði verið á [...] þegar tínt hafi verið inn í umræddan gám. Er eftir honum haft að hann hafi séð mikið af allskonar verkfærum í kistum í gámnum. Þetta hafi verið ýmiskonar loftverkfæri, rafmagnsverkfæri, afdráttarklær af öllum stærðum og gerðum, fastalyklar og toppar, átakssköft og hvað eina. Er haft eftir honum að hann hafi sagt G að þarna væru örugglega verkfæri fyrir vel á aðra milljón. Þá kvað hann að gámurinn hefði farið niður á [...] einhvern tíma á fyrstu dögunum í nóvember 2008. Þá er frá því greint að snjór hafi verið yfir öllu þegar lögregla kom á staðinn og engin för hafi verið að sjá við gáminn eða í honum. Þá kemur fram að klippisárin á lásunum hafi verið ryðguð og af því dregin sú ályktun að einhver tími sé liðinn síðan þeir hafi verið klipptir. Þá liggur fyrir í málinu útprentun úr dagbók lögreglu þar sem kemur m.a. fram að þann 22. júlí 2009 hafi verið tilkynnt um að brotist hafi verið inn á athafnasvæði A ehf. og það sagt hafa verið gert með því að klippa á hengilás sem lokað hafi portinu. Er um það bókað að engu hafi verið stolið. Þá er bókað að 5. ágúst 2009 hafi I frá A haft samband við lögreglu og tilkynnt að eitt og annað sé horfið eftir að farið hafi verið inn á svæðið. Bókað er að lögreglumaður fari og ræði við starfsmenn. Kemur einnig fram í skýrslunni að J starfsmaður A ehf. hafi sagt I hafa tekið eftir því þegar hann hafi komið úr fríi að það hafi vantað nokkur stykki af 35 tommu nagladekkjum og allavega fjórar álfelgur ásamt einhverju fleiru sem J hafi ekki verið klár á hvað hafi verið. Er þá bókað að J hafi verið beðinn að ræða við I og taka saman greinargóðan lista yfir það sem væri horfið og koma listanum til lögreglu, ef þeir vildu fá gerða lögregluskýrslu fyrir tryggingafélagið. Ekki liggur fyrir í málinu listi af því tagi sem hér var vísað til og kom reyndar fram í skýrslu J fyrir dómi að hann hefði ekki gert slíkan lista. Formleg refsikæra vegna framangreindra innbrota var lögð fram af hálfu A ehf. þann 16. september 2009. Varðandi ákærulið II í umræddri ákæru liggur fyrir skráning í dagbók lögreglu 1. ágúst 2010 en þá er sagt að B hafi hringt um Neyðarlínu og tilkynnt að rauðum plast Mercury bensíntank með mæli, slöngu og dælu hafi verið stolið úr báti hans sl. nótt, þar sem báturinn hafi legið í smábátahöfninni á [...]. Upplýsti B að C ætti með honum bátinn. Hann kvaðst engan hafa grunaðan um verknaðinn. Formleg refsikæra var lögð fram vegna málsins 16. september 2009. Fram hefur komið í málinu að ákærði var búsettur að [...], [...], að því er virðist frá því um miðjan maí mánuð 2009 og var það enn þegar húsleit var gerð þar með hans heimild 28. ágúst 2010. Þar bjó ákærði ásamt kærustu sinni, K. Þá bjuggu þar einnig foreldrar K. L, faðir K er eigandi hússins. Húsakynni eru þannig að í öðrum enda hússins er íbúð á tveimur hæðum, með eitthvað um 8 herbergjum og bjó fólkið þar. Í hinum enda hússins er skemma, þar sem inni eru ýmis verkfæri og aðstaða er til bílaviðgerða. Gegnt mun vera milli íbúðar- og skemmuhluta hússins. Við meðferð málsins kom fram að M bjó einnig þarna eitthvað um mánaðar skeið með leyfi L, líklega í júlímánuði. Hann bjó ekki lengur á staðnum þegar húsleit fór fram. Í málinu hefur komið fram að þrír starfsmenn A ehf., I verkstjóri, J og þriðji maðurinn N, hafi átt leið framhjá fyrrnefndri skemmu og séð að hún hafi verið opin og ákærði þar. Þeir hafi litið inn og rætt við ákærða og hafi þá séð einhverja hluti sem þeir hafi kannast við að væru í eigu A ehf. og væru meðal þess sem horfið hefði í innbrotum í fyrirtækið. Eftir að þeir hafi yfirgefið staðinn hafi þeir haft samband við lögreglu. Sömu starfsmenn hafi farið á staðinn með lögreglu og verið þar við húsleit. Í skýrslu um húsleit 28. ágúst 2010 sem er meðal gagna málsins er gerð grein fyrir því að lögregla hafi fengið ábendingu um að á umræddum stað væri hugsanlega geymt þýfi úr innbrotum á athafnasvæði A ehf. þann 22. júlí 2009. Farið hafi verið á staðinn og rætt við einn af íbúum hússins, ákærða í máli þessu, og honum hafi verið gerð grein fyrir grunsemdum lögreglu. Hann hafi heimilað leit á staðnum og hafi verið viðstaddur hana. Leitin hafi verið framkvæmd þannig að starfsmenn A hafi leitað staðinn með lögreglu og hafi bent á hluti sem tilheyrt hafi fyrirtækinu. Ákærði hafi engar athugasemdir gert við að þeir munir sem teknir hafi verið yrðu fjarlægðir. Þá er gerð grein fyrir hvaða munir hafi þannig fundist og hvar í húsnæðinu eins og nánar verður rakið hér í framhaldi. Við þá greinargerð verður einnig vísað til skjals, nr. IV-5 sem ber með sér að vera útbúið af Bjarna Sveini Sveinssyni lögreglumanni og geymir ljósmyndir af vettvangi húsleitarinnar. Skjalið eru tölusettar sjö blaðsíður og eru á hverri blaðsíðu tvær myndir ásamt myndatextum. Þá eru í flestum tilvikum teiknaðar örvar inn á myndirnar sem benda á þá muni sem um ræðir. Verður hér á eftir vísað til blaðsíðutals í nefndu skjali og hvort um efri eða neðri mynd á blaðsíðunni er að ræða. Í kassa í geymsluherbergi við inngang (sjá efri ljósmynd bls. 2). Nánar tilgreindir 13 borar sem taldir eru upp í ákæru, veggskrúfur, gifstappar, múrboltar, rafmagnsklær, innstunga, Atlas Copco loftslípirokkur, Elga súrefnismælir og Fleetguard sía FF259. Samsvarar þetta liðum eitt til átta í upptalningu í ákæru, en loftslípirokkurinn er talinn upp 12 í röðinni. Af framangreindri ljósmynd af vettvangi, sem og af framburði ákærða og vitna má ráða að allir þessir hlutir hafi verið saman í umræddum kassa. Á vinnuborði við suðurvegg (sjá neðri ljósmynd bls. 2) Tvær nánar tilgreindar borvélar og einn juðari, en tæki þessu eru greind í ákæru nr. 10, 11 og 13. Á ljósmyndinni eru örvar sem benda á umrædd tæki, þar sem þau liggja meðal fjölda annarra hluta á borði upp við vegg. Í verkfæraskáp á austurvegg (sjá efri ljósmynd á bls. 3) Tvö Hella S-83 afturljós, en þessi ljós eru talin upp nr. 16 í ákæru. Á ljósmyndinni eru örvar sem benda á umrædd ljós. Í rekka í norðvestur horni (sjá neðri ljósmynd á bls. 3, báðar ljósmyndir á bls. 4 og efri mynd á bls. 5). Vatnssía, nr. 9 í ákæru, en sjá má hana á neðri mynd á bls. 4. 9 stk. flúrljós/loftljós, nr. 14 í ákæru og 2 stk, framlengingarsnúrur, 15 og 22 metra langar, nr. 17 í ákæru. Á neðri mynd á bls. 3 má sjá í þessa muni og eru þeir auðkenndir með örvum. Þá má sjá 4 stk. 33 tommu dekk á alfelgum, nr. 15 í ákæru, á efri mynd á bls. 4. Er dekkjunum staflað þar upp á rekka uppi við loft og eru að mestu leyti í hvarfi við önnur dekk sem einnig er þar staflað upp. Ör bendir á dekkin. Þá má sjá sömu dekk þegar þau hafa verið tekin niður úr rekkanum á efri mynd á bls. 5. Á tanki við útihurð (sjá neðri mynd á bls. 5). Olíudæla með sveif. Hangandi á suðurvegg (sjá efri mynd á bls. 6) tvennar vírklippur, nr. 19 í ákæru. Í gangi, magnari Sencor, nr. 20 í ákæru, sjá mynd bls. 7 og í þvottaherbergi magnari Vortec, nr. 21 í ákæru, sjá neðri mynd bls. 6. Hvorir tveggja þessara muna fundust í íbúðarrými á efri hæð. Fram kemur í skýrslum að leit hafi hafist klukkan 16:45 og henni hafi lokið réttri klukkustund síðar. Þá er meðal gagna málsins ráðstöfunarskýrsla þar sem fram kemur að allir framangreindir munir hafi verið afhentir eiganda 14. september 2009. Varðandi ákærulið II sem varðar bensínbrúsa við utanborðsmótor er sá brúsi ekki meðal þeirra muna sem haldlagðir voru við fyrrnefnda húsleit. Hins vegar kemur fram í lok endursagnar af skýrslu ákærða fyrir lögreglu 1. september 2009 að hann sé spurður um tvo bensínbrúsa við utanborðsmótora sem lögregla hafi séð á heimili hans og eftir ákærða bókað að hann hafi ekkert sagst vita hvaðan þessir brúsar kæmu og hann hafi samþykkt að afhenda lögreglu brúsana. Bókað er að svona brúsum hafi verið stolið stuttu áður á [...]. Þá liggur fyrir munaskýrsla þar sem fram kemur að haldlagður hafi verið eldsneytistankur við utanborðsvél, Quicksilver og það sagt hafa verið gert 1. september 2009 klukkan 19:20. Leit hafi verið samþykkt af ákærða og viðstaddur hafi verið Bjarni Sveinn Sveinsson lögreglumaður en Óskar Þór Guðmundsson varðstjóri hafi stjórnað leitinni. Einnig er í málinu ráðstöfunarskýrsla þar sem fram kemur að umræddur brúsi hafi verið afhentur C 16. september 2010. Í málinu liggur fyrir skýrsla um verðmat þeirra muna sem haldlagðir voru við rannsókn málsins og síðar afhentir eigendum, sbr. það sem að framan greinir. Þykir ekki ástæða til að tilgreina hið ætlaða verðmat hvers einstaks hlutar en heildarfjárhæð matsins er 1.938.980 krónur. Er tekið fram að þetta sé „verð á nýjum hlutum og því ljóst að raunverðgildi hlutanna [sé] eitthvað minna eða allt að 50%.“ III Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst ákærði þekkja J starfsmann A ehf. Bar ákærði að þegar hann hafi farið inn á athafnasvæði A hafi það verið með samþykki J. Þá kom fram hjá ákærða að M hafi ávallt verið með honum. Þá kvað hann að J hafi sagt honum að best væri að þeir kæmu eftir lokun. Hann kvaðst aldrei hafa klippt á lása til að fara þarna inn. Hann hafi einfaldlega opnað hliðið og ekið inn í portið. Þá nefndi ákærði að hann hefði talið að þetta væri drasl, en hann hefði vanist því að á ruslahaugum mættu menn koma og taka það sem þeim þætti nýtilegt. Kvaðst ákærði aldrei hafa farið þarna inn á næturnar. Þá var borið undir ákærða að hann hafi verið spurður út í ákveðna hluti sem fundist hafi á heimili hans í skýrslu fyrir lögreglu. Fyrst hafi hann verið spurður að því að fundist hafi í kassa í geymsluherbergi ákveðnir hlutir, það hafi verið borar, veggskrúfur, gipstappar, múrboltar, rafmagnsklær, innstunga, slípirokkur, súrefnismælir og sía. Hann staðfesti að hann hefði tekið þennan kassa, eins og hann hafi lýst í skýrslu hjá lögreglu. Þá var borið undir ákærða að í skýrslu sem tekin hafi verið af honum hjá lögreglu þá hafi verið talað um hluti sem hafi verið á vinnuborði við suðurvegg, Hilti höggborvél, Dewalt borvél og Multi master juðari og hann spurður hvort hann muni eftir þessu. Kvað ákærði að hann rámi eitthvað í þetta drasl þegar það hafi verið tekið. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með þetta dót og neitaði því að það hafi verið þarna á hans vegum. Hann telji að M hafi tekið þetta og kvaðst ekki vita hvort hann hefði verið einn á ferð. Kvað hann að M hefði tekið töluvert af dóti til að eiga sjálfur. Þá var borið undir ákærða að í verkfæraskáp á austurvegg þar hafi fundist tvö afturljós, Hella og hann spurður hvort hann viti af hverju þetta hafi verið tilkomið. Kvað ákærði að þessi ljós hafi ekki verið frá A, hann hafi átt þau sjálfur. Kvað hann þau vera af kerru sem hann eigi. Þá var borið undir hann að haft sé eftir honum í skýrslu hjá lögreglu að hann hafi tekið þetta af vagni sem staðið hafi við A. Kvað ákærði það ekki rétt, en gat aðspurður ekki gefið skýringu á því af hverju hann hafi sagt þetta við lögregluna. Kvað hann að þegar hann yrði visst stressaður og væri ekki á lyfjunum sínum þá segði hann bara eitthvað út í loftið. Þá var borið undir hann að í rekka í norðvesturhorni hafi fundist vatnssía, loftflúrljós, dekk á álfelgum og framlengingarsnúrur og hann spurður hvort hann gæti sagt hvernig þetta væri tilkomið. Kvaðst ákærði hafa tekið vatnssíuna inn á svæði A, en flúrljósin hafi verið eitthvað á vegum M. Þegar borið var undir hann varðandi jeppadekkin, 33 tommu á álfelgum kvaðst hann ekki hafa tekið þau. Það væri M. Þá var borið undir hann að á tanki við útihurð hafi fundist olíudæla með sveif og hann spurður hvort hann myndi hvernig hún hafi verið komin þarna. Kvaðst ákærði ekki muna það. Borið var undir ákærða að eftir honum væri haft í skýrslu hjá lögreglu að hann hefði tekið þessa dælu í fyrstu ferðinni í [...]. Kvað ákærði að hann myndi þetta ekki en þetta gæti verið möguleiki. Þá var borið undir hann að hangandi á suðurvegg segist lögreglumenn hafa fundið tvær vírklippur og hann beðinn að segja frá þeim. Kvaðst ákærði hafa átt aðrar klippurnar, en hinar hafi hann tekið í portinu. Nánar aðspurður kvað hann klippurnar sem hann hafi átt hafi komið með þeim frá [...]. Þá var borið undir hann að á gangi og í þvottaherbergi á efri hæð hafi fundist tveir magnarar, kraftmagnarar í bíl og hann beðinn að segja frá þessu. Kvað ákærði að hann og K, kærasta hans, hafi farið á rúntinn með J og hann hafi látið þau fá þessa magnara. Þá var borið undir hann að J neiti því að hafa gefið ákærða þessa magnara og kvað ákærði að það hefði hann samt gert. Borið var undir ákærða að haft hafi verið eftir honum hjá lögreglu að M hafi gefið honum annan magnarann. Kvað ákærði að það hafi bara verið einhver steypa, en J hafi gefið honum báða magnarana. Aðspurður um af hverju hann hafi ekki sagt það við lögregluna, kvað ákærði að eins og hann hafi þegar sagt hafi hann verið orðinn svo stressaður og taugveiklaður og í einhverju rugli út af þessu, lyfjalaus og vitlaus að hann hafi bara sagt einhverja þvælu, en J hafi gefið honum þessa tvo magnara. Þá var borinn undir ákærða annar liður ákærunnar, varðandi þjófnað á eldsneytisgeymi úr bát úr smábátahöfninni á [...]. Ákærði kannaðist ekkert við þetta. Kvaðst hins vegar hafa veitt umræddum tanki athygli og hafa vísað lögreglu á hann þegar um hafi verið spurt. Kvaðst hann hafa séð tankinn í skottinu á bíl sem M eigi. Þá var borið undir hann hvort annað fólk hafi haft aðgang að hans heimili til að geyma þar hluti. Kvað ákærði að M hafi búið heima hjá honum í einn og hálfan mánuð að því er hann taldi. Hann hafi verið með 100% aðgang að skúrnum á þeim tíma. Svo hafi hinir og þessir verið með aðgang að skúrnum í gegn um tengdapabba hans. Þá var borið undir ákærða að við húsleitina hafi hlutirnir verið dregnir þarna fram á gólf og ákærði hafi bara sagt þeim að taka hlutina og hann beðinn að skýra það og hvers vegna hann hafi enga athugasemd gert við það að hlutirnir væru teknir í ljósi þess að hann hafi talið sig eiga einhverja þeirra. Kvað ákærði að hver maður hefði bara gert það þegar hann fengi svona heimsókn yfir sig. Aðspurður um það hvort það hafi ekki verið vegna þess að hann hafi talið að hlutirnir hafi átt heima í A, kvað hann meirihlutann, eða það sem hann hafi talið sig hafa haft leyfi til að taka hafi verið úr A. Ákærði staðfesti að hann hefði heimilað lögreglu leit í húsnæðinu, enda hafi hann ekki talið sig hafa neitt að fela. Strákarnir hafi komið þarna rétt áður um daginn og hafi labbað inn. Kvaðst hann hafa verið að skipta um dekk þegar þeir hafi komið og labbað þarna hring. Aðspurður um það hvort þeir hafi spurt hann út í einhverja hluti sem þeir hafi séð kvað hann þá ekki hafa gert það. Þeir hafi bara spjallað eitthvað við hann á góðu nótunum og svo hafi þeir bara farið. Svo hafi lögreglan komið með þeim. Nánar spurður um hvernig hann hafi komist yfir tvo magnara kvað ákærði að J hafi ekki komið með þetta til hans. Þau hafi verið á rúntinum og J hafi gefið honum og K þessa magnara. K hafi verið með honum þegar þau hafi fengið þá. Þá kvað ákærði að hann hefði stundum fengið leyfi hjá J til að taka hluti að degi til. Hann hafi t.d. fengið „bobbing“ og windsor „blokk“ en það síðarnefnda séu vélarhlutur. Ákærði kvað M hafa verið með í för þegar þetta hafi verið. Hann hafi talið að hann væri að taka hluti með leyfi J. K, kærasta ákærða, gaf skýrslu fyrir dómi. Kvað hún að ákærði hefði flutt á [...] í byrjun maí 2009, en hafi áður búið á [...]. Hún kvaðst þekkja J starfsmann A. Hann hefði komið tvisvar inn í húsið heima hjá henni og ákærða. Aðspurð hvort hún vissi til þess að hann hafi verið í einhverjum bílaviðgeðum í bílskúrnum kvað hún að hann hefði bara verið eitthvað að hjálpa ákærða í bílskúrnum. Þá var borið undir hana að ákærði hafi játað að hafa tekið nokkra muni frá A, en aðra muni kannist hann ekkert við og hún spurð hvort hún hafi vitneskju um að hann hafi tekið einhverja muni frá A og komið með í bílskúrinn. Kvað hún að hann hafi komið með eitthvað af dóti, einver dekk og eitthvað svoleiðis. Það hafi ekki verið mikið sem hann hafi komið með. Það hafi bar verið nokkrir hlutir. Aðspurð um hvort ákærði hafi gefið einhverjar skýringar af hverju hann væri að koma með þetta dót kvað hún að hann hafi sagt að J, hafi gefið sér leyfi til að ná í þetta eftir lokun. Kvaðst hún hafa trúað því þar sem hún hafi heyrt J segja þetta einu sinni. Það hafi verið niðri á svæði A. Þá hafi verið þarna hún og ákærði, J og O þáverandi kærastan hans J. Aðspurð hvað það hafi verið sem hann hafi fengið leyfi til að taka kvað hún að hann hafi bara mátt taka það sem hann hafi viljað. Aðspurð um það hvort hún viti eitthvað um magnara sem fundist hafi inni í íbúðinni kvað hún að J hafi gefið ákærða þá og kvaðst hún hafa farið með ákærða til J að ná í þá. Kvað hún að ákærði hefði hringt í hana og hafi sagt henni að koma og hann og J hafi komið með þessa magnara og hafi sett þá í bílinn hjá henni. Það hafi verið labbað með þetta út úr íbúð J en ekki af athafnasvæði A. Hún kvaðst ekki vita hvort þessir magnarar hafi verið nothæfir. Aðspurð um það hvort hún teldi að einhver hefði farið með ákærða að ná í dót í A. Kvaðst hún aldrei hafa farið með honum, M hafi alltaf farið með honum og pabbi hennar einu sinni eða tvisvar. L gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið er faðir kærustu ákærða og eigandi hússins að [...], þar sem ákærði bjó og bjó þar einnig sjálfur ásamt eiginkonu sinni og syni á umræddum tíma. Aðspurður um það hvenær þau hafi flutt þarna inn kvað hann sig hafa fengið skemmuna 1. maí 2009. Kvaðst hann minna það að ákærði og K dóttir vitnisins hafi flutt þarna inn á bilinu 10. til 14. maí en hann sjálfur fljótlega eftir það, síðan hafi kona hans og sonur ekki komið fyrr en eitthvað hafi verið liðið á júní. Aðspurður um það hvort fleira fólk hafi búið þarna á einhverjum tíma kvað hann að á tímabili hafi hann hýst þarna tvo félaga sína, annar hafi verið M vinur ákærða en einnig annar nafngreindur maður sem hafi búið hjá honum um tveggja mánaða skeið. Borið var undir hann að M sjálfur hefði sagst hafa búið þarna í júlímánuði og kvað L að það gæti passað. Aðspurður um hvort hann hefði verið viðstaddur húsleitina kvaðst hann ekki hafa verið það. Þá var borið undir hann að við húsleitina hafi verið starfsmenn A og hafi bent á einhverja hluti sem þeir hafi þekkt að hafi komið frá því fyrirtæki. Var hann spurður um hvort hann hafi vitað um þessa hluti og kvaðst hann hafa vitað um þá og hvaðan þeir hafi verið komnir. Kvað hann að ákærði hefði sagt honum það að fyrra bragði að þetta væri dót sem að hann hefði fengið leyfi fyrir að taka þarna og það leyfi hafi hann fengið hjá J sem sé starfsmaður A. Aðspurður um hvort honum hafi fundist það eðlileg skýring kvað hann að miðað við að ákærði hafi verið eldsnöggur að skreppa og sækja þetta þá hafi ekki verið eins og hann hefði þurft að leita mikið eftir því. Aðspurður um hvað hann meini með eldsnöggur kvað hann að ákærði hafi vitað hvar hlutirnir hafi verið þannig að hann geti ekki ímyndað sér annað en að hann hafi gengið eftir því sem honum hafi verið vísað til. Aðspurður um hvort þetta hafi verið oft sem hann hafi skotist þarna kvað hann að það hefði ekki verið oft. Þetta hafi verið tvær ferðir sem hann hafi farið og hann hafi verið eitthvað innan við tvo tíma að þessu haldi hann. Síðan hafi hann seinna meir, komið með einhverja tvo magnara sem hann hafi skroppið og náð í en þetta hafi verið stuttu áður en húsleitin hafi átt sér stað. Þetta hafi verið einhverntíman milli sjö og átta að kvöldi. Aðspurður um hverjir hafi átt verkfæri og annað dót sem verið hafi inni í umræddri skemmu kvaðst hann hafa átt þau persónulega að langstærstum hluta, ákærði hafi einnig átt eitthvað töluvert af verkfærum þarna líka. Aðspurður um það hvaða starfsemi hafi farið þarna fram kvað hann það enga starfsemi hafa verið þetta hafi bara verið til heimabrúks, eins og hver annar bílskúr. Aðspurður um það hvort hann viti til að einhver hafi farið með ákærða til að ná í þetta dót kvað hann að sér sé ekki kunnugt um að svo hafi verið. Þá var borið undir L hvort hann hafi átt eitthvað af þeim hlutum sem [A]menn hafi bent á og hafi verið teknir úr skemmunni. Kvað hann að svo hafi ekki verið. Hann telji sig hafa verið búinn að fullvissa sig um að svo væri ekki. Hann staðfesti að hann hafi veitt því athygli að J hafi verið að sníglast þarna hjá þeim þannig að honum hafi fundist að hefðu þeir hlutir sem ákærði hefði komið með verið illa fengnir hefði J getað gert athugasemdir við það þá. Aðspurður hvort hann vissi til að J hafi verið inni í bílskúrnum kvaðst hann ekki geta fullyrt það að hann hafi komið inn í bílskúrinn en hann hafi komið þarna á bílnum sínum og hafi verið fyrir utan að spjalla við þá. Þá var borið undir hann að hann segi í skýrslu að þarna hafi komið starfsmaður frá A og umgengist þessa muni með það sannfærandi hætti að hann hafi keypt það að þetta væri ekki illa fengið og hann spurður hvort hann gæti skýrt þetta. Kvaðst hann ekki geta sagt að J hafi umgengist þessa muni í þeim skilningi að hann hafi verið að handfjatla þá eða stumra yfir hlutunum. Þetta hafi hins vegar verið þarna rétt innan við dyrnar og hefði verið sýnilegt alveg utan af götu. Hann hafi talið að J hefði haft fullan möguleika á að gera athugasemdir við það. Aðspurður hvort ákærði hafi verið eitthvað að reyna að hylja þessa muni kvað hann að það hefði hann ekki gert á nokkurn hátt. Þá var borið undir hann að hann hafi verið spurður að því í skýrslu hvort M hafi tekið þátt í þessu og hann hafi sagt að þeir hafi verið eins og síamstvíburar og hann spurður hvort hann viti til þess að M hafi komið með einhverja muni þarna inn. Kvaðst L ekki geta fullyrt neitt um það. Hann hafi ekki komið með þetta inn með ákærða en hins vegar reikni hann með að honum hafi átt að vera fullkunnugt um það þegar ákærði hafi ætlað að fara í þessar ferðir. Hann vilji gefa sér það að M viti allt um tilurðina á þessu og meira heldur en hann. Hann kvaðst hafa orðið vitni að því þegar ákærði hafi komið til baka og ákærði hafi þá verið einn. Hann hafi hjálpað honum að tína þetta út úr bílnum. Kvaðst vitnið ekki hafa verið viðstaddur húsleitina en hann hafi verið stöðvaður af lögreglu í [...] á leið norður og hafi þá verið tilkynnt að það væri verið að framkvæma leitina. Staðfesti vitnið það að við skýrslugjöf hjá lögreglu þá hafi honum verið sýndur listi yfir þá muni sem fjarlægðir hafi verið við húsleitina og að hann hafi ekki átt neitt af þeim munum. Þá staðfesti hann að þeir munir hafi samræmst því sem hann hafi samkvæmt því sem að framan er rakið séð ákærða koma með í skemmuna. Hann tók þó fram að honum hafi fundist þetta þvílíkar verðleysur að það hafi komið honum á óvart að menn skyldu kalla til húsleitar vegna þeirra. Þetta hafi bara verið drasl. Það hafi verið þarna einhver flúrljós sem kannski hafi mátt segja að einhver peningur hafi verið í en annars hafi þetta verið meira og minna bara ónýtt drasl. Hann svo sem þekki ekki endurvinnsluverðskrár en hann telji að menn hafi nú hlotið að vera að leita eftir einhverjum verðmætari hlutum en þessu. Þá var borið undir hann að meðal þessara muna hafi verið fjögur 33 tommu jeppadekk á álfelgum og hvort hann myndi eftir því kvaðst hann ekki muna eftir þeim og taldi að það hefði ekki verið á þessum lista sem honum hafi verið kynntur í þessari skýrslutöku. Kvaðst hann ekki minnast þess að það hafi verið eitthvað bílatengt heldur bara verkfæri og svoleiðis. Þá var borið undir hann að í skýrslu sé haft eftir honum að hann hafi sagt drengjunum að fara að hægja ferðina í þessu, og hann spurður hvað hann hafi átt við með þessu. Kvaðst hann ekki muna neitt eftir þessu. Kvaðst hann ekki muna eftir að það hafi verið neitt bílatengt í þessu, en hann sé kannski bara farinn að vera gamall og gleyminn. M gaf skýrslu fyrir dómi. Bornar voru undir hann skýrslur sem hann gaf hjá lögreglu og kannaðist hann við að hafa gefið þær skýrslur. Hann kvaðst hafa verið kunningi ákærða og hafi kynnst honum í apríl/maí árið 2009 þegar þeir hafi verið að vinna saman hjá P á [...]. Hann hafi þá búið á [...], en ákærði í skemmunni að [...]. Hann hafi síðan einnig búið í skemmunni, í júlímánuði að því er hann taldi, en hafi verið fluttur út þegar húsleit fór fram, en hafi átt eftir að sækja dótið sitt í herbergi er hann hafi haft til umráða. Hann kvaðst hafa átt eitthvað tengt bílnum sínum í skemmunni. Hann kvað ekkert af því dóti sem hafi verið tekið þarna hafa verið í sinni eigu. Þá var borið undir hann hvort hann hafi oft komið á [...] með ákærða og kvaðst hann hafi litið með ákærða í kaffi til J. Aðspurður um það hvort hann hafi einhverntíman farið inn á þetta svæði að kvöldi til með ákærða til að taka einhverja hluti kvaðst hann ekki hafa gert það. Aðspurður um það hvort þeim hafi einhverntíman verið leyft að taka einhverja hluti þarna kvað hann að svo ekki hafa verið, utan að hann kannaðist við járnbobbing sem þeim hafi verið leyft að taka. Ákærði hafi spurt J hvort möguleiki væri að fá bobbinginn og hann hafi leyft það. Aðspurður um það hvort hann hafi vitað til þess að það væri hægt að komast inn á þetta svæði þarna við A utan vinnutíma kvaðst hann ekki hafa vitað til þess. Þá var borið undir hann að hann segi í skýrslu hjá lögreglu að hann hafi orðið var við það þegar hann hafi komið fram úr á morgnana að það hafi verið komnir hlutir inn í skemmuna sem ekki hafi verið þar daginn áður. Ákærði hafi gefið þá skýringu að hann hafi keypt þetta af einhverjum fyrir einhvern pening. Aðspurður kvaðst hann kannast við að ákærði hafi verið þarna með eitthvað af dekkjum. Hann kvaðst ekki muna eftir neinu sérstöku. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki muna eftir kraftmögnurum í bíla. Aðspurður um það hvort J hafi heimilað þeim að taka eitthvað annað en þennan bobbing kvað hann J ekki hafa gert það. Hann kvaðst aðspurður ekki vita til þess að ákærði hafi farið þarna inn á svæðið til að taka einverja hluti og neitaði því á ákærði hefði rætt það eitthvað við hann. Aðspurður um það hvort hann hafi kannast við bensíntanka sem notaðir hafi verið við utanborðsmótora að þeir hafi verið þarna í skemmunni kvaðst hann ekki muna það. Kvaðst hann ekki hafa átt svoleiðis þarna. Aðspurður um það hvort hann viti hvaða hlutir þetta hafi verið sam lögregla hafi tekið þarna, kvað hann það hafa verið eitthvað af dekkjum og hann muni ekki hvað það var sem verið hafi annað. Þá var borið undir hann að hann hafi sagt í skýrslu hjá lögreglu að það eina sem hann hafi átt þarna hafi verið vélarhlíf og drifskaft úr bílnum hans, auk þess að það hafi verið dót í herberginu hans. Kvað hann þetta rétt eftir sér haft. Aðspurður um það hvort J hafi einhverntíman komið að Hafnargötu 3 kvað hann að hann hefði stundum kíkt við en hann kvaðst ekki muna hvort hann hafi komið einhverntíman inn í vélaskemmuna. Hann kvaðst aðspurður kannast við að J hafi komið þarna með bílinn sinn til að pússa kertin eða eitthvað. Hann kvaðst aðspurður ekki vita til þess að J hafi gefið ákærða kraftmagnara. Þá gaf skýrslu fyrir dómi Óskar Þór Guðmundsson lögregluvarðstjóri. Kvaðst hann ekki hafa komið að rannsókn þjófnaða úr A ehf. fyrr en kom að húsleit sem framkvæmd hafi verið 28. ágúst 2009. Staðfesti hann skýrslur sem hann gerði og liggja fyrir í málinu varðandi leitina sem og framburðarskýrslur sem teknar voru á rannsóknarstigi, af ákærða, 1. september, af M sem vitni sama dag og svo aftur 2. sama mánaðar, en þá var skýrsla tekin af honum sem sakborningi, af tengdaföður ákærða L 10. september og af J 11. september. Allar eru skýrslurnar teknar á árinu 2009. Óskar undirritar einnig haldlagningarskýrslur, afhendingarskýrslur muna og loks yfirlitsskýrslu um málið sem dagsett er 23. nóvember 2009. Kvað Óskar að aðdragandi húsleitar hafi verið sá að tilkynning hafi borist sama dag frá starfsmanni A ehf. að hann hefði séð hluta af þýfi sem stolið hafi verið frá félaginu í skemmu á [...]. Kvaðst Óskar hafa verið stjórnandi á vettvangi við leitina. Kvað hann leitina hafa farið þannig fram að þeir hafi hitt fyrir einn af íbúum hússins, ákærða, og hann hafi boðið þeim að koma og skoða. Þetta hafi verið mjög sérhæft þetta dót sem leitað hafi verið að. Þetta hafi verið mikið af verkfærum og dóti sem hafði verið tekið frá A. Það hafi verið með þeim þarna starfsmenn frá A til að aðstoða þá við að bera kennsl á þessa hluti og það hafi verið leitað í öllu húsinu og mest af þýfinu hafi fundist í þeim hluta af húsinu sem sé nánast eins og verkstæði. Eitthvað smávægilegt hafi verið í íbúðarálmunni. Aðspurður um hvernig ákærði hafi brugðist við þegar þeir hafi bent á þessa tilteknu hluti kvaðst hann minna að ákærði hefði ekki kannast við að eiga neinn þátt í því að hlutirnir væru þarna komnir. Hann hafi bent á einhvern annan félaga sinn með það, M. Ákærði hafi ekki gert athugasemdir við það að hlutirnir væru teknir og hafi frekar kvatt til þess og hafi sagst ekki vilja hafa þýfi í sínum húsum. Aðspurður um hvort þessir hlutir sem taldir hafi verið í eigu annarra aðila hafi verið afhentir þeim strax kvað hann það ekki hafa verið gert strax. Fyrst hafi þetta verið sett í geymslu en síðar hafi þeir verið afhentir. Aðspurður um bensíntanka sem fundist hafi þarna og tilheyri þjófnaði úr trillubát á [...]. Kvað hann þetta hafa verið tvo bensíntanka og ekki hafi fundist eigandi annars þeirra en eigandi hins brúsans hafi fundist og hafi brúsinn verið afhentur eigandanum. Aðspurður um hvar umræddir brúsar hafi fundist í húsnæðinu kvaðst hann muna að þeir hafi verið við suðurvegginn í þessu rými sem sé svona hálfgert verkstæði. Þar hafi þeir verið í einhverri hrúgu af alls konar dóti. Ákærði hafi við hvorugan brúsann kannast. Þetta séu sérframleiddir brúsar til notkunar við utanborðsmótora. Aðspurður um það hvort það hafi verið rannsakað hvenær ákærði hafi flutt á [...] kvað hann það ekki hafa verið skoðað en þeir hafi verið búnir að vera í samskiptum við ákærða í töluverðan tíma áður en [A]málið hafi komið upp þannig að þeir hafi vitað að hann hafi verið búinn að vera á [...] í talsverðan tíma. Borið var undir hann að það komi fram að innbrot í gám hafi átt sér stað í mars 2009 og þá sé sagt að lásinn sem hafi verið klippt á hafi verið ryðgaður og innbrot þannig sennilega átt sér stað löngu fyrr. Kvaðst Óskar ekki vita hvernig þetta hafi verið rannsakað enda hafi hann ekki komið að rannsókninni fyrr en við húsleitina. Bjarni Sveinn Sveinsson lögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti að hann hefði fengið tilkynningu um að þýfi úr innbrotum í A væri að finna í umræddri skemmu og að hann hefði tekið þátt í húsleit sem þar hefði verið framkvæmd. Hann kvaðst ekki hafa komið að þessu máli á fyrri stigum. Hann var beðinn um að lýsa hvernig þetta svæði A sé og kvað hann að svæðið væri afgirt með hárri girðingu með læstu hliði. Kvað hann að girðingin væri lokuð en það sæist inn í gegn um hliðið. Ef menn fari á bíl inn í girðinguna þá sjáist þeir illa. Hann kvaðst hafa farið þarna með Óskari Þór lögregluvarðstjóra, ásamt þremur mönnum frá A. Þeir hafi bankað þarna hjá ákærða í skemmunni og hafi sagt honum erindið, að hann væri grunaður um að vera með þýfi þarna í skemmunni. Hann hafi ekkert sagst hafa að fela og hafi boðið þeim inn og hafi leyft þeim að leita. Fyrst hafi þeir farið þarna um með mönnunum frá A og þeir hafi bent á þessa muni. Þeir hafi farið að tína þarna fram á gólfið dekk og ýmislegt annað, sem að þeir hafi talið sig eiga og svo hafi verið farið inn í íbúðarhúsnæðið og þar hafi fundist tveir magnarar, en ákærði hafi ekkert þóst eiga í þessu. Þetta væri ekkert á hans vegum, ekkert af því sem bent hafi verið á. Hann hafi haldið því fram að einhver félagi hans hefði fengið að geyma þetta þarna. Aðspurður um það hvort ákærði hafi gert einhverjar athugasemdir við það að þetta yrði tekið, kvað hann svo ekki hafa verið. Ákærði hafi bera endilega viljað að þeir færu bara með þetta. Taka þetta helvítis drasl eins og hann hafi sagt. Hann hafi sagst ekki vilja sjá þetta inni í húsinu. Aðspurður um það hver hafi tekið myndir og hafi listað upp dótið kvað hann að Óskar varðstjóri hafi gert það. Hann staðfesti að hafa gert skýrslu í málinu. J gaf skýrslu fyrir dómi, en hann er og var á þessum tíma starfsmaður A ehf. Hann kvaðst hafa kynnst ákærða um það bil í júní 2009. Ákærði og annar félagi hans, M hafi farið að líta við hjá honum í kaffi í vinnunni hjá honum og eins heima. Svo kvaðst hann hafa farið að taka eftir ýmsu misjöfnu þegar frá hafi liðið. Hann kvað aðspurður um svæði A að þetta væri brotajárnsvinnslusvæði og þar sé tekið við brotajárni og spilliefnum. A eigi þarna alls konar dót. Þarna séu dekk, bílhræ og einnig munir sem starfsmenn geymi persónulega og eigi. Fullt af dekkjum, bæði ónýt, en einnig dekk sem fyrirtækið eigi undir bíla sína. Þarna séu utan við svæðið gámar sem séu fullir af alls konar tækjum og tólum, nýtilegum sem tilheyri A og séu í geymslu. Þarna sé gámur með loftljósum og alls konar nýtilegu dóti. Aðspurður um það hvort megnið af þessu sé þannig til komið að A hafi keypt þetta frá H, kvað hann það rétt. Aðspurður um gáma með verkfærum í kvað hann hafa verið þarna slíka gáma en verkfærunum hefði verið stolið að því er hann haldi. Aðspurður um það hvort það hafi verið nákvæmlega upplistað hvað hafi verið til á þessu svæði kvað hann það hafa verið hluti sem þeir þekki í sjón. Þeir hlutir sem fundist hafi heima hjá ákærða hafi verið hlutir sem þeir hafi þekkt í sjón og hafi verið með undir höndum. Þá var borið undir hann að það hefði verið búið að stela þessu nokkru áður og hann spurður hvort hann og vinnufélagar hans hafi getað gert lögreglu nákvæmlega grein fyrir því sem hafi verið tekið. Kvaðst hann geta greint nákvæmlega frá nokkrum hlutum. Hann kvaðst nánar aðspurður um hvort til hafi verið listar um nákvæmt innihald gáma ekki hafa hugmynd um það. Hann kvað að þeir hafi vitað að hluta til hvað hafi verið tekið en þegar þeir hafi farið að skoða þá hafi þeir séð að þarna hjá ákærða hafi verið miklu meira sem þeir hafi þekkt úr sínum hirslum. Hann staðfesti að hann hefði verið einn af þeim starfsmönnum A ehf. sem hafi verið viðstaddur húsleitina. Aðspurður um hvort væri einhver vafi í hans huga um að þeir hlutir sem þeir hafi sagt að væru í eigu A ehf. væru það kvað hann engan vafa leika á því í sínum huga. Þetta hafi verið hlutir sem hann hafi kannast við. Þá var borið undir hann að það komi fram í gögnum málsins að hann hafi áður komið inn í þessa skemmu eða þennan bílskúr og kvaðst hann einu sinni áður hafa komið þarna inn. Þá hafi hann verið með bílinn sinn. Kvaðst hann ekki hafa tekið eftir neinum hlutum þá. Aðspurður um það hvort hlutirnir gætu hafa verið þarna kvað hann það jafnvel geta hafa verið. Aðspurður um af hverju þeir hafi farið þarna og hvort það hafi verið af því þeir hafi haft einhverjar hugmyndir um að einhverjir hlutir hafi verið hjá ákærða. Játaði hann því og sagði að þeir hafi talið sig vita það. Þeir hefðu verið búnir að heyra ýmislegt og svo hafi ýmislegt komið uppá sem hafi fengið þá til að gruna þetta. Þeir hafi verið að fara í verslunarmiðstöðina sem sé þarna stutt frá og hafi farið að tala um þetta. Þeir hafi séð að hurðin hafi verið opin og þeir hafi ákveðið að kíkja aðeins inn og þarna hafi þeir bara séð svart á hvítu hvað hafi verið. Þeir hafi grunað hann um þjófnað á t.d. miklu af dekkjum frá þeim og þar af leiðandi dekkjum undan vinnubíl A sem hafi verið glæný, míkróskorin og negld jeppadekk á álfelgum. Kvað hann það hafa verið dekkin sem hafi fundist við húsleitina. Það sé alveg klárt að það hafi verið dekkin undan Patrol vinnubíl A. Þá var borið undir hann að ákærði hefði gefið þær skýringar að hann hafi heimilað honum að fara þarna og taka hluti og kvað hann það vera ósatt. Var þá borið undir hann hvort ákærði hefði getað misskilið þetta eitthvað. Kvaðst hann hafa brýnt fyrir ákærða, en ákærði hafi einhverntíman talað um það að hann vantaði eitthvað smíðaefni, að fara þá og tala við yfirmann á svæðinu. Skildist honum að ákærði hafi gert það og ekkert litist á verðin á hlutunum. Aðspurður um hvort ákærði hafi spurt hvort hann mætti taka hluti kvað hann að ákærði hefði minnst á að hann vantaði hluti, til dæmis eins og smíðaefni til að smíða rekka inni í skemmunni hjá sér. Kvað J að þegar ákærði hafi komið í portið til hans hafi hann iðulega verið með M félaga sínum og hafi þeir fengið sér kaffi hjá honum og hafi verið að spjalla um daginn og veginn. Hafi hann talið þá vera félaga. Svo hafi þeir verið að skoða sig um í portinu. Aðspurður um það hvort það hefði verið á einhvern óeðlilegan hátt kvað hann að þeir hefðu bara spurt margra spurninga og það hafi verið eitt sem hafi vakið grun þegar hlutir hafi farið að hverfa, t.d. eins og hlutir sem J hafi átt prívat og persónulega og hluti sem A hafi átt. Hann kvað ákærða hafa sýnt dekkjum mikinn áhuga bæði ónýtum dekkjum sem verið hafi inni í haug og heilum dekkjum sem þarna séu. Hann hafi veitt því athygli stundum er hann hafi komið í vinnuna að búið hafi verið að hrófla við dekkjum sem ákærði hafi verið búinn að spyrja um. A eigi einhvern lager af jeppadekkjum á bakvið sem ákærði hafi rekið augun í og hafi „kommentað á“ og þar hafi meðal annars verið þau jeppadekk sem fundist hafi við húsleitina. Þá var borið undir hann að fundist hafi við húsleitina tvær stórar víraklippur. Kvað hann geta verið að N og I hinir starfsmennirnir sem verið hafi þarna hafi kannast við þetta. Hann þekki ekki verkfærin alveg út í þaula. Kvaðst hann þó muna eftir því að þeir hafi átt slatta af klippum. Aðspurður um það hvernig aðgengi sé að svæði A kvað hann þetta vera lokað port. Það sé lokað með ca. fjögurra metra háum stálveggjum allan hringinn, en hliðið sé stórt rimlahlið. Hliðið sé alltaf læst og hann hafi hringt í lögreglu einn morguninn þegar búið hafi verið að klippa lásinn. Þarna hafi verið bolti sem farið hafi í gegn um slagbrandinn, sem virki sem löm, og hann hafi margoft verið skrúfaður úr, þar til þeir hafi soðið hann fastan. Það hafi s.s. verið hægt að komast inn með þessum hætti. Þetta sé hins vegar lokað vinnusvæði. Þá var borið undir hann að í skýrslu sé hann spurður út í nánar tilgreinda hluti og hvort hann gæti staðfest skýrsluna og kvaðst hann gera það og staðfesti að hann hefði gefið hana eftir bestu vitund. Aðspurður um það hvort hann hefði gefið M leyfi til að taka muni þarna á [...] kvaðst hann ekki hafa gert það. Hann vildi taka fram að hann hefði engum gefið leyfi til að fara inn á svæðið og taka hluti, utan að ákærði hefði einu sinni fengið leyfi til að tak bobbing sem smíða hafi átt úr grill. Þá kvað hann að mikið af þeim hlutum sem teknir hafi verið við húsleitina hafi verið í gámum sem komið hafi frá [...] og hlutirnir séu auðþekkjanlegir á þeim grundvelli að þarna séu innstungur sem að sé bara eitt kerfi á og það sé kerfið sem verið hafi á [...]. Rafmagnsverkfærin séu þannig og svo séu þarna ýmis naglabox og skrúftappar og drasl, sem auðvelt sé að þekkja. Þá var borið undir hann að þarna hefðu fundist tveir kraftmagnarar og kvaðst hann hafa átt þá báða persónulega og þeir hafi verið inni á vinnusvæði A í geymslugám sem farið hafi verið í. Þeir hafi síðan fundist við húsleitina. Þá voru bornar undir vitnið myndir sem teknar voru á vettvangi við húsleit. Kvaðst hann kannast við það dót sem sjá mátti í kassa, þar væru tappar frá A, loftslípirokkur o.fl, eins kvaðst hann þekkja þau þrjú rafmagnsverkfæri sem legið hafi á vinnuborði að þau hafi komið úr gámi á vinnusvæði A. Þá kvaðst hann þekkja af mynd af opinni skúffu að það hafi verið tvö afturljós aftan af vagni hjá A. Þá þekkti hann loftjós, flúrljós, þetta hefði komið út úr einum gámi hjá A. Vatnssía sé með [...]klóm og hún hafi verið inni í þeirra gámum. Þarna hafi þeir fundið dekkin af Patrolnum og það megi sjá mynd af þeim. Olíudælu á tanki við útidyr kannaðist hann við að væri frá A. Vírklippur á suðurvegg kvað hann geta passað, ekki að hann kannist alveg nákvæmlega við verkfærin, en þá geti verið að strákarnir hafi borið kennsl á þau frekar. Svo kvaðst hann þekkja að þeir tveir magnarar sem séu á myndunum séu í hans eigu. Hann kvaðst þekkja þá af því að það hafi verið skrifað á þá. Hann hafi skrifað inn á magnarann hvað virkaði og hvað ekki og svo hafi hann hreinsað pólana á þeim. Aðspurður um hvað hann teldi sig hafa komið oft heim til ákærða kvaðst hann hafa komið nokkrum sinnum á planið þarna fyrir utan og spjallað en einu sinni hafi hann komið inn. Kvaðst hann þá hafa komið bæði inn í verkstæðishlutann og eins hafi hann labbað aðeins inn í íbúðina. Hann hafi verið í þeim erindum að hreinsa upp kerti í bíl. Hann kvaðst ekki muna hvenær þetta hafi verið en það hafi verið um svipað leyti. Verkið hafi tekið um ca. 45 mínútur. Þá var borið undir hann að í skýrslu komi fram að Bára Kolbrún Pétursdóttir hafi hringt í hann og staðfesti hann það. Hann kvað hana hafa hringt og hafa sagt, eins og hann myndi það núna, að ákærði hafi verið að grobba sig við hana að hann væri búinn að fá helling af dekkjum og hann hafi verið búinn að taka þessi dekk frá A. Þá var borið undir hann að það kæmi fram í lögregluskýrslu að honum hefði verið falið að vinna lista. Kvaðst hann aðspurður ekki hafa unnið listann. Nánar aðspurður um hvernig það hefði orðið ljóst að það hefði verið stolið dekkjum frá A kvað hann að það hafi bara vantað þessi dekk. Aðspurður um hver hefði tekið eftir því kvað hann það hafa verið þeir, aðallega I, verkstjóri þeirra. Þeir hafi tekið eftir því að ýmislegt hafi verið horfið. I gaf skýrslu fyrir dómi, en hann er yfirmaður á svæði A á [...]. Af honum var ekki tekin formleg skýrsla við rannsókn lögreglu en hann staðfesti að hann hefði verið viðstaddur húsleit sem fór fram og áður er fjallað um. Beðinn um að lýsa leitinni kvað hann að þeir hafi mætt þarna, hann og J og pólverji sem einnig hafi verið starfsmaður. Þeir hafi séð þarna dót inni hjá ákærða og hafi hringt í lögreglu og hafi fengið lögreglufylgd nánast samstundis, eða eftir um það bil hálftíma. Það hafi komið þarna Óskar og Bjarni lögreglumenn og þeir hafi bankað upp á og labbað inn og þar hafi þeir séð eitt og annað sem A hafi átt. Aðspurður um það hvort hann væri öruggur á því að þessir hlutir sem þeir hafi bent á hafi allir verið teknir frá þeim. Hann kvaðst öruggur á því. Það hafi verið númer á nánast öllum kössum, verkfærum í kistum, litlum hlutum, sem verið hafi frá þeim. Þá hafi verið dekk og hann eigi myndir af þessum dekkjum. Ljós sem verið hafi þarna og passi við þau ljós sem þeir eigi og hafi horfið, en þau hafi verið við hliðina á eins ljósum sem hafi verið brotin og hafi ekki verið tekin. Þá var borið undir hann hvort rafmagnsklær á þessum tækjum hafi verið öðruvísi en venjulegt sé kvað hann það hafa verið bláar klær sem nánast eingöngu hafi verið notaðar uppi í [...], sem þeir hafi verið búnir að taka í notkun hjá A líka. Þá var hann inntur eftir samskiptum sínum við ákærða fyrir þennan tíma. Kvaðst I hafa verið að vinna á [...] undanfarin tvö ár. Aðspurður um hvort hann muni eftir ákærða þarna og kvaðst hann muna eftir að ákærði hafi komið þarna tvisvar þrisvar sinnum svo hann viti til og hafi labbað þarna um svæði. Hann hafi eflaust komið oftar án þess að hann vissi til, en I sé oft á ferðinni og því ekki alltaf á vinnusvæðinu. Aðspurður um það hvort hann hefði gefið ákærða eitthvað leyfi til að taka þarna einhverja hluti kvaðst hann ekki hafa gert það. Það fái enginn leyfi til að taka neitt þarna. Það séu skýrar reglur hjá A. Það hafi reyndar komið fyrir að menn hafi fengið leyfi til að taka eitthvað þarna en hann hafi þá hringt í yfirmenn sína í Reykjavík. Hann kvað að það kæmi fyrir að menn borguðu fyrir slíkt en yfirleitt ekki. Það sé bara ef þeir selji eitthvað þá fari það í gegn um skrifstofuna og gefinn út reikningur. Aðspurður um hvernig aðgengi hafi verið að þessu svæði kvað hann það hafa verið lokað og læst. Það hafi einnig verið þarna gámar fyrir utan, sem auðvitað standi úti en séu læstir með lás og keðjum. Það hafi verið klippt á þetta. Það hafi verið klipptur lásinn í hliðinu inn í portið eina nóttina. Þegar hann hafi komið að þá hafi lásinn legið niðri og keðjan. Aðspurður um það hvort verið hafi leið til að komast inn um hliðið án þess að klippa á lásinn kvað hann að það væri hægt að príla yfir það. Nánar aðspurður um það hvort hann kannaðist við það að það hafi verið hægt að skrúfa eitthvað burt í slagbrandinum og opna þannig kvað hann það einu sinni hafa verið þannig, en það hafi verið búið að koma í veg fyrir það en það hafi verið áður en þetta hafi skeð. Það hafi reyndar líka verið þannig að ein rim í hliðinu hafi verið laus og það hafi verið hægt að komast þar inn. Hann kvaðst ekki muna hvenær hafi verið gert við þetta. Hann kvað að þeir hefðu oftar en einu sinni komið að klipptum lásum. Aðspurður um það hvort hann hafi orðið var við samskipti milli ákærða og starfsmanns A sem heiti J. Kvaðst hann ekki vita til þess að J hafi gefið ákærða leyfi til að taka hluti þarna. Kvaðst hann efast um að J hafi gert þetta. Nánar aðspurður um hvernig þeir hafi nánar auðkennt þá hluti sem taldir eru upp í ákæru, t.d. 13 bora. Kvað hann hafa verið númer á þeim nánast öllum, sem hafi verið búið tússa á þá. Þá kvað hann að rafmangshluti hafi mátt þekkja á rafmagnsklóm, sem notaðar hafi verið á [...] en hafi ekki verið komnar í almenna sölu. Þessir almennu hlutir hafi allt verið í sama kassanum og hafi legið allt saman. Loftljós hafi verið merkt með númerum sem tússuð hafi verið á þau. Þá var borið undir vitnið hvort þessir munir sem A hafi verið að kaupa, hvort þetta hafi ekki verið að stórum hluta munir sem sé verið að kaupa í endurvinnslu og kvað vitnið það vera nánast allt. Svo hafi A einnig keypt verkfæri. Aðspurður um það hvort hann viti hvernig hafi staðið til að ráðstafa þessum tækjum og dóti sem hafi verið keypt á [...]. Kvað hann þetta hafa átt allt að fara til [...] og hafi megnið af þessu verið farið þangað. Þá færi þetta í viðgerð og yfirhalningu og færi aftur í notkun hjá A. Aðspurður um það að það komi fram í skýrslu að J hafi verið falið að vinna lista yfir stolna muni og hvort hann kannaðist við það, kvaðst hann gera það og þeir hafi gert lista í sameiningu. Hann kvað að það hefði verið unninn listi og kvað að lögregla hlyti að hafa fengið þann lista, en kvaðst ekki viss um það. Aðspurður um það sem fundist hafi þarna í [...], [...], hvort þetta hafi allt verið frá A kvað hann svo vera en það hafi verið miklu meira sem vanti upp á. Þá kvað hann að töluvert áður líklega í nóvember 2008 þá hafi verið farið inn í gám og tekið mikið úr verkfæraskáp sem þar var og það hafi verið tilkynnt lögreglu og það hafi verið G sem það hafi gert og það hafi aldrei fundist. Þeir hafi bara bent á þá hluti sem þeir hafi verið öruggir um að tilheyrðu A. G gaf skýrslu fyrir dómi, en hann er einn af fyrirsvarsmönnum A ehf. Kvað hann að þeir hafi orðið varir við að það hafi verið að fara inn í gáma hjá þeim og það hafi verið búið að klippa á lása á gámum og taka út verkfæri. Þetta hafi verið verkfæri og annað sem þeir hafi verið búnir að kaupa frá [...]. Svo hafi menn komist á snoðir um hver hafi verið að gramsa í gámunum og hvar dótið hafi verið niðurkomið og þá hafi þeir farið af stað með að hafa samband við lögregluna og biðja hana um aðstoð við að nálgast það. Hann hafi hringt í lögregluna á [...] og hafi beðið um aðstoð við að fara inn í þá aðstöðu sem viðkomandi hafi verið í. Þarna hafi þeir ekki náð einhverjum en ekki öllum þeim verkfærum sem horfið hafi frá þeim. Hann kvaðst ekki hafa verið viðstaddur húsleitina. Eftir að þjófnaðir hafi átt sér stað hafi hann verið á svæðinu í eitt skipti og þá hafi hann kallað til lögreglu því þá hafi verið farið í einn gám og klippt á lás og tekið mjög mikið af verkfærum úr verkfærakistu sem verið hafi í gámnum. Gámurinn hafi verið kirfilega læstur en það hafi bara verið klippt á lásinn. Kistan sjálf hafi ekki verið tekin en öll verkfæri hreinsuð úr henni. Aðspurður um það hvort hans starfsmenn hefði haft einhverja heimild til að ráðstafa hlutum sem verið hafi þarna á svæðinu hjá þeim kvað hann þá ekki hafa haft það. Ekki nema með leyfi til þess annaðhvort frá honum eða Q. Kvað hann þetta hafa verið umtalsvert magn af verkfærum sem hafi horfið og það hafi verið farið inn og klippt á lásinn í hliðinu í portinu líka á vinnusvæðinu og farið inn og inn í húsið hjá þeim. Kvaðst hann aðspurður hafa séð þá hluti sem teknir hafi verið við húsleitina eftir að þeir hafi komið aftur inn á svæði A. Kvaðst hann hafa kannast við að þetta hafi verið hlutir sem saknað hafi verið. Hins vegar sé alveg ljóst að það vanti eitthvað upp á að allt hafi skilað sér. Hann kvað að ekki hafi verið til nákvæmar skýrslur yfir hvað verið hafi í þessum gámum. Það hafi verið atgangur í því að koma hlutum ofan af [...] á þessum tíma og það hafi ekki verið gerð nákvæm skýrsla um hvað þetta hafi verið. Þetta byggi mikið á því hvað þeir hafi munað eftir að þeir hafi verið með af verkfærum þarna og hvað sé þekkt. Hann kvaðst geta fullyrt að A hafi ekki tekið við neinu til baka nema því sem upphaflega hafi komið frá fyrirtækinu. Þá tók hann fram að honum hafi heyrst á strákunum að þeir hefðu, ef þeir hafi verið í vafa, látið verkfæri í friði. Þeir hafi bara tekið það sem þeir hafi verið 100% vissir um. Lýsti hann því að þarna hefði verið um það að ræða að tekið hafi verið mikið magn af rándýrum verkfærum og þegar fyrst hafi verið kölluð til lögregla þá hafi verið horfin verkfæri fyrir mörg hundruð þúsund. Þetta hafi svo verið að gerast í fleiri skipti bæði á undan og eftir. Þegar menn séu að taka rándýr verkfæri þá sé það allt annars eðlis heldur en að taka bar einhvern lítinn járnhlut. R gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hún hafa hringt í ákærða eitt sinn um kvöld og hafi ætlað að fá hann til að líta við hjá sér. Hann hafi hvíslað rosalega og verið rosalega laumulegur. Hafi hún spurt hann hvar hann væri og hvað hann væri að gera og þá hafi hann sagst vera inni á A að ná sér í dekk og eitthvað fleira. Þetta hafi verið það eina sem hann hafi sagt og svo hafi hann bara sagt bless. Hún kvaðst hafa látið J vita af þessu, en hún mundi ekki hvenær þetta hefði nákvæmlega verið. C gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti að hann eigi ásamt B bát í höfninni á [...] og úr honum hafi verið stolið eldsneytisgeymi. Hann staðfesti að lögregla hafi afhent þeim geyminn og var hann þess fullviss að um sama geymi hafi verið að ræða. B gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti að hann hefði komið í bát sinn að morgni 1. ágúst 2009 og hafi veitt því athygli að bensínbrúsi við utanborðsmótor var horfinn ásamt slöngu. Hann hafi tilkynnt hvarfið til lögreglu. Síðar hafi hann fengið brúsann til baka og staðfesti það að í hans huga væri ekki vafi á því að það hafi verið sami brúsinn sem hann fékk til baka. S gaf skýrslu fyrir dómi, en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hennar sérstaklega. Niðurstaða varðandi ákæru 15. janúar 2010 Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag á ákæruvaldinu. Segir í 1. mgr. 109. gr. sömu laga að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varði sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sönnunargögn. Hér að framan eru rakin gögn sem ákærði hefur lagt fram um andlegt atgervi sitt og var í tilefni þeirra aflað álits geðlæknis á sakhæfi ákærða. Með vísan til greinargerðar geðlæknisins sem tekin er upp hér að framan er sjónamiðum ákærða um að andlegt atgervi hans sé þannig að hann hafi á einhvern hátt ekki gert sér grein fyrir gerðum sínum, hafnað. Fyrir liggur í máli þessu að þegar starfsmenn A ehf. leituðu til lögreglu vegna þjófnaða af athafnasvæði þeirra og úr gámum sem voru við athafnasvæðið virðast ekki hafa verið gerðir nákvæmir listar yfir hverju hafi verið stolið og að jafnvel hafi það ekki verið starfsmönnunum að fullu ljóst hvað nákvæmlega hafi horfið og hvenær. Fyrir dóminn hafa hins vegar komið tveir starfsmenn fyrirtækisins, I verkstjóri og J almennur starfsmaður. Þeir voru ásamt þriðja starfsmanninum við húsleit lögreglu og bentu þar á muni sem þeir fullyrtu að væru í eigu fyrirtækisins. Báru þeir báðir fyrir dómi að aðeins hefði verið bent á muni sem þeir hafi verið fullvissir um að væru í eigu fyrirtækisins. Fyrirsvarsmaður félagsins G var ekki við húsleitina en kvaðst síðar hafa séð þessa hluti alla þegar þeim hafi verið skilað og hann geti staðfest að ekkert hafi verið þar sem ekki hafi tilheyrt fyrirtækinu. Þá kom fram í vitnisburði L, föður kærustu ákærða, að hann kannaðist við að allt það dót sem fjarlægt hefði verið hefði verið dót sem ákærði hefði verið að viða að sér og vissi til að ákærði hefði komið með í umrædda skemmu. Gat hann ekki fullyrt að einhver annar hefði verið með honum en hann kvað ákærða hafi verið einan þegar hann hafi komið úr þessum ferðum. Meðal annars kvaðst hann hafa verið þarna þegar ákærði hafi komið með tvo magnara. Kvað L að ákærði hafi alltaf gefið sömu skýringu að þetta hefði hann fengið í A ehf. með samþykki starfsmanna þar. M, félagi ákærða, kannaðist ekki við að neinir þessara hluta hafi verið þarna á hans vegum. M mun hafa búið í þessu húsi í júlímánuði 2009, en var fluttur út þegar húsleit var framkvæmd 28. ágúst. Á grundvelli þess sem hér að framan er rakið úr vitnisburði þeirra vitna sem hér eru nefnd er það mat dómsins að sannað sé að allir þeir hlutir sem nefndir eru í I. lið ákæru hafi verið eign A ehf. utan tveir kraftmagnarar. J hefur haldið því fram hér fyrir dómi að hann eigi umrædda kraftmagnara og þeir hafi verið teknir af athafnasvæði A ehf. Þetta fær stoð í framburði L sem bar að ákærði hefði komið með þessa tvo magnara. Ákærði hefur sjálfur orðið margsaga um hvernig þessir magnarar hafi komist í hans eigu. Ef marka má framburð lögreglumannanna Óskars Þórs Guðmundssonar og Bjarna Sveins Sveinssonar kannaðist ákærði ekki við það þegar húsleit fór fram að hann ætti neitt af þeim hlutum sem [A]menn hafi bent á og hafi hann vísað á að félagi sinn ætti þetta. Við skýrslutöku hjá lögreglu bar hann að M hafi gefið sér annan kraftmagnarann en J hinn. Fyrir dómi bar ákærði að J hafi gefið sér báða magnarana og hafi það gerst þegar ákærði og kærasta hans K hafi verið á rúntinum. Staðfesti K þennan framburð ákærða og að ákærði og J hafi haldið á þessum mögnurum í bílinn til hennar. J hafnar þessu hins vegar og kveður þessa magnara í sinni eigu og hafa verið geymda á vinnusvæði A ehf. Að mati dómsins verður að líta til þess hvernig K tengist ákærða þegar trúverðugleiki framburðar hennar er metinn. Fullyrðingar ákærða sem ekki hefur verið samkvæmur sjálfum sér um hvernig hann komst yfir umrædda magnara, verða að teljast ótrúverðugar og verður ekki talið að framburður K nægi til að gera hann sennilegan. Er þetta í andstöðu við framburð vitnisins J, sem og frásögn L um að ákærði hafi komið einn með þessa magnara. Með vísan til framangreinds verður talið sannað að ákærði hafi tekið umrædda magnara en hafi ekki fengið þá gefins frá J eins og hann heldur fram. Ákærði hefur viðurkennt að hafa sótt suma þá hluti sem í ákæru greinir á athafnasvæði A ehf. en byggir á því að það hafi hann gert með leyfi starfsmanns félagsins, J. Þá hefur ákærði í framburði sínum borið félaga sinn M sökum og sagt að hann hafi alltaf verið með sér þegar hann hafi farið á athafnasvæði A ehf. og margir af þeim hlutum sem teknir hafi verið við húsleitina hafi verið í eigu M og ákærði ekki farið með í þær ferðir þar sem náð hafi verið í þá. Frásögn ákærða fær ekki stoð í framburði annarra vitna, utan kærustu sinnar K. M staðfestir ekki að J hafi gefið leyfi til að taka hluti frá A ehf. L sem varð vitni að því þegar ákærði kom með hluti úr A ehf. bar að ákærði hafi þá verið einn. Ákærði hefur kannast við að hafa sjálfur tekið nánar tilgreinda muni af svæði A ehf. en heldur því fram að M hafi tekið aðra muni. Þessu hefur M alfarið hafnað. Þá samræmist þetta ekki framburði L sem kvað ákærða hafa verið þann sem komið hafi með þá muni sem um ræðir. Framburður ákærða hefur eins og fyrr er minnst á verið óstöðugur. Gerði ákærði við húsleit engar athugasemdir við að munir væru fjárlægðir og að sögn lögreglumanna á vettvangi bar hann að félagi hans væri með þessa hluti en ekki hann. Þessari sögu breytti hann fyrir lögreglu og enn önnur útgáfa birtist í framburði hans fyrir dómi, um suma þá hluti sem í ákæru greinir. Er framburður hans án tengsla við það sem vitni bera og verður að teljast mjög ótrúverðugur. Eina vitnið sem ber að ákærði hafi haft leyfi J til að fara á [...] er K kærasta hans en eins og fyrr greinir verður að meta trúverðugleika framburðar hennar í ljósi þeirra nánu tengsla sem þau eru í. Af öllu því sem að framan getur, auk fjölmargra annarra atriða sem hníga í sömu átt, er það mat dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi farið og fjarlægt alla þá hluti sem taldir eru upp í I. lið ákæru af svæði A ehf. Upplýst er að ákærði fór inn á lokað og afgirt vinnusvæði eftir lokun og fjarlægði þaðan muni. Er ekki unnt að fallast á þá viðbáru ákærða að hann hafi talið að þetta væri drasl. Þá eru engin efni til að fallast á með ákærða að honum hafi verið gefið leyfi til að fjarlægja muni af svæðinu og fær sú fullyrðing ákærða ekki stoð í framburði annarra vitna. Styður það ekki framburð hans í þessa veru þó L hafi borið að ákærði hafi gefið honum þá skýringu á því að hann væri að bera þetta dót þarna inn að hann hefði haft heimild starfsmanna A til þess. Er framburður K kærustu ákærða um að hún hafi heyrt J veita honum heimild til að taka muni á svæðinu ekki trúverðugur. Verður að telja að engin líkindi séu fyrir því að ákærði hafi fengið leyfi til að taka umrædda muni eins og hann heldur fram, en jafnframt þykir ljóst að jafnvel þótt slíkt „leyfi“ J teldist liggja fyrir þá verður ekki talið að ákærði hefði mátt líta svo á að það hafi veitt honum heimild til að taka muni í því magni sem reyndin varð. Þá verður ekki fallist á að ákærði hafi mátt treysta því að almennur starfsmaður fyrirtækisins A hafi haft heimild til að veita honum óheftan aðgang að athafnasvæði fyrirtækisins að eigin geðþótta. Verður að telja að þó flestir þeirra muna sem fundust í umræddri skemmu hafi verið notaðir þá verði ekki talið að þeir geti talist ónýtt drasl eins og ákærði hefur byggt á. Er þá t.d. að líta til þess að hjá ákærða fundust nýleg 33 tommu negld jeppadekk á felgum í eigu A. Fleiri en eitt vitni báru um að ákærði hefði náð sér í dekk í [...]. Kom þetta fram hjá R, K og hjá GuðM. Þá lýsti J því að ákærði hefði sýnt þeim dekkjum sem síðar hafi fundist hjá honum sérstakan áhuga. Þykir því ekki varhugavert að telja, þrátt fyrir neitun ákærða, að hann hafi komið með umrædd dekk í skemmuna að [...]. Er það mat dómsins að fyrir liggi með vísan til framburðar þeirra vitna sem að framan eru nefnd að sannað sé að allir þeir hlutir sem teknir voru úr umræddri skemmu hafi verið komnir þangað fyrir tilstilli ákærða og hafi komið af athafnasvæði A ehf. Þykir ekki hagga þessari niðurstöðu þó sýnt sé að innbrot í gám sem tilkynnt var í marsmánuði 2009 hafi líklega átt sér stað áður en ákærði flutti á [...]. Bendir framburður starfsmanna A til að þeir munir sem fundist hafi hjá ákærða hafi horfið frá fyrirtækinu í júlí 2009. Haldlausar eru röksemdir verjanda ákærða um að sú háttsemi hans að taka umrædda muni teljist eitthvað annað en þjófnaður í skilningi 244. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til alls þess sem að framan er framan er rakið er það mat dómsins að komin sé fram lögfull sönnun þess að ákærði sé sekur um það athæfi sem honum er gefið að sök í I. lið ákæru 15. janúar 2010. Að mati dómsins hefur verjandi ákærða ekki fært fram haldbær rök fyrir því að heimfæra eigi háttsemi ákærða undir annað refsiákvæði en gert er í ákæruskjali. Bensínbrúsi sá sem ákærða er gefið að sök að hafa stolið í II. lið ákæru fannst í umræddri skemmu. Höfðu lögreglumenn veitt honum athygli við húsleitina og afhenti ákærði brúsann í kjölfar skýrslutöku. Hann reyndist síðan vera brúsi sá sem stolið var í höfninni á [...]. L taldi að þessi brúsi hafi komið seinna í húsið en hinir hlutirnir. Þó fyrir liggi að þessi bensínbrúsi hafi verið í umræddri skemmu nægir það ekki til að sannað teljist að ákærði hafi stolið honum úr bát í [...] og verður hann því sýknaður af II. lið ákæru frá 15. janúar 2010. IV Eins og nánar greinir hér að framan er ákærða í síðari ákæru gefið að sök að hafa stolið samtals 6 ljóskösturum og krómgrind af tveimur vörubifreiðum og þetta er í ákæru sagt hafa átt sér stað síðari hluta janúar mánaðar 2010. Í frumskýrslu lögreglu 26. febrúar 2010 er frá því greint að 27. janúar sama ár hafi T verktaki tilkynnt um stuld á stórri krómaðri grind með fjórum ljóskösturum framan af einni af dráttarbifreiðum hans. Bifreiðin [...] standi utan við [...] þar sem fyrirtæki hans E ehf. sé með aðsetur. Þetta hafi verið tekið á tímabili frá 22. til 27. janúar. Grindin hafi verið tekin af í heilu lagi og hún sé það stór að ekki sé hægt að koma henni inn í venjulegan fólksbíl. Í skýrslunni segir að lögregla hafi farið á vettvang og hafi skoðað ummerki en ekkert á vettvangi hafi gefið til kynna hver hér hefði getað verið að verki. Um sé að ræða 4. stk. Hella Chromium ljóskastara með málmhúsi. Þá hafi starfsmenn Vegagerðarinnar tilkynnt 28. janúar kl. 18:25 að þeir hafi fundið stóra krómaða grind framan af vörubifreið í [...] á milli [...] og [...] en á henni hafi engir kastarar verið. Í ljós hafi komið að þarna hafi verið komin grindin framan af ofangreindri bifreið. Þá er í annarri frumskýrslu greint frá að tilkynning hafi borist 28. janúar 2010 frá U hjá F ehf. um að búið væri að stela tveimur ljóskösturum framan af vörubifreiðinni [...]. Hann hafi sagst geyma bifreiðina við steypustöðina, vestan við þorpið á [...]. Hann gruni að þetta hafi verið um helgina á undan. Kemur fram í skýrslu að lögregla hafi farið á vettvang og hafi skoðað verksummerki en án þess að nokkuð hafi fundist sem skýrt gæti hver eða hverjir hefðu verið þarna að verki. Fengin hafi verið mynd af bifreiðinni með kösturunum. Um sé að ræða 2 stk. Bosch kastara með stöðuljósi í. Í skýrslum sem liggja fyrir í þessum þætti málsins kemur fram að við rannsókn á þjófnaðarmáli sem lotið hafi að dekkjum og felgum sem talið var að stolið hefði verið á [...] hafi komið fram upplýsingar sem lotið hafi að ofangreindum ljóskösturum, en V hafi ásamt ákærða verið grunaður í því máli. V hafi afhent lögreglu sex ljóskastara sem hann hafi sagst hafa fengið hjá ákærða. Við yfirheyrslu af ákærða vegna fyrrnefnds dekkjamáls hafi komið fram að hann hefði stolið umræddum ljóskösturum í félagi við V og kemur fram að ákærði hafi lýst mjög nákvæmlega hvernig þeir hafi farið að þessu og frásögn hans hafi verið í samræmi við allt sem vitað hafi verið um málið. Fram kemur að V hafi ekki viðurkennt að hafa átt þátt í þjófnaði á umræddum ljóskösturum og hafi haldið sig við að ákærði hefði látið sig fá þá. Í gögnum málsins liggur fyrir myndbandsupptaka af skýrslu af ákærða sem hann gaf sem grunaður maður í tengslum við annað sakarefni eins og vísað er til hér að framan. Kemur fram að fyrri skýrslutaka hafi byrjað klukkan 21:10 en hafi lokið klukkan 21:42 en þá hafi ákærði óskað eftir því að ráðfæra sig við verjanda. Kemur fram í skýrslunni að þá hafi uppgötvast að upptaka á yfirheyrslunni fram að því hafi misfarist af einhverjum ástæðum og það hafi ekki uppgötvast fyrr en hlé hafi verið gert í ofangreindum tilgangi. Eftir að ákærði hafði ráðfært sig við verjandann og varðstjóri hafði einnig rætt við verjandann var skýrslutöku fram haldið og var sá hluti skýrslunnar tekinn upp á myndband, sem liggur fyrir í málinu. Hefst sú yfirheyrsla klukkan 21:58 og lýkur klukkan 23:21. Í endursögn framburðar ákærða úr þeirri skýrslutöku kemur fram að ákærði lýsi því að eftir þá atburði sem skýrslutakan snérist um hafi hann og V farið af stað til að reyna að ná í ljóskastara. Þeir hafi farið á bláum [...] bíl sem sé í eigu ákærða. Þeir hefðu farið á [...] en þar hafi þeir ekki fundið neina kastara. Þá hafi ákærði sagst hafa munað eftir kösturum á [...]. Þeir hefðu þá farið þangað og tekið tvo kastara af grænum Man vörubíl og svo hefðu þeir tekið heila kastaragrind af hvítum Man vörubíl. Það hefðu þeir gert vegna þess að það hafi verið erfitt að losa kastarana sjálfa af. Ákærði hafi sagt að V hefði séð um vírana en hann sjálfur hefði séð um það að skrúfa grindina af. Þeir hefðu svo ekið með kastaragrindina í aftursæti bílsins og á meðan hefði V skrúfað ljóskastarana af. Þeir hefðu síðan ekið á [...] og þegar þeir hafi verið á [...] hefðu þeir kastað kastaragrindinni úr bílnum. Eftir það hefðu þeir farið rúnt á [...] áður en þeir hafi farið heim. Af skoðun sjálfrar myndbandsupptökunnar má sjá og heyra að þessi lýsing úr lögregluskýrslu er í samræmi við framburð ákærða, en þó ekki eins nákvæm. Þá kom t.d. fram hjá honum þegar hann var spurður hvort hann hefði getað komið krómgrindinni inn í bílinn að það hefði þurft að hafa dálítið fyrir því og enn sæist á bílnum hans að innan eftir þessa grind. Við aðalmeðferð nýtti ákærði rétt sinn til að tjá sig ekki um framangreint sakarefni. Teknar voru skýrslur af lögreglumönnunum Óskari Þór Guðmundssyni og Þór Þórðarsyni sem yfirheyrðu ákærða í umrætt sinn. Staðfestu þeir skýrslur sínar í málinu og það sem framan greinir um framvindu skýrslutökunnar. Báru þeir báðir að umrædd skýrsla hafi verið tekin til að spyrja um ætlaðan stuld á dekkjum og felgum á [...], en stuldur á ljóskösturum hefði ekki verið til rannsóknar. Þarna hafi ákærði að eigin frumkvæði hins vegar játað hlut sinn í því máli og lýst atburðarás með þeim hætti að samræmst hafi því sem þeir hafi vitað. Einnig gaf skýrslu V, og staðfesti að hann hefði látið lögreglu hafa umrædda ljóskastara og hafi fengið þá hjá ákærða. T gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti að hann væri einn af forsvarsmönnum E ehf. og staðfesti að seinni hluta janúar 2010 hafi verið stolið fjórum ljóskösturum og krómgrind af bifreiðinni [...], sem sé í umráðum félagsins. Þá staðfesti hann að þetta hafi skilað sér með þeim hætti að grindin hafi fundist fyrst en síðar hafi lögreglan skilað ljóskösturunum. Þetta hafi allt verið hægt að nýta aftur, en grindin hafi reyndar verið aðeins skemmd en hún hafi verið nýtt. Hann kvað aðspurður að enginn vafi væri á því í hans huga að það hafi verið sömu kastarar sem hann hafi fengið til baka þar sem klippt hafi verið á snúrur og sárin hafi passað saman. U gaf skýrslu fyrir dómi. Hann skýrði frá því að hann væri einn af forsvarsmönnum F ehf. og staðfesti það að stolið hefði verið tveimur ljóskösturum af bifreiðinni [...] sem sé í eigu félagsins og að þetta hafi átt sér stað síðari hluta janúar 2010. Hann staðfesti að kastararnir hafi verið afhentir honum aftur og að það væru örugglega að hans mati sömu kastarar. Þeir hafi verið óskemmdir og hafi verið settir á bifreiðina aftur, aðeins hafi verið skorið á kapla, sem hægt hafi verið að setja saman aftur. Niðurstaða varðandi ákæru 7. maí 2010. Ákærði kaus eins og að framan greinir að nýta sér rétt sinn til að tjá sig ekki um sakarefni samkvæmt þessari ákæru. Í máli þessu liggur fyrir myndbandsupptaka þar sem ákærði játar sök sína og að hafa farið í félagi við annan mann og tekið umrædda sex kastara, fjóra þeirra áfasta við krómgrind sem síðan hafi verið hent á [...]. Lýsing ákærða á þessari atburðarás er í fullu samræmi við annað sem liggur fyrir um þetta, utan að hann taldi annan Man vörubílinn hafa verið grænan, en fyrir liggur að þeir voru báðir hvítir. Virðist annað í frásögn hans samræmast því sem fyrir liggur um nefnda kastara einkum hvar kastaragrindin fannst, en fleiri atriði styrkja frásögnina og verður í raun ekki séð að nokkurt atriði sem veigamikið gæti talist mæli gegn því að frásögn ákærða sé rétt, eins og hún birtist á nefndu myndbandi. Þeir tveir lögreglumenn sem komu að skýrslutökunni staðfestu hana fyrir dómi. Þá er ekkert í skýrslunni, sem að stórum hluta snérist um annað sakarefni, sem rýrir trúverðugleika frásagnar þeirra sem þar kemur fram, eða bendir til að ákærði hafi verið neyddur til frásagnar. Þá er ekki unnt að fallast á það með verjanda ákærða að ágallar séu á skýrslutökunni sem leiða eigi til þess að framhjá henni verið horft við sönnunarfærslu í málinu. Óumdeilt er að ákærði ráðfærði sig símleiðis við verjanda við skýrslutökuna, en að verjandinn átti ekki tök á að mæta. Þá kom fram að verjandinn hafi einnig rætt við annan þeirra lögreglumanna sem stjórnuðu yfirheyrslunni. Með vísan til þess sem að framan greinir er sannað að ákærði hafi framið þau brot sem honum eru gefin að sök í ákæru 7. maí 2010. Ekki verður talið að verjandi ákærða hafi fært fram nein haldbær rök fyrir því að telja beri háttsemi ákærða eignaspjöll og heimfæra hana undir 257. gr. almennra hegningarlaga. Hefur ákærði gerst sekur um þjófnað og er háttsemi hans réttilega heimfærð undir 244. gr. almennra hegningarlaga eins og gert er í ákæruskjali. V Ákærði er 23 ára gamall. Samkvæmt sakavottorði hans hlaut hann dóm 11. desember 2009 fyrir að stela tveimur skotvopnum og vopnalagabrot með meðferð og handhöfn skotvopnanna án þess að hafa fengið útgefið byssuleyfi. Var ákvörðun refsingar hans frestað skilorðsbundið til tveggja ára. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga ber að taka framangreindan skilorðsdóm upp og dæma ákærða refsingu nú í einu lagi með hliðsjón af ákvæðum 78. gr. almennra hegningarlaga að því er varðar brot hans sem framin eru fyrir uppkvaðningu framangreinds dóms, en með hliðsjón af reglum 77. gr. sömu laga varðandi þau brot sem síðar eru framin. Með brotum sínum samkvæmt ákæru 7. maí 2010 rauf ákærði skilorð framangreinds dóms. Sá dómur hefur og ítrekunaráhrif á refsingu skv. ákæru 7. maí sl., sbr. 255. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður haft í huga að verðmæti þess sem stolið var hjá A ehf. verður ekki talið svo mikið sem í ákæruskjali greinir, en um var að ræða notaða hluti og óvíst um ástand þeirra, þó ekki sé unnt að fallast á þau sjónarmið ákærða að hlutirnir hafi ekki verðmæti. Ákærði hefur sjálfur haldið því fram að hann hafi framið brot sín í félagi við aðra, en slíkt er almennt til refsiþyngingar ef sýnt þykir, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ekki þykir rétt að byggja á nefndri lagagrein til þyngingar refsingar ákærða í máli þessu. Með hliðsjón af öllu sem að framan er rakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði er hér sakfelldur að mestu leyti samkvæmt báðum ákærum og eru að mati dómsins ekki efni til að skipta sakarkostnaði. Verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað að fjárhæð 429.766 krónur, en það er kostnaður vegna matsmanns 43.366 krónur og ferðakostnaður vitnis 9.900 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda sem þykja hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti 376.500 krónur. Dómur þessi er kveðinn upp af Halldóri Björnssyni héraðsdómara í dómsal Héraðsdóms Austurlands að Lyngási 15, Egilsstöðum, mánudaginn 22. nóvember 2010 kl. 15:00, að gættu ákvæði 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð: Ákærði X sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði 429.766 krónur í sakarkostnað og eru þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Jóns Jónssonar hrl. sem þykja hæfilega ákveðin með virðisaukaskatti 376.500 krónur.
Mál nr. 375/1999
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Frestur
Í málinu deildu A og Þ um dómkvaðningu matsmanna. Talið var að Þ hefði með málatilbúnaði sínum gefið A tilefni til að afla sönnunargagna um það atriði sem A hugðist afla matsgerðar um og var ekki fallist á að ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 stæði í vegi fyrir dómkvaðningu matsmanna. Fallist var á að A væri heimilt að afla frekari sönnunargagna í málinu og yrði málinu frestað um hæfilegan tíma til að hægt væri að ljúka því verki.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 1999, þar sem varnaraðila var heimilað að leita dómkvaðningar matsmanns og fá hæfilegan frest til að leggja fram matsgerð. Kæruheimild er í c. og h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns, en til vara að honum verði synjað um frest til að leggja fram matsgerð í málinu. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. I. Varnaraðili höfðaði málið með stefnu 23. september 1997. Í meginatriðum var þar greint með þeim hætti frá atvikum að varnaraðili hafi frá árinu 1995 verið skipverji á rækjutogara í eigu Sæbergs hf., sem hafi síðar sameinast öðru félagi og sóknaraðili þannig orðið til. Á tímabilinu frá 18. júlí 1995 til 21. mars 1996 hafi verið landað úr togaranum 648.774 kg af iðnaðarrækju. Fyrir hvert tonn hafi útgerð togarans fengið annars vegar 115.000 krónur í peningum og hins vegar hálft tonn af aflamarki fyrir úthafsrækju. Sæberg hf. hafi greitt skipverjum aflahlut af því, sem félagið hafi fengið greitt í peningum fyrir iðnaðarrækju, en hins vegar ekkert af þeim verðmætum, sem fengist hafi í formi aflamarks. Varnaraðili telji andvirði aflamarksins hafa verið 23.834.705 krónur, en þá sé miðað við markaðsverð þess, sem hafi verið á bilinu frá 60 krónum til 75 króna fyrir hvert kg á umræddu tímaskeiði. Aflahlutur varnaraðila af þeirri fjárhæð að viðbættu orlofsfé hafi átt að nema samtals 431.717 krónum, sem sé höfuðstóll stefnukröfu hans. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisir varnaraðili kröfu sína á þeirri málsástæðu að útgerðarmanni hafi samkvæmt lögum og kjarasamningi borið að greiða laun, sem taki mið af heildarverðmæti, sem hann fái fyrir afla. Við uppgjör aflahlutar varnaraðila hafi vísvitandi verið lagt til grundvallar rangt verðmæti aflans, því í raun hafi hann verið seldur fyrir hærra verð en 115.000 krónur á hvert tonn. Hafi greiðslu, sem fékkst með aflamarki í úthafsrækju, verið ranglega haldið utan skiptaverðs. Í greinargerð, sem sóknaraðili lagði fram í héraði, var meðal annars vísað til þess að hann hafi reiknað út á ný aflahlut varnaraðila og þá miðað við meðalverð iðnaðarrækju á tímabilinu frá júlí 1995 til mars 1996 samkvæmt gögnum frá úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna. Meðalverðið hafi í einstökum þeim mánuðum verið á bilinu frá 116,69 krónum til 143,49 króna fyrir hvert kg og hefði aflahlutur varnaraðila á þeim grunni að viðbættu orlofsfé átt að nema alls 208.311 krónum meira en hann fékk áður greitt. Þennan mismun hafi sóknaraðili innt af hendi og gert þannig að fullu upp við varnaraðila. Samhliða þessu máli höfðuðu tuttugu aðrir skipverjar á sama togara mál gegn sóknaraðila til greiðslu á vangoldnum aflahlut. Þegar þetta mál var tekið fyrir á dómþingi 23. febrúar 1998 var ákveðið að fresta því þar til leyst hefði verið úr nánar tilteknu máli annars skipverja. Gekk dómur í því máli í Hæstarétti 18. júní 1999. Í forsendum dómsins var vísað til þess að samkvæmt 1. gr. áðurgildandi laga nr. 84/1995 um úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna hafi hún átt að ákveða fiskverð til uppgjörs á aflahlut skipverja eftir því, sem mælt væri fyrir um í lögunum. Hafi nefndin í því skyni átt að afla ítarlegra gagna um fiskverð og birta upplýsingar um það. Í nánar tilteknu ákvæði kjarasamnings, sem hafi gilt í skiptum aðila málsins, hafi verið mælt fyrir um rétt áhafnar til að krefjast samnings um uppgjörsverð við ráðstöfun afla í skiptum milli óskyldra aðila, en að vísa mætti málinu til úrskurðarnefndarinnar ef slíkur samningur tækist ekki. Gögn málsins bæru með sér að meðalverð, sem úrskurðarnefndin hafi tekið saman upplýsingar um, hafi verið notað við ákvörðun skiptaverðs þegar ágreiningur hafi verið lagður fyrir hana. Samkvæmt nánar tilteknu ákvæði kjarasamnings bæri útgerðarmanni að tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fisk. Í málinu lægi ekki fyrir að unnt hefði verið að fá hærra verð fyrir umdeilda aflann en meðalverðið, sem sóknaraðili hafi byggt endanlegt uppgjör á. Hann var því sýknaður af kröfum skipverjans. Þegar mál þetta var á ný tekið fyrir á dómþingi 9. september 1999 var fært til bókar að lögmaður varnaraðila hafi óskað eftir að dómkvaddir yrðu matsmenn til að „meta hæsta gangverð fyrir iðnaðarrækju á tilgreindum dögum, áhrif tonn á móti tonni viðskipta á meðalverð iðnaðarrækju á sama tíma, gangverð á aflamarki iðnaðarrækju á sama tíma og áhrif á tonn á móti tonni samninga á söluverð iðnaðarrækju í beinum viðskiptum.“ Óskaði lögmaðurinn eftir að fá að leggja fram beiðni um slíka matsgerð. Af hálfu sóknaraðila var þessu mótmælt. Með hinum kærða úrskurði varð héraðsdómari við ósk varnaraðila. II. Líta verður svo á að héraðsdómari hafi með úrskurði sínum í reynd ákveðið að dómkvaddur yrði maður til að meta það, sem varnaraðili vill afla mats um og áður greinir, þótt ekki hafi verið lögð fram skrifleg beiðni um dómkvaðninguna samkvæmt 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Í héraðsdómsstefnu vísaði varnaraðili meðal annars til greinar 1.26 í kjarasamningi Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna til stuðnings kröfum sínum. Samkvæmt því ákvæði ber útgerðarmanni að tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fisk. Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var því mótmælt sérstaklega að aflaverðmætið, sem skiptahlutur varnaraðila var endurreiknaður eftir í samræmi við upplýsingar um meðalverð iðnaðarrækju, væri ekki hæsta gangverð hins umdeilda afla í skilningi tilvitnaðs ákvæðis kjarasamnings. Þá var þar og lýst þeirri skoðun að ef varnaraðili teldi að endanlegt uppgjör sóknaraðila við hann væri ekki miðað við hæsta gangverð, þá bæri varnaraðili sönnunarbyrði fyrir því. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti segir að tilgangur hans með öflun matsgerðar sé að sanna að sóknaraðila hefði verið hægur vandi að fá mun hærra verð fyrir hinn umdeilda afla en raun varð á í viðskiptum með hann. Þótt sönnun, sem varnaraðili hyggst samkvæmt þessu færa með matsgerð, lúti ekki beinlínis að þeim málsástæðum, sem hann hélt fram fyrir kröfu sinni í héraðsdómsstefnu, verður ekki litið fram hjá því að sóknaraðili hefur með áðurgreindum málatilbúnaði sínum sjálfur gefið varnaraðila tilefni til að afla sönnunargagna um umrætt efni. Verður því ekki fallist á með sóknaraðila að ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 geti staðið umbeðinni dómkvaðningu í vegi. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 23. febrúar 1998 og ákveðið sem fyrr segir að fresta því þar til leyst hefði verið úr öðru tilteknu máli skuldbundu aðilarnir sig ekki samkvæmt endurriti úr þingbók til að láta niðurstöðu, sem þar fengist, ráða afdrifum þessa máls. Er heldur ekki unnt að líta svo á að varnaraðili hafi með þeirri ákvörðun, sem þá var tekin, afsalað sér rétti til frekari sönnunarfærslu í málinu. Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til að taka til greina mótmæli sóknaraðila gegn því að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns nái fram að ganga. Með því að fallist er með þessum hætti á að varnaraðila sé heimilt að afla frekari sönnunargagna í málinu leiðir af sjálfu sér að því verði að fresta um hæfilegan tíma til að ljúka megi því verki. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 209/2004
Gjaldþrotaskipti Riftun Gjöf
J gaf út fjögur samhljóða skuldabréf og var sumarhús hans sett að veði til tryggingar skuldinni, án lóðarréttinda. J og eigandi lóðarinnar felldu úr gildi leigusamning sinn um lóðina og var gerður nýr leigusamningur við þrjú börn J. Bú J var tekið til gjaldþrotaskipta nokkrum mánuðum síðar. Skiptastjóri í þrotabúi J seldi börnum hans sumarhúsið og var að mestu leyti greitt fyrir húsið með yfirtöku skulda samkvæmt fyrrnefndum skuldabréfum. Áður hafði S fengið bréfin í hendur frá J. Þrotabúið taldi að um gjöf hefði verið að ræða og krafðist aðallega riftunar gjafarinnar fyrir dómi og greiðslu tiltekinnar fjárhæðar, sem S hafði fengið greidda fyrir bréfin. Var ekki talið að skiptastjóri hefði, með kaupsamningi um sumarhúsið, afsalað þrotabúinu rétti til að rifta afhendingu veðskuldabréfanna til S og væri kröfunni því réttilega beint að honum. Þá var fallist á með þrotabúinu að meta yrði afhendingu veðskuldabréfanna sem gjöf. Afhending bréfanna átti sér stað innan sex mánaða fyrir frestdag og var óumdeilt að ráðstöfunin hafi komið S að notum. Var fallist á kröfu þrotabúsins um riftun gjafarinnar og greiðslu umræddrar fjárhæðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að krafa stefnda um greiðslu verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til þess að Jón Bjargmundsson gaf út fjögur samhljóða skuldabréf og var hvert þeirra að fjárhæð 750.000 krónur. Báru skuldabréfin útgáfudaginn 15. febrúar 2001. Til tryggingar skuldinni var sett að veði með fyrsta veðrétti sumarhús á lóð nr. 35 í landi Kiðjabergs í Grímsnesi, en tekið var fram að því fylgdu engin lóðarréttindi. Voru skuldabréfin afhent sýslumanninum á Selfossi til þinglýsingar 10. apríl 2001 og voru þau innfærð í lausafjárbók sama dag. Lóð undir sumarhúsið hafði Jón tekið á leigu árið 1990 til 70 ára af Meistarafélagi húsasmiða. Í sameiginlegri yfirlýsingu Jóns og félagsins 28. mars 2001 var greint frá því að samkomulag hefði tekist milli þeirra um að „ógilda“ samninginn. Sama dag gerði félagið nýjan leigusamning um lóðina við þrjú nafngreind börn Jóns Bjargmundssonar. Leigutími var 70 ár frá undirritun þess samnings að telja. Bú Jóns Bjargmundssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 12. september 2001. Skiptastjóri í þrotabúinu ritaði 25. mars 2002 undir kaupsamning og afsal fyrir sumarhúsinu, en kaupendur voru fyrrgreindir nýir leigutakar að lóðinni, sem húsið stóð á. Umsamið kaupverð var 5.000.000 krónur, en af því bar þá þegar að greiða 500.000 krónur með peningum. Að öðru leyti skyldu kaupendur greiða fyrir húsið með því að taka að sér skuld samkvæmt fyrrnefndum veðskuldabréfum, sem var sögð nema 4.474.452 krónum með áföllnum vöxtum og kostnaði, og áfallin fasteignagjöld, vátryggingariðgjöld og lóðarleigu, sem ekki var þó greint nánar frá. Í málinu er óumdeilt að áfrýjandi hafi fengið áðurgreind veðskuldabréf í hendur frá Jóni Bjargmundssyni. Heldur áfrýjandi því fram að það hafi gerst fyrir kaup og hann greitt Jóni fyrir þau 2.700.000 krónur. Stefndi vefengir að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir þau. Höfðaði hann málið 24. september 2002 og krafðist þess aðallega að rift yrði gjöf þrotamanns til áfrýjanda á veðskuldabréfunum, til vara að rift yrði veðsetningu samkvæmt bréfunum, en til þrautavara að rift yrði greiðslu skuldar, sem innt hafi verið af hendi með þeim. Í öllum tilvikum krafðist stefndi þess jafnframt að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 4.474.452 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Var aðalkrafa stefnda tekin til greina í héraðsdómi. Málavextir og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi, svo og í dómi Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 256/2003, þar sem úrskurður um frávísun málsins var felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnismeðferðar. II. Áfrýjandi ber meðal annars fyrir sig að með því að selja sumarhúsið, sem greitt var fyrir að hluta með yfirtöku áðurnefndra veðskulda, hafi skiptastjóri skuldbundið stefnda með þeim hætti að ekki sé unnt síðar að breyta þessari gerð með höfðun máls í nafni hans. Skiptastjóri hafi gert gildan löggerning, sem hann hafi haft fulla heimild til að gera samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hafi búið með því glatað rétti til að bera fram mótbárur gegn rétti áfrýjanda yfir veðskuldabréfunum. Einnig heldur áfrýjandi því fram að rifta hefði þurft sölu á sumarhúsinu til þess að stefndi gæti átt aðild að málinu. Með því að stefndi hafi ráðstafað húsinu með þessu móti eigi hann ekki kröfurétt á hendur áfrýjanda og sé ekki réttur aðili að málinu. Varðandi þessar varnir áfrýjanda er til þess að líta að í málinu er ekki krafist að ráðstöfun skiptastjórans á sumarhúsinu verði ógilt og þarf ekki að leita slíkrar ógildingar til þess að mál þetta megi höfða, enda hefur skiptastjórinn ekki afsalað stefnda með þessum gerningi rétti til að rifta afhendingu veðskuldabréfanna til áfrýjanda og er kröfunni réttilega beint að honum. Að þessu virtu verður ekki fallist á varnir áfrýjanda, sem að þessu lúta. Aðalkrafa stefnda er á því reist að áfrýjandi hafi fengið veðskuldabréfin, sem um ræðir í málinu, án þess að nokkurt endurgjald hafi komið á móti. Sá síðarnefndi ber sem áður segir fyrir sig að hann hafi greitt Jóni Bjargmundssyni 2.700.000 krónur fyrir bréfin. Sú fullyrðing er studd við kvittun, sem dagsett er 20. apríl 2001, svo og framburð Jóns fyrir dómi. Kvittunin var ekki lögð fram í málinu fyrr en við aðalmeðferð þess 3. mars 2004 og þar með löngu eftir að brýnt tilefni var til að gera það. Veðskuldabréfin voru afhent áfrýjanda í beinu framhaldi af því að árangurslaus kyrrsetning var gerð hjá Jóni 5. apríl 2001 og er engin skýring fram komin á því hvað Jón hafi gert við fé, sem haldið er fram að hann hafi fengið frá áfrýjanda. Þá verður í engu byggt á framburði Jóns um þetta efni. Að þessu virtu og öðru, sem um þetta greinir í héraðsdómi, verður fallist á með stefnda að leggja verði til grundvallar að ekkert hafi komið fyrir veðskuldabréfin og að afhendingu þeirra verði að meta sem gjöf til áfrýjanda. Frestdagur við skipti á þrotabúinu var 17. ágúst 2001 og fór afhending bréfanna því fram innan sex mánaða fyrir frestdag, sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Þáverandi lögmaður áfrýjanda beindi áskorun til Jóns Bjargmundssonar 25. febrúar 2002 um að hann greiddi skuld sína samkvæmt veðskuldabréfunum. Nam krafan að samanlögðum höfuðstól þeirra, vöxtum og innheimtukostnaði 4.474.452 krónum. Miðar stefndi við þá fjárhæð í kröfugerð sinni í málinu. Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar er staðhæft að bréfin hafi fengist greidd í samræmi við greiðsluáskorunina. Er því óumdeilt að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið áfrýjanda að notum sem svari þessari fjárhæð, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Fjárhæð dómkröfu stefnda var ekki mótmælt sérstaklega fyrir héraðsdómi og eru mótmæli nú fyrir Hæstarétti við tilteknum liðum hennar of seint fram komin. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, þar á meðal um málskostnað, enda var héraðsdómi ekki gagnáfrýjað af hálfu stefnda. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sveinn B. Steingrímsson, greiði stefnda, þrotabúi Jóns Bjargmundssonar, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2004. I. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 3. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Jóns Bjargmundssonar, kt. 050149-3829, Kirkjutorgi 4, Reykjavík, með stefnu birtri 24. september 2002 á hendur Sveini B. Steingrímssyni, kt. 271236-4769, Kaplaskjólsvegi 63, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að rift verði með dómi gjöf til stefnda í formi afhendingar Jóns Bjargmundssonar, kt. 050149-3829, til stefnda á fjórum veðskuldabréfum, hverju um sig að fjárhæð kr. 750.000,­ með útgáfudegi 15. febrúar 2001, samtals öll fjögur að nafnverði kr. 3.000.000. Hvert bréfanna er til fjögurra ára með gjalddaga á 6 mánaða fresti, þeim fyrsta 15. ágúst 2001. Hvert bréfanna er tryggt samhliða hinum, með l. veðrétti í sumarhúsi, án lóðaréttinda, á lóð nr. 35 í landi Kiðjabergs, fastanr. 220-7709. Þinglýsinganúmer skuldabréfanna eru B367, B368, B369 og B370, og eru þau færð í lausafjárbók sýslumannsins á Selfossi. Þá krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 4.474.452, auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. marz 2002 til greiðsludags auk málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins ásamt virðisaukaskatti. Til vara gerir stefnandi þær kröfur, að rift verði með dómi veðsetningu á eignarhluta Jóns Bjargmundssonar, kt. 050149­3829, í sumarhúsi, staðsettu á lóð nr. 35, merktri 169851, í landi Kiðjabergs í Árnessýslu, fastanúmer 220-7709, með fjórum veðskuldabréfum, hverju um sig að fjárhæð kr. 750.000, með útgáfudegi 15. febrúar 2001, samtals öll fjögur að nafnverði kr. 3.000.000. Hvert bréfanna er til fjögurra ára, með gjalddaga á 6 mánaða fresti, þeim fyrsta 15. ágúst 2001. Hvert bréfanna er tryggt samhliða hinum, með l. veðrétti í eigninni. Þinglýsingarnúmer skuldabréfanna eru B367, B368, B369 og B370, og eru þau færð í lausafjárbók sýslumannsins á Selfossi. Þá krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 4.474.452, auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. marz 2002 til greiðsludags auk málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins ásamt virðisaukaskatti. Í aðal- og varakröfu gerir stefnandi kröfu um aðra lægri fjárhæð. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara, að dómkröfurnar verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar, að viðbættum virðisaukaskatti. II. Málavextir: Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 12. september 2001, var bú Jóns Bjargmundssonar, kt. 050149-3829, tekið til gjaldþrotaskipta. Í framhaldi af því var Sigurður Georgsson hrl. skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Frestdagur við skiptin var 17. ágúst 2001, og rann kröfulýsingafrestur út 18. febrúar 2002. Lýstar kröfur í þrotabúið voru samtals að fjárhæð kr. 77.860.798. Fyrsti skiptafundur var haldinn 16. apríl 2002. Í skýrslu þrotamanns við gjaldþrotaskiptin kom fram, að eignir hans voru 50 % eignarhluti í yfirveðsettri fasteign við Bogahlíð í Reykjavík og sumarbústaður án lóðarréttinda í Kiðjabergslandi. Fram kom við skýrslutökuna, að þrotamaður teldi, að á sumarbústaðnum hvíldi veð, sem þinglýst væri í lausafjárbók sýslumannsins á Selfossi. Við skoðun skiptastjóra kom í ljós, að þann 10. apríl 2001 hafði fjórum veðskuldabréfum, útg. af Jóni Bjargmundssyni, hverju um sig að fjárhæð kr. 750.000 að nafnverði, eða samtals að fjárhæð kr. 3.000.000 að nafnverði, verið þinglýst á 1. veðrétt umrædds sumar­bústaðar, og að þinglýsingin hafði verið færð inn í lausafjárbók sýslumannsins á Selfossi. Skuldabréfin eru dagsett 15. febrúar 2001. Tekið var fram, í skuldabréfunum, að húsinu fylgdu engin lóðarréttindi. Voru bréfin afhent stefnda, Sveini Steingrímssyni, en ágreiningur er um, hvort gjald hafi komið fyrir. Samkvæmt gögnum málsins hafði Jón Bjargmundsson tekið áðurnefnda lóð í landi Kiðjabergs á leigu til 70 ára af Meistarafélagi húsasmiða með samningi, dags. 19. júlí 1990. Í sameiginlegri yfirlýsingu Jóns og félagsins, dags. 28. marz 2001, segir, að samkomulag hafi tekizt milli þeirra um að ógilda þann samning. Sama dag tóku börn Jóns, Rakel Björg Jónsdóttir, Bjargmundur Jónsson og Steingrímur Már Jónsson, við lóðarréttindunum samkvæmt samningi við félagið. Stefnandi kveður skuldheimtumenn hafa sótt mjög hart að þrotamanni fyrri part ársins 2001, og hafi sumarbústaðurinn, ásamt fleiri eignum þrotamanns, verið kyrrsettur að kröfu Húsasmiðjunnar hf. þann 5. apríl 2001. Sama dag hafi verið gert fjárnám í sumarbústaðnum að kröfu Járnbendingar ehf. Ekki hafi verið unnt að þinglýsa þessum skjölum, þar sem þrotamaður hafi ekki lengur reynzt vera þinglýstur eigandi lóðarinnar, sem sumarbústaðurinn stóð á. Þann 25. marz 2002 ritaði skiptastjóri þrotabúsins undir kaupsamning og afsal fyrir sumarhúsinu til áðurgreindra barna þrotamanns. Kaupverðið var kr. 5.000.000 og skyldi greiðast þannig: Kr. 500.000 með peningum og kr. 4.474.452 með yfirtöku á framangreindum fjórum veðskuldabréfum, miðað við stöðu þeirra bréfa samkvæmt greiðsluáskorun Helgu Leifsdóttur hdl., dags. 25. feb. 2002. Að auki skyldu þau taka að sér að greiða áfallin fasteignagjöld, vátryggingariðgjöld og lóðarleigu, sem ekki var þó greint nánar frá. Á skiptafundi 19. september 2002 var ákveðið, að kröfu Húsasmiðjunnar hf., að höfða mál til riftunar á umræddum ráðstöfunum þrotamanns. Jafnframt var ákveðið, að Sigurbirni Þorbergssyni hdl. yrði falið að reka mál þetta af hálfu þrotabúsins. Með úrskurði héraðsdóms, dags. 3. júní 2003, var málinu vísað frá dómi að kröfu stefnda. Með dómi Hæstaréttar, dags. 1. september s.á., var úrskurðinum hrundið og lagt fyrir dómara að taka málið til efnismeðferðar. III. Málsástæður stefnanda: Aðalkrafa: Stefnandi kveður kröfu um riftun á gjafagerningi til stefnda byggða á ákvæði l. mgr. 130. gr. l. nr. 21/1991, sbr. 140. gr. 1. nr. 21/1991. Byggt sé á því, að um riftanlegan gjafagerning sé að ræða, enda komi hvergi fram, að nokkur verðmæti hafi komið í stað veðskuldabréfanna til þrotamanns. Ekki komi fram á bankareikningum þrotamanns, að verðmæti hafi komið í stað skuldabréfanna. Þrotamaður hafi ekki lýst því, hvað hann hafi fengið fyrir bréfin í skýrslutökum hjá skiptastjóra, eða gert grein fyrir ráðstöfun meintra verðmæta. Sé á því byggt, að um málamyndagerning sé að ræða, sem leitt hafi til skerðingar á eignamassa þrotabúsins til tjóns fyrir kröfuhafa. Sé á því byggt, að stefndi hafi auðgazt við móttöku umræddra fjögurra skuldabréfa, þar sem ekki verði séð, að hann hafi látið nokkur verðmæti af hendi rakna til þrotamanns, en stefndi beri sönnunarbyrði um það atriði. Sé á því byggt, að þar sem eignamassi þrotamanns hafi skerzt og stefndi auðgazt að sama skapi við löggerning þennan, sé í ljós leiddur gjafatilgangur þrotamanns með ráðstöfun þessari. Sé því öllum efnis­legum skilyrðum 1. mgr. 131. gr. l. nr. 21/1991 fullnægt. Byggt sé á því, að formlegt skilyrði 1. mgr. 131. gr. l. nr. 21/1991 um, að riftanleg ráðstöfun hafi farið fram innan 6 mánaða fyrir frestdag sé uppfyllt. Samkvæmt 140. gr. l. nr. 21/1991 beri að miða upphafstímamark við þinglýsingu eða aðra tryggingarráðstöfun, sem hindri, að betri réttur fáist með fullnustugerð. Frestdagur við skiptin hafi verið 17. ágúst 2001, en skuldabréfin hafi verið afhent til þinglýsingar þann 10. apríl 2001. Afhending skuldabréfanna til þinglýsingar marki fyrsta mögulega viðmið, og sé það innan 6 mánaða frests 131. gr. 1. nr. 21/1991. Einnig sé sérstaklega á því byggt, að útgáfudagsetning bréfanna standist ekki skoðun og sé röng, enda beri efni bréfsins það með sér. Þessi aðstaða styðji enn frekar, að um hreinan málamyndagerning sé að ræða, sem sé riftanlegur. Skuldabréfin séu öll fjögur dagsett 15. febrúar 2001. Þrotamaður hafi skilað inn lóðarréttindum sínum 28. marz 2001. Á skuldabréfunum segi, að hinn veðsetti sumarbústaður sé án lóðarleiguréttinda. Hann hafi hins vegar verið á árituðum útgáfudegi skuldabréfsins með full lóðarleiguréttindi. Þessi staða leiði líkum að því, að dagsetningin á umræddum veðskuldabréfum sé röng og til málamynda. Krafa um greiðslu á kr. 4.474.452 byggi á því, að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið stefnda að notum sem svari þessari fjárhæð. Eins samsvari þessi fjárhæð fjártjóni þrotabúsins, þar sem veðskuldabréfin hafi verið yfirtekin af kaupendum sumar­hússins miðað við, að staða þeirra væri þessi tiltekna stefnufjárhæð. Fjárkrafan byggi á reglu 142. gr. 1. nr. 21/1991. Varakrafa: Krafa um riftun á veðrétti byggi á 2. málslið 1. mgr. 137 gr. l. nr. 21/1991, þar sem segi að rifta megi veðrétti, ef slíkum réttindum sé ekki þinglýst, eða þau séu ekki tryggð á annan hátt gegn fullnustugerðum án ástæðulauss dráttar, eftir að skuldin varð til og ekki fyrr en á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Skuldabréfin séu öll dagsett 15. febrúar 2001. Þeim hafi ekki verið þinglýst fyrr en 10. apríl 2001. Frestdagur sé 17. ágúst 2001. Þinglýsingin eigi sér því stað innan 6 mánaða fyrir frestdag. Raunar hafi réttarverndar gagnvart þriðja manni aldrei verið aflað, þar sem bréfunum hafi verið þinglýst á röngu varnarþingi eftir lögbundinn þriggja vikna frest, sbr. 47. og 48. gr. 1. nr. 39/1978, og sé sérstaklega á því byggt. Ástæðulaus dráttur hafi orðið á þinglýsingunni, þar sem tveir mánuðir liðu frá dags. útgáfu bréfanna til þinglýsingardags, en þinglýsingalög geri ráð fyrir, að sjálfsvörslu­veði í lausafé sé þinglýst innan þriggja vikna frá útgáfudegi. Efnislegum og formlegum riftunarskilyrðum 1. mgr. 137 gr. 1. nr. 21/1991 sé því fullnægt. Riftunarreglan sé hlutlæg og nægi að sýna fram á, að formleg skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins séu til staðar. Þá beri einnig að líta til þess, að öll umgjörð og frágangur þessa máls beri með sér, að um málamyndagerning sé að ræða. Krafa um greiðslu á kr. 4.474.452 byggir á því, að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið stefnda að notum sem svari þessari fjárhæð. Eins samsvarar þessi fjárhæð fjártjóni þrotabúsins, þar sem veðskuldabréfin hafi verið yfirtekin af kaupendum sumarhússins miðað við að staða þeirra væri þessi tiltekna stefnufjárhæð. Fjárkrafan byggi á reglu 142. gr. 1. nr. 21/1991. Stefnandi vísar til ákvæða 131., 134., 137., 140., 141. og 142. gr. l. nr. 21/1991. Varðandi kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um varnarþing er vísað til 31. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um málskostnað er studd við 130. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda: 2.1. Sýknukrafa: Stefndi kveður sameiginlegar málsástæður sínar gegn aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda og kröfu sína um sýknu vera reistar á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, þ.e. sýknukrafa vegna aðildarskorts. Aðildarskorturinn eigi sér einkum rætur í tvennu. 2.1.1. Það fyrra sé, að skiptastjóri stefnanda hafi selt sumarhús þann 25. marz 2002 og hafi þá verið kunnugt um skuldabréf stefnda, en hafi engum andmælum hreyft við þeim. Verði að telja, að með löggerningi hafi skiptastjóri bundið stefnanda gagnvart stefnda og glatað rétti sínum til þess að bera fram mótbárur gegn honum. Þessi löggerningur komi síðar til en útgáfa veðskuldabréfanna og þinglýsing þeirra. Stefnandi geti eðli málsins samkvæmt ekki verið aðili að máli gegn stefnda, eins og þetta mál sé úr garði gert, nema áðurnefndri sölu skiptastjóra yrði fyrst rift. Heimild til málshöfðunar eigi sér stoð í dskj. nr. 5, sem sé vægast sagt óljóst orðað og taki ekki á þeim atriðum, sem hér að framan hafi verið um fjallað. 2.1.2. Með sama hætti eigi stefnandi enga aðild að því, hvort skuldabréf stefnda eigi eða hefðu átt réttarvernd gegn þriðja manni eða þriðju mönnum, sem ekki séu aðilar að málinu. 2.2. Verði nú vikið að einstökum dómkröfum og málsástæðum stefnanda. 2.2.1. Aðalkrafa um riftun gjafar og fjárkrafa: Kröfu sína reisi stefnandi á l. mgr. 131. gr. gjþl., sbr. 140. gr. sömu laga. Með vísan til dskj. nr. 32 hafi ekki verið um gjöf að ræða. Þurfi þá ekki frekar að huga að málsástæðum stefnanda undir aðalkröfu, 1. og 2. mgr. þar, bls. 3 í stefnu. Hins vegar byggi stefnandi í stefnu í 3. mgr. sérstaklega á útgáfudagsetningu bréfanna og í 4. mgr. á sömu bls. víki stefnandi að 48. gr. l. nr. 39/1979. Þá sé í l. mgr. á bls. 4 rætt um þinglýsingarumdæmi og í 2. mgr. sömu bls. um tilgreiningu fasta­númers. Lögmaður stefnda skilji ekki samþættingu á þessum málsástæðum við málsástæður um riftun gjafar. Verði því á móti fram teflt, að hér um eigi stefnandi enga aðild, sbr. 2.1.1. og 2.1.2. Að öðru leyti sé vísað til varakröfu stefnda síðar. 2.2.2. Varakrafa stefnanda um riftun á veðrétti og fjárkrafa: Þessum kröfum og máls­ástæðum sé mótmælt og auk þess vísað til þess, sem segi í 2.1.1. og 2.1.2. hér að framan. Ef veðrétti yrði rift, væri ekkert hald í veðskuldabréfum stefnda og tapaði hann þá þeim fjármunum, sem hann hafi varið til kaupa á veðskuldabréfunum og þyrfti að auki að greiða andvirðið. Niðurstaðan yrði stórlega ósanngjörn, svo að ekki sé meira sagt. Sjá og nánar í 3. hér á eftir. 2.3.4. Þá sé ex tuto öllum málsástæðum stefnanda mótmælt og gerður áskilnaður um að mega rökstyðja þau mótmæli nánar við aðalmeðferð, ef til hennar komi. 3. Varakrafa: Verði ekki fallizt á framangreindar málsástæður stefnda sé krafizt til vara lækkunar á dómkröfum. Vísað sé til þess, sem segi í 2.2.2. að ofan og einkum sé byggt á ákvæðum 145. gr. laga nr. 21/1991. IV. Forsendur og niðurstaða: D Ó M S O R Ð : Rift er afhendingu Jóns Bjargmundssonar, kt. 050149-3829, til stefnda, Sveins B. Steingrímssonar, á fjórum veðskuldabréfum, hverju um sig að fjárhæð kr. 750.000,­ með útgáfudegi 15. febrúar 2001, hverju um sig til fjögurra ára, með gjalddaga á 6 mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. ágúst 2001, tryggðum samhliða hinum með l. veðrétti í sumarhúsi án lóðaréttinda á lóð nr. 35 í landi Kiðjabergs, fastanr. 220-7709, með þinglýsinganúmerum B367, B368, B369 og B370, innfærðum í lausafjárbók sýslumannsins á Selfossi. Stefndi, Sveinn B. Steingrímsson, greiði stefnanda, þb. Jóns Bjargmundssonar, kr. 4.474.452, auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. marz 2002 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 334/2017
Kærumál Börn Barnavernd Stjórnarskrá Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta Aðfinnslur
Í apríl 2016 samþykkti E að barnaverndarnefnd K tæki við forsjá dóttur hennar D og að hún yrði vistuð hjá B og C til 18 ára aldurs, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. A, faðir D, fór ekki með forsjá hennar en mun hafa samþykkt ráðstöfunina og vistunina munnlega. Í málinu krafðist A þess aðallega að fóstursamningnum yrði hnekkt og honum einum falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs hennar, en til vara að felldur yrði úr gildi nánar tilgreindur úrskurður barnaverndarnefndar um inntak umgengni stúlkunnar við sig. Með hinum kærða úrskurði héraðsdóms var aðalkröfu A vísað frá dómi þar sem hún fullnægði ekki skilyrðum d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga væri fjallað um endurskoðun ráðstafana á grundvelli 25. gr. þeirra. Vísað var til þess að eftir orðanna hljóðan tæki ákvæðið aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefði ráðstöfun eftir síðarnefndu lagagreininni. Fallist var á með A að ákvæðið, skýrt með þeim hætti, fæli í sér tálmun þess að hann gæti leitað dóms um það hvort endurskoða bæri ákvarðanir í tengslum við dóttur hans og að umrætt lagaákvæði gæti ekki með þeim hætti takmarkað stjórnarskrárvarinn rétt hans til þess, sbr. 60. gr., 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Var því talið að A gæti sem kynfaðir D krafist þess fyrir dómstólum að fóstursamningi barnaverndar K, B og C yrði hnekkt. Þá var ekki fallist á með héraðsdómi að vísa bæri frá dómi aðalkröfu A vegna vanreifunar. Vísað var til þess að þrátt fyrir að 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga yrði skýrð þannig að ákvæðið gæti eftir atvikum tekið til foreldris, sem ekki hefði samþykkt ráðstöfun samkvæmt 25. gr. laganna, yrði réttarstöðu þess ekki jafnað að öllu leyti til stöðu foreldris sem samþykkt hefði hana þar sem það fór eitt með forsjá barns áður en það afsalaði forsjánni til barnaverndarnefndar. Með því að krefjast þess fyrir dómi að sér yrði veitt forsjá dóttur sinnar væri A ekki einvörðungu að fara fram á að fóstursamningnum yrði hnekkt og dómstólar felldu þar með úr gildi ákvörðun barnaverndarnefndar um að ráðstafa barninu í fóstur, heldur að dómstólar tækju ákvörðun sem löggjafinn hefði falið barnaverndarnefnd sem stjórnvaldi að taka að undangengnu mati. Þar sem slík krafa gengi í berhögg við 2. gr. stjórnarskrárinnar var henni vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu var lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu A að fóstursamningnum frá júlí 2016 yrði hnekkt.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 24. maí 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 6. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. maí2017, þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að fóstursamningi varnaraðilansbarnaverndarnefndar Kópavogs við varnaraðilana B og C um vistun barnsins Dverði hnekkt og honum falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs. Kæruheimild erí j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka fyrrgreinda kröfu tilefnismeðferðar. Þá krefst hann þess að varnaraðilum verði gert að greiða sérmálskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og ekki væri um gjafsóknarmál aðræða.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Þá krefjast varnaraðilarnir B og Cmálskostnaðar í héraði úr hendi sóknaraðila og kærumálskostnaðar eins og málþetta væri ekki gjafsóknarmál. Þar sem varnaraðilarnir B og C hafa ekki kærtúrskurðinn fyrir sitt leyti kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki tilálita hér fyrir dómi.IMálavextir eru þeir helstir að móðir barnsinsD, sem fædd er [...], E, samþykkti 1. apríl 2016 að varnaraðilinnbarnaverndarnefnd Kópavogs tæki við forsjá þess og að það yrði vistað hjávarnaraðilunum B og C frá 1. apríl 2016 til 18 ára aldurs, sbr. 1. og 2. mgr.25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili er faðir barnsins, en þar semhann var hvorki í hjúskap né skráðri sambúð með barnsmóður við fæðingu þess fórmóðirin ein með forsjána samkvæmt 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003.Sóknaraðili mun á hinn bóginn hafa samþykkt framangreinda ráðstöfun og vistunmunnlega, sbr. 1. mgr. 25. gr. og 4. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga.Hinn 23. júní 2016 samþykkti varnaraðilinnbarnaverndarnefnd Kópavogs fyrrgreinda fósturráðstöfun. Í framhaldi af þvígerðu varnaraðilar 22. júlí sama ár með sér samning samkvæmt 68. gr.barnaverndarlaga, þar sem varnaraðilunum B og C var falið fóstur barnsins frá4. apríl sama ár til [...] 2033. Í samningnum var kveðið á um að barnið hefðiumgengni við báða kynforeldra eftir samkomulagi við fósturforeldra og var miðaðvið að hún yrði að jafnaði tvisvar í mánuði „eða eftir frekara samkomulagi ogundir handleiðslu starfsmanna barnaverndar.“ Erfiðleikar urðu í samskiptumsóknaraðila við varnaraðilana B og C vegna umgengni barnsins við sóknaraðila og30. nóvember 2016 fór hann fram á að vistunin yrði endurskoðuð og honum falinforsjá dóttur sinnar, sbr. 3. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga. Jafnframt fórsóknaraðili þess á leit að umgengni barnsins við sig yrði rýmkuð frá því semverið hafði. Kröfum sóknaraðila var hafnað með úrskurði barnaverndarnefndar 12.janúar 2017 og umgengni barnsins við hvort foreldri ákveðin aðra hverja helgi ífimm klukkustundir. Í kjölfarið höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendurvarnaraðilum.Varnaraðilarnir B og C skutu úrskurðinum 8.febrúar 2017 til úrskurðarnefndar velferðarmála samkvæmt 2. mgr. 74. gr. a.,sbr. 51. gr., barnaverndarlaga og kröfðust þess að „umgengni verði minni enhinn kærði úrskurður segir til um, nánar tiltekið að umgengni verði 5 klukkustundirí senn einu sinni í mánuði.“ Eftir að varnaraðilinn barnaverndarnefnd Kópavogshafði tilkynnt varnaraðilunum B og C aðtil stæði að taka fyrir að nýju 1. júní 2017 mál varðandi umgengni barnsins viðsóknaraðila var úrskurðarnefndinni tilkynnt 18. maí sama ár að þau krefðustþess að málið yrði fellt niður hjá henni, þar sem þau hefðu ekki lengurlögvarða hagsmuni af því að fá endurskoðun á inntaki umgengni samkvæmt fyrriúrskurði barnaverndarnefndar. Var málið fellt niður hjá nefndinni degi síðar. Meðúrskurði varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs 1. júní 2017 var síðanákveðið að barn sóknaraðila skyldi njóta umgengni við hann einu sinni í mánuði,þrjár klukkustundir í senn, undir eftirliti, en umgengni félli niður í júlí. IIÍ máli þessu krefst sóknaraðili þess aðallegaað fóstursamningi varnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs við varnaraðilana Bog C um vistun dóttur sinnar verði hnekkt og honum einum falin forsjástúlkunnar til 18 ára aldurs hennar. Til vara er þess krafist að felldur verðiúr gildi úrskurður barnaverndarnefndar 12. janúar 2017 um inntak umgengnistúlkunnar við sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var aðalkröfu sóknaraðilavísað frá dómi, en hafnað kröfu varnaraðila um frávísun varakröfu hans. Eins ogáður er rakið er til úrlausnar fyrir Hæstarétti hvort vísa eigi aðalkröfunnifrá dómi.Í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómisegir að með aðalkröfu sinni, sem er eins og áður greinir tvíþætt, krefjisthann ógildingar áðurgreinds fóstursamnings „og að í framhaldinu verði sóknaraðilafalin forsjá stúlkunnar ... Réttaráhrif af ógildingu umrædds fóstursamnings eruþau að stúlkan skuli ekki búa áfram hjá varnaraðilum, [B] og [C]. Forsjáin yrðihins vegar áfram hjá varnaraðila, barnaverndarnefnd, og gengi ekki til bakaaftur til móður. Krafa sóknaraðila um forsjá er þannig krafa um að forsjástúlkunnar færist frá ... barnaverndarnefnd, til sóknaraðila.“ Hin tvíþættakrafa sóknaraðila sé reist á 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga, þar sem kveðiðsé á um að foreldri geti gert kröfu á hendur barnaverndarnefnd ogfósturforeldrum fyrir dómi um að fóstursamningi verði hnekkt og foreldri falin forsjá barns. Ekki kemur skýrtfram í málatilbúnaði sóknaraðila við hvaða lagareglu sú krafa styðjist að honumskuli dæmd forsjá dóttur sinnar, en af héraðsdómsstefnu verður ráðið að þáreglu sé að finna í 67. gr. a. barnaverndarlaga, einkum 3. mgr. hennar, þótteinnig sé í stefnunni vísað til 1. gr. a. og 1. mgr. 28. gr. barnalaga. IIISamkvæmt 1. mgr. 28. gr. barnalaga á barnrétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða ogeru þeir forsjárskyldir við það. Í 2. mgr. 29. gr. laganna er svo fyrir mælt aðséu foreldrar barns hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns farimóðir þess ein með forsjá þess, sbr. þó 1. mgr. 32. gr. þeirra, þar semforeldrum er veitt heimild til að semja um að forsjá barns verði sameiginleg.Eftir a. lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd meðsamþykki foreldra tekið við forsjá eða umsjá barns, sem ekki hefur náð 15 áraaldri, og ráðstafað því í fóstur. Ekki er þörf á samþykki foreldris, sem ekkifer með forsjá barns, sbr. 4. mgr. greinarinnar, en mælt er fyrir umréttarstöðu þess í 67. gr. a. barnaverndarlaga. Þar segir í 1. mgr. aðbarnaverndarnefnd skuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til þessforeldris þegar foreldri sem fer eitt með forsjá barnsins afsalar sér umsjá eðaforsjá þess samkvæmt 25. gr. laganna. Þá er barnaverndarnefnd veitt heimild í3. mgr. sömu lagagreinar, þegar svo stendur á sem að framan greinir, að afsalaforsjá barnsins til hins foreldrisins ef hún telur hagsmuni barnsins besttryggða með þeim hætti. Í 34. gr. barnaverndarlaga er síðan fjallað umendurskoðun ráðstafana á grundvelli 25. gr., en þar segir meðal annars í 2.mgr. að hafi foreldri veitt samþykki sitt fyrir úrræði samkvæmt síðastnefndulagagreininni, sem ætlað er að standa þar til barn verður lögráða, getiforeldri gert kröfu fyrir dómi á hendur barnaverndarnefnd og fósturforeldrum,ef það á við, um að fóstursamningi verði hnekkt og að foreldri verði falinforsjá eða umsjá barns að nýju. Í athugasemdum með frumvarpi, er varð aðbarnaverndarlögum, er tekið fram að ákvæðið eigi við þegar foreldri vilji dragatil baka samþykki sitt fyrir ráðstöfunum samkvæmt 25. gr. laganna, sem hefurverið ætlað að vara þar til barn verður lögráða.Í 60. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrirmælt að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda ogsamkvæmt 1. mgr. 70. gr. hennar ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sínog skyldur fyrir dómstólum. Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að sérhver,sem á lögvarinna hagsmuna að gæta, geti krafist þess fyrir dómi að ákvarðanirstjórnvalda verði ógiltar ef þær brjóta í bága við lög að formi eða efni. Þessistjórnarskrárvarði réttur manna verður almennt ekki skertur eða takmarkaður meðlögum. Þó er það ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni, semstjórnvöldum eru falin með lögum, í stað stjórnvaldsákvarðana sem ógiltar kunnaað verða með dómi, svo sem ráðið verður af 2. gr. stjórnarskrárinnar, nemastjórnvöld hafi ekki neitt svigrúm til mats við skýringu á hlutaðeigandilagaákvæði, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 19. júlí 2010 ímáli nr. 436/2010 og 2. júní 2016 í máli nr. 595/2015.Eftir orðanna hljóðan tekur 2. mgr. 34. gr.barnaverndarlaga aðeins til þess foreldris sem samþykkt hefur ráðstöfun eftir25. gr. laganna. Fallist er á með sóknaraðila að ákvæðið, skýrt með þeim hætti,feli í sér tálmun þess að hann geti leitað dóms um það hvort endurskoða beriákvarðanir í tengslum við dóttur hans og að umrætt lagaákvæði geti ekki meðþeim hætti takmarkað stjórnarskrárvarinn rétt hans til þess, sbr. dómHæstaréttar 1. febrúar 2017 í máli nr. 15/2017. Með skírskotun til 60. gr. og1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 65. gr. hennar, verðurtalið að sóknaraðili geti sem kynfaðir stúlkunnar krafist þess fyrir dómstólumað fóstursamningi varnaraðila verði hnekkt. Þegar leyst er úr þeirri kröfuverður jafnframt tekin afstaða til ákvörðunar varnaraðilans barnaverndarnefndarKópavogs um að ráðstafa barninu í fóstur til varnaraðilanna B og C. Þótt dagsetning fóstursamningsins sé ekkitilgreind í kröfugerð sóknaraðila fer ekki milli mála til hvaða samnings húntekur. Þá er í stefnu greint frá atvikum máls og þeim málsástæðum, semsóknaraðili byggir kröfu sína á, þannig að ljóst er hvert sakarefnið er, sbr.d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt á hann þess kostundir rekstri málsins í héraði að afla sönnunargagna og eftir atvikum bera framnýjar málsástæður telji hann þörf á því til frekari skýringar á málatilbúnaðisínum, sbr. 1. mgr. 57. gr. barnaverndarlaga, auk þess sem dómari getur lagtfyrir aðila að afla nánar tilgreindra gagna samkvæmt 2. mgr. 56. gr. laganna.Verður umræddri kröfu því ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar.Þrátt fyrir 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlagaverði skýrð þannig að ákvæðið geti eftir atvikum tekið til foreldris, sem ekkihefur samþykkt ráðstöfun samkvæmt 25. gr. laganna, verður réttarstöðu þess ekkijafnað að öllu leyti til stöðu foreldris sem samþykkt hefur hana þar sem þaðfór eitt með forsjá barns áður en það afsalaði forsjánni tilbarnaverndarnefndar. Í niðurlagi málsgreinarinnar er foreldri játaður rétturtil að krefjast þess að því verði falin forsjá barns að nýju sem myndi gerastsjálfkrafa í tilviki síðarnefnda foreldrisins. Þetta ætti hins vegar ekki við ítilviki þess fyrrnefnda sem ekki fór áður með forsjána vegna þess að ekki ergert ráð fyrir því í lögum að forsjáin hverfi til þess við þessar aðstæður þarsem barnaverndarnefnd er aðeins heimilt, en ekki skylt, að afsala sér forsjátil slíks foreldris telji hún hagsmuni barnsins best tryggða með þeim hætti,sbr. 3. mgr. 67. gr. a. barnaverndarlaga. Með því að krefjast þess fyrir dómiað sér verði veitt forsjá dóttur sinnar er sóknaraðili ekki einvörðungu að farafram á að fóstursamningi varnaraðila verði hnekkt og dómstólar felli þar með úrgildi ákvörðun barnaverndarnefndar um að ráðstafa barninu í fóstur, heldur aðdómstólar taki ákvörðun sem löggjafinn hefur falið barnaverndarnefnd semstjórnvaldi að taka að undangengnu mati. Slík krafa gengur í berhögg við 2. gr.stjórnarskrárinnar og verður henni því vísað frá héraðsdómi samkvæmt 1. mgr.24. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmt framansögðu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi að hluta og lagt fyrir héraðsdóm að taka tilefnismeðferðar þá kröfu sóknaraðila að fóstursamningi varnaraðila 22. júlí 2016verði hnekkt. Að öðru leyti verður úrskurðurinn staðfestur, þar á meðal aðákvörðun að ákvörðun um málskostnað og gjafsóknarkostnað bíði efnisdóms.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, enum gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.Mál þetta sætir flýtimeðferð fyrir dómi samkvæmt XIX.kafla laga nr. 91/1991, sbr. 53. gr. b. barnaverndarlaga. Sóknaraðili fór ekkieftir 2. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 þegar stefna var gefin út og ekkiverður séð að héraðsdómur hafi gætt að sérreglum 1. mgr. 124. gr. sömu laga viðmeðferð málsins fyrr en því hafði verið úthlutað dómara að fram kominnigreinargerð varnaraðila. Ekki verður komist hjá að finna að þessum annmörkum árekstri málsins.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi aðhluta og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu sóknaraðila, A,að fóstursamningi varnaraðila, barnaverndarnefndar Kópavogs, B og C, 22. júlí2016 verði hnekkt. Að öðru leyti er úrskurðurinn staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila ogvarnaraðilanna B og C fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanna þeirra, 300.000 krónur til hvors um sig. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, föstudaginn 12. maí 2017Mál þetta, sem tekið var til úrskurðarþann 2. maí 2017, var höfðað með birtingu stefnu þann 31. janúar 2017. Stefnandi er A, kt. [...], [...].Stefndu eru barnaverndarnefnd Kópavogs,B, kt. [...] og C, kt. [...], bæði til heimilis að [...]. Stefnandi krefst þess aðallega aðfóstursamningi stefnda, barnaverndarnefndar, við stefndu, B og C, umfósturvistun dóttur stefnanda, D, kt. [...], verði hnekkt og stefnanda verðifalin óskipt forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs. Til vara er þess krafist að felldurverði úr gildi úrskurður barnaverndarnefndar, dags. 12. janúar 2017 um inntakumgengni stefnanda við stúlkuna.Stefndu krefjast aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu. Fór fram munnlegur málflutningur umfrávísunarkröfur. Í þessum þætti málsins eru stefndu sóknaraðilar en stefnandivarnaraðili. Kröfur sóknaraðila í þessum þættimálsins eru þær að öllum kröfum varnaraðila verði vísað frá dómi auk þess sem Bog C krefjast þess að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað að matidómsins að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.Barnaverndarnefnd Kópavogs gerir ekki málskostnaðarkröfu í þessum þættimálsins. Kröfur varnaraðila í þessum þættimálsins eru þær að frávísunarkröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðilumverði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins, eins og mál þetta værieigi gjafsóknarmál, að teknu tilliti til aksturskostnaðar.IMálsatvikVarnaraðili er faðir stúlkunnar D semfæddist [...], en móðir barnsins er E. Þann 1. apríl 2016, samþykkti móðirstúlkunnar, sem forsjáraðili að sóknaraðili, barnaverndarnefnd Kópavogs tækivið forsjá barnsins til 18 ára aldurs, og að barnið yrði vistað hjásóknaraðilum, B og C frá þeim degi til 18 ára aldurs, með vísan til 1. og 2.mgr. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þann 22. júlí 2016 var gengið frá„fóstursamningi“ á milli barnaverndarnefndar Kópavogs sem forsjáraðila og B ogC sem fósturforeldra, um vistun barnsins frá 4. apríl 2016 til [...] 2033, meðvísan til 68. gr. laga nr. 80/2002.Varnaraðili var ekki forsjáraðilibarnsins og undirritaði ekki framangreinda löggerninga, en mun hafa munnlega áfundum hjá barnaverndarnefnd gefið samþykki sitt og ekki óskað eftir því að fáforræði barnsins, enda hafi verið fyrirheit um rúman umgengnisrétt hans viðbarnið. Varnaraðili kveður að umgengni hafigengið ágætlega fyrst um sinn en síðar hafi komið fram kröfur um að ramma þáumgengni frekar inn, vegna meintra samskiptaörðuleika milli varnaraðila ogsóknaraðila, fósturforeldra barnsins.Þann 10. nóvember 2016 tók barnaverndarnefndþá ákvörðun, að varnaraðili hefði umgengni við barnið aðra hvora helgi í 5klukkustundir í senn. Þann 30. nóvember 2016 lagði varnaraðili fram formlegabeiðni til barnaverndarnefndar um úrskurð um umgengni og að honum yrði falinforsjá barnsins.Með úrskurði sóknaraðila,barnaverndarnefndar, dags. 12. janúar 2017, var kröfu varnaraðila um forsjáhafnað á þeim forsendum að hann hefði ekki farið með forsjá barnsins og gætiþví ekki á grundvelli 34. gr. laga nr. 80/2002 krafist endurskoðunar ráðstafanasem kynmóðir og forsjáraðili hefðu samþykkt. Þá var staðfest í megindráttumfyrri ákvörðun um umgengni stefnanda við barnið. Stefna málsins var birt þann 31. janúarsl. eins og fram hefur komið en með kæru, dags. 8. febrúar 2017, tilúrskurðarnefndar velferðarmála, kærðu sóknaraðilar, B og C fyrrgreindan úrskurðbarnaverndarnefndar, og kröfðust þess að umgengni varnaraðili yrði minni en þarhefði verið ákveðin. Ekki liggur fyrir niðurstaða nefndarinnar um þá kæru.IIMálsástæðursóknaraðilaSóknaraðilar byggja fyrst og fremst áþví í þessum þætti málsins, að ekki sé um að ræða sakarefni sem eigi undirdómstóla. Sóknaraðili telur að í málinu sévarnaraðili að leitast við að hnekkja fóstursamningi sem gerður hafi verið ágrunni 68. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og sé varnaraðili ekki aðili aðþeim samningi og geti aldrei orðið. Skýrt sé kveðið á um aðild í athugasemdumvið ákvæðið í frumvarpinu sem hafi orðið að lögum nr. 80/2002. Þar segiorðrétt: „Í 1. mgr. er gert ráð fyrir að við ráðstöfun barns í fóstur skulibarnaverndarnefnd og fósturforeldrar gera með sér fóstursamning. Aðilarsamningsins eru barnaverndarnefnd og fósturforeldrar. [...] Aðrir, svo semkynforeldrar barns, eru í reynd ekki aðilar slíks samnings“. Að auki séu í 77. gr. l. nr. 80/2002,tæmandi taldar þær ástæður sem geti leitt til endurskoðunar fóstursamnings semgerður sé skv. 68. gr., þ.e. ef um sé að ræða ástæður er varði fósturforeldraog/eða líðan og umönnun fósturbarnsins. Yrði þá um að ræða samkomulag milliaðila samningsins eða úrskurð barnaverndarnefndar sem kæranlegur væri tilúrskurðarnefndar velferðarmála, sbr. tilvitnað ákvæði en ekki úrlausnarefni semætti undir dómstóla. Aðilar slíks stjórnsýslu- og barnaverndarmáls yrðufósturforeldrar og viðkomandi barnaverndarnefnd. Byggja sóknaraðilar frávísunarkröfursína á því að varnaraðili geti ekki krafist ógildingar á samningi sem hann séekki aðili að né heldur að það sé á valdsviði dómstóla að ógilda fóstursamningasamkvæmt kröfu þriðja aðila, þ.e.a.s. að um sé að ræða sakarefni sem geti ekkiátt undir dómstóla sbr. 24. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Beri þvíað vísa kröfum varnaraðila þar um frá dómi. Sóknaraðilar benda á, að í nýlegum dómiHæstaréttar í máli nr. 15/2017 hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu aðþað gæti ekki samrýmst ákvæðum 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu að girða með lögum fyrir rétt aðila í sömu stöðu ogvarnaraðili til að leita endurskoðunar á ákvörðun barnaverndaryfirvalda um aðtaka við forsjá eða umsjá og ráðstafa barni í fóstur með samþykki forsjáraðila,skv. 25. gr. laga nr. 80/2002. Þannig hafi rétturinn komist að þeirriniðurstöðu að aðili í þeirri stöðu sem varnaraðili sé í, þ.e. að veraforsjárlaus faðir, skuli eiga sama rétt og móðir sem fer ein með forsjá, til aðleita endurskoðunar á áður gefnu samþykki sínu fyrir framangreindumráðstöfunum. Í máli þessu sé varnaraðili ekki aðleita endurskoðunar á ákvörðun barnaverndaryfirvalda um að taka við forsjá eðaumsjá barns og ráðstafa því í fóstur skv. 25. gr. laga nr. 80/2002. Þærdómkröfur hafi varnaraðili einfaldlega ekki uppi í málinu, heldur þeirridómkröfu að hnekkja fóstursamningi, auk þess að krefjast forsjár sér til handa.Draga verði þá ályktun af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar að sú aðild semrétturinn hafi fallist á að aðili í því máli ætti að njóta á grundvellistjórnarskrárbundins réttar síns til að fá úrlausn um hagsmuni sína fyrir dómi,verði eingöngu bundin við að haldið sé uppi fyrrnefndum kröfum á grunni 2. mgr.34. gr. laga nr. 80/2002, um að endurskoða ráðstafanir barnaverndaryfirvaldasem teknar hafi verið í öndverðu á grundvelli 25. gr. þeirra laga. Í máli þessu hafi slíkar ákvarðanirverið teknar af hálfu kynmóður skriflega með afsali sem útbúið hafi verið áfundi með starfsmönnum barnaverndarnefndar, og hafi þær ráðstafanir veriðstaðfestar af hálfu barnaverndarnefndar með ákvörðun á fundi þann 23. júní2016. Sem fyrr hafi verið lýst, lúti dómkröfur varnaraðila ekki að því aðendurskoða þær ráðstafanir heldur að hnekkja fóstursamningnum. Verði fallist ákröfur varnaraðila hvað það varði, myndi engu að síður standa eftir óhögguðyfirlýsing kynmóður um afsal forsjár til barnaverndarnefndar og fyrrgreindarákvarðanir barnaverndarnefndar um fósturráðstöfun til samræmis. Málatilbúnaður varnaraðila gangi aðmiklu leyti út á að gagnrýna þær kringumstæður sem hafi verið uppi þegarkynmóðir tók ákvörðun um afsal forsjár og barnaverndarnefnd tók við forsjánniog í framhaldinu tekið ákvörðun um að ráðstafa barninu í fóstur til sóknaraðilaC og D. Þá fjalli málsástæður varnaraðila um það hvort barnaverndarnefnd hafiuppfyllt skilyrði barnaverndarlaga við málsmeðferðina. Kröfugerð varnaraðililúti þó ekki að því að endurskoða fyrrgreindar ráðstafanir. Uppfyllir kröfugerðvarnaraðila því ekki áskilnað 80. gr. laga nr. 91/1991 eða meginreglnaeinkamálaréttarfars um skýrleika, og sé ekki dómtæk í þeim búningi sem hún sésett fram. Beri því að vísa henni frá dómi. Sóknaraðilar krefjast frávísunar ávarakröfu varnaraðila og benda á að úrskurður barnaverndarnefndar sæti núefnislegri endurskoðun úrskurðarnefndar velferðarmála. Þannig sé vandséðhvernig dómstóll geti kveðið á um álitaefnið meðan það sé enn til meðferðar hjástjórnvöldum, en í öllu falli gæti stefnandi ekki haft lögvarða hagsmuni af þvíað fella úr gildi úrskurð lægra setts stjórnvalds sem hafi sætt endurskoðunarhjá æðra settu stjórnvaldi. Beri því að vísa þeirri kröfu frá dómi. Þá sé á því byggt að með kröfuvarnaraðila um að fella úr gildi úrskurð um umgengni og lýsingu varnaraðila ámálsástæðum, sé hann í raun vera að leita eftir afstöðu dómsins um inntakumgengninnar og þá aðallega til þess álitaefnis hvort um sé að ræða of miklatakmörkun á umgengnisrétti hans við barnið. Ekki virðist byggt á því hvort gætthafi verið réttra málsmeðferðarreglna eða hvort stefndi barnaverndarnefnd hafibyggt ákvörðun sína á lögmætum sjónarmiðum skv. stjórnsýslulögum eðabarnaverndarlögum, eða meginreglum stjórnsýsluréttar. Sóknaraðilar byggjaþannig frávísunarkröfu sína á því að það álitaefni eigi ekki undir dómstóla,heldur komi slík endurskoðun í hlut barnaverndarnefnda og úrskurðarnefndarvelferðarmála ef því sé að skipta, sbr. 4. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2002. Sóknaraðilar telja jafnframt aðkröfugerð varnaraðila sé óskýr sbr. 80. gr. laga, laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála og beri að vísa málinu frá á þeim forsendum. Einkum séniðurstöðukafli um aðalkröfu í stefnu óskýr, þar sem fram komi að forsjárvistunbarnsins hafi ekki verið byggð á lögmætum grunni og beri því að endurskoða þáráðstöfun, auk þess að ógilda fóstursamning og fela varnaraðila forsjá dótturhans. Sé þetta ekki í samræmi við kröfugerð eða efni stefnu að öðru leyti og þáverði um kröfur varnaraðila að horfa til 3. mgr. 34. gr. laga nr. 80/2002, umþær efnislegu varnir sem megi hafa upp í málum skv. 34. gr. laga 80/2002, enekki sé á þeim byggt í þessu máli.Um lagrök er vísað til ákvæða laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 80. gr. og 24. gr. Einnig sé byggt áþegar tilvitnuðum ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem og lögunum í heild.Krafa sóknaraðila B og C um málskostnaðúr hendi varnaraðila eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, byggist á XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert aðinnheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Sóknaraðilar í máli þessu séuekki virðisaukaskattsskyld vegna þessa málarekstrar og er þeim því nauðsyn aðfá skattinn tildæmdan úr hendi varnaraðila. Sóknaraðila áskilja sér rétt til aðleggja fram á síðari stigum greinargerð um efnisvarnir en í greinargerð þessarisé, með vísan til lokamálsliðar 2. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015, einvörðungu gert grein fyrir málsástæðumvegna frávísunarkröfu, eins og heimilt sé samkvæmt ákvæðinu. IIIMálsástæðurvarnaraðilaVarnaraðili telur að flestummálsástæðum sóknaraðila hafi þegar verið hafnað með niðurstöðum sem fram komi ídómi Hæstaréttar nr. 15/2017. Þannig hafi í þeim dómi með saman hætti reynt áákvæði 68. gr. og 77. gr. laga nr. 80/2002 og þeirri málsástæðu að varnaraðilahefði jafnframt borið nauðsyn til að krefjast ógildingar á samningi kynmóðurbarnsins við barnaverndarnefnd. Hefði Hæstiréttur hafnað öllum framangreindummálsástæðum og beri með sama hætti að hafna þeim í því máli sem hér sé tilumfjöllunar. Telur varnaraðili að 34. gr. laga nr. 80/2002, hefði enga þýðinguað öðrum kosti ef fallist væri á rök sóknaraðila. Varnaraðili byggir á því að í raunstandi einungis eftir tvær málsástæður sóknaraðila eftir fyrrnefndan dómHæstaréttar. Sú fyrri væri að vísa bæri málinu frá þar sem varnaraðili hafiekki krafist krefjast endurskoðunar berum orðum í kröfugerð sinni. Varnaraðilitelur ljóst af lestri kröfugerðar og málsástæðna að krafa hans byggi á því aðumræddar ráðstafanir verði endurskoðaðar. Varnaraðili vísi til 34. gr. laga nr.80/2002 í lagarökum og í niðurlagi málsástæðna um aðalkröfu í stefnu þar semskýrt komi fram að forsjárvistun hafi ekki verið byggð á lögmætum grunni. Séþví ljóst að varnaraðili byggi kröfu sína á 2. mgr. 34. gr. laga nr. 80/2002. Ínefndu lagaákvæði sé skýrt kveðið á um það, að foreldri geti gert kröfu um þaðað samningi um úrræði skv. 25. gr. laga nr. 80/2002, verði hnekkt. Sé kröfugerðvarnaraðila í samræmi það. Varnaraðili taldi rétt að bera saman þákröfugerð sem hafi verið gerð í dómi Hæstaréttar í máli nr. 15/2017, ogkröfugerð þessa máls. Í nefndum dóm Hæstaréttar hefði verið krafist forsjár meðbarni og að fóstursamningi yrði hnekkt. Fyrri dómi Hæstaréttar milli sömu aðilaí máli nr. 459/2015 hefði verið vísað frá, þar sem einnig hefði verið taliðnauðsynlegt að krefjast ógildingar fóstursamnings en ekki nægði að krefjastaðeins ógildi á ákvörðun aðila, enda stæði þá fóstursamningur óhaggaður. Sékrafa varnaraðila í þessu máli sambærileg kröfugerð og í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 15/2017, enda sé krafa um ógildingu fóstursamnings í eðli sínu krafaum endurskoðun þeirra ákvarðana sem liggja að baki samningnum. Þannig þurfi aðtaka til efnismeðferðar hvort ákvörðun barnaverndarnefndar hafi verið gild.Varnaraðili telur ljóst að hann hafilögmæta hagsmuni af því að fá úrlausn málsins. Ekki verði leyst úr kröfu hansum að hnekkja samningnum, nema að að taka afstöðu til gildis þeirrar stjórnsýsluákvörðunarsem um ræði. Megi um það sjónarmið vísa til dóms Hæstaréttar nr. 749/2012. Um frávísun varakröfu taldi varnaraðiliþað skýrt að dómstólar eigi úrskurðarvald um það hvort ákvörðunbarnaverndarefndar hafi verið byggð á lögmætum grunni. Megi um það atriði vísatil áður nefnds dóms Hæstaréttar nr. 15/2017. Sú forsenda að tveir afsóknaraðilum málsins hafi kært þann úrskurð til úrskurðarnefndar ívelferðarmálum til efnislegrar meðferðar, girði ekki fyrir þann skýra réttvarnaraðila. Ekki væri ákvæði í lögum nr. 80/2002 að skylt væri að tæmakæruleiðir í þessu sambandi svo bera mætti úrskurðinn undir dómstóla. Þá séljóst að kæra sóknaraðila hafi átt sér stað eftir að mál þetta hafi veriðþingfest fyrir dómi og ekki sé verið að krefjast efnislegrar niðurstöðu umumgengni, aðeins um lögmæti ákvörðunar barnaverndarnefndar. Væri umgengnivarnaraðila nú takmörkuð vegna þessa úrskurðar sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr.80/2002.Þá telur varnaraðili að málatilbúnaðurhans sé skýr, sbr. áskilnað meginreglna einkamálaréttarfars og 80. gr.einkamálalaga nr. 91/1991, þannig að ekki fari milli mála á hverju sé byggt.Einnig verði að horfa til þess að varnaraðili hafi möguleika á því að skýramálatilbúnað sinn frekar undir rekstri málsins, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr.80/2002. IVNiðurstaðaAðalkrafa varnaraðila lýtur að því aðhonum verði með dómi falin forsjá barnsins og að hnekkt verði fóstursamningisem sóknaraðilar gerðu um fósturvistun barnsins. Varnaraðili vísar til 34. gr.laga nr. 80/2002, um endurskoðun á ráðstöfun um „forsjárvistun“ barnsins. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, getur foreldri, hafi það veitt samþykki fyrirúrræði samkvæmt 25. gr. laga nr. 80/2002, gert kröfu á hendur barnaverndarnefndum að samningi verði hnekkt og að foreldrinu verði falið forsjá að nýju.Varnaraðili þessa máls fór ekki með forsjá barnsins og verður því ekki veittforsjá að nýju. Hins vegar verður af dómi Hæstaréttar nr. 15/2017 ráðið, aðhafi forsjárlaust foreldri komið að ákvörðun samkvæmt 25. gr. laganna, eins ogvarnaraðili þessa máls, þá geti hann með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnarmeð sama hætti og móðir barnsins leitað endurskoðunar á ákvörðun um vistunbarnsins. Sóknaraðili telur að varnaraðili séekki að leitast við að hnekkja ákvörðun um forsjá og vistun barnsins með vísantil 25. gr., sbr. 2. mgr. 34. gr. l. nr. 80/2002, heldur fóstursamningi semgerður hafi verið á grundvelli 68. gr. laga nr. 80/2002. Varnaraðili getialdrei orðið aðili að samningi skv. 68. gr. l. nr. 80/2002 og að auki sé í 77.gr. sömu laga, tæmandi talning á þeim atriðum sem geti leitt til endurskoðunarfóstursamnings. Beri því að vísa málinu frá með vísan til 24. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála.Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar nr.15/2017, var kröfugerð málsins með sama hætti og í því máli sem hér er tilúrslausnar, að krafist var forsjár barns en þar var jafnframt krafist ógildiákvörðunar barnaverndarnefndar um vistun barnsins og að nánar tilgreindurfóstursamningur sem gerður hafði verið með vísan til 68. gr. l. nr. 80/2002,yrði ógildur. Þykir af niðurstöðu dómsins mega ráða að löggjöf geti ekki viðþær aðstæður sem uppi eru í þessu máli, takmarkað rétt varnaraðila til þess aðfá úrslausn dómstóla um það hvort vistun barnsins hafi byggð á lögmætum grunni.Skipti þá ekki máli hvort vistun barnsins hafi verið gerð með vísan til 25. gr.laga nr. 80/2002 eða að gerður hafi verið nánari samningur um vistun barnsinssamkvæmt 68. gr. sömu laga.Með vísan til framangreinds er ekkifallist á kröfu sóknaraðila um frávísun aðalkröfu varnaraðila samkvæmt nefndumlagaákvæðum. Þá verða ákvæði 3. mgr. 34. gr. laga nr. 80/2002 ekki talin standaframangreindu í vegi, enda á stefnandi þess enn kost að koma fram með nýjarmálsástæður og ný andmæli allt þar til mál er dómtekið, sbr. 1. mgr. 57. gr.laga nr. 80/2002.Í dómkröfum varnaraðila er ekkitilgreining þess fóstursamnings sem krafist er að verði hnekkt svo semdagsetning samnings. Með stefnu fylgdi, „Samþykki forsjáraðila fyrir vistunbarna utan heimilis“, sem dagsett er 1. apríl 2016. Þar samþykkti móðirbarnsins, með vísan til 25. gr. laga nr. 80/2002 að barnaverndarnefnd Kópavogstæki við forsjá barnsins og að barnið yrði vistað hjá B og C. Varnaraðili vísartil nefnds skjals í málatilbúnaði sínum og byggir á þeirri málsástæðu að„forsjárvistun“ barnsins hafi ekki verið byggð á lögmætum grunni. Má því ætlaað krafist sé ógildi þessa löggernings sem móðir barnsins gerði.Með greinargerð sóknaraðila var lagðurfram „fóstursamningur“ um barnið, dagsettur 22. júlí 2016, sem gerður var meðvísan til 68. gr. laga nr. 80/2002, á milli sóknaraðila, barnaverndarnefndarKópavogs annars vegar, og hins vegar B og C. Orðalag kröfugerðar varnaraðilavirðist vísa beint til þessa samnings og má því ætla að krafist sé ógildi þess samningssem þó er í engu getið að öðru leyti í stefnu.Varnaraðili leitar ekki eftir því aðákvörðun um „forsjárvistun“ eða „fósturvistun“ verði ógild. Að mati dómsins erunefnd hugtök og kröfur þeim tengdar ekki að fullu ljósar í samhengimálsástæðna, en hugtökin er ekki að finna í barnaverndarlögum nr. 80/2002. Meðsama hætti leitar varnaraðili ekki eftir því að ógild verði ákvörðun um forsjáeða vistun barnsins og ekki er hægt að fallast á það með varnaraðila að þærkröfur, önnur eða báðar felist í kröfugerð hans. Þá þykir óljóst samkvæmtframangreindu hvaða samningur það er sem krafist er að verði ógildur. Með vísan til framangreinds þykirstefna varnaraðila það óglögg að ekki verði með skýrum hætti felldur dómur umsakarefnið og verði því ekki hjá því komið að vísa aðalkröfu málsins frá dómimeð vísan til d. og e. liða 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. ***Varnaraðili krefst þess í varakröfusinni að úrskurður sóknaraðila, barnaverndarnefndar um inntak umgengnivarnaraðila við barnið, sem dagsettur er 12. janúar 2017, verði felldur úrgildi. Um þetta atriði þykir mega vísa tiláðurnefnds dóms Hæstaréttar nr. 15/2017 á þann hátt að dómstólar eigiúrskurðarvald um það hvort ákvörðun barnaverndarefndar hafi verið byggð álögmætum grunni og verði varakröfu varnaraðila því ekki vísað frá dómi. Breytirengu þar um að mati dómsins þótt úrskurðurinn hvað varðar inntak umgengni hafiverið kærður til úrskurðarnefndar velferðarmála og niðurstaða nefndarinnarliggi ekki fyrir. Þá er til þess að líta að varnaraðili á þess kost að komafram með nýjar málsástæður og andmæli, skv. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 80/2002.Með vísan tilframangreindra forsendna verður fallist á kröfu sóknaraðila um að vísa fráaðalkröfu varnaraðila í málinu, en hafnað er kröfu sóknaraðila um frávísunvarakröfu varnaraðila. Réttþykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms.Úrskurð þennan kveður upp BogiHjálmtýsson héraðsdómari.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Aðalkröfu varnaraðila í máli þessu, erað kröfu sóknaraðila vísað frá dómi. Hafnað er kröfu sóknaraðila um frávísunvarakröfu varnaraðila.Ákvörðun um málskostnað bíðurefnisdóms.
Mál nr. 95/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðahaldi meðan mál hennar er til meðferðar fyrir Hæstarétti en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 10. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að varnaraðili skuli áfram sæta gæsluvarðhaldi, sem verður markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hennar er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó ekki lengur en til fimmtudagsins 26. apríl 2007 kl. 16. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt.], með lögheimili að [...], Reykjavík, verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hennar er til meðferðar fyrir Hæstarétti, sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 10. maí 2007, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að með ákæru útgefinni 1. nóvember 2006 hafi ríkissaksóknari höfðað opinbert mál á hendur X o.fl. fyrir stórfellt fíkniefnabrot. Er dómfelldu gefið að sök að hafa átt aðild að innflutningi á 1.980,87 g af kókaíni til landsins. Umrædd fíkniefni hafi verið flutt til landsins frá Spáni þann 9. ágúst sl. og fundist við leit í farangri A þegar hún kom til landsins um Keflavíkurflugvöll. Þáttur dómfelldu í málinu sé talinn verulegur þar sem hún sé talin hafa haft milligöngu um flutning fíkniefnanna til Íslands með því að hafa í júlí sett sig í samband við meðákærða B og beðið hann um að finna samverkamenn til að sækja fíkniefnin til Spánar og flytja þau til Íslands. Fyrir milligöngu meðákærða B hitti dómfellda hann ásamt meðákærða C nokkrum dögum síðar á heimili sínu í þessu skyni þar sem lagt hafi verið nánar á ráðin um innflutning fíkniefnanna. Dómfellda hafi hitt meðákærða C aftur í lok júlí að Laugavegi 143 sem og daginn eftir á heimili sínu þar sem dómfellda hafi veitt honum frekari upplýsingar um skipulag ferðarinnar og tilhögun hennar. Frá 2. til 5. ágúst hafi dómfellda verið í síma- og netsamskiptum við meðákærða C og veitt honum nauðsynlegar leiðbeiningar til að hann gæti mælt sér mót við meðákærða D á Benidorm í því skyni að móttaka frá honum fíkniefnin og flytja þau til Íslands. Að beiðni óþekkts vitorðsmanns hafi dómfellda lagt kr. 30.000 inn á bankareikning meðákærða D í því skyni að hann gæti greitt kostnað vegna ferðalaga til að sækja og flytja fíkniefnin á Spáni fram að afhendingu þeirra. Dómfellda hugðist móttaka fíkniefnin frá meðákærðu C og A á Keflavíkurflugvelli eftir komu þeirra til landsins. Brot dómfelldu var í ákæru talið varða 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. lög nr. 32/2001, og getur því varðað allt að 12 ára fangelsi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum hinn 17. janúar sl. í máli nr. S-1929/2006 var dómfellda sakfelld samkvæmt ákæru og dæmd til að sæta fangelsi í 4 ár. Dómfellda hefur nú lýst yfir áfrýjun dómsins til Hæstaréttar. Dómfellda hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu málsins frá 10. ágúst 2006, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málum R-410/2006, 448/2006, 528/2006, 632/2006 og 47/2007 og dóma Hæstaréttar í málum nr. 472/2006 og 527/2006, 593/2006, fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, en síðan á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 103. gr. sömu laga. Almannahagsmunir krefjist þess að dómfellda verði í gæsluvarðhaldi meðan mál hennar sé til meðferðar fyrir Hæstarétti, og er því til stuðnings vísað m.a. í dóma Hæstaréttar í málum nr. 472/2006, 527/2006 og 593/2006 þar sem Hæstiréttur staðfesti gæsluvarðhaldsúrskurð héraðsdóms frá 16. nóvember sl. þar sem dómfellda var vegna þessa máls úrskurðuð í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. 106. gr. sömu laga, með hliðsjón af alvarleika sakarefnis og á grundvelli fyrirliggjandi dóms ákveður dómarinn að verða við kröfu ákæruvaldsins og úrskurða að dómfellda X skuli áfram sæta gæsluvarðhaldi uns endanlegur dómur gengur í máli hennar, þó eigi lengur en til fimmtudagins 10. maí nk., kl. 16.00. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Dómfellda, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hennar er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 10. maí 2007, kl. 16.00.
Mál nr. 801/2017
Kærumál Réttaráhrif dóms Sakarefni Málsástæða Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli S á hendur Ú ehf. var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fallist yrði á með héraðsdómi að meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 girti fyrir að S gæti reist málið á málsástæðum sem honum hefði verið kleift að afla efnisúrlausnar um í fyrra máli sínu á hendur Ú ehf. sem dæmt var í Hæstarétti. Samkvæmt þessu var úrskurður héraðsdóms staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands8. desember 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frádómi. Kæruheimild var í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um frávísunmálsins frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Kemurþví ekki til álita krafa hans um breytingu á ákvæði úrskurðarins ummálskostnað.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á meðhéraðsdómi að meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 girði fyrir aðsóknaraðili geti reist mál þetta á málsástæðum, sem honum hefði verið kleift aðafla efnisúrlausnar um í fyrra máli sínu á hendur varnaraðila sem dæmt var íHæstarétti 15. september 2016 í máli nr. 774/2015. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 2. apríl 2004 í máli nr.100/2004 og 20. janúar 2014 í máli nr. 817/2013.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Sigurður Frans Þráinsson, greiði varnaraðila,Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlandsföstudaginn 8. desember 2017Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 23. október 2017 um kröfu stefnda um að málinu verði vísað frádómi, er höfðað af Sigurði Frans Þráinssyni, kt. [...], Skógarási 9, Reykjavíká hendur Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf., kt. [...], Illugagötu 36,Vestmannaeyjum.Dómkröfur stefnanda eruað stefndi verði dæmdur, aðallega til að greiða stefnanda kr. 2.885.383, en tilvara kr. 1.076.830, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaganr. 38/2001 af dæmdri fjárhæð frá 15. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þákrefst stefnandi viðurkenningar á sjóðveðrétti í Glófaxa VE-300,skipaskrárnúmer 968, til tryggingar öllum dæmdum kröfum.Dómkröfur stefnda eruaðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi, en til vara að stefndi verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess til þrautavara aðkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldurniður. Þá krefst stefndi í öllum tilvikum þess að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi, en áskilinn er réttur til að leggja framslíkan reikning við aðalmeðferð málsins, ef til hennar kemur. Þá er gerð krafaum að álag verði lagt á málskostnað.Í þessum þætti málsins eraðeins fjallað um frávísunarkröfu stefnda.Fyrir uppkvaðninguúrskurðar var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Málavextir Ekki eru aðilar sammálaum málavexti að öllu leyti, en fram kemur hjá þeim báðum að stefnandi hafi umárabil starfað hjá stefnda.Þann 16. desember 2013var stefnanda sagt upp störfum sem 1. stýrimanni á m/b Glófaxa hjá stefnda og tekiðfram í uppsagnarbréfi að það væri vegna samstarfsörðugleika. Sagði í bréfinu aðef til kæmi þá gæti verið að óskað yrði eftir því að stefnandi ynniuppsagnarfrestinn. Jafnframt var tekið fram í bréfinu að samningur sá semgerður hafi verið við stefnanda þann 19. október 2013 sem skipstjóri m/bGlófaxa og gilt hafi til 31. desember 2013 yrði ekki endurnýjaður.Kveður stefndi að þann 6.janúar 2014 hafi verið haft samband við stefnanda og hann boðaður í vinnudaginn eftir í Vestmannaeyjahöfn þar sem hann skyldi taka þátt í vinnu við aðmála m/b Glófaxa. Hafi stefnandi mætt skv. þessu þann 7. janúar 2014 og unniðvið þetta fram eftir degi, en síðan látið sig hverfa af verkstað án þess aðgera viðvart um það. Ekki hafi stefnandi mætt til vinnu daginn eftir og ekkertfrá honum heyrst.Stefnandi kveður að þann8. janúar 2014 hafi hann orðið óvinnufær eftir að hafa runnið til við vinnusína og fengið slæman hnykk á bakið. Þetta hafi leitt til þess að hann hafiverið úrskurðaður óvinnufær frá 8. janúar 2014 til 15. júní s.á. og þurft aðgangast undir brjósklosaðgerð. Styðst þetta við framlögð vottorð, en stefndikveður að 8. janúar 2014 hafi stefnandi ekki verið við vinnu heldur hafi hannlátið sig hverfa úr vinnu þann 7. janúar eins og áður segir.Stefndi kveður að þann13. janúar 2014 hafi framkvæmdastjóri stefnda haft samband við stefnanda ogspurt hann um fjarveru sína og stefnandi svarað því til að hann væri óvinnufærvegna veikinda í baki en síðar breytt því og sagst hafa verið óvinnufær vegnavinnuslyss sem hafi átt sér stað um borð í m/b Glófaxa.Er óumdeilt í málinu aðstefnandi vann síðast í þágu stefnda þann 7. eða 8. janúar 2014 og varóvinnufær eftir það.Kveður stefndi að íframhaldi þessa hafi stefnandi afhent stefnda vottorð frá læknum og beiðnir umsjúkraþjálfun, en stefndi talið að stefnandi ætti ekki rétt til frekarigreiðslna enda hefði ekkert slys átt sér stað, stefnandi ekki unnið íuppsagnarfresti eins og honum hefði borið að gera og hann hefði aukinheldurleynt bakmeiðslum við ráðningu sína. Allt að einu hafi stefndi, umframlagaskyldu, greitt stefnanda laun fyrir tímabilið desember 2013 til maí 2014 ogtalið sig hafa gert afar vel við stefnanda. Stefnandi taldi sig eigarétt til frekari greiðslna frá stefnda og höfðaði mál á hendur honum vegna þessí nóvember 2014. Krafðist hann þar veikindalauna vegna óvinnufærni sinnar, enstefnandi kveður að þar sem stefndi hafi ekki fengist til að gefa uppstaðgengilslaun þá hafi dómkrafan verið ríflega áætluð upphaflega, kr.2.500.000. Í téðu dómsmáli munstefndi hafa lagt fram greinargerð sína 11. desember 2014 og kveður stefnandiað sér hafi þá fyrst orðið ljóst að stefndi hafi aldrei verið að greiða honumveikindalaun heldur laun í uppsagnarfresti. Hafi stefndi byggt á því í málinuað stefnandi hafi aldrei átt rétt á veikindalaunum heldur launum íuppsagnarfresti, sem væri búið að greiða honum að fullu. Við svo búið hafistefnanda orðið ljóst að verulega vantaði upp á rétt full laun íuppsagnarfresti. Hafi því stefnandi fengið framkvæmdastjóra Sjómannasambandsinstil að reikna út hvorutveggja vangreidd veikindalaun, sem hafi reynst vera kr.584.904, og vangreidd staðgengilslaun í 3 mánuði af 5 mánaðauppsagnarfrestinum, sem hafi reynst vera kr. 2.885.383. Þessi sami starfsmaðurSjómannasambandsins hafi líka áður reiknað út laun í uppsagnarfresti miðað viðfull laun þrjá fyrstu mánuði uppsagnarfrestsins að fjárhæð kr. 1.076.830.Kveður stefnandi ljóst að hann hefði aldrei farið fram á greiðslu vangreiddraveikindalauna í málinu, heldur vangreidd laun í uppsagnarfresti, ef honum hefðiþá verið ljóst að hann ætti rétt á tæplega fimm sinnum hærri upphæð í formivangreiddra launa í uppsagnarfresti, sem stefndi hafi haft af honum með röngumuppgjörum til hans. Undir rekstri umræddsdómsmáls breytti stefnandi kröfugerð sinni þannig að í stað þess að gera kröfurum kr. 2.500.000 auk vaxta vildi stefnandi gera kröfu um kr. 2.885.383, en tilvara kr. 1.076.830, en til þrautavara kr. 584.904 auk vaxta. Vildi stefnandijafnframt bæta við málsástæður sínar til samræmis við hina nýju kröfugerð. Afhálfu stefnda var því hafnað að hinar nýju málsástæður fengju komist að ímálinu. Þann 19. nóvember 2015 var málið dæmt í Héraðsdómi Suðurlands ogstefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Var vísað til þess í dóminum aðósannað væri að stefnandi hefði orðið fyrir slysi um borð í m/b Glófaxa, enjafnframt var óvinnufærni stefnanda talin stafa af veikindum hans og taliðleitt í ljós að hann hefði vísvitandi leynt þeim veikindum við undirritunráðningarsamnings. Stefnandi hefði því ekki átt rétt til frekari launagreiðslnaen stefndi hefði þegar innt af hendi. Við munnlegan málflutning í Hæstaréttilækkaði stefnandi kröfu sína og gerði aðeins kröfu um greiðslu þeirrarfjárhæðar sem hafði verið þrautavarakrafa hans, þ.e. kr. 584.904. Var dómurhéraðsdóms staðfestur í Hæstarétti 15. september 2016 með vísun til forsendnaog stefnanda þessa máls gert að greiða stefnda þessa máls málskostnað á báðumdómstigum. Málsástæður stefnandaStefnandi kveður málþetta snúast um það, hvort stefndi, sem hafi greitt stefnanda laun íuppsagnarfresti og hafi þar með viðurkennt rétt stefnanda á launum íuppsagnarfresti, hafi þá greitt stefnanda rétt laun í 5 mánaða uppsagnarfrestihans í samræmi við ákvæði kjarasamnings aðila og ákvæði sjómannalaga. Samkvæmtútreikningum Sjómannasambands Íslands vanti verulega á að svo sé.Stefnandi kveðuraðalkröfu sína vera um vangreidd full laun í 3 mánuði af 5 mánaðauppsagnarfresti hans. Kveðst hann byggja kröfu sína á 2. mgr. 9. gr. og 25. gr.sjómannalaga nr. 35/1985 og 2. ml. 6. mgr. gr. 1.11 í kjarasamningi L.Í.Úog F.F.S.Í, sem hljóði svo: „Ef skipverja er tilkynnt síðar en við uppsögn aðvinnuframlags sé ekki krafist út uppsagnarfrestinn og skip er áfram í rekstrisömu útgerðar skal skipverji eiga rétt á staðgengilslaunum í allt að 3 mánuðifrá því að tilkynning berst honum og styttist þá réttur hans til kauptryggingarsamsvarandi. Sömu ákvæði gilda um undirmenn að teknu tilliti til lengdaruppsagnarfrest. (Sjá dæmi í viðauka nr. 1).Viðauki I.Dæmi um útreikninga á launum í uppsagnarfresti þegarvinnuframlags er krafist á hluta hans en skip er áfram í rekstri.Undirmaður með 3ja mánaða uppsagnarfrest.Vinnuframlag á uppsagnarfresti:Einn mánuður: Fær greidda tvo mánuði, einn á staðgengilslaunumog einn á kauptryggingu.Tveir mánuðir: Fær greiddan einn mánuð á staðgengilslaunum.Yfirmaður með 6 mánaða uppsagnarfrest.Vinnuframlag á uppsagnarfresti:Tveir mánuðir: Fær greidda fjóra mánuði, þrjá ástaðgengilslaunum og einn á mánaðarlaunum.Fjórir mánuðir: Fær greidda tvo mánuði á staðgengilslaunum“. Stefnandi bendir á, aðþegar samið hafi verið í núgildandi kjarasamningum aðila um lenginguuppsagnarfrests vegna langs starfsaldurs, þá hafi útgerðarmenn ekki veriðtilbúnir að fallast á að lenging uppsagnarfrestsins, ef líka ætti að greiðaviðbótina með fullum launum, heldur eingöngu að viðbótin yrði greidd meðkauptryggingu. Á móti hafi verið samþykkt að skipverjar héldu alltaf fullumlaunum í þrjá mánuði, þótt þeir hafi unnið einhvern tíma í upphafiuppsagnarfrestsins við skipið eða búnað þess. Kveður stefnandi þetta skýra sigbest með þeim dæmum, sem að ofan greinir og komi fram í þessum Viðauka I íkjarasamningi aðila.Stefnandi kveður aðuppsögn stefnanda hafi verið þann 16. desember 2013. Vegna langs starfsaldurssé uppsagnarfrestur hans 5 mánuðir. Uppsagnartíminn sé því frá 15. desember2013 til 15. apríl 2014. Kveðst stefnandi hafafengið þau laun sem til hafi fallið fram að því að hann hafi orðið óvinnufær ogorðið að hætta störfum þann 8. janúar 2014. Þar sem skipið hafi verið gert útáfram, þá skyldi stefnandi þiggja full laun í næstu þrjá mánuði á eftir. Ekkisé um það deilt, að kauptrygging hafi verið greidd með réttu tímabilið frá 9.janúar og fram að því, að vertíðin hafi byrjað þann 11. febrúar 2014, enda hafiverið að vinna við skipið við vertíðarundirbúning og engan aflahlut að hafa.Frá þeim degi og til 8. apríl 2014 hafi verið innan þriggja mánaða tímabilsinsá fullum launum. Það sem eftir hafi staðið af 5 mánaða uppsagnarfrestinum eðatímabilið 9. apríl til 16. maí 2014 hafi stefnandi fengið greidda kauptrygginguog sé ekki um það deilt, enda utan tímabils fullra launa í uppsagnarfresti ogþess tíma, sem hér sé verið að krefja stefnda um. Stefnandi kveðst eigarétt á fullum launum í þrjá mánuði tímabilið 8. janúar til 8. apríl 2014 ogvísar stefnandi í sundurliðun aðalkröfu stefnanda hér að neðan því til nánariskýringa. Vanti þá upp á fullt kaup þetta tímabil kr. 2.885.383.- að stefndi hafi greitt stefnanda full laun áþessu þriggja mánaða tímabili uppsagnarfrestsins, eins og SjómannasambandÍslands hafi reiknað út. Sé það aðalkrafa stefnanda um vangreidd laun íuppsagnarfresti. Sundurliðun áaðalkröfu stefnanda.Stefnandi kveður aðsamkvæmt útreikningum Sjómannasambands Íslands, sem hann hefur lagt fram ímálinu, skyldu heildarlaun stefnanda fyrir febrúar, mars og 1. – 8. apríl 2014vera eftirfarandi, en stefnandi kveður að ekki sé í málinu ágreiningur umréttar launagreiðslur tímabilið frá 15. desember 2013 – 31. janúar 2014:Febrúar 2014.Heildarlaun hafi veriðkr. 976.834.-, en frá því dragist heildargreiðslur stefnda vegna febrúarmánaðarkr. 549.155.-. Vangreidd laun stefnanda vegna febrúar séu því kr. 427.679.-.Mars 2014.Heildarlaun vegna mars2014 hafi verið kr. 2.347.273.-, en frá þeim dragist heildargreiðslur stefndavegna þessa tímabils kr. 443.948.-. Vangreidd laun stefnanda vegna mars 2014séu því kr. 1.903.325.-.. – 8. apríl 2014.Heildarlaun vegna þessatímabils hafi verið kr. 613.572.-, en frá þeim dragist heildargreiðslur stefndavegna þessa sama tímabils kr. 59.193.- (221.974.- : 30 x 8 = kr. 59.193.-).Vangreidd laun stefnanda vegna 1. – 8. apríl 2014 séu því kr. 554.379.-.Aðalkrafa stefnanda séþví samtals kr. 2.885.383.- (kr. 427.679.- + kr. 1.903.325.- + kr. 554.379.-).Varakrafa stefnanda.Stefnandi kveðurvarakröfu sína vera uppbyggða á sama hátt og aðalkröfuna, á 2. ml. 6. mgr. gr.1.11 í kjarasamningi L.Í.Ú og F.F.S.Í, og 9. og 25. gr. sjómannalaganna nr.35/1985 og miðast við það að greiða skuli full laun fyrstu þrjá mánuðiuppsagnarfrestsins, en kauptryggingu eftir þann tíma út fimm mánaðauppsagnarfrestinn.Sundurliðun ávarakröfu stefnanda.Full laun fyrstu þrjámánuði uppsagnarfrestsins, sem hafi verið tímabilið 15. desember 2013 – 15.mars 2014. Ekki sé ágreiningur um réttar launagreiðslur tímabilið frá 15.desember 2013 – 31. janúar 2014. Samkvæmt framlögðumútreikningi Sjómannasambands Íslands skyldu heildarlaun stefnanda fyrir febrúarog 1. – 15. mars 2014 vera þessi:Febrúar 2014.Heildarlaun hafi veriðkr. 976.834.-, en frá því dragist heildargreiðslur stefnda vegna febrúarmánaðarkr. 549.155.-. Vangreidd laun stefnanda vegna febrúar séu því kr. 427.679.-.. – 15. mars 2014.Heildarlaun vegna þessatímabils hafi verið kr. 871.389.-, en frá þeim dragist heildargreiðslur stefndavegna 1. – 15. mars 2014 kr. 221.974.-. Vangreidd laun stefnanda vegna 1. – 15.mars 2014 séu því kr. 649.415.-.Varakrafa stefnanda sésamtals kr. 1.076.830.- (kr. 427.679.- + kr. 649.415.-).Réttaráhrif dóma. Resjudicata.Stefnandi kveðst, aðgefnu tilefni, árétta með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, að ekkihafi verið lagður efnisdómur á kröfu stefnanda um vangreidd laun íuppsagnarfresti í fyrra máli aðila, sem hafi lokið með sýknudómi Hæstaréttarvarðandi veikindalaunakröfu stefnanda. Þá hafi ekki heldur verið tekin afstaðatil þeirra málsástæðna, sem þar hafi verið reynt að hafa uppi án árangurs, svoað jafna megi til þess að þegar hafi verið leyst úr kröfum stefnanda um vangreiddlaun í uppsagnarfresti. Dómur Hæstaréttar hafi því ekki falið í sér efnislegaúrlausn á þeim réttarágreiningi, sem uppi sé í þessu máli hér nú. Af þeimástæðum sé nú gerð krafa um vangreidd laun í uppsagnarfresti.Máli sínu til stuðningsvísar stefnandi í eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands í aldursröð: H.1948 –556; Mál nr. 65/2002; Mál nr. 517/2002; Mál nr. 354/2006; Mál nr. 157/2009; Málnr. 573/2014; Mál nr. 137/2015 og Mál nr. 227/2016.Um lagarök kveðststefnandi vísa til kjarasamnings F.F.S.Í og L.Í.Ú gr. 1.11, sbr. 2. mgr. 9. gr.og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Vísað er í 116. gr. laga nr. 91/1991. Umdráttarvexti vísast til 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um sjóveðsrétt vísasttil 1. mgr. 1. tl. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Um málskostnað vísast til1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísast til laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefndaStefndi byggirfrávísunarkröfu sína á því að í 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálasé mælt fyrir um svokölluð res judicata áhrif dóma, en þar sé í 1. mgr. kveðiðá um það að dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfursem séu dæmdar þar að efni til. Þá er kveðið á um það í 2. mgr. sama ákvæðis aðkrafa sem hafi verið dæmd að efni til verði ekki borin aftur undir sama eðahliðsettan dómstól og að nýju máli um slíka kröfu skuli vísað frá dómi. Þá segienn fremur í 4. mgr. ákvæðisins að dómur hafi fullt sönnunargildi um þaumálsatvik sem í honum greini þar til það gagnstæða er sannað. Þá kveður stefndi þaðleiða af 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að aðili eigi ekki að þola það að nýmálsókn, um sömu kröfu eða sakarefni, verði höfðuð á hendur honum á grundvellimálsástæðu eða röksemda, sem ekki komu fram í fyrra máli. Vísar stefndi umþetta til rits Markúsar Sigurbjörnssonar um einkamálaréttarfar. Stefndi kveður ljóst aðkrafa stefnanda hafi þegar verið dæmd. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 774/2015hafi verið tekin afstaða til kröfu stefnanda um vangoldin laun að tiltekinnifjárhæð vegna ákveðins tímabils. Í þessu máli sé um að ræða sömu kröfu, um sömumeintu vangoldnu launin, með vísan til sömu málsatvika og vegna sama tímabils.Stefndi kveður að séubornar saman stefnur annars vegar í fyrsta máli aðila og hins vegar í þessumáli megi sjá annars vegar misræmi milli kröfugerðar og hins vegar vegnatilgreindra málsástæðna. Nauðsynlegt sé því að vekja sérstaka athygli á því aðstefnandi hafi reynt undir meðferð fyrsta máls að breyta kröfugerð ogmálsástæðum á þá leið að þær væru samhljóða málatilbúnaði þessa máls. Að því ervarðar kröfugerðina hafi stefnandi, í síðustu fyrirtöku fyrir aðalmeðferðfyrsta málsins, reynt að breyta kröfugerðinni á þá leið að aðalkrafa stefnandayrði að fjárhæð kr. 2.885.383,- og varakrafan að fjárhæð kr. 1.076.830. Þessi kröfugerð sé, upp á krónu,sú sama og lögð sé til grundvallar í stefnu þessa máls. Þessi breytta kröfugerðhafi þó ekki komist að í málinu þar sem hún hafi verið of seint fram komin ogútilokunarregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 hafi komið í veg fyrir aðþessi breyting næði fram að ganga.Þá kveður stefndi aðstefnandi hafi einnig reynt að koma að nýjum málsástæðum undir rekstri fyrstamáls aðila. Við munnlegan flutning málsins hafi lögmaður stefnanda haldið því framað veikindi stefnanda vegna hins meinta slyss skiptu ekki máli og að líta mættiá kröfuna sem kröfu um rétt til vangoldinna launa í uppsagnarfresti. Þessarinýju málsástæðu hafi einnig verið mótmælt sem of seint fram kominni og augljóstsé af dóminum að hún hafi verið talin of seint fram komin enda sé ekki vísaðtil hennar sérstaklega í niðurstöðu dómsins.Kveður stefndi að eftilraunir stefnanda til að breyta kröfugerðinni og málsástæðunum hefðu boriðárangur hefði málatilbúnaður þessa fyrsta máls verið fullkomlega samhljóðamálatilbúnaði þessa máls.Stefndi kveður að skv.116. gr. laga nr. 91/1991 beri að vísa kröfum stefnanda frá þar sem dómur hafiþegar fallið um þær. Fari svo að málinu verði ekki vísað frá þegar af þessariástæðu telur stefndi, með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að þáeigi a.m.k. að vísa því frá á þeirri forsendu að þær minniháttar breytingar semkynntar séu í þessari nýjustu stefnu séu þess eðlis að stefnandi hefði getaðbyggt á þeim í fyrra máli en honum láðst að halda uppi kröfum og málsástæðum áréttum tíma í því máli. Stefndi verði að bera hallan af því að hafa ekki gertþað. Liggi fyrir að vægi útilokunarreglunnar sé lítið sem ekkert ef aðilum ségert kleift að stefna sama málinu inn ítrekað með litlum blæbrigðamun og vísatil atriða sem hefði mátt byggja á strax frá upphafi. Stefndi kveður jafnframtað þessu til viðbótar þá sé málatilbúnaður stefnanda vanreifaður og óskýr oguppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt fyrirmælumlaganna þurfi lýsing málavaxta og málsástæðna að vera svo ljós að það fari ekkimilli mála hvert sakarefnið er. Í máli þessu sé á því byggt að stefnandi hafiverið óvinnufær vegna veikinda en í stað þess að krefjast veikindalauna sé gerðkrafa um greiðslu vangoldinna launa í uppsagnarfresti. Þannig sé hróplegtósamræmi milli lýsingar málsatvika og tilgreindra málsástæðna og enginn rekigerður að því að skýra frekar grundvöll málsins. Telur stefnandi ljóst aðmálatilbúnaður sé svo vanreifaður að vísa beri málinu frá með vísan til 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991.Forsendur og niðurstaðaÍ máli þessu gerirstefnandi kröfur á hendur stefnda vegna starfsloka sinna hjá stefnda á árinu2014. Það hefur hann áður gert, en í því máli var stefndi sýknaður af öllumkröfum stefnanda. Fjárhæðir dómkrafnastefnanda í þessu máli eru hinar sömu og endanlegar dómkröfur hans fyrirhéraðsdómi í hinu fyrra máli, en eins og áður segir lækkaði stefnandi kröfursínar við munnlegan málflutning í Hæstarétti. Eins og áður segir komust ekki aðí fyrra máli aðila þær málsástæður sem hann byggir nú málatilbúnað sinn á.Í 1. og 2. mgr. 116. gr.laga nr. 91/1991 segir að dómur sé „bindandium úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra, sem koma að lögum í þeirra stað, umþær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. 2. Krafa sem hefurverið dæmd að efni til verður ekki borin aftur undir sama eða hliðsettandómstól framar en segir í lögum þessum. Nýju máli um slíka kröfu skal vísað frádómi.“Þá segir í 5. mgr. 101.gr. sömu laga að „[M]álsástæður og mótmæli skulu koma fram jafnskjótt og tilefni verðurtil. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðilisamþykki eða aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær.“Með málarekstri sínum núgerir stefnandi aðra atlögu að því að fá dóm fyrir því að hann eigi rétt tilfrekari greiðslna úr hendi stefnda en hann hefur þegar fengið frá honum íkjölfar starfsloka sinna sem áður er lýst. Í fyrra máli milli aðilaút af sömu atvikum var stefndi sýknaður af öllum kröfum vegna þessa, enendanlegar kröfur stefnanda þar voru lægri en kröfur hans nú. Að mati dómsinshefur stefnandi ekki gert grein fyrir því hvers vegna honum hafi við höfðunfyrra málsins ekki verið fært að byggja á þeim málsástæðum sem hann byggir núá. Verður því að telja að stefnandi geti ekki nú, gegn fyrirmælum 5. mgr. 101.gr. laga nr. 91/1991, höfðað nýtt mál á hendur stefnda vegna sömu atvika ogáður, en byggt við það á nýjum málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við höfðunfyrra málsins. Þá liggur fyrir að í fyrra máli aðila hafði stefnandi uppi sömukröfur og hér, en féll frá þeim við munnlegan flutning málsins í Hæstarétti. Að þessu virtu verður aðtelja að málshöfðun stefnanda nú sé í andstöðu við 1. og 2. mgr. 116. gr. laganr. 91/1991 og verður málinu því vísað frá dómi.Rétt er að stefnandigreiði stefnda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 400.000, en ekki þykja veraefni til að dæma stefnanda til að greiða álag á málskostnað. Sigurður G. Gíslason,héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð :Máli þessu er vísað frádómi.Stefnandi, Sigurður FransÞráinsson, greiði stefnda, Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf., kr. 400.000 ímálskostnað.
Mál nr. 622/2007
Skilorðsrof Tilraun Ítrekun Fíkniefnalagabrot Þjófnaður
L varsakfelld fyrir þjófnað og fíkniefnalagabrot, en sýknuð af ákæru um tilraun tilþjófnaðar. Með brotunum rauf hún skilorð dóms frá 30. júní 2005, þar sem húnhlaut 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Í samræmi við 60. gr.almennra hegningarlaga var þessi dómur tekinn upp og bæði málin dæmd í einulagi. Við mat á refsingu þótti ekki hægt að fullyrða að ákærða hefði hlotið dóm26. september 2005 í Danmörku og því ekki tækt að líta til heimildarákvæðis 2.mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þá voru fjóriríslenskir dómar sem ákærða hlaut fyrir þjófnað allir skilorðsbundnir og þvíekki fallist á það með héraðsdómi að ákveða skyldi L refsingu með vísan til255. gr. sömu laga. Var refsing L ákveðin fangelsi í fimm mánuði en talið varað skilorðsrefsing myndi ekki bera árangur gagnvart henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og PállHreinsson. Ríkissaksóknari skaut máliþessu til Hæstaréttar 26. október 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu umáfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærða krefst aðallega sýknu, en tilvara að refsing verði milduð. Í 1. tölulið ákæru er ákærðu gefin aðsök þjófnaður og tilraun til þjófnaðar með því að hafa 29. apríl 2006 farið íheimildarleysi inn í sameign og geymslu í íbúðarhúsnæði að Hringbraut 58 íReykjavík „stolið geisladiskastandi að verðmæti kr. 5.000 og reynt að stelaantikljósakrónu, gardínum, skálum, saumavél og grímum, samtals að verðmæti kr.40.000 krónur sem ákærða hafði týnt saman en komið var að henni á vettvangi.“ Með vísan til forsendna héraðsdóms ersannað að ákærða er sek um þjófnað með því að hafa stolið umræddumgeisladiskastandi úr sameign hússins. Ákærða kveðst ekki hafa brotist inn ílæsta geymslu í umræddu húsi heldur hafa falið sig bak við hurð þar eftir aðhún heyrði umgang. Neitar ákærða að hafa tekið ýmsa muni til í geymslunni í þvískyni að stela þeim. Eins og greinir í héraðsdómi kom lögregla að ákærðu þarsem hún var stödd í geymslu í húsinu. Aðspurð fyrir dómi kvaðst eigandigeymslunnar telja að hún hafi verið læst, það væri hún oftast, en komst þó svoað orði að það væru „kannski einhverjar 7% líkur á að hún hafi ekki verið ílás.“ Af framburði lögreglumanna verður ekki fullyrt að ákærða hafi komist inní geymsluna með því að fara inn um glugga á henni. Verður því að miða viðfrásögn ákærðu um að geymslan hafi verið ólæst umrætt sinn. Samkvæmtfrumskýrslu lögreglu var haft eftir eiganda geymslunnar að búið hefði verið „aðróta í geymslunni“ en einskis væri saknað. Það var hins vegar ekki fyrr en 19.júní 2006 er lögregla hafði símsamband við eiganda geymslunnar að fram kom hjáhonum að munir þeir sem tilgreindir eru í ákæru hefðu umrætt sinn verið færðirtil í geymslunni og var þá jafnframt nefnt að þeir hefðu verið settir í svartaplastpoka. Engin rannsókn hafði farið fram hjá lögreglu á vettvangi um þettaatriði. Að þessu öllu virtu og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála er ósannað að ákærða hafi ætlað að takaumrædda muni ófrjálsri hendi og verður hún því sýknuð af þessum hlutaákærunnar. Þá er fallist á með héraðsdómi aðsannað sé að ákærða hafi gerst sek um fíkniefnalagabrot með því að hafa íumrætt sinn haft í fórum sínum 1,46 grömm af amfetamíni, eins og greinir í 2.tölulið ákæru. Fram er komið að efnið var í duftformi og breytir ójósframburður bróður ákærðu um að hann noti ýmis efni í töfluformi að læknisráðiekki þessari niðurstöðu. Með framangreindri háttsemi sinnihefur ákærða unnið sér til refsingar samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 og 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Sakarferillákærðu er réttilega rakinn í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því aðákæruvaldið lýsti yfir því við flutning málsins fyrir Hæstarétti að ekki værihægt að fullyrða að ákærða hefði hlotið þann dóm sem á að hafa gengið 26.september 2005 í Danmörku. Því verður ekki litið til heimildarákvæðis 2. mgr.71. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar ákærðu. Þá ber að lítatil þess að þeir fjórir íslensku dómar er ákærða hlaut fyrir þjófnað voru allirskilorðsbundnir og er ekki fallist á með héraðsdómi að ákærða skuli ákveðinrefsing með vísan til 255. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar erskilorðsbundin refsing ákærðu samkvæmt dómi 30. júní 2005 réttilega tekin upp íhéraðsdómi og dæmd með þeirri refsingu sem ákærðu var gerð. Að öllu virtu errefsing ákærðu ákveðin fangelsi í fimm mánuði. Verður að telja aðskilorðsrefsing beri ekki árangur gagnvart ákærðu. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsakarkostnað er staðfest. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnaðmálsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti,sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð: Ákærða, Láru Magnúsdóttir, sætifangelsi í fimm mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skalóraskað. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, samtals 298.417 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 186.750krónur. Mál þetta var höfðaðmeð ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík, 28. desember 2006, áhendur Láru Magnúsdóttur, kt. 250151-7219, Miðtúni 17, Reykjavík,„fyrir eftirtalin brot framin laugardaginn 29. apríl 2006: 1. Þjófnað og tilrauntil þjófnaðar, með því að hafa farið í heimildarleysi inn í sameign og geymsluí íbúðarhúsnæði að Hringbraut 58 í Reykjavík, stolið geisladiskastandi aðverðmæti kr. 5000 og reynt að stela antikljósakrónu, gardínum, skálum, saumavélog grímum, samtals að verðmæti kr. 40.000, sem ákærða hafði tínt saman en komiðvar að henni á vettvangi. Telst þetta varðavið 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 20. gr. hvað viðkemur tilraun til þjófnaðar. 2. Fíkniefnalagabrot,með því að hafa í sama skipti haft 1,46 af amfetamíni í vörslum sínum enlögreglan fann efnið við leit í bifreiðinni PD-003. Telst þetta varðavið 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr.13, 1985 og 2. gr. , sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefniog önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001, sbr. reglugerð nr. 848, 2002. Þess er krafist aðákærða verði dæmd til refsingar og að upptækt verði gert framangreintfíkniefni, sem lagt var hald á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2.mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ Málavextir Samkvæmt frumskýrslulögreglu barst lögreglunni tilkynning hinn 29. apríl 2006 kl. 7:37, ummannaferðir í geymslu að Hringbraut 58. Á vettvangi hittist fyrir tilkynnandi,N, sem kvaðst hafa heyrt hljóð úr kjallara hússins þá um nóttina en ekki leitthugann að því fyrr en hún heyrði það aftur nokkru síðar. Við nánari athugunhafi hún séð ljós loga og hljóð koma úr læstri geymslu sinni. Kvað hún þessageymslu ávallt vera læsta og glugga lokaðan með krækjum. Kvað hún hurðbakdyramegin oftast hafa verið læsta en hún hafi í þetta sinn verið ólæst.Eftir að hafa rætt við tilkynnanda fékk lögreglan lykil að geymslunni. Þarfyrir innan hafi ákærða verið en hún hafi neitað að koma út úr geymslunni. Hafilögreglan því ruðst inn í geymsluna og handtekið ákærðu, sem hafi orðið æst ogvar því færð í lögreglutök. Reyndist hún vera með skrúfjárn í hendi. Í skýrslu lögreglusegir að ekki hafi mátt sjá merki um innbrot í geymsluna frá geymslugangi. Búiðhafi verið að róta í geymslunni en tilkynnandi hafi í fljótu bragði ekki séð aðnokkuð hafi verið tekið úr geymslunni. Fyrir aftan húsiðhafði bifreið ákærðu, PD-003, verið lagt við kjallaratröppur. Í henni fannsthandtaska ákærðu en í henni hafi verið tvö seðlaveski. Í báðum hafi fundistpoki með hvítu dufti. Samkvæmt efnaskýrslu lögreglu, sem liggur frammi ímálinu, reyndist duft þetta vera amfetamín, samtals 1,46 g. Ákærða hafi veriðflutt á slysadeild eftir að hún fór að kvarta undan verkjum í höfði og fótum.Hún hafi farið þaðan án þess að vera útskrifuð af læknum en hafði samband viðlögreglu og lét vita af sér. Hafi lögregla farið heim til ákærðu og framkvæmthúsleit með hennar samþykki en ekkert hafi fundist saknæmt. Loks segir í skýrslulögreglu að við leit í bifreið ákærðu hafi fundist geisla­diska­standur enathugun hafi leitt í ljós að hann var í eigu P, íbúa að Hring­braut 58. Hafigeisladiskastandurinn verið tekinn úr sameign hússins. Við yfirheyrslu hjálögreglu greindi ákærða svo frá að hún hafi verið að skemmta sér fram til um 7um morguninn. Hafi henni verið boðið í partý í Vestur­bænum og þangað hafi húnekið, enda verið allsgáð. Hún hafi mætt einhverju fólki og villst inn íeitthvert hús. Skyndilega hafi orðið mikil læti og hún hafi hlaupið skelfingulostin inn í einhverja geymslu. Kvaðst hún ekki geta sagt til um það hversvegna geisla­diskastandurinn hafi fundist í bifreið hennar. Hún kvað fíkniefninvera í eigu bróður síns en hún tæki að sér að skammta honum efnin, sem honumbæri að taka samkvæmt læknisráði. Í skýrslu lögreglufrá 19. október 2006 er vísað í símtöl við N og P. Kvaðst N hafa séð að búiðvar að taka saman í svarta plas­tpoka alls kyns dót, t.d. antikljósakrónu,gardínur, gamlar skálar og dót frá börnum hennar, m.a. grímur. Einnig hafiverið búið að taka til saumavél. Áætlaði hún heild­ar­verð á þessu um 40.000krónur. Þá kvaðst hún hafa tekið eftir því að búið var að spenna upp gluggann ágeymslunni. Haft er eftir P í skýrslunni að geisla­diska­standurinn hafi veriðinni í þurrkherberginu og að hann kostaði 5000 kr. Verður nú rakinnframburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærða kvað sér hafaverið boðið í samkvæmi. Hún hafi keyrt um göturnar og séð fólk koma út úr þessuhúsi. Hún hafi ákveðið að líta þangað inn og skildi því bílinn sinn eftiropinn. Hún hafi gengið inn bakdyramegin og hafi hurðin verið opin. Kvaðst húnhafa farið inn í þessa geymslu sem hafi staðið opin en skyndilega hafi allt orðið„vitlaust“ og hún hafi ekkert vitað hvað var á seyði. Hún hafi „lamast afhræðslu“ og falið sig á bak við hurð geymslunnar, sem hafi staðið opin. Húnhafi ekki vitað að þetta hafi verið lögreglan og talið einhverja aðra áferðinni. Aðspurð kvaðst hún enga skýringu geta gefið á því hvers vegnageisladiskastandurinn var í bifreiðinni. Hún hafi séð þetta fólk, sem kom út úrhúsinu, með eitthvað í höndunum, trúlega hafi þau komið því fyrir íbifreiðinni. Þá kvaðst hún ekki kannast við að hafa rótað í dóti í geymsl­unni.Aðspurð kannaðist hún við að hafa verið með skrúfjárn í hendinni þegar lög­reglankom en gat ekki skýrt það frekar. Kvaðst hún sennilega hafa fundið það ígeymslunni. Spurð um fíkniefninsem fundust í veski hennar kvað hún þau vera í eigu bróður hennar. Hann þyrftiað taka inn mikið magn af lyfjum samkvæmt læknisráði og hún sæi um að skammtahonum það. Hún kvað um ýmsar tegundir lyfja að ræða. Ákærða kvaðst verasjúklingur og geti því ekki sinnt vinnu lengur. Hún hafi fengið höfuðhögg ogeigi því við brjósklos í hnakka að stríða. Þá kvaðst hún vera meðMS-sjúkdóminn. Vitnið, N, íbúiað Hringbraut 58, greindi svo fá að hún hafi heyrt eitthvert þrusk niðri íkjallara snemma morguns. Hafi hún séð ljós í geymslunni og hringt strax álögreglu enda hafi hún orðið mjög hrædd. Eftir að hún fór niður í geymsl­unahafi hún séð í hverju hafði verið rótað enda hafi hún geymt allt dótið í hillumeftir að það hafði flætt í kjallarann. Hafi verið búið að róta hlutum úr hilluog niður á gólf. Einnig hafi hún séð að hlutir hafi verið færðir til, m.a.saumavél flutt inn í þvottahús. Þetta hafi verið „drasl“, gardínur, ljósakrónuro.fl. en engin verðmæti. Þá hafði hlutum verið raðað ofaní svarta poka sem ígeymslunni voru og þar hafði verið búið vel um þá, m.a. var gardínum vafið utanum vasa. Einnig hafi verið í pokanum gömul ljósakróna, vasi, skálar og dót íeigu barna hennar, m.a. grímur. Aðspurð kvað hún geymslu þessa hafa verið læstaen gluggi hennar væri „hálfónýtur“, en hann snúi út að götu. Hægt væri að læsa geymslunniinnan frá með smekklás. Þá hafi húsið verið læst. Vitnið, D, lögreglumaður,kvaðst hafa komið á vettvang eftir að tilkynning barst um mannaferðir aðHringbraut 58. Þegar þangað kom hafi eigandi afhent henni lykla að geymslu,þaðan sem hún hafði heyrt þrusk. Vitnið kvað sig og félaga sinn hafa heyrt aðeinhver var inni, sem ekki svaraði kalli. Hafi þau þá farið inn en þurftu aðýta á hurðina til að komast inn. Innandyra hafi ákærða verið en hafi ekkiviljað koma fram. Hafi þau lent í smávegis átökum við hana á geymslugangi ogþurftu að setja hana í lögreglutök. Hafi allt sem hún sagði verið mjögruglingslegt og virtist hún ekkert vita hvar hún væri. Kvað vitnið ástandákærðu hafa verið mjög annarlegt. Við skoðun á geymslunni virtist ákærða ekkerthafa tekið úr geymslunni heldur raðað einhverju saman í hrúgur. Erfitt væri aðátta sig á því hvað þetta hafi verið því heilmikið af dóti hafi verið ígeymslunni. Hún hafi tekið eftir einhverjum svörtum plastpokum. Aðspurð kvaðstvitnið ekki muna alveg hvort átt hafi verið við gluggann, en taldi svo ekkihafa verið. Hafi ekkert verið hægt að átta sig á því hvar farið hafði veriðinn. Vitnið kvað ákærðu hafa byrjað að kvarta undan verkjum og að hún gæti ekkigengið og var hún því flutt á slysadeild. Þaðan hafi hún farið sjálf í burtu ogþví hafi verið farið heim til hennar og gerð húsleit. Eftir það hafi hún veriðflutt niður á lögreglustöð til yfirheyrslu. Vitnið kvað bifreið ákærðu hafaverið fyrir utan húsið og í henni hafi fundist efni. Minnti hana að það hafiverið duft. Taldi hún að ef um lyfseðilsskylt lyf hefði verið að ræða hefði húntekið það fram í lögregluskýrslu. Vitnið, J, lögreglumaður,kvaðst hafa sinnt útkalli umrætt sinn með vitninu D. Reyndist einhver vera innií geymslu tilkynnanda sem ekki vildi opna fyrir þeim. Fengu þau lykil hjátilkynnanda og opnuðu. Það hafi verið haldið á móti og því hafi þau ýtthurðinni „hressilega“ upp. Þar innandyra hafi ákærða verið. Hún hafi verið ímjög annarlegu ástandi og virtist ekki vera með sjálfri sér né vita hvar húnværi stödd. Hafi þetta endað í átökum því hún hafi látið „öllum illum látum“ ogþau þurft að handjárna ákærðu. Kvað hann helst mætti lýsa ástandi hennar sem„sorglegu“. Aðspurður kvað vitnið ákærðu hafa verið með skúfjárn í hendinni.Vitnið kvaðst ekki geta lýst því hvernig var umhorfs í geymslunni. Hún hafiverið „venjuleg“. Einhverju hafi verið búið að safna saman að hann minnti ípoka. Hann kvaðst ekki hafa skoðað glugga geymslunnar. Hins vegar hafi hannfarið út í bíl ákærðu og þar hafi hann fundið hvítt duft í veski hennar. Hannkvað þetta ekki hafa verið lyf sem framvísað væri frá lækni enda hefði hannmeðhöndlað það á annan hátt ef svo hefði verið. Vitnið, S, lögreglumaður,kvaðst hafa tekið við fíkniefnum þeim sem haldlögð voru umrætt sinn. Kvaðsthann ekki muna nákvæmlega hvernig búið var um það en hann kvað það hafa verið íduftformi, enda viktað í grömmum. Vitnið, V, bróðirákærðu, kvaðst þurfa að taka inn fjórar tegundir af lyfjum sem ákærða sæi um aðskammta honum. Þetta væru lyfseðilsskyld lyf í töfluformi. Hann tæki a.m.k. 6töflur inn á dag. Töflurnar væru í boxum sem væru sérstaklega merkt honum. Vitnið, P, kvaðsthafa búið að Hringbraut 58 á þeim tíma sem um ræðir. Aðspurður kvaðst hann ekkihafa verið samkvæmi í húsinu þetta kvöld eða nótt. Hann kvaðst eigageisladiskastand þann sem var í þurrkherbergi sameignarinnar en þar hafi hannverið því að það hafði flætt inn í geymslu hans. Kvaðst hann hafa keyptgeisladiskastandinn á 2000 krónur en fengið smið til að gera hann upp og þaðhafi kostað hann a.m.k. 3000 krónur til viðbótar. Niðurstaða 1. liður Í máli þessu eróumdeilt að ákærða var í heimildarleysi í geymslu íbúðarhúss að Hringbraut 58.Veitti eigandi hennar því athygli að í geymslunni logaði ljós og kvaddi tillögregluna sem þurfti lykil til aðopna. Neitaði ákærða að gefa sig fram og þurfti lögreglan að beita afli til aðkomast inn í geymsluna. Í hendi ákærðu fannst skrúfjárn. Þá var bifreið hennarlagt upp við kjallaratröppurnar, þaðan sem gengið var inn í húsið bakdyramegin.Ekki liggur ljóst fyrir hvernig ákærða komst inn í geymsluna en að sögnvitnisins N var gluggi geymslunnar, sem snéri út að götu, „hálflélegur“. Hannvar hins vegar ekki sérstaklega rannsakaður af lögreglu. Ákærða hefur neitaðsök hvað varðar þjófnað og tilraun til þjófnaðar. Hefur hún gefið þær skýringará veru sinni í geymslunni að hún hafi orðið viti sínu fjær af hræðslu þegar húnheyrði umgang og því hafi hún falið sig þar. Eftir það muni hún vart hvað húnhafi gert eða sagt sökum ástands síns. Ákærða kvaðst hafa verið alsgáð þennanmorgunn og liggur ekkert annað fyrir í málinu. Í bifreið ákærðufannst geisladiskastandur sá sem hún er ákærð fyrir að hafa stolið. Bervitnunum, N og P, saman um að hann hafi verið í þurrkherbergi sameignarinnar.Ákærða kvað fólk sem hún hafi mætt á útleið úr kjallara sennilega hafa komiðhonum fyrir í bifreið hennar. Ekkert í málinu styður þessa frásögn ákærðu. Fram kemur ífrumskýrslu lögreglu að vitnið N hafi einskis saknað úr geymslu sinni ensamkvæmt skýrslu lögreglu, frá 19. október 2006, hafi hún síðar tekið eftir þvíað munir þaðan höfðu verið settir í plastpoka. Þá hafi einnig verið búið aðfæra saumavél úr geymslu og yfir í þvottahús. Þetta staðfesti vitnið fyrir dómiog lýsti því m.a. hvernig búið hafði verið um hlutina í pokanum, sem hún kvaðþó ekki vera verðmæta. Þá ber lögreglumönnunum D og J saman um að þau hafiveitt eftirtekt svörtum plastpoka á gólfi geymslunnar án þess þó að hafa kannaðinnihaldið sérstaklega. Í ljósi þess aðákærða var í læstri upplýstri geymslunni með skrúfjárn í hendi, þegar lögreglanhandtók hana, og að í bifreið hennar fannst munur sem geymdur hafði verið ísameign kjallarans, verður allur framburður ákærðu að teljast einkar ótrú­verð­ugur.Að mati dómsins þykir ekki leika vafi á því að ákærða hafði athafnað sig umhríð, bæði í geymslu og sameign hússins, og að hún ætlaði að kasta eign sinni áþá hluti sem taldir eru upp í ákæru. Óumdeilt er, þegar litið er tilvitnisburðar lög­reglu­mann­anna D og J, að ástand ákærðu hafi verið annarlegten það má allt eins skýra með hliðsjón af því að komið var að henni ígeymslunni. Eins og áður var rakið var ákærða að eigin beiðni flutt á sjúkrahúsvegna óútskýrðra verkja en þaðan fór hún sama dag án þess að vera útskrifuð aflækni. Að mati dómsins er,að öllum atvikum virtum, talið hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafigerst sek um þau brot sem hún er ákærð fyrir. Þá hafa þeir hlutir sem um ræðirfjárhagslegt gildi og eru því gild þjófnaðarandlög. Hefur það ekki þýðingu þóað ekki sé staðreynt að verðmæti þeirra hafi verið samtals 45.000 kr. Ákæruliður 2. Ákærða kannaðist viðað hafa haft umrædd fíkniefni í sínum vörslum. Hins vegar hefur hún borið þvívið að um lyfseðilsskyld lyf bróður hennar hafi verið að ræða. Með vísan tilframburðar hans, sem fær stoð af vitnisburði lögreglumannanna, D, J og S, hefurekki verið sýnt fram á að vörslur þessar hafi verið lög­mætar. Verður hún þvísakfelld fyrir fíkniefnalagabrot það sem henni er gefið að sök í ákæru. Refsiákvörðun. Samkvæmt sakavottorðiákærðu var hún með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 20. febrúar 2002 dæmd tilgreiðslu sektar fyrir ölvunarakstur. Þá gekkst hún undir sátt hjálögreglustjóranum í Reykjavík 16. maí 2003, fyrir þjófnað. Með dómi Héraðs­dómsReykjaness frá 28. nóvember 2003 var hún dæmd í 1 mánaðar fangelsi fyrirþjófnað en refsingin var skilorðsbundið til 2 ára. Hún hlaut tvo dóma árið2004, í 3. mars og 21. desember, enn fyrir þjófnað. Var ákærða annars vegardæmd í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið til 3 ára og hins vegar 90 dagafangelsi einnig skilorðsbundið til 3 ára. Ákærða hlaut dóm fyrir þjófnað 30.júní 2005 og var þá dæmd í 4 mánaða skil­orðsbundið fangelsi til 3 ára. Loksvar hún með dómi dómstólsins í Jakobshavn, Danmörku, frá 26. september, dæmd í40 daga fangelsi fyrir þjófnað auk land­vistar­banns í 3 ár. Við ákvörðunrefsingar ákærðu fyrir brot hennar nú verður ekki hjá því komist að líta tilsakarferils ákærðu sem gefur vísbendingu um hvatir hennar í þessu tilliti. Einsog rakið hefur verið hefur hún hlotið 4 skilorðsdóma hér á landi fyrir þjófnað.Í dómi frá 21. desember 2004 er sérstaklega getið að ákærða hafi upplýst að húnætti við andlega erfiðleika að etja og hafi leitað sér læknishjálpar vegnaþess. Í dómi frá 30. júní 2005 er þetta jafnframt tekið fram. Af þessu má sjáað andleg veikindi ákærðu og vilji hennar til að leita sér lækningar hefur haftáhrif á refsiákvörðun fram að þessu. Með brotum sínum núhefur ákærða rofið skilorð dómsins frá 30. júní 2005. Verður því með vísan til60. gr, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga, dæmt um bæði málin nú. Viðákvörðun refsingar verður litið til 255. gr. almennra hegningarlaga ogjafnframt 77. gr. almennra hegningarlaga, þar sem hún er sakfelld fyrir fleiribrot en eitt. Þá hefur refsidómur sá sem kveðinn var upp, af dómstólnum íJakobshavn frá 26. september, ítrekunaráhrif að mati dómsins, sbr. 2. mgr. 71.gr. almennra hegn­ingar­laga. Einnig horfir til þyngingar að ákærða fór íheimildarleysi inn í íbúðarhús. Á móti kemur að um smáræði var að ræða og aðbrot hennar var aðeins fullframið að hluta til. Telst refsing hennar hæfilegaákveðin 6 mánaða fangelsi. Um málsvarnarlaunskipað verjanda ákærðu, Hilmars Ingimundarsonar, hrl., fer svo sem í dómsorðigreinir. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Annan sakar­kostnaðleiddi ekki af máli þessu. Sigríður Hjaltestedsettur héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærða, Lára Magnúsdóttir, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærða greiði 99.600 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns,Hilmars Ingimundarsonar, hrl., að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 657/2011
Líkamsárás
U varsakfelldur í héraði fyrir umferðarlagabrot og nytjastuld en sýknaður af ákæru fyrirlíkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar semóvarlegt þótti að telja sannað að af háttsemi hans hafi hlotist þær afleiðingarsem greindi í ákæru. Í Hæstarétti þótti játning U um að hafa sparkað fótumundan A hins vegar samrýmast nægilega öðrum gögnum málsins til að leggja mættihana til grundvallar dómi og var U sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr.laga nr. 19/1940. Ekki þótti skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að sannað væriað líkamsárás hafi leitt til beinna líkamsáverka þess sem fyrir árás varð.Þessi breyting á héraðsdómi hafði ekki áhrif á refsingu U sem þar var ákveðin.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygssonog Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 23. nóvember 2011 og krefst þess aðallega að ákærði verðisakfelldur samkvæmt ákærum og refsing þyngd en til vara að héraðsdómur verðiómerktur og málinu heimvísað. Ákærði krefst þess aðallega aðhéraðsdómur verði staðfestur en til vara að líkamsárás sem honum er gefin aðsök samkvæmt ákæru 22. júní 2011 verði heimfærð undir 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu. Þákrefst ákærði þess aðallega að einkaréttarkröfu A verði vísað frá héraðsdómi,til vara að ákærði verði sýknaður af kröfunni, en að því frágengnu að krafanverði lækkuð. Einkaréttarkröfu A var vísað fráhéraðsdómi og er sú afgreiðsla ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaðadómi hefur ákærði viðurkennt að hafa sparkað í fætur brotaþola á þann hátt semlýst er í ákæru en neitað að af því hafi leitt það líkamstjón á brotaþola semþar greinir. Fallist verður á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að ekki sésannað að atferli ákærða hafi haft greindar afleiðingar. Hins vegar þykirjátning ákærða um að hafa sparkað fótum undan brotaþola nægilega samrýmastöðrum gögnum málsins til að leggja megi hana til grundvallar dómi. Verðurákærði því sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga,en ekki er skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að sannað sé að líkamsárás hafileitt til beinna líkamsáverka þess sem fyrir árás verður. Þessi breyting áhéraðsdómi þykir ekki eiga að valda þyngingu á þeirri refsingu sem þar varákveðin. Með vísan til þess sem að framangreinir verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um refsingu ákærða ogsakarkostnað. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem verður ákveðin að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsinsgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða,Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 28. október2011. Mál þetta,sem þingfest var þann 25. ágúst 2011, er höfðað með tveimur ákærum útgefnum aflögreglustjóranum á Selfossi á hendur Unnari Má Hjaltasyni, kt.[...], með lögheimili að [...], [...]. Annars vegar með ákæru dagsettri 10.júní 2011, og hins vegar með ákæru dagsettri 22. júní 2011. Fengu ákærurnar málanúmerin S-247/2011 ogS-248/2011 í héraðsdóminum og voru málin sameinuð undir hærra númerinu. Með ákærudagsettri 10. júní 2011 er mál höfðað á hendur ákærða með því að hafa síðdegis sunnudaginn 5.júní 2011 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti ævilangt, heimildarlaust ogán leyfis eiganda hennar, frá Selfossi áleiðis til Þorlákshafnar, uns ákærðivar stöðvaður af vegfarendum við gatnamót Eyrabakkavegar [sic] og Þorlákshafnarvegar íÖlfusi. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 48.gr umferðarlaga nr. 50, 1987 sbr. 1. mgr. 100. gr. sömulaga og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“ Með ákærudagsettri 22. júní 2011 er mál höfðað á hendur ákærða með því að hafa, aðfaranóttlaugardagsins 18. desember 2010 fyrir utan skemmtistaðinn [...], [...] áSelfossi, veist að A, kt. [...], og sparkað í fæturhans þannig að A missti fótanna og skall með hægri olnboga í götuna með þeimafleiðingum að hægri olnbogi brotnaði [intra articulert brot í caput radii]. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 218.gr. almennra hegningarlaga, nr. 19 frá 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20 frá 1981. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Í málinugerir Jóhannes S. Ólafsson hdl. fyrir hönd A, kt. [...],kröfu um að ákærða verði með dómi gert að greiða skaðabætur samtals að fjárhæðkr. 1.200.000 með vöxtum af kr. 1.000.000 samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 18. desember 2010 til 24. janúar 2011, en af kr.1.200.000 frá þeim degi til birtingardags ákæru, en frá þeim degi af þeirrifjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr.38/2001 til greiðsludags. Þá er krafist lögmannsþóknunar réttargæslumanns, aðteknu tilliti til virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi, sem lagðurverður fram við aðalmeðferð málsins, komi til þess, eða samkvæmt mati dómsins.“ Viðþingfestingu sótti ákærði ekki þing, en vegna hans mætti Grímur Hergeirssonhdl., sem ákærði hafði óskað eftir að yrði skipaður verjandi sinn. Var lögmaðurinn skipaður verjandi ákærða íþinghaldinu. Ákærði kom fyrir dóminn 12.september 2011 og játaði sök samkvæmt ákæru dags. 10. júní 2011, en ákærði neitaðisök samkvæmt ákæru 22. júní 2011. Kvaðstákærði kannast við háttsemina en neita þeim afleiðingum háttseminnar sem lýster í ákærunni. Þá hafnaði ákærðiframkominni bótakröfu. Aðalmeðferðí málinu fór fram 30. september 2011 og var málið dómtekið að henni lokinni. Af hálfuákæruvalds eru gerðar þær dómkröfur sem greinir í ákærum. Af hálfubótakrefjanda eru gerðar sömu kröfur og greinir í ákæru en jafnframt að ákærðaverði gert að greiða þóknun réttargæslumanns samkvæmt framlögðum reikningi. Af hálfu ákærðaeru gerðar þær dómkröfur að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa ogað hún verði höfð skilorðsbundin, en jafnframt krefst ákærði þess að hannverði sýknaður af sakargiftum í ákæru22. júní 2011 og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Vegna ákæru 22. júní 2011 er jafnframt gerðvarakrafa um vægustu refsingu sem lög leyfa og að hún verði bundin skilorði, ogþá er gerð varakrafa um verulega lækkun á bótakröfu. Þá er gerð krafa um að allur sakarkostnaðurverði lagður á ríkissjóð, þ.m.t. hæfileg þóknun til handa skipuðum verjanda. Málavextir Ummálavexti vegna ákæru 10. júní 2011 vísast til ákærunnar sjálfrar, en ákærðihefur játað sök samkvæmt þeirri ákæru og þykir ástæðulaust að gera sérstakagrein fyrir málavöxtum hvað hana varðar. Vegna sakargiftasem fram eru bornar með ákæru 22. júní 2011 eru málavextir þeir, að samkvæmtfrumskýrslu lögreglu kom A, hér eftir kærandi, á lögreglustöðina á Selfossiásamt eiginkonu sinni, B, laugardaginn 18. desember 2010, til að tilkynna ogkæra líkamsárás sem hann hefði orðið fyrir nóttina áður fyrir utanskemmtistaðinn [...] við [...] á Selfossi.Þar sem kærandi er ekki íslenskumælandi hafði kona hans orð fyrir þeimog kom fram að þau hafi verið að skemmta sér á [...] nóttina áður. Utan við skemmtistaðinn milli kl. 03:00 og03:30 hafi hún verið á tali við ákærða og hafi kærandi komið þar að. Með ákærða hafi verið þrír menn. Einn þeirra hafi ráðist á kæranda og hinirsvo tekið þátt í árásinni. Hafi þeirlátið höggin dynja á andliti og líkama kæranda og hafi hann fallið ígötuna. Þau hafi eftir þetta farið ásjúkrahúsið á Selfossi og hafi komið í ljós að kærandi hafi veriðolnbogabrotinn og hafi verið sett gifs á kæranda. Kom fram að þau vildu kæra árásina og varþeim bent á að hafa samband við rannsóknardeild lögreglu eftir helgina. Íkæruskýrslu skýrði kærandi svo frá að þau hafi verið að skemmta sér á [...] umræddanótt. Þau hafi verið í anddyrinu að bíðaeftir leigubíl þegar ákærði hafi komið og farið að tala við konuna hans. Hafi kærandi ekki hlustað sérstaklega á þaðen það hafi þó hljómað eins og hann væri að bjóða henni með sér heim en húnhafi sagst vera með manninum sínum, en þá hafi ákærði sagt eitthvað á þá leiðað þegar hún væri orðin leið á því þá skyldi hún hringja í sig og hún svarað„já ókei bless“.Ákærði hafi svo farið frá og verið með vinum sínum, en þeir hafi horfthvor á annan. Síðan hafi þau verið aðfara út og þá hafi ákærði komið aftur að þeim, ásamt tveimur öðrum, og þá hafikærandi sagt við ákærða að hann væri sár yfir því sem ákærði hefði sagt viðeiginkonu kæranda og hafi kærandi bankað í ennið á ákærða. Þá hafi vinur ákærða kýlt kæranda sem hafikýlt til baka, en svo hafi ákærði kýlt kæranda og kærandi kýlt til baka. Þeir hafi slegist og kærandi gripið í ákærðaog hent honum í jörðina og hafi kærandi verið ofan á og vinur ákærða hafi veriðað kýla kæranda í bakið. Hafi kærandifengið högg í bak og andlit sennilega frá fjórum einstaklingum. Kærandi hafi ekki lamið ákærða heldur haldiðhonum niðri og varist sjálfur. Einhverhafi rifið í föt kæranda og hann hafi svo staðið upp, en þá hafi verið búið aðlemja hann svo mikið að hann hafi ekkert séð.Hann hafi svo verið að reyna að færa sig frá og þá hafi hann dottiðaftur á bak og lent á hægri hendi og fundið til mikils sársauka svo hafi hanndregið sig út úr þessu. B,eiginkona kæranda, gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins og skýrði svo fráað ákærði hafi komið að tala við sig og sagt að ef hún fengi leið á ákærða þáskyldi hún bara koma til sín. Kærandihafi verið mjög óánægður með þetta en ekkert gert. Þeir hafi horft illilega hvor á annan og svohafi þeir farið að rífast og svo hafi þeim lent saman og allt gerst mjöghratt. Skyndilega hafi svo kærandi veriðhorfinn og bara skórinn hans eftir.Margir hafi tekið þátt í slagsmálunum, ekki bara kærandi og ákærði, oghafi þeir verið í jörðinni. Ekki hafihún séð hver hafi greitt hverjum hvaða högg eða hver hafi átt fyrsta högg. C, vinkonaeiginkonu kæranda, gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins og kom fram hjáhenni að kærandi hafi verið pirraður út í ákærða sem hafi sagt við konu kærandaað hún skyldi bara hringja í ákærða þegar hún yrði leið á kæranda. Svo hafi þeim lent saman og fleiri blandaðsér í slagsmálin og hafi kærandi verið neðstur og komnir fjórir ofan á hann. Hún hafi á meðan verið að tala við enn einnsem hafi ætlað að blanda sér í slagsmálin og þegar hún hafi svo snúið sér viðþá hafi allir verið að standa upp og kærandi að skríða í burtu. Þetta hafi byrjað með því að kærandi ogákærði hafi slegið að hvor öðrum og svo hafi kærandi lent í götunni og þá hafiákærði farið ofan á hann og fleiri vinir ákærða líka. Ekki kvaðst vitnið hafa séð kæranda detta íjörðina eftir að hann hafi verið staðinn upp. Ákærði gaflögreglu skýrslu um atvik málsins við rannsókn þess og kom fram hjá honum aðhann og fleiri hafi lent í rifrildi við kæranda og svo hafi byrjað ryskingar ogþeir hafi dottið og verið í jörðinni og svo þegar ákærði hafi risið á fætur þáhafi kærandi verið kominn aðeins frá þá hafi ákærði farið á eftir honum oghreinsað undan honum fæturna og þá hafi kærandi dottið fram fyrir sig. Vitnið Dgaf skýrslu hjá lögreglu og hafði þá stöðu sakbornings. Kom fram hjá honum hann hafi engin átök séð,en átökin hafi verið yfirstaðin þegar hann hafi komið út af skemmtistaðnumumrædda nótt. Þá vartekin skýrsla af vitninu E við rannsókn málsins hjá lögreglu, en ástæðulaust erað gera grein fyrir henni, enda kemur fram í skýrslu hennar að hún hafi ekkiséð þann atburð sem lýst er í ákæru og verið annarsstaðar, en vitnið kom ekkifyrir dóminn. Írannsóknargögnum er vottorð F sem var læknir á Heilbrigðisstofnun Suðurlands,dags. 7. janúar 2011, þar sem því er lýst að kærandi hafi komið á bráðamóttökuheilbrigðisstofnunarinnar vegna meintrarárásar laust eftir kl. 04:00 aðfaranótt 18. desember 2010. Kemur fram að kærandi hafi skýrt frá því aðhafa orðið fyrir líkamsárás og verið snúinn niður og lent á hægri upphandleggog komið illa niður á olnboga. Hafikærandi verið mjög aumur í hægri olnboga, ekki getað beygt eða hreyft umolnboga vegna mikilla verkja í olnboga.Greinilega mikil bólga eins og það hafi orðið blæðing eða jafnvelbrotáverki. Jafnframt lýst áverkum íandliti. Kemur fram að kærandi hafifengið „collar and cuff“, verkjastillingu og sagt að koma í röntgenmyndatökumorguninn eftir. Í röntgenmyndatöku hafikomið í ljós „intra articulert”brot í „caput radii“ ánteljandi skekkju, setið nokkuð vel, blóð í lið.Mætti gera ráð fyrir að kærandi yrði slæmur í olnboga næstu vikur ogekki vinnufær næstu vikur meðan hann væri að ná sér og gróa sára sinna. Framburður fyrir dómi Ákærði komfyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafa verið á [...] umrættsinn. Hafi hann verið frekar mikiðölvaður. Hafi hann hitt kæranda sem hafiverið með kærustu sinni, en hana hafi ákærði þekkt fyrir löngu síðan. Hafi ákærði sagt við hana að þegar hún yrðileið á kæranda þá gæti hún alltaf komið til sín. Þetta hafi verið inni á skemmtistaðnum. Þetta hafi farið í skapið á kæranda. Úr þessu hafi orðið ryskingar og rifrildifyrir utan, á bílaplaninu. Hafi kærandislegið sig fyrsta högg. Hafi ákærðifallið í jörðina í framhaldinu. Íryskingunum hafi nokkrir, á að giska 5-6 strákar, verið og legið í þvögu íjörðinni í átökum, m.a. ákærði og kærandi og D vinur ákærða. Þegar ákærði hafi staðið upp þá hafi kærandiverið að ganga burt og ákærði gengið að honum og hafi þeir þá rifist meira ogsvo hafi ákærði sparkað undan honum löppunum og kærandi hafi þá fallið framfyrir sig og borið fyrir sig hendur, framhandleggi og olnboga. Hafi kærandi risið á fætur og þeir báðirgengið burt. Hafi ákærði ekki orðið varvið neina áverka á kæranda. Þá hafiþetta verið búið. Ekkert vissi ákærðihvað hafi orðið um kæranda eftir þetta.Ekki kvaðst ákærði geta útskýrt hvernig kærandi hafi brotnað á olnboga,nema ef vera skyldi að það hefði gerst þegar átökin voru og allir voru í þvöguá jörðinni. Hafi ákærði ekki séð kærandaí neinum öðrum átökum, en allt frá því að kærandi hafi risið á fætur eftir aðhafa verið í þvögunni hafi kærandi alltaf verið að reyna að komast í burtu ogekki gert neitt. Vitnið Flæknir gaf skýrslu gegnum síma við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hefðiverið læknir við Heilbrigðisstofnun Suðurlands á þessum tíma. Staðfesti vitnið læknisvottorð sitt sem aðofan er getið. Bar vitnið að kærandihafi verið lemstraður og með mikla verki í olnboga og ekki getað hreyfthandlegginn um olnboga. Veriðaumur. Aðaláverki hafi verið í hægriolnboga, mikil bólga og miklir verkir, greinilega mikil blæðing inn í liðinn oghafi vitnið strax grunað brotáverka.Hafi vitnið bundið um þetta með „collar and cuff“ sem sé frá hálsi ogniður í úlnlið, sem haldi olnboganum „fixeruðum“. Hafi kærandi farið í röntgenmyndatöku og hafikomið í ljós „intra articulertbrot í caput radii“ þ.e.a.s.sprunga í liðhöfðinu, en brotið hafi setið vel.Hafi jafnframt sést blóð í liðnum.Meðferð við þessu sé hvíld, „collar and cuff“ og verkjastilling, ensíðan leiði tíminn framhaldið í ljós.Þetta ætti að gróa á nokkrum vikum en á meðan megi gera ráð fyriralgjörri óvinnufærni. Brotið geti hafakomið við að falla fram fyrir sig og lenda á olnbogum á einhverju hörðu. Fyrst og fremst geti svona brot komið viðhöggáverka á sjálfan olnbogann, en síður t.d. við að það sé snúið upp áhandlegginn. Ekki mundi vitnið eftir aðhafa séð hrufl eða slíkan yfirborðsáverka á húð áolnboga, en það þyrfti ekki að vera.Ekki breyti neinu hvort höggið á olnbogann komi við að falla fram eðaaftur fyrir sig, eða þess vegna á annan hátt. Vitnið Ckom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafa verið á [...] og hafakomið þar út og staðið í dyrum umrædda nótt.Þá hafi hún séð B og kæranda, sem hafi verið að tala við einhverja gauraog skyndilega hafi þeir byrjað að fljúgast á, mest með vindhöggum. Ekki hafi vitnið vitað aðdraganda þess. Svo hafi kærandi verið kominn í götuna ogeinhverjir gaurar ofan á honum. Taldivitnið ákærða hafa verið einn þeirra sem hafi verið ofan á kæranda. Hafi kærandi sætt spörkum og barsmíðum. Ekki hafi vitnið séð þegar kærandi lenti ígötunni. Hafi vitnið ætlað að reyna aðhjálpa kæranda, en svo labbað í burtu.Vitnið hafi talað við einhvern annan þarna. Kærandi hafi svo staðið upp mjög reiður þegarslagsmálin í þvögunni hafi verið búin og verið mjög illt í höndinniog ætlað bara að labba heim og gengið burt í áttina að [...], sem er í sömugötu, en svo hafi hann komið til baka til konu sinnar og þau hafi svo fariðsaman á sjúkrahúsið með leigubíl. Hafivitnið séð til kæranda alla þessa leið.Ekki hafi vitnið séð kæranda lenda í jörðinni eftir þetta. Vitnið kvaðst ekki hafa séð kæranda fá högg áolnbogann. Vitnið A,kærandi, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hefði veriðað skemmta sér á [...] ásamt konu sinni umrætt sinn. Þegar þau hafi verið að yfirgefa [...] hafikonan hans verið við hliðina á honum.Ákærði hafi komið til konunnar og talað við hana, en vitnið hafi haldiðað það væri bara venjulegt spjall. Þegarvitnið hafi áttað sig á því að ákærði væri að segja við konuna að þegar húnyrði þreytt á vitninu þá gæti hún hringt í ákærða, þá hafi vitninu fundist þaðvera dónaskapur. Þegar vitnið hafi áttaðsig á þessu þá hafi þeir horfst í augu ákærði og vitnið. Vitnið hafi svo verið á leið út og ákærðikomið til hans og þá hafi vitnið sagt að sér líkaði ekki þetta tal. Skyndilega hafi ákærði eða vinur hans lamiðvitnið og vitnið hafi lamið til baka.Ekki gat vitnið fullyrt hvort ákærði eða vinur hans hefði greitt sérhögg eða tekið við höggi. Ekki gatvitnið skýrt það að í lögregluskýrslu væri eftir sér haft að vitnið hafi áttfyrsta höggið. Úr þessu hafi orðið átökþar sem 3-4 menn hafi lamið vitnið. Hafivitnið fallið aftur á bak og lent í jörðinni.Ekki vissi vitnið nákvæmlega hvað hafi orðið þess valdandi að vitniðdatt, en taldi að tveir mannanna hefðu lyft sér upp og hent sér í jörðina ogsamtals fjórir ráðist á sig. Hafi vitniðbæði fengið í sig högg og spörk. Hafimennirnir rifið í föt vitnisins og svo hafi ákærði og vinur hans komið beint ásig og reynt að lemja vitnið aftur. Hafivitnið svo staðið upp og þá verið „með leggbrot“. Hafi mennirnir sagt við sig allskyns orð semvitnið hafi ekki skilið. Svo hafimennirnir kastað í hann ýmsu lauslegu og svo tekið veskið hans þó hann væribeinbrotinn. Hafi þeir svo farið íburtu. Kvaðst vitnið hafa kennt sársaukaí hægri olnboga þegar vitnið hafi staðið upp, en vitnið kvaðst hafa heyrt hljóðþegar beinið hafi brotnað. Vitnið kvaðsttvívegis hafa lent í jörðinni. Fyrsthafi þeir farið saman í jörðina og lent í átökum en í seinna skiptið hafi tveirmenn hent sér í jörðina og hann aðeins einn fallið og þá hafi hann meittsig. Ekki hafi vitnið fengið högg áolnbogann svo hann viti til fyrr en hann hafi fallið í jörðina. Sér hafi annað hvort verið ýtt niður eða hannverið sparkaður niður í seinna skiptið og hafi hann lent á bakinu. Hafi ákærði eða vinur hans gert það. Vitnið B,eiginkona kæranda, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hafaverið að skemmta sér á [...] og ballið hafi verið búið. Hafi vitnið setið frammi í anddyri þegar búiðhafi verið að kveikja ljósin. Þá hafiákærði komið og sagt við sig að ef hún fengi leið á kæranda þá skyldi hún barahafa samband við sig. Hafi ákærði veriðað grínast og ekkert meint með þessu.Kærandi sé hins vegar viðkvæmur fyrir svona. Hann hafi ekki verið glaður með þetta og þegarhann hafi fattað hvað ákærði hafi sagt þá hafi kærandi farið og talað viðákærða og þeir hafi farið að rífast og þá hafi komið einhver strákur og kýltkæranda og þá hafi allt farið í klessu og allir að slást. Hún hafi ekki séð upptökin vel en það hafiverið fjórir eða fimm að reyna að lemja kæranda sem hafi verið einn til varnarásamt vitninu og vinkonu hennar. Gatvitnið ekki lýst nákvæmlega hvað gerðist.Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar kærandi féll í jörðina. Hún hafi ekki séð að hafi verið sparkað íkæranda. Hafi hún reynt að draga strákofan af kæranda. Svo hafi kærandi allt íeinu verið horfinn og hún hafi verið að reyna að tína saman dótið hans. Svo hafi kærandi komið aftur og þau hafifarið upp á spítala. Vitnið hafi ekkivitað nöfn á þeim sem hafi slegist við kæranda, nema nafn ákærða. Þá hafi annar strákur, G, verið að reyna aðhjálpa kæranda. Vitnið Dkom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að umrætt sinn hafi hannverið að skemmta sér á [...]. Vitniðkvaðst hafa verið inni á skemmtistaðnum þegar slagsmál hafi orðið og hafi þeimverið lokið þegar vitnið hafi komið út.Hafi vitnið ekki séð nein slagsmál. Niðurstaða Með játningu ákærða, sem ekki er ástæða til að draga í efa, á þeimsakargiftum sem fram eru bornar með ákæru, dags. 10. júní 2011, sem er samræmivið gögn málsins, þykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi semþar er lýst og er þar réttilega færð til refsiákvæða. Hefur ákærði unnið sér til refsingar vegnaþessa. Vegna líkamsárásarákærunnar, dags. 22. júní 2011, hefur ákærði lýst þvífyrir dóminum að hafa lent í átökum við kæranda umrætt sinn. Hafi kærandi slegið fyrsta höggið. Hafi fleiri átt þátt í átökunum, alls 5-6 menn. Að þeim loknum hafi kærandi dregið sig út úrhópnum og ákærði svo gengið til hans og sparkað undan honum fótunum aðframanverðu þannig að kærandi hafi fallið fram fyrir sig og borið fyrir sighendur og framhandleggi. Eftir það hafikærandi risið á fætur og farið burt, en enga skýringu kvaðst ákærði hafa áolnbogabroti ákærða, nema ef vera skyldi að hann hefði brotnað í fyrriátökunum, en ákærði benti á að strax að þeim loknum hafi kærandi ekkert gert enalltaf verið að reyna að komast í burtu. Fyrir dómi bar kærandi um það aðumrætt sinn hafi komið til átaka milli sín og ákærða. Fyrst hafi þeir horfst í augu, en skyndilegahafi ákærði eða vinur ákærða, lamið kæranda og hafi kærandi lamið tilbaka. Hjá lögreglu var haft eftirkæranda í skýrslu að hann hefði fyrst bankað í ennið á ákærða, en fyrir dóminumgat ákærði kærandi ekki skýrt það að eftir honum væri haft í lögregluskýrslu aðhann hefði átt fyrsta högg. Úr þessuhafi orðið átök þar sem 3-4 menn hafi lamið kæranda, sem hafi fallið aftur ábak og lent á jörðinni. Hafi hann bæðitekið við höggum og spörkum. Svo hafiákærði og vinur hans aftur komið að kæranda og reynt að lemja hann og eftir aðhafa þá risið upp hafi hann verið með „leggbrot“. Kvaðst kærandi hafa lent tvívegis í jörðinni,fyrst þegar hann hafi verið í átökum við fleiri en svo í seinna skiptið þegartveir menn hafi hent sér í jörðina og hann þá einn fallið og í það skiptið hafihann meitt sig í olnboganum. Þá hafi sérannað hvort verið ýtt niður eða hann sparkaður niður, annað hvort af ákærða eðavini ákærða. Hafi kærandi í þetta skipiðlent á bakinu. Ekki vissi kærandi til aðhann hefði fengið högg á olnbogann fyrr en hann féll í götuna í seina skiptið. Vitnið C bar um það fyrir dóminum að umrætt sinn hafi hún séð kæranda ogeinhverja gaura í slagsmálum og hafi þeir verið komnir í götuna. Taldi vitnið ákærða hafa verið einnþeirra. Hafi kærandi verið undir og sætthöggum og spörkum, en vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar kærandi hafi lent ígötunni, en kærandi hefði verið undir hinum.Kærandi hafi svo staðið á fætur, reiður og verið illt í höndinni, en hann síðan gengið nokkurn spöl frá, komiðaftur og farið svo með konu sinni burt í leigubíl. Hafi vitnið séð kæranda allan tímann, en hannhafi aðeins einu sinni fallið í jörðina. Vitnið B bar um það fyrir dómi að þegar kærandi hafi áttað sig á því hvaðákærði hefði sagt þá hefði kærandi farið að ákærða og þeir farið að rífast ogsvo komið annar maður að og kýlt kæranda og þá hafi allt farið í klessu ogallir að slást, en kærandi hafi nánast verið einn til varnar. Ekki gat vitnið lýst átökunum vel og ekkihafi hún séð þegar kærandi féll í jörðina.Svo hafi kærandi skyndilega verið horfinn, birst svo aftur og þau eftirþað farið upp á spítala. Vitnið F læknir bar um það að meiðsl þau sem kærandi hafi á olnboga værulanglíklegast af völdum höggs á olnbogann, en síður t.d. við að væri snúið uppá handlegginn. Ekki breyti hins vegarneinu hvort höggið kæmi við að falla til jarðar aftur fyrir sig eða fram fyrirsig, eða á einhvern annan hátt. Ákærði hefur játað að hafa gert það sem lýst er í ákærunni, en ekkertvitni hefur staðfest þann framburð ákærða.Bar ákærði að kærandi hefði fallið fram fyrir sig. Kærandi hefur borið að hafa fallið afturfyrir sig við það að annað hvort hafi verið sparkað í sig eða honum verið ýtt,annað hvort af ákærða eða vini hans. Afframburði vitnisins C verður hins vegar það helst ráðið að kærandi hafi aðeinseinu sinni fallið í götuna og þá í það skiptið þegar þvöguslagsmálin urðu. Vitnið B sá ekki þegar kærandi féll í götunaog sá ekki að sparkað væri í kæranda.Upplýst er og óumdeilt að kærandi og fleiri, m.a. ákærði, slógust ogm.a. liggjandi í jörðinni, áður en það atvik á að hafa gerst sem er lýst íákærunni, en upptök þeirra slagsmála eru ekki fyllilega ljós. Þrátt fyrir framburð ákærða þykir ekkifulljóst og hafið yfir vafa hvort og hvernig kærandi lenti í jörðinni í hiðsíðara skipti sem lýst hefur verið. Þáþykir það ekki vera hafið yfir skynsamlegan vafa að kærandi hafi ekki hlotiðmeiðsl sín í þeim slagsmálum sem upplýst er að hann lenti í og fóru fram ámalbikuðu plani fyrir framan [...], en framhefur komið að nokkrir menn tóku þátt í þeim slagsmálum og liggur ekki fyrir umhverjir það voru og um þátt hvers og eins. Þykir þannig óvarlegt að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um þáháttsemi sem lýst er í ákærunni og með þeim afleiðingum sem lýst er í ákærunniog ber því að sýkna hann af henni. Samkvæmtframlögðu sakavottorði hefur ákærði 14 sinnum áður sætt refsingu, fyrst meðdómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 11. október 2004, og síðast með dómisama dómstóls uppkveðnum þann 19. maí 2011.Hefur ákærði þannig á sjö ára tímabili sætt refsingu, ýmist samkvæmtdómi eða sátt fyrir brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, lögum um ávana-og fíkniefni nr. 65/1974 og umferðarlögum nr. 50/1987. Þá kemur fram ásakavottorði ákærða að hann hafi með dómum Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnumþann 29. október 2007 og þann 20. janúar 2011, sætt refsingu fyrirsviptingarakstur. Hefur ákærði nú m.a. gerst sekur um sviptingarakstur og erþað brot hans ítrekað öðru sinni. Þá kemur fram í sakavottorði ákærða að hannhafi hlotið tvo refsidóma á árinu 2011, báða uppkveðna í Héraðsdómi Suðurlands,annarsvegar þann 20. janúar 2011 og hins vegar, eins og að framan greinir, þann19. maí 2011. Með broti sínu nú raufákærði skilorð dómsins frá 19. maí 2011, en þar var ákærði dæmdur í fangelsi ítvo mánuði, en refsingin skilorðsbundin til tveggja ára. Ber nú að dæma upp refsingu samkvæmt nefndumdómi og gera ákærða refsingu í einu lagi skv. 60. gr., sbr. 1. mgr. 77. gr.,almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsingákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Að teknu tilliti tilsakarferils ákærða þykja ekki skilyrði til að skilorðsbinda refsinguna. Meðhliðsjón af framansögðu ber að vísa frá dómi skaðabótakröfu kæranda, sbr. 2.mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Með vísantil 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærða gert að greiða einn fjórðahluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, sem alls ákveðast kr. 251.000 aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Annarsakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Jóhannesar S. Ólafssonar hdl., kr. 250.960. Sigurður G.Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o rð: Ákærði, Unnar Már Hjaltason, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði skal vera sýkn af kröfum ákæruvalds samkvæmt ákæru dagsettri 22.júní 2011. Einkaréttarkröfu A er vísað frá dómi. Ákærðigreiði einn fjórða hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Gríms Hergeirssonarhdl., sem alls ákveðast kr. 251.000.Annar sakarkostnaður, þ.m.t. þóknun réttargæslumanns brotaþola,Jóhannesar S. Ólafssonar hdl., kr. 250.960, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 235/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 21. maí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Heimild til gæsluvarðhalds samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er eðli máls samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og það sé síðan rekið með viðhlítandi hraða. Fram kemur í gögnum málsins að sóknaraðili bíði nú gagna um afleiðingar ætlaðs brots varnaraðila, sem nauðsynleg séu áður en ákvörðun er tekin um framhald málsins. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 424/2010
Kærumál Endurupptaka Aðild Einkahlutafélag
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var endurupptöku á máli þar sem bú S ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Báðir aðilar töldu sig fara með stjórn S ehf. Byggði sóknaraðili á því að ekki hafi verið uppfyllt efnisleg skilyrði fyrir yfirtöku SÍ á hlutafé félagsins, þar sem SÍ hafi verið búinn að fá fullnustu krafna sinna á hendur S ehf., en til handveðs í hlutafé félagsins hafi verið stofnað til tryggingar þeim skuldum. Talið var að sóknaraðili gæti ekki reist kröfu sína á þessu þar sem lögskiptin sem varði veðsetninguna og yfirtöku SÍ á hlutafénu væru milli SÍ og veðsalanna. SÍ hafi haft í höndum formlega heimild til hlutabréfanna þegar hluthafafundurinn hafi verið haldinn. Sóknaraðili ætti ekki aðild að kröfu sem byggð væri á því að efnisleg skilyrði hafi skort fyrir yfirtöku SÍ á hlutafénu. Var hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2010, en með honum var hafnað endurupptöku á máli þar sem bú SevenMiles ehf. var með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2009 tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila fyrir hönd félagsins. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til q. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að endurupptaka framangreint mál. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að Pétri Þór Halldórssyni, stjórnarmanni í SevenMiles ehf samkvæmt tilkynningu til fyrirtækjaskrár 2. júlí 2009, verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili byggir á því að hann fari með stjórn SevenMiles ehf., þar sem Sparisjóðabanki Íslands hf. hafi verið orðinn eigandi alls hlutafjár í félaginu, þegar bankinn boðaði til hluthafafundar sem haldinn var 8. október 2009. Bankinn byggði tilkall sitt til hlutafjárins á tveimur handveðsyfirlýsingum 11. febrúar 2005 þar sem Anna Brynja Ísaksdóttir, eigandi 82% hlutafjárins, og Tómas Ottó Hansson, eigandi 18% þess, settu allt hlutaféð bankanum að handveði. Í þessum yfirlýsingum var tekið fram að í þeim fælist meðal annars fullt og ótakmarkað umboð til veðhafa til að framselja hina veðsettu hluti til veðhafa, eins og þetta var orðað. Af hálfu varnaraðila hafa verið lögð fram framsöl 7. október 2009, þar sem allt hlutaféð var framselt Sparisjóðabanka Íslands hf. á grundvelli umboðanna. Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að ekki hafi verið uppfyllt efnisleg skilyrði fyrir því að Sparisjóðabanki Íslands hf. tæki hlutaféð yfir, þar sem bankinn hafi verið búinn að fá fullnustu krafna sinna á hendur SevenMiles ehf., en til handveðsins hafi verið stofnað til tryggingar þeim skuldum. Er málflutningi sem að þessu lýtur lýst í hinum kærða úrskurði. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að hann geti reist kröfu sína á þessu, þar sem lögskiptin sem varða veðsetninguna og yfirtöku bankans á hlutafénu eru milli Sparisjóðabanka Íslands hf. og framangreindra veðsala. Bankinn hafði í höndum formlega heimild til hlutabréfanna, þegar hluthafafundurinn var haldinn. Sóknaraðili á ekki aðild að kröfu sem byggð er á því að efnisleg skilyrði hafi skort fyrir yfirtöku bankans á hlutafénu. Af framangreindum ástæðum verður hinn kærði úrskurður staðfestur en rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 512/2015
Eignarnám Fasteign Raforka Umhverfismat Stjórnarskrá Friðhelgi eignarréttar Meðalhóf Rannsóknarregla Stjórnsýsla Sératkvæði
Í málinu kröfðust B, Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu B, Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við B, Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með B, Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að B, Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur B, Ó og S.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2015. Þau krefjast þess aðógilt verði ákvörðun iðnaðar-og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um annars vegar heimild stefndaLandsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegnalagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 437metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 179 metralanga og 6 metra breiða vegslóða og tvö burðarmöstur á jörð áfrýjenda, StóraKnarrarnesi I, landnúmer 130884, í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsinguá nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Þá krefjast þau þess að kvöð þessi semþinglýst var 1. apríl 2014 verði afmáð úr þinglýsingarbókum. Loks krefjastáfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjasthvor fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IEins og greinirí hinum áfrýjaða dómi stendur deila málsaðila um þá ákvörðun iðnaðar- ogviðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 að heimila stefnda Landsneti hf. aðframkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu um Stóra Knarranes I,en áfrýjendur eru þrír af eigendum jarðarinnar og jafnframt eigendurHeiðarlands Vogajarða sem einnig sætti á sama tíma eignarnámi að hluta vegnaumræddra framkvæmda. Gögn málsinsbera með sér að undirbúningur að framkvæmdum hafi staðið í langan tíma. Þannigsendi stefndi Landsnet hf. 9. nóvember 2007 bréf til áfrýjandans Ólafs undirheitinu „Undirbúningur framkvæmda við raforkuflutningskerfið á Reykjanesskaga“.Þar var því lýst að stefndi hefði hafið undirbúning framkvæmda til styrkingar áraforkuflutningskerfinu á Reykjanesskaga. Var tilgreint að samráð hefði hafistvið sveitarfélög á svæðinu og þess getið að framkvæmdirnar væru matsskyldarsamkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og stæði undirbúningurmatsvinnu yfir. Var boðað að fulltrúar stefnda Landsnets hf. myndu kynna beturframlagðar tillögur um framkvæmdir og bent á að unnt væri að fá frekariupplýsingar um málefnið hjá tilgreindum starfsmönnum stefnda. Þá var tilkynntað síðar yrði leitað formlegs leyfis landeigenda um afnot lands. Bréfinu fylgdiyfirlitskort sem sýndi mismunandi mögulegar línuleiðir og var vísað til þess aðnánari upplýsingar um framkvæmdirnar myndu verða aðgengilegar á heimasíðumstefnda og Línuhönnunar hf. verkfræðistofu, sem hefði umsjón með mati áumhverfisáhrifum framkvæmdanna í samstarfi við verkfræðistofuna AFL ogLandmótun sf. Stefndi Landsnethf. hafði áður sent sveitarfélaginu Vogum erindi 11. júlí 2007 með ósk um „aðákveðnir valkostir um uppbyggingu raforkuflutningskerfisins á Reykjanesi yrðuteknir til umfjöllunar og hafinn yrði nauðsynlegur undirbúningur að breytingumá aðalskipulagi.“ Í öðru bréfi stefnda til sveitarfélagsins 25. febrúar 2008var vísað til þess að „nú þegar er verkefnið orðið mjög aðþrengt í tíma“ ogfarið fram á að „niðurstaða varðandi skipulagsmálin“ fengist við fyrstatækifæri en lægi hún ekki fyrir innan mánaðar myndi það raska áformum umuppbyggingu verkefna á Reykjanesskaga. Í bréfinu sagði: „Lagt er til að nýjarlínur verði reistar meðfram núverandi Suðurnesjalínu 1 frá Hafnarfirði að nýjutengivirki á Njarðvíkurheiði, líkt og kynnt hefur verið fyrir sveitarfélaginu.Landsnet leggur til að háspennukerfið verði byggt til reksturs á 400 kV spennuað Kúagerði og þaðan sem 220 kV háspennukerfi að aðveitustöð á Njarðvíkurheiði.Hluti af fyrirhuguðum framkvæmdum við háspennulínurnar er að leggja ljósleiðarameðfram þeim innan áhrifasvæðis þeirra. Aðveitustöð á Njarðvíkurheiði mun komaí stað tengivirkis á Rauðamel m.a. í þeim tilgangi að einfalda og minnka umfangflutningsmannvirkja fyrir raforku á þessu svæði. Þá er fyrirhugað að fjarlægjaSuðurnesjalínu 1 frá Hamranesi að Njarðvíkurheiði sem mótvægisaðgerð.“ Í mars 2008skilaði Almenna verkfræðistofan hf. greinargerð fyrir Suðurlindir ehf. íkjölfar ódagsettrar greinargerðar stefnda Landsnets hf. um „Fyrirhugaðarháspennulínur í landi Voga“ með þeirri meginniðurstöðu að gerð var „athugasemdvið þá staðhæfingu Landsnets að jarðstrengur sé ekki raunhæfur valkostur.“ Í lok árs 2008bárust stefnda Landsneti hf. athugasemdir og andmæli við lagningu línunnar umfyrirhugað svæði, ásamt ábendingum um að hana mætti leggja í jörð. Slíkarathugasemdir munu þó ekki hafa borist frá áfrýjendum. Hinn 27. janúar2009 sendi stefndi Landsnet hf. tillögu sína að matsáætlun tilSkipulagsstofnunar samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000. Með vísan tilframangreinds ákvæðis sendi Skipulagsstofnun stefnda Landsneti hf. bréf 26.mars sama ár þar sem kynnt var niðurstaða stofnunarinnar. Undir kaflanum„framkvæmdasvæði og kostir“ sagði meðal annars: „Í kafla 2.2.2 í tillögu aðmatsáætlun er fjallað um jarðstrengi. Skipulagsstofnun vill leggja áherslu á aðí frummatsskýrslu þurfi að koma fram samanburður á áhrifum af lagninguháspennulínu sem loftlínu eða sem jarðstrengs á hina mismunandi umhverfisþætti,auk fyrirætlana Landsnets um samanburð hvað varðar kostnaðar- ogrekstrarþætti.“ Skipulagsstofnunóskaði 18. maí 2009 eftir umsögn Umhverfisstofnunar um frummatsskýrslu stefnda Landsnetshf. og veitti síðarnefnda stofnunin umsögn sína 25. júní það ár með þeirriniðurstöðu að frummatsskýrslan væri „mjög ýtarleg“. Þóttu ekki líkur á því aðstyrking suðvesturlína myndi hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér efgætt yrði að tilteknum atriðum. Þá um sumarið bárust stofnuninni athugasemdirlandeigenda við frummatsskýrsluna þar sem meðal annars kom fram sú ósk aðháspennulínurnar yrðu lagðar í jörð. Hinn 10. ágúst2009 gaf stefndi Landsnet hf. út endanlega matsskýrslu þar sem fyrirhuguðumframkvæmdum og línuleiðum var lýst og mat lagt á áhrif framkvæmda á þáumhverfisþætti sem tilgreindir höfðu verið í matsáætlun. Í skýrslunni var aðfinna samanburð á lagningu loftlína og jarðstrengja þar sem kom meðal annarsfram að háspennulínur með meira en 100 kV spennu væru almennt lagðar semloftlínur, en dæmi væru þó um að slíkar línur væru lagðar sem jarðstrengir,aðallega vegna mikilla umhverfishagsmuna eða af öryggisástæðum. Helstu kostirjarðstrengja umfram loftlínur væru minni sjónræn áhrif og minna„byggingarbann“, auk þess sem þeir væru óháðir ýmsum ytri þáttum eins ogísingu, vindálagi og áflugi fugla. Vankantar þeirra væru á hinn bóginn margfaltmeiri kostnaður, sem ykist eftir því sem kröfur um flutningsgetu væru meiri,erfiðari bilanaleit og lengri viðgerðartími, meira jarðrask, styttriendingartími, minna þol vegna svokallaðrar yfirlestunar og minni sveigjanleikivið endurnýjun. Þá kom fram að til að uppfylla lagalegar skyldur sínar hefðistefndi Landsnet hf. markað sér þá stefnu að leggja meginflutningslínur meðmikilli flutningsgetu sem loftlínur, bæði til að tryggja afhendingaröryggi raforkuog einnig til að halda niðri kostnaði við uppbyggingu og rekstur. Í sérstökumkafla um samanburð á kostnaði milli loftlína og jarðstrengja sagði að sú skyldaværi lögð á stefnda Landsnet hf. samkvæmt 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003 aðbyggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis,skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Til að uppfylla þessaskyldu væri ávallt reynt að halda kostnaði við uppbyggingu og reksturflutningskerfisins í lágmarki. Þá sagði: „Ef bera á saman kostnað viðjarðstrengi og loftlínur af einhverri nákvæmni þá er nauðsynlegt að gera það ágrundvelli hvers verkefnis fyrir sig þar sem aðstæður geta verið mjögmismunandi. Þannig er t.d. mjög dýrt að fara með jarðstrengslögn í gegnumhraunasvæði en kostnaður við loftlínu á slíku svæði þarf ekki að vera hár.“ Hinn 17.september 2009 gaf Skipulagsstofnun út álit sitt um mat á umhverfisáhrifumhinna fyrirhuguðu framkvæmda. Stofnunin taldi að neikvæðustu áhrifin yrðusjónræn, áhrif á landslag og þar með einnig á útivist og ferðaþjónustu. Yrðuheildaráhrif þessara framkvæmda óhjákvæmilega verulega neikvæð. Um væri að ræðaumfangsmiklar framkvæmdir þar sem fyrirhugað væri að reisa 500 ný möstur ogleggja milli 180 og 190 km af loftlínum og um 50 km af jarðstrengjum.Áhrifasvæði línanna myndi liggja á löngum köflum um svokallaðhverfisverndarsvæði, svæði sem væru á náttúruminjaskrá og fólkvanga og í grenndvið fjölförnustu þjóðvegi landsins. Umfang raforkulína og mastra myndi aukasttalsvert miðað við núverandi aðstæður þegar á heildina væri litið. Þá yrðuheildaráhrif á jarðmyndanir, gróður og fuglalíf talsvert neikvæð. TaldiSkipulagsstofnun að við leyfisveitinguna þyrfti að setja skilyrði um vöktun. Stefndi Landsnethf. gaf út skýrslu ársetta 2009 sem unnin var af EFLA verkfræðistofu um „Notkunjarðstrengja í flutningskerfum raforku“. Í henni var fjallað með almennum hættium jarðstrengslagnir í flutningskerfum raforku, farið í gegnum nokkurundirstöðuatriði um hönnun slíkra lagna og framkvæmdir, skýrt hvaða atriði kæmuupp við hönnun þeirra og greint frá lausnum. Þá var fjallað um hvernigkostnaður við jarðstrengslagnir kæmi til og um umhverfisþætti þeirra auk þesssem gerður var samanburður við lagningu loftlína. Loks var umfjöllun um notkunjarðstrengja í raforkukerfum almennt. Sumarið 2009 gerðunokkrir landeigendur á Vatnsleysuströnd athugasemdir við tillögu um breytingu áaðalskipulagi sveitarfélagsins Voga 2008-2028 vegna áætlana um lagninguháspennulína um lönd innan sveitarfélagsins. Var þar meðal annars bent á aðsamanburður stefnda Landsnets hf. á kostnaðarmun á jarðstreng og línumöstrumværi ekki réttur og nú gæti verið ódýrara að leggja jarðstreng. Í umsögnumhverfis- og skipulagsnefndar sveitarfélagsins í tilefni af athugasemdunum komfram að sveitarstjórnin hefði, án árangurs, eytt mikilli orku og tíma íviðræðum við stefnda Landsnet hf. um lagningu jarðstrengja, einkum vegnakostnaðarsjónarmiða og flutningsöryggis. Vísaði nefndin til samkomulags semsveitarfélagið gerði við stefnda Landsnet hf. 17. október 2008 sem gekk meðalannars út á það að lágmarka umhverfisáhrif og tryggja að línurnar yrðu lagðar íjörð, myndu forsendur fyrir lagningu slíkra lína breytast, svo sem vegnaskipulagsmála sveitarfélagsins í framtíðinni. Loks kom fram í umsögninni að þónefndin tæki í raun undir sjónarmið landeigenda um að heppilegra væri að allarlínur lægju í jörðu þá væri ekki hægt að verða við slíkri kröfu. Með bréfumstefnda Landsnets hf. í apríl 2011 mun öllum landeigendum sem málið varðaði hafaverið tilkynnt að Skipulagsstofnun hefði fallist á mat á umhverfisáhrifumframkvæmdanna með skilyrðum um vöktun. Þar sagði að áætlanir stefnda samræmdustsamþykktum sveitarfélaganna um að fylgja í megindráttum háspennulínum sem fyrirværu. Óskaði stefndi eftir því að hefja samningaviðræður við landeigendur vegnaframkvæmdanna. Haldnir voru fundir með landeigendum, þar á meðal tveir fundirmeð eigendum Knarrarnesjarða, fyrst 14. júní 2011 og svo sama dag ári síðar.Áfrýjendur mættu ekki til þessara funda en á þeim komu fram andmæli landeigendavið að ekki væri hugað að því að leggja línur í jörð. Af gögnum málsins verðurráðið að áfrýjendur hafi verið sama sinnis og aðrir landeigendur. Þá áttu sérstað í kjölfarið bréfaskipti og önnur samskipti milli áfrýjenda og stefndaLandsnets hf. um fyrirhugaðar framkvæmdir þar sem áfrýjendur ítrekuðu andmælisín um lagningu háspennulínu í lofti og sendu landeigendur stefnda frekari gögnum samanburð milli lagningar jarðstrengja og loftlína. Eins og nánar greinir íhéraðsdómi er eitt af ágreiningsefnum málsins hvort inntak samskipta þessarahafi verið í samræmi við það sem lög áskilja. Þá gerði stefndi Landsnet hf. íjúní 2012 greinargerð um lagningu raflína í jörðu. Þar var rakin stefna hans ímálum sem þessum og talið að jarðstrengir væru hvorki tæknilega nékostnaðarlega fýsileg lausn til flutnings raforku á hæsta spennustigi. Hinn 20. febrúar2013 fór stefndi Landsnet hf. fram á heimild ráðuneytis á grundvelli 1. mgr.23. gr. raforkulaga til eignarnáms á landi áfrýjenda sem málið varðar og var eignarnámheimilað 24. febrúar 2014. Höfðuðu áfrýjendur málið af því tilefni 28. maí samaár. Í málatilbúnaði stefnda íslenska ríkisins hafa ekki verið gerðarathugasemdir við að máli þessu sé beint að honum samhliða stefnda Landsnetihf., þótt aðild þess fyrrnefnda sé ástæðulaus.Til viðbótarþessu máli reka áfrýjendur og fleiri landeigendur mál fyrir HéraðsdómiReykjavíkur með kröfu um að ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 um „leyfitil að reisa og reka flutningsvirkið, Suðurnesjalínu 2“ verði felld úr gildi.Þá munu einnig vera rekin mál fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamálaþar sem annars vegar er krafist ógildingar á ákvörðun Reykjanesbæjar 16. júní2014 um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu 2 og hins vegar um að stefndaLandsneti hf. verði gert að endurskoða matsskýrslu vegna framkvæmdanna. Einniggekk dómur í Hæstarétti 13. maí 2015 í máli nr. 53/2015, þar sem ógiltur varúrskurður matsnefndar eignarnámsbóta frá 29. júlí 2014 um heimild handa stefndaLandsneti hf. til að taka umráð lands úr jörð áfrýjenda undir framkvæmdirnarsem um ræðir, þótt ekki væri lokið máli um ákvörðun eignarnámsbóta. Loks gekkdómur í Hæstarétti 8. apríl 2016 í máli nr. 205/2016 þar sem hafnað var kröfustefnda Landsnets hf. um að honum yrðu með beinni aðfarargerð fengin umráðlandsréttinda áfrýjenda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til framangreindrar ákvörðunar um heimild tileignarnáms.Málsástæður oglagarök málsaðila eru rækilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, þar á meðal þausérfræðigögn sem málsaðilar vísa í máli sínu til stuðnings. IIEins og aðframan er rakið hefur undirbúningur að framkvæmdum til að eflaraforkuflutningskerfið á Reykjanesi staðið yfir í mörg ár. Var það eigi síðaren á árinu 2008 að stefndi Landsnet hf. miðaði við að lögð yrði 220 kVháspennulína í lofti milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Í framkvæmdunum munfelast að reisa línuna milli tengivirkis við Hamranes í Hafnarfirði ogtengivirkis við Rauðamel norðan Svartsengis. Mun línan liggja um eignarlandtuga jarða, þar með talið land áfrýjenda. Frá Hamranesi og um landHafnarfjarðar, Skógræktar ríkisins, Óttarsstaða og Lónakots að landamerkjumHvassahrauns, mun hún liggja í nýju línubelti nokkuð fjarri Suðurnesjalínu 1.Þá hefur stefndi Landsnet hf. uppi áform um að í framtíð verði þarna tvær 220kV línur, jafnframt því sem tekin verði niður sú lína sem fyrir er. Þannigverði háspennulínur færðar töluvert fjær núverandi byggð við Hafnarfjörð. Áhinn bóginn muni línan fylgja núverandi Suðurnesjalínu 1 að tengivirkinu viðRauðamel. Samhliða heimild til að leggja línur í lofti kveðureignarnámsheimildin á um að stefnda Landsneti hf. verði heimilt að leggjaljósleiðara í jörðu meðfram rafmagnslínunni í eldri línuvegi. Samkvæmt 1. gr. raforkulaga er markmið þeirra að stuðla að þjóðhagslegahagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyniskal meðal annars stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifinguraforku, tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda og taka tillittil umhverfissjónarmiða. Umræddar framkvæmdir voru matsskyldar eftir lögum nr.106/2000, en samkvæmt 9. gr. laganna skal ávallt gera grein fyrir helstumöguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Umþetta sagði í athugasemdum með frumvarpi að lögunum að um nýmæli væri að ræðasem hefði mikla þýðingu því að samanburður á helstu möguleikum væri ein helstaforsendan fyrir því að raunveruleg umhverfisáhrif hinna fyrirhuguðu framkvæmdaværu metin. Telst kostnaður við framkvæmdir ekki til umhverfisáhrifa ískilningi laganna þótt fjárhagsleg sjónarmið geti ráðið úrslitum um endanlegaákvörðun um þær, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í málinr. 671/2008.Af því sem aðframan er rakið var gætt að því að undirbúningur framkvæmdanna færi eftirformlega lögboðnu ferli. Voru til að mynda haldnir kynningarfundir, fjallað varum væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og sættu tillögur stefndaLandsnets hf. meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun.Áfrýjendur geraekki athugasemdir við það meginmarkmið stefnda Landsnets hf. að á Reykjanesiþurfi að auka flutningsgetu á rafmagni. Röksemdir þeirra fyrir kröfu sinni eruá hinn bóginn þær að ekki séu uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóffyrir þessum tilteknu framkvæmdum og að ráðherra hafi ekki sinntrannsóknarskyldu sinni. Þá hafi stefndi Landsnet hf. brotið gegn skyldu sinnitil samráðs við áfrýjendur vegna framkvæmdanna og loks hafi andmælaréttur þeirraekki verið virtur við meðferð málsins. Samkvæmt 1. mgr.72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur og engan má skylda tilað láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf lagafyrirmæli tilog skal fullt verð koma fyrir. Verður því að gera ríkar kröfur um tökuákvörðunar um heimild til eignarnáms og að stjórnvöld viðhafi vandaðastjórnsýsluhætti og gæti að meginreglum stjórnsýsluréttar. Er þá haft í huga aðþótt sá, sem hyggur á framkvæmdir að gerðu eignarnámi, hafi forræði á því hvaðakostir uppfylli markmið þeirra, þarf mat hans í þeim efnum að vera reist áhlutlægum og málefnalegum grunni, sbr. dóm Hæstaréttar 22. október 2009 í málinr. 22/2009. Leiðir af því að uppfylla þarf skyldu til fullnægjandi rannsóknaráður en eignarnám er gert í þágu framkvæmda. Verður beinn eignaréttur áfrýjendaekki skertur sé unnt með öðrum úrræðum með viðunandi hætti að ná þeim tilgangisem framkvæmdir miða að, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 ímáli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 60/2012. Samkvæmt gögnummálsins andmæltu landeigendur framkvæmdum frá fyrstu stigum undirbúnings þeirraog gerðu margítrekað athugasemdir við ráðagerðir stefnda Landsnets hf. um aðleggja línur í lofti og lýstu því að strengir í jörðu yrði síður íþyngjandi. Hafaáfrýjendur og aðrir landeigendur með rökum andmælt þeim gögnum sem stefndiLandsnet hf. hefur vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti og jafnframt lagtfram gögn sem sýna eiga að jarðstrengir séu raunhæfur kostur og rökstutt þörf áað kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þráttfyrir þetta verður ekki séð af gögnum málsins að stefndi Landsnet hf. hafi viðundirbúning framkvæmdanna látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika aðleggja jarðstreng vegna þeirrar línu sem hér um ræðir, heldur hefur hann einkumvísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Fékk ráðherramálefnið til sín í þessum búningi en lét eigi að síður hjá líða að hafaforgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðunum að heimila eignarnám. Verður til að mynda ekki með viðhlítandi hætti ráðiðaf gögnum eða flutningi málsins hvar slíkur strengur gæti legið eða hver yrðuumhverfisáhrif hans og kostnaður af lagningu hans eftir atvikum með tilliti tilþjóðhagslegrar hagkvæmni, sbr. 1. gr. raforkulaga. Við meðferð málsins fyrirdómi hafa stefndu heldur ekki sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að lítaberi fram hjá þessum galla á meðferð málsins. Samkvæmt ölluframansögðu og að virtri meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, verður af þessum sökum fallist á dómkröfu áfrýjendaum ógildingu ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 umheimild stefnda Landsnets hf. til eignarnámsins. Leiðir af þessu að fallistverður á kröfu áfrýjenda um að kvöð á jörðinni Stóra Knarrarnesi I, semþinglýst var 1. apríl 2014, verði afmáð úr þinglýsingarbók. Verða stefndudæmdir óskipt til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun um fjárhæð hans er tekið tillit tilþess að samhliða þessu máli eru rekin þrjú önnur samkynja mál. Dómsorð:Ógilt erákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 um heimild stefndaLandsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegnalagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, á landi undir 437metra langt og tæplega 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 179 metralanga og 6 metra breiða vegslóða og tvö burðarmöstur á jörðinni StóraKnarrarnesi I í sveitarfélaginu Vogum og skal kvöð um þessa heimild semþinglýst var á jörðina 1. apríl 2014 afmáð úr þinglýsingarbók. Stefndu,Landsnet hf. og íslenska ríkið, greiði sameiginlega áfrýjendum, BjarneyjuGuðrúnu Ólafsdóttur, Ólafi Þór Jónssyni og Sigríði Jónsdóttur, samtals 1.200.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. SératkvæðiEiríks Tómassonar ogViðars Más MatthíassonarSamkvæmt 2. mgr. 9.gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum skal framkvæmdaraðili geragrein fyrir í frummatsskýrslu helstu möguleikum sem til greina koma ogumhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Svo sem fram kemur í atkvæðimeirihluta dómenda var gerður samanburður á lagningu loftlína og jarðstrengja ímatsskýrslu stefnda Landsnets hf. um þá fyrirhuguðu framkvæmd, sem um ræðir ímáli þessu, þar sem meðal annars voru borin saman mismunandi áhrif þessaratveggja kosta á umhverfið. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar var einnig gerð grein fyrir þessum ólíku áhrifum loftlína ogjarðstrengja á umhverfið. Áður en iðnaðar- og viðskiptaráðherra tók þáákvörðun, sem áfrýjendur krefjast að ógilt verði, fengu þau færi á að koma aðandmælum sínum, þar á meðal lögðu þau fram skýrslu frá því í nóvember 2013 umalmennan samanburð á loftlínum og jarðstrengjum hér á landi vegna áætlana umuppbyggingu á flutningskerfi raforku. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsinsen að ráðherra hafi fullnægt rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 áður en hann tók þá ákvörðun að veita stefndaLandsneti hf. heimild til eignarnáms. Breytir engu um það þótt ákvörðunin hafiað hluta stuðst við álit Orkustofnunar sem eftir 1. tölulið 2. gr. laga nr. 87/2003hefur það hlutverk að vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um orkumál og önnurauðlindamál, sem stofnuninni eru falin með lögum, og veita stjórnvöldum ráðgjöfog umsagnir um þau mál.Að þessu virtu og aðöðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms teljum við að staðfesta beriniðurstöðu hans, en fella málskostnað fyrir Hæstarétti niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2015Mál þetta, semdómtekið var 5. júní sl., höfðuðu Bjarney Guðrún Ólafsdóttir, Safamýri 47, Reykjavík, Ólafur ÞórJónsson, Sléttuvegi 31, Reykjavík og Sigríður Jónsdóttir, Hvassaleiti 56,Reykjavík, með stefnu, birtri 28. maí 2014, á hendur Landsneti hf., Gylfaflöt9, Reykjavík, og íslenska ríkinu.Dómkröfurstefnenda eru í fyrsta lagi þær, að ógilt verði með dómi ákvörðun atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um annars vegar heimildLandsnets til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar220 kV háspennulínu (Suðurnesjalínu 2) á landi undir 437 metra langt og tæplega46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 179 metra langa og 6 metra breiðavegslóða og 2 burðarmastur, á jörðinni Stóra Knarrarnes I (landnr. 130884),Vogum á Vatnsleysuströnd, og hins vegar um að í þessu skyni verði svohljóðandikvöð þinglýst á jörðina Stóra Knarrarnes I:Landsneti hf., kt. 580804-2410, er heimilt að leggja um óskipt land jarðarinnar Stóra Knarrarnes I, landnr. 130884 samtals 437 metra langa 220 kV rafmagnslínu, svokallaða Suðurnesjalínu 2, ásamt því að reisa 2 stauravirki í landinu, nánar tiltekið 2 burðarmöstur, til að bera línuna uppi. Skal Landsnet hf. jafna allt jarðrask að loknum framkvæmdum og sá í gróðursár. Verða mannvirki þessi óskoruð eign Landsnets hf. eða annars þess aðila sem fyrirtækið framselur rétt sinn til. Er heimild vegna háspennulínunnar og annarra réttinda samkvæmt yfirlýsingu þessari ótímabundin og sú kvöð sem lega mannvirkja þessra setur á jörðina óuppsegjanleg af hálfu landeigenda eða rétttaka þeirra.Línulögn þessari fylgir sú kvöð, í samræmi við ákvæði reglugerðar um raforkuvirki nr. 678/2009, með áorðnum breytingum, að óheimilt verður að koma fyrir mannvirkjum á belti, sem er að jafnaði 46 metra breitt undir og við línuna. Landsnet hf. eða þeir, sem það felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að stauravirkjum og rafmagnslínunni í landi jarðarinnar, bæði að því er varðar byggingarframkvæmdir, svo og viðhald, eftirlit og endurnýjun síðar. Landsneti hf. er heimilt að leggja samtals 179 metra langan vegslóða að línunni og meðfram henni og halda slóðanum við eftir því sem þörf krefur. Mega mannvirki þessi standa í landinu ótímabundið og óátalið af eigendum og ábúendum jarðarinnar.Landsneti hf. er heimilt að leggja ljósleiðara í jörðu meðfram rafmagnslínunni í eldri línuvegi. Sú kvöð fylgir að allt verulegt jarðrask kringum legu strengsins er óheimilt nema í samráði við og undir eftirliti Landsnets hf. Ljósleiðarinn skal að öðru leyti lúta sömu kvöðum og réttindum og rafmagnslínan.Landsnet hf. eða þeir, sem fyrirtækið felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að helgunarsvæði rafmagnslínunnar og ljósleiðara í landi jarðarinnar, bæði vegna byggingarframkvæmda, sem og vegna viðhalds, eftirlits og endurnýjunar síðar.Í öðru lagi er þess krafist, að kvöð, tilgreind sem 434-A-000681/2014, sem þinglýst var 1. apríl 2014 á jörðina Stóra Knarrarnes I (landnr. 130884), Vogum á Vatnsleysuströnd, verði afmáð úr þinglýsingarbókum. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að óskiptu.Hvor stefndu fyrir sig krefst sýknu, auk málskostnaðar. Af hálfu íslenska ríkisins er gerð sú varakrafa að málskostnaður verði látinn niður falla.ISá ágreiningur málsaðila sem hér er kominn til úrlausnar héraðsdóms hverfist um þá ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24. febrúar 2014 að heimila stefnda Landsneti hf. að framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu (Suðurnesjalínu 2) um land stefnenda. Gögn málsins bera með sér að undirbúningur nefndrar framkvæmdar hafði staðið í nokkur ár þegar óskað var eftir heimild til eignarnáms. Þannig liggur fyrir að haldinn var opinn fundur í Reykjanesbæ 8. febrúar 2009 um tillögu að matsáætlun stefnda Landsnets hf. fyrir Suðvesturlínur. Skipulagsstofnun féllst á greinda tillögu í marsmánuði 2009. Í endanlegu áliti Skipulagsstofnunar 17. september 2009 var fallist á mat Landsnets hf. á umhverfisáhrifum en tiltekin skilyrði sett fyrir framkvæmdinni. Orkustofnun veitti Landsneti hf. leyfi 5. desember 2013 til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 í samræmi við 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Var Landsneti hf. veitt leyfi til að reisa 220 kV háspennulínu frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði um Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ, að tengivirki við Rauðamel um 5 km norðan við Svartsengi. Sem fyrr segir var eignarnám í þágu framkvæmdar þessarar heimilað í febrúar 2014 til ótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf. Í málinu er m.a. um það deilt hvort hvort stefnendum hafi í framangreindu ferli gefist nægileg tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, hvort samningaviðræður hafi verið fullreyndar þegar þeim var slitið af hálfu stefnda Landsnets hf. og hvort gætt hafi verið að skilyrðum íslensks réttar um rannsóknarskyldu stjórnvalda og laga áskilnaði um meðalhóf. IIStefnendur byggja á því í málinu að fyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám sé haldin slíkum annmörkum, bæði hvað form- og efni áhrærir, að hún sé ógildanleg og að hver og einn þessara annmarka leiði til þess að óhjákvæmilegt sé að fella ákvörðunina úr gildi. Þannig reisa stefnendur kröfu sína á því að ákvörðunin sé í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 23. gr. raforkulaga. Þá hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglu, sbr. 12. gr. sömu laga, og andmælarétti stefnenda, sbr. 13. gr. laganna. Í fyrsta lagi halda stefnendur því fram að ekki sé uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og að ákvörðunin sé í andstöðu við meðalhófsreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Þannig sé lagning Suðurnesjalínu 2 í jörðu raunhæfur framkvæmdakostur og mun minna íþyngjandi en loftlína. Sá kostur hafi hins ekki verið tekinn til raunverulegrar skoðunar svo sem skylt sé og hafi ráðuneytið ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni að því leyti, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn á 220 kV línu og meðalhófs ekki verið gætt að því leyti. Enn fremur hafi verið óheimilt að taka ákvörðun um eignarnám á þessu stigi, enda liggi ekki fyrir hvort nauðsynleg leyfi til framkvæmdarinnar fáist. Ákvörðun um eignarnám sé auk þess reist á röngum forsendum. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að brotið hafi verið gegn lagalegri skyldu til samráðs við stefnendur vegna framkvæmdarinnar og að samningaviðræður hafi ekki verið fullreyndar, en slík krafa felist í eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 23. gr. raforkulaga, og reglum umhverfisréttar um samráð vegna framkvæmda. Þá er í þriðja lagi byggt á því að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnenda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, með því að leggja ákvörðun Orkustofnunar um leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 til grundvallar ákvörðun um eignarnám án þess að gefa stefnendum færi á að koma að andmælum vegna þeirrar ákvörðunar. Að mati stefnenda stendur 72. gr. stjórnarskrárinnar eignarnámi í vegi, þar sem skilyrði 1. mgr. ákvæðisins fyrir eignarnámi að almenningsþörf krefji, sé ekki uppfyllt í málinu, en við mat á því hvort slík þörf sé til staðar þurfi að gæta sjónarmiða um meðalhóf. Sé unnt að ná markmiði framkvæmdar sem feli í sér skerðingu á eignarrétti, með mismunandi leiðum, beri að velja þann kost sem sé minnst íþyngjandi fyrir þann sem skerðingin bitni á. Því hvíli sú lágmarksskylda á framkvæmdaraðila að taka þá kosti, sem náð geta markmiðinu, til raunverulegrar og raunhæfrar skoðunar áður en ákvörðun sé tekin um framkvæmdarkost. Stefnendur byggja á því að fyrir hendi séu aðrir kostir en 220 kV loftlína til styrkingar á raforkuflutningskerfi á svæðinu sem telja megi minna íþyngjandi fyrir stefnendur, valdi mun minni skemmdum á línuleiðinni og nánast engri sjónmengun, en að þeir kostir hafi ekki verið kannaðir með raunhæfum hætti. Þá hafi ráðuneytið ekki gætt að skyldu sinni að tryggja að slík skoðun yrði framkvæmd, en það sé forsenda þess að til greina komi að fallast á beiðni um eignarnám. Þá felist skyldan til að taka mismunandi framkvæmdakosti til raunhæfrar skoðunar ekki eingöngu í 72. gr. stjórnarskrárinnar, heldur einnig í óskráðri meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar sem feli í sér að ávallt skuli gæta hófs við aðgerðir sem skerða stjórnarskrárvarin réttindi og velja þá leið sem sé minnst íþyngjandi. Krafan um almenningsþörf sé einnig varin í eignarréttarákvæði 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en ákvæðið felur því í sér sams konar skyldu til að kanna raunhæfa framkvæmdakosti þegar framkvæmd felur í sér skerðingu á eignarrétti og velja þann kost sem er minnst íþyngjandi. Þá hafi meðalhófsregla stjórnsýsluréttarins sambærilega þýðingu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, en báðir stefndu séu bundnir af þeirri reglu. Að sama skapi felist í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga að taka verði alla framkvæmdakosti sem uppfylla markmið framkvæmdar til skoðunar á grundvelli bestu fáanlegu upplýsinga.Með hliðsjón af þessu telja stefnendur að framkvæmdaraðili verði að taka framkvæmdakosti sem uppfylla markmið framkvæmdar til raunhæfrar skoðunar og geti ekki útilokað kosti án þess fyrir liggi forsvaranlegt, hlutlægt og málefnalegt mat á þeim. Stefnendur byggja á því að þar sem þeir framkvæmdakostir sem stefnendur hafi rökstutt að séu minna íþyngjandi en 220 kV loftlína hafi ekki verið kannaðir með raunverulegum hætti, leiði það eitt og sér til þess að ekki hafi verið sýnt fram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmálans. Að sama skapi hafi með þessu móti verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttar. Byggt er á því að ráðuneytinu hafi borið að hafna beiðni um eignarnám þegar af þessari ástæðu. Stefnendur kveðast hafa haldið því fram frá upphafi að styrking raforkuflutningskerfis á svæðinu með lagningu jarðstrengs sé mun minna íþyngjandi fyrir þá en lagning línunnar í lofti, einkum vegna verulegrar sjónmengunar sem stafi af háspennulínu, því umtalsverða helgunarsvæði sem loftlínum fylgi og skertari möguleikar til landnýtingar en í tilviki jarðstrengja. Þrátt fyrir það hafi sá möguleiki að leggja línuna í jörðu ekki verið tekinn til raunhæfrar skoðunar. Í málinu liggi enginn samanburður fyrir á kostnaði við lagningu Suðurnesjalínu 2 annars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Því síður hafi verið gerður samanburður á öðrum þáttum sem líta beri til við mat á hagkvæmni og áhrifum framkvæmdarinnar fyrir stefnendur og aðra landeigendur, svo sem áhrifum á umhverfi og landnýtingu á því svæði sem eignarnámið taki til. Þá hafi ekki verið tekið mið af þáttum sem varði þjóðfélagið í heild sinni, svo sem áhrifum á ferðaþjónustu og rekstrarhagkvæmni, en skylt sé að líta til slíkra þátta, enda sé markmið raforkulaga nr. 65/2003 að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Staðreyndin sé sú að ekki hafi verið kannaðir og bornir saman þeir framkvæmdakostir sem til staðar séu með hlutlægum og málefnalegum hætti, enda þótt ljóst þyki að bæði jarðstrengur og loftlína geti náð því markmiði framkvæmdarinnar að styrkja raforkuflutningskerfi á svæðinu. Því hafi ítrekað verið hafnað að framkvæma slíka skoðun með vísan til almennra og úreltra upplýsinga um kostnaðarmun á milli jarðstrengja og loftlína, en stefnendur telja að órökstuddar fullyrðingar um almennan kostnaðarmun séu þýðingarlausar og geti ekki verið til þess fallnar að útiloka raunhæfa framkvæmdakosti. Það skipti sköpum að samanburður af þessu tagi taki mið af aðstæðum í hverju tilviki fyrir sig, enda fáist annars ekki nothæf niðurstaða. Stefnendur telja mikilvægt að árétta að kostnaður einn og sér sé fjarri því að vera eini mælikvarðinn á það hvort skylt sé að taka framkvæmdakosti til skoðunar, líta verði til annarra atriða á borð við umhverfisáhrif og þjóðhagslega hagkvæmni. Stefnendur kveðast hafa teflt fram margvíslegum rökum og gögnum til stuðnings því að jarðstrengur sé raunhæfur valkostur sem taka beri til skoðunar og skilað ítarlegum athugasemdum við málsmeðferð ráðuneytisins þar sem þetta hafi verið rökstutt og lagt fram fjölda gagna, þar á meðal tugi sérfræðigagna með nýjustu upplýsingum um tækni- og kostnaðarþróun á sviði jarðstrengja. Af þeim megi leiða að staðreyndin sé sú að tækninýjungar og lækkandi verð jarðstrengja hafi gert notkun jarðstrengja að sífellt vænlegri kosti. Rök hnígi að því að kostnaðarmunur á jarðstrengjum og loftlínum sé miklum mun minni en haldið hafi verið fram af hálfu stefnda Landsnets, auk þess sem lagning jarðstrengs hafi margvíslega kosti og sé mun minna íþyngjandi fyrir stefnendur. Stefnendur telja að skylt hafi verið að meta þann kost að leggja línuna í jörðu þegar í upphafi en að það sé enn ótvíræðara nú með hliðsjón af tækniþróun sem gjörbreyti þeim forsendum sem upphafleg afstaða stefnda Landsnets hf. hafi byggst á. Sú þróun krefjist þess að unnin sé samanburðarathugun á hagkvæmni þess að leggja Suðurnesjalínu 2 annars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Við slíka athugun yrði meðal annars að líta til sjónarmiða á borð við stofn- og líftímakostnað, bilanatíðni, flutningstap, helgunarsvæði, landnýtingu, veðurfarsleg áhrif, endingartíma, flugöryggi sem og þjóðhagslega þætti á borð við umhverfisáhrif og áhrif á ferðaþjónustu. Þá minna stefnendur á að Landsneti sé skylt að meta framkvæmdir út frá þjóðhagslegum forsendum. Stefnendur vísa til þess að Landsnet hafi viðurkennt að tækniframfarir hafi orðið á sviði jarðstrengja sem hafi leitt til þess að kostnaðarmunur á jarðstrengjum og loftlínum fari sífellt minnkandi. Þannig segi á heimasíðu Landsnets að „miklar framfarir [séu] í hönnun jarðstrengja“ og að fylgjast verði „reglulega með þróun mála“. Raunar hafi verið viðurkennt að útreikningar fyrirtækisins sem byggt hafi verið á í málinu til þessa varðandi kostnað vegna jarðstrengja séu úreltir og að taka verði þá til gagngerrar endurskoðunar. Að mati stefnenda er afar óeðlilegt að knýja á um eignarnám vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 án hlutlægrar og málefnalegrar skoðunar á þeim kosti að leggja línuna í jörðu. Eigi það sérstaklega við þar sem fyrir liggi að forsendur séu allt aðrar en þær hafi verið þegar upphaflega hafi verið ákveðið að ráðast í lagningu línunnar, en hafa verði í huga að álit Skipulagsstofnunar um umhverfisáhrif sé tæplega fimm ára gamalt og sú ákvörðun um að loftlína komi eingöngu til greina enn eldri. Nú sé svo komið að krafa um nýtingu jarðstrengja við uppbyggingu raforkuflutningskerfis hafi aldrei verið háværari, til að mynda hafi í Danmörku verið tekin sú ákvörðun af stjórnvöldum að nýjar flutningsrásir í raforkuflutningskerfinu á spennustiginu 132/150 kV skuli eftirleiðis lagðar með jarðstreng. Í Frakklandi sé rekið lengsta flutningskerfi raforku í Evrópu, alls 100.000 km á lengd, og hafi langstærstur hluti raflína verður lagður í jörðu allt frá árinu 2009, nýlagnir í lofti á spennustiginu 225 kV heyri þar til algerra undantekninga. Þá liggi fyrir óháð skýrsla kanadíska ráðgjafafyrirtækisins Metsco Energy Solutions Inc. (Metsco) um tæknilega þróun og kostnaðarmun jarðstrengja og loftlína á 132 kV og 220 kV spennu á Íslandi. Skýrsla Metsco hafi komið út í nóvember 2013 og hafi að geyma almennan samanburð á loftlínum og jarðstrengjum á Íslandi vegna áætlana um uppbyggingu á flutningskerfi raforku. Skýrslan hafi verið send ráðuneytinu með bréfi 28. nóvember 2013 þar sem gerð hafi verið grein fyrir helstu niðurstöðum hennar og hafi ráðherra vitnað til skýrslunnar í ræðu á Alþingi og sagt að hún væri nýrri en aðrar skýrslur, með nýrri upplýsingar um atriði sem vörðuðu samanburðinn milli loftlína og jarðstrengja. Að mati stefnenda hefur skýrsla Metsco grundvallarþýðingu í málinu en þar segi meðal annars að tækninýjungar og lækkandi verðlag í framleiðslu jarðstrengja og búnaði þeim tengdum hafi gert notkun jarðstrengja í flutningskerfum að sífellt vænlegri kost á síðustu áratugum. Sérstaklega sé tekið fram að þetta eigi við um Ísland. Útreikningar í skýrslunni sýni að nýrri tegundir jarðstrengja við 132 kV og 220 kV spennu í dreifbýli séu á bilinu 4-20% dýrari en sams konar loftlínur, að teknu tilliti til bæði stofn- og líftímakostnaðar, sem sé mun lægra en áætlanir Landsnets geri ráð fyrir. Vert sé að geta þess að skýrslan byggi útreikninga sína meðal annars á forsendum í skýrslu sem samin hafi verið af stefnda Landsneti hf. en í skýrslu Metsco sé tekið mið af nýjustu upplýsingum um líftíma jarðstrengja, auk þess sem sérstaklega sé tekið fram að varhugavert sé að líta til eldri útreikninga um líftímakostnað jarðstrengja þar sem þeir grundvallist yfirleitt á úreltum tölum um styttri endingartíma þeirra. Hljóti þar meðal annars að vera vísað til fyrrgreindra útreikninga Landsnets hf., enda geri þeir óumdeilanlega ráð fyrir töluvert styttri endingartíma jarðstrengja en skýrsla Metsco geri. Meginniðurstaða skýrslunnar sé sú að bæði loftlínur og jarðstrengir séu raunhæfir valkostir og verði ekki hjá því komist að taka þá báða til raunverulegrar skoðunar þegar ákvörðun sé tekin um einstök verkefni í flutningskerfinu. Samkvæmt þessu sé það niðurstaða skýrslu sem hafi að geyma nýjustu upplýsingar um lagningu jarðstrengja hér á landi, að taka verði þennan valkost til raunverulegrar skoðunar þegar ákvörðun sé tekin um framkvæmdir til styrkingar á raforkuflutningskerfinu. Að sömu niðurstöðu sé komist í skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörðu frá október 2013 sem lögð hafi verið fyrir Alþingi á 143. löggjafarþingi 2013-2014, þar sem segi að mikilvægt sé að í hverju tilfelli fyrir sig sé metið hvort jarðstrengur, loftlína eða sæstrengur henti best út frá kostnaði, umhverfisáhrifum og öryggi. Þannig sé almennt viðurkennt að við styrkingu raforkuflutningskerfisins beri að kanna þann möguleika að leggja jarðstreng og að líta beri til aðstæðna í hverju tilviki fyrir sig. Það hljóti að falla í hlut stefnda Landsnets hf. sem eignarnámsbeiðanda að sýna fram á að hann hafi tekið bæði jarðstreng og loftlínu til raunverulegrar skoðunar eða að þrátt fyrir framangreindar röksemdir sé um óraunhæfan kost að ræða sem ekki þurfi að skoða. Ekki hafi verið sýnt fram á slíkt, enda séu almennar staðhæfingar stefnda Landsnets ekki studdar gögnum sem sýni fram á hina meintu óhagkvæmni við lagningu Suðurnesjalínu 2 í jörðu. Með hliðsjón af íþyngjandi eðli eignarnáms, verði að gera þá kröfu að stefndi Landsnet hf. axli þá sönnunarbyrði sem hvíli á fyrirtækinu í þessum efnum. Stefnendur halda því fram að lagning jarðstrengs sé raunhæfur framkvæmdakostur og bendi öll aðgengileg og óháð gögn til þess að áreiðanleiki þeirra sé mikill. Erlend tölfræði um bilanatíðni jarðstrengja og loftlína sýni að jarðstrengir bili mun sjaldnar en loftlínur, en telja megi að sá munur sé enn meiri hér á landi í ljósi harkalegra veðurbrigða, enda séu jarðstrengir ekki viðkvæmir fyrir skammtíma veðurfarslegum þáttum svo sem ísingu, saltmengun, veðri og vindi. Vísindamenn hafi greint frá því að í rúmlega 120 ára sögu loftlína á Íslandi hafi ísing sem hlaðist á víra og annan búnað verið ein helst ógnin við rekstraröryggi þeirra mannvirkja. Þá séu fjölmörg dæmi um mikið eignatjón af völdum ísingar með tilheyrandi truflunum í rekstri og skertri afhendingu raforku til viðskiptavina orkufyrirtækjanna. Óveður og ísing geti því í sumum tilfellum leitt til ótímabærrar endurbyggingar stórra loftlínukafla. Þá séu jarðstrengir taldir geta enst mun lengur en loftlínur af rekstraraðila stærsta raforkuflutningskerfis Evrópu, franska raforkuflutningskerfisins RTE. Í skýrslu Metsco segi að gera megi ráð fyrir því að nútíma jarðstrengir endist í að minnsta kosti 60 ár, sé þess gætt að þeir séu reknir innan hitaþolmarka sem þeir séu hannaðir fyrir, líkt og ávallt þurfi að hafa í huga með aflspenna og annan rafbúnað í flutningskerfum. Jafnframt sé til þess að líta að minna orkutap verði við flutning rafmagns í jarðstrengjum en loftlínum og sé enginn munur á gæðum raforku sem flutt sé með jarðstreng eða loftlínu. Þá megi nefna að loftlínur geti ógnað öryggi manna, t.d. vegna snjóþunga. Að sama skapi geti bygging nýrra loftlína haft neikvæð áhrif á flugöryggi. Ljóst sé að Suðurnesjalína 2 sé í næsta nágrenni við Keflavíkurflugvöll sem sé alþjóðlegur millilandaflugvöllur. Engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að áhrif línunnar á flugmál og flugöryggi hafi verið rannsökuð. Augljóst sé að þessir annmarkar einskorðist við loftlínur og séu ekki fyrir hendi í tilviki jarðstrengja, enda ógni strengur í jörðu hvorki flugöryggi né öryggi manna. Samkvæmt þessu telja stefnendur jarðstrengi uppfylla ítrustu kröfur um öryggi, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæði raforku og telja þá að öllu leyti sambærilega, og jafnvel betri kost en loftlínu. Stefnendur telja óumdeilt að sjónræn áhrif loftlína séu meiri en jarðstrengja. Loftlínur breyti upplifun og útsýni þaðan sem þær sjáist. Þannig dragi sýnileiki háspennulína úr aðdráttarafli staða og tilfinningu fyrir óspilltri náttúru. Náttúruspjöll á landi með línuvegum og mastrastæðum séu einnig gífurleg og flest óafturkræf. Að auki hamli háspennulínur mjög landnýtingu vegna stærðar helgunarsvæðis þeirra, sem nemi um 50–60 metrum að breidd. Þá sé ótalið land sem fari undir línuvegi, vegslóða að hverju mastri og jarðrask vegna steyptrar, djúprar undirstöðu undir hvert einasta mastur. Helgunarsvæði jarðstrengja sé minna eða almennt um 12 metra breitt á rekstrartíma jarðstrengs. Stefnendur tiltaka að víðast hvar sé mögulegt að leggja jarðstrengi meðfram öðrum mannvirkjum, meðal annars vegum, og ganga frá athafnasvæðinu þannig að mjög lítil ummerki verði. Þannig verði jarðstrengir vart sýnilegir, takmarki lítið upplifun fólks á landinu og hamli ekki verulega notkun lands. Í umsögn Umhverfisstofnunar vegna Suðurnesjalínu 2 frá 25. júní 2009 komi fram að ein helstu umhverfisáhrif af lagningu Suðvesturlína séu á landslag og að á heildina litið muni fyrirhugaðar framkvæmdir fela í sér aukinn sýnileika háspennulína. Undir þessi sjónarmið taki Skipulagsstofnun í áliti sínu um mat á umhverfisáhrifum vegna Suðurnesjalínu 2, en þar komi fram að ljóst sé að sjónræn áhrif og áhrif á landslag verði talsvert neikvæð.Samkvæmt matsskýrslu EFLU frá 10. ágúst 2009 sem unnin hafi verið fyrir stefnda Landsnet hf., fylgi háspennulínum hljóð og hávaði af tvennum toga, annars vegar vindgnauð og hins vegar hljóð af rafrænum uppruna. Hin rafrænu hljóð hækki við vaxandi spennu. Augljóst sé því að loftlínur valdi truflunum og óþægindum fyrir þá sem eru í návígi við þessi mannvirki. Sambærilegir annmarkar fylgi ekki jarðstrengjum. Þá sé vert að benda á að áflug fugla sé þekkt vandamál vegna loftlína en jarðstrengir hafi slíka hættu ekki í för með sér. Þannig segi í fyrrgreindu áliti Skipulagsstofnunar að áhrif á fugla vegna Suðurnesjalínu 2 geti verið talsvert neikvæð sem stafi ýmist af því að línur muni liggja þvert á flugleiðir fugla, línum muni fjölga frá því sem nú er eða að samsíða loftlínur muni hafa leiðara í mismunandi hæð frá jörðu, auk þess sem línuleið muni liggja í nálægð við gamlan varpstað hafarna.Stefnendur vísa til þess að í umhverfislöggjöf Íslands og Evrópska efnahagssvæðisins sé beinlínis á því byggt að jarðstrengir séu í tilviki eins og hér um ræði umhverfisvænni kostur en loftlínur. Loftlínur utan þéttbýlis til flutnings raforku með 66 kV spennu eða hærri séu þannig í hópi þeirra framkvæmda sem ávallt séu háðar umhverfismati, sbr. 22. tölulið 1. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar þegar um flutning raforku með jarðstrengjum utan þéttbýlis um 10 km leið eða lengri sé að ræða, sé það metið í hverju tilviki fyrir sig hvort framkvæmd sé háð umhverfismati, sbr. b-lið 3. töluliðar 2. viðauka sömu laga. Lagning jarðstrengja sé þannig samkvæmt lagaskilgreiningu almennt talin hafa vægari umhverfisáhrif heldur en lagning loftlína. Beiting meðalhófsreglu leiði því til þeirrar niðurstöðu, að jarðstrengir séu að öðru jöfnu teknir fram yfir loftlínur til raforkuflutninga. Stefnendur telja því einsýnt að út frá sjónarmiðum um umhverfisvernd og landnýtingu séu jarðstrengir mun álitlegri kostur en loftlínur.Stefnendur benda á að samkvæmt skýrslu ráðgjafafyrirtækisins Boston Consulting Group um framtíð íslenskrar ferðaþjónustu frá september 2013 hafi ferðaþjónusta verið á góðri leið með að taka fram úr sjávarútvegi á árinu 2013 sem mikilvægasta útflutningsatvinnugrein þjóðarinnar. Í skýrslunni sé gert ráð fyrir 7% árlegum vexti í ferðaþjónustu næstu 10 ár og að ferðamönnum muni fjölga úr rúmlega 672.000 árið 2012 í eina og hálfa milljón árið 2023. Þá sé gert ráð fyrir að ferðaþjónusta muni skila 215 milljörðum árlega til landsframleiðslu árið 2023 og ríflega 400 milljörðum sama ár með óbeinum framlögum. Um 5.000 ný störf verði til og beinar og óbeinar heildarskatttekjur af ferðaþjónustu muni nema 52 milljörðum á ári eftir áratug. Enn fremur segi í skýrslunni að til þess að ná þessum árangri sé nauðsynlegt að tryggja náttúruvernd.Kannanir hafi ítrekað staðfest að ferðamenn sæki í miklum mæli Ísland heim vegna hinnar einstöku og ósnortnu náttúru landsins. Kannanir Ferðamálastofu sýni að á bilinu 71,3-79,7% erlendra ferðamanna nefni íslenska náttúru sem helsta áhrifaþátt ákvörðunar um að ferðast til Íslands. Í ljósi aukins vægis ferðaþjónustu á komandi árum sé mikilvægt að við tilhögun stórtækra framkvæmda sé tekið tillit til framtíðarhagsmuna ferðaþjónustu og leitast við að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum. Hafa verði hugfast að nær allir erlendir ferðamenn sem komi hingað til lands eigi leið um einhvern hluta áhrifasvæðis fyrirhugaðrar línuleiðar Suðurnesjalínu 2 og að sýnileiki loftlína muni aukast gríðarlega, verði af framkvæmdinni. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum vegna Suðurnesjalínu 2 komi fram að þegar litið sé til heildaráhrifa Suðurnesjalínu 2 á útivist og ferðaþjónustu verði þau óhjákvæmilega verulega neikvæð. Í könnun Rannsókna og ráðgjafar ferðaþjónustunnar (RRF) fyrir stefnda árið 2007 hafi fagfólk í ferðaþjónustu, útivistarfólk og ferðamenn verið spurð hvort þau teldu að fyrirhugaðar háspennulínur á Reykjanesskaganum skyldu vera loftlínur eða í jarðstreng. Af þeim sem hafi tekið þátt í könnuninni voru 71-82% mjög eða fremur sammála því að háspennulínur á Reykjanesskaganum ætti að leggja í jörðu. Mat um 67-94% fagfólks í ferðaþjónustu hafi jafnframt verið að með fyrirhuguðum háspennulínum myndi ferðum þeirra fækka í nágrenni línustæða en neikvæð sjónræn áhrif af línunum og spillt náttúruupplifun hafi verið nefndar sem helstu ástæðurnar. Í áðurnefndri skýrslu Metsco sé jafnframt lögð áhersla á að mikilvægt sé að taka tillit til áhrifa á ferðaþjónustu við mat á framkvæmdakostum og að þar séu loftlínur líklegri til að hafa neikvæð áhrif.Þessu til viðbótar benda stefnendur á að samkvæmt könnun markaðsstofu ferðamála á Suðurnesjum frá því í desember 2009 starfi um 15% af vinnuaflinu á Suðurnesjum við ferðaþjónustu. Í frétt vb.is frá því í nóvember 2013 segi að ferðaþjónusta hafi verið orðin stærsta atvinnugreinin í Reykjanesbæ og að um 20% íbúanna ynnu við slíka þjónustu. Ferðaþjónusta sé því orðin ein af grunnstoðum atvinnulífsins á fyrirhuguðu áhrifasvæði Suðurnesjalínu 2 og ljóst að áhrifin af tilvist línunnar myndu eingöngu verða neikvæð fyrir þá grein. Því megi ljóst vera að hagsmunum íslenskrar ferðaþjónustu, og þar með atvinnulífi og byggð á Suðurnesjum, sé best borgið með því að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörðu. Hafi það verulega þýðingu fyrir mat á þjóðhagslegri hagkvæmni framkvæmdarinnar, enda sé markmið raforkulaga, sbr. 1. gr. laganna, beinlínis að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi. Með vísan til þessa telja stefnendur að sýnt hafi verið fram á að jarðstrengur sé raunhæfur kostur við lagningu Suðurnesjalínu 2. Þannig geti meintur kostnaðarmunur alls ekki réttlætt að sá kostur að leggja línuna í jörðu sé ekki skoðaður og borinn saman við lagningu loftlínu. Þá beri jafnframt að taka tillit til sjónarmiða sem hafi óbeinan kostnað í för með sér, svo sem sjónarmiða um landnýtingu, umhverfisvernd og þjóðhagslega þætti á borð við hagsmuni ferðaþjónustu. Stefnendur telja að ráðuneytið hafi með öllu horft framhjá röksemdum stefnenda um að meta þurfi þann kost að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörðu með raunverulegum hætti, sbr. lagaskilyrði um almenningsþörf og meðalhóf. Ráðuneytið hafi ekki tekið athugasemdir stefnenda til efnislegrar skoðunar og virðist í engu hafa kannað þau margvíslegu gögn sem lögð hafi verið fram. Þvert á móti hafi ráðuneytið farið þá leið að vísa til þess að Orkustofnun hefði fjallað um samanburð á loftlínum og jarðstrengjum vegna framkvæmdarinnar í ákvörðun sinni 5. desember 2013. Ljóst sé að rökstuðningur stofnunarinnar sé grundvallarþáttur í ákvörðun ráðuneytisins og hafi ráðið úrslitum um að ekki hafi verið talin þörf á því að taka til skoðunar þann kost að leggja línuna i jörðu. Þannig hafi umfjöllun um þetta atriði verið tekin orðrétt upp í ákvörðun stofnunarinnar í ákvörðun ráðuneytisins og tekið fram að í málinu sé ekki að finna „efnisleg rök til að ganga gegn mati Orkustofnunar, né eignarnámsbeiðanda, hvað þetta varðar“. Þetta hafi verið staðhæft án skýringa á því hvers vegna röksemdir og fjöldi framlagðra gagna stefnenda hafi þótt að engu hafandi, en meðal annars hafi algjörlega verið horft framhjá fyrrgreindri skýrslu Metsco sem geymi nýjustu upplýsingar um kostnað og aðra þætti sem varði lagningu jarðstrengja hér á landi. Þá hafi ráðuneytið farið þessa leið enda þótt stefnendum hefði ekki verið gefinn kostur á að skila andmælum vegna ákvörðunar Orkustofnunar. Ráðuneytið hafi tekið athugasemdalaust upp í ákvörðun sinni texta sem varði meinta óhagkvæmni jarðstrengja í samanburði við loftlínur sem finna megi í fylgibréfi með ákvörðun Orkustofnunar. Gera verði alvarlega athugasemd við að Orkustofnun notist í rökstuðningi sínum við efnisgrein sem í reynd sé afrituð orð fyrir orð úr athugasemdum Landsnets hf. frá 19. nóvember 2013. Óásættanlegt sé að málatilbúnaður annars málsaðila sé athugasemdalaust lagður efnislega til grundvallar ákvörðun án þess að þess sjáist nokkur stoð að farið hafi fram óháð og sjálfstæð athugun á því sem þar komi fram. Slíkt fái ekki samræmst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, ekki síst þegar um sé að ræða svo veigamikið atriði sem sýnilega skipti sköpum um lokaniðurstöðu málsins. Ráðuneytið hafi lagt þessar ófullnægjandi forsendur og niðurstöður Orkustofnunar til grundvallar ákvörðun sinni um heimild til eignarnáms og talið það duga til að sýnt hefði verið fram á „með fullnægjandi hætti að eignarnámsbeiðanda [væri] rétt að hafna og vísa frá, að vel athuguðu máli, hugmyndum landeigenda um aðrar útfærslur að Suðurnesjalínu 2“. Stefnendur telja þessa afgreiðslu ráðuneytisins ekki standast. Ráðuneytinu hafi borið að yfirfara öll gögn vandlega og staðreyna réttmæti þeirra þannig að unnt væri að taka sjálfstæða og rökstudda ákvörðun í málinu. Það fái ekki staðist að ráðuneytið geti skotið sér framhjá slíkri rannsókn með vísan til afstöðu annars lægra setts stjórnvalds sem hafi tekið aðra og algjörlega ótengda ákvörðun vegna framkvæmdarinnar, ekki síst í ljósi þess að til grundvallar þeirri niðurstöðu liggi einhliða fullyrðingar og raunar framsetning annars málsaðilans. Stefnendur telja þetta verulegan annmarka á ákvörðun ráðuneytisins sem hafi ekki uppfyllt ekki þá prófun á almenningsþörf sem 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu geri fortakslaust kröfu um að fari fram. Minna íþyngjandi valkostur við framkvæmd Suðurnesjalínu 2 hafi ekki komið til skoðunar við mat ráðuneytisins á því hvort skilyrði væru til eignarnáms. Stefnendur hafi ásamt öðrum landeigendum höfðað mál þar sem þess sé krafist að leyfisveiting Orkustofnunar verði felld úr gildi og þar sé að finna ítarleg andmæli við rökstuðning stofnunarinnar og vísa stefnendur til þeirra með heildstæðum hætti en gera þó nokkrar athugasemdir við rökstuðning Orkustofnunar sem ráðuneytið grundvalli ákvörðun sína á. Í fyrsta lagi telji stefnendur ákvörðun Orkustofnunar byggja á einhliða gögnum stefnda Landsnets hf. og úreltum útreikningum. Þá sé í ákvörðuninni athugasemdalaust byggt á skýrslu sem Orkustofnun segi að hafi verið lögð fyrir jarðstrengjanefnd en með því sé gefið í skyn að um sé að ræða hlutlausa skýrslu sem staðfesti málatilbúnað stefnda Landsnets hf. Hins vegar benda stefnendur á að að um sé að ræða skýrslu sem samin hafi verið einhliða af stefnda Landsneti hf. Niðurstaða Orkustofnunar, og þar með ráðuneytisins, sé því í reynd byggð á fullyrðingum og gögnum sem einhliða stafi frá stefnda Landsneti hf. á sama tíma og litið sé framhjá skýrslu Metsco sem samin sé af hlutlausum aðila og hafi að geyma nýrri upplýsingar um lagningu jarðstrengja hér á landi. Þá hafi verið litið framhjá gögnum sem sýni að munur á kostnaði við að leggja loftlínur og jarðstrengi fari sífellt minnkandi. Þá hafi verið litið framhjá upplýsingum um að rekstraraðili franska raforkuflutningskerfisins RTE í París geri í útreikningum sínum ráð fyrir að núvirtur líftímakostnaður við að leggja jarðstrengi fyrir allt að 400 megawatta (MW) afl í dreifbýli sé jafn á við loftlínur. Þessar upplýsingar staðfesti að það sé rangt sem fram komi í skýrslu stefnda Landsnets hf. sem ákvörðun Orkustofnunar og ákvörðun ráðuneytisins byggi á, að jarðstrengir á 220 kV spennustigi séu margfalt dýrari en sams konar loftlínur. Þá árétta stefnendur að þegar bera eigi saman kostnað við lagningu jarðstrengs og loftlínu sé nauðsynlegt að meta kostnað í hverju tilviki fyrir sig. Þó unnt sé að notast við kostnaðarhlutföll í grófum samanburði, sé ótækt að ákvarðanir um hvort leggja eigi tiltekna raflínu í jörð eða lofti séu byggðar á slíkum almennum mælikvörðum.Í öðru lagi mótmæla stefnendur sérstaklega þeirri staðhæfingu Orkustofnunar að hagkvæmni jarðstrengja á Íslandi út frá líftímakostnaði sé ekki jafnmikil og í öðrum Evrópulöndum, þar sem t.d. orkuverð á Íslandi sé lágt, en vaxtastig hátt. Þessi staðhæfing sé algjörlega ósönnuð og miðist eingöngu við tvo kostnaðarþætti þegar ljóst megi vera að líftímakostnaður ráðist af mun fleiri þáttum. Hér sé um grundvallaratriði að ræða og fái ekki staðist að staðhæfa með þessum hætti án þess að skýra frá öllum þáttum sem líta beri til við kostnaðarmatið. Af hálfu stefnenda hafi verið byggt á því að lagning jarðstrengs sé að minnsta kosti jafnhagkvæm hér á landi og annars staðar í Evrópu sé litið til líftímakostnaðar, meðal annars vegna lægri launakostnaðar en almennt gerist í samanburðarlöndum í Evrópu. Hinn lági launakostnaður og lágt orkuverð skapi því sérstakt svigrúm hér á landi til þess að vanda frágang línulagna, meðal annars með því að leggja þær í jörðu. Þar að auki bendi ársreikningur stefnda Landsnets hf. frá 2013 ekki til annars en að fyrirtækið njóti ágætra vaxtakjara og annarra lánakjara bæði hjá erlendum lánardrottnum og innlendum, þar á meðal eigendum sínum. Í þriðja lagi verði að hafa í huga að af hálfu stefnda Landsnets hf., og þar af leiðandi Orkustofnunar, sé iðulega vísað til stofnkostnaðar í stað líftímakostnaðar, en ljóst sé að samanburður á líftímakostnaði yrði jarðstrengjum mun hagstæðari. Í fyrrnefndri skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð sé lögð áhersla á að ekki sé nægilegt að taka einungis tillit til mismunandi stofnkostnaðar við samanburð á jarðstreng og loftlínu heldur verði að meta allan kostnað, þar með talinn rekstrarkostnað eða svo kallaðan líftímakostnað. Stefnendur árétta að af hálfu stefnda Landsnets hf. hafi verið viðurkennt að útreikningar fyrirtækisins á kostnaði vegna jarðstrengja séu úreltir. Engu að síður hafi ráðuneytið ekki talið þörf á frekari rannsókn á kostnaðarmuninum og því síður á raunverulegri heildstæðri rannsókn á þeim kosti að leggja umrædda línu í jörðu. Af þessu megi ráða að ráðuneytið hafi farið þá leið að taka ekki sjálfstæða afstöðu til þeirrar röksemdar að kanna bæri þann kost að línan yrði lögð í jörðu. Þvert á móti hafi verið vísað til röksemda annars stjórnvalds, Orkustofnunar, án þess að útskýra hvers vegna ítarleg gögn stefnenda sem hafi að geyma nýjustu upplýsingar á þessu sviði og stönguðust á við einhliða staðhæfingar stefnda, kæmu ekki til skoðunar. Með þessu hafi ráðuneytið brotið gróflega gegn rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þannig hafi ráðuneytið í engu leitast eftir því að afla og staðreyna upplýsingar svo sem nauðsynlegt hafi verið til að unnt væri að taka afstöðu til þess hvort skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmála Evrópu um almenningsþörf væru uppfyllt, en í því felist að velja beri þann framkvæmdakost sem sé minnst íþyngjandi fyrir stefnendur og aðra landeigendur. Með hliðsjón af þessu fái sú afstaða ráðuneytisins ekki staðist að heimilt hafi verið að líta framhjá þessum framkvæmdakosti án raunverulegrar skoðunar að teknu tilliti til allra aðstæðna. Fari því fjarri að sýnt hafi verið fram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, auk þess sem meðalhófsreglunnar hafi ekki verið gætt. Stefnendur telja jafnframt að ekki hafi verið sýnt fram á að nauðsynlegt sé að reisa 220 kV flutningsmannvirki en röksemdir því til stuðnings hafi verið reifaðar ítarlega í athugasemdum stefnenda og annarra landeigenda til ráðuneytisins. Fram komi í rökstuðningi ráðuneytisins að sýnt hafi verið fram á að markmiði framkvæmdarinnar yrði ekki náð með fullnægjandi hætti til lengri tíma nema með lagningu 220 kV línu. Því til stuðnings sé einkum vísað til röksemda stefnda Landsnets hf. um að meginflutningskerfi raforku á Suðvesturlandi sé rekið á slíkri spennu og að óskynsamlegt væri að reisa einungis 132 kv línu þar sem núverandi lína sé fullnýtt, sem og að 220 kV lína sé nauðsynleg til að tryggja afhendingaröryggi til framtíðar. Þá vísi ráðuneytið á ný til röksemda í ákvörðun Orkustofnunar þar sem fram komi að við uppbyggingu kerfisins sé mikilvægt að líta til langtímasjónarmiða með hliðsjón af framtíðarþörf raforkunotenda og raforkuframleiðenda á svæðinu og að þess vegna sé 132 kV lína óhagkvæmur kostur. Stefnendur telja að þessi rökstuðningur fái ekki staðist. Þvert á móti sýni raforkuspá Orkuspárnefndar að ekki sé þörf á svo mikilli styrkingu kerfisins til framtíðar litið. Fyrirhugað mannvirki gæti flutt um 26-falda ársnotkun ársins 2013 á svæðinu og 17-falda þá flutningsgetu sem talið sé að þörf verði fyrir árið 2050 samkvæmt spám. Sú 220 kV háspennulína sem ráðuneytið telji að nauðsynlegt sé að heimila eignarnám vegna hafi því bersýnilega flutningsgetu langt umfram almenna raforkuþörf til langrar framtíðar litið. Ráðuneytið víki ekki að þessu og verði að ætla að niðurstaða í þessum efnum ráðist í raun af pólitískum væntingum til orkufreks iðnaðar á svæðinu í framtíðinni. Það sé í raun staðfest í ákvörðun Orkustofnunar sem ráðuneytið hafi svo vísað til. Þannig sé í reynd viðurkennt að ekki sé þörf á styrkingu af þessari stærðargráðu í dag en talin nauðsyn á slíku, komi til orkufreks iðnaðar á næstu árum. Að mati stefnenda getur ekki staðist að grundvalla niðurstöðu um meðalhóf á slíkri óljósri, ótímasettri og órökstuddri framtíðarsýn. Það geti ekki talist réttmætt að heimila skerðingu eignarréttinda með lagningu háspennulína umfram það sem sé í reynd nauðsynlegt. Hafa verði í huga að lína á 220 kV spennu sé mun meira íþyngjandi en lína á 132 kV spennu, enda umhverfisáhrif meiri og helgunarsvæði lína á hærri spennu stærra. Í þessu sambandi taka stefnendur fram að Skipulagsstofnun hafi undanfarið lagt áherslu á að stefndi Landsnet hf. skilgreini og meti nauðsyn þess að reisa línur á 220 kV spennu, m.a. með hliðsjón af því að raforkumannvirki á lægri spennu séu minni og hafi í för með sér minni neikvæð umhverfisáhrif. Stefnendur leggja áherslu á að framkvæmdir aðila á borð við stefnda Landsnet hf. eigi eðli máls samkvæmt að vera til þess fallnar að uppfylla tilteknar þarfir sem séu vel skilgreindar og liggi fyrir. Í því sambandi er vísað til þess að samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 12. gr. reglugerðar nr. 1040/2005 skuli umsókn um leyfi til að byggja flutningsvirki fylgja þarfagreining vegna viðkomandi virkis. Af ákvæðinu leiði að áður en ráðist sé í tiltekið verk þurfi að skilgreina nákvæmlega þær þarfir sem skuli uppfylla og hvernig það verði gert. Stefndi Landsnet hf. hafi látið undir höfuð leggjast að vinna slíka greiningu og Orkustofnun látið það óátalið. Þá hafi ráðuneytið einnig látið undir höfuð leggjast að kalla eftir greiningunni. Stefnendur vísa til þess að stefndi Landsnet hf. njóti sérleyfis til byggingar og reksturs raforkuflutningsmannvirkja lögum samkvæmt og lúti því ekki lögmálum samkeppni í rekstri sínum. Sú sérstaða geri enn ríkari kröfur til ráðuneytisins um að veita ekki heimild til eignarnáms vegna styrkingar raforkuflutningskerfisins nema að undangenginni sjálfstæðri og vandaðri rannsókn á raunverulegri þörf fyrir þau flutningsmannvirki sem sótt sé um að reisa. Hins vegar skorti verulega á að ráðuneytið hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Því telja stefnendur að ekki hafi verið sýnt fram á raunverulega þörf fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 á spennustiginu 220 kV. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn svo viðamikillar framkvæmdar og að lína á lægra spennustigi dugi ekki til styrkingar raforkuflutningskerfis á svæðinu. Þetta sé í andstöðu við skilyrðið um almenningsþörf, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Jafnframt sé ákvörðunin að þessu leyti í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga.Verði talið sýnt fram á nauðsyn 220 kV línu þá telja stefnendur að eftir sem áður hafi verið skylt að taka þann kost að leggja línu á slíkri spennu í jörðu til raunverulegrar skoðunar.Stefnendur byggja á því að ráðuneytinu hafi verið óheimilt að taka ákvörðun um eignarnám þar sem beiðni Landsnets hf. hafi ekki verið tæk til efnislegrar meðferðar. Hefði því verið rétt að hafna beiðninni, í öllu falli að svo stöddu. Byggja stefnendur í þessu samhengi á því að ekki fái staðist að taka ákvörðun um heimild til eignarnáms þar sem ekki liggi fyrir að grunnforsendur fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 séu til staðar. Þannig hafi stefndi Landsnet hf. til að mynda ekki aflað nauðsynlegra leyfa fyrir lagningu umræddrar háspennulínu, en í því sambandi megi nefna framkvæmdaleyfi frá sveitarfélaginu Vogum sem sé forsenda þess að til greina komi að ráðast í framkvæmdina. Að mati stefnenda geti ekki komið til greina að taka ákvörðun um sviptingu stjórnarskrárvarinna eignarréttinda við þessar aðstæður og vísa stefnendur þar til 72. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli meðal annars fyrir um það grundvallarskilyrði eignarnáms að almenningsþörf krefji, en í því felist að eignarnám verði að teljast nauðsynlegt vegna almannahagsmuna. Stefnendur telja óhugsandi að slík nauðsyn sé til staðar þegar enn sé óljóst hvort nauðsynleg leyfi til viðkomandi framkvæmdar fáist. Heimild til eignarnáms komi aldrei til greina nema sem lokaúrræði og slík íþyngjandi ákvörðun verði ekki tekin fyrr en ljóst sé að öll önnur skilyrði til þeirrar framkvæmdar sem sé ástæða eignarnámsins séu uppfyllt. Það að taka slíka íþyngjandi ákvörðun á meðan óvissa ríki um hvort aðrar forsendur fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 séu uppfylltar sé í andstöðu við skilyrðið um almenningsþörf, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.Í ákvörðun ráðuneytisins um eignarnám komi fram að samkvæmt eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. sé framkvæmdin ekki miðuð sérstaklega að ákveðnum orkufrekum verkefnum, heldur sé um að ræða nauðsynlega framkvæmd í almannaþágu. Í frétt um tilkynningu um árshlutauppgjör fyrirtækisins Century Aluminium, hinum bandaríska eiganda Norðuráls, sem hyggist reisa nýtt álver í Helguvík, fyrir fyrsta ársfjórðung ársins 2013, hafi verið haft eftir forstjóra fyrirtækisins að samningaviðræður um orkukaup til fyrirhugaðs álvers í Helguvík stæðu enn yfir og gengu hægt, en forstjórinn hefði vonast til þess að ný ríkisstjórn myndi sjá til þess að nýjar raforkulínur að álverinu yrðu settar upp. Þá sé vitað að Landsnet hf. hafi gert samning um flutning raforku til fyrirhugaðs álvers í Helguvík, meðal annars um land stefnenda, sem muni vera dagsettur 3. október 2007 en Landsnet hf. hafi neitað beiðni lögmanna stefnenda og annarra landeigenda um afrit af samningnum. Ekkert af þessu komi heim og saman við eignarnámsbeiðni og eignarnámsákvörðun ráðuneytisins og verði það að teljast rangt sem greini í eignarnámsbeiðni og eignarnámsákvörðun að framkvæmdin sé ekki miðuð sérstaklega að ákveðnum orkufrekum verkefnum. Miðað við alla forsögu málsins verði að telja það liggja fyrir með óvefengjanlegum hætti að bygging Suðurnesjalínu 2 sé meðal annars og sérstaklega til þess að búa í haginn fyrir álver í Helguvík. Því verði ekki hjá því komist að líta svo á að eignarnámsákvörðunin sé reist á röngum forsendum. Þá hafi ráðuneytið einnig í þessu tilviki brotið upplýsinga- og rannsóknarskyldu sína sem leiði til ógildingar ákvörðunarinnar.Ef svo hefði verið að Landsnet hf. og ráðuneytið teldu samninga um álver í Helguvík í uppnámi þegar eignarnámsbeiðni var samin og eignarnámsákvörðun tekin, sé það jafn óskiljanlegt og ámælisvert að ekki hafi verið gerð grein fyrir þeirri stöðu í eignarnámsákvörðuninni, enda sé þá augljóst að endurskoða beri framkvæmdina í því ljósi og draga stórkostlega úr umfangi hennar. Um sé að ræða flutningsgetu raforku fyrir nokkur hundruð þúsunda manna byggð með öllum tilheyrandi og eðlilegum atvinnurekstri. Einnig í þessu tilviki væri um að ræða brot á upplýsingaskyldu og rannsóknarskyldu ráðuneytisins.Stefnendur telja að Landsnet hafi brotið gróflega gegn skyldu sinni til samráðs við sig og aðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar. Lagning Suðurnesjalínu 2 hafi mikil umhverfisáhrif og gildi strangar málsmeðferðarreglur sem feli í sér lágmarkskröfur um kynningu, samráð og aðkomu hagsmunaaðila að slíkum málum. Fram komi í 4. mgr. 6. gr. Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum sem Ísland hafi fullgilt og sé einnig hluti af EES-rétti að sérhver samningsaðili skuli gera ráð fyrir þátttöku almennings snemma í ferlinu þegar allir kostir séu fyrir hendi og um virka þátttöku almennings geti verið að ræða. Einnig sé í þessu sambandi byggt á tilskipun 2003/35/EB sem varði þátttöku almennings við gerð skipulags- og framkvæmdaáætlana í tengslum við umhverfsimál, einkum 2. gr. og 4. mgr. 3. gr., en tilskipunin sé einnig hluti af EES-samningnum. Vinnubrögðin við undirbúning þeirrar framkvæmdar sem hér um ræði hafi hvorki verið í samræmi við framangreind ákvæði né 8. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefndi Landsnet hf. hafi í upphafi sagst hafa verið með „ýmsa“ valkosti til athugunar en eftir samráð við sveitarfélög, hafi einn valkostur verið eftir, þ.e. sá sem deilt sé um í máli þessu. Meðan á samráðsferli Landsnets hf. við sveitarfélögin hafi staðið, hafi almenningi ekki verið hleypt að borðinu og ekki einu sinni þeim sem hafi beinna hagsmuna að gæta líkt og eigi við um stefnendur og aðra landeigendur á svæðinu. Það hafi fyrst verið þegar náðst hafði niðurstaða milli stefnda og sveitarfélaganna sem málið hafi verið kynnt fyrir almenningi í matsáætlun, og þá aðeins einn valkostur. Staðreyndin sé sú að Landsnet hafi ekki talið sig þurfa að hafa sérstakt samráð við landeigendur fyrr en fyrirtækið hafi talið að því komið að semja við þá um bætur fyrir landsafnot.Stefnendur telja að framangreindar reglur umhverfisréttarins, sem og 72. gr. stjórnskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, veiti landeigendum ríkan rétt til þátttöku í ákvörðunum um umhverfismál sem standi til að taka varðandi eignir þeirra, þ.e. rétt til virkrar þátttöku í ferli sem miði að ákvarðanatöku um tilhögun framkvæmdar frá upphafi þegar allir valkostir séu opnir og mögulegt að hafa einhver áhrif á ákvarðanatöku. Ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans um vernd eignarréttinda feli í sér skyldu til að leita beinna samninga við landeigendur um allt ferli fyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til að leita samninga við þá um framkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda, alla útfærslu og loks bætur til þeirra. Þar sem ekki hafi verið löglega staðið að undirbúningi framkvæmdarinnar og brotið gegn skyldu til samráðs við stefnendur hafi stefnendum ekki gefist færi á viðræðum við Landsnet hf. fyrr en aðrir framkvæmdakostir en 220 kV loftlína hefðu verið útilokaðir. Stefnendur hafi þannig aldrei átt þess kost að hafa áhrif á ákvörðun um tilhögun þeirrar framkvæmdar sem skerði eignarréttindi stefnenda, en það sé í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmálans og fyrrgreindar reglur á sviði umhverfisréttar. Stefnendur mótmæla því sem komi fram í ákvörðun ráðuneytisins að samningaviðræður hafi verið reyndar til þrautar, svo sem áskilið sé í 72. gr. stjórnarskrárinnar og 23. gr. raforkulaga. Þetta skilyrði helgist ekki síst af sjónarmiðum um að eignarnám sé afdrifamikil og verulega íþyngjandi ákvörðun sem eigi ekki að koma til greina fyrr en fullljóst sé orðið að aðrar leiðir séu ekki færar. Í ákvörðun ráðuneytisins sé tekið fram að Landsnet hf. hafi í tvö ár reynt að ná samningum við landeigendur en gögn málsins sýni að samningaviðræður hafi „ekki snúist um fjárhæð eignarnámsbóta heldur fyrst og fremst um útfærslu framkvæmdarinnar og hvernig unnt væri að standa að henni með öðrum hætti“. Vísað sé til þess að framkvæmdin hafi sætt mati á umhverfisáhrifum og að um hana hafi verið fjallað í lögbundnu skipulagsferli, auk þess sem fyrir liggi leyfi Orkustofnunar til að reisa og reka flutningsvirkið. Stefnendur benda á að þeir hafi í reynd aldrei átt í eiginlegum samningaviðræðum vegna Stóra-Knarrarness I og því geti viðræður ekki talist reyndar til þrautar. Stefndi Landsnet hf. hafi boðað stefnendur einhliða til tveggja funda með árs millibili sem stefnendur hafi ekki séð sér fært að mæta til. Þess utan hafi engin samskipti átt sér stað milli aðila um afnot af landi stefnenda, fyrir utan eitt símtal til eins þeirra þar sem afstaða stefnenda var áréttuð. Stefndi Landsnet hf. hafi engu að síður talið sér stætt á að slíta samningaviðræðum með vísan til þess að frekari samningaviðræður væru „þýðingarlausar“. Í beiðni um heimild til að taka réttindi í landi stefnenda eignarnámi hafi sú afstaða gagnvart meðal annars verið rökstudd með vísan til þess að hluti stefnenda hefði „hafnað öllum tilboðum“ í jörðina vegna Suðurnesjalínu 2 „og jafnvel kallað þau fjarstæðukennd“. Þá segi þar að ekki hafi verið rætt sérstaklega við þau um eignarhlut þeirra í Stóra Knarrarnesi I þar sem sami lögmaður hafi gætt hagsmuna þeirra vegna eignarhluta þeirra í báðum jörðum. Þessari röksemdafærslu er vísað á bug af hálfu stefnenda, enda komi skýrt fram í öllum samskiptum stefnda og þáverandi lögmanns stefnenda að viðræður þeirra hafi einungis varðað jörðina Heiðarland Vogajarðir. Stefnda Landsneti hf. hafi því ekki verið heimilt að draga þær ályktanir að afstaða stefnenda til samningaviðræðna vegna jarðarinnar Heiðarlands Vogajarða væri sú sama og afstaða stefnenda til samningaviðræðna vegna jarðarinnar Stóra Knarrarness I. Stefnda Landsneti hf. hafi því ekki verið stætt á að slíta samningaviðræðum með einhliða hætti.Enda þótt heimilt væri að leggja afstöðu stefnenda til samningaviðræðna vegna Heiðarlands Vogajarða að jöfnu við afstöðu þeirra til samningaviðræðna vegna Stóra Knarrarness I, byggja stefnendur engu að síður á því að samningaviðræður hafi ekki verið fullreyndar. Lögmönnum stefnda Landsnets hf. hafi verið kynnt hagsmunagæsla lögmanns stefnenda í desember 2012 og óskað eftir fresti til yfirferðar gagna svo unnt yrði að móta ráðgjöf. Í framhaldi af því hafi Landsnet hf. tilkynnt að samningaviðræðum væri í raun lokið og að ekki væri þörf á fresti til gagnayfirferðar. Með bréfi stefnenda 7. febrúar 2013 hafi verið gagnrýnt að samningaviðræðum væri lokið án þess að efnislegar og málefnalegar viðræður hefðu í reynd átt sér stað. Tekið hafi verið fram að það væri ekki á færi stefnda Landsnets hf. að slíta samningaviðræðum einhliða og áður en gagnaðilar teldu málið hafa verið rætt til þrautar, en héldi stefndi Landsnet hf. sig við þá afstöðu, yrði það á hans ábyrgð. Sérstaklega hafi verið gagnrýnt að ekki hafi verið ætlunin að veita lögmönnum stefnenda tóm til að yfirfara gögn málsins og meta stöðuna ásamt umbjóðendum sínum, enda þótt ítrekað hefði verið að gagnayfirferð og mat á réttarstöðu stæði yfir. Af hálfu Landsnets hf. hafi þrátt fyrir þetta ekki verið hvikað frá þeirri afstöðu að samningaviðræðum væri lokið. Stefnendur telja slík einhliða slit á samningaviðræðum, ein og sér, fela í sér brot á þeirri skyldu stefnda Landsnets hf. að reyna samninga til hlítar og eigi það sérstaklega við þar sem lögmenn stefnenda óskuðu eftir frekari viðræðum. Að mati stefnenda hafi í reynd ekki farið fram raunverulegar samningaviðræður í skilningi 23. gr. raforkulaga, sbr. áskilnað 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ljóst sé af dómaframkvæmd að gerðar séu ríkar kröfur til inntaks samningaviðræðna og að þær séu fullreyndar áður en eignarnám geti komið til greina. Það skipti öllu hvort samningsaðili hafi raunverulega sýnt hug á því að ná samningnum, t.d. með því að taka sanngjarnt tillit til hagsmuna gagnaðila og leggja raunhæft mat á tillögur hans. Stefnendur hafi lagt áherslu á að kanna yrði þann kost að leggja umrædda línu í jörðu. Þetta hafi stefnendur gert þar sem sá framkvæmdakostur sem fólst í jarðstreng hefði ekki á nokkru tímamarki hlotið raunhæfa skoðun og hafi stefnendur talið það brot á stjórnarskrárvörðum rétti sínum að sá möguleiki væri ekki kannaður. Landsnet hf. hafi aldrei reynt og aldrei sýnt vilja til að reyna að ná samkomulagi við stefnendur.Þeirri afstöðu ráðuneytisins að samningaviðræður við landeigendur sem undanfari eignarnáms eigi eingöngu að snúast um bótafjárhæð mótmæla stefnendur alfarið. Slík afstaða eigi sér hvorki stoð í 72. gr. stjórnarskrárinnar né 23. gr. raforkulaga. Þá brjóti sú afstaða í bága við þá vernd sem 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu sé ætlað að veita. Stefnendur byggja á því að mismunandi framkvæmdakostir hljóti að vera þáttur í þeim samningaviðræðum við landeigendur sem fram skuli fara áður en eignarnám komi til greina. Í eignarrétti felist meðal annars að vilji einhver fá afnot af eign annars aðila, beri honum að leita samninga við eigandann um afnotin, fyrirkomulag þeirra og endurgjald fyrir þau samkvæmt skýrri dómaframkvæmd Hæstaréttar. Það sé veruleg þrenging á þessu mikilvæga skilyrði að líta svo á að samningaviðræður varði eingöngu bótafjárhæð. Það sé jafnframt í beinni andstöðu við orðalag 1. mgr. 23. gr. raforkulaga þar sem samkomulag um endurgjald fyrir landnot sé nefnt í dæmaskyni sem eitt þeirra atriða sem reyna skuli að ná samkomulagi um við landeiganda. Hafa verði í huga að það sé fyrst á þessu stigi sem landeigandi eigi þess kost að eiga bein samskipti við þann aðila sem hyggst skerða eignarréttindi hans. Sé þess ekki kostur á þessu stigi að reyna að ná samningum um þá leið sem fara skuli við slíka skerðingu, megi ljóst vera að landeigandi eigi aldrei rétt á slíkum viðræðum. Þá sé sú staða uppi að aðili sem eignarréttarskerðing bitnar á hafi ekki lögvarinn rétt til að ræða við framkvæmdaraðila þá framkvæmdakosti sem viðkomandi telji minnst íþyngjandi. Slíkt geti ekki samræmst þeirri eignarréttarvernd sem 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæði mannréttindasáttmálans tryggja. Slík niðurstaða samræmist heldur ekki þeirri umhverfisréttarvernd sem Árósasamningurinn og EES-samningurinn tryggi almenningi. Stefnendur geri sérstaka athugasemd við það að stefndi Landsnet hf. hafi lýst því einhliða yfir að samningaviðræður væru fullreyndar, enda þótt lögmaður stefnenda hafi ekki talið svo vera og lýst því yfir að hann þyrfti frekara tóm til að móta ráðgjöf sína. Slík einhliða slit á samningaviðræðum séu í andstöðu við 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verði að gera athugasemd við það að ráðuneytið leggi áherslu á að umrædd framkvæmd hafi farið í gegnum „lögbundið ferli“ og að um „skilgreinda framkvæmd“ sé að ræða. Að líkindum sé með því vísað til umhverfismats frá 2009 og gildandi aðalskipulags í Vogum. Stefnendur telja þetta þó ekki geta haft sérstaka þýðingu fyrir skylduna til að reyna samninga til hlítar áður en krafist sé eignarnáms. Stefnendur minna á að þeir sem og ýmsir aðrir landeigendur hafi frá því að áform um styrkingu raforkuflutningskerfis á svæðinu komu fyrst fram, lagt áherslu á að línan yrði lögð í jörðu. Það að Landsnet hf. hafi ekki hlutast til um að raunverulegt mat á framkvæmdakostum færi fram strax við upphaf undirbúnings framkvæmdar, svo sem honum hafi borið lagaleg skylda til, geti ekki leyst hann undan skyldu til að eiga samningaviðræður við landeigendur um þá kosti sem þeir telji minnst íþyngjandi á síðari stigum.Stefnendur telja ráðuneytið vísa í mikilvægum atriðum til ákvörðunar Orkustofnunar um veitingu leyfis á grundvelli raforkulaga og geri rökstuðning stofnunarinnar að sínum. Þannig megi ljóst vera að umrædd ákvörðun sé grundvallargagn í málinu og hafi í raun ráðið úrslitum um þá afstöðu ráðuneytisins að Landsneti hf. hafi ekki verið skylt að taka þann kost að leggja línuna í jörðu til raunverulegrar skoðunar. Stefnendum hafi hins vegar ekki verið gefið færi á að koma á framfæri athugasemdum við ákvörðun Orkustofnunar og hafi ekki hugkvæmst að ráðuneytið hygðist byggja rökstuðning sinn á ákvörðuninni, enda hafi ákvörðunin varðað allt annan þátt málsins. Ljóst megi vera að stefnendur hafi haft margvíslegar athugasemdir við ákvörðunina og tilkynnt ráðuneytinu að til stæði að höfða dómsmál til ógildingar hennar. Því hafi ráðuneytinu ekki getað dulist að stefnendur hefðu fram að færa andmæli vegna þeirra röksemda sem ákvörðunin byggðist á. Byggja stefnendur á því að ráðuneytið hafi brotið gegn andmælarétti stefnenda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, með því að hafa ekki gefið færi á að koma athugasemdum við umrædda ákvörðun á framfæri. Þegar ráðuneytið hafi tekið ákvörðun um að leggja röksemdir Orkustofnunar til grundvallar úrlausn sinni, hafi því borið að kalla eftir athugasemdum stefnenda við ákvörðun stofnunarinnar. Með því að gera það ekki hafi ráðuneytið brotið gegn kjarna andmælaréttar stefnenda þar sem stefnendum hafi ekki verið gefið færi á að tjá sig um grundvallargagn sem ráðuneytið hygðist byggja afstöðu sína á. Meginreglan sé sú að stjórnvaldi sé almennt óheimilt að taka ákvörðun í máli fyrr en það hafi gefið aðila sérstakt færi á að kynna sér ný gögn sem hafi bæst við í máli hans og koma á framfæri andmælum, enda hafi upplýsingarnar verulega þýðingu við úrlausn málsins og séu aðilanum í óhag. Stefnendur telja einsýnt að þessi staða sé uppi í málinu. Ákvörðun Orkustofnunar sé stefnendum sýnilega í óhag og hafi stefnendum að óvörum verið nýtt sem grundvallargagn í röksemdafærslu ráðuneytisins án þess að stefnendum hafi verið gefið færi á að skila athugasemdum. Hefði stefnenda verið gefinn kostur á að koma á framfæri andmælum, hefðu stefnendur bent á ýmsa annmarka á röksemdafærslu Orkustofnunar. Virkur andmælaréttur stefnenda hefði þannig verið til þess fallinn að upplýsa málið og leiðrétta rangfærslur. Stefnendur minna á að andmælareglan tengist náið rannsóknarreglunni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem mál verði ekki talin nægilega upplýst nema aðila hafi verið gefinn kostur á að kynna sér gögn máls og koma að andmælum. Brot ráðuneytisins á andmælarétti stefnenda hafi því jafnframt leitt til þess að rannsókn var ófullnægjandi. Stefnendur byggja á því að brot á andmælarétti stefnenda hafi leitt til þess að mikilvæg sjónarmið og upplýsingar sem hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á ákvarðanatöku ráðuneytisins hafi ekki komið fram. Byggja stefnendur á því að um verulegan annmarka sé að ræða sem leiði sjálfstætt til þess að ógilda verði hina umþrættu ákvörðun um eignarnám. Stefnendur telja að framangreindar málsástæður og röksemdir leiði hver og ein, og ekki síður séu þær teknar saman í heild, til þess að fallast verði á dómkröfur stefnenda og ógilda ákvörðun um eignarnám á landi stefnenda. Þar við bætist að ráðuneytið hafi látið það undir höfuð leggjast við málsmeðferðina hjá sér að taka rökstudda afstöðu til málsástæðna stefnenda, og leiði sá annmarki á málsmeðferðinni einnig til ógildingar ákvörðunarinnar.IIIStefndi Landsnet hf. vísar til þess að hlutverk fyrirtækisins sé að annast flutning raforku og stjórnun íslenska raforkukerfisins. Fyrirtækið starfi samkvæmt sérleyfi og sé háð opinberu eftirliti Orkustofnunar sem meðal annars ákvarði tekjumörk sem gjaldskrá fyrirtækisins byggir á. Orkustofnun ráði ekki einungis tekjumörkum og gjaldskrá fyrirtækisins heldur einnig því hvort leyfi skuli veitt fyrir byggingu nýrra flutningsvirkja raforku á hærri spennu en 66 kV, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Landsnet hf. beri ábyrgð á öruggri stýringu raforkukerfisins og skuli tryggja öryggi og gæði við raforkuafhendingu, sbr. 4. mgr. 9. gr. raforkulaga. Við byggingu raflína í flutningskerfinu þurfi oftast að fara um langan veg, í tilviki Suðurnesjalínu 2 um 34 km., og því verði ákvarðanir um hönnun og fyrirkomulag að byggjast á almennum ákvörðunum um útfærslu. Erfitt eða útilokað kunni að reynast að koma að öllum sjónarmiðum um hana. Framkvæmdin Suðvesturlínur hafi verið lengi í undirbúningi og farið í gegnum lögbundið ferli, á undirbúningsstigi hafi verið haft samráð við sveitarfélög, stofnanir og aðra hagsmunaaðila, og framkvæmdin hafi verið kynnt sérstaklega fyrir landeigendum, þar á meðal stefnendum, meðal annars með fundahöldum. Þá hafi yfirlitskort fylgt öllum bréfum stefnda og upplýsingarit verið send á öll heimili á Suðurnesjum og í Hafnarfirði ásamt því að sett hafi verið upp sérstök heimasíða um verkefnið (www.sudvesturlinur.is) þar sem hagsmunaaðilar og landeigendur hafi getað nálgast gögn um verkefnið. Fyrir liggi umhverfismat og álit Skipulagsstofnunar frá 17. september 2009 vegna framkvæmdarinnar, þar sem fallist sé á framkvæmdina. Sá hluti verkefnisins sem nefndur sé Suðurnesjalína 2 sé á samþykktu aðalskipulagi Hafnarfjarðar og allra sveitarfélaga á Suðurnesjum er framkvæmdina varði, þ.e.a.s. sveitarfélagsins Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkur, og einnig á staðfestu svæðisskipulagi.Ljóst sé að þau sjónarmið sem stefnendur vísi til hafi frá upphafi legið fyrir auk þess sem stefndi Landsnet hf. hafi í samskiptum sínum við stefnendur veitt þeim fullt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Við undirbúning framkvæmdarinnar hafi Landsnet hf. fylgt lögbundnum ferlum, en með því sé fyrst og fremst um að ræða mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana af hálfu viðkomandi sveitarfélaga. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar sé mikilvægur og stefnumarkandi áfangi við undirbúning hennar og sé stefnda Landsneti hf. þannig bæði rétt og skylt að haga í framhaldinu undirbúningi framkvæmdarinnar í samræmi við niðurstöður úr lögbundnu ferli og lögmætar ákvarðanir, t.d. skipulagsyfirvalda. Frá upphafi hafi ljóst að stefndi Landsnet hf. hafi talið á grundvelli þeirra laga sem hann starfi eftir að bygging 220 kV háspennulínu væri nauðsynleg framkvæmd, enda sú 132 kV háspennulína, Suðurnesjalína 1 sem nú ein tengi Suðurnes við 220 kV meginflutningskerfið á Suðvesturhorni landsins orðin fulllestuð og ófær um að mæta kröfum um aukinn raforkuflutning á aðeins 20 árum. Í málatilbúnaði sínum líti stefnendur framhjá þýðingu lögbundins undirbúningsferlis framkvæmdarinnar bæði hvað varði mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana. Stefndi mótmælir því að samningaviðræðum hafi verið einhliða lokið af hálfu stefnda Landsnets hf. án þess að efnislegar og málefnalegar viðræður hafi í reynd átt sér stað. Stefndi vísar í þessu samhengi til þess að stefnendur hafi frá upphafi mótmælt framkvæmd Suðurnesjalínu 2, 220kv háspennulínu og hafi langar samningaviðræður stefnda Landsnets hf. við stefnendur ekki breytt þeirri skoðun hans. Því hafi verið ljóst að af framkvæmdum yrði ekki nema að fenginni heimild til eignarnáms. Leyfi Orkustofnunar ásamt greinargerð frá 5. desember 2013 liggi fyrir sem heimili stefnda að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Fyrirhuguð lína verði 32,4 km. löng 220 kV háspennulína sem liggja muni frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði um sveitarfélögin Voga, Reykjanesbæ og Grindarvíkurbæ að tengivirki við Rauðamel, um 5 km norðan við Svartsengi. Framkvæmdin sé hluti af svonefndum Suðvesturlínum, framtíðarstyrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi, en núverandi orkuflutningskerfi á Suðvesturlandi muni ekki anna fyrirsjáanlegri eftirspurn á svæðinu í nánustu framtíð. Verst sé ástandið á Suðurnesjum. Þar sé einungis ein háspennulína, Suðurnesjalína 1, 132 kV, sem nú þegar sé nýtt til fulls. Vegna þessa sé fyrsti áfangi í styrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi bygging nýrrar háspennulínu á Suðurnesjum, áðurnefndrar Suðurnesjalínu 2. Markmið framkvæmdarinnar sé að byggja upp raforkuflutningskerfið á Suðurnesjum til framtíðar svo það geti mætt orkuflutningsþörf á svæðinu nú og til framtíðar, jafnt til atvinnustarfsemi og almannanota. Þá sé tilgangurinn einnig að auka afhendingaröryggi raforku með tvöfaldri tengingu við almenna kerfið. Öll skilyrði að lögum fyrir framkvæmdinni séu því uppfyllt að frátöldum þremur af fjórum framkvæmdaleyfum, en á sífellt lengri undirbúningstíma framkvæmda sem sæta þurfi mati á umhverfisáhrifum sé eðlilegt að framkvæmdaleyfi heyri til þeirra þátta sem teljist til lokaundirbúnings þeirra en stefndi Landsnet hf. hafi sótt um framkvæmdaleyfi til þeirra fjögurra sveitarfélaga sem framkvæmdina varði 7. maí 2014 og hafi framkvæmdaleyfi af hálfu Reykjanesbæjar verið veitt 16. júní 2014. Á grundvelli lögbundinnar starfsemi sinnar samkvæmt raforkulögum, sérfræðiþekkingar og sem ábyrgðaraðili orkuflutningskerfis landsins telur stefndi Landsnet hf. að ekki sé raunhæft að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð, að teknu tilliti til samanburðar á kostnaði og rekstareiginleikum háspennulína og jarðstrengja og hafi Orkustofnun tekið undir það mat, en samanburður á þeim kosti að leggja jarðstreng í stað háspennulínu hafi þegar legið fyrir þegar Landsnet hf. hafi sent meðstefnda íslenska ríkinu erindi sitt 25. nóvember 2013. Fráleitt sé að ætla stefnda Landsneti hf. að velja framkvæmdakost sem ekki sé í samræmi við lögbundnar skyldur hans líkt og stefnendur virðist telja. Þá sé fráleitt að stefnendur stilli máli þessu upp þannig að þeir standi jafnfætis stefndu þegar komi að opinberri stefnumörkum og lögbundnum ákvörðunum. Stefnendur beri ekki ábyrgð á afhendingaröryggi orku á Suðurnesjum en á landeigendur séu þó lagðar skyldur vegna meðal annars afnota af landsréttindum, sbr. VI. kafli raforkulaga. Hér sé um framkvæmd að ræða sem snerti allan almenning og varði innviði samfélagsins. Dómstólar hafi ekki vald til að fallast á dómkröfur stefnenda því þær varði í raun þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Engir annmarkar séu á stjórnvaldsákvörðun stjórnvalda. Ef um annmarka gæti verið að ræða væru þeir óverulegri og ættu ekki undir neinum kringumstæðum að leiða til ógildingar ákvörðunarinnar. Í ákvörðun ráðuneytisins um heimild til eignarnáms sé tekin afstaða til allra álitaefna stefnenda með ítarlegum hætti og öll sjónarmið sem fjallað sé um í málinu hafi legið fyrir við ákvarðanatökuna. Stefnendur hafi notið ríkulegs andmælaréttar af hálfu meðstefnda og málsmeðferð meðstefnda hafi verið vönduð og í samræmi við lög. Enda þótt stefnendur geti ekki fallist á rökstuðning fyrir því að uppfyllt séu skilyrði eignarnáms, þá sæti eignaréttur almennum takmörkunum laga og málsmeðferð brjóti í engu gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar eða 23. gr. raforkulaga. Stjórnvaldsákvörðunin feli réttilega í sér almennt og hlutlægt mat um að framkvæmdir við Suðurnesjalínu 2 muni ekki hafa veruleg og óafturkræf áhrif á eignir stefnenda. Skýrara dæmi um nauðsyn samfélagsins á beitingu eignarnámsheimilda vegna samfélagslegra þátta sem nái til mjög mismunandi hagsmuna, bæði einstaklegra og almennra, verði vart fengið. Því beri að meta málsatvik heildstætt og út frá lögbundnum hagsmunum, lögfestum skyldum og réttindum stefnda Landsnets hf. ekki síður en einstaklingsbundnum hagsmunum stefnenda. Um sé að ræða almenna kvöð á eignarrétti sem allir landeigendur á línuleiðinni sem fari um skipulagt mannvirkjabelti á Reykjanesi sæta. Engar forsendur né lagafyrirmæli séu til þess að ógilda stjórnvaldsákvörðunina og væri slík niðurstaða afar íþyngjandi fyrir stefnda og um leið þá samfélagslegu hagsmuni sem honum beri að sinna á grundvelli raforkulaga. Stefnendur haldi því fram að fyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám sé haldin slíkum annmörkum að hún sé ógildanleg. Því mótmælir stefndi Landsnet hf. sem röngu og ósönnuðu og telur að engir annmarka séu á eignarnámsákvörðun íslenskra stjórnvalda. Jafnvel þótt talið yrði að einhverjir annmarkar væru á henni, telur stefndi Landsnet hf. að slíkir annmarkar séu óverulegir og geti ekki leitt til ógildingar á ákvörðuninni með vísan til heildstæðs mats á málinu og umfangi þess. Landsnet hf. bendir á að til þess að stjórnvaldsákvörðun teljist ógildanleg þurfi að vera á henni verulegur annmarki. Af hálfu stefnda Landsnets hf. er því haldið fram að eignarnámsákvörðun stjórnvalda uppfylli öll form- og efnisskilyrði og að ekki hafi verið leiddir í ljós neinir verulegir annmarkar á henni sem leiða ættu til ógildingar hennar. Ákvörðunin sé ítarlega rökstudd og byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Hún byggi á heimild íslenska ríkisins og sjónarmiðum sem fram komi fyrst og fremst í 72. gr. stjskr., 23. gr. raforkulaga og stjórnsýslulögum nr. 37/1993, meðal annars með tilliti til jafnræðisreglu 11. gr. laganna þegar metin sé staða stefnenda og annarra landeigenda sem sæta þurfi sömu almennu en afmörkuðum takmörkunum á eignarréttindum sínum og stefnendur. Þannig eigi sjónarmið stefnenda ekki að hafa aukið vægi umfram önnur sjónarmið, meðal annars stefnda Landsnets hf., og mati á aðstæðum öllum vegna framkvæmdarinnar sem stefndi Landsnet hf. telji nauðsynlegt að ráðast í. Ljóst sé hins vegar að áður en stjórnvaldsákvörðunin hafi verið tekin, hafi bæði stefnendum og stefnda Landsneti hf. verið gefinn kostur á að koma að sjónarmiðum sínum og. Stefnendur hafi nýtt sér andmælarétt sinn og öll sjónarmið sem varði einstaklega hagsmuni hans hafi legið fyrir þegar ákvörðunin hafi verið tekin og íslensk stjórnvöld lögðu mat á beiðni stefnda Landsnets hf. um eignarnámið. Þannig sé málsmeðferðin í samræmi við stjórnsýslulög, þar með taldar 10., 12. og 13. gr. laganna, og ákvörðunin lögmæt í alla staði, bæði hvað varði form og efni. Stefnendur málsins tefli fram málsástæðum í málinu sem varði ekki atriði þessa máls og er þeim mótmælt af hálfu stefnda Landsnets hf. Í málinu sé hvorki leyfi Orkustofnunar til framkvæmdarinnar til endurskoðunar né skýrsla eða mat á umhverfisáhrifum hennar. Hið sama megi segja um skipulagsáætlanir þeirra sveitarfélaga sem framkvæmdin liggi um. Öll þessi atriði sem varði framkvæmdina hafi verið fyrir hendi þegar stjórnvaldsákvörðunin hafi verið tekin og hafi stefndu verið rétt og skylt að byggja á þeim og treysta á ákvarðanir sem hafi verið teknar í löngu og ströngu lögbundnu ferli. Stefndi Landsnet hf. krefst þess að ekki verði leyst úr öðrum málsástæðum stefnenda í dómi en þeim sem varði beinlínis umþrætta eignarnámsákvörðun í málinu og byggi á einstaklegum og lögvörðum hagsmunum stefnenda. Um þetta vísar stefndi Landsnet hf. til 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þær málsástæður sem stefnendur byggi á að nær öllu leyti geti ekki talist varða einstaka og lögvarða hagsmuni stefnenda heldur sé um að ræða almenn atriði sem lúti opinberri stefnumörkun, lögbundnum undirbúningsferlum og ákvörðunum annarra stjórnvalda en þess sem hafi tekið þá ákvörðun sem krafist sé ógildingar á. Í þessu sambandi bendir stefndi Landsnet hf. í fyrsta lagi á fullyrðingar stefnenda um að lagning Suðurnesjalínu 2 í jörð sé raunhæfur framkvæmdakostur og mun minna íþyngjandi en loftlína sem ekki hafi verið tekinn til „raunverulegrar skoðunar“ auk þess sem stefnendur fullyrði að ekki hafi verið sýnt fram á nauðsyn 220 kV háspennulínu. Í öðru lagi telji stefnendur stefnda Landsnet hf. hafa brotið gegn lagaskyldu sinni til samráðs við stefnendur vegna framkvæmdarinnar, og í þriðja lagi sé fullyrt að veita hefði átt stefnendum sérstakan andmælarétt vegna tilvísunar íslenskra stjórnvalda í stjórnvaldsákvörðun til leyfis Orkustofnunar. Slíkur málflutningur feli í sér að við eignarnámsákvörðun hefði átt að endurskoða og fjalla að nýju um öll leyfi, skipulagsáætlanir og lögbundna ferla vegna framkvæmdarinnar. Þessi atriði eigi það sammerkt að annað hvort hafi verið fjallað um þau áður af þar til bærum aðilum eða um sé að ræða atriði sem ekki beri að fjalla um í eignarnámsákvörðun á grundvelli 23. gr. raforkulaga, sbr. og 72. gr. stjórnarskrár. Stefndi Landsnet hf. hafi tilkynnt landeigendum um undirbúning framkvæmda við raforkuflutningskerfið á Reykjanesskaga með bréfi 9. nóvember 2007. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar hafi verið unnið í samræmi við ákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, sbr. sérstaklega 8.-10. gr. laganna, en þar sé kveðið á um kynningarferli sem felist m.a. í því að framkvæmdaraðili kynnir umsagnaraðilum og almenningi tillögu að matsáætlun, sbr. 1. mgr. 8. gr. laganna. Fummatsskýrsla sé unnin á grundvelli samþykktar matsáætlunar. Skipulagsstofnun kynni hina fyrirhuguðu framkvæmd og frummatsskýrslu með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu, dagblaði sem gefið er út á landsvísu og eftir því sem við eigi í fjölmiðli sem ætla megi að nái til þeirra sem búi nærri framkvæmdasvæði, sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna. Öllum sé frjálst að gera athugasemdir við frummatsskýrslu, sbr. 4. mgr. 10. gr. laganna. Þá hafi upplýsingar legið fyrir á heimasíðu stefnda, landsnet.is og sérstakri heimasíðu verkefnisins, sudvesturlinur.is. Stefnendur hafi nýtt sér umsagnarrétt sinn og komið sjónarmiðum sínum á framfæri, meðal annars með aðstoð lögmanna. Í grundvallaratriðum sé afstaða stefnenda óbreytt, þ.e.a.s. að hann leggist gegn framkvæmdinni og hafi afstaðan legið fyrir á öllum stigum ákvörðunartöku hinna fjöldamörgu þátta sem varði jafn viðamikla, kostnaðarsama og tæknilega flókna framkvæmd sem Suðurnesjalína 2 sé. Landeigendum í sveitarfélaginu Vogum hafi sérstaklega verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við tillögu stefnda að lögn Suðurnesjalínu 2 og Kolviðarhólslínu 2 frá Hrauntungum að Njarðvíkurheiði. Stefndi Landsnet hf. hafi kynnt framkvæmdina ítarlega og að öllu leyti og jafnvel umfram lögbundnar skyldur sínar, auk þess sem málið hlaut nokkra fjölmiðlaathygli og gat því ekki hafa farið framhjá neinum hagsmunaaðila innan sveitarfélagsins Voga. Lögbundnir umsagnaraðilar hafi einnig látið mat á umhverfisáhrifum til sín taka. Þannig liggi fyrir umsögn Umhverfisstofnunar þar sem skýrt komi fram að á hraunsvæði, svo sem á hinu skipulagða mannvirkjabelti á Reykjanesskaga, sé það betri kostur með tilliti til jarðmyndana og náttúruverndar að leggja loftlínur yfir hraun frekar en jarðstrengi, þar sem fyrrnefnd aðgerð sé mun afturkræfari en sú síðarnefnda hvað varði spjöll á jarðmyndunum og gróðri. Umhverfisstofnun telji að frummatsskýrsla stefnda Landsnets hf. hafi verið ítarleg og gefið góða mynd af hugsanlegum umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Skýrt komi fram að Umhverfisstofnun sé ekki hlynnt því að jarðstrengur verði lagður í óraskað hraun og telji stofnunin ekki líkur á því að styrking suðvesturlína muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér. Þá segi í umsögn Orkustofnunar meðal annars að stofnunin leggi áherslu á að við uppbyggingu flutningskerfis landsins og endurbætur á því sé leitað hagkvæmustu leiða að teknu tilliti til atriða sem snerta öryggi raforkuafhendingar. Í ljósi þess að mikill munur sé á kostnaði við byggingu loftlína annars vegar og lagningu jarðstrengja hins vegar, styðji Orkustofnun þá viðleitni stefnda Landsnets hf. að velja loftlínur í stað jarðstrengja þar sem aðstæður leyfi. Í umsögn Vegagerðarinnar komi fram skýr fyrirmæli þess efnis að þeir jarðstrengir sem liggi samsíða vegum skuli allir vera utan veghelgunar sem nái 30 m frá miðlínu veganna. Sama gildi um loftlínur og helgunarsvæði þeirra. Ljóst sé því, hvað sem skoðunum stefnenda líði, að engin samlegðaráhrif séu með lagningu jarðstrengja á hárri spennu og þjóðvegakerfi landsins. Um tvo aðskilda þætti sé að ræða en báðir falli undir mannvirki sem séu innviðir þjóðfélagsins, í almannaþágu og lúti lögbundum skilyrðum um öryggi og tilhögun framkvæmda. Í umsögn HS Orku hf. komi meðal annars fram að bygging Suðurnesjalínu sé brýn nauðsyn svo viðunandi afhendingaröryggi raforkunnar sé tryggt, rekstraröryggi virkjana fyrirtækisins verði ásættanlegt og að frekari þróun jarðhitaiðnaðarins geti átt sér stað með frekari virkjunum. Hvetji fyrirtækið til að framkvæmdin verði að veruleika sem fyrst. Þessu til viðbótar hafi stefnendur látið til sín taka vegna skipulagsmála, bæði vegna aðalskipulags í sveitarfélaginu Vogum og vegna Svæðisskipulags Suðurnesja. Sveitarfélagið Vogar hafi þó tekið rökstudda og ítarlega afstöðu til þess hvers vegna beri að leggja loftlínu fremur en jarðstreng, meðal annars með vísan til samningaviðræðna sveitarfélagsins við stefnda og samkomulags þessara aðila um línulagnir í sveitarfélaginu. Þá hafi það jafnframt tekið rökstudda afstöðu til stækkunar raforkuflutningskerfisins úr 132 kV í 220 kV og um línustæði í landinu. Bendi sveitarfélagið á að komi til eignarnáms, komi það í hlut matsnefndar eignarnámsbóta að ákveða sanngjarnar bætur fyrir röskunina og afnotin. Hvað varði samráð og tilraunir til að ná samningum við stefnendur á grundvelli 23. gr. raforkulaga, andmælarétt hans og sjónarmiða um meðalhóf við beitingu eignarnáms sé ljóst að öll skilyrði fyrir beitingu eignarnáms samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár og 23. raforkulaga séu fyrir hendi í málinu. Engin ný sjónarmið hafi verið uppi í andmælum stefnenda til meðstefnda íslenska ríkisins. Af heildstæðu mati á málinu og gögnum þess verði ekki dregin önnur ályktun en sú að stefnendur vilji ekki heimila framkvæmdina Suðurnesjalína 2 á hluta eignarlands síns þótt öll skilyrði séu til þess og almannaheill krefji. Verði vart fundið skýrara dæmi um réttmæta beitingu eignarnáms en í þessu tilviki. Stefnendur telji sig hins vegar bæran, með vísan til 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrár., að fjalla um í samningaviðræðum um bætur vegna framkvæmdar Suðurnesjalínu 2 með 220 kV háspennulína aðra þætti en möguleg áhrif þeirrar framkvæmdar á land stefnenda sem stefndi Landsnet hf. hefur ákveðið að ráðast í og ber ábyrgð á að lögum. Stefndi Landsnet hf. bendir á að í 21. og 23. gr. raforkulaga sé beinum orðum vikið að endurgjaldi fyrir landnot og náist ekki samkomulag þar að lútandi sé bæði Landsneti hf. heimilt, en ekki síður skylt í ljósi lögbundins hlutverks síns, að leita heimildar til eignarnáms. Samningaviðræður við landeigendur og þar með stefnendur snúist fyrst og fremst um þær bætur sem eðlilegt megi telja að greiða beri stefnendum vegna þeirrar kvaðar sem leggja verði á hans land í ljósi almannahagsmuna. Af hálfu stefnda Landsnets hf. er á það lögð áhersla að hið almenna raforkuflutningskerfi verði ekki klæðskerasniðið að óskum og vilja hvers og eins landeiganda. Þótt ákvörðun um heimild til eignarnáms feli í sér í þessu tilviki nauðsynlega forsendu til þess að unnt sé að ráðast í framkvæmdir, feli hún ekki í sér skilyrðislaust leyfi til framkvæmda. Eignarnámsbeiðni snúi að einstökum og lögvörðum hagsmunum þess landeiganda sem í hlut á og ákvörðun um hvort réttmætt sé að hann láti í té afnot af sínu landi í þágu samfélagsins sem margir aðrir landeigendur geri. Það séu þau rök sem hvíli að baki bæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 23. gr. raforkulaga. Framkvæmdin, Suðurnesjalína 2, sé komin mjög langt í undirbúningi og verkhönnun vegna útboðs hennar sé hafin. Nauðsynlegt hafi verið að sækja um eignarnámsheimild vegna andstöðu stefnenda við framkvæmdina. Stefndi vísar til þess að veiting framkvæmdaleyfis sé ekki nauðsynlegt skilyrði ákvörðunar um eignarnám. Lögbundið leyfi Orkustofnunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga, sé heldur ekki forsenda þess að leitað sé eignarnáms þótt það leyfi, líkt og framkvæmdaleyfi og ákvörðun um að heimila eignarnám, skipulagsákvarðanir og mat á umhverfisáhrifum, séu allt forsendur fyrir framkvæmdinni, hver með sínum hætti.Í 15. gr. laga um framkvæmd eignarnáms segi að eignarnemi geti horfið frá fyrirhuguðu eignarnámi, segi hann til þess innan mánaðar frá því að mat á eignarnámsbótum hafi legið fyrir. Þannig kunni t.d. mat á því tjóni sem eignarnámsþoli hafi orðið fyrir að vera svo fjarri því sem eignarnemi hafi áætlað að hann kjósi að falla frá eignarnámi. Komi sú staða upp skuli eignarnemi bæta allt tjón sem rakið verði til aðgerða hans og honum jafnvel skylt að greiða eignarnámsbætur. Einnig kunni sú staða að koma upp að eignarnám hafi verið veitt, bætur greiddar, en umbeðin framkvæmd verði ekki að veruleika af einhverjum ástæðum. Ábyrgð af kostnaði þar að lútandi hvíli hjá eignarnema. Stefndi Landsnet hf. bendir á að hlutverk stjórnvalda á grundvelli 23. gr. raforkulaga sé takmarkað við ákveðna þætti og geti meðstefndi hvorki tekið allar ákvarðanir sem teknar hafa verið af til þess bærum stjórnvöldum lögum samkvæmt til endurskoðunar við ákvörðun sína um eignarnám né tekið ákvörðun um veitingu leyfa sem öðrum stjórnvöldum sá falið að lögum, hvort sem þau hafi verið veitt eða ekki. Eignarnámsákvörðunin takmarkist réttilega af þessum þáttum. Yrði fallist á ógildingu ákvörðunarinnar á grundvelli þeirra almennu sjónarmiða sem stefnendur byggi á og varði allan almenning, væri um leið verið að fallast á að ákvarðanir sem teknar hafi verið í lögbundnu undirbúningsferli væru ógildar. Umfjöllun stefnenda um lagningu jarðstrengja eða byggingu 132 kV loftlínu sé sama marki brennd. Ákvörðun um eignarnám skv. 23. gr. raforkulaga nái ekki til þess þáttar enda hafi stefnendur nú þegar höfðað dómsmál til að láta reyna á gildi leyfis Orkustofnunar sem gefið sé út á grundvelli 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Stefnda Landsneti hf. beri samkvæmt 1. gr. og 1. mgr. 9. gr. raforkulaga að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi og beri skyldu til að byggja upp raforkuflutningskerfið á hagkvæman hátt, að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Munur á kostnaði við lagningu jarðstrengja á 220 kV spennu og loftlínu sé þannig að ekki sé réttlætanlegt að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Engar þær breytingar hafi orðið sem hreki þá staðreynd að kostnaður við lagningu jarðstrengs á 220 kV spennu miðað við lagningu loftlínu sé margfaldur. Við framkvæmdir við almenna flutningskerfið sem Suðurnesjalína 2 verður hluti af nemi slíkur kostnaðarmunur háum fjárhæðum sem hlaupi á milljörðum króna. Áhrif ógildingar stjórnvaldsákvörðunarinnar 24. febrúar 2014 á slíkum almennum forsendum hefði lítil áhrif á hagsmuni stefnenda en gífurleg áhrif á hagmuni stefnda sem og samfélagsins í heild. Málið yrði á byrjunarreit. Þá er því mótmælt að stefnendur geti byggt á slíkum almennum sjónarmiðum sem annað hvort afstaða hafi verið tekin til lögum samkvæmt eða bíði ákvörðunar. Stefnendur beri engar skyldur að lögum gagnvart almenningi um rekstur raforkukerfisins, að öðru leyti en því sem kveðið sé á um í VI. kafla raforkulaga. Stefnendur málsins byggi á því að ákvæði 72. gr. stjórnarskrár standi eignarnámi í vegi þar sem skilyrði um almenningsþörf séu ekki uppfyllt að hans mati þar sem ekki hafi verið gætt sjónarmiða óskráðrar meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar þess efnis að ávallt skuli gæta hófs við aðgerðir sem skerði stjórnarskrárvarin réttindi og velja þá leið sem sé minnst íþyngjandi. Vísi stefnendur einnig til 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf. Þá telji stefnendur að það felist í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga að taka verði alla framkvæmdakosti sem uppfylli markmið framkvæmdar til skoðunar á grundvelli bestu fáanlegu upplýsinga. Stefnendur haldi því fram að framkvæmdaraðili, í þessu tilviki stefndi Landsnet hf., geti ekki útilokað slíka kosti án þess að fyrir liggi forsvaranlegt, hlutlægt og málefnalegt mat á þeim. Byggt sé á því af hálfu stefnenda að ekki hafi verið kannað með raunverulegum hætti þeir framkvæmdakostir sem stefnendur hafi rökstutt sem minna íþyngjandi en 220 kV loftlína og því hefði borið að hafna beiðni stefnda Landsnets hf. um eignarnám, þegar af þeirri ástæðu. Stefndi Landsnet hf. mótmælir þessum málsástæðum stefnenda sem röngum og ósönnuðum. Markmiðum og tilgangi framkvæmdarinnar sé meðal annars lýst í beiðni um eignarnám. Suðurnesjalína 2 sé 220 kV háspennulína sem reist verði samhliða 132 kV háspennulínu, Suðurnesjalínu 1, sem nú sé fulllestuð. Svæðið sé ekki tengt með svonefndri N-1 tengingu en það ástand sé óviðunandi þegar um svo stór byggðarlög sé að ræða sem séu á Reykjanesskaganum. Í framtíðinni sé gert ráð fyrir að Suðurnesjalína 1 verði rifin og ný 220 kV háspennulína byggð í hennar stað. Nái þá 220 kV meginflutningskerfi stefnda til Suðurnesja með viðunandi afhendingaröryggi sem felist í N-1 tengingu þess. Þetta séu þau markmið framkvæmdar sem stjórnvöldum beri að leggja til grundvallar þegar stjórnvaldsákvörðun sé tekin á grundvelli rannsóknarreglu en ekki önnur markmið sem varði aðrar framkvæmdir. Stefnendur byggi á því að stefndi hafi ekki kannað þá framkvæmdakosti sem hann telji sig hafa rökstutt að séu minna íþyngjandi en 220 kV loftlína, og að það leiði eitt og sér til þess að ekki hafi verið sýnt fram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni í skilningi 72. gr. stjskr. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. hafi ítrekað bent á að framkvæmdin liggi um skipulagt mannvirkjabelti á Reykjanesskaga og að ekki verði komist hjá því að kvaðasetja jörð stefnenda vegna legu hennar frá fjöru og langt inn í landið. Í eignarnámsheimildinni sé komist að þeirri niðurstöðu að beiðnin sé sett fram og afmörkuð með þeim hætti að gætt sé meðalhófs og ekki seilst lengra en þörf krefji til að ná fram skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Þá séu í ákvörðun meðstefnda tekin til umfjöllunar skilyrði 72. gr. stjórnarskrár um almenningsþörf og að nauðsyn beri til að ráðast í framkvæmdina og er tekið undir þá niðurstöðu af hálfu stefnda Landsnets hf. enda verði ekki ráðist í framkvæmdina nema með því að ráðherra heimili eignarnám á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Ekkert í umfjöllun stefnenda hnekki því mati að komi ekki til eignarnáms, verði framkvæmdin, Suðurnesjalína 2, 220 kV háspennulína, ekki að veruleika. Því verði að líta svo á að eignarnámið sé nauðsynleg forsenda framkvæmdarinnar. Einnig sé ljóst að almannahagsmunir liggi til grundvallar skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Í umsókn stefnda Landsnets hf. um leyfi til Orkustofnunar sé sérstaklega fjallað um samanburð á kostnaði og tæknilegum eiginleikum jarðstrengs á 220 kV spennu sem væri með 630 MVA flutningsgetu. Eðli málsins samkvæmt verði ávallt einhverjar breytingar á kostnaðarmun milli háspennulína og jarðstrengja og ný tækni komi til sögunnar. Þær geti þó almennt ekki kollvarpað ákvörðunum sem teknar séu eftir bestu þekkingu á hverjum tíma. Í þessu máli eigi slíkt ekki við og ekki um neinn forsendubrest eða sambærilegt að ræða. Staðreyndir málsins og grundvöllur raunhæfs og lögbundins vals á þeim kosti að leggja háspennulínu 220 kV fremur en 220 kV jarðstrengi séu meðal annars þeir að með aukinni spennu aukist stofnkostnaður við jarðstrengslögn margfalt og séu jarðstrengir á hárri spennu tæknilega óhagkvæmari lausn en loftlínur á sömu spennu. Sveigjanleika til breytinga og aðlögunar flutningskerfisins að breyttum þörfum sé mun minni þegar um sé að ræða jarðstrengi. Þá taki mun lengri tíma að gera við jarðstrengi en loftlínur og hafi það áhrif á afhendingaröryggi raforku. Að teknu tilliti til samanburðar á kostnaði og rekstareiginleikum sé það mat stefnda Landsnets hf. að ekki sé raunhæft að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Það mat og um leið lögbundin ákvörðun stefnda hafi verið staðfest í lögbundnum undirbúningsferlum, svo sem í mati á umhverfisáhrifum, aðalskipulagi sveitarfélagsins Voga og með leyfi Orkustofnunar. Sjónarmið stefnenda hafi ávallt legið fyrir og þeir komið þeim á framfæri við til þess bæra aðila. Ekki sé unnt að verða við þeirri ósk hans að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörð með vísan til framangreindra lagaákvæða og almannahagsmuna. Stefnendur málsins telji að það sé skylda að taka þann kost að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu til skoðunar enda sé það raunhæfur framkvæmdakostur sem sé mun minna íþyngjandi fyrir stefnendur en loftlína. Því er hafnað af hálfu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. fylgist með verðþróun og kostnaðarmun jarðstrengja og loftlína og hafi enga hagsmuni af því að velja loftlínur í stað jarðstrengs, þegar skilyrði séu til þess, t.d. á 66 kV spennustigi. Þá verði að líta til þess mikla munar sem sé á jarðstrengjum og loftlínum hvað kostnað varði og rekstrarlega þætti. Þegar að lagningu jarðstrengja komi hafi verið sett ákveðin viðmið við ákvörðunartöku um það hvort leggja skuli jarðstreng eða loftlínu sem taka verði tillit til. Í fyrsta lagi að 220 kV jarðstrengslausn sé ekki tæknilega eða kostnaðarlega fýsileg á því spennustigi og komi eingöngu til athugunar á styttri köflum og við mjög sérstakar aðstæður, t.d. einstæðar umhverfisaðstæður eða í þéttri íbúðabyggð. Í öðru lagi séu 132 KV jarðstrengslausnir skoðaðar á styttri vegalengdum og þar sem um tengingu við einstaka viðskiptavini sé að ræða. Í þriðja lagi sé jarðstrengslausn að öðru jöfnu valin til tengingar á 66 kV, sé kostnaður og viðgerðartími ásættanlegur við þá lausn.Stefndi Landsnet hf. ítrekar að öll sjónarmið sem stefnendur byggi á, svo sem athugasemdir við kostnaðarsamanburð á jarðstrengjum og loftlínum, hafi legið fyrir frá upphafi og fengið umfjöllun á öllum stigum hins langa og lögbundna undirbúningsferlis framkvæmdarinnar. Þá er bent á að fyrir liggi samkomulag við sveitarstjórn sveitarfélagsins Voga um viðbrögð við því ef íbúðabyggð muni kalla á breytingar á legu háspennulínanna, en aðalskipulagið 2008-2028 geri annars ekki ráð fyrir íbúðabyggð sunnan Reykjanesbrautar.Í eignarnámsákvörðuninni 24. febrúar 2014 sé ítarlega fjallað um hugmyndir um aðra útfærslu framkvæmdarinnar og tekið undir með stefnda Landsneti hf., eignarnámsbeiðanda, að rétt hafi verið að hafna og vísa frá, að vel athuguðu máli, hugmyndum landeigenda um aðrar útfærslur á Suðurnesjalínu 2 en þá sem fyrir liggi með ákvörðun þar til bærra stjórnvalda, auk þess sem mat á því hvaða framkvæmdakostur næði best tilsettu markmiði framkvæmdarinnar Suðurnesjalínu 2, var talið hafa verið reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Stefnendur hafi skilað ítarlegum athugasemdum við málsmeðferðina og lagt fram fjölda gagna og hafi því gefist færi á að koma að andmælum sínum áður en ákvörðun hafi verið tekin um eignarnám. Skilyrðum 10.–13. gr. stjórnsýslulaga sé því fullnægt. Þar sem stefnendur telji það óeðlilegt að knýja á um eignarnám vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 án „hlutlægrar og málaefnalegrar“ skoðunar á þeim kosti að leggja línuna í jörð, einkum þar sem forsendur séu allt aðrar en þegar upphaflega hafi verið ákveðið að ráðast í lagningu línunnar en álit Skipulagsstofnunar sé fimm ára gamalt en ákvörðun um loftlínu sé enn eldri, þá sé bent á að engar forsendur hafi breyst sem kollvarpi ákvörðun um lagningu Suðurnesjalínu 2, hvorki hvað varði kostnaðarmun eða tæknilega útfærslu og umhverfisáhrif. Þessi málatilbúnaður stefnenda styðjist ekki við nein lagasjónarmið enda séu þau ekki fyrir hendi. Umfangsmiklar framkvæmdir sem falli undir gildissvið laga um mat á umhverfisáhrifum séu mörg ár í undirbúningi og taki kynningar- og ákvörðunarferli langan tíma. Miklir og lögvarðir hagsmunir séu í húfi fyrir framkvæmdaraðila sem beri ábyrgð á framkvæmd og kostnaði við hana. Þetta sjónarmið endurspeglist meðal annars í 1. mgr. 12. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, en samkvæmt ákvæðinu megi leyfisveitendur leggja matsskýrslu til grundvallar leyfisveitingu í 10 ár frá því að álit Skipulagsstofnunar um hana hafi legið fyrir. Eftir þann tíma sæti matsskýrslan ekki skilyrðislausri endurskoðun en leyfisveitandi skuli óska ákvörðunar Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða eigi hana að hluta eða í heild. Í málinu liggi fyrir umhverfismat og álit Skipulagsstofnunar sem sæti ekki endurskoðun í þessu máli. Umfjöllun stefnenda sem þá þætti varði sé því mótmælt, meðal annars með vísan til 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þá sé vísað til synjunar Skipulagsstofnunar á beiðni stefnenda um að taka matsskýrslu til endurskoðunar, sérstaklega til umfjöllunar um réttarstöðu stefnda Landsnets hf. Stefndi Landsnet hf. mótmælir því að skýrsla kanadíska ráðgjafarfyrirtækisins Metsco sé óháð og á einhvern hátt rétthærri en þær upplýsingar sem stefndi Landsnet hf. hafi veitt eða vísi til á grundvelli lagalegrar stöðu sinnar sem rekstraraðili flutningsnetsins. Skýrslan geti ekki haft grundvallarþýðingu í málinu og hafi í raun enga þýðingu í málinu og styðji í engu málatilbúnað stefnenda. Skýrslan staðafesti þær tölur sem notaðar hafi verið við útreikning á stofnkostnaði jarðstrengja hjá stefnda Landsneti hf. en hvað líftímakostnað í skýrslunni þá séu gerðar alvarlegar athugasemdir við þær forsendur sem þar séu notaðar bæði varðandi líftíma strengja og loftlína, svo og forsendur útreikninga á viðhaldskostnaði, orkuverðsforsendur o.fl. Sé litið fram hjá þeim villum sem fram komi í forsendum hennar, staðfestir tölurnar um kostnað, hvort sem er stofnkostnað og líftímakostnað, þær tölur sem stefnda Landsnet hf. hafi stuðst við og birt. Í skýrslu Metsco sé lögð áhersla á að um almennan samanburð sé að ræða og að meta verði hvert tilvik fyrir sig sérstaklega. Stefnda Landsnet hf. sé þeirrar skoðunar að loftlínur séu hagstæðar þegar krafist sé mikillar flutningsgetu eins og í tilviki hins almenna raforkukerfis. Suðurnesjalína 2 sé byggð með þarfir hins almenna flutningskerfis í huga til lengri tíma og með tilliti til samfélagslegra hagsmuna. Minnt sé á að einungis á 20 árum sé 132 kV Suðurnesjalína 1 orðin fulllestuð og brýn þörf á úrbótum. Það sé rétt að kostnaður af lagningu jarðstrengja í samanburði við loftlínur sé í sífelldri endurskoðun og sé ástæða þess meðal annars sú að stefndi Landsnet hf. taki það hlutverk sitt alvarlega að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi sem og þá skyldu sína að byggja upp raforkuflutningskerfið á hagkvæman hátt, að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Fyrirtækið hafi þó ekki hagsmuni af því að byggja loftlínur í stað jarðstrengja eða annarra þeirra kosta sem séu óhagkvæmari en jarðstrengir að teknu tilliti til framangreindra þátta. Þeir séu því sífellt í endurskoðun. Sú könnun sem stefnendur vísi til bendi til að kostnaður við lagningu jarðstrengja hafi lækkað frá fyrri athugun. Munurinn sé engu að síður svo mikill að ekki sé réttlætanlegt að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörð. Leyfisumsókn stefnda Landsnets hf. til Orkustofnunar hafi byggt og byggi á nýjustu gögnum og tölum en engar þær breytingar hafi orðið sem hrekji þá staðreynd að kostnaður við lagningu jarðstrengs á 220 kV spennu miðað við lagningu loftlínu sé margfaldur. Við framkvæmdir við almenna flutningskerfið, sem Suðurnesjalína 2 verði hluti af, nemi slíkur kostnaðarmunur háum fjárhæðum sem hlaupi á milljörðum króna. Í raun sé enginn fræðilegur ágreiningur um að meginreglan sé sú að jarðstrengir séu mun dýrari en loftlínur og á margan hátt verri kostur. Kostnaðarmun megi minnka ef gefnar séu forsendur sem ekki séu endilega í samræmi við raunveruleikann. Þótt raunverulegur munur á kostnaði við jarðstrengi og loftlínur hafi minnkað eitthvað milli athugana, séu útreikningar stefnda ekki úreltir. Það valdi ekki ógildi stjórnvaldsákvörðunar enda breyti nýjustu athuganir engu fyrir málið í heild heldur staðfesti þvert á móti að loftlína sé enn mun betri kostur í hinu almenna flutningskerfi en jarðstrengur á hærri spennu af margvíslegum ástæðum.Samkvæmt framangreindu verði ekki fallist á með stefnendum að stjórnvöld hafi virt að vettugi 10. gr. stjórnsýslulaga. Málið hafi verið nægjanlega upplýst til þess að hægt hefði verið að taka upplýsta ákvörðun í því. Orkustofnun hafi farið að almennum reglum við undirbúning og töku ákvörðunar sinnar, þar á meðal að afla nægjanlegra upplýsinga til að byggja ákvörðun sína á sem hafi byggt á upplýsingum málsaðila og þeirra sem hafi sent inn athugasemdir. Upplýsingar stefnda Landsnets hf. hafi verið réttar og áreiðanlegar. Því sé ekki hægt að að fallast á það með stefnendum að Orkustofnun hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni eða að ófullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir við töku ákvörðunarinnar. Ekki sé heldur hægt að fallast á þá málsástæðu að íslensk stjórnvöld hefðu átt að veita stefnendum sérstakan og óskilgreindan andmælarétt vegna þess að í stjórnvaldsákvörðuninni sé réttilega fjallað um leyfi Orkustofnunar til stefnda Landsnets hf. Stefnendur hafi nýtt andmælarétt sinn til fulls einnig að þessu leyti með bréfi 28. janúar 2014, þar sem fjallað séum leyfi Orkustofnunar. Stefndi Landsnet hf. hafnar allri umfjöllun stefnenda um veðurfarsleg áhrif á loftlínur enda grípi hann til þess að bera saman ólíka landshluta og allt aðrar veðurfarsaðstæður. Ekki nægi heldur, við mat á endingatíma á jarðstrengja að vísa til umfjöllunar sem varði flutningskerfi í Suður-Frakklandi þar sem aðstæður séu allt aðrar. Ljóst sé að lagning háspennts strengs í hrauni og klöppum sé allt önnur framkvæmd en plæging strengs í mjúkan leirjarðveg sem einkenni Suður-Frakkland. Þá sé ótalið að bili jarðstrengur um hávetur á Íslandi sé hugsanlegt að viðgerð geti tekið marga mánuði þar sem fannfergi geti torveldað viðgerð í langan tíma. Jarðstrengir séu einnig mun viðkvæmari fyrir jarðhræringum, en Suðurnes séu þekkt jarðskjálftasvæði. Þá vísar stefndi Landsnet hf. til þess að árið 2006 hafi hlutfall jarðstrengja á Íslandi og erlendis verið svipað samkvæmt tölum frá CIGRÉ, alþjóðlegra samtaka um stór raforkukerfi, þó heldur í hærri kantinum á Íslandi. Notkun á 220 kV strengjum hafi verið um 1% af heildarlengd 220 kV kerfisins í báðum tilvikum. Þá sé rangt að engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að áhrif línunnar á flugmál og flugöryggi hafi verið rannsökuð. Ekkert sé fjær sanni. Við blasi að Suðurnesjalína 2 liggi samhliða eldri línum sem séu að öllu leyti sambærilegar hvað varði flugöryggi. Benda megi á samantekt skýrslu um mat á umhverfisáhrifum, þar sem fjallað sé um áhættu og öryggismál en þar komi fram að leitað hafi verið til meðal annars Flugmálastjórnar. Að sama skapi hafi Flugmálastjórn verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við svæðisskipulag Suðurnesja, sem stofnunin hafi ekki séð ástæðu til. Hvað varði umhverfisvernd og landnýtingu, þá liggi ekkert fyrir um að lagning jarðstrengs sé umhverfisvænni framkvæmd en lagning loftlínu. Helgunarsvæði jarðstrengs sé um 12 metra breitt sem sé það svæði sem þurfi að grafa upp að minnsta kosti þegar þegar nýr strengur sé lagður en yfirleitt sé það breiðara. Slík framkvæmd myndi því skilja eftir breiða rás í hraunið milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar eða óafturkræft rask á um 40 hekturum eldhrauns. Í þessu sambandi sé minnt á að samkvæmt náttúruverndarlögum njóti eldhraun sérstakrar verndar sem óheimilt sé að raska nema brýna nauðsyn beri til. Þótt sjónræn áhrif verði af línunni sé óafturkræft rask af loftlínum miklu minna en af lagningu jarðstrengja. Stefndi Landsnet hf. telur ekki mega leiða af ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum að lagning jarðstrengja sé samkvæmt lagaskilgreiningu almennt talin hafa vægari umhverfisáhrif en lagning loftlína. Fráleitt sé að beiting meðalhófsreglu leiði af þessum sökum til þeirrar niðurstöðu að jarðstrengir séu að öðru jöfnu teknir fram yfir loftlínur til raforkuflutninga. Hið rétta sé að jarðstrengir sem liggi um lengri veg séu ávallt háðir ákvæðum laga nr. 106/2000 einmitt af þeim sökum að þeir gætu haft mikil umhverfisáhrif, sérstaklega á Íslandi þar sem mikið er um hraun, og geti því verið óheppilegri valkostur.Um neikvæð áhrif vegna ferðamennsku sé áréttað að línan muni liggja samsíða háspennulínu sem fyrir sé á svæðinu, við hlið fjölfarnasta þjóðvegar landsins. Því sé ekki verið að raska ósnortnu víðerni eða ferðamannavin, heldur sé þvert á móti fylgt svonefndu mannvirkjabelti Reykjaness, sbr. tilmæli Skipulagsstofnunar og sveitarfélaga á svæðinu. Þótt könnun meðal ferðamanna hafi leitt í ljós að þeir myndu heldur kjósa, án nokkurra forsendna eins og t.d. kostnaðar, að línan yrði lögð í jörð, sé með öllu ósannað að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 muni nokkur áhrif hafa á ferðamennsku til Íslands eða á Íslandi. Markmið framkvæmdarinnar sé meðal annars að tryggja viðunandi afhendingaröryggi raforku á Suðurnesjum með svokallaðari N-1 tengingu, þ.e.a.s. að í flutningskerfinu séu tvær sjálfstæðar flutningslínur. Megi t.d. vísa til þess að á Suðurnesjum sé stærsti og mikilvægasti millilandaflugvöllur landsins, Keflavíkurflugvöllur en starfsemi hans falli undir ferðaþjónustu og samgöngur. Stefnendur haldi því fram að íslensk stjórnvöld hafi horft framhjá röksemdum um að meta þurfi þann kost að Suðurnesjalína 2 verði lögð í jörð „með raunverulegum hætti“ og ekki tekið athugasemdir stefnenda til efnislegrar skoðunar eða kannað framlögð gögn. Þá haldi stefnendur því fram að rökstuðningur Orkustofnunar við veitingu leyfis til framkvæmdarinnar sé grundvallarþáttur í ákvörðun stjórnvalda og hafi ráðið úrslitum um að ekki hafi verið talin þörf á því að taka til skoðunar þann kost að leggja línuna í jörðu. Telji stefnendur að þessi atriði leiði fyrst og fremst til þess að lagaskilyrði um almenningsþörf og meðalhóf séu ekki uppfyllt og að brotið hafi verið á andmælarétti hans, fyrst og fremst þar sem stefnendur telji að þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að skila andmælum vegna ákvörðunar Orkustofnunar. Þessu mótmælir stefndi Landsnet hf. og bendir á að ákvörðun ráðherra um heimild til eignarnáms sé sjálfstæð stjórnvaldsákvörðun sem stefnendur krefjist ógildingar á. Verði því að gæta að afmörkun þeirra atriða sem komi til endurskoðunar við eignarnámsákvörðun á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Í niðurstöðum ákvörðunarinnar sé fyrst fjallað um lagaskilyrði og komist að því að þau séu fyrir hendi til að taka megi ákvörðun. Þá sé komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði um að samningaleið hafi verið reynd til þrautar séu fyrir hendi og staðfest það mat stefnda að ekki yrði raunhæft að áætla að frekari samningaviðræður við stefnendur hefðu leitt til þess að samkomulag næðist um framkvæmdina Suðurnesjalína 2 eins og hún sé skilgreind og staðfest af þar til bærum yfirvöldum. Þá sé jafnframt talið að meðan á samningaviðræðum stóð hafi hugmyndum stefnenda um aðrar mögulegar útfærslur að Suðurnesjalínu 2, þ.e.a.s en þeirri sem liggi fyrir í lögbundnum ákvörðunum Skipulagsstofnunar, Orkustofnunar og í skipulagi sveitarfélaga, verið svarað með fullnægjandi hætti. Því geti leyfisveiting Orkustofnunar ekki hafa skipt höfuðmáli í rökstuðningi ákvörðunarinnar. Skilyrði eignarnáms hafi verið metin sjálfstætt og heildarmat lagt á málið áður en ákvörðunin hafi verið tekin og sé hún ekki haldin neinum þeim verulegu annmörkum sem leiða ættu til þess að dómkröfur stefnenda yrðu teknar til greina. Skilyrði eignarnáms hafi verið fyrir hendi hvort sem útgáfa leyfis Orkustofnunar hafi legið fyrir eða ekki þegar ákvörðunin hafi verið tekin. Stefndi Landsnet hf. tekur fram að „líftímakostnaður“ línu ráðist af mörgum þáttum sem varði kostnað sem til falli vegna reksturs línu eða strengs og fjármögnunar eftir að framkvæmd sé lokið, auk framkvæmdakostnaðar. Í skýrslu sem lögð hafi verið fyrir jarðstrengjanefnd, Lagning raflína í jörðu, 2. janúar 2013, sé fjallað ítarlega um jarðstrengi, þar á meðal um líftímakostnað jarðstrengja. Þeir útreikningar staðfesti að verulegur kostnaðarmunur sé á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kV spennu, hvort sem litið sé til stofnkostnaðar eða líftímakostnaðar. Niðurstaða mats á kostum og göllum jarðstrengja og loftlína sé sú að jarðstrengir séu mun dýrari framkvæmd, sérstaklega á hærri spennustigum. Áreiðanleiki þeirra sé einnig minni. Munurinn sé einfaldlega enn þannig að ekki sé réttlætanlegt að orkuflutningsvirki eins og Suðurnesjalína 2 sé lögð í jörð, þegar málið sé virt heildstætt. Gögn stefnenda sýni ekki fram á eða sanni hið gagnstæða og byggi röksemdir stefnenda á því að taka beri einstaklingsbundna hagsmuni þeirra fram yfir hagsmuni samfélagsins.Starfsemi stefnda Landsnets hf. byggi að mestu á raforkulögum og hafi fyrirtækið skyldur og réttindi samkvæmt þeim sem taka verði mið af þegar teknar séu ákvarðanir um byggingu nýrra raflína í flutningskerfinu. Núverandi Suðurnesjalína 1 sé rekin á 132 kV. Hún sé fulllestuð í dag, þ.e.a.s. nýting hennar sé um eða yfir 100%. Hún sé auk þess eina tenging Suðurnesja við almenna raforkukerfið og kerfið á Suðurnesjum uppfylli því ekki svokallaðan N-1 staðal um flutningsöryggi, þ.e.a.s. um varalínu sem geti flutt raforku þótt háspennulína bili. Tilgangur Suðurnesjalínu 2 sé þannig tvíþættur: Í fyrsta lagi að stækka flutningsgetu kerfisins í 220 kV svo það geti mætt bæði núverandi og framtíðareftirspurn eftir orkuflutningi á svæðinu; og í öðru lagi að koma á N-1 kerfi á Suðurnesjum og gera þar með afhendingaröryggi raforku á svæðinu ásættanlegt. Hvort tveggja í samræmist ákvæðum raforkulaga og markmiðum þeirra, sbr. einkum 1. og 1. mgr. 9. gr. laganna.Stefnendur telji hins vegar nægilegt að nýja línan sé einungis 132 kV háspennulína eins og sú sem fyrir sé, að umhverfisáhrif slíkrar háspennulínu séu minni og að nægilegt sé að líta til þess hver sé orkuflutningsþörf dagsins í dag. Slíkt geti stefndi Landsnet hf. hins vegar ekki leyft sér. Einstök ákvörðun um að styrkja raforkuflutningskerfið sé jafnan ákvörðun um að ráðast í milljarða framkvæmd. Útilokað sé að styrkja flutningskerfið á hverjum stað í takt við raforkuþörf eins og hún sé hverju sinni. Þegar ráðist sé í að styrkja raforkuflutningskerfið verði að gera það bæði með núverandi- og framtíðarorkuþörf viðkomandi svæðis í huga. Framtíðaráform stefnda Landsnets hf., sem fyrirtækið hafi kunngert, sé að um Suðurnes liggi tvær 220 kV háspennulínur. Ekki sé t.d. þörf á 400 kV kerfi. Með því fáist viðunandi og réttlætanleg styrking kerfisins til framtíðar. Kerfið á Suðurnesjum í dag sé fulllestað, en bent er á að núverandi lína, 132 kV, sé aðeins rétt rúmlega 20 ára gömul, en endingartími loftlína geti verið allt að 70 ár. Fyrir liggi að hana þurfi nú að rífa og reisa nýja 220 kV línu, þar sem línan hafi ekki verið nægilega stór í upphafi. Tillaga stefnenda um byggingu nýrrar 132 kV línu nú væri því veruleg skammsýni, en fyrst og fremst sóun á fjármunum og þjóðfélagslega óhagkvæm fjárfesting. Telja verði að hugmyndir stefnenda séu settar fram einungis í þeim tilgangi að vinna að einstaklingsbundnum hagsmunum stefnenda sem í þessu tilfelli fari alls ekki saman við hagsmuni samfélagsins alls. Vegna athugasemda stefnenda um matsáætlun Blöndulínu 3 og athugasemdir Skipulagsstofnunar við tillögu að matsáætlun Kröflulínu 3, bendir Landsnet hf. á að nauðsynlegt sé talið að auka flutningsgetu byggðalínunnar svokölluðu þannig að unnt sé að reka hana á 220 kV. Fyrir því séu margháttuð rök. Það sé Landsnet hf. sem framkvæmdaraðili sem leggi fram framkvæmdakost og beri ábyrgð á honum, sbr. m.a. 1. mgr. 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun sé ekki ætlað að taka sér vald sem hún hafi ekki að lögum, t.d. um mat á því á hvaða spennustigi nauðsynlegt sé að reka meginflutningskerfi raforku í landinu. Ljóst sé að rekstur byggðalínu í dag feli í sér takmarkanir á orkuflutningi sem mikilvægt sé fyrir þjóðfélagið að rutt verði úr vegi, m.a. til að bregðast við náttúruvá. Á þessu hafi stefndi og Orkustofnun sérþekkingu og skyldur að lögum. Hvað varði tilvísun stefnenda til orkuspárnefndar, um fyrirsjáanlega raforkuflutningsþörf, tekur Landsnet hf. fram að þegar lagt sé mat á þörf fyrir styrkingu flutningskerfisins liggi mun fleiri þættir til grundvallar en hjá orkuspárnefnd. Því sé ekki hægt að miða uppbyggingu raforkuflutningskerfisins við þá spá. Það sé heldur ekki tilgangur orkuspárinnar að aðstoða við uppbyggingu raforkuflutningskerfisins í landinu. Þannig myndi bygging Suðurnesjalínu 2 á 132 kV kerfi fela í sér mjög takmarkaða uppbyggingu flutningskerfisins á Reykjanesi þar sem ekki sé horft til framtíðar varðandi orkuflutningsþörf og afhendingaröryggi. Að mati stefnenda eigi allir þessir hagsmunir að víkja fyrir hagsmunum stefnenda sjálfs þar sem línan skyldi liggja í jörðu um land hans en ekki í lofti. Megi því ljóst vera að málsástæður stefnenda um þetta séu ómálefnalegar og beri að hafna. Stefndi Landsnet hf. vísar til þess að ákvörðun um eignarnám hafi verið tímabær, meðal annars þar sem framkvæmdaleyfi frá sveitarfélaginu Vogum hafi verið forsenda þess að ráðist yrði í framkvæmdina. Þannig sé því mótmælt að eignarnámsákvörðun verði ekki tekin fyrr en ljóst sé að öll önnur skilyrði til þeirrar framkvæmdar sem sé ástæða eignarnámsins séu uppfyllt enda í ósamræmi við lög og rétt. Sótt hafi verið um framkvæmdaleyfi hjá öllum þeim fjórum sveitarfélögum sem framkvæmdina varði og sveitarfélagið Vogar meðal annars upplýst um stöðu eignarnámsmála að kröfu þess sjálfs, auk þess sem framkvæmdaleyfi liggi fyrir hjá Reykjanesbæ. Þá hafi matsnefnd eignarnámsbóta heimilað stefnda umráðatöku. Samningaviðræður við landeigendur, þ.m.t. stefnendur, byggi á raforkulögum og beri stefnendur líka réttindi og skyldur samkvæmt lögunum, sbr. VI. kafla raforkulaga. Ekki sé um að ræða frjálsa samninga í þeim skilningi að landeigendur kjósi að ganga til samninga við stefnda á grundvelli ákvörðunar um að ráðist skuli í framkvæmdina. Að sama skapi geti þeir ekki hafnað samningum á grundvelli ákvörðunar um að ekki skuli ráðist í framkvæmdina. Væri um slíkt að ræða yrði mikil hætta á að vandkvæði yrðu við uppbyggingu stoðkerfis samfélagsins, meðal annars vegna þess að minni hluti í oddaaðstöðu kynni að koma í veg fyrir nauðsynlegan aðgang samfélagsins að afnotum lands. Slík staða kynni að valda þjóðfélagslegum óróa en lög sem varði nauðsynlega innviði, með stuðningi í ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, bregðist við og eiga að koma í veg fyrir að slík staða geti komið upp. Þannig eigi almennt ekki að vera uppi sú staða að eignarréttur einstaklings geti staðið í vegi fyrir lögbundnum og nauðsynlegum ákvörðunum sem varði almannaheill. Því sé í VI. kafla raforkulaga fjallað um réttindi og skyldur landeigenda, eignarnáms- og bótaákvæði og marki þau ramma um samningaviðræður stefnda og allra landeigenda, hvar sem er á landinu. Samningaviðræður verði að fara fram og á málefnalegan hátt en veiti landeigandi ekki heimild til framkvæmdar, beri stefnda skylda til að reyna á eignarnámsheimildir.Það sé misskilningur að samningaviðræður við landeigendur eigi meðal annars að snúast um hvers konar framkvæmd eigi að ráðast í. Stefnda Landsneti hf. beri að undirbúa framkvæmdir eftir lögbundnu ferli og leyfum en stefnendur byggi á almennum sjónarmiðum, sem yfirleitt séu þess eðlis að yfirvöldum beri að taka afstöðu til þeirra, í stað þess að fjalla um sérgreinda og lögvarða hagsmuni sína og skýra af hverju þeir eigi að leiða til þess að fella beri almennar og lögvarðar ákvarðanir stjórnvalda úr gildi með tilheyrandi raski á almannahagsmunum. Framkvæmdin hafi sætt lögbundnu kynningarferli, meðal annars samkvæmt ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum og hafi hún verið kynnt fyrir landeigendum og athygli vakin á henni. Þá mótmæli stefndi Landsnet hf. því að 72. gr. stjórnarskrár, 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, Árósarsamningur eða tilskipun 2003/35/EB, feli í sér skyldu til að „leita beinna samninga við landeigendur um allt ferli fyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til að leita samninga við þá um framkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda, alla útfærslu og loks bætur til þeirra.“ Í eignarnámsákvörðuninni sjálfri sé það staðfest að það sé ekki hluti samningaviðræðna við einstaka landeigendur vegna eignarnáms hvort loftlína eða jarðstrengur skuli valinn eða hvort færa beri línuna ofar í landið eða út í sjó og hver sé betri kostur fyrir einstaka landeigendur. Stefndi Landsnet hf. telur samningaviðræður við stefnendur hafa verið reyndar til þrautar, sbr. 72. gr. stjórnarskrár og 23. gr. raforkulaga og hafnar því mati stefnenda að það hafi „í reynd ekki farið fram raunverulegar samningaviðræður“ með vísan til þeirrar kröfu stefnenda að háspennulína yrði lögð í jörðu. Raforkulög nái til margháttaðra réttinda sem þar séu talin upp, svo sem jarðhitaréttinda og vatnsréttinda, sbr. 23. gr. laganna, og um endurgjald fyrir nýtingu þeirra og landnot, en hvað varði rekstur stefnda Landsnets hf., sbr. III. kafla laganna og leyfi Orkustofnunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga, sé ljóst að samningaviðræður á grundvelli 1. mgr. 23. gr. séu um endurgjald fyrir landnot en ekki viðræður um í hvaða framkvæmd verði ráðist líkt og stefnendur haldi fram. Lögbundin ferli líkt og mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana byggi beinlínis á því að hagsmunaaðilar geti komi með athugasemdir við umfjöllun, þar með taldir landeigendur, og hafi þau þýðingu við ákvörðun um eignarnám. Á þessu umsagnarferli byggi Árósasamningurinn og reglur EES-réttar sem íslensk lög séu í samræmi við. Stefnendur hafi haft fullt tækifæri og nýtt sér rétt sinn til að koma með athugasemdir við framkvæmdina. Andmælaréttur stefnenda hafi verið virtur en stjórnvöld hafi ekki fallist á þau sjónarmið sem stefnendur hafi fært fram. Það gildi meðal annars um eignarnámsákvörðun ráðherra og telji stefndi Landsnet hf. enga þá verulegu annmarka á henni að taka beri dómkröfur stefnenda til greina. Þá hafnar stefndi því að hann geti ekki einhliða slitið samningaviðræðum þegar afstaða viðsemjenda liggi fyrir og ljóst sé að leyfi til framkvæmda verði ekki veitt. Stefnendur hafi verið boðaðir á fund með stefnda Landsneti hf. 14. júní 2011, þar sem kynna átti tilboð til landeigenda vegna fyrirhugaðra framkvæmda vegna landsafnota, en þangað hafi enginn stefnenda mætt. Illa hafi gengið að fá fundi með þeim sem í forsvari voru fyrir jörðinni og hafi stefnda verið tilkynnt að ekki væri áhugi á að ræða um framkvæmdina við fyrirtækið. Ítrekaðar beiðnir um fundi hafi ekki borið árangur. Á fundi með hluta stefnenda á útmánuðum 2012 hafi stefnda verið tilkynnt um neikvæð viðhorf í garð framkvæmdarinnar. Síðari fundarboð hafi ekki borið árangur. Lokatilboði stefnda Landsnets hf. til landeigenda í september 2012 var hafnað af hálfu tveggja stefnenda og hafi sú afstaða verið staðfest af lögmanni þeirra. Þá segi í bréfi lögmanns stefnenda frá því í desember 2012 að stefnendur myndu aldrei samþykkja loftlínu um land sitt og myndu reyna að sporna gegn því. Því hafi verið talið að frekari samningaviðræður væru þýðingarlausar og tilraunir til samninga fullreyndar. Sé tekið undir það mat í eignarnámsákvörðun ráðuneytisins. Þá hafi reynst ómögulegt að ná samningi við þann þriðja stefnenda þar sem hann hafi aldrei mætt til fundar við stefnda þrátt fyrir ítrekaðar óskir um fund. Hafi stefnendur því alfarið hafnað samningum við stefnda. Því er hafnað af hálfu stefnda Landsneti hf. að engar eiginlegar samningaviðræður hafi átt sér stað við stefnendur enda sýni framlögð gögn hið gagnstæða. Stefnda Landsneti hf. hafi því verið nauðugur einn sá kostur, eftir nær tveggja ára tilraunir til samninga við stefnendur, að óska eftir heimild að taka eignarnámi umrædd landsréttindi, enda yrði að öðrum kosti ekki af framkvæmdinni Suðurnesjalínu 2, með tilheyrandi tjóni fyrir hið almenna raforkuflutningskerfi og notendur þess.Fyrir liggi að samningaviðræðum við stefnendur hafi ekki verið slitið fyrr en þeir hefðu lýst því yfir að ekki kæmi til greina að semja og tilboðum hefði ítrekað verið hafnað.Af hálfu stefnda Landsnets hf. er málskostnaðarkröfu stefnenda sérstaklega mótmælt. IVAf hálfu stefnda íslenska ríkisins er málatilbúnaði stefnenda og kröfum á honum reistum mótmælt. Á því er byggt að farið hafi verið að lögum við ákvörðun um eignarnám og fyrir því hafi verið ótvíræð heimild í lögum, en ákvörðunin hafi verið byggð á 1. mgr. 23. gr. raforkulaga. Um framkvæmd eignarnámsins fari síðan eftir almennum reglum, sbr. 5. mgr. 23. gr. laganna. Þá hafi ákvörðunin enn fremur verið í samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og stjórnsýslulög nr. 37/1993. Því krefst íslenska ríkið sýknu af kröfum stefnenda.Stefndi telur málatilbúnað stefnenda að verulegu leyti í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laganna skuli lýsing málsástæðna vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hvert sakarefnið sé. Hins vegar sé framsetning málsástæðna stefnenda og lagaraka mjög óljós svo erfitt sé að halda uppi vörnum í málinu. Þá sé stefnan í raun skriflegur málflutningur, auk þess sem henni fylgi gríðarlegt magn skjala og virðist allnokkur hluti þeirra þarflaus fyrir mál þetta. Séu þessi atriði að mati stefnda íslenska ríkisins í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991.Stefndi íslenska ríkið byggir á því að skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf hafi verið uppfyllt. Bent er á að skilyrðið hafi verið skýrt á þann veg að tiltekin starfsemi eða aðstaða verði að vera svo þýðingarmikil að réttlætanlegt sé að svipta menn eignum sínum eða takmarka eignarrétt þeirra. Þá megi ekki ganga lengra en nauðsyn krefur. Stefndi leggur áherslu á að ríkir almannahagsmunir séu fólgnir í því að flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu séu örugg, skilvirk og hagkvæm. Löggjafinn hafi litið svo á að öryggi raforkuafhendingar falli undir mikilvæga almannahagsmuni, enda komi fram í 1. gr. raforkulaga að markmið þeirra sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Í því skyni skuli meðal annars tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. Í greinargerð með frumvarpi því sem hafi orðið að raforkulögum greini að taka verði tillit til mikilvægra almannahagsmuna, svo sem varðandi öryggi raforkuafhendingar. Áfram skuli tryggt að öryggi raforkukerfisins verði sem best og séu lagðar skyldur á dreifiveitur og flutningsfyrirtækið til að svo megi verða. Þá séu fordæmi séu fyrir því að flutningsfyrirtækinu Landsneti hf. hafi verið heimilað að framkvæma eignarnám á landsréttindum vegna lagningar raflína, sem séu hluti af raforkuflutningskerfi landsins, á þeim grundvelli að um almenningsþörf væri að ræða. Hafi það verið metið svo að ríkir almannahagsmunir væru fólgnir í því að flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu væru örugg, skilvirk og hagkvæm. Því væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almenningsþörf krefji.Stefndi telur nægileg rök fram komin að brýn þörf sé á styrkingu raforkuflutningakerfisins á Suðurnesjum. Framkvæmdin Suðurnesjalína 2 sé byggð með þarfir hins almenna flutningskerfis í huga til lengri tíma og með tilliti til samfélagslegra hagsmuna en áhersla sé lögð á að öryggi kerfisins í dag sé ófullnægjandi. Suðurnesjalína 1 sem þjóni svæðinu sé rekin á 132 kV spennu og sé fulllestuð. Þá hafi Landsnet hf. bent á að svæðið sé ekki tengt með svokallaðri N-1 tengingu sem sé óviðunandi þegar um svo stór byggðalög sé að ræða. Verulegt rekstraröryggi sé fólgið í því fyrir raforkukerfi svæðisins að hafa tvær háspennulínur á þessari leið en það hafi valdið vandkvæðum og straumleysi á svæðinu þegar Suðurnesjalína 1 hafi farið úr rekstri vegna viðhalds eða truflana. Að mati stefnda hafa verið færð rök fyrir því að út frá lágmarksafhendingaröryggi raforku sé um brýna og óumflýjanlega framkvæmd að ræða. Þá sé alþjóðaflugvöllur landsins á Suðurnesjum og ríkir almannahagsmunir fólgnir í öryggi raforkuafhendingu til hans.Stefndi bendir einnig á að í ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 komi fram mat stofnunarinnar á því að afhendingaröryggi verði ekki aukið nema með því að tengja Suðurnes við flutningskerfið með annarri línu en þeirri sem fyrir sé. Ófullnægjandi sé að svo stórt svæði sé einungis tengt meginflutningskerfinu með einni tengingu. Því fallist stefndi á þær röksemdir Landsnets hf. að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 sé aðkallandi bæði fyrir samfélagið í heild og atvinnustarfsemi á svæðinu, enda verði ekki betur séð en að stefnendur taki almennt undir þá meginforsendu Landsnets hf. að tenging Suðurnesja við flutningskerfi raforku sé ófullnægjandi.Stefndi byggir á því að sýnt hafi verið fram á með óumdeildum hætti að út frá afhendingaröryggi raforku sé þörf á hinni skilgreindu framkvæmd Suðurnesjalínu 2. Löggjafinn hafi metið það svo að afhendingaröryggi raforku teljist til almannahagsmuna og fordæmi séu fyrir því að eignarnám hafi verið heimilað á þeim grunni. Stefndi telur að líta verði á flutningskerfi raforku sem hluta af grunninnviðum samfélagsins og sýnt hafi verið fram á þörf framkvæmdarinnar með fullnægjandi hætti. Því sé skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf og að almannahagsmunir réttlæti ákvörðun um eignarnám uppfyllt. Sama gildi um skilyrði 23. gr. raforkulaga um að eignarnám skuli eingöngu ákvarðað að því leyti sem nauðsyn beri til.Stefndi telur sýnt að ekki verði í greinda framkvæmd ráðist nema að undangengnu eignarnámi á grundvelli 23. gr. raforkulaga en án eignarnámsins yrði framkvæmdin ekki að veruleika. Því sé ljóst að eignarnámið sé nauðsynleg forsenda framkvæmdarinnar og liggi almannahagsmunir til grundvallar skilgreindum markmiðum hennar. Stefndi íslenska ríkið leggur áherslu á að við mat á framkvæmdaleiðum hafi verið yfirfarin öll þau gögn sem fyrir hafi legið í málinu, jafnt þau sem hafi stafað frá stefnendum sem Landsneti hf. Vel hafi verið farið yfir þann kost sem stefnendur hafi lagt til, þ.e. að leggja jarðstreng. Hafi það engu að síður verið mat stefnda íslenska ríkisins að Landsnet hf. hefði gætt meðalhófs við útfærslu framkvæmdarinnar. Er því mótmælt að stefndi íslenska ríkið hafi ekki viðhaft sjálfstæða skoðun á framkvæmdakostum. Þá er því jafnframt mótmælt að lagðar hafi verið ófullnægjandi forsendur til grundvallar ákvörðun um heimild til eignarnáms. Stefndi íslenska ríkið telur að rétt hafi verið að líta til niðurstöðu Orkustofnunar til fyllingar sjálfstæðri skoðun. Orkustofnun sé hið faglega stjórnvald á þessu sviði, sbr. lög nr. 87/2003 um Orkustofnun, og starfi fjölmargir sérfræðingar innan stofnunarinnar sem lagt hafi mat á framkvæmdakostina sem tilgreindir hafi verið. Þó hafi öll gögn sem stefnendur hafi lagt fram verið metin sjálfstætt hjá ráðuneytinu.Við mat á því hvernig staðið sé að uppbyggingu flutningskerfis raforku verði að horfa til framtíðarþarfa allra viðskiptavina flutningsfyrirtækisins, bæði dreifiveitna og stórnotenda, virkjana og annarra sem stundi viðskipti með raforku. Afhendingaröryggi verði ekki aukið nema með því að tengja Suðurnes við flutningskerfið með annarri línu en þeirri sem fyrir sé. Stefndi íslenska ríkið telur að stefndi Landsnet hf. hafi sýnt fram á að því markmiði verði ekki náð með fullnægjandi hætti til lengri tíma litið nema með lagningu 220 kV línu. Því hafi stefndi íslenska ríkið metið það svo að meðalhófs hafi verið gætt við útfærslu framkvæmdarinnar, þar sem lagning háspennulínu samhliða núverandi línu (Suðurnesjalínu 1) sé minnst íþyngjandi fyrir landeigendur á línuleiðinni. Öðrum útfærslum fylgi umtalsvert viðbótarrask og fyrir liggi mat skipulagsyfirvalda og Umhverfisstofnunar um að betra sé að fylgja þegar röskuðum svæðum. Jarðstrengir séu ekki án umhverfisáhrifa, enda séu þeir taldir verri kostur í ákveðinni landgerð, svo sem hrauni. Skipta þurfi alfarið um jarðveg umhverfis strenglögnina til þess að tryggja fullnægjandi hitaleiðni frá strengjum. Til þess að ganga með fullnægjandi hætti frá jarðstrengjum í hrauni þurfi að grafa stóran og nokkuð djúpan skurð og setja viðeigandi efni í skurðinn. Sé jarðhiti í hrauninu geti jafnvel þurft að leggja strengi í steyptan stokk með loftkælingu. Nauðsynlegur frágangur skilji eftir sig svöðusár í hrauninu sem geti ekki talist umhverfisvænt. Virðist stefnendur alfarið líta framhjá fyrirsjáanlegum umhverfisspjöllum við lagningu jarðstrengs um viðkvæm hraun Reykjaness. Telur stefndi ljóst að slík lagning hefði óhjákvæmilega í för með sér umhverfisspjöll.Þá leggur stefndi enn fremur áherslu á að stefndi Landsnet hf. hafi ekki krafist fullkominna eignaryfirráða á landsréttindum heldur óskað eftir að taka eignarnámi afmarkað land til ótímabundinna nota. Beiðnin hafi verið sett fram og afmörkuð með þeim hætti að gætt sé meðalhófs og ekki seilst lengra en þörf krefji til að ná fram skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar. Stefndi íslenska ríkið telur að þar með hafi meðalhófs verið gætt í beitingu þess úrræðis sem valið hafi verið og sé það fyllilega í samræmi við lög. Stefndi byggir á því að öll afgreiðsla ákvörðunarinnar hafi verið í samræmi við lög. Ítarleg rannsókn hafi legið að baki ákvörðuninni og meðalhófs gætt í hvívetna. Því sé fullyrðingum stefnenda um að stefndi íslenska ríkið hafi skotið sér undan því að taka sjálfstæða og rökstudda ákvörðun í málinu og þar með brotið meðal annars gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga mótmælt. Að mati stefnda hafa ekki verið færð nægileg rök fyrir því að sá kostur sem stefnendur hafi lagt til sé minna íþyngjandi valkostur við Suðurnesjalínu 2. Þvert á móti telur stefndi íslenska ríkið að ný háspennulína samhliða núverandi línu sé minnst íþyngjandi kosturinn. Hafi það verið niðurstaðan eftir umfangsmikla yfirferð á öllum gögnum málsins og röksemdum aðila.Stefndi íslenska ríkið mótmælir því að ákvörðun um eignarnám hafi aðeins verið grundvölluð á ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013, þar sem Landsneti hf. hafi verið heimilað að reisa Suðurnesjalínu 2. Stefndi áréttar að mat stjórnvalda hafi verið byggt á sjálfstæðri athugun, þótt einnig hafi verið litið til ákvörðunar Orkustofnunar. Því er mótmælt að ákvörðun Orkustofnunar hafi verið byggð á einhliða gögnum Landsnets hf. og úreltum útreikningum. Þannig sé skýrsla Landsnets hf. sem stefnendur geri athugasemdir við jafn gott innlegg í umræður um val á jarðstrengjum og loftlínum eins og önnur fylgigögn með skýrslu jarðstrengjanefndar. Ekki hafi verið um athugasemdalausa skoðun á skýrslunni að ræða.Stefnendur vísi til skýrslu kanadíska fyrirtækisins Metsco Energy Solutions Inc. máli sínu til stuðnings og haldi því fram að Orkustofnun hafi ekki tekið afstöðu til skýrslunnar. Af hálfu íslenska ríkisins er því mótmælt. Stefndi íslenska ríkið telur að í skýrslunni sé að finna ágætis umfjöllun um íslenska raforkukerfið og séu dregnir fram nokkrir kostir strengja og loftlína. Bent sé á að töp séu minni í strengjum en loftlínum, rekstrarkostnaður strengja sé lægri og að strengir séu ekki viðkvæmir fyrir stormum, salti eða ísingu. Helstu kostir loftlína séu nefndir, svo sem lægri stofnkostnaður, auðveldari uppbygging, auðveldari viðgerðir og meiri sveigjanleiki gagnvart álagi.Í skýrslunni sé stillt upp dæmum fyrir 132 kV og 220 kV háspennuloftlínu og streng sem sé um 120 km að lengd en áætlaður líftími í báðum dæmunum sé 60 ár. Stefndi íslenska ríkið telur vart standast að miðað sé við 60 ára líftíma fyrir nýjustu gerðir strengja, þar sem framleiðendur þeirra meta líftímann 25 til 40 ár og 60 ára reynsla liggi ekki fyrir. Þá telur stefndi jafnframt að sú forsenda gangi vart upp að fjalla um 120 km streng án þess að taka spólustöðvar með í reikninginn sem fylgi umtalsverður kostnaður. Slíkt skekki myndina verulega strengnum í hag. Þrátt fyrir þessa skekkju í forsendum sé niðurstaða skýrslunnar sú að líftímakostnaður 132 kV strengs sé 4% hærri en fyrir 132 kV loftlínu og að líftímakostnaður 220 kV strengs sé 20% hærri en fyrir 220 kV loftlínu.Þá leggur stefndi áherslu á að strenglögn í gegnum hraun sé vandasamari og kostnaðarsamari en almennt gangi og gerist um strengjalagnir. Ekki sé tekið fram í skýrslunni að gert sé ráð fyrir því að strengurinn liggi í gegnum hraun heldur komi fram að um almenna umfjöllun sé að ræða. Telur stefndi þetta vera dæmi um vanáætlaðan kostnað vegna jarðstrengs. Að mati stefnda er ekki unnt að heimfæra niðurstöður skýrslunnar upp á Suðurnesjalínu 2. Því verði að taka niðurstöðum skýrslu Metsco Energy Solutions Inc. með fyrirvara sökum framangreindra vankanta á grunnforsendunum. Eina ályktunin sem hægt sé að draga af skýrslunni sé að 132 kV og 220 kV spennu strenglagnir séu kostnaðarsamari en loftlínur, þótt sé ekki hægt að fullyrða hver viðbótarkostnaðurinn yrði við að leggja Suðurnesjalínu 2 sem streng í gegnum hraun með tilheyrandi spóluvirkjum og mögulega umtalsvert styttri líftíma strengs en 60 ár. Stefndi telur enn fremur að á grundvelli þeirrar þekkingar sem liggi fyrir í dag sé ekki hægt að mæla með lagningu á strengjum á Íslandi í gegnum hraun á 220 kV spennu óháð þeirri umtalsverðu óafturkræfu röskun á viðkvæmu hrauni sem slík lagning hefði í för með sér.Stefndi mótmælir fullyrðingum um að byggt hafi verið á úreltum útreikningum. Stjórnvöld fylgist vel með framþróun í þessum málum en reynslan verði að leiða í ljós hver raunkostnaður sé við lagningu strengja við íslenskar aðstæður. Að mati stefnda íslenska ríkisins sé það grundvallaratriði málsins að strenglögn um hraun sé ekki umhverfisvæn framkvæmd. Þá myndi 132 kV spennu jarðstrengur ekki fullnægja orkuþörf á svæðinu til lengri tíma litið og ekki bjóða upp á þann sveigjanleika á spennuhækkun sem loftlína hafi upp á að bjóða. Ef leggja ætti 220 kV spennu jarðstreng sem byði upp á sömu flutningsgetu og 220 kV spennu loftlína yrði ljóst að mikið rask yrði á hrauninu og kostnaðarlega yrði það ekki samkeppnishæf lausn. Stefndi hafnar því að röksemdir Orkustofnunar hafi verið teknar upp gagnrýnislaust og engin sjálfstæð athugun hafi farið fram hjá stjórnvöldum. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið sýnt fram á að nauðsynlegt sé að reisa 220 kV flutningsmannvirki. Stefndi leggur áherslu á að flutningsfyrirtækið verði að taka tillit til þess í uppbyggingu sinni á flutningskerfinu að það eigi möguleika á að tengja stærri framleiðendur og notendur við kerfið auk almennra notenda, en samkvæmt 3. mgr. 9. gr. raforkulaga sé það eitt af hlutverkum flutningsfyrirtækis að tengja alla sem vilja tengjast flutningskerfinu. Þá bendir stefndi á að um árabil hafi verið stefnt að uppbyggingu raforkuframleiðslu og iðnaðar á Suðurnesjum. Til að geta þjónustað slíka uppbyggingu þurfi að gera ráð fyrir flutningsgetu sem geti annað þessum raforkuviðskiptum. Stefnendur vísi í raforkuspá og fullyrði að verið sé að reisa línur langt umfram skilgreindar þarfir. Þessu hafnar stefndi, enda lýsi raforkuspá almennum vexti í raforkuþörf almennings og smærri fyrirtækja. Í spánni sé ekki tekið tillit til mögulegra nýrra virkjana eða stórnotenda nema vitað sé að undirritaðir samningar liggi fyrir. Landsnet hf. verði hins vegar að taka tillit til slíkra þátta við ákvörðun um uppbyggingu á flutningskerfinu. Mikill og almennur vilji sé til uppbyggingar á Suðurnesjum og verði Landsnet hf. að vera í stakk búið að þjóna mögulegum nýjum viðskiptavinum á svæðinu. Skipti þar engu hvort um sé að ræða nýja framleiðendur, stórnotendur eða almenning.Stefndi íslenska ríkið telur það óskynsamlegt að byggja upp margföld flutningskerfi, enda yrði slíkt of kostnaðarsamt. Flutningsfyrirtækið þurfi því að byggja upp kerfi í nokkrum þrepum til þess að geta mætt mögulegri flutningsþörf í framtíðinni. Loftlínur hafi þá kosti umfram strengi að hægt sé að byggja þær upp fyrir hærri flutningsgetu en þær þurfi að anna í upphafi og síðan sé hægt að hækka spennuna þegar þess gerist þörf. Hver viðbótarafleining verði ódýrari eftir því sem farið sé hærra upp í spennu.Stefndi leggur áherslu á að í dag sé aðeins ein lína til staðar sem tengi Reykjanes við meginflutningskerfið. Að mati stefnda hamli það eðlilegu viðhaldi og sé óásættanlegt framtíðarfyrirkomulag fyrir afhendingaröryggi raforku á svæðinu.Stefndi bendir á að með því að byggja Suðurnesjalínu 2 sem 220 kV háspennulínu sé tiltölulega auðvelt að auka flutningsgetu hennar þegar til þess komi. Það yrði ekki æskilegt, umhverfisvænt eða þjóðhagslega hagkvæmt að bæta við nýjum línum hverri á fætur annarri samhliða aukinni aflþörf. Viðurkennt sé að það sé bæði hagkvæmast og þjóni umhverfissjónarmiðum best að byggja flutningskerfi á þann hátt að þau anni flutningsgetu til langrar framtíðar. Því telji stefndi sýnt fram á nauðsyn þess að flutningsvirkið verði 220 kV spenna í stað 132 kV spennu.Stefndi byggir á því að heimilt hafi verið að taka ákvörðun um eignarnám á þessu stigi. Ljóst sé að þegar heimild til eignarnáms hafi verið veitt hafi undirbúningur framkvæmdarinnar verið kominn á lokastig, einungis ákvörðunin um sjálft eignarnámið og framkvæmdaleyfi sveitarfélags hafi staðið því í vegi að unnt yrði að hefja framkvæmdir. Stefndi bendir á að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 hafi farið í gegnum viðamikið lögbundið ferli á undanförnum árum. Áður en framkvæmdin hafi komið inn á borð til íslenska ríkisins hefði hún þegar sætt mati á umhverfisáhrifum og verið um hana fjallað í lögbundnu skipulagsferli, þar sem aðalskipulag viðkomandi sveitarfélaga hafi gert ráð fyrir þeirri línuleið sem Landsnet hf. hafi ráðgert Suðurnesjalínu 2. Leyfi Orkustofnunar til framkvæmdarinnar í samræmi við 2. mgr. 9. gr. raforkulaga hafi síðan fengist 5. desember 2013.Þrátt fyrir að Landsnet hf. hefði ekki sótt um framkvæmdaleyfi, sem skylt sé samkvæmt 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, hafi stefndi íslenska ríkið talið heimilt að afgreiða beiðni um eignarnám. Fyrirhugaðar framkvæmdir vegna Suðurnesjalínu 2 séu háðar framkvæmdaleyfi Hafnarfjarðarbæjar, sveitarfélagsins Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkurbæjar. Stefndi bendir á að almennt sé litið svo á að ekki sé sótt um framkvæmdaleyfi fyrr en nær öruggt sé að skilyrði fyrir framkvæmd teljist uppfyllt. Framkvæmdaleyfi gildi aðeins í eitt ár og falli niður ef framkvæmdir hefjast ekki innan þess tíma, sbr. 2. mgr. 15. gr. skipulagslaga. Hefði sú staðreynd að framkvæmdaleyfi vegna framkvæmdarinnar væri ekki fyrir hendi því ekki áhrif á mat íslenska ríkisins um að skilyrði til eignarnáms væru uppfyllt lögum samkvæmt. Því hafi verið rétt að taka ákvörðun um eignarnámið á þessu stigi.Stefndi íslenska ríkið mótmælir fullyrðingum stefnenda um að ákvörðun um eignarnám hafi verið byggð á röngum forsendum. Stefndi vísar í þessu samhengi til þess að stefnendur hafi ekki fært sönnur á að ákvörðun um eignarnám hafi verið reist á röngum forsendum og mótmælir því að framkvæmdin sé miðuð sérstaklega að orkufrekum verkefnum. Stefndi kveðst telja eðlilegt við útreikning á arðsemiskröfu að miða við þá skiptingu tekna að 70% komi frá stórnotendum og 30% frá dreifiveitum. Hlutfallið byggist á því hvernig þessir tveir hópar viðskiptavina Landsnets hf. nýti raflínur í miðlægu flutningskerfinu og því eigi það við um allar framkvæmdir sem tilheyri því. Ljóst sé að á Reykjanesi séu tvær jarðvarmavirkjanir með um 175 MW uppsett afl og fimm virkjunarkostir í orkunýtingarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar, með samanlagt uppsett afl upp á 280 MW. Auk þess séu tveir virkjunarkostir í biðflokki með samanlagt 100 MW uppsett afl. Stefndi telur því að líta verði á Reykjanes-, Svartsengis- og Krýsuvíkursvæðið sem stórt svæði með mikla orkuvinnslumöguleika. Með hliðsjón af framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku sé nauðsynlegt að til staðar séu áreiðanlegar tengingar fyrir slíkt svæði inn á meginflutningskerfi raforku. Þar af leiðandi telji íslenska ríkið að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að ákvörðunin hafi verið byggð á röngum forsendum.Stefndi byggir á því að samningaviðræður milli Landsnets hf. og stefnenda hafi verið fullreyndar. Því hafi eignarnám verið heimilað. Í málinu liggi fyrir að fyrsti opni kynningarfundur Landsnets hf. um tillögu að matsáætlun fyrir Suðvesturlínur hafi verið haldinn í Reykjanesbæ í febrúar 2009. Öllum landeigendum á línuleiðinni hafi verið send kynningarbréf í apríl 2011 og fyrstu samningafundir farið fram með eigendum einstakra jarða í júní 2011.Stefndi bendir á að Landsnet hf. hafi haldið tvo fundi með eigendum Knarrarnesjarða, annars vegar 14. júní 2011 og hins vegar 14. júní ári síðar. Stefnendur hafi verið boðuð á báða fundina en ekki séð sér fært að mæta. Af gögnum málsins megi sjá að bréf hafi gengið milli Landsnets hf. og stefnenda og síðar lögmanna stefnenda. Þannig hafi lögmaður Landsnets hf. sent einum stefnenda bréf 5. nóvember 2012. Í því bréfi hafi verið vísað til símtals, þar sem fram fóru samningaviðræður og sett fram tilboð Landsnets hf. Af gögnum málsins sjáist jafnframt að stefnendur hafi fyrst og fremst kosið að ræða um útfærslu framkvæmdarinnar og hvernig unnt væri að haga henni með öðrum hætti. Stefndi telur ljóst af gögnum málsins að í samningaviðræðum hafi eignarnámsbeiðandi ítrekað sýnt fram á að samningaviðræður um eignarnám lyti eðli máls samkvæmt að viðræðum um hina skilgreindu framkvæmd, Suðurnesjalínu 2, sem hlotið hafi lögbundna meðferð. Það sé í samræmi við almenn sjónarmið um að veiting heimildar til eignarnáms komi almennt ekki til fyrr en undirbúningur verkefnis sé á lokastigi. Þannig sé það ekki hluti af samningaviðræðum um eignarnám við einstaka landeigendur að fara yfir mismunandi framkvæmdakosti. Hið lögbundna ferli, það er mat á umhverfisáhrifum og skipulagsferli, feli í sér að það sé ekki alfarið í höndum eignarnámsbeiðanda að ákveða hvaða leið sé valin eða hvernig útfærsla framkvæmdar sé. Frávik frá þeirri útfærslu framkvæmdarinnar sem liggi fyrir feli í sér nýja framkvæmd sem fara þurfi að nýju í gegnum lögbundið ferli. Slík ákvörðun sé ekki að öllu leyti innan valdsviðs eignarnámsbeiðanda og geti þar af leiðandi ekki verið andlag samningaviðræðna milli eignarnámsbeiðanda og eignarnámsþola.Stefndi telur sýnt að samningaviðræður hafi verið fullreyndar. Líta verði til þess að stefnendur hafi svarað tilboðum og fundarboðum stefnda Landsnets hf. ýmist óljóst eða yfirhöfuð ekki. Samningaviðræður aðila hafi staðið yfir í tæp tvö ár. Því sé ljóst að fullreynt hafi verið að ná samkomulagi. Stefnendur hafi ekki verið til viðtals um annað en annan framkvæmdakost. Með vísan til þessa byggir stefndi íslenska ríkið á því að Landsnet hf. hafi með sannanlegum hætti leitast við að ná samningum við stefnendur. Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnenda sem lúta að því að niðurstaða ráðuneytisins hafi verið byggð á ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 og að með því hafi verið brotið á andmælarétti stefnenda. Stefndi leggur áherslu á að ákvörðun um eignarnám hafi ekki eingöngu verið byggð á ákvörðun Orkustofnunar, enda hafi farið fram sjálfstæð rannsókn hjá íslenskum stjórnvöldum. Ljóst sé því að stefnda íslenska ríkinu hafi ekki verið skylt að gefa stefnendum kost á að tjá sig sérstaklega um ákvörðun Orkustofnunar við meðferð eignarnámsmálsins. Engu að síður hafi landeigendum verið veitt tækifæri á að koma að athugasemdum 10. desember 2013 og hafi umbeðin umsögn stefnenda borist 28. janúar 2014. Hafi stefnendum því gefist tækifæri á að tjá sig um ákvörðun Orkustofnunar undir rekstri málsins hjá íslenskum stjórnvöldum. Þá sé þess að geta að stefnendur hafi komið athugasemdum sínum á framfæri við Orkustofnun áður en sú ákvörðun hafi verið tekin, auk þess sem að meginhluta hafi sömu gögn legið fyrir við meðferð Orkustofnunar og við meðferð eignarnámsmálsins hjá stefnda. Því sé því alfarið vísað á bug að andmælaréttur 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotinn gagnvart stefnendum við meðferð málsins. Stefnendur hafi komið athugasemdum sínum og gögnum að í málinu og ítarlega hafi verið farið yfir sjónarmið stefnenda. Stefndi mótmælir því að ógilda beri ákvörðunina 24. febrúar 2014 um heimild Landsnets hf. til eignarnáms tiltekinna réttinda í landi stefnenda vegna byggingar raforkuflutningsvirkis á Suðurnesjalínu 2. Við alla málsmeðferð í tengslum við ákvörðunina hafi verið farið að ákvæðum laga. Allar málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafi verið uppfylltar, svo sem rannsóknarregla og meðalhófsregla, auk þess sem andmælaréttur stefnenda hafi verið virtur. Við undirbúning ákvörðunarinnar hafi verið litið til allra gagna málsins og röksemda aðila, þar með talið til jarðstrengja sem mögulegs valkosts. Ákvörðun stjórnvalda hafi því verið lögmæt.VÍ forgrunni máls þessa standa fyrirmæli 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um vernd eignarréttarins. Orðrétt segir þar í 1. mgr. ákvæðisins: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Samkvæmt 2. gr. laga nr. 75/2004 um stofnun Landsnets hf. hefur félagið það hlutverk að annast flutning raforku og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga nr. 65/2003.Fram kemur 1. gr. laga nr. 65/2003 að markmið laganna sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyni skuli:„1. Skapa forsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku, með þeim takmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar og annarra almannahagsmuna. 2. Stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku. 3. Tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. 4. Stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa og taka tillit til umhverfissjónarmiða að öðru leyti.“ Í tilvitnuðum löggjafarmarkmiðum birtist áhersla á þá ríku almannahagsmuni sem við örugga raforkudreifingu eru bundnir. Í eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. 20. febrúar 2013 er um rökstuðning m.a. vísað til þess að Suðurnesjalína 1, „sem nú þjónar svæðinu og rekin er á 132 kV spennu“ sé „fulllestuð í dag“ og jafnframt sé öryggi kerfisins sé ófullnægjandi „eins og málum er nú háttað, því einungis er um að ræða þessa einu tengingu frá Reykjanesskaganum við 220 kV meginflutningskerfi Landsnets í Hamranesi við Hafnarfjörð. Svæðið er ekki tengt með svokallaðri N-1 tengingu en það er ástand sem Landsnet telur óviðunandi þegar um svo stór byggðarlög er að ræða sem eru á Reykjanesskaganum. Þar er jafnframt aðal millilandaflugvöllur landsins.“ Síðar í sömu beiðni segir orðrétt: „Því er aðkallandi fyrir bæði samfélagið í heild og atvinnustarfsemi á Reykjanesi að flutningskerfi raforku verði styrkt og það þolir ekki frekari bið.“ Í beiðninni er jafnframt vísað til þess að um sé að ræða „nauðsynlega framkvæmd í almannaþágu“ og að verulegt rekstraröryggi sé í því fólgið fyrir raforkukerfi svæðisins „að hafa tvær háspennulínur á þessari leið í stað einnar eins og nú er.“Skemmst er frá því að segja að gögn málsins, þ. á m. umsagnir opinberra aðila við frummatsskýrslu sem sendar voru Skipulagsstofnun á tímabilinu maí til júlí 2009, benda til þess að ofangreindar fullyrðingar eigi við gild rök að styðjast, þ.e. að tenging Suðurnesja við flutningskerfi raforku sé að öllu óbreyttu ekki nægilega trygg og að Suðurnesjalína 1 sé nú því sem næst fullnýtt. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn að hagsmunir þeir sem lögum nr. 65/2003 er samkvæmt framanskráðu ætlað að vernda verði ekki með viðunandi hætti tryggðir til frambúðar á svæðinu nema með lagningu 220 kV línu sem fyrirsjáanlega mun geta annað aukinni flutningsþörf þegar til framtíðar er litið. Af hálfu stefnenda hefur því raunar ekki verið andmælt að rétt sé að styrkja tengingu Suðurnesja við flutningskerfi raforku. Með ákvæðum 23. gr. laga nr. 65/2003 hefur löggjafinn veitt almenna heimild til eignarnáms nái fyrirtæki ekki samkomulagi við landeiganda eða eiganda orkulinda vegna framkvæmda á grundvelli þeirra laga, sbr. nánari fyrirmæli laganna þar að lútandi. Í eignarnámsbeiðni Landsnets hf. 20. febrúar 2013 er orðum vikið að því að öllum landeigendum „á línuleiðinni“ hafi verið send kynningarbréf í apríl 2011, þar sem vakin var athygli þeirra á undirbúningi framkvæmda. Fyrstu samningafundir með eigendum einstakra jarða hafi farið fram í júní 2011. Í framhaldi af því hafi „margir samningafundir verið haldnir og mikil samskipti átt sér stað milli landeigenda og Landsnets hf.“ Þá er tekið fram að samningar við landeigendur hafi tekist í mörgum tilvikum en ekki öllum. Með vísan til áðurgreindrar lagaskyldu sem á stefnda Landsneti hf. hvílir viðvíkjandi uppbyggingu og rekstri flutningskerfis raforku má fallast á það með stefnda Landsneti hf. að félaginu sé nauðsynlegt að hefja framkvæmdina sem fyrst. Að því virtu og með skírskotun til annars sem að framan greinir þykir mega leggja til grundvallar að uppfyllt séu hér skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf, sem og sá áskilnaður 23. gr. laga nr. 65/2003 að eignarnám skuli eingöngu ákvarðað að því leyti sem nauðsyn beri til. Um samningaviðræður málsaðila verður nánar fjallað hér á eftir. Að þessu frágengnu stendur eftir ágreiningur málsaðila um það hvaða leið skuli valin við framkvæmdirnar og hvernig staðið hefur verið að ákvörðunum um Suðurnesjalínu 2. Af framlögðum loftmyndum og kortum má glöggt sjá legu þess landsvæðis sem umþrætt ákvörðun ráðherra 24. febrúar 2014 lýtur að. Gögn þessi sýna einnig vel legu fyrirhugaðrar háspennulínu um landareign stefnenda. Landamerkjum jarðanna er þannig háttað að löndunum verður best lýst sem landræmum sem teygja sig frá norðvestri til suðausturs, langt inn á heiðina sunnan við Reykjanesbrautina sem einnig þversker skák stefnenda. Með hliðsjón af staðháttum verður fallist á það með stefndu að tengikerfi raforku þurfi óhjákvæmilega að þvera landareign stefnenda með þeim hætti sem hér hefur verið lýst og að ekki sé val á leið sem sneiðir þar fram hjá þannig að komist verði hjá eignarnámi. Að þessu sögðu ber að taka fram að hér sem endranær verður af hálfu dómsins lagt til grundvallar að skerðing á eignarrétti, líkt og sú sem um ræðir í þessu máli, sé einungis réttlætanleg ef ekki er með öðrum úrræðum unnt að ná því marki sem að er stefnt, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 í máli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 60/2012. Í samræmi við þennan áskilnað laga og réttar verður nú hugað að því hvort kröfur um meðalhóf teljist uppfylltar eins og til háttar í máli þessu. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið unnt að ákvarða legu raforkuflutningskerfis um land stefnenda með öðrum og minna íþyngjandi hætti en gert var. Eftir stendur þá að leysa úr því hvort telja beri aðra kosti en lagningu loftlínu ákjósanlegri út frá sjónarmiðum um meðalhóf, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993, en stefnendur hafi undir meðferð málsins bent á jarðstreng sem ákjósanlegri valkost. Við mat á þessu atriði þykir rétt að líta til þess að svæðinu sem títtnefnd eignarnámsákvörðun tók til hefur þegar verið raskað. Með hliðsjón af þeirri staðreynd verður lagning háspennulínu við hlið þeirrar línu sem fyrir er ekki talin óhæfilega íþyngjandi fyrir stefnendur. Í þessu samhengi er ekki heldur unnt að horfa fram hjá því að lagning jarðstrengs á því svæði sem hér um ræðir - og er að mestu þakið mosavöxnu hrauni - er ekki án umhverfisröskunar, sbr. m.a. matsskýrslu verkfræðistofunnar Eflu hf. 10. ágúst. Í matsskýrslunni segir að loftlínur hafi mun meiri sjónræn áhrif á umhverfi sitt en jarðstrengir, en sýnileiki loftlína sé mjög háður því landslagi sem þær liggi um. Þar segir jafnframt að jarðstrengur valdi þó einnig sjónrænum áhrifum, enda megi gera ráð fyrir að lagningu hans fylgi rask á um 10 metra breiðu svæði. Þá kemur fram í sömu skýrslu að í samanburði verði einnig að taka tillit til sérstaks búnaðar vegna langra strengja. Í skýrslunni er sömuleiðis nefnt að töluvert stærra svæði raskist við lagningu jarðstrengs en loftlínu „eða um 4-6 sinnum meira svæði“. Þá þurfi ekki í öllum tilvikum að vera slóð með allri loftlínunni eins og tilfellið sé með jarðstrengi. Af þessu telur dómurinn mega álykta að lagning jarðstrengs verði ekki framkvæmd án sjálfstæðra umhverfisspjalla. Að mati dómsins verður heldur ekki fram hjá því litið í þessu samhengi að loftlínur hafa þann kost umfram jarðstrengi að með loftlínu er hægt að byggja flutningsgetu upp í áföngum, m.ö.o. auka hana á síðari stigum eftir því sem þörf krefur með fjölgun víra, sbr. hagkvæmnismat Suðurnesjalínu 2 frá 4. janúar 2011. Í þessu tilliti telur dómurinn sýnt að jarðstrengir bjóði upp á minni sveigjanleika þegar litið er til framtíðar. Undir rekstri málsins hafa verið lagðar fram áætlanir sem benda til að framleiðsla raforku á Reykjanesi geti meira en tvöfaldast á næstu árum og áratugum, þ.e. á endingartíma Suðurnesjalínu 2, sbr. nánar kerfisáætlun Landsnets 2012-2016, sem og raforkuspá Orkuspárnefndar 2012-2050. Miðað við skilgreinda virkjanakosti í nýtingarflokki á háhitasvæðum er ekki tilefni til annars en að ætla að orkuframleiðsla á Suðurnesjum muni aukast umtalsvert frá því sem nú er þótt óljóst megi telja hve mikil sú aukning geti orðið, sbr. framlagða greinargerð Sigmundar Einarssonar jarðfræðings 19. nóvember 2014. Í þessu samhengi verður heldur ekki fram hjá því litið að Reykjanes, með tilheyrandi hafnaraðstöðu, aðgengi að vinnuafli o.fl., hefur verið skilgreint sem svæði fyrir margvíslegan iðnað svo sem kísilver, gagnaver, álver o.fl., sbr. bréf HS Orku hf. 28. maí 2009. Meta verður þá orkuþörf sem þetta útheimtir í samhengi við þær skyldur sem á stefnda Landsneti hf. hvíla samkvæmt lögum nr. 75/2004, nánar tiltekið um raforkuflutning og kerfisstjórnun, svo og þær skyldur sem lagðar hafa verið á félagið samkvæmt ákvæðum 9. gr. laga nr. 65/2003.Samkvæmt áætlunum stefnda Landsnets hf. er Suðurnesjalína skilgreind sem hluti af meginflutningskerfi landsins sem kemur til með að vera rekið á 220/400 kV spennu. Með hliðsjón af því og áætlunum um uppbyggingu iðnaðar og orkuframleiðslu á Suðurnesjum næstu áratugina, getur dómurinn ekki fallist á þá málsástæðu að áætlanir um 220 kV/690 MVA raflínu gangi gegn meðalhófsreglu. Þvert á móti þykir nauðsynlegt að gert sé ráð fyrir mögulegri aukinni flutningsgetu Suðurnesjalínu með því að hækka spennu upp í 220 kV á afskriftatíma fyrirhugðrar framkvæmdar. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 65/2003 ber Landsneti hf. að byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Með því að stefnendur hafa ekki sýnt fram á aðra lausn sem er minna íþyngjandi en uppfyllir þó kröfur um öryggi, skilvirkni og hagkvæmni verður hafnað sjónarmiðum stefnenda er lúta að ætluðum brotum gegn meðalhófi í þessu sambandi. Um meðalhófssjónarmið stefnenda má að síðustu geta þess að í eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. var aðeins krafist eignarnáms á afmörkuðu landsvæði, sem ekki er stærra en nauðsynlegt er til að ná fram þeim markmiðum sem framkvæmdin miðar að. Samkvæmt öllu framanrituðu þykir ekki hafa verið sýnt fram á það af hálfu stefnenda að við meðferð málsins hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar eða stjórnskipunarréttar. Að öllu þessu frágengnu verður nú hugað að því hvort stefndi Landsnet hf. hafi ekki tekið til nægjanlegrar skoðunar þann möguleika að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu og hvort stefndi íslenska ríkið hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Af áðurnefndri eignarnámsbeiðni og öðrum gögnum málsins má ráða að beiðnin átti sér nokkuð langan aðdraganda og fylgdi þar lögbundnu ferli. Þannig liggur m.a. fyrir að haldinn var opinn kynningarfundur í Reykjanesbæ 8. febrúar 2009 um tillögu að matsáætlun stefnda Landsnets hf. fyrir Suðvesturlínur. Í marsmánuði 2009 samþykkti Skipulagsstofnun tillögu stefnda Landsnets hf. og endanleg matsskýrsla var send stofnuninni síðar sama ár, nánar tiltekið í ágúst 2009. Með álitsgerð 17. september 2009 samþykkti Skipulagsstofnun mat Landsnets á umhverfisáhrifum með nánar tilgreindum skilyrðum. Umhverfisráðherra staðfesti 28. janúar 2010 að sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum skyldi ekki fara fram. Af hálfu Orkustofnunar var ákveðið 5. desember 2013 að heimila Landsneti hf. að reisa og reka raforkuflutningskerfi fyrir Suðurnesjalínu 2, nánar tiltekið 220 kV háspennulínu, sem ráðgert er að liggi frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði, þaðan um sveitarfélögin Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ að tengivirki við Rauðamel. Í ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24. febrúar 2014 er gerð ítarleg grein fyrir þeim bréfaskiptum sem fram fóru milli hlutaðeigandi aðila á fyrri stigum. Er þar m.a. tíundað að ráðuneytið hafi gefið landeigendum kost á að koma á framfæri athugasemdum og ábendingum vegna eignarnámsbeiðni Landsnets hf., en jafnframt reifaðar röksemdir landeigenda sem fram komu af þessu tilefni. Í ákvörðun ráðherra er einnig gerð grein fyrir umsögn eignarnámsbeiðanda um athugasemdir landeigenda, auk þess sem reifaðar eru viðbótarröksemdir landeigenda og viðbrögð við umsögn eignarnámsbeiðanda. Þá er ennfremur greint frá síðari umsögn eignarnámsbeiðanda vegna umsagnar landeigenda og gerð grein fyrir umsögn landeigenda um síðastgreind sjónarmið eignarnámsbeiðanda. Í heild bera skjöl málsins, þar á meðal bréf atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins 2. apríl 2013 með sér að talsverð samskipti fóru fram á fyrri stigum málsins, þar sem stefnendum gafst kostur á að koma athugasemdum sínum á framfæri. Af hálfu stefnenda hefur því verið haldið fram að síðastgreind ákvörðun hafi einungis byggst á niðurstöðu Orkustofnunar. Gegn mótmælum stefnda íslenska ríkisins og að virtum þeim ítarlegu forsendum sem ákvörðun ráðherra 24. febrúar 2014 ber með sér að hafa byggst á, þykir ekki verða fullyrt að eignarnámsákvörðun hafi verið tekin án þess að sjálfstætt mat hafi farið fram. Með sömu rökum hefur dómurinn ekki staðreynt að ófullnægjandi forsendur hafi legið hinni umdeildu ákvörðun til grundvallar. Þótt ráðherra hafi í umrætt sinn ljóslega haft hliðsjón af niðurstöðu Orkustofnunar 5. desember 2013 getur það eitt ekki valdið ógildi ákvörðunar ráðherrans. Umrædd ákvörðun ráðherra ber vott um að þar hafi verið litið til framkominna umsagna landeigenda og fyrirliggjandi gagna. Af hálfu stefnenda hefur sérstaklega verið vísað til þess að hagkvæmni jarðstrengja hefði átt að skoða betur. Áður tilvísuð matsskýrsla frá 10. ágúst 2009, svo og fyrrgreint hagkvæmnismat 4. janúar 2011 bera að áliti dómsins merki um að framkvæmdin hafi verið metin út frá þjóðhagslegum forsendum, auk annarra þátta sem vægi hafa í þessu tilliti lögum samkvæmt. Í matsskýrslunni 10. ágúst 2009 er fjallað bæði um jarðstrengi og loftlínur og finna má þar samanburð á kostnaði, rekstrarþáttum og umhverfisáhrifum, þar sem kostir og gallar beggja leiða eru settir á vogarskálarnar. Þá er þar að finna samantekt um helstu kosti jarðstrengja umfram loftlínur annars vegar og helstu kosti loftlína umfram jarðstrengi hins vegar. Helstu kostir jarðstrengja eru þar sagðir vera lítill sýnileiki, að þeir séu óháðir ytri þáttum svo sem ísingu, saltmengun o.fl., auk þess sem „minna byggingabann“ er tiltekið sem kostur. Í samanburðinum eru helstu kostir loftlína umfram jarðstrengi sagðir vera sem hér segir: „Lægri kostnaður; meiri flutningsgeta miðað við sama leiðaraþvermál; þola yfirlestun í ákveðinn tíma (jarðstrengir geta brunnið yfir); auðveldari bilanaleit og styttri viðgerðartími; meiri sveigjanleiki við endurnýjun; þola betur jarðskjálfta; ökuslóð að hverju mastri, að öðru leyti getur slóð fylgt landslaginu; minna jarðrask“. Með hliðsjón af þessum samanburði verður staðhæfingum stefnenda um skort á samanburði nefndra valkosta hafnað.Af hálfu stefnda íslenska ríkisins hefur verið fullyrt að öll gögn stefnenda hafi verið metin með sjálfstæðum og rökstuddum hætti af hálfu ráðuneytisins og niðurstaðan verið sú að ekki hafi verið færð nægileg rök fyrir því að tillögur stefnendafælu í sér minna íþyngjandi úrræði við lagningu Suðurnesjalínu 2. Ný háspennulína samhliða núverandi línu hafi því verið talin minnst íþyngjandi kosturinn. Að mati dómsins gefa hvorki framkomnar málsástæður né framlögð gögn tilefni til gagnstæðrar niðurstöðu.Verður því hafnað sjónarmiðum stefnenda sem lúta að ætluðum brotum gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Auk framangreindra málsástæðna er ógildingarkrafa stefnenda á því byggð að samningaviðræður hafi ekki verið reyndar til þrautar áður en leitað var eftir eignarnámi. Röksemdir stefnenda sem að þessu lúta eiga skírskotun til þess áskilnaðar 1. mgr. 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003 að ekki komi til eignarnáms nema staðreynt sé að samkomulag hafi ekki tekist við landeigendur vegna framkvæmda á grundvelli raforkulaga. Í þessu samhengi verður ekki litið fram hjá því að skjöl málsins bera með sér að stefnendum hafi á fyrri stigum gefist kostur á samningaviðræðum um málið og fyrir liggur fyrir að fulltrúar málsaðila hafa skipst á bréfum þar sem gerð hefur verið grein fyrir sjónarmiðum aðila í þessu tilliti. Þess ber enn fremur að geta í því samhengi sem hér um ræðir, að eignarnámsbeiðnin sem málshöfðun þessi er sprottin af snýr að afmarkaðri framkvæmd, þ.e. Suðurnesjalínu 2, sem á fyrri stigum hefur farið í gegnum lögbundið skipulagsferli svo sem fyrr segir. Af ákvæðum 23. gr. laga nr. 65/2003 leiðir að á eignarnámsbeiðandi hefur ekki ótakmarkað svigrúm um efni viðræðna við einstaka landeigendur, heldur hljóta viðræður þessar ávallt að lúta að framkvæmdinni eins og hún hefur þá verið skilgreind. Hin skilgreinda framkvæmd vegna Suðurnesjalínu 2 hefur verið takmörkuð við háspennulínu. Lagning jarðstrengs á þessari leið hefur ekki sætt umhverfismati og ekki verið sett á framkvæmdaáætlun. Af þessu leiðir að frávik frá fyrirliggjandi útfærslu framkvæmdar fælu í reynd í sér nýja framkvæmd sem fara þyrfti að nýju í gegnum hið skilgreinda ferli sem lög mæla fyrir um. Með því að lög veita ekki svigrúm til viðræðna á slíkum valkvæðum grundvelli má fallast á það með stefnda Landsneti hf. að engin teikn hafi verið fram komin um breytta afstöðu stefnenda til framkvæmdarinnar þegar viðræðunum var slitið. Stefnendur höfðu ítrekað lýst sig andsnúna háspennulínu en leitað eftir viðræðum um aðrar útfærslur framkvæmdarinnar við Suðurnesjalínu 2. Bréf og önnur skjöl sem frá stefnendum stafa og lögð hafa verið fram undir rekstri málsins endurspegla ekki vilja stefnenda til viðræðna um háspennulínu. Að þessu virtu og að öðru leyti með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum um samskipti málsaðila í aðdraganda málshöfðunar þessarar verður að fallast á það með stefndu að samningaviðræður hafi verið fullreyndar og því séu uppfyllt skilyrði eignarnáms hvað þetta áhrærir. Af hálfu stefnenda er enn fremur á því byggt að andmælaréttur þeirra hafi ekki verið virtur. Hér að framan hefur orðum verið vikið að endurteknum bréfaskiptum málsaðila á fyrri stigum málsins. Fyrir liggur að 5. desember 2013 veitti Orkustofnun stefnda Landsneti hf. leyfi samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 65/2003 til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Í leyfisbréfinu er tekið fram að leyfið sé veitt „á grundvelli þeirra gagna er fylgdu leyfisumsókninni og aflað var á umsóknarferlinu og með fyrirvörum er fram koma í fylgibréfi með leyfi Orkustofnunar [...]“. Í tilvísuðu fylgibréfi Orkustofnunar, sem einnig er dagsett 5. desember 2013, er ferill málsins rakinn og gerð grein fyrir þeim athugasemdum við umsókn stefnda Landsnets hf. sem bárust frá Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands og landeigendum. Við úrlausn um þá málsástæðu stefnenda sem lýtur að andmælarétti er einnig rétt að horfa til þess að nokkrum dögum eftir framangreinda leyfisútgáfu 5. desember 2013, nánar tiltekið 10. sama mánaðar, sendi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið bréf til lögmanna stefnenda þar sem landeigendum var gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum vegna eignarnámsbeiðni stefnda Landsnets hf. Bréf þetta, 10. desember 2013, var sent í kjölfar fyrri bréfaskipta um málið, nánar tiltekið eftir að ráðuneytinu höfðu borist athugasemdir lögmanna landeigenda 31. október 2013 og viðbótarumsögn Landsnets hf. 6. desember 2013. Athugasemdir landeigenda bárust ráðuneytinu með bréfi Lex lögmannsstofu 28. janúar 2014. Í því bréfi segir m.a. fram að landeigendur hafi ákveðið að skjóta framangreindri ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 til dómstóla og að sú málshöfðun muni m.a. byggjast á því að landeigendur hafi ekki notið lögmælts andmæla- og upplýsingaréttar, sbr. 13. og 15. gr. laga nr. 37/1993. Við lestur ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24. febrúar 2014 má sjá að við undirbúning þeirrar ákvörðunar hefur ekki verið horft fram hjá framangreindum athugasemdum og umsögnum. Raunar er í ákvörðuninni sérstaklega fjallað um ofangreindar athugasemdir landeigenda 28. janúar 2014. Að áliti dómsins hefði farið betur á því að ráðuneytið vekti sérstaka athygli á niðurstöðu Orkustofnunar í bréfi sínu 10. desember 2013. Með hliðsjón af því heildarsamhengi sem lesa má út úr ofangreindum samskiptum þykir þó ekki ástæða til að ógilda ákvörðun ráðherra af þessum sökum. Hefur dómurinn við þá ákvörðun horft til þess hversu skammt leið frá ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 þar til bréf ráðuneytisins var sent út, auk þess sem litið hefur verið efnislega til athugasemda landeigenda 28. janúar 2014 og nánari forsendna ákvörðunar ráðherra 24. febrúar 2014. Verður þar af leiðandi hafnað að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnenda við meðferð málsins. Að öllu framanskráðu virtu þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að ákvörðun ráðherra 24. febrúar 2014 hafi verið ólögmæt. Verður kröfum þeirra því hafnað. Eins og atvikum er hér háttað þykir rétt að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmdu Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir Ásmundur Helgason héraðsdómari og Hallgrímur G. Sigurðsson rafmagnsverkfræðingur. D ó m s o r ð:Stefndu, íslenska ríkið og Landsnet hf., eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur, Ólafs Þórs Jónssonar og Sigríðar Jónsdóttur, í máli þessu.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 7/2006
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur Skuldajöfnuður
H og M keyptu hluta fasteignarinnar Njálsgötu 41 í Reykjavík af E með kaupsamningi í janúar 2003. E krafðist í málinu greiðslu eftirstöðva kaupverðs, en H og M töldu sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna skaðabóta og afsláttar sem næmi hærri fjárhæð. Var fallist á með H og M að þau ættu gagnkröfu á hendur E vegna þess að bílastæði og garður reyndust sameiginleg með öðrum eigendum hússins, sem og hitakerfi, ólíkt því sem sagði í söluyfirliti eignarinnar. Þá var einnig fallist á að frárennsli skólps frá húsinu og ástand drenlagna væri svo ábótavant að þeim bæri að fá bætur úr hendi E vegna þeirra galla. Talið var að líta yrði heildstætt á galla eignarinnar þegar metið var hvort þeir teldust hafa rýrt verðmæti hennar svo nokkru varðaði samkvæmt 18. gr. laga um fasteignakaup. Þessu skilyrði gagnkröfu H og M taldist fullnægt og skipti þá ekki máli hvort matsgerð tæki til heildarkostnaðar við lagfæringar eða aðeins til hlutar H og M í þeim, en matsgerðin var ekki skýr hvað þetta varðaði. Voru gagnkröfur H og M því að þessu leyti teknar til greina og þau þannig sýknuð af kröfu E um eftirstöðvar kaupverðs.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. janúar 2006. Hún krefst þess að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða 1.529.625 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 9.616 krónum frá 6. mars 2003 til 6. júní 2003 en af 1.529.625 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þar sem málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað af þeirra hálfu kemur ekki til álita að dæma þeim hærri málskostnað í héraði en gert var með hinum áfrýjaða dómi. Stefndu keyptu hluta fasteignarinnar Njálsgötu 41 í Reykjavík af áfrýjanda með kaupsamningi 6. janúar 2003. Áfrýjandi krefst í máli þessu greiðslu eftirstöðva kaupverðs, en stefndu telja sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna skaðabóta og afsláttar sem nemi hærri fjárhæð. Í söluyfirliti segir að upphitun sé „Sér-Danfoss“. Söluyfirlitið skyldi samkvæmt beinu ákvæði í kaupsamningi skoðast sem hluti hans. Hitakerfi reyndist hins vegar sameiginlegt með öðrum eignarhluta hússins. Missögn þessi var ekki leiðrétt í tæka tíð svo sannað sé, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Áttu stefndu því kröfu á að eignin væri þessum kosti búin. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að kostnaður við að skilja hitakerfi eignarhlutanna að næmi 550.000 krónum. Er fallist á með stefndu að þau eigi gagnkröfu á hendur áfrýjanda sem nemur þeirri fjárhæð. Niðurstaða héraðsdóms um aðra liði í gagnkröfum stefndu verður staðfest með vísan til forsendna hans. Eignina skorti annars vegar áskilda kosti og var hins vegar haldin leyndum göllum sem áfrýjandi telst bera ábyrgð á gagnvart stefndu. Líta verður heildstætt á þessa galla þegar metið er hvort þeir teljist hafa rýrt verðmæti eignarinnar svo nokkru varði samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002. Telst þessu skilyrði gagnkröfu stefndu fullnægt og skiptir þá ekki máli hvort matsgerð tekur til heildarkostnaðar við lagfæringar eða aðeins til hlutar stefndu í þeim, en matsgerðin er ekki skýr hvað þetta varðar. Með vísan til þess sem að framan segir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Erna Agnarsdóttir, greiði stefndu, Hermanni Lárussyni og Maríu Jakobínu Sófusdóttur, 380.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 13. september sl., er höfðað með stefnu birtri 24. september 2003. Stefnandi er Erna Agnarsdóttir, Þorláksgeisla 49, Reykjavík. Stefndu eru María Jakobína Sófusdóttir og Hermann Lárusson, Njálsgötu 41, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda 1.529.625 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 9.616 krónum frá 6. mars 2003 til 6. júní 2003, en af 1.529.625 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans. MÁLSATVIK Með kaupsamningi, dagsettum 6. janúar 2003 keyptu stefndu fasteignina Njálsgötu 41 ehl. 0101 af stefnanda. Nánar tiltekið er um að ræða 75,2 % eignarinnar, þ.e. 105,5 fm. á efri hæð og íbúð í kjallara 53,1 fm. Kaupverð eignarinnar var 18.500.000 krónur, og greiðslur þess, að undanskilinni yfirtöku áhvílandi lána, skiptust þannig að við undirritun kaupsamnings greiddu kaupendur 7.500.000 krónur, þann 6. mars skyldu þau greiða 1.200.000 krónur en greiddu 1.190.384 krónur og 6. júní skyldu þau greiða 1.565.007 krónur. Stefnandi krefur um eftirstöðvar kaupverðs að fjárhæð 1.529.625 krónur þ.e. eftirstöðvar greiðslunnar 6. mars 2003 að fjárhæð 9.616 krónur og 6. júní sama árs að fjárhæð 1.520.009 og hefur þar tekið tillit til kostnaðaruppgjörs vegna kaupanna. Stefndu kveðast hafa verið að selja raðhús í Kópavogi og verið að leita að fasteign á 101 svæðinu í Reykjavík um nokkurt skeið. Þar sem bæði hundur og bíll voru á heimilinu hafi aðaláhersla verið lögð á að fá íbúð með sérgarði og sérinngangi auk sérbílastæðis. Töldu þau sig hafa fundið fasteign sem uppfyllti þessi skilyrði þegar þau fundu eignina á Njálsgötu, enda hafi hundur verið þar á heimili og hefði verið byggð sérstök girðing umhverfis garðinn (75 %) af því tilefni og aðstaða öll hin besta. Í söluyfirliti fyrir eignina sé tiltekið að garður væri „hellulagður sér” og „sér steypt bílastæði” við húsið. Í viðræðum hafi stefnandi ítrekað staðfest að um einkaafnot af þessum húshlutum væri að ræða. Þá hafi verið tekið fram að sérhiti (Danfosskerfi) væri fyrir eignarhlutann. Við skoðun á eigninni hafi ekkert komið fram sem bent hafi til þess að upplýsingar í söluyfirliti væru rangar. Í kaupsamningi og upplýsingum um eignina á kaupsamningsdegi hafi komið fram að brunabótamat eignarinnar væri 25.419.000 krónur. Nokkru eftir afhendingu eignarinnar hafi farið að bera á því að meðeigendur stefndu hafi farið að leggja bíl sínum í meint einkastæði efri hæðar og hafi það valdið nokkrum minni háttar árekstrum. Þegar haft hafi verið samband við stefnanda, hafi hún ítrekað það að um væri að ræða einkastæði efri hæðar, það hefði alltaf verið virt af neðri hæð og hafi stefnandi vitnað enn í teikningu með einkaskiptasamningi þar sem stæðið væri merkt 0101. Í maímánuði 2003 hafi stefndu borist bréf frá Húseigendafélaginu þar sem bent hafi verið á að umrætt bílastæði væri sameign allra eigenda hússins. Nánari skoðun á eignarskiptasamningi hafi bent til þess að meðeigendur kynnu að hafa nokkuð til síns máls en þar hafi ekkert verið minnst á bílastæði í texta en hins vegnar tvö stæði teiknuð inn á teikningu, annað stæðið (og eina stæðið), austan við húsið merkt 0101 en hitt vestan við húsið merkt 0201. Sá eignarhluti sé ekki til og samkvæmt teikningunni þá sé um að ræða það svæði sem stefndu töldu vera "sér garð" sinn. Eftir þetta hafi meðeigendur stöðugt lagt í bílastæðið og hótað jafnframt að fjarlægja girðingu á milli meintra sérgarða og fara að nýta sér meintan "sérgarð" stefndu. Enn hafi verið haft samband við stefnanda og hafi hún brugðist við á þann hátt að hún myndi leysa úr þessu máli og fá meðeigendur til að virða rétt stefndu. Hafi hún síðan komið með skilti merkt einkabílastæði og afhent stefndu en aðrar hafi efndir á málinu ekki orðið. Eftir að bréf Húseigendafélagsins hefði borist hafi eigandi kjallaraíbúðar boðað til "húsfundar". Hafi þá verið haft samband við stefnanda og hún eindregið mælst til að fá að mæta á fundinn og talið sig geta greitt úr þeim ágreiningi sem uppi hafi verið. Í för með henni hafi verið fyrrverandi eigandi kjallaraíbúðarinnar, tengdasonur hennar og tilgangurinn með komu hans verið að sýna fram á að garður og bílastæði tilheyrði íbúð 0101 og að eiganda kjallaraíbúðar hefði verið það ljóst við kaupin. Þessi ráðgerð tókst ekki þar sem eigandi kjallaraíbúðarinnar hafi mótmælt því að stefnandi væri viðstaddur fundinn og skellt á hann hurðinni. Lögmaður stefndu skrifaði stefnanda bréf þann 5. júní þar sem málsatvik voru rakin og óskaði eftir fundi til að fjalla um málið. Sá fundur var haldinn 19. júní á fasteignasölunni 101 Reykjavík. Á þeim fundi hafi stefnandi haft sig lítið í frammi en lögmaður stefnanda haldið því fram að "sér" merkti ekki "einka" og að því hefði aldrei verið haldið fram að um einkagarð og einkabílastæði væri að ræða. Eftir fundinn hafi aðilar farið saman í vettvangsrannsókn og skoðað bílastæði og garð ásamt drenlögn sem grafið hefði verið niður á og reynst hafi mölbrotin. Galli á drenlögn hafi ekki sést við skoðun eignarinnar. Í ljós hafi einnig komið að hitakerfi hússins sé sameiginlegt þrátt fyrir að það ætti að vera sér skv. söluyfirliti. Niðurstaða fundarins hafi þó orðið sú að stefnandi hafi fallist á að reyna að stíga það skref til sátta að fá eiganda kjallaraíbúðar til að undirrita yfirlýsingu um skipti á garðinum sem fæli í sér einkaafnotarétt af þeim hluta garðsins sem afgirtur var sem "hundagarður". Töldu stefndu að ef það tækist þá væri unnt að sætta málið enda var garður í séreign forsenda þeirra fyrir kaupunum. Lögmenn aðila ræddu ítrekað saman en loks fréttu stefndu af því að stefnandi hefði ekki getað náð samkomulagi við eiganda kjallaraíbúðar og með bréfi dags 26. ágúst hafnaði lögmaður stefnanda öllum kröfum kaupenda og krafðist tafarlausra greiðslna á eftirstöðvum kaupverðsins. Þann 7. febrúar 2003 hafi stefndu borist tilkynning um niðurstöðu endurmats 2001. Hafi þá komið í ljós að brunabótamat eignarinnar hafði verið lækkað niður í kr. 16.151.000,00 eða um kr. 9.268.000,00. Þessi lækkun valdi verulegri skerðingu á veðhæfni fasteignarinnar. Eftir að lækkunin hafi komið í ljós hafi matsbeiðendur grennslast fyrir um forsendur lækkunarinnar og kæruferil. Hafi þá lomið í ljós að matsþoli hefði sjálf kært nýtt brunabótamat að fjárhæð kr. 13.760.000. Engar upplýsingar hafi legið fyrir við kaupsamningsgerð er gefið hafi til kynna að brunabótamat eignarinnar væri svona miklu lægra en gefið var upp við kaupsamningsgerðina enda hefði þá ekkert orðið af kaupunum þar sem veðhæfni eignarinnar hafi ekki lengur staðið undir þeim veðflutningum sem nauðsynlegir hafi verið vegna kaupanna. Með matsbeiðni dags. 3. nóvember 2003 fóru stefndu fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta tjón stefndu vegna vanefnda stefnanda á kaupsamningi þeirra og í matsgerð Ásmundar Ingvarssonar verkfræðings og Sverris Kristinssonar, löggilts fasteignasala, sem kvaddir voru til þessa verks, segir m.a: „A. Mat á skaðabótum og afslætti vegna galla á drenlögn 1. Er ástand drenlagnar óviðunandi í kringum húsið? Spurningin miðast að því að leiða í ljós hvor drenlagnir þjóni tilgangi sínum og hvort þær séu skemmdar. Við skoðun kom í ljós að drenlagnirnar voru brotnar þar sem búið var að grafa niður á lagnirnar að neðanverðu (norðan). Nánari skoðun með myndavél sýndi að halli var ýmist öfugur eða ekki nægjanlegur og að stífla var í lögninni. Drenlagnirnar þjóna því ekki tilgangi sínum. 2. Frá hvaða tíma telja matsmenn drenlögnina vera? Sérstaklega er óskað eftir því að matsmenn taki afstöðu til þess hvort drenlagnir séu upprunalegar. Matsmenn telja augljóst að lagnirnar séu frá þeim tíma sem byggt var við húsið eða frá árunum í kringum 1990. 3. Hverjar telja matsmenn vera ástæður ástands drenlagnanna? Ástæður ástands drenlagna eru aðallega þær að lagnirnar hafa verið rangt lagðar í upphafi og virðist sem lögnin hafi brotnað við niðurlögn og stíflast fljótlega eða strax í upphafi. 4. Hver er áætlaður kostnaður matsbeiðenda við að bæta úr ástandi drenlagna þ.a. að þœr séu komnar í það ástand sem gera má kröfu til miðað þann tíma sem drenlagnir voru lagðar? Þess er óskað að við mat á kostnaðarliðum taki matsmenn mið af öllum kostnaði matsbeiðenda beinum og óbeinum. Þá er óskað eftir því að matsmenn sundurliði vinnu og efni. Loks er óskað eftir því að tekið verði tillit til endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti af vinnu við framkvæmdir við eigið íbúðarhúsnæði ef þær reglur eiga við. Matsmenn telja kostnað við að endurbæta ástand drenlagna hæfilega metinn á kr. 240.000 , þar af vegna vinnu kr. 180.000. Tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. 5. Hvert er afsláttarverð eignarinnar miðað við að drenlagnir hafi við samþykkt kaup-tilboðs verið fullnægjandi og í samræmi við það sem búast mátti við miðað við þann tíma sem drenlagnirnar voru lagðar? Matsmenn telja að afsláttur vegna ástands drenlagna sé hæfilega metinn á um kr. 200.000. B. Mat á skaðabótum og afslætti vegna þess að Danfosshitakerfi er sameiginlegt en ekki sér eins og kaupandi ætlaði. 1. Hver er áætlaður kostnaður matsbeiðanda við að skilja að hitakerfi fasteignarinnar þannig að hitakerfi fasteignar matsbeiðenda verði sér? Þess er óskað að við mat á kostnaðarliðum taki matsmenn mið af öllum kostnaði matsbeiðenda beinum og óbeinum. Þá er óskað eftir því að matsmenn sundurliði vinnu og efni. Loks er óskað eftir því að tekið verði tillit til endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti af vinnu við framkvæmdir við eigið íbúðarhúsnæði ef þær reglur eiga við. Inntaksrými hússins (sameiginlegt fyrir báðar íbúðirnar) er í kjallara eldri hlutans (eignarhluta matsbeiðanda) og er um að ræða eina sameiginlega tengigrind. Til þess að skipta upp hitakerfi hússins þarf að setja upp nýja tengigrind og síðan að aðgreina allar lagnir að ofnum og öðrum töppunarstöðum. Núverandi lagnir liggja við loft kjallara og er við það miðað að nýjar lagnir verði lagðar utanáliggjandi á efri hæð fyrir hitakerfi matsbeiðanda en eldri lagnir þjóni áfram hinum eignahlutanum. Við kostnaðarmat er miðað við eitthvert rask verði við þessa framkvæmd og gera þurfi við göt á milli hæða eftir þær lagnir sem fjarlægðar verða og að blettmála þurfi á stöku stað. Matsmenn telja að kostnaður við að skilja að hitakerfi hússins sé hæfilega áætlaður kr. 550.000, þar af kr. 120.000 vegna efnis. Tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. 2. Hvert er afsláttarverð fasteignarinnar miðað við að fasteignin hafi verið seld með sérhitakerfi en reyndist ekki vera með það? Matsmenn telja að sameiginlegt hitakerfi hafi ekki áhrif á söluverð íbúða og því sé afsláttur vegna þessa liðar enginn. C. Mat á verðrýrnun vegna skorts á áskildum kostum sem ekki reyndust vera fyrir hendi. 1. Hver er verðrýrnun á fasteigninni vegna þess að bílstæði er í sameign með kjallaraíbúð, en ekki séreign eins og kaupandi ætlaði? Ekki er mikið um bílastæði í nágrenni við þá íbúð sem hér er til umfjöllunar. Bílastæði í séreign er því mikils virði. Bílastæði í sameign með öðrum uppfyllir ekki þá kosti sem sér bílastæði hefur. Matsmenn telja því rýrnun á verðmæti fasteignarinnar, vegna þess að bílastæði er í sameign með kjallaraíbúð en ekki sér, hæfilega metna á kr. 400.000. 2. Hver er verðrýrnun á fasteigninni vegna þess að afgirtur garður er í sameign með kjallaraíbúð, en ekki séreign eins og kaupandi ætlaði? Í tvíbýlishúsi eins og hér er til umfjöllunar telst það kostur að hafa sérafnot af afgirtum garði. Slíkt getur hentað vel t.d. vegna barna, gesta, dýrahalds og fleira. Matsmenn telja því rýrnun á verðmæti fasteignarinnar, vegna þess að afgirtur garður er í sameign með kjallaraíbúð en ekki sér, hæfilega metna á kr. 400.000. 3. Hver er verðrýrnun á fasteigninni vegna þess að brunabótamat hennar reyndist vera kr. 16.151.000,00 en ekki kr. 25.419.000,00 eins og fyrir lá á kaupsamningsdegi með tilheyrandi áhrifum á veðhæfni eignarinnar? Í lánareglum flestra lífeyrissjóða kemur fram að lánað sé gegn veði í íbúðarhúsnæði og megi lánin ásamt þeim lánum sem standa framar í veðröð að hámarki vera 65% af fasteignamati þ.e. kr. 8.788 þús. eða 55% af sölumati löggilts fasteignasala. Matsmenn telja eðlilegt, þegar um er að ræða sölumat, að miða við kaupverð viðkomandi eignar sem var kr. 18.500 þús. sbr. kaupsamning aðila og fæst þá veðhæfni upp á kr. 10.175 þús. Þessi upphæð má þó ekki fara upp fyrir 85% af brunabótamati eða kr. 13.728 þús. Eins og sést á þessu er brunabótamatið ekki takmarkandi hvað varðar veðhæfni eignarinnar. Ef hins vegar eignin brennur fást mun minni bætur eftir lækkun brunabótamats og telja matsmenn að það eitt og sér hafi ekki áhrif á verðmæti eignarinnar. Allar upphæðir eru á verðlagi í júlí 2004.” Þá var Ásmundur Ingvarsson verkfræðingur dómkvaddur þann 21. október 2004 til að meta ágalla á drenlögn og frárennsli skólps og segir m.a. í matsgerð hans: „A Ágallar á drenlögn. 1. Frá hvaða tíma telur matsmaður að drenlögnin og dælubrunnur séu? Við skoðun kom í ljós að dren- og regnvatnsbrunnur er ekki s.k. dælubrunnur, heldur hefðbundinn 0600 lagnabrunnur úr plasti. Matsmaður telur augljóst að drenlagnir og viðkomandi brunnur séu frá þeim tíma sem byggt var við húsið eða frá árunum í kringum 1990. 2. Telur matsmaður að rétt hafi verið staðið að því að koma vatni frá húsinu miðað við gildandi byggingarreglugerð og teikningar sem liggja frammi? Við skoðun á brunni kom í ljós að drenlagnir (lögnin umhverfis viðbygginguna) eru tengdar brunninum en engin tenging er frá brunni að fráveitukerfi. Matsmaður telur að ákvæði í gr. 7.6.2 í byggingarreglugerð (apríl 1986), þar sem fram kemur að fullnægjandi ráðstafanir skuli gera til þess að leiða burt yfirborðsvatn eða jarðvatn, sé brotið og að ekki hafi verið rétt að staðið, miðað við þágildandi reglugerð né teikningu samþykktri af byggingafulltrúanum í Reykjavík 14. ágúst 1991. Á þeirri teikningu kemur fram að lögn skuli tengjast skólplögn sem liggur frá skólpbrunni að götulögn. Miðað við teikningu er kóti skólplagnarinnar um einum meter hærri en botnkóti brunnsins og því nauðsynlegt að dæla ef sú leið yrði valin. 3. Hver er áætlaður kostnaður matsbeiðenda við að tryggja að vatn úr drenlögnum rennifrá húsinu miðað við þær kröfur sem gerðar voru á þeim tíma sem drenlagnir voru lagðar? Þess er óskað að við mat á kostnaðarliðum taki matsmenn mið aföllum kostnaði matsbeiðenda beinum og óbeinum. Þá er óskað eftir því að matsmenn sundurliði vinnu og efni. Loks er óskað eftir því að tekið verði tillit til endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti af vinnu við framkvæmdir við eigið íbúðarhúsnæði ef þœr reglur eiga við Matsmaður telur að til þess að tryggja að vatn úr drenlögnum renni frá húsinu sé hagkvæmast að leggja lögn frá drenbrunni að skólpbrunni. Kostnað vegna þessa telur matsmaður hæfilega metinn á kr. 75.000, þar af kr. 15.000 vegna efnis. Tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. B. Ágallar á frárennsli skólps. 1. Frá hvaða tíma telur matsmaður að núverandi fyrirkomulag á frárennsli skolps sé? Matsmaður telur augljóst að núverandi fyrirkomulag á frárennsli skólps sé frá þeim tíma sem byggt var við húsið eða frá árunum í kringum 1990. 2. Er frágangur á frárennsli í samræmi við byggingarreglugerð frá þeim tíma sem verkið fór fram og teikningar sem liggja frammi vegna þess ? Við skoðun kom í ljós að skólpbrunnur er ekki s.k. dælubrunnur, heldur hefðbundinn 0600 lagnabrunnur úr plasti og þar af leiðandi ekki í samræmi við ÍST 68 (2.4.3.2 Dælubrunnar) sem vísað er til í gr. 8.1.2 í byggingarreglugerð (apríl 1986). Á teikningu, samþykktri af byggingafulltrúanum í Reykjavík 14. ágúst 1991, kemur fram að safnkassi skuli vera við dælu en svo er ekki. Skv. þessu er frágangur á frárennsli skólps ekki í samræmi við teikningar né reglugerð. 3. Er frágangur áfrárennsli skolps í samræmi við þær kröfur sem gera má til slíkra verka á þeim tíma sem verkið fór fram? Skv. því sem lýst er í lið B 2 hér á undan og hefðir og venjur gera ráð fyrir er hér um að ræða algjörlega óviðunandi frágang á brunni að ræða. Hvað varðar skólplagnir sem myndaðar voru við skoðun (að og frá brunni) virðast þær vera í ágætu standi. 4. Hvað veldur að mati matsmanns þeim vandræðum sem verið hafa vegna frárennslis skolps í húsinu. í þessari spurningu er sérstaklega gert ráð fyrir að matsmaður taki afstöðu til þess hvort orsakasamhengi sé á milli frágangs dælubrunns og bilunar á dælu og flóða á lóð. Eins og fram kemur í lið B 2 hér að framan er ekki um að ræða s.k. dælubrunn heldur hefðbundinn lagnabrunn þar sem skólp rennur í brunninn við botn. Dælan er staðsett örlítið ofar í brunninum þar sem hún kemst ekki niður í botnrásina. Brunnurinn er mjög grunnur, dælubúnaður laus og svið flotrofans lítið. Flotrofi dælunnar stendur eitthvað á sér en við skoðun tókst að koma dælunni gang en einstreymisloki er greinilega bilaður og öndun á brunninum ekki til staðar. Matsmaður telur að frágangur dælubrunns sé með þeim hætti að dæla geti stöðvast og þá flæði upp úr brunni. 5. Hver er kostnaður matsbeiðanda við að koma frárennsli á skolpi í ásættanlegt horf miðað við þær kröfur sem gerðar voru á þeim tíma sem frárennsli var lagt? Þess er óskað að við mat á kostnaðarliðum taki matsmenn mið af öllum kostnaði matsbeiðenda beinum og óbeinum. Þá er óskað eftir því að matsmenn sundurliði vinnu og efni. Loks er óskað eftir því að tekið verði tillit til endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti afvinnu við framkvæmdir við eigið íbúðarhúsnæði ef þær reglur eiga við? Matsmaður telur að til þess að koma frárennsli á skolpi í ásættanlegt horf sé nauðsynlegt að setja dælubrunn með þar til gerðum dælubúnaði í stað þess brunns sem fyrir er. Kostnað vegna þessa telur matsmaður hæfilega metinn á kr. 560.000, þar af kr. 240.000 vegna efnis. Tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. Við kostnaðarmat hefur verið tekið tillit til þess að taka þarf upp hellur og trépall, jarðvinna sé unnin með smágröfu og koma yfirborði lóðarinnar í endanlegt horf. Allar upphæðir eru á verðlagi í nóvember 2002.” MÁLSÁSTÆÐUR Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndu hafi borið að standa við greiðslur samkvæmt kaupsamningi þeim sem gerður var á milli aðila. Um gagnkröfur stefnda sé það að segja að enda þótt orðalag í söluyfirliti og auglýsingum bendi til þess að sérgarður, bílastæði og sérhiti fylgdu í kaupunum hafi verið bætt úr því vegna þess að við kaupsamning hefði eignaskiptayfirlýsing legið frammi þar sem sjá hefði mátt að þetta væri í sameign. Komi fram í 22. tölulið kaupsamnings að stefndu hefðu rækilega kynnt sér efni eignaskiptayfirlýsingarinnar auk annarra gagna sem legið hefði frammi við samningsgerð. Um galla vegna drenlagna og frárennsli á skólpi segir stefnandi að hún hafi aldrei orðið vör við að þeir væru fyrir hendi þau 10 ár sem hún hafi búið í eigninni. Jafnvel þótt talið verði að gallar séu fyrir hendi að þessu leyti verði á því að byggja að þeir séu ekki svo miklir að rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru nemi. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um greiðslur fjárskuldbindinga og efndir samninga og almennar reglur laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Krafa um dráttarvexti er byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, og varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um málskostnað styðst við l. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefndu er byggt á því að fasteignin Njálsgata 41 sé gölluð. Á því er byggt að skaðabætur eða afsláttur af kaupverði til stefndu vegna galla á eigninni nemi hærri fjárhæð en eftirstöðvum kaupverðs eignarinnar. Vegna þessa beri að sýkna stefndu. Í fyrsta lagi telja stefndu eignina gallaða þar sem drenlagnir fullnægi ekki þeim skilyrðum sem gera megi til þeirra. Þá benda stefndu á í öðru lagi að eignina skortir áskilda kosti, s.s. sérgarð, sérbílastæði og sérhitun. Loks sé ljóst að brunabótamat eignarinnar er mun lægra en gefið var upp í kaupsamningi og stefnanda verið um það kunnugt að það hefði verið lækkað umtalsvert. Hvað varðar drenlagnir hafi komið í ljós þegar stefndu voru að vinna í garði fasteignarinnar að þær séu skemmdar. Bera stefndu þar fyrir sig matsgerð dómkvaddra matsmanna um þetta. Stefndu byggja á því að við kaup á gömlu húsi sem hafi verið gert upp að miklu leyti geti kaupandi búist við því að þeir hlutar hússins sem hafi verið endurnýjaðir séu forsvaranlegir miðað við aldur þeirra. Þá byggja stefndu einnig á því að drenlögnin hafi ekki haft það notagildi sem almennt búast mátti við. Stefndu benda á að um leyndan galla sé að ræða sem ekki sé hægt að sjá við skoðun. Stefndu byggja á því að stefnandi verði að efna kaupsamning aðila skv. efni sínu. Við kaupsamningsgerðina hafi legið frammi söluyfirlit sem seljandi eignarinnar hafi samþykkt. Í því komi fram að eignin sé með sérgarði, sérbílastæði og sér-Danfosshita. Þegar stefndu hafi skoðað eignina hafi komið í ljós að u.þ.b. 75% garðsins voru afgirt og sá hluti greinilega verið betur hirtur eða öðruvísi hirtur en hinn hluti garðsins. Þá hafi verið við húsið eitt bílastæði, merkt 0101 í eignaskiptasamningi, sem stefnandi hafi kynnt sem þeirra einkabílastæði. Í huga stefndu hafi þetta staðfest þær fullyrðingar í söluyfirliti að garður væri sér fyrir þeirra eignarhluta og einnig bílastæði enda hafi stefnandi staðfest það munnlega. Síðar hafi komið í ljós að svo var ekki. Stefndu byggja á því að yfirlýsingar í söluyfirliti bindi stefnanda enda sé um ábyrgðaryfirlýsingu stefnanda að ræða sem stefndu hafi verið rétt að treysta. Stefndu byggja á því að þar sem þessar yfirlýsingar hafi legið fyrir hafi stefndu ekki þurft að sannreyna þær frekar enda um yfirlýsingar að ræða sem stefnandi beri ábyrgð á. Í þessu sambandi benda stefndu á að stefnandi virtist sjálfur þeirrar skoðunar að búið væri að skipta garði og bílastæði eins og gefið var til kynna í söluyfirliti með samkomulagi á milli eigenda. Stefndu byggja á því að um galla sé að ræða vegna rangra og ófullnægjandi upplýsinga um gæði hins selda og vegna vanheimildar stefnanda yfir hinu selda eins og því var lýst. Hvað varðar sérhita byggja stefndu á sömu sjónarmiðum og hvað varðar sérgarð og sérbílastæði en benda sérstaklega á að um er að ræða galla sem stefndu gátu ekki séð við skoðun á eigninni. Stefndu byggja á því að verðmæti fasteignar þeirra hafi rýrnað til muna með breyttu brunabótamati. Stefndu byggja á því að stefnanda hafi verið skylt að geta þess við kaupsamningsgerð að brunabótamat hafi lækkað og stefnandi hafi kært þá ákvörðun. Stefndu telja að stefnandi hafi vísvitandi leynt þessum upplýsingum með sviksamlegum hætti. Um var að ræða ákvörðunarástæðu fyrir kaupunum fyrir stefndu og alla aðra hugsanlega kaupendur enda ræður brunabótamat eignar veðhæfni hennar. Ljóst er að veðhæfni eignarinnar miðað við brunabótamat hennar í dag stendur ekki undir þeim lánum sem á eigninni hvíla. í raun er hugsanlegt að kröfuhafar stefndu gjaldfelli lán sín í samræmi við ákvæði í lánssamningum. Þetta leiðir til mikils óöryggis fyrir stefndu, rýrir endursölumöguleika á eigninni og kemur í veg fyrir að stefndu fari út í frekari endurbætur eins og til stóð. Stefndu byggja á því að stefnandi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefndu er nemi verðrýrnun íbúðarinnar eftir lækkun á brunabótamati úr kr. 25.419.000,00 í kr. 16.151.000,00. Stefndu benda á að allar upplýsingar sem gefnar voru við samningsgerð hafi verið rangar skv. framansögðu. Stefndu byggja á því að þau eigi stöðvunarrétt vegna galla á eigninni og vanefnda stefnanda skv. ákvæðum laga. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt með vísan til þess að stefndu hafa beitt stöðvunarrétti og tilkynnt stefnanda sannanlega um það. Lagarök: Stefndu vísa máli sínu til stuðnings til reglna fasteignakauparéttar, kröfuréttar og samningaréttar. Stefndu vísa til reglna laga nr. 40/2002 um fasteignakaup einkum III.-IV. kafla laganna um galla og vanefndaúrræði kaupanda. Um galla á drenlögn er vísað til 18.-19. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Um vanheimild seljanda og rangar upplýsingar um sérgarð, sérbílastæði og sérhita er vísað til 18.-19. gr., 26.-27. gr. og 46. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Um rangar upplýsingar vegna brunabótamats er vísað til 18.-19. gr. og 26.-27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup auk 30. gr., 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Um skaðabótaskyldu stefnanda og rétt kaupanda til afsláttar af söluverði er auk fyrrnefndra ákvæða vísað til 41. og 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá er vísað til ákvæða VII. kafla laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Um stöðvunarrétt stefndu er vísað til 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Um sýknu af dráttarvaxtakröfu er vísað til 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup sbr. 7. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 21. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu eru ekki virðisaukaskattskyldir aðilar og fá því ekki endurgreiðslu á honum. Stefndu verði því að fá dóm úr hendi stefnanda fyrir virðisaukaskatti af málskostnaði. NIÐURSTAÐA Í söluyfirliti vegna fasteignar þeirrar sem stefndu keyptu af stefnanda segir að garður sé hellulagður sér og að sérsteypt bílastæði sé við húsið. Einnig að upphitun sé sér, Danfoss. Í tveimur dagblaðsauglýsingum frá 29. október 2002 sem stefnandi hefur lagt fram er eignin auglýst með sérgarði og sérbílastæði. Fram kemur í málinu að þessar yfirlýsingar eru rangar og eignin þannig ekki í samræmi við sölu- og kynningargögn þau sem stefndu höfðu aðgang að við kaupin. Ekki verður fallist á það með stefnanda að með því að eignaskiptasamningur lá frammi við kaupsamningsgerð og af honum hafi stefndu mátt sjá að lýsingar í söluyfirliti og auglýsingum gætu ekki staðist hafi komið fram leiðrétting á þessum atriðum í tæka tíð sbr. ákvæði 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Er hér til þess að líta að það orðalag eignaskiptayfirlýsingar að 58,2 m2 íbúð í kjallara ásamt hlutfallslegri hlutdeild í lóð og 105,5 m2 íbúð á 1. hæð og 53,10 m2 í kjallara ásamt hlutfallslegri hlutdeild í lóð auk uppdráttar sem er hluti eignaskiptayfirlýsingarinnar, gefur ekki tilefni til að efast um að framangreindar auglýsingar og séu réttar. Þá verður að líta svo á að stefnanda hefði borið að leiðrétta yfirlýsingarnar skýrlega við kaupin hafi hún talið þær rangar á þeim tíma. Samkvæmt þessu telur dómurinn að skort hafi á þá áskilda kosti við sölu eignarinnar að henni fylgdi sér garður eins og haldið hafði verið að kaupendum og að henni fylgdi sér bílastæði. Þá er fram komið að hiti í allri eigninni var sameiginlegur þó ofnar væru með hitastilltum ofnlokum (Danfosskerfi) og hinn seldi hluti hennar ekki með sér hita. Fyrir liggur mat dómkvaddra manna sem ekki hefur verið hnekkt, að verðrýrnun vegna þess að bílastæði er í sameign með kjallaraíbúð sé 400.000 krónur og að verðrýrnun vegna þess að afgirtur garður er ekki séreign sé 400.000 krónur. Verður fallist á það með stefndu að þau eigi gagnkröfu á hendur stefnanda sem nemi 800.000 krónum vegna þessara liða miðað við verðlag í júlí 2004 eða 760.000 krónur miðað við verðlag í júní 2003. Eru þá matstölur færðar til verðlags í júni 2003 með því að breyta upphæðinni í hlutfalli við byggingavísitölu. Hins vegar er það mat matsmanna að það að hitakerfi er sameiginlegt en ekki sér hafi ekki áhrif á söluverð íbúða og telur dómurinn ekki efni til að ætla stefndu sérstakan afslátt vegna þessa. Stefndu bera fyrir sig að þeim beri skaðabætur eða afsláttur vegna þess að brunabótamat hins selda hafi reynst mun lægra en talið var á kaupsamningsdegi og að stefnandi hafi vitað af því. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna komast þeir að þeirri niðurstöðu að sú staðreynd rýri ekki verðmæti eignarinnar. Ekki hafa verið lögð fram gögn sem sýna fram á að stefndu hafi beðið tjón af þessum sökum og verður því þessari málsástæðu stefndu hafnað. Stefndu bera fyrir sig að samkvæmt mati dómkvaddra manna séu gallar á drenlögn og skólpfrárennsli að Njálsgötu 41. Sannað er með matgerðinni að drenlögn er gölluð og samkvæmt mati matsmanna telja þeir kostnað við að endurbæta ástand drenlagna 240.000 krónur miðað við verðlag í júlí 2004. Þá kemur fram í viðbótarmatsgerð matsmannsins, Ásmundar Ingvarssonar verkfræðings, að frekari gallar séu á drenlögn og kostnaður við úrbætur á honum nemi 75.000 krónum miðað við verðlag í nóvember 2002. Samtals er það mat matsmanna að úrbætur vegna þessara liða nemi samtals 305.000 krónum miðað við verðlag í júní 2003. Stefndu bera einnig fyrir sig að galli sé á frárennsli skólps að mati matsmannsins Ásmundar Ingvarssonar og nemi kostnður við úrbætur 560.000 krónum miðað við verðlag í nóvember 2002 eða 576.000 krónum miðað við verðlag í júní 2003. Samtals nemi kostnaður vegna galla á drenlögn og frárennsli skólps 881.000 krónum miðað við verðlag í júní 2003. Stefnandi ber því við að enda þótt talið yrði að gallar séu á eign þeirri er hún seldi stefndu rýri þeir ekki verðmæti fasteignarinnar svo nokkru nemi enda hafi hún ekki sýnt af sér saknæma háttsemi í kaupunum og ber fyrir sig ákvæði 18. gr. laga nr. 40/2002. Hún hafi búið í eigninni í 10 ár án þess að verða þess vör að einhverju væri ábótavant varðandi þessa liði. Það er álit dómsins að það að frárennsli skólps frá húsinu Njálsgötu 41 svo og ástand drenlagna sé svo ábótavant sem sýnt er fram á með matsgerð hljóti að rýra verðmæti eignarinnar verulega og beri stefndu að fá bætur úr hendi stefnanda vegna þessara galla. Er hér og litið til þess að endurgerð á þessum þáttum fóru fram á árinu 1992 og engin efni til þess að ætla að ástand þeirra væri jafn slæmt og raun varð á 10 árum síðar. Samkvæmt öllu framansögðu er sýnt fram á það af hálfu stefndu að gallar hafi verið á hinni seldu eign og að hana hafi skort áskilda kosti og ber þeim að fá skaðabætur og afslátt úr hendi stefnanda samtals að fjárhæð 1.641.000 krónur miðað við verðlag í júní 2003. Lögmaður stefndu ritaði stefnanda bréf dagsett 5. júní 2003 þar sem hann gerði henni grein fyrir því að stefndu teldu stórfellda galla á eigninni og að þau hygðust halda eftir greiðslu sem fara átti fram 6. júní 2003. Með því að kröfur stefndu á hendur stefnanda nema hærri fjárhæð en höfuðstóll kröfu stefnanda verða stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnanda og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmd til að greiða stefndu 1.000.000 króna í málskostnað. DÓMSORÐ Stefndu, María Sófusdóttir og Hermann Lárusson, skulu sýkn af kröfum stefnanda, Ernu Agnarsdóttur. Stefnandi greiði stefndu 1.000.000 króna í málskostnað. Allan V. Magnússon Magnús Leopoldsson Vífill Oddsson
Mál nr. 638/2006
Kærumál Matsgerð Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
G krafðist úrskurðar um að tveir matsmenn, sem dómkvaddir höfðu verið til að meta tiltekin atriði um afleiðingar umferðarslyss fyrir heilsufar G, hefðu verið vanhæfir til að framkvæma hið umrædda mat svo og að mat þeirra væri haldið nánar tilgreindum annmörkum. Þar sem matsmennirnir höfðu lokið störfum var ekki talið að G hefði lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr þessum kröfum í sérstöku máli.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2006, þar sem hafnað var nánar tilgreindum kröfum sóknaraðila varðandi hæfi tveggja manna, sem dómkvaddir voru samkvæmt beiðni varnaraðila til að leggja mat á tiltekin atriði um afleiðingar umferðarslyss 8. desember 1999 fyrir heilsufar sóknaraðila, svo og um framkvæmd matsstarfa þeirra, en sóknaraðili kveðst fyrst hafa fengið vitneskju um úrskurðinn 27. nóvember 2006. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, en til vara að dæmt verði að dómkvöddu matsmennirnir Brynjólfur Y. Jónsson og Stefán Már Stefánsson hafi verið vanhæfir til matsstarfa og að „það hafi verið ólögmætt“ að styðjast í þeim störfum við álitsgerð nafngreinds læknis frá 14. júní 2005, en „að því leyti hafi matsgerð þeirra frá 21. janúar 2006 ekki verið nægilega rökstudd.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og ráðið verður af framansögðu leitar sóknaraðili með máli þessu úrlausnar dómstóla um hæfi tveggja manna, sem dómkvaddir voru til matsstarfa 4. nóvember 2005 og luku þeim með matsgerð 21. janúar 2006, svo og hvort matsmönnunum hafi verið heimilt að byggja þar á nánar tiltekinni álitsgerð. Með vísan til þeirra röksemda, sem héraðsdómari færir fyrir niðurstöðu hins kærða úrskurðar, brestur sóknaraðila lögvarða hagsmuni til að fá leyst í sérstöku máli úr kröfum sínum, sem þetta varða. Verður máli þessu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili, Guðmundur Ingi Kristinsson, greiði varnaraðila, Vátryggingafélagi Íslands hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Hinn 4. nóvember 2005 voru í máli þessu dómkvaddir sem matsmenn þeir Brynjólfur Y. Jónsson bæklunarskurðlæknir og Stefán Már Stefánsson prófessor til að meta afleiðingar slyss sem sóknaraðili, Guðmundur Ingi Kristinsson, varð fyrir 8. desember 1999.Matsgerð í málinu er dagsett 21. janúar 2006. Í þessum þætti málsins gerir sóknaraðili þær dómkröfur að úrskurðað verði að hinir dómkvöddu matsmenn í matsmálinu nr. 128/2005, Brynjólfur Y. Jónsson, læknir og Stefán Már Stefánsson, lögfræðingur hafi verið vanhæfir samkvæmt lögum nr. 91/1991 til að framkvæma um beðið mat. Þá er þess krafist að úrskurðað verði að það hafi verið ólögmætt af matsmönnunum að styðjast við álit Yngva Ólafssonar, læknis frá 14. júní 2005 og að því leyti hafi matsgerð þeirra frá 21. janúar 2006 ekki verið nægilega rökstudd. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar 30. október sl. I. Sóknaraðili lenti í alvarlegu umferðarslysi þann 4. nóvember 1993. Mats­mennirnir Ríkharður Sigfússon, læknir, Sigurður Thorlacius, læknir og Viðar Már Matthíasson, lögfræðingur mátu þann 9. ágúst 1999 miska sóknaraðila vegna þeirra áverka sem hann fékk í slysinu 45 stig en varanleg örorka 75%. Var tjón hans gert upp á grundvelli matsins. Þann 8. des. 1999 lenti sóknaraðili aftur í umferðarslysi. Í vottorði Halldórs Jóns­sonar bæklunarlæknis kemur fram að saga sóknaraðila og einkenni hans bendi til endur­tekinnar tognunar á bæði hálshryggjar- og lendhryggjarsvæði. Matsmennirnir Stefán Már Stefánsson, lögfræðingur, Sigurður Thorlacius, læknir og Ríkharður Sigfússon, læknir mátu áverkann eftir slysið með matsgerð 20. mars 2001 og var niður­staðan að sóknaraðili hefði hlotið 5% miska vegna þeirra áverka sem hann fékk í slysinu. Var tjónið gert upp þann 2. maí 2001 með fyrirvara um örorkumatið. Sóknaraðili kveðst ekki hafa verið sáttur við þessa niðurstöðu og þann 16. ágúst 2005 fór hann fram á endurákvörðun bótaákvörðunar. Varnaraðili kveður sóknaraðila hafa beðið um endurupptöku á grundvelli vott­orða Halldórs Jónssonar meðferðarlæknis en í þeim komi fram að læknirinn telji allar líkur á að festingarjárn, sem sett voru í sóknaraðila með aðgerðum á árunum 1995 og 1997 í kjölfar slyssins 1993, hafi losnað við áreksturinn 1999. Sóknaraðili kveður varnaraðila í framhaldi af endurupptökubeiðninni hafa ein­hliða þann 2. maí 2005 beðið um álit Yngva Ólafssonar og hafi Yngvi lokið mati sínu þann 14. júní 2005 og afhent varnaraðila. Varnaraðili kveðst hins vegar hafa leitað til Yngva Ólafssonar í samvinnu við þá­verandi lögmann sóknaraðila. Þegar greinargerð hans hafi legið fyrir hafi beiðni um dóm­kvaðningu matsmanna verið send til Héraðsdóms Reykjavíkur eins og áður hafði verið ákveðið í samvinnu við lögmann sóknaraðila. Dómkvaddir hafi verið til mats­starfans þeir Brynjólfur Y. Jónsson, bæklunarskurðlæknir og Stefán M. Stefánsson, prófessor en þetta hafi verið matsmenn sem lögmaður sóknaraðila ásamt honum og fulltrúi varnaraðila hafi komið sér saman um að yrðu dómkvaddir. Þær spurningar sem fram koma í matsbeiðni varnaraðila frá 18. ágúst 2005 eru hvort rekja megi los í festingarjárnum í mjóbaki (spenging 1997) til slyssins þann 8. desember 1999. Verði lagt tilgrundvallar að los spengingarjárnanna megi að hluta eða að öllu leyti rekja til slyssins verði afleiðingar þess metnar skv. skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, þ.e. tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur, varanlegur miski og varanleg örorka. Í matsgerð matsmannanna frá 21. janúar 2006 kemur fram að þeir telji að los hafi ekki komið á festingarjárnin í slysinu þann 8. desember 1999 og af þeirri ástæðu sé ekki metið tjón skv. skaðabótalögum. Þann 7. mars 2006 var beðið um sérstakt vitnamál vegna matsgerðarinnar. Sóknar­aðili kveður vitnaskýrslu sem tekin hafi verið af Brynjólfi Jónssyni sýna að mats­menn hafi ekki verið allskostar sammála og að Brynjólfur telji að varanleg örorka sóknar­aðila sé talsvert meiri en metið sé í ágúst 1999 vegna áverka fyrra slyssins og í mars 2001 vegna áverka síðara slyssins. Sóknaraðili geti því ekki unað matinu og telji það einnig ógilt vegna ýmissa réttarfarsannmarka, efnisannmarka og af þeim sökum að byggt sé á áliti Yngva Ólafssonar læknis sem fengið hafi verið með ólögmætum hætti. II. Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á að matið byggi á greinargerð Yngva Ólafs­sonar læknis frá 14. júní 2005 þar sem því sé ranglega lýst hvernig sóknaraðili slasaðist þann 8. desember 1999. Í álitinu sé ranglega tekið fram að um hafi verið að ræða minni háttar árekstur. Hið rétta sé að sóknaraðili fékk á sig mikið högg við áreksturinn og var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild LSH. Bifreið sóknaraðila hafi eyðilagst við áreksturinn og staðfesti það einnig að ekki var um að ræða minniháttar árekstur. Í öðru lagi að Yngvi Ólafsson vinni mikið fyrir varnaraðila sem reyni eins og mögulegt sé að koma því svo fyrir að hann standi að mötum á tjóni, skv. 4. og 5. grein skaðabótalaga, sem beðið er um á grundvelli 10. greinar laganna, og mæli einnig með að Yngvi sé dómkvaddur til slíkra matsgerða, þegar svo ber undir. Þó Yngvi sé þannig ekki trúnaðarlæknir varnaraðila, telji félagið hann æskilegan til slíkra matsstarf, en Yngvi vinni líka mikið, sem verktaki fyrir félagið. Yngvi sé því of tengdur félaginu til að verjandi hafi verið að biðja hann einhliða um þetta mat án þess að sóknaraðila hafi verið um það tilkynnt eða hafi verið gefinn kostur á að gæta réttar síns við það. Því sé svo við að bæta, að trúnaðarlæknir VÍS sé sameigandi Yngva að Orkuhúsinu við Suðurlandsbraut. Í þriðja lagi að Yngvi Ólafsson hafi aflað gagna, sem hann studdi álit sitt við, með ólögmætum hætti, sem veiki niðurstöðu álits hans verulega en öruggt sé að matsmenn hafi að verulegu leyti stuðst við álit hans alla vega hinn ólæknislærði matsmaður. Í fjórða lagi að Stefán Már Stefánsson lögfræðingur hafi verið einn þeirra sem dómkvaddir voru til að meta hvaða áverka sóknaraðili hefði fengið í slysinu þann 8. des. 1999, og hafi því staðið að matsgerðinni frá 20. mars 2001, og hafði þá þegar tekið afstöðu til þess matsefnis sem meta átti. Í matsgerðinni frá 20. mars 2001 komi fram að matsmenn, þar á meðal Stefán, hafi gert kröfu um að sóknaraðili takmarkaði tjón sitt með beinni eða óbeinni atvinnuþátttöku í framtíðinni. Að þessi afstaða Stefáns komi einnig fram í síðara matinu, ef ekki beint þá óbeint, og geti því átt þátt í niðurstöðu þess. Þá vinni Brynjólfur Y. Jónsson á sömu deild og Yngvi Ólafsson hjá LSH og saman reki þeir ásamt fleiri læknum Orkuhúsið við Suðurlandsbraut ásamt Ragnari Jónssyni. Í fimmta lagi að ranglega hafi verið farið að við matsbeiðnina frá 17. ágúst 2005. Þar sem beðið hafi verið um mat til að ganga úr skugga um hvort endurupptaka fyrri bótaákvörðunar væri tæk hefði samkvæmt 11. grein skaðabótalaga nr. 50/1993 átt að biðja um mat á því hvort um hafi verið að ræða versnun á heilsufari sóknaraðila frá því matið þann 20. mars 2001 fór fram. Ekki hafi einungis átt að óska þess að metið yrði hvort los hafi orðið á festingarjárnum heldur hverja áverka sóknaraðili hafi hlotið í slysinu og hvernig staða þeirri væri nú, hver versnun væri frá fyrra mati á þessum áverkum. Sé þetta byggt á því að líta verði svo á að varnaraðili læði mál á endurupptöku, segði ný matsgerð dómkvaddra matsmanna svo fyrir um. Í sjötta lagi að í áliti meðferðarlæknis sóknaraðila komi fram að los hafi orðið á festingarjárnum við áreksturinn þann 8. des. 1999. Byggir sóknaraðili einnig á að slysið varð 8. des. 1999, en rannsóknir Yngva Ólafssonar á því hvort los hafi ekki orðið við slysið á festingarjárnum hafi ekki hafist fyrr en árið 2005 eða 5 og hálfu ári seinna. Meðferðarlæknirinn sem sé á annarri skoðun, hafi hins vegar allan tímann verið með eftirlit með sóknaraðila. Í sjöunda lagi að sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af að biðja um þennan úrskurð. Hann hafi tekið við bótum með öllum fyrirvara og eigi ef til vill enn þann kost að biðja um yfirmat á matinu frá 20. mars 2001, því standi hann betur að vígi sé matið frá 21. janúar 2006 fellt úr gildi. Sama sé fari hann fram á nýtt mat á því hvort versnun hafi orðið á heilsufari sóknaraðila frá bótauppgjörinu þann 2. maí 2001, sem byggði á matinu frá 20. mars 2001, og þar með hvort járnin hafi losnað. Ekki sé vogandi í þessu máli að biðja nú um yfirmat á matinu frá 21. janúar 2006, þar sem það yrði þá síðasta orðið í málinu og málið ekki í réttum farvegi. Öruggara sé þar af leiðandi fyrir sóknaraðila að fá þetta mat ógilt og biðja síðan um nýtt mat, sem þá væri hægt að skjóta til yfirmatsmanna. Í áttunda lagi á 66. gr. einkamálalaga. Það falli alla vega undir ákvæði 1. málsgreinar 66. greinar að kveða á um hæfi hinna dómkvöddu matsmanna og að matsgerðin hafi ekki verið framkvæmd með réttum hætti, að því leyti sem hér að ofan er greinilega rakið. III. Sóknaraðili mótmælir fyrstu málsástæðu sóknaraðila með vísan til þess að í skýrslutöku þann 13. mars sl. af Brynjólfi Y. Jónssyni komi skýrt fram að matsmenn mátu mál sóknaraðila algjörlega sjálfstætt og að ekki var byggt á greinargerð Yngva Ólafssonar bæklunarskurðlæknis við matið. Annarri með því að Yngvi Ólafsson bæklunarskurðlæknir sé einn af mörgum læknum sem meti til miska og örorku skv. skaðabótalögum nr. 50/1993. Yngvi sé ekki á neinn hátt tengdur varnaraðila hvorki með samningi né með öðrum hætti. Yngvi starfi ekki í verktöku varnaraðila og sé ekki með neinum hætti tengdur varnaraðila þannig að það geri hann vanhæfan sem sjálfstætt starfandi bæklunarskurðlækni gagnvart varnaraðila. Þá vísar varnaraðili til þess eins og áður greinir að fyrir liggi að greinargerð Yngva hafi ekki verið lögð til grundvallar hjá dómkvöddum matsmönnum. Loks beri að geta þess að ráðgefandi læknir félagsins, Ragnar Jónsson, sé ekki sameigandi Yngva að Orkuhúsinu. Þeirri þriðju með því að matsmenn hafi, eins og áður greinir, metið mál sóknaraðila algjörlega sjálfstætt og ekki hafi verið byggt á greinargerð Yngva Ólafssonar. Þá blasi það við að hinn löglærði matsmaður hafi ekki lagt mat á læknisfræðilega þætti matsgerðarinnar enda ekki til þess menntaður. Þeirri fjórðu með því að lögmaður sóknaraðila og fulltrúi varnaraðila hafi komið sér saman um matsmenn áður en dómkvatt var og sé því fráleitt að halda því fram löngu eftir dómkvaðninguna að Stefán Már Stefánsson, prófessor hafi verið vanhæfur til verksins. Þær ástæður sem leiða eigi til vanhæfni hans, að mati sóknaraðila, hafi legið fyrir áður en hann var dómkvaddur og hefði því átt að mótmæla dómkvaðningu hans strax á upphafsstigum málsins. Þá bendir varnaraðili á að gefnu tilefni að Brynjólfur Y. Jónsson vinnur ekki á sömu deild og Yngvi Ólafsson hjá LSH heldur á sjúkrahúsi í Malmö í Svíþjóð. Þeirri fimmtu með því að í vottorði meðferðarlæknis sóknaraðila sem og bréfi lögmanns hans til varnaraðila sé verið að óska eftir endurupptöku vegna versnunar einkenna sem sé að rekja til los í kringum festingarskrúfur. Spurningum í matsbeiðni hafi á sínum tíma ekki mótmælt og þær því í samræmi við álit meðferðarlæknis sóknaraðila um ástæður versnunar á heilsu sóknaraðila sem og bréfs lögmanns sóknaraðila. Þeirri sjöttu með vísan til niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Þeirri sjöundu með vísan til þess sem að framan er rakið. Þá hafi lögmaður sóknaraðila haft mikið um það að segja hverjir yrðu dómkvaddir eins og fram komi á tölvupóstsamskiptum lögmanna aðila. Engin mótmæli hafi verið sett fram þegar matsmenn voru dómkvaddir né síðar. Hvorki mótmæli er vörðuðu matsmennina sjálfa né matsspurningarnar sem slíkar. Það séu engir ágallar á matsgerðinni sem rýri gildi hennar og henni hafi ekki verið hnekkt. Engin haldbær rök hafa verið sett fram sem ættu að leiða til þess að matsgerð dómkvaddra matsmanna verði úrskurðuð ógild. III Matsmennirnir Brynjólfur Y. Jónsson bæklunarskuðlæknir og Stefán Már Stefánsson prófessor voru að kröfu varnaraðila dómkvaddir hinn 4. nóvember 2005 til að meta hvort rekja megi los í festingarjárnum í mjóbaki (spenging 1997) sóknaraðila til slyssins þann 8. desember 1999. Matsgerð þeirra er dagsett 21. janúar 2006 en í henni var komist að þeirri niðurstöðu að los í festingarjárnum verði ekki rakin til slyssins. Sóknaraðili unir ekki matinu og telur það ógilt vegna réttarfarsannmarka, efnisannmarka og að það sé byggt á áliti Yngva Ólafssonar. Sóknaraðili byggir kröfu sína um að matsmennirnir verði úrskurðaðir vanhæfir á 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en þar er kveðið á um að dómari leysi úr ágreiningi sem lýtur að dómkvaðningu og hæfi matsmanns og um greiðslur til hans með úrskurði. Það er álit dómsins að skýra beri ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991, þannig að dómara beri að leysa úr ágreiningi um hæfi matsmanna komi hann upp meðan á máli stendur. Dómara hefði þannig borið á grundvelli ákvæðisins að leysa úr ágreiningi varðandi hæfi matsmannanna ef ágreiningur þar að lútandi hefði komið upp áður en þeir luku matsstarfanum. Í máli þessu liggur hins vegar fyrir að engar athugasemdir voru gerðar við dómkvaðningu matsmannanna á dómþingi 4. nóvember 2005 né á matsfundi og að matsmennirnir hafa lokið matinu. Samkvæmt því verður ekki leyst úr ágreiningi um hæfi matsmanna í máli þessu nú. Sóknaraðili á þess nú kost að freista þess að hnekkja niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna með nýjum gögnum, t.d. nýju mati þar sem eftir atvikum yrði metið það sem sóknaraðili byggir á að biðja hefði átt um mat á eða með framlagningu yfirmats. Þá er á það að líta matsgerðir eru meðal sönnunargagna í dómsmálum. Leggur dómari mat á sönnunargildi þeirra á grundvelli framkominna sönnunargagna og málflutnings aðila, en atriði varðandi matsmennina og það á hvaða gögnum matsgerð byggir getur m.a. haft áhrif á það mat. Geta annmarkar á matsgerð þannig dregið úr eða ónýtt sönnunargildi hennar. Með hliðsjón af framangreindu verður kröfum sóknaraðila hafnað. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila, Guðmundar Inga Kristinssonar, er hafnað.
Mál nr. 258/2012
Ávana- og fíkniefni Vitni Dráttur á máli Skilorð
M, Ó og X voru ákærðir fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni 436 kannabisplöntur og 62,10 grömm af kannabislaufum, og hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað umræddar plöntur. Ó var að auki ákærður fyrir skjalafals. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að ekki yrði byggt á framburði bróður X um þátt X í brotinu, þar sem honum hefði ekki verið gerð grein fyrir því við skýrslutöku hjá lögreglu, þar sem hann var yfirheyrður sem sakborningur, að honum væri heimilt að skorast undan því að tjá sig um atriði sem gætu falið í sér refsiverða háttsemi bróður hans. Þetta fengi því þó ekki breytt að staðfesta bæri niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu M, Ó og X fyrir þau brot sem þeir voru ákærðir fyrir. Var þeim gert að sæta fangelsi í 12 mánuði, en þar sem málið hafði dregist mjög hjá lögreglu taldi Hæstiréttur hins vegar rétt að fresta fullnustu hluta refsingarinnar og var hún bundin skilorði. Þá var einnig staðfest ákvæði héraðsdóms um upptöku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. apríl 2012 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu, en að refsing þeirra verði þyngd. Þá er þess krafist að niðurstaða héraðsdóms um upptöku fíkniefna og muna verði staðfest. Ákærði Ólafur Páll Ólafsson krefst þess að refsing hans verði milduð og hún bundin skilorði. Ákærðu Magnús Þór Gestsson og X krefjast aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing þeirra verði milduð. Mál þetta er af ákæruvaldsins hálfu höfðað á hendur öllum ákærðu fyrir að hafa mánudaginn 2. september 2009 að [...] í Reykjavík haft í vörslum sínum, í sölu- og dreifingarskyni, 436 kannabisplöntur og 62,10 grömm af kannabislaufum, og hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað umræddar plöntur. Í forsendum héraðsdóms er um sönnun á sekt ákærðu meðal annars litið til framburðar vitnisins A, sem er bróðir ákærða X. Hann hafi við skýrslutöku hjá lögreglu 21. apríl 2010 staðhæft að ákærðu Magnús Þór, X og Ólafur Páll hafi allir verið saman í ræktuninni, og hafi framburður hans í það skipti ekki borið nein merki þess að hann væri að geta sér til um þetta, svo sem hann síðar hefði staðhæft. Við fyrrgreinda skýrslutöku var A yfirheyrður sem sakborningur. Þess var ekki gætt að benda honum á þann rétt að mega skorast undan því að tjá sig um atriði sem gætu falið í sér refsiverða háttsemi bróður hans samkvæmt 2. mgr. 65. gr., sbr. og b. lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við mat á sönnun um sekt ákærða X verður því ekki byggt á skýrslu A hjá lögreglu. Þetta fær því þó ekki breytt að með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður staðfest niðurstaða hans um að sakfella beri alla ákærðu samkvæmt I. kafla ákæru og að háttsemi þeirra sé þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Þá er og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest að sakfella beri ákærða Ólaf Pál samkvæmt II. kafla ákæru og er háttsemi hans þar réttilega færð til refsiákvæða. Brot allra ákærðu samkvæmt I. kafla ákæru var vel undirbúið og skipulagt, og þurftu þeir að leigja og útbúa sérstaklega með tilheyrandi kostnaði húsnæði sem hentaði brotastarfseminni og leggja vinnu í ræktun þeirra plantna sem um ræðir. Þótt ræktun plantnanna hafi ekki að öllu leyti verið langt á veg komin þegar upp komst um brot ákærðu, og nokkuð hafi skort á að fíkniefnin hafi náð þeim styrkleika sem að var stefnt, var um að ræða umfangsmikla framleiðslu á fíkniefnum í sölu- og dreifingarskyni. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að ákærðu sæti hver um sig fangelsi í 12 mánuði. Rannsókn málsins hófst af hálfu lögreglu 4. september 2009. Skýrsla var tekin af ákærða Ólafi Páli 9. febrúar 2010 og aftur 14. maí sama ár. Lögregla fór á heimili ákærða X 21. apríl 2010 í þeim tilgangi að boða hann til skýrslutöku vegna rannsóknar málsins og var skýrsla tekin af honum þann sama dag. Ákærði Magnús Þór gaf skýrslu hjá lögreglu 21. apríl 2010 og skýrsla var sem fyrr segir einnig tekin af vitninu A þann sama dag. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gaf út ákæru í málinu 29. nóvember 2011, eða rúmum sautján mánuðum eftir síðustu skráðu rannsóknaraðgerðir samkvæmt gögnum málsins. Hefur engin haldbær skýring af ákæruvaldsins hálfu verið gefin á þessum drætti málsins sem er aðfinnsluverður og brýtur í bága við 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglu 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þykir þetta eiga að valda því að refsing allra ákærðu verði skilorðsbundin með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin þóknun skipaðra verjenda sinna, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Magnús Þór Gestsson, Ólafur Páll Ólafsson og X, sæti hver um sig fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar niður falla að liðnum 4 árum frá uppsögu dóms þessa að telja haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Ákærðu greiði hver fyrir sig 313.750 krónur í málsvarnarlaun til skipaðra verjenda sinna, hæstaréttarlögmannanna Björgvins Jónssonar, Hauks Arnar Birgissonar og Steingríms Þormóðssonar, en óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins, 46.787 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 5. mars sl., er höfðað af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu með ákæru 29. nóvember 2011, á hendur Magnúsi Þór Gestssyni, kt. [...], [...], Reykjavík, Ólafi Páli Ólafssyni, kt. [...], [...], Reykjavík og X, kt. [...], [...], [...], fyrir eftirtalin brot: I. Á hendur öllum ákærðu fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa mánudaginn 2. september 2009, að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum, í sölu og dreifingarskyni, 436 kannabisplöntur og 62,10 grömm af kannabislaufum, og hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað greindar plöntur. Brot þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 4., 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og auglýsingu nr. 232/2001. II. Á hendur ákærða Ólafi Pál Ólafssyni fyrir skjalafals með því að hafa í maí 2009, í blekkingarskyni, gert leigusamning um húsnæði við [...] og þannig komist yfir umráð húsnæðisins, með því að framvísa samningnum með falsaðri undirskrift B í reit fyrir áritun leigutaka og falsaðri undirskrift C í reit votta að undirskrift, í þeim tilgangi að blekkja leigusala húsnæðisins og villa þannig á sér heimildir. Brot þetta er talið varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 30/1998. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er krafist upptöku á ofangreindum 436 kannabisplöntum og 62,10 grömmum af laufum, sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Jafnframt er krafist upptöku á fjórum vatnsdælum, einum kassa af steinullarpúðum og einu þriggja fasa millistykki en þessir munir voru notaðir við ræktun plantnanna og voru haldlagðir, samkvæmt 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Ákærðu, Magnús Þór og X, neita sök. Af hálfu verjenda þeirra er krafist sýknu og greiðslu málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði, Ólafur Páll, játar sök. Af hálfu verjanda ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa og greiðslu málsvarnarlauna. I.kafli ákæru. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá föstudeginum 4. september 2009 höfðu lögreglu borist upplýsingar um að hugsanlega væri verið að rækta kannabisplöntur í íbúð í fjöleignarhúsinu að [...] í Reykjavík. Samkvæmt þessum upplýsingum væri svalahurð að íbúðinni opin til hálfs og hefði hún verið það síðan snemma sumars. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu fóru lögreglumenn á staðinn. Fram kemur að dregið hafi verið fyrir glugga í öllum rýmum íbúðarinnar og að hurð að svölum var opin til hálfs. Hafi lögreglumenn knúið dyra án þess að svarað yrði. Til að kanna vettvang nánar hafi lögreglumenn farið upp á svalir við umrædda íbúð. Er þangað kom hafi lögreglumenn veitt athygli ýmsum ummerkjum um framleiðslu fíkniefna, en inn um glugga hafi meðal annars mátt sjá plastbakka sem gjarnan væru notaðir undir litlar kannabisplöntur. Þá hafi mátt finna megna kannabislykt innan úr íbúðinni. Lögreglumenn hafi bankað á svaladyrnar en enginn svarað. Hafi lögreglumenn þá tekið ákvörðun um að fara inn um svaladyr íbúðarinnar. Íbúðin hafi reynst mannlaus. Við yfirferð um íbúðina hafi lögregla sannreynt kannabisræktun í tveim herbergjum. Í öðru þeirra hafi plöntur verið í blómstrun og stutt átt eftir í að vera tilbúnar. Plöntur í hinu herberginu hafi styttra verið komnar. Er tekið fram að um hafi verið að ræða vatnsræktun en kerfi hafi verið útbúin úr PVC klóakrörum fyrir ræktunina. Ekki hafi á þeirri stundu legið fyrir hverjir væru með íbúðina en fram hafi komið í samtölum við nágranna að þrír íslenskir karlmenn hafi sést koma og fara úr íbúðinni. Á staðinn hafi verið boðaður lögmaður til að tryggja réttindi sakborninga. Þá hafi tæknideild lögreglu komið á staðinn. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglu frá 8. september 2009 var íbúðinni skipt í eldhús, baðherbergi og tvö svefnherbergi. Í svefnherbergi, sem merkt var sem rými 1, hafði verið komið fyrir loftræstikerfi. Gluggar höfðu verið byrgðir og útöndun loftræstikerfisins leidd í glugga. Úr lofti hafi hangið 12 gróðurhúsalampar tengdir við tímarofa. Á trébúkkum hafi verið götuð skólprör. Gróðursettar hafi verið 132 kannabisplöntur. Í gegnum hringrör hafði verið leitt vatn í hringrás til að vökva plönturnar. Í öðru svefnherbergi, rými 2, hafði samskonar kerfi verið komið fyrir. Þar hafi 4 gróðurhúsalampar hangið úr lofti. Í þremur plastkössum á gólfi hafi einnig verið kannabisplöntur í ræktun sem ekki hafi verið tengdar vökvunarkerfi. Í herberginu hafi verið 304 plöntur í ræktun. Vettvangur var ljósmyndaður, en ljósmyndir af honum eru á meðal gagna málsins. Þá hafi plöntur verið skornar niður og myndaðar með kvarða. Þá hafi þær verið settar í plastpoka. Plönturnar hafi verið á bilinu 2 til 163 cm á hæð. Þær hafi verið skráðar í efnaskýrslu nr. 16292. Fram kemur að ein planta hafi verið send til rannsóknar hjá Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði. Samkvæmt efnaskýrslu lögreglu var samtals lagt hald á 436 plöntur í íbúðinni, sem samtals vógu 62,10 grömm. Samkvæmt matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði frá 16. september 2009 vegna rannsóknar á sýni nr. 16292 var sýni 124,79 g að þyngd við komu. Eftir þurrkun var þyngd þess 32,36 g. Með smásjárskoðun, gasgreiningu á súlu og massagreiningu hafi fundist að sýnið hafi verið kannabis. Magn tetrahýdrókannabínóls í þurru sýni hafi verið 11 mg/g, sem samsvari 2,9 mg/g í sýninu fyrir þurrkun. Föstudaginn 18. september 2009 var tekin skýrsla af skráðum leigutaka að íbúðinni að [...]. Kvaðst leigutakinn ekki vita neitt um mál það sem til rannsóknar væri. Með bréfi sama dag, sem móttekið er hjá lögreglu 22. september 2009, lagði leigutakinn fram kæru hjá lögreglu á hendur þeim er falsað hefði nafn leigutakans á ódagsett eintaks húsaleigusamnings um íbúðina. Húsaleigusamningur um leigu íbúðar að [...] liggur frammi í gögnum málsins. Samkvæmt ákvæði í honum skyldi leiga greiðast inn á tilgreindan reikning. Í málinu liggur einnig frammi viðskiptakvittun frá 7. júlí 2009 þar sem ákærði, Ólafur Páll Ólafsson, leggur inn á reikning sem tilgreindur er í húsaleigusamningi 85.000 krónur. Lögregla fór 21. apríl 2010 að heimili ákærða, X, í þeim tilgangi að boða hann til yfirheyrslu. Í lögregluskýrslu kemur fram að ákærði hafi svarað í dyrasíma er lögregla hafi knúið dyra. Í framhaldi hafi ákærði komið í anddyri fjöleignarhússins. Hann hafi ekki hleypt lögreglu inn heldur farið aftur inn í íbúð sína. Lögregla hafi á ný knúið dyra og ákærði aftur komið fram. Hafi lögreglu þótt hátterni hans undarlegt. Hafi verið farið á leit við ákærða að hann heimilaði lögreglu leit í íbúðinni. Ákærði hafi synjað fyrir það í fyrstu en síðar heimilað leit. Við leit hafi meðal annars fundist pöntunarstaðfesting á gróðurhúsalömpum. Á meðal rannsóknargagna málsins er pöntunarstaðfesting frá 23. mars 2010. Samkvæmt henni hafa 7 gróðurhúsalampar verið pantaðir hjá tilgreindri verslun í [...] fyrir samtals 369.487 krónur. Ákærði, Magnús Þór, kvaðst hafa farið með meðákærða, Ólafi Páli, að [...] í Reykjavík í þrjú til fjögur skipti, en í húnæðinu hafi meðákærði staðið að ræktun á kannabisplöntum. Ákærði kvaðst hafa staðið í þeirri trú að meðákærði stæði einn að ræktuninni og að meðákærði hafi einn átt hugmyndina. Meðákærða hafi ákærði kynnst í gegnum A og meðákærða, X, en ákærði og meðákærði, X, hafi verið saman í grunnskóla. Þeir félagarnir hafi allir verið að spila saman tölvuleiki á þessum tíma og þekkst í gegnum það. Meðákærði, Ólafur Páll, hafi tekið húsnæðið á leigu. Hafi ákærði aðstoðað meðákærða við að bera búnað til ræktunar upp í íbúðina. Meðákærði, X, hafi einnig aðstoðað við það. Ákærði kvaðst ekki hafa aðstoðað meðákærða við að setja upp kerfið, eins og tímarofa eða vökvakerfi. Á verkstæði föður ákærða hafi ákærði sýnt meðákærða og A hvernig kerfi til að rækta kannabis virkaði. Hafi ákærði áður verið með slíka ræktun í [...] í Kópavogi, sem hann hafi verið tekinn með. Þá kvaðst ákærði hafa látið meðákærða, Ólaf Pál, hafa 5 iðnaðarlampa úr fyrri ræktun sinni, einhverjar keðjur til að halda kerfinu uppi, eitthvað af steinull og tímarofa. Búnaðurinn hafi verið notaður, en nýr sennilega kostað um 70.000 krónur. Annað hafi meðákærði, Ólafur Páll, sennilega keypt í [...]. Eftir að meðákærði, Ólafur Páll, hafi verið búinn að setja upp kerfið hafi meðákærði leitað til ákærða varðandi ráð við ræktunina. Í þeim tilgangi hafi ákærði komið aftur í íbúðina ásamt meðákærða, Ólafi Páli, en meðákærða hafi verið kunnugt um fyrri afskipti ákærða af sambærilegri ræktun. Hafi meðákærði leitað skýringa á því af hverju blöð af kannabisplöntunni ættu til að beyglast. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað neitt meira um ræktunina heldur en meðákærði þegar uppi var staðið. Hafi því einungis verið um ráðgjöf að ræða. Ákærði kvaðst ekki vita hve oft meðákærði, X, hafi komið í íbúðina, en hann hafi verið í öll þau skipti er ákærði hafi komið þangað. Einhverju sinni hafi meðákærði, Ólafur Páll, beðið ákærða og meðákærða, X, um að fara í íbúðina, en meðákærði hafi haft áhyggjur af því að vökvakerfið læki. Ákærðu hafi ekki verið með lykil að íbúðinni og hafi hurð að henni verið ólæst. Er ákærðu hafi komið í íbúðina hafi verið búið að taka plönturnar niður. Hafi ákærða grunað að meðákærði, Ólafur Páll, hafi vitað af því og að lögregla myndi sennilega handtaka ákærðu í kjölfarið grunaða um ræktunina. Það hafi þó ekki gerst. Síðar hafi ákærði farið aftur í íbúðina, ásamt meðákærða Ólafi Páli, og hafi kerfið þá verið tekið niður. Meðákærði, Ólafur Páll, hafi alltaf verið með lykil að íbúðinni er ákærðu hafi farið þangað með honum. Ekki kvaðst ákærði vita hver hafi átt að fá afrakstur ræktunarinnar. Þá kvaðst ákærði ekki vita hvaðan meðákærði hafi fengið fræ til ræktunarinnar. Ákærða hafi fundist óþægilegt að koma í húsnæðið á meðan ræktunin hafi verið í gangi en ákærði hafi þá verið á skilorði. Hafi það verið dómgreindarskortur hjá ákærða. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað til þess að meðákærði, X, hafi verð með lykla að íbúðinni í [...]. Ekki væri þó útilokað að meðákærði hafi verið með lykil er þeir hafi farið saman til að aðgæta með leka í ræktuninni. Þá hafi ákærða ekki verið kunnugt um að meðákærði, X, hafi látið einhvern búnað í té í sambandi við ræktunina. Ákærði, X, kvaðst engin tengsl hafa haft við ræktunina í [...]. Hafi hann þekkt meðákærða, Ólaf Pál, og ásamt honum komið í þrígang í [...]. Hafi ákærði staðið í þeirri trú að meðákærði, Ólafur Páll, stæði einn að ræktuninni. Ákærði kvaðst hafa kynnst meðákærða, Ólafi Páli, í gegnum félagana og tölvuspil, auk þess sem meðákærði hafi um hríð unnið hjá ákærða í [...]. Ákærði kvaðst ekki þekkja til aðkomu meðákærða, Magnúsar Þórs, að ræktuninni. Ákærði vissi þó til þess að meðákærði, Ólafur Páll, hafi sótt ráð til meðákærða, Magnúsar Þórs, varðandi ræktunina. Þá kvaðst ákærði ekki vita hver hafi átt hugmyndina að ræktuninni eða hver hafi komið búnaðinum upp. Ákærði hafi ekki aðstoðað við neitt því tengt. Þá hefði ákærði enga vitneskju haft um hver hafi komið ræktuninni fyrir. Er ákærði hafi komið fyrst í íbúðina hafi verið búið að koma plöntum fyrir. Í eitt skipti hafi ákærði, ásamt meðákærða Magnúsi Þór, farið í íbúðina. Hafi hurð að íbúðinni verið ólæst. Meðákærði, Ólafur Páll, hafi beðið ákærðu um að fara á staðinn en meðákærði hafi staðið í þeirri trú að búið hafi verið að fjarlægja ræktunina. Ekki hafi ákærði haft neina vitneskju um hver hafi átt að njóta ágóða af ræktuninni. Ákærði staðfesti að lögregla hefði lagt hald á pöntunarstaðfestingu á heimili ákærða vegna kaupa á gróðurhúsalömpum. Hafi ákærði einfaldlega verið að skoða þessa hluti, en ekkert meira verið á bak við það. Ákærði, Ólafur Páll, kvaðst hafa staðið einn að ræktuninni að [...] og hann sjálfur átt hugmyndina að ræktuninni. Hugmyndina hafi ákærði fengið í mars 2009, en þá hafi faðir ákærða greinst með alvarlegan sjúkdóm og ákærði sjálfur verið í neyslu á þeim tíma. Ákærði kvaðst hafa verið búinn að vinna fyrir meðákærða, X. Meðákærða, Magnús Þór, hafi ákærði þekkt minna. Ákærði hafi heyrt af því að meðákærði, Magnús Þór, þekkti til ræktunar frá því í [...] í Kópavogi. Kvaðst ákærði hafa leitað til meðákærða, Magnúsar Þórs, með ráð varðandi ræktunina. Meðákærði hafi gefið ákærða búnað í tengslum við ræktunina, en um hafi verið að ræða keðjur, kastara og svamp. Vatnskerfið sjálft og rafkerfi því tengt hafi ákærði keypt í [...]. Ekki kvaðst ákærði muna hve mörg ljós hann hafi verið með í ræktuninni, en hann hafi fengið 4 eða 5 kastara hjá meðákærða, Magnúsi Þór. Meðákærði, X, hafi verið eins konar tengiliður við meðákærða, Magnús Þórs. Ákærði kvaðst ekki áður hafa sett upp viðlíka búnað og tengdist ræktuninni í [...]. Kerfið hafi hann sett upp einn, þó svo nokkrir vinir ákærða hafi aðstoðað hann í upphafi. Meðákærðu hafi ekki tekið þátt í því. Er ákærði var ítrekað spurður um þetta af verjendum meðákærðu kvað hann meðákærðu eitthvað getað hafa aðstoðað við að koma búnaðinum upp í íbúðina. Ekki kvaðst ákærði hafa velt fyrir sér hve mikið magn af kannabis hann fengi út úr ræktuninni. Ákærði kvaðst hafa fengið nokkra afleggjara í ræktunina í gegnum leiðir er hann hafði. Hafi hann sjálfur sett kannabisplönturnar í kerfið. Um tíma hafi ákærði haldið að kominn væri leki í kerfið. Hafi hann beðið meðákærðu um að fara að aðgæta með það. Það hafi sennilega verið í september 2009. Ákærði kvað sig þó hafa grunað að búið væri að taka kerfið niður og því hafi hann ætlað að koma sök á meðákærðu í málinu. Ákærði kvaðst telja að meðákærðu hafi komið tvisvar til þrisvar sinnum í íbúðina. Ákærði kvaðst einn hafa verið með lykil að íbúðinni en hurð að henni hafi verið ólæst er ákærði hafi beðið meðákærðu um að fara þangað. Búnaður til ræktunarinnar hafi verið nokkuð dýr. Hafi kostnaðurinn sennilega verið í kringum 2.000.000 krónur. Við það hafi bæst húsaleiga, 85.000 krónur á mánuði. Ákærði hafi ekki haft yfir þessum fjármunum að ráða. Hafi hann fengið fjármuni hjá ýmsum vinum sínum. Þá hafi hann um þetta leyti verið í hálfu starfi hjá [...]. Ákærði kvaðst hafa ætlað að selja afrakstur framleiðslunnar. Er ákærði, Ólafur Páll, gaf skýrslu hjá lögreglu 9. febrúar 2010 bar hann að meðákærði, X, og A hafi beðið ákærða um að borga leigu vegna íbúðar að [...]. Ákærði, X, hafi látið ákærða fá reiðufé til að greiða húsaleiguna og reikningsnúmer til að leggja greiðsluna inn á. Hafi ákærði fengið á bilinu 5.000 til 10.000 krónur í hvert skipti sem hann hafi lagt inn leigugreiðslur. Hann hafi sennilega lagt leigugreiðslur þrisvar sinnum inn á reikning. Hafi ákærða grunað að eitthvað ólöglegt færi fram í íbúðinni. Ákærði, X, og A hafi síðar komið að máli við ákærða og spurt hann hvort hann vildi aðstoða þá við aðra ræktun. Hafi ákærði samþykkt það. Sú ræktun hafi átt að vera í samstarfi við ákærða, X, A og ákærða, Magnús Þór. Ræktunin hafi verið undirbúin í húsnæði að [...] í Reykjavík og ákærði unnið að henni. Eftir að ræktunin hafi verið stöðvuð í [...] hafi meðákærði, X, tjáð ákærða að hann þyrfti ekki að aðstoða lengur við ræktunina. Hafi ákærði aldrei komið að ræktuninni í [...]. Er ákærði gaf skýrslu á ný fyrir lögreglu 14. maí 2010 lýsti ákærði því að hann hafi í byrjun sjálfur mest verið með ræktunina í [...]. Meðákærðu hafi hjálpað ákærða við uppsetninguna. Þeir hafi hins vegar ekki aðstoðað við ræktunina. Ákærði kvaðst í fyrri framburði sínum hafa ákveðið að bera á meðákærðu rangar sakir. A kvaðst enga aðkomu hafa átt að ræktuninni í [...]. Ákærðu væru allir vinir hans og ákærði, X, bróðir hans. Þeir félagar hafi allir spilað tölvuleiki saman og tengst í gegnum það. A kvaðst talsvert hafa verið með ákærða, Ólafi Páli, en minna með ákærða, Magnúsi Þór. A kvaðst ekki hafa vitað hver hafi staðið að ræktuninni að [...], en þangað hafi A komið einu sinni. Þá hafi ákærðu einnig verið á staðnum. A hafi einungis skoðað sig um og því næst sest í sófa í stofu. Hafi hann meira verið samferða ákærðu í þetta sinn. Hafi ákærða á sínum tíma grunað að ákærðu stæðu allir að ræktuninni. Hafi hann einfaldlega ekki verið með þetta atriði á hreinu. A gaf skýrslu hjá lögreglu í tvígang sama dag 21. apríl 2010. Í fyrra sinnið kvaðst hann ekkert kannast við ræktunina í [...]. Í seinni skýrslutökunni síðar sama dag kvaðst A vilja breyta fyrri framburði sínum. Kvað hann ákærða, Magnús Þór, vera með ræktunina. Er A hafi farið á staðinn hafi hann farið með ákærðu, Magnúsi Þór og X. Hafi A tekið mynd af tímastilli sem notaður hafi verið við ræktunina á síma sinn á verkstæði föður ákærða, Magnúsar Þórs. Ákærðu, Magnús Þór, Ólafur Páll og X, hafi boðið A að taka þátt í þessari ræktun en hann ekki viljað það. Ákærði, Magnús Þór, væri heilinn á bak við ræktunina. D kvaðst búa að [...] í Reykjavík. Framkvæmdir hafi verið í gangi við húseignina sumarið 2009. Hafi hún séð drengi er leigt hafi íbúð í húsinu en á virkum dögum kæmi D oft heim í hádeginu. Drengirnir hafi verið kurteisir og yfirleitt tveir saman. Hafi henni verið tjáð að ungir háskólanemar væru með íbúðina á leigu. Hafi henni þótt einkennilegt að ekkert ,,partýstand“ hafi fylgt þessum ungu háskólanemum. Sumarið 2009 hafi verið heitt sumar. Hafi hún veitt athygli að ávalt hafi verið dregið fyrir glugga í eldhúsi íbúðar drengjanna. Hafi henni þótt það grunsamlegt. Þá hafi hún heyrt hljóð koma frá íbúðinni og hafi verið eins og viftur væru þar sífellt í gangi. Hafi hún hringt til lögreglu og gert grein fyrir þessum grunsemdum sínum. E kvaðst búa að [...]. Hafi henni þótt einkennilegt að gluggar þessarar íbúðar hafi verið ,,blokkeraðir“ og að svalahurð að íbúðinni hafi alltaf verið opin, hvort sem var að nóttu eða degi. Ekki hafi hún orðið vör við mikinn umgang um íbúðina. Hafi hún haft vitneskju um að ungir drengir væru með íbúðina á leigu. Sonur E, þá á þrettánda ári, hafi sagt henni að hann hafi hitt frænda sinn, ákærða, X, á staðnum. Hafi D mætt ákærða einhverju síðar. Þá hafi D verið farið að gruna að eitthvað væri ekki eins og ætti að vera. Í eitt sinn hafi hún gengið á eftir ákærða, X, upp stiga í fjöleignarhúsinu, en þá hafi ákærði verið einn á ferð. Hafi hún af ásettu ráði gengið hægt því hún hafi ætlað að reyna að sjá inn í íbúð drengjanna um leið og ákærði færi inn. Ákærði hafi hins vegar af ásettu ráði beðið með að fara inn í íbúðina uns D væri farin fram hjá henni. Ekki hafi hún séð hvort ákærði hafi notað lykil við að komast inn í íbúðina. D kvaðst ekki munu hafa borið kennsl á ákærða, X, nema vegna þess að sonur hennar hafi þekkt frænda sinn. Sonur hennar hafi séð ákærða nokkrum sinnum í [...]. D hafi verið tjáð af nágrönnum að drengir þeir er væru með íbúðina á leigu væru fleiri en tveir. Jón Gunnar Sigurgeirsson lögreglumaður staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Hafi hann verið einn af þeim lögreglumönnum er farið hafi á staðinn umrætt sinn. Lögreglu hafi borist ábendingar um að eitthvað grunsamlegt væri í gangi í íbúðinni. Á leigusamningi um íbúðina hafi komið fram nafn leigutaka. Sá hafi verið yfirheyrður, en hann hafi ekki virst tengjast málinu. Þá hafi verið upplýst um þann sem greitt hafi húsaleiguna. Það hafi komið lögreglu á sporið. Í framhaldi hafi íbúi í húsinu greint frá því að frændi sonar hennar væri einn af þeim er kæmi í íbúðina. Íbúðin hafi verið læst er lögreglu hafi borið að garði. Hafi lögreglumenn farið inn um svaladyr íbúðarinnar. Hurðin hafi verið lokuð með vír, sem klippa hafi þurft á. Jón Gunnar kvaðst þeirrar skoðunar að ólíklegt væri að einn aðili stæði að viðlíka ræktun og hafi verið í [...]. Talsverða þekkingu þyrfti til. Jakob Kristinsson prófessor á Rannsóknarstofu í lyfja-og eiturefnafræði staðfesti matsgerð frá 16. september 2009. Miðað við rannsóknir áranna 2008 til 2010 hafi magn tetrahýdrókannabínóls í þurru sýni þeirrar plöntu er send hafi verið til rannsóknar mælst talsvert undir miðgildi mælinga þeirra ára. Miðgildið væri 35 mg/g og meðaltalið 40 mg/g. Sú planta er rannsökuð hafi verið hafi reynst vera 11 mg/g. Niðurstaða: Ákærðu er gefið að sök fíkniefnalagabrot, með því að hafa mánudaginn 2. september 2009, að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum í sölu og dreifingarskyni, 436 kannabisplöntur og 62,10 g af kannabislaufum og að hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað greindar plöntur. Ákærðu, Magnús Þór og X, neita báðir sök. Ákærði, Ólafur Páll, játar sök. Ákærðu, Magnús Þór og X, hafa fyrir dómi staðhæft að þeir hafi að engu leyti tengst ræktuninni að [...]. Hafi þeir einungis komið þangað í fáein skipti. Ákærði, Magnús Þór, ber að hann hafi veitt meðákærða, Ólafi Páli, tiltekin ráð varðandi ræktunina og lánað honum lampa og fleiri muni til að nota við hana. Að öðru leyti hafi hann ekki komið nærri henni og einskis átt að njóta varðandi afraksturinn. Ákærði, X, staðhæfir að hann hafi ekkert lagt til ræktunarinnar og einskis átt að njóta af henni. Viðurkenna ákærðu, Magnús Þór og X, að þeir hafi í eitt skipti farið inn í íbúðina í [...] án þess að ákærði, Ólafur Páll, hafi verið með í för en íbúðin hafi þá verið ólæst. Framburður ákærða, Ólafs Páls, hefur ekki verið á einn veg við rannsókn og meðferð málsins. Þannig staðhæfði hann í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu að meðákærðu hefðu borið ábyrgð á ræktuninni og ákærði í upphafi einungis tekið að sér að greiða húsaleigu fyrir ákærðu inn á tilgreindan reikning. Síðar hafi ákærða verið boðið að taka þátt og þá í tengslum við ræktun annars staðar í Reykjavík. Síðar breytti hann þessum framburði sínum og bar þá að hann bæri einn ábyrgð á ræktuninni í [...]. Athygli vekur að fyrsti framburður ákærða er nokkuð nákvæmur um tiltekin atriði sem samrýmast rannsóknargögnum málsins. Þannig bar ákærði til að mynda að hann hafi í þrígang greitt húsaleigu fyrir meðákærðu inn á tilgreindan reikning. Samkvæmt húsaleigusamningi um húsnæðið var það leigt frá 1. maí 2009. Ræktunin var tekin niður í framhaldi af húsleit lögreglu 4. september 2009. Kemur þetta nokkuð heim og saman við þennan upphaflega framburð ákærða um fjölda leigugreiðslna. Þá er einnig til þess að líta að framburður vitnisins A hefur ekki verið á einn veg, en vitni þetta þekkti vel til ákærðu. Staðhæfði hann í skýrslutöku hjá lögreglu 21. apríl 2010 að ákærðu væru allir saman í ræktuninni. Bar framburður hans í það skipti þess engin merki að hann væri að geta sér til um þetta, svo sem hann síðar hefur staðhæft. Ræktun sú er fram fór að [...] var nokkuð umfangsmikil. Hafði fullkomnum búnaði verið komið fyrir og augljóslega þurft staðgóða þekkingu til að koma honum upp. Þannig tengdist búnaðinum meðal annars tímarofi og án nokkurs vafa þurft kunnáttumann til að ganga frá rafmagnstengingum á honum og öðrum búnaði. Kostnaður við búnaðinn hefur hlaupið á verulegum fjárhæðum, en ákærði, Ólafur Páll, hefur staðhæft að heildarkostnaður við hann hafi numið um 2.000.000 króna. Til viðbótar kemur húsaleiga, en samkvæmt húsaleigusamningi var húsaleiga á mánuði 85.000 krónur. Þrátt fyrir þetta bar ákærði, Ólafur Páll, að hann hafi lítil fjárráð haft og fengið lánaða fjármuni fyrir þessum kostnaði hjá vinum sínum. Hefur hann enga frekari grein getað gert fyrir því. Í þessu ljósi er ósennilegt að ákærði, Ólafur Páll, hafi einn staðið að ræktuninni. Eins og áður sagði virðast verulegir fjármunir hafa verið settir í ræktunina í [...] og miðað við þá starfsemi sem þar var í gangi þykir einnig ósennileg sú staðhæfing ákærðu að hurð að íbúðinni hafi verið ólæst er ákærðu, Magnús Þór og X, fóru þangað inn án meðákærða. Þykir þetta óræk vísbending um að aðrir ákærðu en ákærði, Ólafur Páll, hafi einnig verið með lykla að íbúðinni. Þá verður að telja ósennilegt að ákærði, Magnús Þór, hafi einskis átt að njóta af ræktuninni í [...] í ljósi þess að hann lagði töluverðan búnað til við ræktunina. Þá er til þess að líta að vitni sem á þessum tíma bjuggu að [...] hafa borið að tveir eða fleiri drengir hafi vanið komur sínar í íbúðina í [...]. Rakst ungur drengur þar ítrekað á frænda sinn, ákærða X, en það leiddi meðal annars til þess að grunur féll á ákærða, X, um að hann tengdist málinu. Þegar til þeirra atriða sem að framan greinir er litið, er það mat dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi allir átt þátt í því að rækta kannabisplönturnar að [...] og allir haft þær í vörslum sínum í sölu og dreifingarskyni. Verða þeir því allir sakfelldir samkvæmt I. kafla ákæru og er háttsemi ákærðu rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. II.kafli ákæru. Ákærði, Ólafur Páll, játar sök samkvæmt II. kafla ákæru. Með vísan til þeirrar játningar hans, sem samrýmist gögnum málsins, verður ákærði sakfeldur samkvæmt II. kafla ákæru og er háttsemi hans þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði, Magnús Þór, er fæddur í ágúst 1985. Frá árinu 2002 hefur ákærði gengist undir sátt hjá sýslumanninum í Kópavogi 2003 vegna umferðarlagabrots. Þá var ákærði á árinu 2005 dæmdur í skilorðsbundið fangelsi fyrir tilraun til þjófnaðar og gripdeild. Á árinu 2004 var hann dæmdur í 5 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 4. mgr. 220. gr. laga nr. 19/1940 og brot gegn umferðarlögum. Loks var ákærði dæmdur 18. febrúar 2010 í 9 mánaða fangelsi fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Var hinn skilorðsbundni dómur frá 2007 þá dæmdur upp. Ákærði, Ólafur Páll, er fæddur í maí 1990. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo kunnugt sé. Ákærði, X, er fæddur í [...] 1985. Á árunum 2002 til 2006 var ákærði fimm sinnum dæmdur fyrir brot gegn ákvæðum almennra hegningarlaga, umferðarlaga og laga um ávana- og fíkniefni. Þá gekkst hann á því tímabili í tvígang undir sáttir fyrir brot gegn umferðarlögum. Refsing ákærðu er ákveðin með hliðsjón af 2. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Þá er við ákvörðun refsingar ákærða, Magnúsar Þórs, til þess að líta að refsingin er hegningarauki við refsidóm frá 18. febrúar 2010. Verður refsing í því tilviki ákveðin með hliðsjón af 78. gr. laga nr. 19/1940. Með hliðsjón af öllu þessu, hreins sakaferils ákærða, Ólafs Páls, og játningar hans, umfangi framleiðslunnar og magns tetrahýdrókannabínóls í þeim plöntum er voru í ræktun, sæti ákærðu hver um sig fangelsi í 12 mánuði. Með hliðsjón af háttsemi ákærðu verður refsing ekki skilorðsbundin að neinu leyti. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs plöntur og búnaður eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærðu greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti og málsvarnarlaun skipaðra verjanda sinna, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, með þeim hætti er í dómsorði greinir. Við ákvörðun málsvarnarlauna er tekið tillit til þess að ákærða, Ólafi Páli, var skipaður nýr verjandi í upphafi aðalmeðferðarinnar á sama tíma og fyrri verjandi var leystur undan starfa sínum. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Fanney Björk Frostadóttir fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Mál þetta dæmir Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð : Ákærðu, Magnús Þór Gestsson, Ólafur Páll Ólafsson og X, sæti hver um sig fangelsi í 12 mánuði. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 436 kannabisplöntur, 62,10 grömm af laufum, fjórar vatnsdælur, einn kassi af steinullarpúðum og eitt þriggja fasa millistykki, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði, Ólafur Páll, greiði einn 25.100 krónur í sakarkostnað. Þá greiði ákærðu allir óskipt 106.296 krónur í sakarkostnað. Að auki greiði ákærði, Magnús Þór málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns 225.900 krónur, ákærði, Ólafur Páll, málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, Inga Freys Ágústssonar héraðsdómslögmanns, 138.050 krónur og Reynis Loga Ólafssonar héraðsdómslögmanns 87.850 krónur og ákærði, X, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns 225.900 krónur.
Mál nr. 109/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 11/2007
Bifreið Hættubrot Skilorð
X var gefið að sök að hafa stofnað á ófyrirleitin hátt lífi eða heilsu fyrrum eiginkonu sinnar í augljósan háska þegar hann ók bifreið að henni. Með vætti konunnar og annars vitnis, er báru saman um að X hefði ekið bifreiðinni þannig að hún stefndi á konuna en henni tekist með naumindum að forða sér undan henni, þótti sannað að X hefði gerst sekur um háttsemi sem varðaði við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var refsing hans hæfilega ákveðin skilorðsbundið fangelsi í tvo mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er ákærða gefið að sök að hafa 17. desember 2005 stofnað á ófyrirleitinn hátt lífi eða heilsu A, fyrrum eiginkonu sinnar, í augljósan háska þegar hann ók bifreið sinni yfir steyptan kant á bifreiðastæði fyrir utan tiltekinn veitingastað að Smáratorgi 5 í Kópavogi að A, sem gengið hafi fram fyrir bifreiðina á meðan hún var kyrrstæð. Af gögnum málsins verður ráðið að ákærði hafi á þeim tíma, sem atvik þess taka til, borið þungan hug til A. Hefur ákærði ekki gefið neina haldbæra skýringu á því athæfi að aka bifreiðinni greint sinn yfir steyptan kant á bifreiðastæðinu í stað þess að aka út úr því á þeim stað, sem til þess var ætlaður. Ákærði hefur skýrt svo frá að A hafi verið í um 50 cm fjarlægð frá bifreiðinni þegar hann ók henni af stað. A og vitninu B bar saman um að ákærði hafi gefið bifreiðinni inn og ekið henni rakleiðis í áttina að A þegar hún gekk eftir kantinum fyrir framan bifreiðina. Hafi bifreiðin stefnt á A, sem tekist hafi með naumindum að forða sér undan henni. Er sannað með vætti þeirra að ákærði hafi með þessari háttsemi sett A í augljósan háska á ófyrirleitinn hátt. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing ákærða er hæfilega ákveðin í hinum áfrýjað dómi. Þar sem hann hefur ekki áður sætt refsingu er jafnframt rétt að staðfesta ákvæði dómsins um skilorðsbindingu hennar. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 199.207 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Málið er höfðað á hendur ákærða X, [kt. og heimilisfang], með ákæru útgefinni 22. ágúst 2006. I. Í ákæru, sem gefin er út af ríkissaksóknara, er höfðað mál á hendur ákærða „fyrir hegningarlagabrot með því að hafa laugardaginn 17. desember 2005, á ófyrirleitinn hátt, stofnað lífi og heilsu A, fyrrum eiginkonu sinnar, í augljósan háska, er hann ók bifreið sinni yfir steyptan kant á bifreiðastæði fyrir utan veitingastaðinn McDonald’s, Smáratorgi 5, Kópavogi, að A sem gengið hafði fram fyrir bifreiðina á meðan hún var kyrrstæð, en hún gat með naumindum komið sér frá bifreiðinni.“ Telst þetta varða við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af kröfum ákæruvalds og til vara nái sýknukrafa ekki fram að ganga er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin. II. III. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi sest undir stýri og A hafi verið að spenna dóttur þeirra í bílbelti í aftursæti bifreiðarinnar. Hann hafi sett bílinn í gang er A hafi gengið fram fyrir bílinn og í áttina að sínum bíl og hafi hann sett bílinn í gír þegar hún hafi verið kominn vel fram fyrir miðju á bílnum. Kvaðst hann telja að A hafi verið kominn vel framhjá bílnum þegar hann ók af stað. Hann hafi ekið áfram yfir steyptan kant sem afmarkar bílastæðin og til vinstri í átt frá A. Kvaðst hann telja að ekki hafi verið mikil hætta á því að hann æki á hana. Sagði ákærði að það hafi hentað honum betur að aka áfram yfir kantinn en að bakka út úr stæðinu eins og á stóð í þetta skipti. Kvað hann A hafi verið í um það bil fimmtíu sentímetra fjarlægð frá bílnum eða meira þegar hann hafi ekið af stað. Aðspurður kannaðist hann ekki við að hafa orðið þess var A hafi þurft að forða sér til þess að verða ekki fyrir bílnum. Kvaðst ákærði hafa verið þunglyndur og ósáttur við A á þessum tíma. Ákærði kannaðist við að hafa séð vitnið B sitja inni í bíl A einu eða tveimur bílastæðum frá. Ákærði bar svo að honum hafi ekki legið neitt á í umrætt skipti en að betra hafi verið að aka áfram en að bakka vegna lýsingar á svæðinu. Sagði ákærði að þrátt fyrir að A hafi ekki verið í meiri fjarlægð frá bílnum en 50 sentimetra þá hafi hann litið svo á að hún væri ekki í neinni hættu. Aðspurður kvaðst hann hafa verið á jeppabifreið. Vitnið A sagði fyrir dóminum að hún hafi verið búin að spenna annað barnið í bílbeltið í bíl ákærða, þá hafi hún gengið fram með bílnum bílstjóramegin og svo fram fyrir hann af því að hún hafi talið það öruggari leið en að ganga fyrir aftan hann vegna þess að hún hafi búist við því að ákærði myndi bakka út úr stæðinu. En þegar hún hafi verið kominn á að giska hálfa leið fyrir framan bílinn hafi hún heyrt ákærða gefa í og bílinn nálgast hana þar sem hún gekk á kantinum sem skilur bílastæðið frá götunni. Kvaðst A hafa rétt náð að hlaupa frá svo að bílnum væri ekki ekið á hana. Kvaðst vitnið telja að kanturinn sem hún gekk eftir hafi verið rúmlega tíu sentímetra hár og nokkuð breiður. Sagði vitnið að hún hafi, að fenginni reynslu, síður viljað ganga fyrir aftan bílinn af ótta við að ákærði myndi bakka á hana. Kvað hún sinn bíl hafa verið staðsettan í sömu bílastæðalengju en einu eða tveimur stæðum frá og bíll vinkonu hennar í næsta stæði við hliðina og hafi hún staðið fyrir utan bíl sinn. Sagði A að ákærði hafi sagt í sín eyru er hún hafi spurt hann í símtali milli þeirra hvort hann hafi virkilega ætlað að keyra á hana „já og hvað með það”. Taldi vitnið að það hafi bjargað henni að það hafi tekið bílinn smátíma að komast yfir kantinn. Það sem vakið hafi hjá henni flýtiviðbrögð hafi verið að bílum hafi verið gefið kröftuglega inn. Vitnið B sagði fyrir dóminum að hún hafi séð A festa börnin í bílbelti síðan hafi Agengið fram með bílum og fram fyrir hann eftir kanti sem þar var. Þá hafi bílnum verið gefið inn og honum ekið yfir kantinn sem A var á og hafi hún þurft að hoppa frá bifreiðinni til þess að forða sér. Kvaðst vitnið telja líklegt að A hefði orðið fyrir bílnum hefði hún ekki forðað sér. Sagði vitnið að A hefði verið nær hægra horni bílsins þegar þetta gerðist og verið komin langleiðina framhjá þegar ákærði ók beint yfir kantinn. Sagði vitnið að henni hafi brugðið mjög og talið A í hættu. Sjálf hafi hún staðið fyrir utan bifreið sína þegar þetta hafi gerst. Sagði vitnið að bílinn hafi verið um 20 sentímetra frá A þegar hann hafi ekið af stað í áttina að henni. Lýsti vitnið umferðinni þarna í kring á þann veg að meiri umferð hafi verið fyrir aftan bílastæðin en fyrir framan þau og að lýsing á svæðinu hafi verið ágæt. Aðspurð kvaðst vitnið ekki muna hvort hún eða A hafi séð um aksturinn þegar þær hafi bakkað út af stæðinu eftir umrætt atvik. Vitnið Helgi Gunnarsson rannsóknarlögreglumaður upplýsi að hann hafi farið á vettvang og hafi hann mælt kanta á umræddu svæði og hafi kantar inn á bílastæðum mælst 10 til 11 sentímetrar á hæð. Taldi vitnið engin tormerki á því að ganga eftir þeim. IV. Ákærði og vitni hafa um margt borið eins hér fyrir dóminum um atvik þessa máls. Framburður ákærða fyrir dóminum hefur verið nokkuð á reiki hvað staðsetningu A við bifreið ákærða varðar er hann ók af stað og eins um það hvort hann hafi talið hana í hættu eða ekki. Hann hefur ýmist borið að A hafi verið komin framhjá jeppabifreið hans þegar hann hafi ekið af stað, yfir steypta kantinn sem afmarkar bifreiðarstæði og akbraut en einnig að hún hafi verið stödd við hægri hluta framenda bifreiðarinnar. Að auki hefur ákærði annars vegar borið að hann hafi talið á þeim tíma að ekki hafi verið mikil hætta á því að hann myndi aka á A og hins vegar að hún hafi ekki verið í neinni hættu. Ákærði neitar því að ásetningur hans hafi staðið til þess að valda A tjóni eða stofna heilsu hennar í augljósan háska. Vitnin A og B hafa borið eins fyrir dóminum um að A hafi verið fyrir framan bifreið ákærða er hann ók af stað og að hún hafi með naumindum náð að forða sér frá því að verða fyrir bifreiðinni. Ákærði bar fyrir dóminum að hann teldi að fjarlægð milli bílsins og A hafi verið um 50 sentímetrar. Vitnið B bar á þá leið að um 20 sentímetrar hafi verið á milli A og bifreiðar ákærða, þegar hann tók af stað. Ákærði kveðst þó viss um að hún hafi aldrei verið í hættu og að hann hafi ekki ætlað að valda henni tjóni eða hræða hana á nokkurn hátt, hann hafi beygt til vinstri en að A hafi verið við hægra horn bifreiðarinnar. Fyrir dóminum kvaðst ákærði ekki hafa verið á hraðferð en gaf þá skýringu fyrir því að hafa ekið yfir kantinn, en ekki bakkað út úr stæðinu eins og ætlast er til á þessu svæði, að það hafi hentað honum betur eins og á stóð og að lýsingu á svæðinu hafi verið ábótavant. Með hliðsjón af þeim framburði ákærða, þar sem hann viðurkennir að hafa ekið yfir umræddan steypta kant töluvert nálægt A, eða um 50 sentímetra fjarlægð, og með framburði vitnanna A og B, telst vera komin fram lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem tilgreind er í ákæruskjali. Verður fallist á það að ákærði hafi með framferði sínu stofnað lífi eða heilsu A, fyrrum eiginkonu sinnar, í augljósan háska er hann ók bifreið sinni yfir steyptan kant á bifreiðastæði, í átt að A sem gengið hafði fram fyrir bifreiðina á meðan hún var kyrrstæð. Ákærði hefur með því gerst sekur um brot sem telst réttilega heimfært til 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður að telja brot ákærða sérlega hættulegt þar sem tilviljun ein að réði því að A varð ekki fyrir tjóni og gat með naumindum komið sér frá bifreiðinni. Ekki verður fallist á það með ákærða að einungis eigi að færa brot hans undir 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við ákvörðun um viðurlög ber að líta til þess að hið refsiverða atferli var háskalegt og hefði hæglega getað valdið A alvarlegu lífs- eða líkamstjóni. Á hinn bóginn ber líta til þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsilagabrot. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði en rétt þykir að skilorðsbinda tildæmda refsingu að fullu. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað sem er ekki annar málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði X sæti fangelsi í 2 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga. nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum.
Mál nr. 821/2013
Slysatrygging Líkamstjón Gáleysi Gjafsókn Eigin sök
A varð fyrir alvarlegu líkamstjóni er hann féll ofan í grunn viðbyggingar sumarhúss. Höfðaði A mál á hendur V hf. og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til óskertra bóta úr frítímaslysatryggingu V hf. Með fyrri dómi Hæstaréttar hafði bótaábyrgð að hluta verið felld á byggingastjóra framkvæmdanna og eiganda fasteignarinnar. V hf. viðurkenndi rétt A til bóta að ¾ hlutum úr frítímaslysatryggingunni en taldi að skerða ætti þær að ¼ hluta. Talið var að A hefði með stórkostlegu gáleysi aukið hættuna á að því slysið yrði og að V hf. hefði því verið heimilt að lækka bætur til hans á grundvelli 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Var V hf. því sýknað af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. desember 2013. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til óskertra bóta úr frítímaslysatryggingu F-plús 3 fjölskyldutryggingar áfrýjanda hjá stefnda vegna þess tjóns sem áfrýjandi varð fyrir er hann féll niður í grunn viðbyggingar að […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsástæðu áfrýjanda um að mælingar á áfengismagni í blóðsýni úr honum séu ómarktækar meðal annars vegna lyfja sem honum voru gefin í kjölfar slyssins var ekki hreyft í héraði. Er hún of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur stefndi viðurkennt rétt áfrýjanda til bóta að ¾ hlutum úr frítímaslysatryggingunni en telur að skerða eigi þær að ¼ hluta á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi og stuðlað með því að slys varð. Vísar stefndi til skilmála sem gilda um tryggingu þessa. Í þeim er ákvæði sem svarar til 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, þar sem segir að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en líftryggingum valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð, eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið, megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við ef vátryggður hafi af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Við úrlausn á þessum atriðum skuli litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Með dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 536/2012 var áfrýjanda gert að bera tjón sitt vegna slyssins að einum þriðja hluta sjálfur vegna eigin sakar. Með vísan til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er lagt til grundvallar sem segir í dóminum, að áfrýjandi hafi verið undir allnokkrum áfengisáhrifum er slysið varð og að orsakir þess væru að einhverjum hluta raktar til þeirra áhrifa. Í dóminum var litið til þess að áfrýjandi þekkti til aðstæðna í sumarhúsinu og hafði aðstoðað við byggingaframkvæmdir við það nokkrum klukkustundum áður en slysið varð. Einnig var talið sannað að áfrýjandi hafi fallið út um dyr á austurhlið hússins, en dyrunum hafði verið læst innan frá og hafði tveimur golfpokum með kylfum og einni golfkerru verið raðað upp fyrir framan hurðina. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvort áfrýjandi færði til golfpoka og golfkerru sem fyrir hurðinni voru, eða gekk milli þeirra, en sannað er að hann féll út um dyrnar niður í grunninn, eftir að dyrnar höfðu verið teknar úr lás og opnaðar. Í skýrslugjöf hans fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði vitað að búið var að taka úr pallinum fyrir framan dyrnar og að hættulegt væri að ganga þar út. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að slys áfrýjanda verði rakið til annars en þess að hann hafi sjálfur opnað dyrnar og fallið niður. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2013. I Mál þetta, sem dómtekið var 19. september sl., er höfðað af A, […], á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu birtri 10. janúar sl. Dómkröfur stefnanda eru þær að að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til óskertra bóta úr frítímaslysatryggingu F-plús 3 fjölskyldutryggingar stefnanda hjá stefnda vegna þess tjóns sem hann varð fyrir þá er hann féll ofan í grunn viðbyggingar að […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Þá er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað. Af hálfu stefnda er þess krafist að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi. II Málavextir Stefnandi varð fyrir alvarlegu líkamstjóni aðfaranótt 22. nóvember 2009 við sumarhús föður síns að […] en þá stóðu yfir framkvæmdir við sumarhúsið. Fólust þær í því að verið var að reisa viðbyggingu austan við sumarhúsið sem var með steyptum kjallara, sem m.a. skyldi nýttur sem vélageymsla, en ofan á kjallarann skyldi reisa íveruhús úr timbri sem tengt yrði við húsið sem fyrir var með sérstakri tengibyggingu. Var jafnframt gert ráð fyrir að tengibyggingin myndi þjóna hlutverki stigahúss niður í vélageymsluna. Á þessum tíma var búið að steypa upp kjallaraveggi viðbyggingarinnar. Hins vegar var ekki búið að reisa kjallaraveggi tengibyggingarinnar og var því einungis steypt botnplata og undirstöður þar sem hún skyldi rísa. Á austurhlið sumarhússins, þar sem nefnd viðbygging skyldi tengd við sumarhúsið samkvæmt framansögðu, voru útidyr þaðan sem gengt var út á pall sem lá með fram austurhlið hússins. Sökum þess að framkvæmdir voru hafnar hafði pallurinn framan við dyrnar verið fjarlægður að hluta þannig að þær opnuðust beint út í grunn tengibyggingarinnar, sem lá um 3,3 metrum þar fyrir neðan. Til varnar því að gengið yrði um dyrnar hafði golfsettum verið komið fyrir framan við þær að innanverðu. Féll stefnandi í umrætt sinn ofan á grunnplötu byggingar þeirrar sem tengja skyldi sumarhúsið við nýbyggingu sem þar var verið að reisa. Upp úr grunnplötu tengibyggingarinnar stóðu óvarin steypustyrktarjárn sem stefnandi féll á úr rúmlega þriggja metra hæð og stungust járnteinarnir víða í gegnum líkama hans. Alls gengu átta járn í gegnum stefnanda og þurfti að skera sjö þeirra í sundur með slípirokki, áður en unnt var að flytja hann með þyrlu af slysstað og fjarlægja járnin úr líkama hans í skurðaðgerð við komu á sjúkrahús í Reykjavík. Er stefnandi lamaður fyrir neðan brjóst af völdum slyssins og hlaut hann að auki margvíslega aðra áverka. Fyrir liggur að að kvöldi 21. nóvember 2009 var stefnandi, sem þá var 37 ára, staddur í sumarhúsinu, en hann hafði verið að hjálpa til við framkvæmdirnar fyrr um daginn. Auk stefnanda sjálfs voru móðir hans og sonur einnig stödd í sumarhúsinu, en faðir stefnanda og bróðir höfðu brugðið sér af bæ fyrr um kvöldið. Um eða eftir miðnætti umrætt kvöld lagðist stefnandi til svefns í sumarhúsinu. Atburðarásin þaðan í frá er nokkuð óljós, enda man hann ekkert eftir því sem þá gerðist. Það er þó óumdeilt að einhvern tímann eftir miðnætti aðfaranótt 22. nóvember 2009 féll hann ofan á grunnplötu áðurnefndrar tengibyggingar og á steypustyrktarjárn sem þar stóðu upp úr undirstöðunum. Faðir stefnanda og bróðir sneru aftur heim þegar nokkuð var liðið á nóttina. Urðu þeir þess þá áskynja að hann hafði fallið ofan í grunninn og hringdu þegar eftir hjálp. Stefnandi hefur höfðar mál þetta til að fá viðurkenningu á óskertum rétti til bóta úr frítímaslysatryggingu sinni hjá stefnda, sem er hluti af svokallaðri F+ fjölskyldutryggingu. Stefndi hefur þegar viðurkennt rétt hans til bóta að hluta en hefur skert þær um fjórðung á þeim grundvelli að stefndi hafi með stórfelldu gáleysi stuðlað að slysinu. Samhliða máli þessu höfðaði stefnandi mál á hendur byggingarstjóra framkvæmdanna og skráðum húsasmíðameistara, verktaka og smiðs við framkvæmdirnar og eiganda fasteignarinnar, sem og stefnda sem vátryggjanda byggingarstjórans og eiganda fasteignarinnar. Í því dómsmáli krafðist stefnandi viðurkenningar á óskiptri bótaábyrgð framangreindra aðila vegna tjónsins á þeim grunni að slysið yrði rakið til óforsvaranlegra aðstæðna á og við framkvæmdasvæði viðbyggingarinnar Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 536/2012, sem kveðinn var upp 28. febrúar 2013, var viðurkennt að húsasmíðameistarinn, fasteignaeigandinn og smiður við framkvæmdirnar bæru sameiginlega ábyrgð að 2/3 hlutum gagnvart stefnda á því tjóni er hann varð fyrir vegna afleiðinga slyssins. Þá var jafnframt viðurkenndur réttur stefnanda til greiðslu að 2/3 hlutum úr ábyrgðartryggingu fasteignaeigandans hjá stefnda en að stefndi bæri að 1/3 hluta tjón sitt sjálfur vegna eigin sakar. Vísaði Hæstiréttur til þess að fyrir lægi í málinu að stefnandi þekkti til aðstæðna í sumarhúsinu og að hann hefði neytt áfengis skömmu fyrir slysið. Meðferð máls þessa var samkvæmt sameiginlegri ósk aðila frestað þar til niðurstaða í framangreindu hæstaréttarmáli lægi fyrir. Að fenginni niðurstöðu óskaði stefnandi eftir því að dómur gengi í málinu. Byggir hann á því að þó að í dómi Hæstaréttar hafi verið fallist á að stefndi ætti að bera hluta tjóns síns sjálfur hefði í dómi Hæstaréttar ekki verið tekin afstaða til þess hvort um stórfellt gáleysi hafi verið að ræða. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 laga um vátryggingasamninga, til skerðinga bóta séu ekki uppfyllt. Ákvörðun stefnda um lækkun bóta til handa stefnanda virðist einkum byggjast á því að stefnandi hafi neytt áfengis áður en slysið varð þótt einnig sé, án frekari rökstuðnings, vísað til þess hvernig slysið hafi borið að höndum. Stefnandi hafnar því hins vegar að áfengisneysla hans hafi gefið stefnda heimild til að takmarka ábyrgð sína enda hafi sú neysla engu skipt í því sambandi. Byggir stefnandi jafnframt á því að óheimilt sé að fella niður bætur til vátryggðs, hvort sem er í heild eða að hluta, nema að undangengnu heildstæðu mati á þeim atriðum sem nefnd séu í ákvæðinu. Af ákvæðinu, sem og greinargerð þeirri sem hafi fylgt með frumvarpi til laga nr. 30/2004, sé ljóst að það verði að fara fram heildstætt mat á þeim atriðum sem upp séu talin í greininni. Af framangreindu verður ráðið að líta verði til allra þeirra atriða sem fram koma í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, þegar verið er að meta hvort vátryggingarfélagi sé heimilt að takmarka ábyrgð sína. Þannig sé beinlínis óheimilt að líta til eins atriðis, s.s. áfengisneyslu vátryggðs, og láta niðurstöðu um takmörkun ábyrgðar ráðast af því, enda sé þá horft fram hjá öðrum þeim atriðum sem taka verði tillit til samkvæmt ákvæðinu og leitt geti til annarrar niðurstöðu. Þar sem ekki hafi farið fram áskilið heildarmat af hálfu stefnda á þeim atriðum sem líta beri til við ákvörðun um lækkun bóta sé ákvörðun hans um takmörkun á ábyrgð sinni gagnvart stefnanda þá þegar ólögmæt. Verði þegar af þeirri ástæðu að taka kröfur stefnanda til greina. Verði ekki fallist á framangreint byggir stefnandi á því að ekkert þeirra atriða, sem líta beri til við mat á því hvort hann hafi valdið slysinu með stórkostlegu gáleysi, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, eigi við í tilviki stefnanda. Þvert á móti sé orsaka og ábyrgðar á slysinu að leita hjá öðrum en stefnanda og um gáleysi hans, hvað þá stórkostlegt gáleysi, geti ekki verið að ræða Stefnandi byggir á því að ekkert liggi fyrir um það að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þegar hann hafi fallið ofan í umræddan grunn. Það að stefnandi hafi fallið ofan í grunninnleiði engan veginn sjálfkrafa til þess að stefnandi teljist hafa sýnt af sér sök í aðdraganda slyssins. Ábyrgðar á slysinu sé að leita hjá öðrum aðilum en stefnanda sem hafi með saknæmum og ólögmætum hætti orðið valdir að slysinu og því tjóni sem af hlaust. Hafi þeir átt að gæta þess að ekki stafaði hætta af framkvæmdunum sem stóðu yfir á þeim tíma sem um ræðir, bæði með því að sjá til þess að útganga um dyrnar á austurhlið sumarhússins og umferð um pallinn þar með fram væri útilokuð, sem og með því að koma í veg fyrir þá hættu sem stafaði af óvörðum steypustyrktarjárnum ofan í grunni tengibyggingarinnar, sem án alls efa sé meginorsök tjóns stefnanda. Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hefði sýnt af sér einhverja sök í tengslum við slysið þá blikni sú sök í samanburði við þá saknæmu háttsemi sem þeir sem að framkvæmdunum hafi staðið hafi sýnt af sér. Samkvæmt því hafi stefnda verið óheimilt að takmarka ábyrgð sína gagnvart stefnanda. Stefnandi hafnar því með öllu að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi í tengslum við slysið. Ekkert bendi til þess að hann hafi sýnt af sér gáleysi, hvað þá stórkostlegt gáleysi, er hann féll niður í grunninn. Fyrir liggi að stefnandi hafi átti það til að ganga í svefni þegar hann var yngri. Þá kunni einnig að vera að stefnandi hafi vaknað um nóttina til þess að fara á salernið en ruglast á hurðum í svefndrunganum. Um þetta verði einfaldlega ekkert fullyrt og því ekki hægt að slá því föstu að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þá verði ekki litið fram hjá því að milli saknæmrar háttsemi byggingarstjórans, smiðsins og eiganda fasteignarinnar og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir, sé beint orsakasamband. Meginorsök þess líkamstjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir hafi komið til sökum þess að steypustyrktarjárn hafi stungist í gegnum líkama stefnanda er hann hafi fallið ofan í grunninn. Hvíldi þó sú lagaskylda á framangreindum að sjá til þess að ekki stafaði hætta af járnunum. Samkvæmt því geti stefndi heldur ekki haldið því fram að stefnandi hafi af stórkostlegu gáleysi valdið því að afleiðingar slyssins urðu meiri en ella, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/ 2004. Stefnandi hafnar því að sú staðreynd að hann hafi innbyrt áfengi áður en slysið varð hafi veitt stefnda heimild til að takmarka ábyrgð sína. Stefnandi áréttar að samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 sé áfengisneysla aðeins eitt þeirra atriða sem líta beri til við matið á því hvort til greina komi að gera vátryggðum að bera hluta tjóns síns sjálfur. Áfengisneysla ein og sér leiði hins vegar ekki sjálfkrafa til þess að vátryggingarfélag losni undan ábyrgð í heild eða að hluta. Í þessu sambandi tekur stefnandi sérstaklega fram að neysla áfengis ein og sér feli ekki í sér stórkostlegt gáleysi. Ekkert liggi fyrir um það að áfengisneysla hans hafi valdið umræddu slysi eða átt nokkurt þátt í því að slysið varð. Þvert á móti standi allar líkur til þess að slysið hefði orðið hvort heldur sem stefnandi hefði neytt áfengis eða ekki, enda verði orsakir slyssins raktar til ófullnægjandi frágangs og fallvarna á framkvæmdasvæðinu en á því báru aðrir en stefnandi ábyrgð. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 27. og 90. gr. Þá vísar stefnandi til eldri laga um sama efni nr. 20/1954, sbr. einkum 20. gr. þeirra laga. Stefnandi vísar einnig til skaðabótalaga nr. 50/2003, sem og til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, m.a. um sakarábyrgð. Stefnandi vísar jafnframt til ákvæða skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 51. og 52. gr. laganna og til laga um mannvirki nr. 160/2010, einkum 29. og 32. gr. laganna, sem og til byggingarreglugerðar nr. 441/1998, sbr. einkum 31., 32., 33., 37., 38. og 56. gr. Þá vísar stefnandi til laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, sbr. einkum 1., 2., 12., 13., 36., 37., 41., 42. og 90. gr. laganna. Enn fremur er vísað til reglna um öryggis- og heilbrigðismerki á vinnustöðum nr. 707/1995, sbr. einkum 1. og 3. gr. reglnanna, sbr. og 2. gr. I. viðauka þeirra, sem og til reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996, sbr. einkum 4., 7. og 8. gr. reglnanna og 1., 8., 27. og 33. gr. IV. viðauka þeirra. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við XXI., sbr. XX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en um varnarþing vísast til 1. mgr. 33. gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt er studd við ákvæði laga um virðisaukaskatt nr. 50/988. Málsástæður stefnda Stefndi byggir kröfu sína á því að hann hafi þegar viðurkennt þá bótaskyldu vegna slyssins sem stefnandi eigi rétt á, þ.e. að ¾ hlutum. Fyrir liggi að stefnandi hafði drukkið áfengi áður en slysið átti sér stað. Séu gögn málsins skýr um að hann hafi verið undir verulegum áfengisáhrifum á þessum tíma. Því sé ekki óvarlegt að álykta að ölvun hafi haft áhrif á alla hans háttsemi og þannig átt stóran þátt í því að slysið varð og beint orsakasamband sé á milli ölvunarinnar og þess að hann féll niður í grunninn. Um heimild til að skipta sök vísar stefnandi til 9. gr. sameiginlegra skilmála fjölskyldutryggingarinnar nr. GH20 og 13. gr. sameiginlegra skilmála nr. YY10 sem gildi um allar vátryggingar félagsins, en ákvæði þessi grundvallist á 1. mgr. 90. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi gjörþekkt allar aðstæður í sumarbústaðnum, bæði að það hafi verið framkvæmdir í gangi, á hvaða stigi þær hafi verið og hvernig umbúnaður hafi verið. Hann hafi sjálfur verið að vinna við þetta, hann vissi sjálfur að það hefði verið búið að taka úr pallinum og að ekki átti að ganga um þessa hurð og í hvaða tilgangi hurðin var lokuð og golfsettum komið þar fyrir framan við hana. Hafi stefnandi fallið út um dyrnar sé ljóst að það gerðist ekki nema hann tæki meðvitað golfkylfurnar sem þar voru fyrir í burtu og opnaði læsta hurð. Megi af þessu sjá að mjög ósennilegt sé að fall stefnanda í grunninn hafi gerst af sjálfu sér og án þess að stefnandi aðhefðist eitthvað sem gæti leitt til fallsins. Það sé því beint orsakasamband á milli háttsemi hans í aðdraganda fallsins og slyssins og að augljóst sé að slík háttsemi teljist stórkostlega gálaus. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, vátryggingasamningalaga nr. 30/2004, vátryggingarskilmála VÍS nr. GH20 og YY10 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV Niðurstaða Í máli þessu er deilt um heimild stefnda til að lækka bætur til handa stefnanda til bóta úr svokallaðri F+ fjölskyldutryggingu, sem stefnandi hafði hjá stefnda, vegna slyss sem stefnandi varð fyrir 22. nóvember 2009. Í skilmálum vátryggingarinnar segir að um hana gildi ákvæði laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Í 1. mgr. 90. gr. nefndra laga er kveðið á um að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en líftryggingum valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður hafi orðið eða afleiðingar hans hafi orðið meiri en ella hefðu orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum. Við úrlausn á þessum atriðum skuli litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Ekki er unnt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að þar sem ekki hafi farið fram áskilið heildarmat af hálfu stefnda, á þeim atriðum sem líta beri til við ákvörðun um lækkun bóta, leiði það til þess að ákvörðun stefnda um takmörkun á ábyrgð sinni gagnvart stefnanda sé þá þegar ólögmæt. Standa ekki lög til þeirrar niðurstöðu og þá verður ekki annað séð en að stefndi hafi í raun framkvæmt heildarmat, sbr. rökstuðning sem fram kemur í bréfi hans til lögmanns stefnanda 12. janúar 2011, þess efnis að takmörkun á ábyrgð stefnda sé vegna áfengisneyslu stefnanda og hvernig slysið bar að. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 536/2012, sem kveðinn var upp 28. febrúar 2013, var fallist á rétt stefnanda til skaðabóta vegna slyssins úr hendi byggingarstjóra framkvæmdanna o.fl. á þeim grunni að aðstæður á og við framkvæmdasvæði byggingarinnar hefðu verið óforsvaranlegar. Bætur til stefnda voru skertar um þriðjung vegna eigin sakar. Um þátt stefnanda í slysinu segir þetta í dómi Hæstaréttar: Þess er áður getið að engir sjónarvottar voru að slysi áfrýjanda [stefnanda] og er hann því einn til frásagnar um hvað gerðist umrætt sinn. Kann áfrýjandi þá skýringu eina á atburðum að hann hafi gengið í svefni um nóttina en til þess hafi hann átt vanda á yngri árum þegar hann var mjög þreyttur og eigi hið sama við um fleiri úr fjölskyldu hans, til dæmis bæði son hans og bróður. Móðir áfrýjanda staðfesti fyrir dómi að hann hefði átt það til að ganga í svefni á yngri árum þegar hann var þreyttur og hið sama hefði bróðir hans gert. Um áfrýjanda sagði hún að „sem barn gerði hann það, hann átti til með að vakna og ætla að fara á klósettið og þá opnaði hann skápinn kannski og pissaði þar óvart ... en ég var nú kannski ekki mikið vör við það þegar hann var unglingur“. Frekari gagna nýtur ekki við í málinu um svefngöngur áfrýjanda og er því útilokað að leggja á það mat hvort orsakir slyssins verði að einhverju leyti raktar til slíks háttalags. Á hinn bóginn liggur fyrir eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafði neytt áfengis skömmu fyrir slysið. Er komið var með hann á sjúkrahús í Reykjavík um tveimur klukkustundum eftir slysið var honum tekið blóð og reyndist áfengismagn í því þá vera 28,8 mmól/l eða yfir 1,20‰. Áfrýjandi hefur skýrt svo frá að hann hafi neytt áfengis hóflega um kvöldið, en fallist er á með héraðsdómi að hvorki lýsing hans né annarra á þeirri neyslu fái samrýmst framangreindri niðurstöðu rannsóknar á blóðsýni úr honum. Þykir eins og í héraðsdómi greinir í öllu falli mega slá því föstu að áfrýjandi hafi verið undir allnokkrum áfengisáhrifum þegar slysið varð og að orsakir þess verði að einhverjum hluta raktar til þeirra áhrifa. Þá verður heldur ekki fram hjá því litið að áfrýjandi þekkti til aðstæðna í sumarhúsinu og hafði aðstoðað við framkvæmdir nokkrum klukkustundum áður en slysið varð og mátti því í ljósi vitneskju sinnar um aðstæður vita hver hætta var á ferðum ef dyrnar á austurhlið sumarhússins væru opnaðar. Hvað sem þessu líður verður að leggja til grundvallar að frumorsök slyssins sé að rekja til þess hvernig háttað var frágangi dyranna og steypustyrktarjárnanna og hve auðveldlega hefði mátt koma í veg fyrir það. Þegar allt þetta er virt þykja stefndu [B], [C] og [D] sameiginlega bera skaðabótaábyrgð að tveimur þriðju hlutum gagnvart áfrýjanda á tjóni því er hann varð fyrir en að áfrýjandi beri tjón sitt sjálfur að einum þriðja hluta vegna eigin sakar. Í samræmi við það er viðurkenndur réttur áfrýjanda til greiðslu úr ábyrgðartryggingu stefnda [B] hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna tjónsins. Stefnandi telur að þótt Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar að gáleysi hans hafi átt þátt í að slysið varð hafi það ekki verið stórfellt í skilningi ákvæðis 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur dómur Hæstaréttar fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað. Verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi fallið niður í grunninn á austurhlið sumarbústaðarins. Þá verður lagt til grundvallar að ölvun hans haft haft áhrif á að slysið var. Enn fremur er byggt á því að stefnandi mátti, vegna vitneskju sinnar um aðstæður, gera sér grein fyrir hættunni ef dyrnar yrðu opnaðar. Til viðbótar við þessi atriði, sem fram koma í dómi Hæstaréttar, ber að líta til þess að til þess að falla út um dyraopið þurfti stefnandi að fara að hurðinni, taka golfpokana sem fyrir henni voru frá og opna hurðina. Þegar framangreint er metið heildstætt verður að telja að stefnandi hafi með stórkostlegu gáleysi aukið hættuna á því að slysið varð og var stefnda því heimilt að lækka bætur til hans, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 kr. og greiðist úr ríkissjóði. Tillit hefur verið tekið til virðisaukaskatts. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmönnum gjafsóknarhafa og verður því ekki tekin afstaða til útlagðs kostnaðar hans. Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknað af kröfu stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 581/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 12. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. ágúst 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til föstudagsins 9. september 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12.ágúst 2016. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, fæddum [...], verði gert að sætaáframhaldandi farbanni, allt til föstudagsins 9. september nk., kl. 16.00. Í greinargerð aðstoðarsaksóknarakemur fram að embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknarætlað kynferðisbrot kærða, X, gagnvart 15 ára gamalli stúlku, B. Stúlkan hafikomið í fylgd vina sinna á lögreglustöð um klukkan 06.00 að morgni sunnudagsins17. júlí sl. og tjáð lögreglu að hún hefði orðið fyrir kynferðisbroti. Íframhaldinu hafi stúlkunni verið fylgt á neyðarmóttöku fyrir þolendurkynferðisofbeldis á LSH og síðan hafi stúlkan mætt með móður sinni álögreglustöð og lagt fram kæru í málinu. Stúlkan teldi brotið hafa átt sér staðað [...] eða [...] í Reykjavík og hafilýst ætluðum vettvangi. Lögreglan hafi farið á staðinn og í ljós komið að á 3.hæð til hægri að [...] hafi verið herbergi sem kæmi heim og saman við lýsingustúlkunnar og hafi kærði verið þar sofandi í herberginu. Hann hafi veriðhandtekinn og fluttur á lögreglustöð. Þá er þess getið að stúlkan lýsiatvikum þannig að hún hafi farið að heiman á milli kl. 2.00-3.00 aðfaranótt sunnudagsins17. júlí sl. og rekist á tvo menn við [...], annar þeirra kvæðist heita X. Hannhafi sagst vera í fríi á Íslandi en byggi í [...] og væri 22 ára. Stúlkankvæðist hafa sagt kærða að hún væri 15 ára. Hann hafi verið að drekka bjór ogboðið henni sopa og að koma með sér á skemmtistað til að fá meiri bjór. Þauþrjú hefðu farið saman á skemmtistað við hliðina á Bæjarins bestu og að sögnstúlkunnar hefði kærði gefið henni þrjá bjóra. Stúlkan kvæðist hafa orðiðverulega ölvuð og þegar síminn hennar hafi orðið rafmagnslaus hefði kærði boðiðhenni heim til sín til að hlaða símann, en hafi jafnframt sagt að þau gætu svofarið aftur á skemmtistaðinn. Þau tvö hefðu síðan gengið heim til hans. Þegarþangað hafi verið komið hefði stúlkan sett símann sinn í hleðslu og á sama tímaheyrt smell þegar kærði hefði læst herberginu og slökkt ljósið. Hún kvæðisthafa verið orðin mjög þreytt og dofin á þeim tímapunkti. Að sögn stúlkunnarhefði kærði sest við hlið hennar í rúminu og byrjað að kyssa hana. Hann hefði fariðmeð hendina inn á hana og komið við brjóst hennar og kynfæri. Þá hafi hannklætt hann úr buxum og nærbuxum og farið sjálfur úr sínum buxum. Hann hefðisíðan sett getnaðarlim sinn í leggöng hennar og kvæðist hún hafa fundið fyrirsársauka. Hún telji að hann hafi fengið sáðlát en ekki notað getnaðarvörn.Stúlkan kvæðist ekki hafa viljað hafa samfarir við kærða, en hún hefði frosiðog ekki tekið neinn þátt. Hún kvæði þau ekki hafa rætt það sérstaklega áður aðhafa samfarir og að hann hefði ekki spurt hana um vilja hennar. Að þessu loknuhefði stúlkan klætt sig í fötin en ekki fundið nærbuxurnar. Kærði hefði fylgthenni út og sagt við hana “you can’ttell”. Stúlkan hefði farið út úr íbúðinni og hringt í vinkonu sína semhefði sótt hana og farið strax með hana til lögreglu. Lögregla hafi tekiðskýrslur af þeim vitnum sem hitt hafi stúlkuna strax í kjölfar meints brots oghafi vitni lýst því að stúlkan hafi verið verulega ölvuð og í miklu uppnámi.Beðið sé eftir niðurstöðum úr blóðsýnum brotaþola frá rannsóknarstofu í lyfja-og eiturefnafræðum. Í greinargerð aðstoðarsaksóknarakemur fram að kærði neiti sök. Hann játi að hafa hitt stúlkuna umrætt sinn ogfarið með henni að [...] en kvæði hana hafa verið samþykka samförunum. Þákvæðist hann ekki hafa vitað að hún væri aðeins 15 ára gömul, heldur talið hanavera á aldrinum 22-25 ára. Hann segðist þó ekki hafa spurt hana um aldurhennar. Hann kvæðist eiga barn og barnsmóður hér á landi en vera búsettur í [...].Hann hafi átt bókað flug út þann 27. júlí sl. en verið úrskurðaður í farbannmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-[...]/2016 þann 17. júlí sl. semsíðan hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 522/2016 frá 22. júlí sl.Farið sé fram á að kærði verði úrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Á því sé byggt að skilyrðib-liðar 1. mgr. 95. gr. sömu laga séu uppfyllt. Kærði sé að mati lögreglu undirrökstuddum grun um háttsemi sem varði fangelsisrefsingu, en til rannsóknar séætlað brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semgeti varðað allt að 16 ára fangelsi. Kærða sé gefið að sök kynferðisbrot gegn15 ára stúlku með því að hafa þvingað hana til að hafa við sig samræði, gegnvilja hennar, með því að notfæra sér yfirburðastöðu sína gagnvart stúlkunni,sér í lagi vegna aldurs- og þroskamunar og það að hún var ein með honum íhúsnæði á hans vegum og fjarri öðrum, og sumpart með því að hafa notfært sérölvunarástand hennar. Áréttað er af hálfu lögreglu aðkærði sé erlendur ríkisborgari og þó hann eigi hér barn og barnsmóður þá hafihann engin önnur tengsl við landið. Hann hafi verið staddur hér á landi í fríiþegar mál þetta hafi komið upp en sé búsettur og starfandi í [...]. Sæti hannekki farbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landi til að komast undanmálsókn eða fullnustu refsingar. Að mati lögreglu sé brýnt að tryggja nærverukærða á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og þvínauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hans sé til lyktaleitt. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af því hversu alvarlegaháttsemi kærði sé sakaður um, sé þess krafist að hann sæti áframhaldandifarbanni á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. NiðurstaðaKærðier undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um brot gegn 1. og 2. mgr. 194.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geturvarðað allt að 16 ára fangelsi ef sök er sönnuð. Um heimild til að úrskurðakærða í farbann er vísað til b-liðar 1. mgr. 95. gr. sbr. 100 gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008. Kærðier erlendur ríkisborgari og þó hann eigi hér barn og barnsmóður þá liggurekkert fyrir í málinu um að hann hafi önnur náin tengsl við landið. Hann munhafa komið til landsins í frí en er búsettur og starfandi í [...]. Sterkarlíkur má leiða að því að sæti kærði ekki farbanni megi ætla að hann reyni aðkomast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að matilögreglu er brýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans er til meðferðarfyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sætafarbanni þar til mál hans sé til lykta leitt. Aðstoðarsaksóknarigerði grein fyrir því að rannsókn málsins væri á lokastigi og einungis væri núbeðið niðurstöðu úr blóðrannsókn. Hún væri væntanleg í næstu viku og þá þegaryrði málið sent embætti héraðssaksóknara, til ákvörðunar um hvort ákært verði ímálinu. Ekkiverður talið að fram hafi verið færð haldbær rök fyrir því að farbanni verðimarkaður skemmri tími en krafist er. Samkvæmtframanrituðu og með vísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 100. gr. laganr. 88/2008 verður að telja að enn séu uppfyllt skilyrði til þess að bannakærða brottför af landinu, enda og rannsókn málsins á lokastigi. Er því fallistá kröfu héraðssaksóknara, eins og hún er fram sett og nánar greinir íúrskurðarorði. Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, X, ríkisborgari [...]en búsettur í [...], fæddur [...], skal sæta áframhaldandi farbanni allt tilföstudagsins 9. september nk., kl. 16.00.
Mál nr. 78/2010
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Skilorð Sekt Vararefsing Tekjuskattur Sératkvæði
I var ákærður fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem framkvæmdastjóri X ehf. og meiri háttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum í sjálfstæðri atvinnustarfsemi I sjálfs. I krafðist frávísunar málsins þar sem fyrrverandi eiginkona hans hefði einnig átt að sæta ákæru, en hún hafði verið stjórnarmaður í X ehf., haft prókúru fyrir það og annast bókhald þess. Tekið var fram að ætluð vanræksla stjórnarmanns á eftirlitsskyldu firrti framkvæmdastjóra ekki ábyrgð á rekstri félags. Ekki yrði talið að málið hefði verið í því horfi að lokinni lögreglurannsókn að ákæruvaldinu hefði ekki að réttu lagi verið fært að meta hvort af saksókn ætti að verða á hendur I. Brotin voru talin sönnuð og réttilega heimfærð til refsiákvæða. Hæstiréttur taldi að þegar litið væri lagaákvæða sem kvæðu skýrt á um fésektarlágmark væru ekki efni til þess við ákvörðun refsingar I að líta til fullyrðinga hans um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu X ehf. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hefðu verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Með vísan til ákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu kæmi ekki til álita að dómstóll fjallaði um mögulega sakfellingu manns á slíkum grundvelli sem ekki hefði verið ákærður. Brot I voru talin stórfelld og var refsing hans ákveðin fangelsi í 10 mánuði, skilorðbundið til tveggja ára. I var einnig gert að greiða ríkissjóði 42 milljónir króna í sekt, en sæta ella fangelsi í eitt ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega að ákærunni eða einstökum liðum hennar verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing hans verði milduð. Til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi vísar ákærði nú til þess að ákæra beri þess merki að vera reist á ófullnægjandi lögreglurannsókn. Ákærði telur að fyrrverandi eiginkona sín, A, hefði einnig átt að sæta ákæru í málinu vegna þeirrar háttsemi sem um er fjallað í báðum liðum A hluta ákærunnar og varðar starfsemi X ehf. Í því sambandi verði að líta til þeirrar venju sem skapast hafi í dómaframkvæmd í málum sem þessum að fjárhæð sektarrefsingar sé deilt milli þeirra sem dæmdir eru ábyrgir fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda í stað þess að taka til greina til þyngingar refsingu að fleiri en einn gerist sekur um ákæruatriði. Vegna aðkomu A að þeirri háttsemi sem um getur í 2. lið A hluta ákæru hafi einnig átt að halda utan ákæru 1.136.665 krónum vegna afdreginnar staðgreiðslu af launum hennar vegna vinnu í þágu X ehf. Í því sambandi verði að líta til þess að A hafi verið eini stjórnarmaðurinn í félaginu, haft prókúru fyrir það og annast bókhald þess. Af þessum sökum hafi hún, líkt og ákærði, einnig sætt kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins til ríkislögreglustjóra vegna þeirra atriða sem greinir í A hluta ákæru. Þá kveður ákærði að háttsemi sú, sem lýst sé í 1. lið A hluta ákæru, verði ekki heimfærð undir 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 heldur hefði eftir atvikum átt að vísa til 5. eða 6. mgr. 40. gr. laganna. Loks vísar ákærði til þess að rannsókn lögreglu hafi verið ófullnægjandi vegna tveggja tilgreindra krafna sem ekki hafi fengist innheimtar frá fyrirtækjum sem verið hafi í viðskiptum við X ehf. II Eins og greinir í héraðsdómi var ákærði framkvæmdastjóri X ehf. og hafði prókúru fyrir félagið. Við meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjóra höfðu bæði ákærði og A skýrt frá því að hún hafi annast bókhaldsvinnu fyrir félagið og ásamt ákærða sinnt daglegum rekstri þess og tekið ákvörðun um skil á staðgreiðslu og virðisaukaskatti. Við rannsókn ríkislögreglustjóra voru borin undir ákærða rannsóknargögn frá skattrannsóknarstjóra og hann spurður um aðkomu sína að rekstri félagsins með tilliti til þeirra atriða sem kæruefni lutu að. Bókað var eftir ákærða að hann hafi „sjálfur, sem framkvæmdastjóri félagsins, tekið allar ákvarðanir um fjármálastjórn, þ.e.a.s. tekið ákvörðun hverju sinni um hvað hafi verið greitt og hvað ekki. Hann kveðst því bera alla ábyrgð af hálfu félagsins, á öllum skattskilum vegna þeirra tímabila sem hér eru til rannsóknar.“ Sérstaklega aðspurður um þátt A við stjórn félagsins kvað hann hana hafa „annast almenn skrifstofustörf fyrir félagið, en hafi ekkert haft með neinar ákvarðanir að gera varðandi ráðstöfun fjár“. Þá kvað ákærði bróður sinn, sem skráður var fyrir helmingi hlutafjár í félaginu móti fyrrverandi eiginkonu ákærða, aldrei hafa komið að rekstri félagsins. Ekki var tekin skýrsla af þessu fólki hjá lögreglu, en A gaf skýrslu við meðferð málsins fyrir dómi. Er meðferð málsins hjá rannsóknaraðilum, framburður ákærða og vitna rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Fallist er á með ákærða að það sé skylda lögreglu að athuga ábyrgð allra þeirra sem koma að stjórnun hlutafélaga enda kann það að hafa þýðingu við ákvörðun refsingar manna, sbr. 57. gr., sbr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í því sambandi ber að líta til þess að stjórnarmenn einkahlutafélaga bera almennt ábyrgð á því að skipulags félags og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. og. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar á meðal að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Á hinn bóginn bera framkvæmdastjórar slíkra félaga einnig ábyrgð, sbr. 2. og 3. mgr. 44. gr. laganna. Skal framkvæmdastjóri meðal annars annast daglegan rekstur félags og sjá um að bókhald þess sé fært í samræmi við lög og venjur og meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Ætluð vanhöld á því að stjórnarmaður sinni ekki eftirlitsskyldu sinni firrir ekki framkvæmdastjóra ábyrgð á rekstri félagsins í þá veru sem hér um ræðir. Af gögnum málsins verður ráðið að einkahlutafélagið X var stofnað um starfsemi sem ákærði áður sinnti undir eigin nafni, sbr. B hluta ákæru. Eins og áður segir var framburður ákærða skýr um það hjá lögreglu að hann einn bæri ábyrgð á því sem miður hafi farið í starfsemi félagsins og ákæran lýtur að. Er að minnsta kosti ljóst að ákærði hafði það í höndum sér hvort uppfylltar væru skyldur þær sem A hluti ákærunnar lýtur að sem og B hluti hennar. Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 skal ákærandi, þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur, ganga úr skugga um að rannsókn sé lokið. Að þeirri athugun lokinni ber honum annað ­hvort að láta rannsaka málið betur, telji hann þess þörf, ellegar tekur hann ákvörðun um hvort rétt sé að sækja mann til sakar samkvæmt 152. gr. laganna á grund­velli fyrirliggjandi gagna og gefur eftir atvikum út ákæru. Sú ákvörðun um meðferð valdheimilda ákæruvalds getur eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins. Á hinn bóginn geta verið slíkir ágallar á rannsókn máls, sem bersýnilega verður ekki bætt úr undir rekstri þess og leiða af þeim sökum til frávísunar á grundvelli 1. mgr. 159. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með ákærða að málið hafi verið í því horfi að lokinni lögreglurannsókn að ákæruvaldinu hafi ekki að réttu lagi verið fært að meta hvort af saksókn ætti að verða á hendur ákærða. Að þessu frágengnu geta ætlaðir gallar á rannsókn komið til athugunar við mat á því hvort ákæruvaldið hafi axlað sönnunarbyrði fyrir sök ákærða og eftir atvikum haft þýðingu við refsiákvörðun. Önnur atriði sem ákærði færir fram til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi lúta að efnisatriðum máls. III Að öðru leyti en að framan greinir eru röksemdir ákærða er varða efnisþátt málsins nægilega raktar í héraðsdómi. Ákæruvaldið fellst á rökstuðning og niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um háttsemi ákærða sem réttilega er færð til refsiákvæða. Ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt kveða öll á um fésektarlágmark í tilvikum eins og þeim sem hér um ræðir, er nemur tvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin og vanrækt var að greiða. Það var ótvírætt undir ákærða komið að annast þessi skil bæði vegna reksturs einkahlutafélagsins X ehf. og eins er rekstur hans var í hans eigin nafni. Á þessu bar ákærði sjálfstæða refsiábyrgð að lögum. Þegar virt eru framangreind ákvæði sem kveða skýrt á um fésektarlágmark eru ekki efni til að líta til fullyrðinga ákærða um ætlaða samábyrgð annars einstaklings vegna starfa hans í þágu félagsins. Slíkt kæmi eingöngu til greina ef fleiri menn hafa verið ákærðir og sakfelldir fyrir sömu brot. Ekki kemur til álita að dómstóll fjalli um mögulega sakfellingu manns á slíkum grundvelli sem ekki hefur verið ákærður, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi eru brot ákærða ýmist framin með því að skila ekki virðisaukaskattskýrslum eða skilagreinum á réttum tíma, skila slíkum gögnum alls ekki eða efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum og skattframtali. Ákærði er einnig fundinn sekur um að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald vegna atvinnustarfsemi sinnar, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1997 um bókhald. Teljast brot ákærða gegn framangreindum ákvæðum stórfelld í skilningi 1. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu sem hér skiptir máli. Auk þess verður litið til þess að ákæruvaldið sættir sig við niðurstöðu héraðsdóms um að taka að nokkru tillit til varna ákærða vegna 1. töluliðar B hluta ákæru. Samkvæmt framansögðu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, sem bundin verður skilorði eins og í dómsorði greinir, en niðurstaða héraðsdóms um sektarrefsingu ákærða verður staðfest. Vararefsing verður ákveðin í samræmi við almennar reglur, sbr. dóm Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ingibergur Oddsson, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu fangelsisrefsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði 42.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna en sæti ella fangelsi í eitt ár. Ákvæði héraðsdóms um sakakostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 383.974 krónur þar með talin málflutningslaun skipaðs verjanda síns, Kristínar Edwald hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Ég er sammála forsendum og niðurstöðu meirihluta dómenda um sakfellingu ákærða og um fangelsisrefsingu hans en ósammála ákvörðun fésektar hans. Í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt er lögð refsing við ef „skattskyldur maður“ skýrir af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju er máli skiptir um virðisaukaskatt sinn eða afhendir eigi á lögmæltum tíma virðisaukaskattskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum bar að innheimta. Er kveðið á um fésekt fyrir brot og er fjárhæð hennar látin miða við þá skattfjárhæð sem undan var dregin. Skal sektarfjárhæðin aldrei verða lægri en nemur tvöfaldri þessari skattfjárhæð með undantekningu þó og er kveðið á um skilyrði hennar í lagaákvæðinu. Í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda er að finna sambærilegt ákvæði um staðgreiðsluskil ef „gjaldskyldur maður“ skýrir af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju sem máli skiptir. Þrátt fyrir reglu sem fram kemur í 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um að virða skuli til refsiþyngingar ef fleiri menn en einn hafa unnið refsivert verk í sameiningu, hefur Hæstiréttur túlkað nefnd refsiákvæði laga nr. 50/1988 og nr. 45/1987 þannig, að í þeim tilvikum, þar sem fleiri en einn fyrirsvarsmaður lögaðila er sakfelldur fyrir sameiginleg brot, skuli ákvæðunum um sektarlágmark beitt með þeim hætti að samanlögð sekt hinna ákærðu sé ekki undir hinu lögbundna lágmarki. Þessa lagaframkvæmd má finna í dómum Hæstaréttar 30. mars 2006 í máli nr. 428/2005, 7. júní 2007 í máli nr. 419/2006, 14. janúar 2010 í máli nr. 447/2009, 21. júní 2010 í máli nr. 751/2009 og fleiri dómum. Það getur ekki verið hlutverk dómstóla í sakamáli sem höfðað hefur verið gegn einum manni að láta í ljós álit um að rétt hefði verið að sækja fleiri en hann til saka fyrir það brot sem honum er gefið að sök. Hins vegar verða dómstólar að gæta að því að sakborningur verði ekki látinn sæta þyngri refsingu en lög standa til. Við mat á þessu verður að miða við þá skýringu á lagaákvæðum um sektarlágmark sem Hæstiréttur hefur beitt í fyrri dómum sínum, sbr. það sem að framan segir um það efni. Vegna meginreglna íslensks réttar um jafnrétti, sbr. til dæmis 65. gr. stjórnarskrárinnar, á ákærði rétt á að verða ekki verr settur um refsiákvörðun en þeir sem á undan honum hafa verið sakfelldir fyrir brot gegn sömu lagaákvæðum. Verður þá að leysa úr þessu með þeim hætti að láta ákærða njóta góðs af því við ákvörðun sektar ef ekki er talið útilokað að annar maður hafi borið ábyrgð við hans hlið á þeim brotum sem hann er sakfelldur fyrir. Eins og þetta mál liggur fyrir er að mínum dómi ekki unnt að útiloka að sameigandi ákærða og stjórnarmaður í X ehf., fyrrverandi eiginkona hans, hafi verið samábyrg ákærða vegna þeirra brota sem hann er sakfelldur fyrir í málinu. Þó að í þessu máli verði ekkert fullyrt um sök hennar, verður að láta ákærða njóta vafa sem að þessu lýtur við ákvörðun sektar hans. Þar sem meirihluti dómara er á öðru máli um þetta tel ég ekki þörf á að kveða á um fjárhæð sektar þeirrar sem ég hefði talið hæfilega. Þá tel ég að beita eigi um vararefsingu ákærða þeirri reglu sem beitt var í dómum Hæstaréttar 18. febrúar 1999 í málum nr. 288/1998, 323/1998 og 327/1998 en þeir eru birtir í prentuðu dómasafni réttarins árið 1999 á blaðsíðum 524, 544 og 550. Ég er sammála meirihlutanum um sakarkostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. janúar 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 17. desember 2009, var höfðað með ákæru, útgefinni af ríkislögreglustjóranum 31. mars 2009, á hendur Ingibergi Oddssyni, kt.[..], [...]: A. Fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins X ehf., kt. [...], sem ákærði Ingibergur var framkvæmda­stjóri og prókúruhafi fyrir, með því að hafa: 1. Staðið skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum vegna uppgjörs­tímabilanna mars-apríl, maí-júní og júlí-ágúst 2006 og eigi á lögmæltum tíma, og hafa eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum vegna uppgjörstímabilanna september-október og nóvember-desember 2006 og janúar til og með október 2007, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna júlí-ágúst og nóvember-desember 2006 og janúar-febrúar og júlí til og með október 2007, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð 8.459.391 kr., sem sundurliðast sem hér greinir: 2. Eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna janúar til og með mars 2007 og maí til og með ágúst 2007, hafa eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilanna apríl, október og nóvember 2007 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna desember 2006 til og með nóvember 2007, samtals að fjárhæð 7.830.433 kr., sem sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Vangoldin staðgreiðsla: B. Á hendur Ingibergi fyrir meiri háttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum, framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi ákærða, með því að hafa: 1. Staðið skil á efnislega röngu skattframtali gjaldárið 2007, vegna tekna árið 2006, sem skattskyldar eru samkvæmt 1. tölulið a-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, og hafa með því komið sér undan greiðslu tekjuskatts og útsvars samtals að fjárhæð 2.011.630 kr. og sundurliðast sem hér greinir: 2. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum vegna uppgjörstímabilanna frá janúar til og með október 2006 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í sjálfstæðri atvinnustarfsemi hans, framangreind uppgjörstímabil, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð 2.346.337 kr., sem sundurliðast sem hér greinir: 3. Fyrir meiri háttar brot gegn bókhaldslögum með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar á rekstrarárinu 2006. Framangreind brot ákærða samkvæmt 1. og 2. tölulið A-hluta ákæru og 1. og 2. tölulið B-hluta eru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið A-hluta og 2. tölulið B-hluta ákæru. b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið A-hluta ákæru. c) 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. 107. gr. laga nr. 129/2004 að því er varðar 1. tölulið B-hluta ákæru. Framangreind brot ákærða samkvæmt 3. tölulið B-hluta ákæru eru talin varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærði gerir aðallega kröfu um að ákærunni eða einstökum liðum hennar verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til þrautavara gerir hann kröfu um að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa í öllum ákæruliðum. Þá gerir verjandi ákærða kröfu um hæfileg málsvarnarlaun sér til handa og að málsvarnarlaunin sem og allur annar sakarkostnaður málsins verði greiddur úr ríkissjóði. Með úrskurði dómsins 30. september 2009 var frávísunarkröfu ákærða hafnað. I. Málsatvik eru þau að hinn 14.janúar 2008 hófst rannsókn skattrannsóknar­stjóra ríkisins á skilum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda hjá X ehf., sem ákærði var framkvæmdastjóri fyrir, og 11. febrúar sama ár hófst rannsókn á hendur ákærða á bókhaldi og skattskilum hans. Ákærði var yfirheyrður hjá skattrannsóknarstjóra 24.janúar 2008 þar sem hann lýsti því m.a. að hann væri starfsmaður og framkvæmdastjóri X ehf. Hann og A, eiginkona hans, hefðu séð í sameiningu um daglegan rekstur félagsins. A hefði séð um færslu bókhalds, skilagreiðslu og launaútreikninga. Við yfirheyrslu á A hinn 24. janúar 2008 kvaðst hún hafa séð um daglegan rekstur félagsins ásamt ákærða og bróður hans, en sá síðarnefndi hefði hætt afskiptum af félaginu sumarið 2007. Hún kvaðst hafa fært bókhaldið en um tíma hafi C viðskiptafræðingur gert það. Einnig sagðist hún hafa annast launaútreikning og útreikning staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið. Skýrsla skattrannsóknarstjóra vegna rannsóknar málsins var send ríkis­skattstjóra og með úrskurði hans 16. september 2008 voru endurákvörðuð opinber gjöld og virðisaukaskattur á ákærða með álagi. Þá kvað ríkisskattstjóri upp úrskurð í máli X ehf. hinn 4. nóvember 2008 um breytingu á virðisaukaskatti og beitingu álags. Með bréfi skattrannsóknarstjóra, dags. 10. október 2008, var málið sent efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra til refsimeðferðar. Kærðir voru ákærði og A, þáverandi eiginkona hans. Skattaðilar voru X ehf. og ákærði. Ákærði var yfirheyrður hjá ríkislögreglustjóra 19.janúar 2009 þar sem hann var inntur eftir því hver eða hverjir hefðu annast daglega fjármálastjórn félagsins og borið ábyrgð á hvers konar skattskilum. Hann kvaðst sjálfur hafa, sem framkvæmdastjóri félagsins, tekið allar ákvarðanir um fjármálastjórn, þ.e. um hvað hefði verið greitt og hvað ekki. Hann bæri því fulla ábyrgð á öllum skattskilum. Spurður um aðkomu A lýsti hann því að hún hefði annast almenn skrifstofustörf fyrir félagið, en ekkert haft með neinar ákvarðanir að gera varðandi ráðstöfun fjár, en þær hefði hann annast. II. Ákærði lagði fram skriflega greinargerð í málinu.Ákærði telur, hvað varðar 2. tl. A-hluta ákæru, að líta beri til þess að af gögnum málsins verði ráðið að nokkurri fjárhæð hafi verið ráðstafað til greiðslu opinberra gjalda X ehf. Af dómum Hæstaréttar, m.a. í dómasafni árið 2000, bls. 2387, og dómi réttarins frá 2. október 2003, í málinu nr. 27/2003, megi ráða að taka beri tillit til greiðslna aðila á opinberum gjöldum við meðferð mála sem þessara. Ákærði vísar sérstaklega í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar frá 15. janúar 1999, í málinu nr. 20/1999, en í því máli hafi verið við ákvörðun vangreiddra fjárhæða m.a. tekið tillit til innborgunar sem innheimtumaður ríkissjóðs hafði ráðstafað inn á opinber gjöld skattaðila. Ákærði mótmælir því að brot samkvæmt B-hluta ákærunnar varði við 262. gr. almennra hegningarlaga. Fjárhæðir séu óverulegar, hin meintu brot varði stuttan tíma og hafi ekki verið framin með sérstaklega vítaverðum hætti í skilningi ákvæðisins, né við aðstæður sem auki mjög saknæmi brotsins. Þá sé ekki um ítrekun að ræða. Um þetta megi m.a. vísa til dómasafns Hæstaréttar árið 2000, bls. 3371 og dóma Hæstaréttar 18. apríl 2002, í málinu nr. 29/2002 og 15. júní 2006, í málinu nr. 38/2006. Ákærði bendir sérstaklega á, vegna 1.töluliðar B-hluta ákæru, að á því sé byggt af hálfu ákæruvaldsins í ákæru að ákærði hafi staðið skil á efnislega röngu skattframtali og með því komið sér undan greiðslu tekjuskatts og útsvars, svo sem byggt sé á í verknaðarlýsingu í ákæru. Af úrskurði ríkisskattstjóra á málsskjali nr. I.2.2 verði hins vegar skýrlega ráðið að álagning opinberra gjalda ákærða gjaldárið 2007, vegna tekjuársins 2006, hafi ekki verið byggð á ætluðu efnislega röngu skattframtali ákærða, líkt og verknaðarlýsing í ákæru gangi út á, heldur á áætlun skattstjóra á skattstofnum. Við endurákvörðun ríkisskattstjóra á skattstofnum ákærða lækkaði þannig stofn til álagningar tekjuskatts- og útsvars ákærða umtalsvert. Verknaðarlýsing í ákæru sé þannig röng. Þá vekur ákærði athygli á því að í kæru C, f.h. ákærða, til ríkisskattstjóra, vegna áætlunar á álagningu áranna 2005 og 2006 (framtöl 2006 og 2007), sé gengið út frá skiptingu á framtali tekna ákærða á tvö skattframtöl, fyrir og eftir það tímamark er ákærði gekk í hjúskap, svo sem heimilt sé að lögum. Í þessu sambandi vísar ákærði enn fremur til 2.mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sem miði refsiákvörðun við fésektir er aldrei skuli nema lægri fjárhæð en tvöfaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem á vantar ef áætlun reynist of lág við endurreikning skatts. Að öðrum kosti komi þá ekki til fésektarákvörðunar, þ.e. hafi áætlun verið nægilega há í upphafi. Líkt og áður segir sætti ákærði augljóslega áætlun við upphaflega álagningu skatts af hálfu skattstjóra, en sætti síðan lækkun álagningarinnar við endurákvörðun ríkisskattstjóra, þannig að áætlun skattstofna reyndist ekki of lág, heldur of há. Um 2. tl. B-hluta ákæru segir ákærði að algerlega ófullnægjandi rannsókn hafi átt sér stað af hálfu lögreglu vegna krafna sem ekki hafi fengist innheimtar og tapast í rekstrinum. Í stað þess að ganga úr skugga um hvort kröfur þessar hafi í reynd fengist greiddar með rannsókn hjá viðkomandi viðskiptamanni, D ehf., hafi verið látið við það sitja af hálfu lögreglu að prenta út úr vanskilaskrá Creditinfo upplýsingar um stöðu þessa félags. Í greinargerð ákærða áskilur hann sér rétt til að afla og leggja fram gögn varðandi hinar töpuðu kröfur. Varðandi 3. tölulið B-hluta ákæru segir ákærði að smærri rekstraraðilum hafi í framkvæmd verið játaður rúmur réttur til færslu bókhalds og gerðar ársreiknings þannig að vinnu sé þá fyrst lokið nokkru eftir lok rekstrarárs. Megi í þessu sambandi vísa til dóms Héraðsdóms Reykjaness 16.febrúar 2000, í málinu nr. S-1343/1999.Færslu bókhalds ákærða hafi að fullu verið lokið, en það verið afhent skattrannsóknarstjóra ríkisins 22. febrúar 2008. Eins og áður hefur verið rakið var mál þetta höfðað með ákæru, útgefinni af ríkislögreglustjóranum 31. mars 2009, á hendur ákærða. III. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði greindi frá því að hann hefði verið framkvæmdastjóri X ehf. Ákærði sagði að hann hefði ekki borið ábyrgð á ákvörðunum varðandi fjármálastjórn og skattskil, heldur A. Borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu um að A hefði annast almenn skrifstofustörf og ekki tekið neinar ákvarðanir varðandi ráðstafanir fjár, en hann hefði annast þær. Ákærði svaraði því til að við skýrslutökuna hefði hann ráðfært sig við rannsóknarann og spurt hvort hugsanlegt væri að þau yrðu bæði dæmd í fangelsi. Rannsóknarinn hefði sagt að það væri aldrei að vita hvernig það færi. Ákærði hefði þá sagt að hann vildi taka alla ábyrgð á sig, þar sem hann vildi ekki að þau færu bæði í fangelsi, barna þeirra vegna. Ákærði kvaðst hafa rætt þetta nokkrum sinnum við rannsóknarann. Þá sagði ákærði að rannsóknarinn hefði sagt að ákærði þyrfti ekki verjanda vegna skýrslutökunnar en hann gæti það ef hann vildi. Inntur eftir því hvort ákærði hefði ekki borið einhverja ábyrgð sem framkvæmdastjóri kvaðst hann ekkert hafa séð um bókhald og ákvarðanir verið teknar sameiginlega. Hann kvaðst ekki hafa vitað hvað hann væri að fara út í sem framkvæmdastjóri. Fram kom hjá ákærða að hann og A væru skilin. Aðspurður hvort það væri skýringin á breyttum framburði ákærða svaraði hann því játandi og sagði jafnframt að rétt skuli vera rétt. Inntur eftir því hvort það hefði aldrei hvarflað að honum að sem framkvæmdastjóra bæri honum að sjá um þessa hluti svaraði hann neitandi. Borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu þar sem hann kveðst bera ábyrgð á því að virðisaukaskattsskýrslum hefði ekki verið skilað á árinu 2006 og 2007 og hann hefði reynt að senda rafrænar skýrslur sem hefðu ekki komist til skila, en hann hefði haldið að þær hefðu skilað sér. Um þetta sagði ákærði að hann hefði við skýrslutökuna hjá lögreglu hringt í A og spurt hana um ýmis atriði varðandi skil á skýrslum. Spurður hvort það væri rétt að staðin hefðu verið skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum, sbr. 1. tl. A-hluta ákærunnar, kvaðst ákærði ekki geta svarað því eða öðrum ákæruliðum. Vitnið E rannsóknarlögreglumaður kvaðst ekki muna sérstaklega eftir skýrslu sem vitnið tók af ákærða. Vitnið sagði hins vegar að á löngum starfsferli sínum hefði vitnið aldrei ráðið nokkrum frá því að hafa verjanda. Vitnið kvaðst þess vegna neita því að hafa ráðið ákærða frá því að hafa verjanda. Um ástæðu þess að ekki var tekin skýrsla af A hjá lögreglu lýsti vitnið því að það hefði staðið til að gera það þar sem þau hefðu bæði verið kærð. Þegar ákærði hafi verið búinn að gefa skýrslu hjá lögreglu og sagt að hann hefði tekið allar ákvarðanir um fjármálastjórn, þ.e. hvað hafi verið greitt og hvað ekki, þótti ekki ástæða til að taka skýrslu af henni. Ákærði hefði sagt að hann bæri alla ábyrgð af hálfu félagsins á öllum skattskilum félagsins á umræddum tímabilum. Þá hefði ákærði verið spurður um störf A og svarað því til að hún hafi annast almenn skrifstofustörf fyrir félagið og ekkert haft með neinar ákvarðanir að gera um ráðstöfun fjár. Þau mál hafi ákærði annast. Vegna þessa afgerandi framburðar ákærða hefði vitnið metið það svo að ekki væri tilefni til að yfirheyra hana. Vitnið A greindi frá því að hún hefði verið stjórnarmaður í X ehf. á árunum 2006 og 2007. Vitnið kvaðst hafa séð um bókhaldið, nánar tiltekið fjárhagsbókhaldið og skil á skatt- og virðisaukaskýrslum ásamt launaútreikningi. Ákærði hefði eiginlega ekkert komið að bókhaldinu. Um það hvort ákærði hefði ekki sinnt skyldum sínum sem framkvæmdastjóri sagði vitnið að þegar félagið hefði verið stofnað hafi það verið gert hjá endurskoðanda og þeim ekkert verið sagt um hvaða ábyrgðir og skyldur það fæli í sér. Ákærði hefði séð um almennan rekstur út á við en vitnið um bókhaldið. Vitnið sagði að þau hefðu ekki gert sér grein fyrir skyldum sínum og ábyrgð. Borinn var undir vitnið framburður ákærða hjá lögreglu um að hann hefði sem framkvæmdastjóri tekið allar ákvarðanir um fjármálastjórn, þ.e. hvað væri greitt og hvað ekki. Þá hefði hann sagt að vitnið hefði annast öll almenn skrifstofustörf. Aðspurt hvort þetta væri rétt kvaðst vitnið hafa séð um bókhald og skrifstofustörf. Þegar vitnið var spurt um aðkomu sína að fjármálastjórn sagði hún að þau hefðu verið með vitlausa forgangsröðun og látið launin ganga fyrir sköttum. Um það hvort þetta hefði verið sameiginleg ákvörðun vitnisins og ákærða sagði hún „já og nei“. Þau hefðu viljað að „strákarnir“ fengju sín laun og þá hafi yfirleitt verið lítið fé eftir. Vitnið sagði að þau hefðu ekki gert sér grein fyrir mikilvægi þess að láta vörsluskatta ganga fyrir. IV. Í A-hluta ákærunnar eru ákærða gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins X ehf. Þá eru ákærða í B-hluta ákærunnar gefin að sök meiri háttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi ákærða. Ákærði var framkvæmdastjóri X ehf. á þeim tímabilum sem um ræðir í A-hluta ákæru. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 44. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 bar ákærða að annast daglegan rekstur félagsins. Í því felst m.a. að sjá til þess að staðin væru skil á opinberum gjöldum og að bókhald væri fært í samræmi við lög og venjur. Ákærði getur ekki borið fyrir sig vanþekkingu á skyldu sinni eða varpað ábyrgð sinni á þáverandi eiginkonu sína, A. Ákærði lýsti því hjá lögreglu að hann beri einn ábyrgð á brotum þeim sem ákært er fyrir og þegar litið er til vitnisburðar A fyrir dómi og stöðu hennar hjá félaginu verður það ekki talinn annmarki á málinu að hún hafi ekki sætt ákæru. Með vísan til framangreinds verður ákærði talinn bera refsiábyrgð vegna þeirra brota sem ákært er fyrir í A-hluta ákærunnar og eru þau rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Þá ber ákærði refsiábyrgð vegna brota sem framin voru í sjálfstæðri atvinnu­starfsemi hans, sbr. B-hluti ákæru. Ákærði telur að verknaðarlýsing í 1. tl. B-hluta ákæru sé röng, þar sem álagning opinberra gjalda ákærða gjaldárið 2007 hafi ekki verið byggð á ætluðu efnislega röngu skattframtali ákærða heldur á áætlun skattstjóra á skattstofnum sem hafi reynst of há. Samkvæmt gögnum málsins skilaði ákærði efnislega röngu skattframtali og er hann því sekur um refsiverða háttsemi. Ákærði er þannig sakfelldur fyrir að hafa staðið skil á efnislega röngu skattframtali gjaldárið 2007, vegna tekna árið 2006, samtals 2.011.630 krónum, sbr. 1. tl. B-hluta ákæru. Þá stóð hann eigi skil á virðisaukaskattsskýrslum og skilum á virðisaukaskatti, samtals 2.346.337 krónum, sbr. 2. tl. B-hluta ákæru. Alls er um að ræða 4.357.967 krónur. Að þessu virtu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 327/1998 verður að telja brot ákærða í heild sinni meiri háttar.Einnig verður ákærði sakfelldur fyrir meiri háttar brot gegn bókhaldslögum með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald á rekstrarárinu 2006. Ákærði afhenti skattrannsóknarstjóra bókhaldið í febrúar 2008. Ekki er unnt að játa ákærða svo rúman rétt til að færa tilskilið bókhald sem raun er á. Samkvæmt framansögðu eru brot ákærða samkvæmt B-hluta ákæru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í mars 1973. Samkvæmt sakavottorði ákærða hlaut hann fjórum sinnum refsingu fyrir umferðarlagabrot á árinu 2000. Sakaferill hans hefur ekki áhrif á refsingu í máli þessu. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að brot ákærða teljast stórfelld. Hvað varðar málsvörn ákærða vegna 2. tl. A-hluta ákæru, um að við refsiákvörðun beri að taka tillit til greiðslna á opinberum gjöldum, verður að líta til þess að samkvæmt yfirliti ríkislögreglustjóra í rannsóknar­gögnum málsins, um afdregna staðgreiðslu skatta af launþegum X ehf., er ekki um að ræða innborganir og ráðstafanir á þeim hjá innheimtumanni ríkissjóðs inn á skuldina. Hins vegar var um að ræða greiðslur og ráðstöfun þeirra hjá innheimtumanni ríkissjóðs vegna skuldar á virðisaukaskatti 2007, sbr. 1. tl. A-hluta ákæru. Vegna athugasemda ákærða um ætlaðar tapaðar kröfur ber að líta til þess að við rannsókn málsins var gjaldfærni skuldara könnuð með athugun í vanskilaskrá. Þá greindi ákærði frá því við skýrslutöku lögreglu að tilraunir hans til að innheimta kröfurnar hefðu verið árangurslausar. Ákærði hefur ekki lagt fram gögn um ætlaðar tapaðar kröfur, eins og hann hafði uppi áskilnað um í greinargerð sinni. Tapaðar kröfur hafa því ekki áhrif á refsiákvörðun hér. Hins vegar ber að nokkru að taka tillit til þess sem fram hefur komið í málsvörn ákærða um 1. tl. B-hluta ákæru. Að öllu þessu virtu og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sjö mánuði, sem verður bundin skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. Þá verður ákærða jafnframt gerð sekt. Brot ákærða lúta einkum að því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatts­skýrslum og skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Rétt þykir með hliðsjón af dómaframkvæmd að miða sekt við lögbundið lágmark, eða tvöfalda skattfjárhæð af skattstofni, að öðru leyti en því sem varðar brot ákærða um skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum tímabilið mars-ágúst 2006, sbr. 1. tl. A-hluta ákæru, þar sem miðað verður við þrefalda skattfjárhæð af skattstofni. Samkvæmt framansögðu þykir sekt ákærða hæfilega ákveðin 42.000.000 króna, en um vararefsingu fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiða sakarkostnað málsins. Um er að ræða þóknun verjanda ákærða sem þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu, 367.275 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Ingibergur Oddsson, sæti fangelsi í sjö mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 42.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs.Verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa skal ákærði sæta í hennar stað fangelsi í sex mánuði. Ákærði greiði í sakarkostnað 367.275 króna þóknun skipaðs verjanda síns, Garðars G. Gíslasonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 230/2004
Kærumál Dánarbússkipti Lífsgjöf Skuldajöfnuður
X átti, ásamt tveimur öðrum, jörðina S. Meðeigendur X óskuðu eftir að kaupa eignarhluta X í jörðinni. Erfiðlega hafi gengið að ná samningum og hafi meðeigendurnir því fengið Magnús Leópoldsson löggiltan fasteignasala til að gera verðmat á jörðinni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2004, þar sem varnaraðila var gert að greiða dánarbúi X 699.942 krónur með dráttarvöxtum frá 7. apríl 2004 til greiðsludags. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt þannig að varnaraðila verði gert að greiða dánarbúi X 2.762.462 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. nóvember 2003 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Faðir málsaðila, X, lést [...] 2001. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2002 var dánarbú hans tekið til opinberra skipta. Ágreiningur reis meðal erfingja. Krafðist skiptastjóri með vísan til 122. gr. laga nr. 20/1991 úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um þann ágreining með bréfi 21. september 2003. Sóknaraðilar telja varnaraðila í skuld við dánarbúið. Stafi sú skuld annars vegar af því að hluta af söluandvirði eignarhluta föður málsaðila í landi [...] í Borgarbyggð, sem seldur var 24. maí 1999, hafi verið ráðstafað til varnaraðila og hins vegar af því að varnaraðili hafi tekið fé af bankareikningum föður þeirra og nýtt í eigin þágu. Með hinum kærða úrskurði var skorið úr þessum ágreiningi. II. X seldi 1/6 hluta jarðarinnar [...] í Borgarbyggð með kaupsamningi og afsali 24. maí 1999. Kaupverðið, 3.900.000 krónur að frádregnum 63.322 krónum vegna uppgjörs á veiðileigu fyrir Norðurá, var greitt samdægurs til lögmanns þess, sem gætti hagsmuna X við söluna. Lögmaðurinn gaf 28. sama mánaðar út reikning að fjárhæð 260.960 krónur vegna starfa sinna við söluna. Þann sama dag gaf lögmaðurinn út tékka til X að fjárhæð 3.575.718 krónur, sem nam söluverði eignarhlutans í jörðinni að fádregnum framangreindum fjárhæðum vegna veiðileigu og lögmannsþóknunar. X framseldi tékka þennan eyðuframsali. Meðal gagna málsins er viðskiptakvittun frá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 28. maí 1999. Í fyrirsögn hennar er X tilgreindur viðskiptamaður. Í texta kvittunarinnar eru innlegg sundurliðuð í tvennt. Annars vegar 1.300.000 krónur og hins vegar 2.275.718 krónur og er kennitala varnaraðila tilgreind á eftir orðinu greiðandi varðandi þau bæði. Neðst á kvittuninni er síðan textinn „ávísanir 3.575.718,00“ og „samtals út 3.575.718,00“. Loks er meðal gagna málsins tékki að fjárhæð 1.300.000 krónur útgefinn sama dag af sparisjóðnum til varnaraðila. Í hinum kærða úrskurði er rakin frásögn varnaraðila þess efnis að X hafi farið með tékkann í Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, innleyst hann og keypt annan tékka að fjárhæð 1.300.000 krónur á nafni varnaraðila fyrir hluta andvirðisins, sem hann hafi afhent varnaraðila að gjöf. Ekki verður talið með hliðsjón af framanrituðu að tilgreining X sem viðskiptamanns á framangreindri viðskiptakvittun renni ein sér nægilegum stoðum undir þessa frásögn varnaraðila. Þar sem engin önnur gögn styðja fullyrðingar hans hefur varnaraðila ekki tekist að sanna að X hafi ráðstafað 1.300.000 krónum af söluverð eignarhlutans í [...] sem gjöf til hans. III. Kröfugerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti er í annan stað reist á því að varnaraðili sé í skuld við dánarbúið um 1.462.462 krónur, sem séu óheimilar úttektir hans af reikningi föður málsaðila umfram innborganir á árunum 1999 til 2001. Er það í samræmi við endanlega kröfugerð sóknaraðila í héraði að öðru leyti en því að þau fallast á niðurstöðu héraðsdóms um að varnaraðili verði ekki endurkrafinn um 100.000 króna úttekt föður málsaðila af reikningi sínum, sem hann greiddi inn á greiðslukortareikning eiginkonu varnaraðila. Á skiptafundi í dánarbúi X 12. desember 2002 var tekin sú ákvörðun að láta ekki opna aftur fyrir rafmagn til sumarbústaðar í eigu búsins, en lokað hafði verið fyrir það. Varnaraðili, sem ekki var viðstaddur umræddan skiptafund, lét upp á sitt eindæmi opna aftur fyrir rafmagnið. Gerir hann kröfu um að kostnaður, sem hann greiddi vegna rafmagns og hita í bústaðnum, að fjárhæð 109.650 krónur komi til skuldajöfnuðar á móti endurgreiðslukröfu sóknaraðila. Aðila greinir á um hvort nauðsyn hafi borið til að opna aftur fyrir rafmagnið til að forða bústaðnum frá skemmdum. Hefur varnaraðili engin gögn lagt fram um nauðsyn þess. Getur hann þegar af þeirri ástæðu ekki reist kröfur á hendur búinu á þessum grunni. Meðal gagna málsins er kvittun fyrir útborgun af bankareikningi X 23. júní 1999 að fjárhæð 350.000 krónur. Varnaraðili kveðst hafa tekið þessa fjárhæð út af reikningi föður málsaðila og keypt fyrir efni, sem notað hafi verið til að smíða geymslu við framangreindan sumarbústað. Varnaraðili hefur enga reikninga lagt fram þessu til stuðnings, en kveðst hafa afhent þá föður sínum. Fyrir Hæstarétt hafa sóknaraðilar lagt útprentun úr skrám Fasteignamats ríkisins þar sem byggingarár umræddrar geymslu er talið vera 1998. Þegar framangreint er virt hefur varnaraðila ekki tekist að sanna að umræddri úttekt hafi verið varið til efniskaupa vegna smíði geymslu við sumarbústað föður málsaðila. Varnaraðili kveðst hafa greitt 5.170 króna kostnað vegna salernis í margnefndum sumarbústað. Hefur hann lagt fram tvo reikninga vegna efniskaupa í byggingarvöruverslunum, þann 9. júní 2001 að fjárhæð 4.147 krónur og 26. sama mánaðar að fjárhæð 1.023 krónur. Verður að telja að varnaraðili hafi leitt að því nægar líkur að hann hafi greitt þennan kostnað vegna framkvæmda við bústaðinn og kemur framangreind fjárhæð því til lækkunar kröfu sóknaraðila. Varnaraðili kveðst hafa greitt níu reikninga vegna útfarar föður málsaðila samtals að fjárhæð 297.700 krónur. Krefst hann þess að þessar greiðslur komi til frádráttar kröfu sóknaraðila á hendur sér. Hefur hann lagt umrædda reikninga fram í málinu. Meðal þeirra er reikningur frá Útfararstofu kirkjugarðanna ehf. að fjárhæð 243.518 krónur, sem ekki ber áritun um greiðslu. Fyrir Hæstarétt hafa sóknaraðilar lagt yfirlit 19. apríl 2004 frá Kaupþingi Búnaðarbanka hf., sem virðist sýna að umræddur reikningur sé enn ógreiddur, svo sem sóknaraðilar halda fram. Getur varnaraðili því ekki reist endurgreiðslukröfu til skuldajafnaðar á móti kröfu sóknaraðila á því að hann hafi greitt þennan hluta útfararkostnaðarins. Sá kostnaður, sem varnaraðili hafði vegna útfararinnar samkvæmt hinum reikningunum átta, kemur hins vegar til frádráttar kröfu sóknaraðila. Samkvæmt framangreindu verður varnaraðili dæmdur til að greiða dánarbúi X 2.703.110 krónur með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Upphafstími dráttarvaxta miðast við 28. nóvember 2003, en þann dag lögðu sóknaraðilar fram í héraði greinargerð með sundurliðaðri kröfu, sbr. til hliðsjónar 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, E, greiði dánarbúi X 2.703.110 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. nóvember 2003 til greiðsludags. Varnaraðili greiði sóknaraðilum, A, B, C og D, samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 284/1998
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur
A keypti fasteign af B í mars 1994. Seint á árinu 1995 kom í ljós galli á fasteigninni og krafðist A skaðabóta eða afsláttar úr hendi B. Krafa A um skaðabætur var ekki tekin til greina þar sem varhugavert þótti að slá því föstu að B hefði hlotið að vera kunnugt um galla í húsinu, en leynt vitneskju sinni við sölu þess. Þá var ekki talið að í lýsingu hússins í söluyfirliti hefði falist meira en vísun til þess sem sjá mátti við skoðun hússins. Talið var að umfang og eðli gallans hefði verið slíkt að það hefði haft áhrif á kaupverð ef vitneskja um hann hefði legið fyrir við samningsgerð og voru skilyrði til að krefjast afsláttar talin vera fyrir hendi. Var niðurstaða héraðsdóms um afslátt handa A af kaupverðinu staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 1998. Hún krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 22. október 1998. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 2.396.470 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu á 1.742.835 krónum með sömu vöxtum og í aðalkröfu, en að því frágengnu að héraðsdómur verði staðfestur. Hann krefst einnig málskostnaðar á báðum dómstigum, en verði héraðsdómur staðfestur krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til kaupa gagnáfrýjanda á fasteigninni nr. 19 og 19B við Laugaveg í Reykjavík með samningi 4. mars 1994. Kaupverðið var 25.000.000 krónur og tók gagnáfrýjandi þegar við umráðum hins selda. Síðla árs 1995 kom í ljós galli á fasteigninni, sem nánar er lýst í héraðsdómi. Eru kröfur gagnáfrýjanda í málinu á því reistar að hann eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar úr hendi aðaláfrýjanda af því tilefni. Kröfu um skaðabætur styður gagnáfrýjandi meðal annars þeim rökum að aðaláfrýjanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um miklar fúaskemmdir í burðargrind hússins, en leynt þeim vísvitandi við sölu. Vísar hann um það einkum til matsgerðar, þar sem fram kemur sú skoðun dómkvaddra matsmanna að þeim þyki ólíklegt að viðgerðarmenn, sem endurnýjuðu að verulegu leyti lagnir og innréttingar í húsinu árið 1985 fyrir aðaláfrýjanda, hafi ekki orðið varir við fúa í útveggjum þegar veggir voru klæddir plötum að innan. Umrætt hús var reist um síðustu aldamót. Var það upphaflega klætt bárujárni að utan. Árið 1938 veittu byggingaryfirvöld heimild til að það yrði múrhúðað, en bárujárnsklæðningin jafnframt fjarlægð. Í skýrslu húsasmíðameistara, sem skoðaði húsið að beiðni aðaláfrýjanda í febrúar 1996, kemur fram sú lýsing að strengt hafi verið net á tjörupappa á veggnum og síðan múrhúðað á það, án þess að loftræsting væri milli múrhúðar og pappans, eins og nauðsynlegt verði að teljast. Í áðurnefndri matsgerð dómkvaddra manna segir að almennt hafi sú vitneskja lengi verið fyrir hendi hér á landi, að í gömlum forsköluðum húsum sé oftast mikill fúi. Við skýrslutökur fyrir dómi kom fram sú skoðun annars þeirra að hús geti fúnað mjög mikið á tíu árum ef aðstæðum er breytt til hins verra fyrir byggingarefnið, svo sem með því að minnka útloftun og auka þannig raka. Við þær endurbætur, sem fram fóru á húsinu 1985, var meðal annars sett rakavörn innan á veggi undir plötuklæðningu. Þegar þetta er virt verður að teljast verulegri óvissu háð hve miklar fúaskemmdir í húsinu hafi þá verið orðnar og hve hratt þær hafi aukist eftir það. Nokkrir þeirra manna, sem unnu að endurbótum á húsinu 1985, komu fyrir dóm og báru að þeim hafi við störf sín þá ekki orðið ljósar skemmdir í burðargrind hússins. Gegn neitun þeirra og aðaláfrýjanda og í ljósi áðurnefndrar skýringar matsmanns fyrir dómi þykir varhugavert að slá föstu að aðaláfrýjanda hafi hlotið að vera kunnugt um galla í húsinu, en leynt vitneskju sinni um hann við sölu til gagnáfrýjanda. Verða kröfur gagnáfrýjanda, sem á þessum grunni eru reistar, því ekki teknar til greina. Til stuðnings kröfu um skaðabætur vísar gagnáfrýjandi einnig til reglu um áskilda kosti í 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem hann telur eiga hér við með lögjöfnun. Hefur hann í því sambandi bent á að í söluyfirliti samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þágildandi laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, sem gagnáfrýjanda hafi verið kynnt fyrir kaupin, hafi meðal annars verið sagt að eignin væri „nýlega standsett“. Í þessu hafi falist staðhæfing eigandans, sem hafi verið til þess fallin að vekja traust um gott ástand hússins. Jafnframt hafi aðaláfrýjandi vanrækt upplýsingaskyldu sína af ásetningi eða gáleysi. Eins og áður greinir var innra byrði hússins að verulegu leyti endurnýjað árið 1985. Ekkert er fram komið um að ytra útlit hússins hafi bent til að það hafi verið „nýlega standsett“ eða að því hafi sérstaklega verið haldið fram af hálfu seljanda. Er ekki næg ástæða til að fallast á að í þessum orðum í söluyfirliti hafi falist annað og meira en vísun til þess, sem sjá mátti við skoðun hússins. Geta kröfur gagnáfrýjanda ekki náð fram að ganga á þessum grunni. Samkvæmt framanröktu hefur gagnáfrýjanda hvorki tekist að sýna fram á að skilyrði séu til að dæma aðaláfrýjanda til að greiða skaðabætur á grundvelli meginreglu 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 né að hún sé skaðabótaskyld eftir öðrum réttarreglum. Verður því leyst úr ágreiningi málsaðila á grundvelli reglna um afslátt af kaupverði. II. Aðaláfrýjandi hefur í málsvörn sinni teflt fram þeirri ástæðu til sýknu, að um hafi verið að ræða gamla eign, sem gagnáfrýjandi hafi mátt búast við að þarfnaðist viðhalds og endurnýjunar. Hann hafi því við kaupin tekið alla áhættu af ástandi hússins, enda hafi kaupverð af þessum sökum orðið mun lægra en aðaláfrýjandi gerði upphaflega ráð fyrir. Ekki hefur verið aflað mats á því hvert eðlilegt kaupverð fasteignarinnar hefði orðið ef kunnugt hefði verið við kaupin um galla á henni. Ósannað er að kaupverð hafi orðið lægra af þeim ástæðum, sem aðaláfrýjandi heldur fram, og liggur heldur ekki fyrir hvaða verðhugmyndir aðaláfrýjanda voru í upphafi kynntar gagnáfrýjanda. Þótt um gamla eign hafi verið að ræða verður ekki fallist á að gagnáfrýjandi hafi haft tilefni til að gera ráð fyrir svo alvarlegum annmörkum á henni, sem síðar komu í ljós. Eins og fram kemur í héraðsdómi reyndust vera miklar fúaskemmdir í burðargrind hússins, þannig að endurnýja þurfti verulegan hluta hennar auk timburklæðningar. Þykir mega slá föstu að umfang og eðli gallans hafi verið slíkt að haft hefði áhrif á kaupverð, ef vitneskja um hann hefði legið fyrir við samningsgerð. Eru skilyrði til að krefjast afsláttar fyrir hendi í málinu og getur sú mótbára aðaláfrýjanda, að henni hafi verið ókunnugt um gallann, engu um það breytt. Í matsgerð dómkvaddra manna er metinn kostnaður við að bæta úr gallanum. Verður fallist á með héraðsdómi að unnt sé að leggja matsgerðina til grundvallar við ákvörðun þess hver teljist vera hæfilegur afsláttur af kaupverðinu. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður jafnframt fallist á að tilteknir liðir í sundurliðuðu kostnaðarmati komi ekki til álita við ákvörðun afsláttar og hvernig farið skuli með virðisaukaskatt við þá ákvörðun. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti mótmælti gagnáfrýjandi sérstaklega þeirri niðurstöðu héraðsdóms að til lækkunar afsláttar skyldu koma vátryggingarbætur, sem hann fékk greiddar vegna tjóns síns. Ætti slíkt því aðeins við að fallist yrði á að skaðabótaskylda aðaláfrýjanda væri fyrir hendi. Varðandi þetta atriði er þess að gæta, að við höfðun málsins krafðist gagnáfrýjandi skaðabóta eða afsláttar. Við tölulega kröfugerð dró hann sjálfur frá umræddar vátryggingarbætur án tillits til þess hvort fallist yrði á kröfu um skaðabætur eða afslátt. Verður kröfu um hækkun afsláttarfjárhæðar, sem á framangreindu er reist, hafnað þegar af þessari ástæðu. Fram er komið að gagnáfrýjandi rekur sjálfur veitingastaðinn Indókína í umræddu húsnæði. Krafa hans um skaðabætur vegna röskunar á þeim rekstri er hins vegar ekki skýrð eða rökstudd. Þegar af þeirri ástæðu er ekki unnt að taka hana til greina. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms um afslátt handa gagnáfrýjanda af kaupverðinu staðfest. Í samræmi við kröfugerð hans verður þá einnig staðfest niðurstaða dómsins um málskostnað, auk þess sem aðaláfrýjandi verður dæmd til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Bára Þórarinsdóttir, greiði gagnáfrýjanda, Ara Huynh, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 1998. Ár 1998, mánudaginn 6. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, í málinu nr. E-3451/1997: Ari Huynh gegn Báru Þórarinsdóttur uppkveðinn svohljóðandi dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 10. mars sl., er höfðað með stefnu, þingfestri 2. september 1997, af Ara Huynh, kt. 050146-3759, Laugavegi 19, Reykjavík, gegn Báru Þórarinsdóttur, kt. 020734-3539, Laugarásvegi 10, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 2.396.470 kr., auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð skv. III. kafla laga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá 4. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnda verði dæmd til að greiða honum aðra og lægri fjárhæð að álitum dómsins, ásamt sömu vöxtum og í aðalkröfu greinir. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu, ásamt lögmæltum virðisaukaskatti, samkvæmt málskostnaðarreikningi, en til vara samkvæmt mati dómsins. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati réttarins. I. Málavextir. Með kaupsamningi, dagsettum 4. mars 1994, keypti stefnandi fasteignina nr. 19 og 19B við Laugaveg hér í borg af stefndu í máli þessu. Umsamið kaupverð var 25.000.000 kr. Var eignin afhent sama dag og kaupsamningur var gerður og afsal gefið út 16. ágúst 1995. Hagnýtti stefnandi sér eignina bæði til íbúðar og veitingareksturs. Í rúmlega 11 vindstiga veðuráhlaupi 25. október 1995 flettist um fjórðungur múrklæðningar á austurgafli hússins nr. 19 af því, og við skoðun reyndist það, sem eftir var af henni, mjög laust, þannig að hætta var á, að sá hluti hennar hryndi einnig. Fékk stefnandi verktaka, Húsaklæðningu ehf., til að huga að tjóninu. Kom fljótlega í ljós, að timburklæðning undir múrnum var illa farin af fúa, bæði á veggnum sjálfum og eins inn á þakið. Af þessu tilefni var einnig gerð lausleg athugun á framhlið hússins og virtist hún ekki vera vel föst á veggnum, auk þess sem frágangur í kringum glugga var ekki góður. Jafnframt var norðurhlið hússins skoðuð og hluti þaks að norðanverðu, og reyndust svipaðir gallar vera þar. Var talin veruleg hætta á frekara hruni, sem afstýra þyrfti, og þá var þess krafist af hálfu vátryggingafélags þess, er í hlut átti, að komið yrði í veg fyrir slíka hættu af húsinu. Hóf verktaki frekara niðurrif eftirstandandi múrklæðningar og hinnar fúnu borðaklæðningar undir múrnum á austurgafli hússins, svo og á norðurhlið, og fúinnar klæðningar í hluta þaks að norðanverðu. Kom þá í ljós, að burðarvirki hússins var mjög fúið og að hluta til ónýtt. Verst var ástand burðarvirkis á 1. og 2. hæð suðurhliðar og austurgafls. Í síðari verkáfanga var svo gert á svipaðan hátt við suðurhlið hússins. Reyndist viðgerð mjög umfangsmikil og stóð yfir með hléum frá 4. nóvember 1995 til 30. maí 1996. Eftir að stefnandi hafði árangurslaust leitað eftir bótum úr hendi stefndu, beiddist hann dómkvaðningar matsmanna með bréfi, dagsettu 23. febrúar 1996, og jók síðan við matsbeiðnina með bréfi 8. mars 1996. Til matsins voru dómkvaddir Magnús Guðjónsson húsasmíðameistari og dr. Ragnar Ingimarsson prófessor. Er matsgerð þeirra dagsett 15. nóvember 1996. Eru niðurstöður matsins um kostnaðarmat, metið á verðlagi í nóvember 1996, 2.947.470 kr. með virðisaukaskatti. Matsmenn hafa komið fyrir dóminn og staðfest matsgerð sína. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt, að umrædd fasteign hafi við sölu verið haldin verulegum leyndum göllum, sem seljandi beri ábyrgð á, hvort heldur eftir reglum um afslátt af kaupverði eða skaðabætur. Hafi stefndu verið eða mátt vera kunnugt um gallana, en leynt þeim vísvitandi eða vanrækt upplýsingaskyldu sína við sölu, en hins vegar hafi stefnandi í engu vanrækt skoðunarskyldu sína. Þá byggir stefnandi einnig sérstaklega á reglum kauparéttarins um áskilda kosti, enda hafi stefnandi, sem venjulegur fasteignarkaupandi, mátt treysta því við kaupin, að eignin héldi vatni og vindum og væri ekki að hruni komin. Stefnandi kveður kröfu sína í stefnu þannig fundna, að annars vegar sé byggt á niðurstöðutölum áðurnefndrar matsgerðar, enda hafi ekki verið hlutast af hálfu stefndu til um, að fram færi yfirmat. Frá niðurstöðutölunni, 2.947.470 kr., hafi verið dregnar 901.000 kr., sem vátryggjandi hússins greiddi vegna tjónsins með tveimur greiðslum, 300.000 kr. 15. desember 1995 og 601.000 kr. 25. mars 1996. Komi þá út tjónsfjárhæðin 2.046.470 kr. vegna viðgerðarkostnaðar. Þá gerir stefnandi kröfu um, að stefnda verði dæmd til að greiða honum skaðabætur, 50.000 kr. á mánuði frá og með nóvember 1995 til og með maí 1996, fyrir það tjón, er ætla megi, að orðið hafi á veitingarekstri stefnanda, meðan viðgerð stóð yfir, þar sem verkpallar og nethlíf hafi þá verið utan á húsinu, auk þess sem mikið niðurrifs- og byggingarefni hafi verið við og framan við húsið. Hafi allt þetta gert rekstur stefnanda fráhrindandi fyrir viðskiptavini. Geri þetta samtals 350.000 krónur. Gerir stefnandi kröfu til, að hann fái þá fjárhæð, eða aðra lægri, dæmda sér í skaðabætur að álitum dómsins fyrir þá röskun á rekstrinum, sem löglíkur eru fyrir, að orðið hafi. Nemi krafa stefnanda því samtals 2.396.470 kr. Er dráttarvaxta krafist af samanlögðum kröfufjárhæðum frá því mánuður var liðinn frá sendingu matsgerðarinnar til lögmanns stefndu. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttarins, einkum varðandi úrræði við sölu á gölluðum hlut og skaðabótaábyrgð seljanda og/eða afsláttarskyldu af kaupverði í því sambandi, vanræktrar upplýsingaskyldu og meginreglna kaupalaga nr. 39/1922 um lausafjárkaup per analogiam og venjuréttar um fasteignaviðskipti. Þá er vísað til dómvenju í svipuðum málum. III. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda byggir sýknukröfu sína aðallega á því, að hvorki sé sannað, að gallar þeir, sem eru taldir hafa komið fram í umræddri fasteign, hafi stafað af tilverknaði stefndu né að henni hafi verið kunnugt um þá, er hún seldi stefnanda. Hafi stefnda aldrei vitað um neina slíka galla og viti hún ekki til þess, að nokkrum viðgerðarmanni á hennar vegum hafi verið kunnugt um að þeim væri til að dreifa. Skipti hin huglæga afstaða stefndu hér öllu máli. Hafi umræða um fúa aldrei komið upp í sambandi við þær viðgerðir, sem stefnda hafi staðið að á eignarhaldstíma sínum. Hafi stefnda því augljóslega ekki getað upplýst um aðstæður, sem hún ekki þekkti og enginn viti, að hvaða marki voru fyrir hendi. Stefnandi hafi lengi verið að velta kaupunum fyrir sér og verði að byggja á því, að hann hafi haft sérfræðing með sér við kaupin, sem gert hafi sínar athuganir. Í fyrirliggjandi matsgerð segi, að almennt hafi sú vitneskja lengi verið fyrir hendi hér á landi, að í gömlum forsköluðum timburhúsum sé oftast mikill fúi. Það hafi stefnda ekki vitað og að öðru leyti ekki haft ástæðu til að ætla, að fúi væri í húsinu. Viti stefnda ekki betur, en að hún hafi veitt stefnanda allar þær upplýsingar, sem hún hafi haft um fasteignina. Þá hafi stefnanda verið veittur ótakmarkaður aðgangur að eigninni og öllum spurningum svarað eftir bestu getu. Lengra hafi stefnda ekki getað gengið. Þá hafi lögmaður stefnanda með bréfi, dagsettu 10. júní 1997, hafnað boði lögmanns stefndu í bréfi frá 24. mars sama ár, um að kaupin yrðu látin ganga til baka. Af hálfu stefndu sé því mótmælt, að hún geti á nokkurn hátt talist skaðabótaskyld gagnvart stefnanda, enda séu skilyrði sakarreglunnar ekki fyrir hendi í málinu. Laugavegur 19 hér í borg sé gamalt hús, en talið sé, að það hafi verið byggt árið 1907. Um sé að ræða forskalað timburhús. Sé almennt ávallt talin einhver áhætta í því fólgin að kaupa gamalt, hvort sem um sé að ræða lausafé eða fasteign og endurspeglist þetta í söluverði. Þessu hafi aðilar gert ráð fyrir í kaupunum, enda hafi stefnda upphaflega ætlað að fá 33.000.000 kr. fyrir eignina, en aðeins fengið 25.000.000 kr. Hafi niðurstaða um endanlegt kaupverð náðst eftir ítarlegar viðræður. Sjálfstæð málsástæða sé af hálfu stefndu, að ekki sé unnt að styðjast við mat hinna dómkvöddu matsmanna, sem fyrir liggi í málinu. Hafi matsmenn ekki getað metið nema hluta verksins með eigin augum. Sé stærsti hluti matsins byggður á ágiskunum, þar sem meðal annars sé lagt til grundvallar fjárhagslegu mati teikning verkfræðings, sem stefnandi hafi sjálfur fengið sér til aðstoðar. Geti matið því ekki talist framkvæmt á hlutlægum forsendum og óvissuþáttur þess of stór. Í matinu sé gerð tilraun til að meta viðgerð á fúa í sambærilegum húsum og að hvaða marki viðgerð hafi haft áhrif á verðmætaaukningu fasteignarinnar. Sé engin tilraun gerð til þess að meta, að hvaða marki megi búast við fúa í sambærilegum húsum og að hvaða marki viðgerðir hafi haft áhrif á verðmætaaukningu fasteignarinnar, en vænta megi, að viðgerð stefnanda hafi aukið mjög verðgildi hússins. Stefnda mótmælir skaðabótum, byggðum á röskun og fleiru, sem ósönnuðum og án lagaheimilda. Þá er mótmælt fjárhæðum, er varða virðisaukaskatt og þess krafist, að stefnandi upplýsi, að hvaða marki hann geti nýtt sér virðisaukaskatt sem innskatt í rekstri sínum. Þá er vaxtakröfum mótmælt. IV. Niðurstaða. Að áliti dómsins verður ekki við annað miðað en að kaupverð umræddrar fasteignar samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 4. mars 1994, hafi verið eðlilegt markaðsverð eignarinnar. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna kemur meðal annars fram, að þeir hafi í upphafi kynnt sér það verk, sem búið hafi verið að vinna, en það hafi aðallega verið hluti norðurhliðar og austurgafl. Þá hafi þeir skoðað aðstæður á suðurhlið, þar sem framkvæmdir hafi staðið yfir, en þar hafi verið búið að hreinsa bæði forskalningu og borðaklæðningu utan af útveggjargrindinni, klæða efstu hæðina með útigifsi, auk þess sem viðgerð hafi staðið yfir á burðargrind fyrstu og annarrar hæðar. Fengu matsmenn í hendur teikningu frá Pétri Vilberg Guðnasyni verkfræðingi af endurbótum á burðarvirki útveggja suðurhliðar, austurgafls og hluta norðurhliðar hússins, ásamt skýringum. Segir í matsgerðinni, að matsmenn geti vitanlega ekki staðfest, að umfang viðgerða á austurgafli og norðurhlið sé í fullu samræmi við það, sem fram kemur á teikningunni, en þeir telji fráleitt að ætla annað en að ábyrgur verkfræðingur, sem tekur að sér að hanna og útfæra úrbætur á burðarvirki, eins og hér um ræðir, taki fulla ábyrgð á verki sínu, sérstaklega með tilliti til þess, að teikningin sé til þess gerð að vera lögð fram hjá embætti byggingarfulltrúa í Reykjavík því til staðfestu, að umrætt verk hafi verið rétt og faglega unnið. Matsmenn hafi hins vegar séð og gert sér grein fyrir þeim viðgerðum, sem stóðu yfir á suðurhlið hússins, er skoðun fór fram eftir matsfund og fylgst nokkuð með framvindu verksins þar á eftir. Í ljósi þessa sýnist matsmönnum eðlilegt, að umrædd teikning af úrbótum á útveggjum hússins verði lögð til grundvallar kostnaðarmati matsgerðar. Auk þess taki matsmenn fram, að þeir telji, að frágangur sá, sem sýndur er á teikningu, hafi nokkru minni kostnað í för með sér heldur en sú útfærsla (forskalning), er fyrir var, áður en viðgerð hófst. Undir það sjónarmið er tekið af hálfu dómsins. Verður ekki fallist á það með stefndu, að hinar brýnu viðgerðir, sem framkvæmdar voru á burðarvirki hússins og veðurkápu, eftir að hinn mikli fúi kom í ljós, hafi leitt til verðmætaaukningar þess. Um orsakir umræddra galla telja matsmenn, að þær séu þær sömu og í mörgum öðrum timburhúsum á suðvesturhorni landsins, en það sé langtíma utanaðkomandi vatnsleki og rakaþétting. Timburhús, sem byggð voru fyrir og eftir síðustu aldamót, hafi oft verið lítt eða ekki einangruð og upphitun af skornum skammti í marga áratugi. Þegar veðurkápa húsanna, sem oftast hafi verið timburklæðning eða bárujárn, hafi farið að gefa sig, hafi komist slagregn inn í klæðningu og grind húsanna og safnast fyrir í timbrinu. Stundum hafi verið tjörupappi undir timburklæðningunni eða járninu, sem lokað hafi rakann inni með þeim afleiðingum, að timbrið fúnaði. Af hálfu dómsins er fallist á niðurstöðu matsmanna um orsakir galla þess, sem mál þetta er sprottið af, sem og það að leggja til grundvallar kostnaðarmati umrædda teikningu Péturs Guðna Vilbergssonar verkfræðings. Í matinu segir, að matsmönnum sé ekki vel ljóst, hvort fyrri eigendur hafi í raun gert sér grein fyrir hinum miklu fúaskemmdum í útveggjum hússins, þar eð útveggirnir séu að innanverðu með borðaklæðningu, en milli burðargrindar og klæðningarinnar að innan sé veggpappi. Þyki matsmönnum samt sem áður ólíklegt, að viðgerðarmenn hafi ekki orðið varir við fúa í útveggjum, þegar veggirnir voru plötuklæddir að innan. Þá megi segja, að almennt hafi sú vitneskja lengi verið fyrir hendi hér á landi, að mikill fúi sé oftast í gömlum forsköluðum timburhúsum. Telji matsmenn, að brýnt hafi verið að ráðast í þær viðgerðir, sem framkvæmdar hafi verið og voru yfirstandandi, er skoðun fór fram. Í lýsingu fasteignasölu á umræddri fasteign kemur meðal annars fram, að húsið sé nýlega standsett. Þykir sú lýsing, sem ætla má, að hafi verið gerð til þess að uppfylla skilyrði 2. tl. 1. mgr. 10. gr. þágildandi laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, vera til þess fallin að vekja tiltrú kaupanda á því, að eignin hafi verið í góðu ásigkomulagi. Þá varð ekki ráðið af venjulegri skoðun leikmanns, að húsið væri gallað. Verður ekki við annað miðað, en að stefnandi hafi rækt skoðunarskyldu sína á viðhlítandi hátt. Samkvæmt því, sem hér hefur verið rakið, mátti stefnandi að minnsta kosti búast við, að eignin væri búin eðlilegum kostum húss, er hann festi kaup á henni. Eftir að múrklæðning flettist af austurgafli hússins í óveðri 25. október 1995, kom hins vegar í ljós, að galli leyndist undir klæðningunni, sem lýsti sér í miklum fúa í burðarvirki og timburklæðningu hússins, svo sem nánar er lýst hér að framan. Hins vegar mátti að áliti dómsins sjá ástand og frágang glugga og glers af venjulegri skoðun. Gegn andmælum stefndu er ósannað af hálfu stefnanda, að hún hafi vitað eða mátt vita um framangreindan galla. Eru því eigi efni til að dæma stefndu til greiðslu skaðabóta samkvæmt meginreglu 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hins vegar þykir stefnandi eiga rétt til afsláttar, sbr. meginreglu 1. mgr. 42. gr. sömu laga, svo sem einnig er byggt á af hans hálfu, vegna hins leynda galla, sem telja verður vanefnd af hálfu stefndu, enda verður að telja gallann þess eðlis, að verulegar líkur séu á því, að hann hefði haft áhrif á kaupverð hússins, hefðu málsaðilar haft vitneskju um hann við kaupsamningsgerð. Leggja ber kostnaðarmat hinna dómkvöddu matsmanna til grundvallar við úrlausn máls þessa, að undanskildum verkliðum varðandi einangrun, glugga, smíði þeirra og ísetningu, opnanleg fög og glerjun. Þó þykir rétt að taka til greina kostnað við frágang glugga og þakviðgerð á norðurhlið, þar sem í ljós kom, að þar var um verulegar fúaskemmdir að ræða. Að því er varðar virðisaukaskatt af vinnu á byggingarstað er tekið fram, að á þeim tíma, sem viðgerð fór fram, fékkst skatturinn endurgreiddur að fullu samkvæmt þeim reglum, er þá voru í gildi. Eru eftirtaldir verkliðir kostnaðarmats þannig teknir til greina sem hér segir: Til frádráttar ofangreindri niðurstöðutölu, 1.742.835 kr., koma tryggingabætur þær, er stefnandi fékk greiddar frá Vátryggingafélagi Íslands hf., samtals að fjárhæð 901.000 kr. Á stefnandi þannig rétt á afslætti að fjárhæð 842.000 kr. vegna framangreindra leyndra galla, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 eins og í dómsorði greinir. Krafa stefnanda um skaðabætur, að fjárhæð 350.000 kr., vegna röskunar á rekstri veitingahússins Indókína, sem rekið er í húsi stefnanda, er hins vegar ósönnuð að mati dómsins gegn mótmælum stefndu, en auk þess verður ráðið af gögnum málsins, að hér sé um að ræða sjálfstæða lögpersónu, sem ekki á aðild að máli þessu. Verður krafa þessi því ekki tekin til greina. Eftir ofangreindum úrslitum verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 500.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun og útlagðs kostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dóminn kveða upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari og meðdómendurnir Vífill Oddsson verkfræðingur og Þorkell Jónsson byggingatæknifræðingur. Dómsorð: Stefnda, Bára Þórarinsdóttir, greiði stefnanda, Ara Huynh, 842.000 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. janúar 1997 til greiðsludags og 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 85/2004
Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð Skaðabætur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu S um að hún skyldi njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. fyrir kröfu sinni á hendur þrotabúi Æ hf. Laut ágreiningur aðila að því hvort S ætti fjárkröfu á hendur sóknaraðila vegna afleiðinga slyss, sem hún varð fyrir í gönguferð í Glymsgili í lok september 2001 ásamt samstarfsmönnum sínum hjá Íslenskum ævintýraferðum hf. Þá greindi aðila á um hvort viðurkenna bæri kröfuna sem forgangskröfu í þrotabúið, samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Í Hæstarétti var talið að ferðin í Glymsgil hafi verið farin á vegum fyrirtækisins og á ábyrgð þess. Þá var talið stjórnendum félagsins til gáleysis að skipuleggja ferðir í gilið án þess að vitneskja um hættur í gilinu lægi fyrir. Voru starfsmenn Íslenskra ævintýraferða hf. einnig hafa sýnt af sér gáleysi við fararstjórn í ferðinni. Var fébótaábyrgð því lögð á félagið vegna slyss S. Var bótaskylda félagsins ekki felld niður á grundvelli áhættutöku S auk þess sem ekki hafði verið sýnt fram á að hún hefði átt sök á tjóni sínu. Var því talið að krafa S um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns og örorku, er hún hlaut í slysinu, félli undir 5. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 en sá hluta kröfu S, er varðaði bætur fyrir ófjárhagslegt tjón, talinn meðal almennra krafna samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá var sá hluti vaxtakröfu S, sem féll til eftir að úrskurður um gjaldþrotaskipti gekk, viðurkennd sem eftirstæð krafa samkvæmt 1. tölulið 114. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. febrúar 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2003, þar sem viðurkennt var að varnaraðili skyldi njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. fyrir kröfu sinni á hendur sóknaraðila að fjárhæð 6.437.702 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að kröfu varnaraðila verði skipað á fyrrgreindan hátt í réttindaröð og „staðfest verði sú ákvörðun skiptastjóra að hafna kröfu“ varnaraðila „bæði sem forgangskröfu og almennri kröfu.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en til vara að viðurkennd verði, sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, skaðabótakrafa að fjárhæð 6.437.702 krónur auk 4,5% ársvaxta af 2.249.520 krónum frá 29. september 2001 til 8. maí 2002 en af 6.437.702 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2003. Þá er þess krafist að viðurkennd verði sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 krafa um 4,5% ársvexti af 6.437.702 krónum frá 20. febrúar 2003 til 27. ágúst 2003 og krafa um dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar um málskostnað og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt fyrir Hæstarétti 25. mars 2004. I. Samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 njóta kröfur um bætur vegna örorku manns, sem starfaði í þjónustu þrotamannsins og varð þar fyrir slysi sem olli örorku, forgangsréttar við gjaldþrotaskipti, enda hafi það átt sér stað á síðustu átján mánuðum fyrir frestdag. Með ákvæði þessu, sem skipar vissum kröfum framar öðrum í réttindaröð, er vikið frá grundvallarreglu laga nr. 21/1991 um jafnræði lánardrottna við gjaldþrotaskipti. Verður ákvæðið því ekki skýrt á rýmri veg en leiðir af orðanna hljóðan. Þegar rætt er í ákvæðinu um bætur vegna örorku í þjónustu þrotamannsins er ótvírætt sett sú regla að réttur til bóta, sem þar getur átt undir, þurfi að eiga rætur að rekja til slyss, sem launþegi í starfi hjá þrotamanninum hefur orðið fyrir. Þá veitir reglan eingöngu forgangsrétt fyrir kröfu um bætur vegna örorku eða kröfu um bætur vegna fjártjóns af þessum sökum. Forgangsrétturinn verður þannig ekki talinn ná til bóta fyrir ófjarhagslegt tjón. Varnaraðili krefst viðurkenningar á kröfu í þrotabú fyrirtækisins að fjárhæð 6.437.702 krónur. Krafa varnaraðila skiptist þannig samkvæmt hinum kærða úrskurði: Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns að frádregnum launum og sjúkradagpeningum 547.714 krónur, þjáningarbætur 340.970 krónur, varanlegur miski 1.908.550 krónur og varanleg örorka 3.640.468 krónur. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan nýtur sá hluti bótakröfu varnaraðila, er varðar örorku hennar, að fjárhæð 4.188.182 krónur forgangsréttar samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Hins vegar ber að telja þann hluta kröfu varnaraðila, er varðar bætur fyrir ófjárhagslegt tjón, meðal almennra krafna samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá verður vaxtakrafa varnaraðila viðurkennd sem eftirstæð krafa samkvæmt 1. tölulið 114. gr. laganna eins og nánar greinir í dómsorði. Um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðili greiði í ríkissjóð samtals 850.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsflutningsþóknun lögmanns hennar fyrir báðum dómstigum, samtals 850.000 krónur.
Mál nr. 125/2017
Veiðifélag Fasteign Eignarréttur Sameign
V keypti jörðina Ljárskóga af Laxárdalshreppi. Eftir kaupin var útbúin sérstök arð- og eignarhlutaskrá vegna jarðarinnar þar sem félagsmenn í V voru tilgreindir eigendur í samræmi við framlög sín vegna kaupanna, en þau voru í formi skertra arðgreiðslna frá félaginu. S o.fl. höfðuðu mál á hendur V og kröfðust viðurkenningar á eignartilkalli sínu til jarðarinnar samkvæmt þeim hlutföllum er greindi í skránni. Byggðu S o.fl. á því að í upphafi hefði verið tekin ákvörðun um að tilteknir félagsmenn innan V myndu, með atbeina félagsins, kaupa jörðina og félagið síðan afsala til þeirra hlutdeild þeirra í jörðinni til samræmis við framlög þeirra. Héraðsdómur taldi ekkert liggja fyrir um að slík ákvörðun hefði verið tekin og hafnaði því að S o.fl. hefðu sýnt fram á þau ættu lögmætt tilkall til þess að fallist yrði á kröfu þeirra. Var V því sýknað og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 21. febrúar 2017. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að hverjuþeirra fyrir sig tilheyri nánar tilgreindur eignarhlutur í söluverðijarðarinnar Ljárskóga samkvæmt kaupsamningi um hana og afsali frá 6. janúar2017. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt gögnum, sem áfrýjendur hafalagt fyrir Hæstarétt, stóð stefndi eftir uppkvaðningu héraðsdóms aðkaupsamningi og afsali, sem gert var í einu lagi 6. janúar 2017, en þar seldihann jörðina Ljárskóga fyrir 145.000.000 krónur, sem staðgreiddar voru viðsamningsgerð. Tekur framangreind kröfugerð áfrýjenda mið af þessu. Að því gættuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjendum verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Skúli Einarsson, Jónína Einarsdóttir, Jóhanna LiljaEinarsdóttir, Valdís Einarsdóttir, Ólöf Björg Einarsdóttir, Svanborg ÞuríðurEinarsdóttir, Jón Ægisson, Harald Óskar Haraldsson, Bjarni Hermannsson og UnnsteinnKristinn Hermannsson, greiði óskipt stefnda, Veiðifélagi Laxdæla, 1.200.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Vesturlands 21. nóvember 2016I.Mál þetta semtekið var til dóms 24. október sl. er höfðað með stefnu birtri 12. júní 2013.Stefnendur eru Skúli Einarsson, Melshúsum, Álftanesi, Jónína Einarsdóttir,Tjarnargötu 16, Reykjavík, Jóhanna Lilja Einarsdóttir, Jóruseli 11, Reykjavík,Valdís Einarsdóttir, Lambeyrum, 371 Búðardal, Ólöf Björg Einarsdóttir, Heiðarbæ1, 801 Selfossi, Svanborg Þuríður Einarsdóttir og Jón Ægisson Gillastöðum 2,371 Búðardal, Harald Óskar Haraldsson, Svarfhóli, 371 Búðardal, BjarniHermannsson og Unnsteinn Kristinn Hermannsson, Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal.Stefndi er Veiðifélag Laxdæla, Þrándargili l, 371 Búðardal.Endanlegardómkröfur stefnenda í stefnu eru eftirfarandi:„Stefnendur geraþær kröfur að viðurkennt verði með dómi, eignartilkall þeirra til jarðarinnarLjárskóga, lnr. 137576, Dalabyggð, og að stefnda, Veiðifélagi Laxdæla, verðigert skylt með dómi að gefa út afsal til stefnenda, fyrir hlutdeild þeirra íjörðinni, þ.e. í hlutfalli við arð- og eignarhlutaskrá Veiðifélags Laxdæla,vegna Ljárskóga, dagsettri 8. apríl 1993, með þeim breytingum sem á henni urðumeð afsali Laxárdalshrepps, dagsettu 31. maí 1994, og með afsali eigendaHrappsstaða, dagsettu 10. maí 2004. Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Skúla Einarssonar, kt. 290256-5429,Melshúsum, 225 Álftanesi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhann fái afsal frá stefnda fyrir þeimhlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda umað hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Jónínu Einarsdóttur, kt. 110954-4339,Tjarnargötu 16, 101 Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Jóhönnu Lilju Einarsdóttur, kt. 070457-2459,Jóruseli 11, 109 Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Valdísar Einarsdóttur, kt. 180564-3659,Lambeyrum, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og að húnfái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Ólafar Bjargar Einarsdóttur, kt. 170167-2959,Heiðarbæ 1, 801 Selfossi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum og að húnfái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Svanborgar Þuríðar Einarsdóttur, kt.281268-5469, Gillastöðum 2, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Jóns Ægissonar, kt. 220359-3959, Gillastöðum2, 371 Búðardal, fyrir 4,19900% hlut í jörðinni Ljárskógum og að hann fái afsalfrá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um að hann eigiekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Haralds Óskars Haraldssonar kt. 170370-3929,Svarfhóli, 371 Búðardal, fyrir 8,23800% hlut í jörðinni Ljárskógum, og að hannfái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Bjarna Hermannssonar, kt. 230458-6269,Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal, fyrir 2,27200% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda umað hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa umað viðurkennt verði eignartilkall Unnsteins Kristins Hermannssonar, kt.060472-5999, Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal, fyrir 2,27200% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.“Þá krefjaststefnendur málskostnaðar samkvæmt mati dómsins úr hendi stefnda, að teknutilliti til virðisaukaskatts.Stefndi krafðistþess aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi en til vara að hann yrðisýknaður af öllum kröfum stefnenda. Með úrskurðidómsins hinn 4. júní 2014 var fallist á kröfu stefnda um að vísa máli þessu frádómi. Var í rökstuðningi dómsins vísað til þess að stefna í málinu væri íandstöðu við meginreglu einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað,sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Úrskurður þessi var hinsvegar ómerktur með dómi Hæstaréttar hinn 25. ágúst 2014, í málinu nr. 451/2014,og málinu vísað heim í hérað, þar sem ekki hefði verið gætt að ákv. d- oge-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við samninguhans. Kveðinn var á ný upp úrskurður í málinu 13. janúar 2016 og var málinu þáá ný vísað frá dómi, með vísan til þess að nauðsyn hefði borið til að stefnaöllum félagsmönnum stefnda, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Á þetta var hins vegar ekki fallist íHæstarétti og var úrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómað taka málið til efnismeðferðar á ný, með dómi réttarins hinn 22. febrúar2016, í máli nr. 70/2016.Stefndi krefstþví nú sýknu í málinu og að stefnendur verði dæmdir óskipt til að greiðastefnda málskostnað að skaðlausu.II.Stefndi erveiðifélag um lax- og silungsveiði ávatnasvæði Laxár í Dölum í Dalasýslu og samkvæmt samþykktum félagsins,dags. 1. nóvember 2007, eiga eftirgreindar 28 jarðir aðild að því: Fjósar,Hrappsstaðir, Hjarðarholt, Spágilsstaðir, Goddastaðir, Lambastaðir, GillastaðirI-II, Sámsstaðir I, II og III, Hamrar, Svalhöfði, Sólheimar I-II, Pálssel,Dönustaðir og Lambeyrar, Gröf, Svarfhóll og Engihlíð, Þrándargil, Leiðólfsstaðir,Hornsstaðir, Höskuldsstaðir, Sauðhús, Saurar og Ás. Hinn 28. júlí1987 var haldinn fundur í hinu stefnda veiðifélagi til að fjalla um bréfhreppsnefndar Laxárdalshrepps, nú Dalabyggð, dags. 24. sama mánaðar, þar semstefnda var gefinn frestur til að svara því hvort hann óskaði eftir því aðkaupa jörðina Ljárskóga af hreppnum ef hreppurinn myndi neyta forkaupsréttarvegna jarðarinnar. Á umræddum fundi var eftirfarandi tillaga samþykkt einrómaaf öllum landeigendum: „Almennur fundur Veiðifélags Laxár í Dölum haldinn íDalabúð þann 28.07 ´87 heimilar stjórnfélagsins að festa kaup á jörðinniLjárskógum í Laxárdalshrepp með þeim skilmálum sem getið er í bréfi hreppsnefndar24.7. ´87“. Einnig var á fundinum samþykkt að veita stjórn félagsins umboð tilað taka lán fyrir hluta af kaupverðinu, auk þess sem stjórninni var falið aðöðru leyti að útvega fjármagn til kaupanna.Hinn 11.september 1990 gaf Laxárdalshreppur út afsal til stefnda fyrir jörðinniLjárskógum. Í afsalinu kemur fram að jörðin hafi verið afhent kaupanda 1.september 1987. Eftir að stefndi hafði eignast jörðina var útbúin svokölluðarð- og eignarhlutaskrá félagsins vegna jarðarinnar. ÞegarLaxárdalshreppur ráðstafaði jörðinni Ljárskógum til stefnda átti sveitarfélagiðaðild að veiðifélaginu sem eigandi jarðarinnar Fjósa. Á þeim grunni virðist semhreppurinn hafi talið sig eftir afsalið njóta réttinda yfir 8,99% hlut íLjárskógum. Hinn 31. maí 1994 gaf hreppurinn út afsal til veiðifélagsins fyrirþessum ætlaða hlut sínum í Ljárskógum, þrátt fyrir að stefndi væri þá þegarþinglýstur eigandi allrar jarðarinnar Ljárskóga. Það sama gerðu eigendurjarðarinnar Hrappsstaða á árinu 2004 að því er varðar 8,488% hlut í Ljárskógum.Þessum ætluðu eignarhlutum í Ljárskógum vegna Fjósa og Hrappsstaða ráðstafaðistefndi síðan 1994 og 2004 til þeirra félagsmanna sinna sem vildu leysa þá tilsín, en meðal þeirra voru í fyrra skiptið stefnendur allir eða þeir sem þau leiða rétt sinn frá og ísíðara skiptið hluti þeirra.Ný arðskrásamkvæmt yfirmatsgerð, sem breytti arðskrárhlutföllum félagsmanna, tók gildifyrir hið stefnda félag 1. janúar 1998. Á félagsfundi íhinu stefnda félagi hinn 26. apríl 2011 var samþykkt heimild til stjórnar þessað afsala jörðinni Ljárskógum til félagsmanna í stefnda. Heimildin var sögð nátil þess að afsala jörðinni til félagsmanna í sömu hlutföllum og eignin hefðiupphaflega verið keypt, ásamt þeim breytingum sem síðan hefðu átt sér stað meðeignarhluta í viðskiptum milli félagsmanna. Næðist hins vegar ekki fulltsamkomulag milli félagsmanna um þá leið væri stjórn félagsins heimilt aðþinglýsa beitarkvöð fyrir félagsmenn á jörðina Ljárskóga og bjóða jörðina síðantil sölu á almennum markaði. Tveir landeigendur höfnuðu tillögunni og fimm sátuhjá. Fram kemur ígreinargerð stefnda að þar sem ekki hefði náðst samþykki allra félagsmannafyrir tillögunni hefði orðið ljóst að fyrri hluti hennar myndi ekki ná fram aðganga, enda hefði hann verið bundinn þeim fyrirvara að fullt samkomulag værimeðal félagsmanna um að afsala jörðinni með þeim hætti sem mælt hefði veriðfyrir um í tillögunni. Í ljósi þess, og að teknu tilliti til lögfræðiálita,hefði það verið niðurstaða stjórnar stefnda að fara ætti með Ljárskóga íarðskrárhlutfalli eins og aðrar eignir félagsins í bókum þess og að hætt yrðiað halda hina sérstöku arðskrá fyrir hluta félagsmanna. Þannig hefðu sölurnar ásvokölluðum Fjósahlut og Hrappsstaðahlut á árunum 1994 og 2004 falið í sérvanheimild, þar sem seljendurnir hefðu ekki verið lögformlegir eigendur hinnaseldu eignarhluta. Í framhaldi afþví hafi upphaflegir seljendur Fjósahluts og Hrappsstaðahluts ákveðið aðendurgreiða öllum þeim sem reitt hefðu fjármuni af hendi vegna umræddragerninga. Flestir hefðu tekið við þeim greiðslum án athugasemda og fyrirvara,þ. á m. nokkrir stefnenda, en einnig hefði hluti stefnenda neitað að taka viðþeim.Með bréfi lögmanns stefnenda til stefnda, dags. 25. mars2013, var þess farið á leit að félagið viðurkenndi eignarhlutdeild stefnenda íjörðinni Ljárskógum og að afsal yrði í kjölfarið gefið út til þeirra íhlutfalli við arð og eignarhlutaskrá. Með bréfi lögmanna stefnda, dags. 23.apríl 2013, var lýst þeirri afstöðu stefnda að félagið væri eigandi jarðarinnarLjárskóga, en ekki einstakir félagsmenn eða félagsmenn allir persónulega, og aðfærsla í sérstaka arðskrá og/eða önnur atvik er vörðuðu meðferð eignarhaldshennar skapaði ekki eignarréttindi til handa félagsmönnum persónulega.III.Stefnendur byggja kröfur sínar á ákvörðun sem tekin hafiverið á aðalfundi hjá stefnda hinn 28. júlí 1987. Ákvörðun þessi, semstefnendur telji bindandi samning gagnvart stefnda, hafi verið þess efnis aðákveðinn hópur aðila innan vébanda stefnda hafi keypt fasteignina Ljárskóga meðatbeina stefnda, en stefndi skyldi síðar afsala til þeirra hlutdeild í jörðinnií samræmi við það sem þeir legðu til kaupanna. Hafi kaupverð Ljárskóga veriðinnt af hendi með þeim hætti að þeir sem tekið hafi þátt í kaupunum hafiheimilað stefnda að ráðstafa arðgreiðslum sem þeir fengju frá stefnda tilkaupanna. Þetta hafi verið gert í samræmi við arð- og eignarhlutaskrá umLjárskóga, dags. 8. apríl 1993. Téðri skrá hafi verið þinglýst hinn 14. júní1994 á jörðina Ljárskóga, og liggi hún til grundvallar kröfu stefnenda. Skráinhafi tekið breytingum í samræmi við innbyrðis eigendaskipti að eignarhlutunum,svo sem vegna kaupa hluta stefnenda á svokölluðum Fjósahlut og Hrappsstaðahlut.Þeir hlutar hafi áður verið í eigu eigenda jarðeignanna Fjósa og Hrappsstaða,líkt og nöfn þeirra gefi til kynna. Stefnendur, eða þeir sem þeir leiði réttsinn frá, hafi innt kaupverð Ljárskóga af hendi með ráðstöfun arðgreiðslnasinna. Á grundvelli almennra reglna fjármunaréttar beri þeim því réttur til aðfá afsal fyrir eigninni. Arður hafi alltaf verið greiddur samkvæmt arð- ogeignarhlutaskrá vegna Ljárskóga. Sama megi segja um eignfærsluna og allarskattagreiðslur. Stefnendur byggi eignartilkall sitt því einnig á hefð. Stefnendur vísaog til þess að í 6. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði sémeð skýrum hætti tekið fram að sjálfstæðar eignir veiðifélags tilheyri þeimfasteignum á félagssvæðinu sem veiðirétt eigi og í arðskrárhlutfalli. Samkvæmtþví fari ekki á milli mála að stefnda beri að afsala hlut úr jörðinniLjárskógum, sem sé utan umdæmis veiðifélagsins, til stefnenda í samræmi viðhlutdeild þeirra í kaupunum, í samræmi við arð- og eignarhlutaskrá Ljárskóga,eins og hún hafi verið gerð árið 1987, með þeim breytingum sem hafa á henniorðið fram til ársins 2012. Stefnendurtelji að sú ákvörðun stjórnar stefnda að endurgreiða svokallaðan „Fjósahluta“,og breyting á arð- og eignarhlutaskrá í samræmi við það, sé ekki aðeins brot ásamþykkt stefnda frá 28. júlí 1987 heldur fari hún einnig þvert gegn fyrirmælum3. mgr. 41. gr. laga nr. 61/2006. Stjórn veiðifélagsins hafi verið óheimilt,einni og óstuddri, að taka umrædda ákvörðun og gera breytingu á arð- ogeignarhlutaskrá Ljárskóga, í samræmi við þá ákvörðun, líkt og stjórnin hafitilkynnt félagsmönnum í janúar 2012. Þessi ákvörðun stjórnar stefnda sé þvíekki bindandi fyrir stefnendur.Ekkisé á það fallist með stefnda að orðalag í dómi Hæstaréttar í málinu nr.209/2010 feli í sér niðurstöðu um hver sé eignarhlutdeild hvers aðila innanhins stefnda veiðifélags í jörðinni Ljárskógum. Þvert á móti komi fram ídóminum að ekki sé tekin afstaða til hugsanlegra fjárréttinda sem jörðinnitengist. Þar sé augljóslega átt við innbyrðis uppgjör vegna kaupa á jörðinni ogþar með til eignartilkalls hvers félagsmanns veiðifélagsins til jarðarinnarLjárskóga. IV.Til stuðningssýknukröfu sinni vísar stefndi til þess að í dómi Hæstaréttar, í málinu nr.209/2010, hafi verið staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að jörðin Ljárskógarværi í eigu hins stefnda félags en ekki einstakra félagsmanna þess eðaeinhverra er leiði rétt sinn frá þeim. Skipti þá engu þótt innan félagsins hafiverið farið með eignarhaldið eins og jörðin væri í óskiptri sameign fleirieigenda innan félagsins eða sérstakt félag væri um jörðina. Hæstiréttur hafi ogbætt við þeirri athugasemd í dómi sínum að jörðin Ljárskógar gæti ekki veriðtalin eign fyrrum eiganda jarðarinnar Dönustaða eða annarra félagsmanna íveiðifélaginu en með því væri þó „ekki tekin afstaða til hugsanlegra fjárréttindahennar, sem jörðinni tengjast“. Stefndi hafni því alfarið sem röngu að meðþessu sé „augljóslega átt við innbyrðis uppgjör vegna kaupa á jörðinni, og þarmeð eignartilkall hvers félagsmanns í veiðifélagi Laxdæla til jarðarinnarLjárskóga“, eins og stefnendur haldi fram. Fyrirvarinn varði enda einungisfjárréttindi sem jörðinni tengist, s.s. rétt eigenda til arðs af henni. Ekki séþví um að ræða fyrirvara um eignaréttarleg atriði er jörðinni tengist. Stefndihafi ávallt verið þinglýstur eigandi jarðarinnar og Sýslumaður Dalabyggðar hafim.a. lýst því yfir gagnvart félagsmönnum stefnda að ekki væri hægt að þinglýsagerningunum sem byggðust á vanheimild, þar sem stefndi væri þinglýstur eigandijarðarinnar. Til þess aðstefnendur geti orðið beinir eigendur jarðarinnar, eins og þeir krefjist í máliþessu, þurfi að liggja skýrt fyrir að samið hafi verið svo um á milli stefnendaog stefnda að stefnendur myndu eignast beinan eignarhlut í jörðinni. Í samræmivið meginreglur samningaréttar og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, með síðari breytingum, stofnist samningur yfirleitt þegartilboð tilboðsgjafa sé samþykkt af hálfu tilboðshafa. Þurfi samningurinn þá aðvera grundvallaður á loforði loforðsgjafa er feli í sér skuldbindingu af hanshálfu. Stefnendur hafi ekki með nokkru móti sannað eða gert líklegt að stefndihafi lofað, eða skuldbundið sig með öðrum hætti, til þess að afsala tilstefnenda eða annarra aðila stefnda eignarétti að jörðinni Ljárskógum. Þóttrætt hafi verið um það á vettvangi stefnda að stofna hlutafélag í kringumjörðina hafi aldrei orðið af því. Þá skipti engu máli þótt arðgreiðslurfélagsmanna hafi verið notaðar að hluta til fjármögnunar. Slíkt sé eðlilegt íljósi þess að kaupin á jörðinni hafi verið fjárfesting sem félagsmenn stefndahafi notið góðs af og hirt arð af í arðskrárhlutfalli. Þá hafni stefndiþví alfarið að ákvörðun á almennum félagsfundi hinn 26. apríl 2011 hafi falið ísér skuldbindandi samning. Þar hafi einungis verið mælt fyrir um að stjórninniværi „heimilt“ að afsala jörðinni Ljárskógum til félagsmanna stefnda. Heimildinhafi náð til þess að afsala jörðinni til félagsmanna í sömu hlutföllum ogeignin hafi upphaflega verið keypt, ásamt þeim breytingum sem síðan hefðu áttsér stað með „eignarhluta“ í viðskiptum milli félagsmanna. Í tillögunni hafi ogverið tiltekið að ef ekki næðist fullt samkomulag milli félagsmanna umframangreint væri stjórn félagsins heimilt að þinglýsa beitarkvöð fyrirfélagsmenn á jörðina Ljárskóga og bjóða jörðina síðan til sölu á almennummarkaði. Framangreind heimild fyrir stjórnina hafi byggst á því að allirfélagsmenn myndu samþykkja þá ráðstöfun. Strax hafi legið fyrir að sú leið væriófær þar sem félagsmenn hafi ekki verið einhuga um að selja jörðina með þeimhætti. Þá hafi legið fyrir lögfræðilegar álitsgerðir um að gerningarnir frá1994 og 2004 væru grundvallaðir á vanheimild. Hafi seljendurnir því ákveðið aðendurgreiða öllum þeim sem reitt hefðu fjármuni af hendi vegna umræddragerninga, eins og áður segi, en í staðinn hafi beitarkvöð verið þinglýst fyrirfélagsmenn á jörðinni og jörðin síðan boðin til sölu á almennum markaði, allt ísamræmi við varatillögu ákvörðunar félagsfundarins. Þá telji stefndirétt að benda á að við mat á ráðstöfun eigna í eigu veiðifélags eigi aðallegabeinlínis, en til vara til hliðsjónar, að taka mið af einstökum ákvæðum laganr. 26/1994 um fjöleignarhús, enda sé um mjög svo sambærilegt sameignarform aðræða. Þar sé mælt fyrir um í 2. mgr. 21. gr. að óheimilt sé að ráðstafa hlutumséreignar nema með samþykki allra eigenda. Gildi hið sama um ráðstöfunsameignar fjöleignarhúss, sbr. 1. mgr. 19. gr. laganna. Því sé ljóst að jafnvelþótt svo ólíklega færi að fundargerðin frá 26. apríl 2011 yrði talin einhverskonar „samnings­ígildi“ hafi stjórn félagsins allt að einu verið óheimilt aðráðstafa eigninni með þeim hætti sem mælt hafi verið fyrir um í fundargerðinni,enda hefðu eigendurnir allir þurft að samþykkja ráðstöfunina. Með vísan tilframangreinds sé ljóst að enginn samningur sé eða hafi verið til staðar á millistefnenda og stefnda þess efnis að stefnendur yrðu beinir eigendur að jörðinniLjárskógum. Engu skipti viðúrlausn þessa máls að jörðin Ljárskógar sé utan félagssvæðis stefnda.Félagsmenn stefnda grundvalli rétt sinn til Ljárskóga á 2. mgr. 59. gr.þágildandi laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, sbr. 6. mgr. 37. gr. laganr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Þá sé og ljóst að ákvörðun stefnda umbreytingu á arðskrá hafi ekki verið bindandi fyrir stefnendur. Óheimilt hafiverið að halda sérstaka arðskrá um Ljárskóga, þar sem jörðin hafi verið eignveiðifélagsins og hlutdeild félagsmanna byggst á gerningum sem grundvallasthafi á vanheimild. Í því sambandi beri einnig að nefna að á árinu 1997 hafifarið fram arðskrármat í stefnda og ný arðskrá tekið gildi sem breytt hafiarðskrárhlutföllum félagsmanna. Arðskrá fyrir Ljárskóga hafi ekki verið breytttil samræmis við nýtt yfirmat og hafi því orðið misræmi milli arðskrárhlutfallafélagsmanna í eignum félagsins, sem nauðsynlegt hafi verið að leiðrétta. Í öllufalli sé ljóst að hin sérstaka arðskrá um Ljárskóga sé ekki arðskrá veiðifélagsí skilningi 41. gr. laga nr. 61/2006 og hafi afnám hennar því ekki farið eftirþeim lögum. Að lokum mótmælistefndi skilningi stefnanda á 6. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Í fyrsta lagiverði að túlka aðstæðurnar í þessu máli á grundvelli 2. mgr. 59. gr. þágildandilaga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði en ekki ákvæðis hinna nýju laga.Orðalagið í lögum nr. 61/2006, um að eignir veiðifélags „tilheyri“ fasteignum áfélagssvæðinu, sé ósamrýmanlegt orðalagi 2. mgr. 59. gr. laga nr. 76/1970, semgilt hafi um ráðstafanir í þessu máli. Í því ákvæði komi einungis fram aðeignir veiðifélags eigi að „teljast til“ jarða á félagssvæðinu íarðskrárhlutfalli. Það orðalag bendi til þess að eignirnar hafi ekki átt að„tilheyra“ aðilum veiðifélagsins, heldur einungis að aðilarnir ættu að hirðaarð af eignunum í samræmi við arðskrárhlutfall. Þar sem ekki hafi verið ætluninað breyta merkingu ákvæðisins með lögum nr. 61/2006, sbr. orðalag íathugasemdum með 37. gr. frumvarpi til laganna um að með ákvæðinu sé „áréttuð“sú eignarréttarstaða í skiptum veiðifélags og félagsmanna, verði að skýra þaðtil samræmis við ákvæði eldri laga. Í öðru lagitelji stefndi að jafnvel þótt talið yrði að leggja ætti ákvæði laga nr. 61/2006til grundvallar í máli þessu þá komi orðalagið um að eignir veiðifélags„tilheyri“ fasteignum á félagssvæði veiðifélags ekki í veg fyrir að veiðifélaggeti verið beinn og þinglýstur eigandi fasteignar, sbr. orðalagið í upphafiákvæðisins um „sjálfstæðar“ eignir veiðifélags. Telji stefndi því að ákvæðiðbreyti ekki inntaki eignarheimilda eða eignarréttar stefnda, enda getifélagsmenn ekki átt sjálfstætt tilkall til eignarréttar yfir eignum og breytisteignarhlutur þeirra einungis í hlutfalli við breytingar sem gerðar séu áarðskrá veiðifélags hverju sinni, sbr. orðalag 6. mgr. 37. gr. laganna um aðeignirnar tilheyri fasteignum á félagssvæðinu „í arðskrárhlutfalli“. Þá séljóst að í ákvæðinu komi fram að eignir veiðifélags tilheyri fasteignum áfélagssvæði veiðifélags. Ekki sé því gert ráð fyrir því í lögunum að eignirnartilheyri einstaklingum eða lögpersónum öðruvísi en sem eigendum þeirrafasteigna sem aðild eigi að veiðifélaginu. Dómkröfur stefnanda samrýmist þvíengan veginn tilvitnuðu ákvæði laganna um lax- og silungsveiði. Þá telji stefndií þriðja lagi að ekki sé hægt að byggja rétt á hinni sérstöku arðskráLjárskóga, sem nú hafi verið felld úr gildi. Þannig hafi arðskráin verið byggðá gerningum sem ekki hafi getað öðlast gildi sökum vanheimildar. Þá sé ljóst aðlög um lax- og silungsveiði komi í veg fyrir að veiðiréttarhafi geti afsalaðsér rétti í veiðifélagi, t.d. með framsali á rétti til arðgreiðslna í því. Samkvæmt1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 sé skylt að stofna veiðifélag í hverjufiskihverfi og sé veiðiréttarhöfum á félagssvæðinu skylt að taka þátt íveiðifélaginu, sbr. 2. og 5. mgr. 37. gr. laganna. Veiðifélagi sé enn fremurskylt að láta gera skrá er sýni hluta þann af veiði eða arð af veiði sem komaskuli í hlut hverrar fasteignar, lögaðila eða einstaklings er veiðirétt eigi ívatni á félagssvæði, sbr. 1. mgr. 41. gr. laganna. Framangreint þýði það aðveiðiréttarhafar séu skyldugir til þess að eiga aðild að veiðifélagi. Getiveiðiréttarhafi ekki framselt réttindi sem tengist aðild að veiðifélaginu, s.s.með framsali á rétti til arðs í því. Megi enn fremur ráða þetta af 4. mgr. 2.gr. þágildandi laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970, sbr. einnig 1. mgr. 9.gr. núgildandi laga um sama efni, þar sem mælt sé fyrir um að veiðiréttarhafasé óheimilt að skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu frá fasteign. Af framanröktumákvæðum, sem og með vísan til 6. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006, sbr. 2. mgr.59. gr. þágildandi laga um lax- og silungsveiði, sé ljóst að eignarráðfélagsmanna í jörðinni Ljárskógum hafi átt að fara eftir arðskrárhlutfalliþeirra í arðskrá stefnda hverju sinni, með sama hætti og gilt hafi um aðrarsjálfstæðar eignir stefnda. Óheimilt hafi því verið að halda sérstaka arðskráum tiltekna eign sem væri ósamrýmanleg arðskrá veiðifélagsins. Þannig sé endahvergi í lögum nr. 61/2006 mælt fyrir um heimild fyrir félagsmenn í veiðifélagitil að minnka arðshlutfall sitt vegna tiltekinna þátta í rekstriveiðifélagsins. V.NiðurstaðaEins og áður errakið festi stefndi kaup á jörðinni Ljárskógum samkvæmt afsali fráLaxárdalshreppi hinn 11. september 1990. Eftir að stefndi eignaðist jörðina varútbúin sérstök „arð- og eignarhlutaskrá“ félagsins vegna hennar. Vorufélagsmenn stefnda þar tilgreindir sem eigendur tiltekins eignarhlutajarðarinnar í hlutfalli við framlög sín vegna kaupa stefnda á henni og síðaneinnig vegna kaupa félagsins á ætluðum eignarhlutum jarðanna Fjósa ogHrappsstaða í Ljárskógum, en framlög þessi voru í formi skertra arðsgreiðslnafrá félaginu. Stefnendur krefjast í máli þessu viðurkenningar á því að þeir séuá grundvelli framangreindrar skrár hver um sig eigandi að tilteknum hlut íLjárskógum og að stefnda verði gert að gefa út til þeirra afsöl fyrir þeimeignarhlutum. Stefnendurbyggja kröfur sínar í fyrsta lagi á því að ákvörðun hafi verið tekin um það áalmennum félagsfundi stefnda hinn 28. júlí 1987 að tiltekinn hópur manna innanvébanda stefnda myndi, með atbeina stefnda, kaupa jörðina Ljárskóga afLaxárdalshreppi, en stefndi síðar afsala til þeirra hlutdeild í jörðinni ísamræmi við það sem þeir legðu til kaupanna í formi skertra arðsgreiðslna. Ekkiliggur neitt fyrir um að slík ákvörðun sem stefnendur lýsa hafi verið tekin áumræddum fundi 28. júlí 1987. Þannig er einungis bókað í fundargerð stefndavegna fundarins að samþykktar hafi verið tillögur um heimild fyrir stjórnfélagsins til að festa kaup á jörðinni, til að nýta tilgreinda fjárhæð úrrekstri félagsins til kaupanna og til að sjá að öðru leyti „um útvegunfjármagns til kaupanna“, eftir atvikum með fyrirgreiðslu frá tilgreindum banka.Verður ekki talið að stefnendur hafi á neinn hátt sýnt fram á það að á fundiþessum hafi verið tekin ákvörðun af hálfu stefnda, sem unnt er að líta á semskuldbindandi loforð hans um útgáfu afsals fyrir jörðinni til handa stefnendumeða öðrum félagsmönnum stefnda. Stefnendurstyðja framangreint og við „ákvörðun sem tekin var á aðalfundi stefnda 26.apríl 2011“. Samkvæmt fyrirliggjandi fundargerð vegna almenns félagsfundar semhaldinn var í veiðifélaginu þann dag var eftirfarandi tillaga stjórnarfélagsins borin upp á fundinum: Stjórninni er heimilt að afsala jörðinni Ljárskógum til félagsmanna í veiðifélagi Laxdæla. Heimild þessi nær til þess að afsala jörðinni til félagsmanna í sömu hlutföllum og eignin var upphaflega keypt ásamt þeim breytingum sem síðan hafa átt sér stað með eignarhluta í viðskiptum milli félagsmanna.Náist ekki fullt samkomulag milli félagsmanna um leið 1. er stjórn félagsins heimilt að þinglýsa beitarkvöð fyrir félagsmenn á jörðina Ljárskóga og bjóða jörðina síðan til sölu á almennum markaði. Ákvörðun um hvort kauptilboði skuli tekið í jörðina skal tekin á almennum félagsfundi í veiðifélaginu.Fram kemur ífundargerðarbókuninni að tillagan hafi verið samþykkt með 16 atkvæðum, en 2sagt nei og 5 setið hjá. Samkvæmt því náðist ekki „fullt samkomulag millifélagsmanna um leið 1“, og mun sú heimild til stjórnar stefnda þar af leiðandialdrei hafa verið nýtt. Samkvæmt því, og þar sem hvorki verður ráðið affundargerð þessa fundar að öðru leyti né öðrum gögnum málsins að þar hafi veriðtekin skuldbindandi ákvörðun fyrir stefnda, um að afsala jörðinni til stefnendaog annarra félagsmanna með framangreindum hætti, eru þessi rök stefnendahaldlaus. Eins og fyrr errakið eignaðist stefndi jörðina Ljárskóga með afsali hinn 11. september 1990.Hann er einn þinglýstur eigandi jarðarinnar og nýtur hvorki með félagsmönnumsínum óskiptra réttinda yfir henni né ber hann með þeim óskipta skyldu vegnahennar, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 70/2016. Hins vegar tilheyraLjárskógar, svo og aðrar sjálfstæðar eignir stefnda, þeim fasteignum áfélagssvæðinu sem veiðirétt eiga, og í þeim hlutföllum sem greinir í arðskráfélagsins hverju sinni, sbr. 6. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Samkvæmt þvígeta eignarráð stefnenda að Ljárskógum, jafnvel þótt sú eign sé ekki sjálf áfélagssvæðinu, því eingöngu byggst á arðskrárhlut fasteigna þeirra í stefnda.Breytir í því sambandi engu þótt haldin hafi verið sjálfstæð „arð- ogeignarhlutaskrá“ fyrir jörðina, enda gat sú skrá hvorki falið í sér bindandiafsal á eignarhlutum í jörðinni né talist gild sem arðskrá í skilningi laga nr.61/2006. Af því leiðir og að útborgun arðs til félagsmanna í andstöðu viðframangreint lagaákvæði gat aldrei unnið þeim rétt til jarðarinnar á grundvellireglna um hefð. Verður því að hafna málsástæðum stefnenda um að framangreintlagaákvæði geti með einhverjum hætti leitt til þess að taka beri kröfur þeirratil greina. Að framangreinduvirtu, og þar sem stefnendur hafa ekki að öðru leyti sýnt fram á að þeir eigilögmætt tilkall til þess að fallist verði á kröfur þeirra, verður kröfum þeirrahafnað. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu.Að fenginniþeirri niðurstöðu verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda óskipt1.200.000 krónur í málskostnað. Dóm þennankveður upp Ásgeir Magnússon dómstjóri.Dómsorð:Stefndi,Veiðifélag Laxdæla, skal vera sýkn af kröfum stefnenda, Skúla Einarssonar, JónínuEinarsdóttur, Jóhönnu Lilju Einarsdóttur, Valdísar Einarsdóttur, Ólafar BjargarEinarsdóttur, Svanborgar Þuríðar Einarsdóttur, Jóns Ægissonar, Haraldar ÓskarsHaraldssonar, Bjarna Hermannssonar og Unnsteins Kristins Hermannssonar.Stefnendur greiði stefnda óskipt 1.200.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 164/2006
Líkamsárás Fíkniefnalagabrot
J var sakfelldur fyrir þrjár líkamsárásir og vörðuðu tvær þeirra við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en hin þriðja við 1. mgr. 217. gr. sömu laga. Hann var jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Með vísan til 8. töluliðar 74. gr. og með hliðsjón af 75. gr. almennra hegningarlaga, svo og með vísan til forsendna héraðsdóms fyrir refsingu J að öðru leyti, þótti mega ákveða refsingu hans fangelsi í níu mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Fallið er frá kröfu um greiðslu skaðabóta til C þar sem ákærði hefur gert hana upp. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar. Hann krefst þess til vara að sakargiftum samkvæmt I. og II. kafla ákæru verði vísað frá héraðsdómi en að hann verði ella sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til þrautavara, að refsing hans verði milduð. Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er reist á því að héraðsdómur hafi átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skipi dóm í máli ef sýnt þykir að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ekki er tilefni til að hnekkja mati héraðsdóms að þessu leyti. Kröfu ákærða er því hafnað. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi voru brot ákærða gegn 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 framin í júlí, október og desember 2004. Brot ákærða samkvæmt ákæruliðum II. og III. voru bæði framin að morgni sunnudags í íbúð fyrrum sambúðarkonu hans og barnsmóður. Hún var brotaþoli í því fyrra en nefndur C í því síðara. Í báðum tilvikum kom ákærði á heimili stúlkunnar en þá voru þar fyrir í svefnherbergi sinn hvor maðurinn. Viðbrögð ákærða við þessu voru mikil afbrýðisemi, heift og reiði og bar stúlkan fyrir dómi að hún hafi alveg skilið það. Eftir uppsögu héraðsdóms náði ákærði sáttum við brotaþolann C og hefur verið lögð fyrir Hæstarétt yfirlýsing hans um að þeir ákærði hafi sæst vegna átaka þeirra 12. desember 2004 og ákærði gert upp bætur vegna tjóns hans. Þegar til þessa er litið þykir með vísan til 8. töluliðar 74. gr. og hliðsjón af 75. gr. almennra hegningarlaga og þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot gegn þeim lögum, svo og með vísan til forsendna héraðsdóms fyrir refsingu ákærða að öðru leyti, mega ákveða refsingu hans fangelsi í níu mánuði. Ekki þykir unnt að skilorðsbinda hana að neinu leyti. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Júlíus Sverrir Sverrisson, sæti fangelsi níu mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 246.437 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 23. ágúst 2005 á hendur Júlíusi Sverri Sverrissyni, kt. 170577-5669, Tunguvegi 1, Hafnarfirði, fyrir eftirgreind brot framin árið 2004 nema annað sé tekið fram: I. Líkamsárás, með því að hafa föstudaginn 16. júlí, í félagi við tvo óþekkta menn, ráðist að A, kt. [..], inni á heimili hans að [..], Hafnarfirði, og slegið hann nokkur högg með barefli víða í líkamann, með þeim afleiðingum að A marðist og skrámaðist ofan við vinstra herðablað, marðist og roðnaði á hægra herðablaði og á mjöðm vinstra megin, marðist yfir þumalrót öðru megin og hliðlægt á vinstra læri og hlaut nokkrar skrámur á aftanverða vinstri síðu. Þetta er talið varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. II. Líkamsárás, með því að hafa, að morgni sunnudagsins 10. október, í íbúð að [..] Reykjavík, rifið í andlit B, kt. [..], og hrint henni svo hún féll í gólfið, með þeim afleiðingum að B rófubeins­brotnaði, marðist á vinstri síðu og hlaut tvær skrámur á vinstri kinn. Þetta er talið varða við 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. III. Líkamsárás, með því að hafa, að morgni sunnudagsins 12. desember, í íbúð að [..] Reykjavík, slegið C, kt. [..], nokkur hnefahögg í andlit og brjóst svo hann féll í gólfið og tekið hann hálstaki, með þeim afleiðingum að C hlaut nefbrot, kinnbeinsbrot og höfuðkúpubrot, hann bólgnaði og marðist um bæði augu, hlaut skrapsár á enni, mar og sár á vinstra eyra og fjölmarga maráverka á hálsi og efri hluta brjóstkassa, bæði að framan og aftan. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. IV. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 17. júlí 2005, utan við iðnaðarhúsnæði að [..], Hafnarfirði, haft í vörslum sínum 0,53 g af amfetamíni sem lögregla fann við leit á ákærða. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að gerð verði upptæk 0,53 g af amfetamíni, sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá krefst nefndur C þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 281.250 krónur. Verjandi ákærða krefst þess að sakarefnum samkvæmt I. og II. kafla ákæru verði vísað frá dómi. Að öðrum kosti verði ákærða dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. I. kafli ákæru. Föstudaginn 16. júlí 2004 kl. 17.47 var lögreglunni í Hafnarfirði tilkynnt um að þrír aðilar hefðu ráðist inn á heimili að [..] í Hafnarfirði og gengið þar í skrokk á íbúa. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að þremenningarnir hafi hlaupið á brott er húsráðandi hafi ógnað þeim með sleggju. Er lögreglumenn komu á staðinn hafi verið haft tal af íbúum að [..]. Í máli þeirra hafi komið fram að þrír menn vopnaðir hafnarboltakylfu hafi ruðst inn í húsið og ráðist á A. Á leið þeirra frá heimilinu hafi einn þessara einstaklinga brotið framrúðu í bifreiðinni [..] með hafnarboltakylfunni, en bifreiðin hafi staðið fyrir utan [..]. Bifreiðin hafi verið í eigu A. Í viðræðum við A hafi komið fram að hann hafi grunað hvert væri tilefni árásarinnar, en það tengdist sennilega kæru er hafi verið lögð fram hjá lögreglu á hendur A. Hafi A virst tregur til að segja frá því hverjir árásarmennirnir gætu verið af ótta við frekari árásir. Hafi hann lýst því að hann myndi sjálfur fara á slysadeild til að láta huga að áverkum sínum. Guðjón Baldursson læknir á slysa- og bráðadeild Landspítala háskólasjúkrahúss hefur 23. ágúst 2004 ritað læknisvottorð vegna komu A á slysadeild 16. júlí 2004. Í vottorðinu kemur fram að við skoðun hafi A verið aumur yfir þumalrót og með mar. Þá hafi hann verið með verki í öxl og með skerta hreyfingu við fráfærslu í vinstri axlarlið og framhreyfingu í liðnum. Þá hafi hann verið með verki í axlarhyrnulið við hreyfingu í öxl. Við skoðun á baki hafi hann verið með mar ofan við vinstra herðablað, auk þess að vera þar marinn og skrámaður. Ofan á hægra herðablaði hafi hann verið með mar og roða um 12 cm að lengd og 3-4 cm að breidd. Hafi marið verið með rauðum útlínum og hvítri miðju líkt og ílangur kleinuhringur. Samskonar mar hafi verið ofan við mjöðm vinstra megin. Þá hafi sést nokkrar skrámur á aftanverðri vinstri síðu. Einnig hafi verið mar hliðlægt á vinstra læri. Ekki hafi verið talin sérstök þörf á meðferð vegna áverkanna. Um hafi verið að ræða yfirborðslæga áverka sem ættu að geta jafnað sig á 1-2 vikum án fylgikvilla. Mánudaginn 19. júlí 2004 mætti A á lögreglustöð og lagði fram kæru vegna líkamsárásar vegna atburðanna að [..]. Lýsti hann atvikum svo að hann hafi verið á heimili sínu þennan dag ásamt móður sinni, fósturföður og bróður sínum. Er knúið hafi veri dyra hafi fósturfaðir sinn svarað. Þrír ,,skuggalegir menn” hafi spurt eftir A. Fósturfaðir sinn hafi náð í sig og er mennirnir hafi séð til A hafi þeir ruðst óboðnir inn í húsið og gert tilraun til að draga A út. Hafi A náð að verjast og leitað skjóls inni í húsinu. Þá hafi mennirnir elt sig inn í herbergi. Þar hafi þeir ráðist að sér og einn mannanna verið með hafnarboltakylfu í hendi sem hann hafi ítrekað slegið A með víða um líkamann. Hafi megnið af höggunum lent á baki A og síðu, en A hafi lagt áherslu á að verja höfuð sitt og því snúið sér undan höggunum. Einn mannanna hafi beitt kylfunni en hinir tveir hafi einnig veist að sér og m.a. haldið sér. Einn mannanna hafi skyndilega sagt ,,út” en um leið hafi þeir allir látið af árásinni og hlaupið út. Hafi A orðið eftir í herberginu og því ekki séð er mennirnir hafi fari úr húsinu. Einn mannanna hafi slegið hafnarboltakylfunni í framrúðu bifreiðar A og brotið hana. Ekki hafi þeir valdið neinum skemmdum á innanstokksmunum á heimilinu. Eftir árásina hafi fósturfaðir A komið inn í herbergið og í framhaldi verið hringt á lögreglu. Kvaðst A vita að einn ársarmannanna hafi verið Júlíus Sverrir Sverrisson, ákærði í máli þessu. Hina mennina kvaðst A ekki hafa kannast við. Ákærði var boðaður til skýrslugjafar hjá lögreglu 29. júlí 2004. Kvaðst hann hafa átt óuppgerð mál við A, en A hafi verið staðinn að ,,óeðlilegri framkomu í fjölskyldu sakbornings”. Hafi ákærði því ákveðið að ,,veita manninum refsingu.” Hafi hann komið að [..] í Hafnarfirði daginn fyrir árásina. Hafi það verið gert í því skyni að komast að því hvar A byggi. Hafi ákærði síðan fengið tvo kunningja sína til þess að koma með sér daginn eftir að [..]. Hafi ákærði lagt bifreið sinni í nágrenni við [..]. Hafi þremenningarnir því næst gengið upp að húsinu. Hafi ákærði haft hafnarboltakylfu í hendi. Hafi hann því næst knúið dyra. Ætlan ákærða hafi verið að ná A út úr húsinu og veita honum ,,ofanígjöf” með því að berja hann. Húsbóndi á heimilinu hafi komið til dyra og ákærði þá spurt eftir syni hans. Hafi A síðan komið til dyra en ekki hafi tekist að draga hann út úr húsinu. Af þeim ástæðum hafi ákærði og félagar hans ruðst inn í húsið. A hafi hlaupið á undan þeim og komist inn í herbergi sitt þar sem hann hafi reynt að loka hurðinni. Hafi ákærði þó náð að slá hann einu höggi með hafnarboltakylfunni og höggið lent á handlegg A. Hafi ákærði stokkið á herbergishurðina og með því komist inn í herbergið. Félagar ákærða hafi ekkert aðhafst en ákærði sjálfur séð um að ráðast að A og veita honum áverka. Hafi ákærði m.a. náð að grípa A hálstaki. Í sömu mund hafi móðir A sagt að það væru börn í húsinu. Kvaðst ákærði þá þegar hafa losað takið og ásamt félögum sínum farið út úr húsinu. Á leið sinni frá húsinu kvaðst ákærði hafa slegið hafnarboltakylfunni í framrúðu bifreiðar A og brotið hana. Ákærði kvaðst ekki hafa veitt A nema eitt högg með hafnarboltakylfunni. Þá kvaðst hann ekki hafa slegið eða sparkað í A. Kvaðst ákærði telja að áverkar A hafi stafað af því er ákærði hafi stokkið á hurð herbergis hans, sem hafi leitt til þess að A hafi fallið við inn í herbergið. Fimmtudaginn 29. júlí 2004 mætti A á lögreglustöð í Hafnarfirði. Kvaðst hann óska eftir að draga kæru sína á hendur ákærða til baka. Kvaðst A óttast ákærða og hefndaraðgerðir af hans hálfu. Væri það hans vilji að lögregla myndi ekkert frekar aðhafast í málinu. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði játa að hafa við þriðja mann farið inn á heimili A að [..] Hafnarfirði föstudaginn 16. júlí 2004. Ekki kvaðst ákærði vilja greina frá hverjir hafi verið með honum í för þennan dag. Kvaðst hann hafa knúið dyra. Er hurðin hafi verið opnuð hafi ákærði spurt eftir A. Er A hafi komið til dyra hafi ákærði spurt hann hvort hann væri A. Í framhaldinu hafi hann gripið í handlegg A og ætlað að kippa honum út. Það hafi ekki tekist og ákærði þá gripið til þess ráða að fara á eftir A inn í húsið. Kvaðst ákærði hafa verið með hafnarboltakylfu í hendi. Hafi hann slegið A með kylfunni eitt högg í vinstri öxlina. Hafi A þá náð að hlaupa inn í herbergi til sín og reynt að loka hurðinni. Í því hafi ákærði stokkið á hurðina sem hafi leitt til þess að A hafi fallið í gólfið. Móðir A hafi þá komið að og ákærði í kjölfarið farið út úr húsinu. Ákærði kvað tvo kunningja sína hafa verið í för með sér umrætt sinn. Þeir hafi ekkert aðhafst. Ákærði kvað A hafa gert á hlut fjölskyldu sinnar, sem hafi leitt af sér sorg og reiði í fjölskyldunni. Hafi ákærði ekki þekkt A persónulega fyrir þetta og í raun séð hann í fyrsta sinn að [..]. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju A hafi dregið kæru sína hjá lögreglu til baka. Ekki hafi ákærði haft samband við hann eftir þessa atburði sem hafi getað leitt til þess. Ekki kvaðst hann telja að A hefði ástæðu til að óttast ákærða. Fyrir dómi bar A að þrír menn hafi komið að [..] í Hafnarfirði 16. júlí 2004. Þar hafi hann kannast við ákærða, en hann hafi hitt hann einhverju sinni áður. Hina mennina hafi A aldrei séð áður. Fósturfaðir A hafi opnað hurðina. Er A hafi komið fram hafi þremenningarnir allir ruðst inn og elt A inn í húsið. Hafi einn þeirra verið með hafnarboltakylfu í hendi. Ekki kvaðst A geta fullyrt hvort þeir hafi náð að koma höggi á A áður en hann hafi komist inn í herbergi til sín. Þar inni hafi þremenningarnir ráðist á A og m.a. slegið hann með kylfunni. Ekki kvaðst A geta borið um fjölda högga. A kvaðst telja að ákærði hafi komið á heimili hans vegna atviks er hafi verið til rannsóknar hjá lögreglu. Kvaðst A hafa dregið kæru sína til baka, en honum hafi fundist óþarfi að ganga í gegnum málið. Hafi verið reynt að hafa áhrif á A með að draga kæruna til baka. Hafi það verið gert með því að hótað hafi verið að farið yrði með það mál sem væri til rannsóknar í blöðin að öðrum kosti. Þau skilaboð hafi A borist frá ákærða í gegnum annan mann. Hafi það verið skömmu eftir atburðina að [..]. D kvaðst hafa verið heima hjá sér að [..]umræddan dag. Dyrabjöllu hafi verið hringt og D farið til dyra. Fyrir utan hafi staðið þrír menn er spurt hafi eftir A. Er þremenningarnir hafi séð A hafi þeir umsvifalaust ráðist inn og einn þeirra verið með kylfu í hendi. Hafi þeir elt A inn í herbergi og a.m.k. einn farið á eftir honum þar inn. Hafi D þá farið rakleiðis út á verönd til að ná í barefli. Hafi hann komið inn og þá heyrt öskur úr herbergi A. Hafi hann því næst ógnað mönnunum með bareflinu og þeir þá horfið á brott. E hafi verið inni í svefnherbergisálmu hússins. Hafi hún komið fram um leið og mennirnir hafi ruðst inn í húsið. Ungir frændur E hafi verið á heimili þeirra. Á leið sinni frá húsinu hafi aðkomumennirnir brotið rúðu í bifreið A. Ekki kvaðst D hafa kannast við neinn mannanna. Vegna þess að hann hafi farið rakleitt út á verönd hússins hafi hann ekki séð aðkomumennina slá A. Ekki kvaðst F D vita af hverju A hafi dregið kæru sína á hendur ákærða til baka. Hafi A verið meiddur eftir árásina og hugsanlega verið hræddur við ákærða. Hafi hann skolfið lengi eftir atlöguna. E bar að dyrabjöllu hafa verið hringt heima hjá sér 16. júlí 2004. Þrír menn hafi staðið fyrir utan og spurt eftir A. Við svo búið hafi E farið inn í herbergi til sín. Hafi hún skömmu síðar heyrt læti er mennirnir hafi ruðst inn í húsið, en þeir hafi farið inn í herbergi á eftir A. Hafi hún þá hlaupið fram og séð einn þremenningana með kylfu í hendi. Sá hafi verið á leið út. Hafi hún bent mönnunum á að hún væri með lítil börn í húsinu og þeir þá farið út. Ekki kvaðst E hafa séð þremenningana ráðast á A. Einhver hafi eftir þetta hringt í E og sagt henni að yrði kæran ekki dregin til baka yrði nafn A sett í blöðin. Hafi A verið hræddur lengi eftir árásina, sem og heimilisfólk annað. Hafi hún farið með hann á slysadeild til aðhlynningar eftir árásina. Ekki kvaðst E hafa vitað um tilefni árásarinnar á sínum tíma. A hafi hins vegar gert henni grein fyrir tengslum ákærða við mál sem væri til rannsóknar og varðaði A. Jón Haukur Hafsteinsson lögreglumaður staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Kvaðst hann hafa sinnt tilkynningu um árásina að [..] í Hafnarfirði. Er lögreglumenn hafi komið að [..] hafi maður, er Jón Haukur hafi talið vera föður A, tekið á móti lögreglumönnum. Hafi hann greint frá því að þrír menn hafi ráðist inn á heimilið. Lögreglumenn hafi rætt við A, sem hafi viljað ræða atburðina í einrúmi á lögreglustöð. Fram hafi komið að þremenningarnir hafi elt A inn í herbergi þar sem þeir hafi lamið hann. Allir hafi verið í áfalli á heimilinu og þá sérstaklega foreldrar A. Í máli A hafi komið fram sú skoðun hans að um væri að ræða hefndaraðgerðir vegna annars máls er væri til rannsóknar og tengdist A. Niðurstaða: Verjandi ákærða hefur aðallega krafist þess að þessum ákærulið verði vísað frá dómi. Þá frávísun byggir verjandi á því að A, brotaþoli í ákæruliðnum, hafi dregið kæru sína á hendur ákærða til baka. Krafa um frávísun þessa ákæruliðar kom fyrst fram hjá verjanda við munnlegan flutning málsins fyrir dómi. Leiðbeindi dómari sakflytjendum um að réttast væri að krafa um frávísun yrði tekin fyrir áður en málflutningur um efnishlið málsins færi fram, þar sem krafa um frávísun varðaði formhlið máls en ekki efnis. Leituðu sakflytjendur eftir að ekki yrði frestað málflutningi um efnishlið af þessum sökum. Hefur dómurinn fallist á að haga úrlausn málsins með þeim hætti. Samkvæmt 2. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940 er málsókn út af brotum gegn 1. mgr. 217. gr. laganna opinber og skal einungis höfða mál vegna brota á ákvæðinu ef almannahagsmunir krefjast þess. Ákæruvald höfðar opinbert mál með útgáfu ákæru, sbr. 116. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991 og á mat um hvort almannahagsmunir séu til staðar til útgáfu ákæru, sbr. 2. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Verður ekki við því hróflað í þessum dómi, enda liggur að mati dómsins ljóst fyrir að A dró kæru sína á hendur ákærða til baka af ótta við hefndaraðgerðir. Verður því ekki fallist á kröfu verjanda um að vísa þessum þætti málsins frá dómi. Ákærði hefur viðurkennt að hafa föstudaginn 16. júlí 2004, í félagi við tvo menn sem hann hefur ekki viljað nafngreina, farið að heimili A að [..] í Hafnarfirði. Hafi þeir þremenningarnir ruðst inn á heimilið og ákærði verið með hafnarboltakylfu í hendi. Hefur ákærði jafnframt viðurkennt að hafa slegið A með hafnarboltakylfunni eitt högg í handlegg. Að öðru leyti hefur hann leitt að því líkur að A hafi einnig hlotið áverka við að falla í gólfið eftir að ákærði réðst til inngöngu inn í herbergi hans, en A varnaði honum inngöngu með því að reyna að loka herbergishurðinni. Hefur ákærði ekki viðurkennt afdráttarlaust að þeir áverkar er A hlaut umrætt sinn hafi komið til fyrir hans tilstilli. Hefur ákærði greint frá því að hann hafi ætlað að veita A ráðningu vegna framferðis hans í garð fjölskyldu ákærða. Hafi hann fyrirfram lagt á ráðin um þetta, m.a. með því að fara að [..] deginum á undan til að kanna aðstæður. Hefur ákærði jafnframt borið að A hafi hann ekki séð fyrir þennan atburð. A hefur lýst atlögu ákærða umræddan dag þannig að ákærði og tveir aðkomumenn hafi ruðst inn á heimili hans. Hafi þeir elt hann inn í herbergi og veitt honum fjölmarga áverka með hafnarboltakylfu. Hafi hann reynt að verjast atlögunni með því að verja höfuð sitt og láta höggin flest lenda í líkama sínum og þá sér í lagi baki. Hafi atlagan staðið um hríð uns ákærði og samferða menn hans hafi yfirgefið húsið. Fósturfaðir A og móðir hans hafa staðfest framburð A að mestu fyrir utan að þau bera að þau hafi ekki séð atburðarásina alla og ákærða ekki slá A með kylfunni. Hefur fósturfaðir ákærða borið að hann hafi farið út á verönd til að ná í barefli til að hrekja aðkomumennina á brott. Þá hefur móðir A borið að hún hafi verið á öðrum stað í húsinu og ekki komið fram fyrr en eftir að hún hafi orðið vör við þremenningana ryðjast inn í herbergi til A. A gekkst undir læknisskoðun síðar þennan dag. Hefur áður verið gerð grein fyrir læknisvottorði er getur um áverka er A hlaut. Svo sem þar kom fram var A við komu með verki í öxl og með skerta hreyfingu í vinstri axlarlið. Þá var hann með verki í axlarhyrnulið við hreyfingu í öxl. Var hann með mar ofan við vinstra herðablað, auk þess að vera þar marinn og skrámaður. Ofan á hægra herðablaði var hann með mar og roða. Var marið með rauðum útlínum og hvítri miðju líkt og ílangur kleinuhringur. Samskonar mar var ofan við mjöðm vinstra megin. Þá var hann með nokkrar skrámur á aftanverðri vinstri síðu. Einnig var hann með mar hliðlægt á vinstra læri. Af hálfu dómsins er slegið föstu að áverka þessa hafi A hlotið af framferði ákærða og félaga hans. Þegar til áverkanna er litið og hafður í huga yfirlýstur tilgangur farar ákærða á heimili A eru engin efni til annars en að leggja til grundvallar framburð A um framgöngu ákærða þetta sinn, sem að hluta sækir stoð í framburð fósturföður A og móður. Áverkar þessir eiga undir 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt I. kafla ákæru. II. kafli ákæru. Sunnudaginn 10. október 2004 kl. 11.38 barst lögreglunni í Reykjavík tilkynning um að maður hafi ráðist inn í íbúð að [..] í Reykjavík. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafði lögregla tal af B á vettvangi. Tjáði hún lögreglu að barnsfaðir hennar, ákærði í máli þessu, hafi komið á heimili hennar með tveggja ára barn hennar og ákærða. Hafi B ekki viljað hafa ákærða í íbúðinni og bent honum á að fara er hann hafi verið búinn að skila barninu. Hann hafi neitað því og haldið í útidyrahurðina er B hafi reynt að ýta honum út. Hafi hann síðan veist að henni og hent henni í gólfið. Því næst hafi ákærði farið inn í svefnherbergi B þar sem vinur hennar hafi verið. Hafi ákærði ráðist á þann mann í svefnherberginu. Hafi gesturinn verið með sjáanlega áverka á tám og olnboga. Hafi hann ekkert viljað aðhafast í málinu. Í skýrslunni kemur fram að B hafi verið í þó nokkru uppnámi. Jón Baldursson yfirlæknir á slysa- og bráðadeild Landspítala háskólasjúkrahúss hefur 16. apríl 2005 ritað áverkavottorð vegna komu B á slysadeild 10. október 2004. Í vottorðinu kemur m.a. fram að við skoðun hafi verið tvö för á vinstri kinn sem útlits vegna hafi hæglega getað verið eftir klór með nöglum. Um hafi verið að ræða grunn fleiður og ekki neina aðskotahluti eða óhreinindi að sjá í þeim. B hafi greinilega verið dálítið stirt um hreyfingar. Eymsli hafi aðallega verið fyrir miðjum spjaldhrygg og yfir rófubeini. Í vinstri síðu rétt ofan við mjaðmarkamb hafi verið nýlegur marblettur um 2-3 cm í þvermál. Sjúkdómsgreining hafi verið brot á rófubeini, mar á neðanverðu baki og skrámur í andliti. B lagði 11. október 2004 fram kæru hjá lögreglu á hendur ákærða fyrir líkamsárás. Kvað hún ákærða hafa komið heim til hennar til að afhenda dóttur þeirra um kl. 10.30 að morgni sunnudagsins 10. október 2004. Er ákærði hafi afhent dóttur þeirra hafi hann spurt B hvort einhver hafi verið hjá henni um nóttina. Hafi hún játað því. Við það hafi hann orðið mjög reiður og reynt að komast inn í íbúðina. Hafi B án árangurs reynt að varna því. Þegar ákærði hafi verið kominn inn hafi þau rifist heiftarlega sem hafi endað með því að ákærði hafi rifið í andlit hennar og hent henni í gólfið. Hafi hann því naust hlaupið inn í svefnherbergi íbúðarinnar og ráðist þar á F, vin B. Hafi ákærði hent F fram úr rúminu og sparkað í hann. Hafi hann að því loknu hlaupið út úr íbúðinni. Lögregla hafi komið á vettvang og B í framhaldinu farið á slysadeild til skoðunar. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 30. maí 2005 var símleiðis haft samband við B þann dag. Hafi henni ítrekað verið bent á að bótakrafa væri ekki komin fram af hennar hálfu vegna málsins. Hafi hún tjáð lögreglu að hún vildi afturkalla kæruna. Hafi hún greint frá því að komin væri á ,,nokkur sátt” á milli hennar og ákærða, en ef hún héldi málinu áfram myndi hún annars ,,fá það tvöfalt til baka” frá ákærða. Ákærði var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu 4. ágúst 2004. Kvaðst hann hafa komið á heimili B með dóttur þeirra umræddan morgun. Þegar hún hafi komið til dyra hafi hún verið klædd í slopp einn fata. Hafi ákærði þröngvað sér inn um dyr íbúðarinnar og farið að rífast við B. Hafi hann ýtt við henni þannig að hún hafi fallið á rassinn. Þá hafi hann farið inn í svefnherbergi íbúðarinnar þar sem hann hafi ýtt manni úr rúmi og í framhaldinu stigið á hann. Ekki hafi hann sparkað í manninn. Er undir ákærða voru bornar rispur í andliti B kvaðst hann ekki hafa valdið þeim áverkum. Þá kvaðst hann ekki vita til þess að hún hafi verið með rispur í andliti er hann hafi komið heim til hennar. Fyrir dómi bar ákærði á sama veg. Hafi hann og B verið í sambúð og eignast dóttur saman. Kvað hann B hafa dottið aftur fyrir sig og á rassinn er hann hafi opnað hurð íbúðar á heimili hennar. Ekki hafi verið ætlun hans að meiða hana. Þá kvaðst ákærði ekki hafa rifið í andlit B, svo sem honum væri gefið að sök. Þá kvað hann enga áverka hafa verið í andliti hennar er hann hafi komið í íbúðina. Ekki kvaðst ákærði hafa ráðist á F í íbúðinni, heldur hafi hann einungis stjakað við honum. Ekki kvaðst hann hafa þekkt F á þeim tíma. Ekki kvaðst ákærði vita af hvaða ástæðu B hafi dregið kæru sína á hendur honum til baka. Hafi hann talið að hún hafi ekki haft ástæðu til að óttast ákærða. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi leitaði B eftir því að skorast undan því að bera vitni í málinu á grundvelli 2. mgr. 50. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem hún og ákærði hafi verið í sambúð fyrir og eftir þann atburð sem sakarefnið varðaði. Með úrskurði dómsins frá 23. nóvember 2005 var því hafnað að hún yrði leyst undan vitnaskyldu í málinu. Leitaði hún ekki endurskoðunar á þeim úrskurði. Um atvik bar hún með þeim hætti að hún hafi kynnst ákærða þegar hún hafi verið 15 eða 16 ára gömul. Hafi hún flust til ákærða að [..] í Hafnarfirði. Þar hafi þau búið saman í um eitt ár. Þaðan hafi þau flutt að [..] í Reykjavík. Síðar hafi þau flutt saman að [..] í Reykjavík. Þar hafi þau búið saman í ríflega eitt ár. Sambandi þeirra hafi síðan lokið. Hún hafi vaknað að morgni sunnudagsins 10. október 2004 við það að bankað hafi verið á dyr íbúðar hennar að [..] í Reykjavík. Hafi hún opnað og ákærði verið þar kominn. Hafi hann verið mjög reiður, en þau hafi ,,ekki alveg” verið hætt saman á þeim tíma. Hafi ákærða grunað að einhver annar væri kominn í hans stað á heimili hennar. Hafi ákærði séð B,,hálf nakta”. Hafi hann komið inn í íbúðina og þau farið að rífast. Úr því hafi orðið ,,smá fætingur”. Þá hafi ákærði séð F í íbúðinni og orðið mjög reiður. Hafi ákærði tekið um andlit B og hrint henni í gólfið. Við það hafi hún fengið ör í andlit, auk þess að hafa rófubeinsbrotnað við fallið. Kvaðst B telja að G, sem einnig hafi búið í íbúðinni á þessum tíma, hafi hringt í lögreglu eftir þetta. B kvaðst hafa dregið kæru sína á hendur ákærða til baka þar sem hann hafi verið barnsfaðir hennar. Þá hafi hún einnig óttast að ákærði gæti hugsanlega tekið dóttur sína frá sér ef hún héldi kærunni við. Hafi hún verið hrædd vegna þess. B kvaðst hafa jafnað sig að mestu af rófubeinsbrotinu. Þó fengi hún verk í beinið við það að sitja lengi. F kvaðst hafa verið á heimili B 10. október 2004. Hafi hann vaknað við læti, en hann hafi heyrt öskur og skarkala fyrir framan svefnherbergið. Hafi hann farið fram úr rúmi til að aðgæta hvað væri um að vera. Hann hafi hins vegar ekki farið út úr svefnherberginu. Ákærði, sem F hafi ekki fyrr séð eða hitt, hafi komið inn í svefnherbergið og hafi þeir eitthvað ,,ást við”, en ákærði hafi veist að F. Ekki hafi F séð samskipti ákærða og B eða áverka á henni að því er hann myndi. Eftir að ákærði hafi verið horfinn á brott hafi lögregla komið að [..] og tekið skýrslur af þeim er voru á staðnum. G kvaðst hafa leigt íbúð að [..] ásamt B. Að morgni 10. október 2004 hafi G vaknað við háreisti og læti. Hafi hún heyrt B segja ákærða að fara út úr íbúðinni, en hann hafi sennilega verið þangað kominn til að skila dóttur þeirra. Ákærði og B hafi farið að rífast. Hafi hún séð ákærða hrinda B. Þar sem langt væri um liðið síðan atburðir áttu sér stað kvaðst G ekki muna hvort B hafi fallið í gólfið við þetta. Hafi G farið fram, tekið litlu stelpuna í fang sitt, en hún hafi verið grátandi og farið með stúlkuna inn í stofu. G kvaðst hafa verið búin að leigja íbúðina með B í um tvo mánuði er þessir atburðir hafi átt sér stað. Á þeim tíma hafi ákærði aldrei komið í íbúðina á meðan G hafi verið þar og hafi hún ekki orðið þess vör að ákærði og B væru í sambandi. Katrín Eva Erlendsdóttir lögreglumaður staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Kvað hún lögreglu hafa verið kallaða að [..] í Reykjavík 10. október 2004. Á staðnum hafi lögregla haft tal af ungri stúlku með barn. Hafi stúlkan borið að barnsfaðir hennar hafi komið á heimilið og ýtt við henni. Hafi barnsfaðirinn verið horfinn á brott er lögreglu hafi borið að garði. Stúlkan hafi verið grátandi. Ekki kvaðst Katrín muna eftir áverkum í andliti stúlkunnar. Niðurstaða: Verjandi ákærða hefur aðallega krafist þess að þessum ákærulið verði vísað frá dómi. Þá frávísun byggir verjandi á því að B, brotaþoli í ákæruliðnum, hafi dregið kæru sína á hendur ákærða til baka. Krafa um frávísun þessa ákæruliðar kom fyrst fram hjá verjanda við munnlegan flutning málsins fyrir dómi. Leiðbeindi dómari sakflytjendum um að réttast væri að krafa um frávísun yrði tekin fyrir áður en málflutningur um efnishlið málsins færi fram, þar sem krafa um frávísun varðaði formhlið máls en ekki efnis. Leituðu sakflytjendur eftir að ekki yrði frestað málflutningi um efnishlið af þessum sökum. Hefur dómurinn fallist á að haga úrlausn málsins með þeim hætti. Samkvæmt 111. gr. laga nr. 19/1991 skal sérhver refsiverður verknaður sæta ákæru, nema annað sé sérstaklega tekið fram í lögum. Í II. kafla ákæru er ákærða gefið að sök brot gegn 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Hefur sá sem misgert er við ekki forræði á því hvort slíkur verknaður sæti ákæru eða ekki. Verður því ekki fallist á kröfu verjanda um að vísa þessum þætti málsins frá dómi. Ákærði hefur viðurkennt að hafa komið á heimili B að [..] í Reykjavík að morgni sunnudagsins 10. október 2004. Er ákærði gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu vegna málsins bar hann að B og ákærði hafi farið að rífast, en það hafi leitt til þess að ákærði hafi þröngvað sér inn um dyr íbúðarinnar. Við það hafi B fallið ,,á rassinn.” Synjaði hann fyrir að hafa veitt henni áverka í andliti. Fyrir dómi bar ákærði á sama veg. Er B gaf skýrslu hjá lögreglu lýsti hún atburðarásinni þannig að ákærði hafi spurt sig að því hvort einhver hafi verið hjá henni um nóttina. Er hún hafi játað því hafi hann orðið mjög reiður og reynt að komast inn í íbúðina. Hafi hún án árangurs reynt að varna því. Þegar ákærði hafi verið kominn inn hafi þau rifist heiftarlega sem hafi endað með því að ákærði hafi rifið í andlit hennar og hent henni í gólfið. G kvaðst hafa vaknað þennan dag við háreisti og læti. Hafi hún heyrt B segja ákærða að fara út úr íbúðinni. Ákærði og B hafi farið að rífast og hafi hún séð ákærða hrinda B. Þar sem langt væri um liðið síðan atburðir áttu sér stað treysti hún sér hins vegar ekki til að fullyrða hvort hún hafi séð B falla í gólfið. Þegar til framburða ákærða sjálfs, B og G er litið verður slegið föstu að ákærði hafi umrætt sinn hrint B þannig að hún féll í gólfið. B fór á Landspítala háskólasjúkrahús síðar sama dag. Samkvæmt læknisvottorði var hún þá rófubeinsbrotin. Verður ekki við annað miðað en að þá áverka hafi hún fengið fyrir tilstilli ákærða, en þeir eru líkleg afleiðing af því að falla aftur fyrir sig niður á gólf og á sitjanda. Áverkavottorðið greinir frá því að B hafi verið með tvær skrámur á vinstri kinn, sem útlits vegna hafi hæglega verið taldar geta verið eftir klór með nöglum. Áverkarnir hafi verið grunn fleiður. Er þeim lýst sem ferskum áverkum. Ákærði bar sjálfur að hann hafi ekki tekið eftir því að B hafi verið með áverka í andliti er hann kom að [..]. Með vísan til framburðar B og ákærða, sem og framanritaðs læknisvottorðs telur dómurinn sannað að ákærði hafi veitt B þessa áverka, enda var hann þá orðinn mjög reiður vegna þess að honum var þá ljóst að næturgestur lá í rúmi B. Áverkar þeir er fram koma í verknaðarlýsingu ákæru eiga undir 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Með vísan til þess verður ákærði sakfelldur samkvæmt II. kafla ákæru. III. kafli ákæru. Sunnudaginn 12. desember 2004 kl. 15.06 var lögreglu tilkynnt um líkamsárás að [..] í Reykjavík. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu fylgdu boðum að sá er hefði orðið fyrir líkamsárásinni væri staddur að [..] í Reykjavík. Að [..]hafi lögregla haft tal af C. Hafi hann gert grein fyrir því að hann hafi verið staddur á heimili B að [..]aðfaranótt sunnudagsins 12. desember. Hafi hann rumskað um morguninn við einhvern hávaða og er hann hafi verið að setjast upp í rúmi hafi verið ráðist á hann. Hann hafi ekki verið að fullu vaknaður og því ekki náð að átta sig á hvað hafi verið að gerast. Af þeim ástæðum hafi hann illa náð að verjast árásinni. C kvað árásarmanninn hafa verið Júlíus Sverri Sverrisson, ákærða í máli þessu. Hafi C borið að ákærði hafi kýlt sig ítrekað, hent honum í gólfið og tekið hann hálstaki þannig að þrengt hafi að öndunarvegi. Með ákærða hafi verið H. H hafi ekki tekið þátt í árásinni. Eftir árásina hafi ákærði og H yfirgefið íbúðina. Í framhaldi hafi C farið heim til sín og sofnað þar. Faðir hans hafi vakið hann og eftir að hafa séð áverka á C hafi verið ákveðið að hafa samband við lögreglu. Í frumskýrslunni kemur fram að C hafi verið með talsverða sjáanlega áverka. Hægri auga hafi verið mikið bólgið, blóð í vinstra eyra, auk þess sem hann hafi verið bólginn og rauður víðsvegar á höfði og hálsi. Þá hafi hann verið rauður á bringunni og baki, auk þess að vera rauður á höndum. C hafi verið færður á slysadeild til skoðunar og aðhlynningar. Geir Tryggvason læknir á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala háskólasjúkrahúss hefur 9. febrúar 2005 ritað áverkavottorð vegna komu C á slysadeild 12. desember 2004. Í vottorðinu kemur m.a. fram að við skoðun hafi C verið með mikla bólgu og mar í kringum hægra auga þannig að það hafi nánast verið sokkið. Hafi hann átt í verulegum erfiðleikum með að opna það. Einnig hafi hann verið með glóðarauga vinstra megin. Skrapsár hafi verið á enni hægra megin um 4 x 3 cm. Hafi hann verið með fjölmarga maráverka á hálsi og efri hluta brjóstkassa bæði framan og aftaná. Áverkamerki hafi bent til að hann hafi verið tekinn kröftugu hálstaki og verið laminn endurtekið í brjóstkassa. Fengin hafi verið sneiðmynd af höfði og andlitsbeinum. Þar hafi komið í ljós brot á ennisbeini yfir ennisskúta hægra megin án mikillar millifærslu. Það séu loftbólur innankúpu framan til hægra megin undir broti á ennisbeinum sem bendi til brots gegnum höfuðkúpu. Einnig brot án millifærslu á kinnbeini sem liggi yfir kinnbeinsskútanum. Brot á nefbeini vinstra megin. Hafi C komið í endurmat 16. desember 2004. Þá hafi bólga og mar í andliti verið á hröðu undanhaldi. Þá hafi komið betur í ljós hversu innfallið nefbrotið vinstra megin hafi verið. Skoðun á andlitsbeinum sérstaklega með tilliti til brota leiði ekki í ljós misgengi á brotalínum. Sár í eyrnagangi sé ekki gróið. C lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás 15. desember 2004. Kvað hann sig og B hafa verið að ,,slá sér saman öðru hverju.” Kvaðst C hafa vaknað að [..] í Reykjavík sunnudaginn 12. desember 2004. Hafi hann tyllt sér á rúmstokkinn þegar hann hafi skyndilega og án nokkurra orðalenginga orðið fyrir árás af hálfu ákærða. Ákærði hafi komið inn í herbergið við annan mann, en í för með honum hafi verið H. H hafi hins vegar ekkert aðhafst á meðan ákærði hafi ráðist á C. C kvað ákærða hafa kýlt sig mörg högg í andlit og hafi þau flest lent við augu C, sérstaklega það hægra. Hafi C tvisvar sinnum fallið í gólfið. Þar hafi ákærði reynt að kyrkja C tvívegis með báðum höndum og hafi C sortnað fyrir augum í síðara skiptið. Árásinni hafi lokið með því að H hafi kallað til ákærða að nóg væri komið. Hafi ákærði og H yfirgefið íbúðina við svo búið. C bar að hann hafi vankast það mikið við fyrsta högg ákærða að hann hafi nær engum vörnum komið við, þó svo hann hafi með einhverju móti getað varist kyrkingartilraunum ákærða. Eftir árásina hafi C verið í íbúðinni í einhvern tíma ásamt B. Hafi hann verið í einhvers konar móki en myndi eftir að hafa þrifið sig í framan. Hann hafi klætt sig og síðar farið heim til sín að [..]. Faðir sinn hafi kallað eftir lögreglu þegar honum hafi orðið ljóst í hvaða ástandi C væri. Lögregla hafi komið að [..] og farið með C á slysadeild. Ákærði var boðaður til skýrslugjafar hjá lögreglu 30. júní 2005. Kvaðst hann hafa verið í sambandi með B í um 5 ár og ættu þau saman 3ja ára dóttur. Fyrir atvikið 12. desember 2004 hafi þau verið búin að hætta saman og byrja aftur nokkrum sinnum. Þau hafi verið hætt saman er ákærði hafi komið í heimsókn til hennar að morgni sunnudagsins 12. desember, þó svo ákærði hafi sofið hjá B aðfaranótt laugardagsins 11. desember 2004. Sunnudagsmorguninn 12. desember hafi ákærði ætlað að hitta B um kl 8.00 um morguninn. Hafi ákærði bankað á hurð heima hjá henni en enginn svarað. Með ákærða í för hafi verið H. Hafi ákærði talið sig vita að B væri heima og því tekið stiga sem hafi verið við húsið og ,,prílað” upp í glugga og bankað á hann. Þar hafi ákærði náð tal af B og beðið hana um að opna fyrir sér. Hafi hún orðið við því og ákærði farið inn í íbúð hennar og þar inn í svefnherbergi. Þar hafi ákærði hitt fyrir C, sem ákærði kvaðst hafa þekkt lengi. Ákærði hafi nefnt C með nafni en C hafi án frekari orðaskipta ráðist á ákærða. Hafi C tekið ákærða hálstaki á þann veg að hann hafi sett höfuð ákærða undir handarkrika og slegið í höfuð hans ítrekað með krepptum hnefa. Einnig hafi C slegið ákærða nokkrum sinnum með krepptum hnefa í síðuna. Hafi ákærði náð að toga í fætur C með þeim afleiðingum að þeir hafi báðir fallið í gólfið. Við það hafi C sleppt hálstakinu. Hafi ákærði þá slegið C í andlitið með krepptum hnefa tvisvar til þrisvar sinnum. Eftir högg ákærða hafi átökunum linnt. Blætt hafi úr annarri augabrún C. B hafi verið í miklu uppnámi og hafi ákærði og H yfirgefið íbúðina. Hafi ákærði hlotið glóðarauga eftir árás C, auk þess sem hann hafi verið með áverka á annarri síðu. Einnig hafi blætt smávegis úr nefi ákærða og hafi ákærði kastað mikið upp eftir þetta. Ekki hafi hvarflað að ákærða að kæra C fyrir árásina þar sem áverkar hafi ekki verið það miklir, auk þess sem ákærði og C hafi þekkst. Er undir ákærða voru bornir áverkar í áverkavottorði frá 9. febrúar 2005 varðandi C kvað ákærði þar um frekar mikla áverka að ræða og væri ekki ólíklegt að C hafi hlotið einhverja áverka eftir umrædd átök þeirra á milli. Fyrir dómi bar ákærði á sama veg um atvik. Kvaðst hann telja að B hafi átt von á sér að morgni sunnudagsins, en ákærði hafi komið að heimili hennar snemma þennan morgun. Hafi þau rætt saman kvöldið áður. Með ákærða í för þennan morgun hafi verið H. Hafi ákærði knúið dyra en enginn svarað. Hafi hann þá reist upp stiga við húsið og verið komin hálfa leið upp er B hafi opnað glugga og rætt við ákærða. Í framhaldinu hafi hún opnað íbúðina fyrir ákærða og H. Hafi B ekki átt von á að einhver væri ákærða samferða. Ákærði hafi farið inn í svefnherbergi íbúðarinnar og þar hitt fyrir C er hafi staðið úti á miðju gólfi. C hafi ákærði þekkt vel. Hafi ákærði nefnt nafn C um leið og hann hafi ,,bölvað”. Um leið hafi C stokkið á höfuð ákærða og lamið hann hnefahögg í síðuna. Hafi ákærði þá náð í fætur C sem hafi leitt til þess að þeir hafi fallið í gólfið. Í beinu framhaldi hafi ákærði náð að slá C þrisvar sinnum hnefahögg í andlitið. Ekki kvaðst ákærði vita af hvaða ástæðu C hafi að fyrrabragði ráðist á sig. Samferðamaður ákærða, H, hafi verið fyrir framan svefnherbergið á meðan á þessu hafi staðið, sem og B. Ákærði kvað sér hafa verið illa við að C væri á heimili B og hafi ákærði orðið afbrýðissamur vegna þess. Kvaðst ákærði telja að þeir áverkar er C hafi borið eftir þetta hafi sennilega hlotist af völdum ákærða. Ákærði hafi einnig fengið ,,hálfgert” glóðarauga og mar á síðu. Ekki hafi hann látið skoða þá áverka. Hann hafi hins vegar kastað upp eftir þetta og liðið illa lengi á eftir. C kvaðst hafa vaknað snemma að morgni sunnudagsins 12. desember. Hafi hann heyrt einhver læti frammi í íbúðinni og verið að rísa upp úr rúmi er ákærði hafi komið inn um dyr svefnherbergisins. Í framhaldinu hafi högg dunið á C frá ákærða og hafi C rotast við það. Ákærði hafi verið mjög æstur og engin orðaskipti átt sér stað á milli þeirra. Aðdragandi árásarinnar hafi verið enginn. Með ákærða í för hafi verið H, en H hafi ekkert aðhafst á meðan ákærði hafi gengið í skrokk á C. C kvað það alfarið rangt að hann hafi að fyrra bragði ráðist á ákærða í svefnherberginu. C hafi verið hálfrotaður í atlögunni og reynt að verja sig. Kvaðst C muna að H hafi sagt við ákærða að nóg væri komið. Í kjölfarið hafi C dottið út. Einhverju síðar hafi hann rankað við sér og farið heim til sín. Þar hafi hann sofnað og sofið í um 2 til 3 tíma. Foreldrar C hafi hringt á lögreglu áður en C hafi vaknað. Faðir hans hafi vakið hann, en þá hafi lögreglumenn verið komnir á staðinn. C kvaðst hafa jafnað sig á áverkunum en hafa verið í talsverðum vandræðum með lykt- og bragðskyn. C kvaðst hafa þekkt B fyrir þennan atburð og hafa vitað að hún hafi áður verið unnusta ákærða. B kvaðst hafa verið með ákærða í langan tíma en í fyrri hluta desember 2004 hafi þau verið hætt saman. Við það hafi ákærði verið ósáttur. Þennan morgun hafi B sofið í herbergi að [..] í Reykjavík ásamt C. Hafi hún vaknað um kl. 11.00 við að ákærði hafi staðið í stiga fyrir utan húsið og horft inn um glugga hjá henni. Hafi hún beðið ákærða um að fara en hann komið inn stigaganginn, bankað og barið á dyrnar með svo miklu afli að hún hafi haldið að hurðin myndi brotna. Hafi B opnað hurðina og ákærði þá ruðst inn og hent B í gólfið. Með ákærða í för hafi verið H. Ákærði hafi farið inn í svefnherbergi. Í skýrslu hennar hjá lögreglu er fært eftir henni að C hafi rétt verið vaknaður og staðinn upp. Fyrir dómi bar hún hins vegar að C hafi verið búinn að klæða sig er ákærði hafi komið inn í herbergið. Hjá lögreglu bar B að ákærði hafi ráðist á C og náð honum niður. Fyrir dómi bar hún hins vegar að C hafi sennilega átt upptökin að átökum þeirra, en hann hafi sennilega slegið til ákærða. Atburðarásin hafi verið mjög hröð en hún hafi séð ákærða slá C í andlitið nokkrum sinnum með krepptum hnefa. Við það hafi blætt úr andliti C. Hafi hún farið fram í stofu til að verða ekki sjálf fyrir barsmíðum og því ekki séð framhald átakanna. Hafi hún öskrað á ákærða, auk þess sem H hafi reynt að tala við hann líka. Hafi ákærði þá stoppað. Hann hafi hins vegar ráðist aftur á C frammi í stofu. Hafi ákærði slegið C með krepptum hnefa í andlitið nokkrum sinnum með þeim afleiðingum að C hafi fallið í gólfið. Í framhaldinu hafi ákærði yfirgefið íbúðina. Stuttu síðar hafi B ekið C til síns heima. B kvaðst ekki hafa séð áverka á andliti ákærða eftir átökin. H var boðaður til skýrslugjafar hjá lögreglu 18. maí 2005. Kvaðst hann alfarið neita að tjá sig um atburðina hjá lögreglu. Var hann boðaður til skýrslugjafar fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Mætti H ekki til þinghaldsins þrátt fyrir boðun og var gefin út vitnakvaðning fyrir hann til að mæta fyrir dóminn. Er H mætti fyrir dóminn í síðar ákveðnu þinghaldi gaf hann þá skýringu á fjarvist sinni að hann hefði gleymt því að mæta í dóminn við aðalmeðferð málsins. Um atvik að morgni 12. desember 2004 bar H með þeim hætti að hann hafi orðið ákærða samferða að heimili B. Hafi ákærði og B farið að rífast. H kvaðst telja að B hafi verið að skemmta sér aðfaranótt sunnudagsins og ekki átt von á ákærða í heimsókn. Er H og ákærði hafi komið inn í íbúðina hafi B verið hálf ber og maður uppi í rúmi hjá henni. Ekki kvaðst H hafa þekkt þann er hafi verið í svefnherberginu hjá B, en þangað inn hafi H ekki farið. Ákærði og gesturinn hafi farið að rífast, gesturinn í framhaldinu ráðist á ákærða og veitt honum högg, auk þess sem hann hafi tekið ákærða hálstaki. Ákærði hafi náð að snúa upp á sig. H hafi síðar gengið á milli þeirra. Ákærði hafi hlotið einhverja áverka við átökin, en hann hafi m.a. verið með glóðarauga. Þá hafi hann kastað upp síðar þann sama dag. Ekki kvaðst H hafa séð áverka á gestinum. Ríkharður Örn Steingrímsson lögreglumaður staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Er haft hafi verið tal af tilkynnanda á [..] hafi komið fram að árásarþoli hafi lent í átökum við annan mann á öðrum stað í bænum. Faðir þess er lent hafi í átökunum hafi hringt á lögreglu. Brotaþoli hafi verið með mikla sýnilega áverka, en hann hafi m.a. verið með miklar bólgur í andliti. Hafi komið fram í máli hans að ákærði hafi ráðist á sig að [..] í Reykjavík. Hafi brotaþoli verið þar sofandi áður en atburðirnir hafi átt sér stað. Það sem ritað hafi verið í frumskýrslu lögreglu hafi verið byggt á frásögn hlutaðeigandi á vettvangi. Niðurstaða: Ákærði hefur viðurkennt að hafa komið að [..] í Reykjavík að morgni sunnudagsins 12. desember 2004. Með honum í för hafi verið H. Eftir að B hafi opnað fyrir ákærða hafi hann farið inn í svefnherbergi íbúðarinnar. Þar inni hafi hann hitt fyrir C, sem hann hafi kannast við. Hafi ákærða verið ljóst að C hafi sofið um nóttina í íbúðinni og því orðið afbrýðisamur. Hafi hann nefnt nafn C og um leið farið með blótsyrði. Hafi C þá stokkið á ákærða og veitt honum hnefahögg. Eftir nokkra stund hafi ákærði náð að fella C í gólfið. Í framhaldinu hafi hann náð að slá hann þrjú hnefahögg í andlitið. Eftir það hafi ákærði og H yfirgefið íbúðina. C hefur lýst atburðarásinni svo að hann hafi vaknað þennan morgun við hávaða. Hafi hann sest upp í rúminu og tyllt sér á rúmstokkinn. Ákærði hafi komið inn í herbergið og slegið C hnefahögg í andlitið. Hafi C vankast við höggið og átt erfitt með að verjast ákærða, sem hafi margsinnis slegið hann hnefahögg í andlitið. Að auki hafi ákærði þrengt að öndunarvegi C þannig að honum hafi legið við yfirliði. Hefur C alfarið synjað fyrir að hafa veist að ákærða að fyrra bragði og veitt honum hnefahögg. Tvö vitni voru á vettvangi er atburðir þessir áttu sér stað. Framburður B hefur verið nokkuð á reiki um atburði í svefnherberginu. Í skýrslu hennar hjá lögreglu er fært að C hafi rétt verið vaknaður og staðinn upp er ákærði hafi komið inn í herbergið. Ákærði hafi ráðist á C og náð honum niður. Fyrir dómi bar hún hins vegar að C hafi verið búinn að klæða sig er ákærði hafi komið inn í herbergið og að C hafi sennilega átt upptökin að átökum þeirra, en hann hafi sennilega slegið til ákærða. Atburðarásin hafi verið mjög hröð en hún hafi séð ákærða slá C í svefnherberginu í andlitið nokkrum sinnum með krepptum hnefa. Hafi hún farið fram í stofu til að verða ekki sjálf fyrir barsmíðum og því ekki séð framhald átakanna. Hann aftur hafi ráðist á C frammi í stofu. Hafi ákærði þar slegið C með krepptum hnefa í andlitið nokkrum sinnum með þeim afleiðingum að C hafi fallið í gólfið. H neitaði að gefa skýrslu hjá lögreglu. Fyrir dómi bar hann að C hafi átt upphafið af átökum við ákærða og slegið hann að fyrra bragði. C fór á slysadeild sunnudaginn 12. desember 2004. Í læknisvottorði kemur fram að hann hafi verið með mikla bólgu og mar í kringum hægra auga þannig að það hafi nánast verið sokkið. Hafi hann átt í verulegum erfiðleikum með að opna það. Einnig hafi hann verið með glóðarauga vinstra megin. Skrapsár hafi verið á enni hægra megin. Hafi hann verið með fjölmarga maráverka á hálsi og efri hluta brjóstkassa bæði framan og aftaná. Áverkamerki hafi bent til að hann hafi verið tekinn kröftugu hálstaki og verið laminn endurtekið í brjóstkassa. Komið hafi í ljós brot á ennisbeini yfir ennisskúta hægra megin. Loftbólur innankúpu hafi bent til brots gegnum höfuðkúpu. Einnig brot á kinnbeini yfir kinnbeinsskúta og brot á nefbeini vinstra megin. Ekki verður við annað miðað en að áverka þessa hafi C alla hlotið í átökum við ákærða. Ljóst má vera að ákærði hefur gengið fram af miklu offorsi þetta sinn. Kom ákærði í íbúðina að [..]í fylgd með öðrum karlmanni. Verður að telja ólíklegt að C, sem var nývaknaður í íbúðinni, hafi átt frumkvæði að átökum við ákærða. Er framburður ákærða um það ósennilegur, auk þess sem lítið hald er í framburði vitnisins H sem ekki vildi gefa skýrslu um atvik hjá lögreglu og mætti ekki við aðalmeðferð málsins fyrir dómi. Fær ekki staðist sá framburður H fyrir dómi að hann hafi ekki séð neina áverka á andliti C eftir atlöguna í íbúðinni. Þá hefur framburður B verið á reiki og því ekki að fullu marktækur. Þeir áverkar er C hlaut við árásina og lýst er í áverkavottorði samræmist þeim framburði hans af atvikum að hann hafi verið laminn margsinnis í andlitið með krepptum hnefa og að hann hafi verið tekinn hálstaki. Er að mati dómsins nægjanlega ljóst að ákærði veitti C áverka þá er í ákæru greinir, en þeir eiga undir 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Verður hann því sakfelldur samkvæmt III. kafla ákæru. IV. kafli ákæru. Ákærði hefur játað háttsemi samkvæmt IV. kafla ákæru. Með vísan til þeirrar játningar hans, sem samræmist gögnum málsins, verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum kafla ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur í maí 1977. Samkvæmt sakavottorði var hann í júní 1997 dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Í júlí 1999 gekkst hann undir sektargreiðslu hjá sýslumanni fyrir brot gegn umferðarlögum. Loks var hann 21. júní 2004 dæmdur í sektargreiðslu fyrir brot gegn umferðarlögum. Brot ákærða í þessu máli eru alvarleg og þá sér í lagi samkvæmt I. og III. kafla ákæru. Var framferði hans einkar ófyrirleitið og ljóst að hann sótti fram gegn einstaklingum sem áttu erfitt með varnir. Með vísan til þessa, sem og 1., 3., 6. og 7. tl., 1. mgr., sbr. og 2. mgr., 70. gr. og 77. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Verður hún að engu leyti skilorðsbundin. C hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 281.250 krónur. Ekki hefur verið krafist vaxta af fjárhæðinni. Er krafan sundurliðuð þannig að miskabóta er krafist að fjárhæð 250.000 krónur. Þá er krafist 31.250 króna vegna lögmannsaðstoðar. Kærandi á rétt á miskabótum. Með hliðsjón af þeim alvarlegu áverkum er hann hlaut og lýst er í læknisvottorði sem höfðu í för með sér veruleg óþægindi þykja þær hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða kæranda kostnað, sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Lögmannskostnaður telst hæfilega ákveðinn 31.250 krónur. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs 0,53 g af amfetamíni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði allan sakarkostnað samkvæmt yfirliti lögreglustjóra um sakar­kostnað ásamt tildæmdum málsvarnarlaunum að viðbættum virðis­aukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Katrín Hilmarsdóttir fulltrúi lögreglu­stjórans í Reykjavík. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Júlíus Sverrir Sverrisson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði C, kt. [..], 200.000 krónur í skaðabætur og 31.250 krónur í lögmannskostnað. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 0,53 g af amfetamíni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 249.040 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns 199.040 krónur.
Mál nr. 436/2004
Kaupsamningur Veðsetning Þinglýsing
K gerði samning 6. september 2001 um kaup á hluta úr jörðinni H en þinglýsti honum ekki. Eftir þetta tímamark gáfu þinglýstir eigendur jarðarinnar út tvö tryggingarbréf til S samtals að fjárhæð 140.000.000 króna og var bréfunum þinglýst á jörðina. Ágreiningur málsaðila laut að því hvort tryggingarbréfin fengju hrundið rétti K samkvæmt hinum óþinglýsta kaupsamningi. Þar sem fram hafði komið í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns S að hann kannaðist við nafn K af þeim kaupsamningum um spildur úr jörðinni sem lagðir hafi verið fyrir S þegar gengið var frá lánafyrirgreiðslu þeirri sem var grundvöllur tryggingarbréfanna gat S ekki talist grandlaus um efni kaupsamningsins og gekk réttur K því framar rétti S, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Var S því dæmdur til að aflétta umræddum veðböndum af spildunni. Taldist það ekki standa þessari niðurstöðu í vegi, eða breyta neinu í lögskiptum aðila þótt veðrétti S yrði ekki endanlega aflýst af spildunni fyrr en henni hefði verið skipt úr jörðinni með samþykki viðeigandi stjórnvalda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. nóvember 2004 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda en til vara, að honum verði aðeins gert að létta veðböndum samkvæmt tryggingarbréfum dagsettum 7. september 2001 að höfuðstól 120.000.000 krónur og 20. nóvember sama ár að höfuðstól 20.000.000 krónur „af umdeildri spildu stefnda á jörðinni Hvammi, Skorradalshreppi, sbr. kaupsamning stefnda og Eignarhaldsfélagsins Hvammskógs ehf. dags. 6. september 2001, gegn því að stefndi greiði kaupverð tilgreindrar landspildu til áfrýjanda.“ Hann krefst og málkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sparisjóður Mýrasýslu, greiði stefnda, Kára Stefánssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 1. september 2004. Mál þetta var höfðað 5. apríl 2004 og dómtekið 24. ágúst sama ár. Stefnandi er Kári Stefánsson, Víðihlíð 6 í Reykjavík, en stefndi Sparisjóður Mýrasýslu, Borgarbraut 14 í Borgarnesi. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert skylt að aflétta veðböndum af spildu í eigu stefnanda úr jörðinni Hvammi í Skorradalshreppi, eins og spildan er afmörkuð í kaupsamningi 6. september 2001 milli stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf., samkvæmt tryggingarbréfi að höfuðstól 120.000.000 krónur útgefnu 7. september 2001 af Eignarhaldsfélaginu Skorradalur ehf. og tryggingarbréfi að höfuðstól 20.000.000 krónur útgefnu 20. nóvember sama ár af Eignarhaldsfélaginu Hvammsskógur ehf. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnda verði aðeins gert að aflétta af spildunni veðböndum samkvæmt greindum tryggingarbréfum gegn því að stefnandi greiði til stefnda kaupverð spildunnar samkvæmt kaupsamningi um hana. Þá gerir stefndi þá kröfu að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. I. Með samningi 6. september 2001 keypti stefnandi af Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf. spildu úr landi Hvamms í Skorradal. Í kaupsamningnum er mörkum spildunnar lýst en með samningnum fylgdi uppdráttur af spildunni. Kaupverðið var 24.000.000 krónur og bar að greiða það við útgáfu afsals en þá átti jarðarparturinn að vera veðbandslaus. Þessi kaup áttu sér aðdraganda sem rekja má til kaupa Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. á jörðinni Hvammi. Verður þeim viðskiptum lýst hér að svo miklu leyti sem horfir til skýringar á því sakarefni sem er til úrlausnar í þessu máli. Með kaupsamningi 22. maí 2001 keypti Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. jörðina Hvamm af erfingjum Hauks Thors. Kaupverðið nam 120.000.000 krónur og átti að greiða það með 10.000.000 krónum við undirritun samnings, 10.000.000 krónum innan þriggja daga frá dagsetningu samningsins gegn skilyrtu veðleyfi og 100.000.000 krónum við afsal 25. júlí 2001. Jörðin Hvammur er skógræktarjörð og var tilgangurinn með kaupunum að skipuleggja sumarhúsabyggð og selja lóðir undir sumarhús. Til að fjármagna greiðslu að fjárhæð 10.000.000 krónur, sem greiða átti innan þriggja daga frá undirritun kaupsamnings, fékk Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. lán hjá stefnda og gaf út tryggingarbréf fyrir þeirri fjárhæð 23. maí 2001 með 1. veðrétti í jörðinni. Í kjölfarið leitaði Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. til stefnda um frekari fjármögnun vegna kaupa jarðarinnar. Af hálfu stefnda var sett sem skilyrði fyrir lánveitingu að Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. sýndi fram á að unnt væri að selja lóðir eða spildur úr jörðinni fyrir um 50.000.000 til 60.000.000 krónur. Eftir að félagið hafði lagt fyrir stefnda gögn því til staðfestingar veitti stefndi lán fyrir lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi um jörðina. Til tryggingar á því láni gaf Eignarhaldsfélagið Skorradalur út tryggingarbréf til stefnda 7. september 2001 að fjárhæð 120.000.000 krónur með 1. veðrétti í jörðinni, samhliða fyrra tryggingarbréfi. Afsal til Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. var gefið út 7. september 2001 en það ásamt fyrrgreindu tryggingarbréfi, sem gefið var út sama dag, var lagt inn til þinglýsingar 10. þess mánaðar. II. Hinn 2. október 2001 var stofnað nýtt félag um eignarhald á jörðinni, Eignarhaldsfélagið Hvammsskógur ehf. Afsal til félagsins fyrir jörðinni var síðan gefið út 15. sama mánaðar. Að umræddu félagi stóðu Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. með 98 % hlutafjár og Þerney ehf. og Jóhann Kristján Sigurðsson með 1 % hlutafjár hvor. Í október og nóvember 2001 leysti Jóhann til sín allt hlutafé í félaginu en hann mun um þetta leyti hafa fengið lánafyrirgreiðslu hjá stefnda. Af því tilefni gaf Eignarhaldsfélagið Hvammsskógur ehf. út tryggingarbréf til stefnda 20. nóvember 2001 að fjárhæð 20.000.000 krónur með 1. veðrétti í jörðinni, samhliða fyrri tryggingarbréfum. Í framhaldi af þessum viðskiptum reis ágreiningur milli stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Hvammsskógur ehf. um hvort félagið væri bundið af kaupsamningi stefnanda 6. september 2001 um spildu úr jörðinni. Af því tilefni höfðaði stefnandi mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur félaginu 10. apríl 2002 og gekk dómur í málinu 5. desember sama ár. Með þeim dómi var viðurkennt að Eignarhaldsfélagið Hvammsskógur ehf. væri bundið af umræddum kaupsamningi stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. Dóminum var áfrýjað og með dómi Hæstaréttar 2. október 2003 í máli nr. 77/2003 var héraðsdómur staðfestur. III. Hinn 14. október 2003 ritaði lögmaður stefnanda bréf og gerði þá kröfu að Eignarhaldsfélagið Hvammsskógur ehf. gæfi út afsal fyrir spildu stefnanda. Með bréfi sama dag var þess einnig farið á leit að stefndi leysti spildu stefnanda úr veðböndum gegn því að kaupverðið að frádregnum kostnaði yrði greitt. Því erindi svaraði stefndi með bréfi 7. nóvember sama ár en þar kom fram að jarðarparturinn yrði ekki leystur úr veðböndum nema með samþykki lántakanda, auk þess sem sýna þyrfti fram á að sparisjóðurinn yrði ekki fyrir tjóni. Í kjölfarið urðu frekari bréfaskipti milli aðila án þess að efni séu til að rekja þau nánar. Með bréfi 8. janúar 2004 gerði stefndi þá kröfu að jörðin Hvammur yrði seld nauðungarsölu. Var krafan reist á tryggingarbréfum stefnda áhvílandi á jörðinni. Með bréfi lögmanns stefnanda 8. mars 2004 var nauðungarsölunni andmælt vegna grandsemi stefnda um betri rétt stefnanda til spildu úr jörðinni. Einnig var því haldið fram að viðhlítandi nauðungarsöluheimild væri ekki fyrir hendi. Með bréfi sýslumanns 23. mars 2004 var fallist á andmæli stefnanda og náði nauðungarsalan ekki fram að ganga. IV. Stefnandi reisir málsókn sína á því að komist hafi á bindandi samningur 6. september 2001 milli hans og Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. um kaup á spildu úr jörðinni Hvammur. Með dómi Hæstaréttar 2. október 2003 hafi skuldbindingargildi samningsins síðan verið staðfest gagnvart núverandi þinglýstum eiganda jarðarinnar, Eignarhaldsfélaginu Hvammsskógur ehf. Stefnandi vísar til þess að spildan eigi að vera veðbandslaus við útgáfu afsals. Heldur stefnandi því fram að stefndi hafi verið grandvís um betri rétt stefnanda samkvæmt kaupsamningnum þegar stefndi tók veð í allri jörðinni með tryggingarbréfum útgefnum 7. september og 20. nóvember 2001. Vísar stefnandi til þess að kaup Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. hafi átt sér nokkurn aðdraganda en stefndi hafi sett að skilyrði fyrir láni til fjármögnunar á kaupunum að lóðir yrðu seldar úr jörðinni. Telur stefnandi hafið yfir allan vafa að kaupsamningur við hann hafi verið borinn undir stefnda áður en hann fékk veð í jörðinni með fyrrgreindum tryggingarbréfum, enda hafi kaupverðið numið umtalsverðum hluta af því fé sem afla átti með lóðasölu áður en komið gæti til lánfyrirgreiðslu. Þannig hafi kaup stefnanda á spildu úr jörðinni beinlínis verið forsenda fyrir lánveitingu stefnda. Stefnandi bendir á að grandleysi sé skilyrði þess að síðari rétthafi geti á grundvelli samnings hrundið eldri óþinglýstum rétti sem háður sé þinglýsingu, sbr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Jafnframt tekur stefnandi fram að þinglýsing breyti engu um lögskipti milli aðila að kaupsamningi, auk þess sem núverandi þinglýstur eigandi jarðarinnar sé bundinn af kaupsamningnum, eins og staðfest hafi verið með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Stefnandi tekur fram að við kaup hans á spildu úr jörðinni 6. september 2001 hafi verið áhvílandi tryggingarbréf til stefnda 23. maí 2001 að fjárhæð 10.000.000 krónur. Af þeirri ráðstöfun sé stefnandi bundinn en síðari veðsetningar til stefnda sé stefnanda óviðkomandi. Þá andmælir stefnandi þeirri röksemd stefnda að hann geti ekki leyst spilduna úr veðböndum án samþykkis lántakanda. Í því sambandi bendir stefnandi á að lántakandi hafi skuldbundið sig til að láta spilduna af hendi veðbandslausa við útgáfu afsals. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið heldur stefnandi því fram að veðsetning á spildu hans til stefnda hafi verið ólögmæt. Vegna grandsemi stefnda verði hann að þola ógildingu veðsetningarinnar og að veðböndum eftir gerð kaupsamnings við stefnanda 6. september 2001 verði aflétt. Verði ekki fallist á þessar röksemdir vísar stefnandi til almennra ógildingarreglna samningaréttar til stuðnings kröfum sínum. Telur stefnandi óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig veðsetninguna og því beri að ógilda hana samkvæmt 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Sama leiði einnig af 36. gr. laganna, enda sé veðsetningin ósanngjörn og andstæð góðri viðskiptavenju. Þá telur stefnandi að stefndi brjóti gegn reglunni um tillit til þeirra sem hagsmuna eigi að gæta haldi hann fast við þá afstöðu að synja um afléttingu veðbanda. V. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að þegar hann hafi tekið við tryggingarbréfi 7. september 2001 útgefnu af Eignarhaldsfélaginu Skorradalur ehf. og tryggingarbréfi 20. nóvember 2001 útgefnu af Eignarhaldsfélaginu Hvammsskógur ehf. hafi útgefendur þeirra verið þinglýstir eigendur jarðarinnar Hvamms, enda hafi bréfunum verið þinglýst án athugasemda. Einnig heldur stefndi því fram að hann hafi ekki tekið á sig neinar skuldbindingar gagnvart stefnanda og því beri honum engin skylda til að aflétta veðböndum af eigninni. Stefndi heldur því fram að hann hafi mátt treysta að viðsemjendum hans, Eignarhaldsfélaginu Skorradalur ehf. og Eignarhaldsfélaginu Hvammsskógur ehf., hafi verið heimilt að veðsetja jörðina með þeim hætti sem gert var, enda hafi hann ekki haft neina ástæðu til að vefengja réttindi þeirra. Í því sambandi breyti engu kaupsamningur við stefnanda frá 6. september 2001 en sá samningur sé stefnda óviðkomandi. Stefndi telur ljóst að með fyrrgreindum tryggingarbréfum hafi hann öðlast veðrétt í allri jörðinni Hvammi, þar með talið umdeildri landspildu stefnanda, enda hafi spildan ekki verið skilin undan jörðinni þannig að hún standi sem sjálfstæð eign í þinglýsingarbókum. Í því sambandi bendir stefndi á að útilokað hafi verið fyrir hann að taka veð í jörðinni Hvammi, án þess að það tæki til landspildu stefnanda, því skylt sé að hver sjálfstæð eign sé skráð með ákveðnum hætti í Landskrá fasteigna og þar með þinglýsingarbókum. Að öðrum kosti telst partur úr jörð ekki sérstök eign sem hægt er að undanskilja við veðsetningu jarðarinnar, sbr. lög um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi enn ekki látið þinglýsa kaupsamningi um spilduna frá 6. september 2001. Í því tilliti bendir stefnandi á að tryggingarbréfi útgefnu 20. nóvember 2001 hefði ekki verið þinglýst á þann hluta jarðarinnar ef stefnandi hefði þinglýst samningnum án ástæðulauss dráttar. Telur stefndi að stefnandi sjálfur verði að bera hallann af því að hafa ekki gætt þess að tryggja rétt sinn samkvæmt kaupsamningnum með því að láta þinglýsa honum. Með engu móti geti stefndi glatað rétti vegna þessarar vanrækslu stefnanda. Stefndi vekur athygli á því að tryggingarbréf að fjárhæð 120.000.000 krónur var gefið út daginn eftir að gerður var kaupsamningur 6. september 2001 um spildu stefnanda. Þegar tryggingarbréfið var gefið út hafi ekki verið búið að fjalla um kaupsamninginn í sveitarstjórn og jarðanefnd í samræmi við áskilnað jarðalaga, nr. 65/1976. Auk þess hafi ekki verið búið að afla staðfestingar landbúnaðarráðuneytisins á skiptingu jarðarinnar að fenginni umsögn Bændasamtaka Íslands, sbr. 3. mgr. 12. gr. sömu laga. Af þessu sökum hafi ekki verið ljóst að kaupsamningurinn öðlaðist gildi og í raun sé enn ekki ljóst hvort hann muni öðlast gildi þar sem hann hafi ekki komið til umfjöllunar hjá þessum stjórnvöldum. Með hliðsjón af þessu hafi ekki verið óeðlilegt af stefnda að taka veð í allri jörðinni, jafnvel þótt talið verði að honum hafi verið kunnugt um kaupsamning stefnanda. Í framhaldi af því hafi það síðan verið mál stefnanda og eiganda jarðarinnar hvernig þeir leystu þetta gagnvart stefnda ef kaupsamningurinn öðlaðist gildi. Verði ekki fallist á framangreindar röksemdir heldur stefndi því fram að stefnandi hafi fyrirgert öllum rétti sínum gagnvart stefnda með tómlæti við að halda hugsanlegum rétti sínum til streitu. Þótt stefnandi hafi ekki þinglýst kaupsamningnum hefði honum verið í lófa lagið að tilkynna stefnda um kaupin á landspildunni en til þess hafi hann haft ástæðu þar sem á jörðinni hvíldi tryggingarbréf til stefnda 23. maí 2001 að höfuðstól 10.000.000 krónur. Stefndi mótmælir því eindregið að ógildingarreglur samningalaga eigi við um það sakarefni sem hér er til úrlausnar, enda hafi stefndi ekki átt neina aðild að lögskiptum stefnanda og eigenda jarðarinnar. Stefndi reisir varakröfu sína á því að hætt sé við að hann verði fyrir óverðskulduðu tjóni ef spilda stefnanda verður leyst úr veðböndum án þess að kaupverð spildunnar renni til stefnda. Einnig bendir stefndi á að ekki sé útilokað að hann verði fyrir tjóni ef spildan verði skilin frá jörðinni þar sem verðmæti jarðarinnar muni rýrna. VI. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga, nr. 39/1978, skal þinglýsa réttindum yfir fasteign til þess að þau haldi gildi sínu gegn þeim er reisa rétt sinn á samningum um eignina. Fær samningur ekki hrundið eldri óþinglýstum rétti nema honum sé þinglýst sjálfum, enda sé rétthafi eftir samningi grandlaus um þann rétt er hrinda á, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Með grandleysi er átt við að rétthafi eftir samningi eða löggerningi hvorki þekki né ætti að þekkja hin óþinglýstu réttindi, sbr. 19. gr. laganna. Með kaupsamningi 6. september 2001 keypti stefnandi nánar afmarkaða spildu úr jörðinni Hvammi í Skorradal af Eignarhaldsfélaginu Skorradalur ehf., sem þá var eigandi jarðarinnar samkvæmt kaupsamningi 22. maí sama ár. Jarðarparturinn var seldur án þess að stefnandi ætti að yfirtaka áhvílandi veðskuldir. Daginn eftir að stefnandi keypti spilduna gaf Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. út tryggingarbréf til stefnda að fjárhæð 120.000.000 krónur með 1. veðrétti í jörðinni. Sama dag var gefið út afsal fyrir jörðinni til Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. Voru bæði afsalið og tryggingarbréfið móttekið til þinglýsingar 10. sama mánaðar. Eftir að Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. hafði afsalað jörðinni til Eignarhaldsfélagsins Hvammsskógar ehf. 15. október 2001 gaf það félag út tryggingarbréf til stefnda 20. nóvember sama ár að fjárhæð 20.000.000 krónur með 1. veðrétti í jörðinni. Það bréf var móttekið til þinglýsingar 26. sama mánaðar. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort þessi tryggingarbréf stefnda, samtals að fjárhæð 140.000.000 krónur, fái hrundið rétti stefnanda samkvæmt óþinglýstum kaupsamningi hans. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi hafi verið grandsamur um rétt stefnanda samkvæmt óþinglýstum kaupsamningi hans þegar honum var veitt veð í jörðinni með umræddum tryggingarbréfum. Stefndi hefur ekki vefengt að fyrir þá ráðstöfun hafi honum borist kaupsamningurinn við stefnanda. Þvert á móti kom fram fyrir dómi í aðilaskýrslu Gísla Kjartanssonar, sparisjóðsstjóra stefnda, að hann myndi eftir nafni stefnanda í tengslum við þá samninga sem lagðir voru fyrir hann áður en lán til að fjármagna kaup á jörðinni var afgreitt til Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. 7. september 2001. Sparisjóðsstjórinn kvaðst hins vegar ekki hafa kannað nánar efni þessara samninga. Með hliðsjón af þessum málatilbúnaði stefnda og ráðstöfun á sakarefni í aðilaskýrslu, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verður lagt til grundvallar að kaupsamningur stefnanda hafi borist stefnda áður en jörðin ásamt spildu stefnanda var sett stefnda að veði með tryggingarbréfum 7. september og 20. nóvember 2001. Mátti stefnda því vera ljóst að spilda úr jörðinni hafði verið seld stefnanda án þess að hann tæki að sér að greiða áhvílandi skuldir. Var stefndi því grandsamur um betri rétt stefnanda þegar hann fékk veð í jörðinni með umræddum tryggingarbréfum. Í því sambandi breytir engu hvort sparisjóðsstjóri stefnda kynnti sér nánar þau gögn sem beinlínis voru lögð voru fyrir hann í tengslum við veðsetningu jarðarinnar, eins og honum bar með hliðsjón af þeim kröfum sem gera verður til lánastofnanna um vandaða viðskiptahætti. Samkvæmt þessu verður ekki talið að tryggingarbréf stefnda fái hrundið rétti stefnanda samkvæmt óþinglýstum kaupsamningi um spildu úr jörðinni. Með bréfi 14. október 2003 krafðist stefnandi þess að stefndi leysti spildu hans úr veðböndum, en þá voru um tvö ár liðin frá því að stefnda var sett jörðin að veði með tryggingarbréfum 7. september og 20. nóvember 2001. Verður ekki fallist á að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að hann hafi fyrirgert rétti sínum gagnvart stefnda. Þá gat engu breytt gagnvart stefnda hvort stefnandi þinglýsti kaupsamningi sínum, enda var stefndi grandsamur um betri rétt stefnanda. Þessum málsástæðum til stuðnings sýknukröfu stefnda verður því hafnað. Samkvæmt framansögðu verður að taka til greina kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að aflétta tryggingarbréfum 7. september og 20. nóvember 2001 af spildu stefnanda. Verður ekki talið standa í vegi fyrir þessari niðurstöðu eða breyta neinu í lögskiptum málsaðila þótt veðrétti stefnda verði ekki endanlega aflýst af spildunni fyrr en henni hefur verið skipt úr jörðinni með samþykki viðeigandi stjórnvalda, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997. Af hálfu stefnda er gerð sú krafa til vara að honum verði gert að aflétta veðböndum af spildu stefnanda gegn því að stefnandi greiði kaupverð spildunnar til stefnda. Um þessa kröfu stefnda verður ekki dæmt án aðildar Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf., sem var seljandi spildunnar, og Eignarhaldsfélagsins Hvammsskógur ehf., sem er bundið af kaupsamningi um spilduna, sbr. dómur Hæstaréttar 2. október 2003 í máli nr. 77/2003. Varakröfu stefnda er því hafnað. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Sparisjóði Mýrasýslu, er gert að aflétta tryggingarbréfum útgefnum 7. september og 20. nóvember 2001 af spildu stefnanda, Kára Stefánssonar, úr jörðinni Hvammi í Skorradalshreppi samkvæmt kaupsamningi 6. september 2001 milli stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Skorradalur ehf. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 240/2012
Fasteign Galli Ábyrgðartrygging Vátryggingarsamningur Skaðabætur
Húsfélag fjöleignarhússins að Rjúpnasölum 10 í Reykjavík höfðaði mál gegn vátryggingarfélaginu V hf. til heimtu bóta úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, sem annaðist byggingu fjöleignarhússins, vegna galla á því. Í málinu var ráðið til lykta ágreiningi aðila um framreikning vátryggingafjárhæðarinnar, sem að öðru leyti var óumdeild, og upphafstíma dráttarvaxta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins stóð JB byggingarfélag ehf. á árunum 2003 og 2004 að smíði fjöleignarhúss að Rjúpnasölum 10 í Kópavogi, en í húsinu, sem er á tíu hæðum, munu vera 38 íbúðir. Byggingarstjóri við verkið var Bjarni M. Bjarnason og hafði byggingarfélagið tekið starfsábyrgðartryggingu fyrir hann hjá áfrýjanda allt frá árinu 1998. Eftir skilmálum um þessa vátryggingu náði hún til skaðabótaskyldu, sem falla kynni á vátryggingartaka sem byggingarstjóra vegna almenns fjártjóns þriðja manns sem rakið yrði til þess að ekki hafi verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, enda hafi vátryggingartakinn staðfest ábyrgð sína á hlutaðeigandi mannvirki fyrir byggingarfulltrúa og tjónið félli undir hana að lögum. Um vátryggingarfjárhæð sagði í skilmálunum að ábyrgð áfrýjanda vegna hvers einstaks tjónsatviks væri takmörkuð við 5.000.000 krónur og gæti heildargreiðsla hans vegna allra tjónsatvika innan hvers tólf mánaða vátryggingartímabils ekki orðið hærri en þreföld sú fjárhæð. Til viðbótar henni gæti þó komið kostnaður, sem vátryggingartakinn kynni að stofna til vegna ákvörðunar um skaðabótaskyldu eða bótafjárhæð, og vextir, sem hann yrði dæmdur til að greiða. Vátryggingarfjárhæðin átti að taka breytingum í samræmi við byggingarvísitölu frá grunntölunni 229,8 stig „1. janúar ár hvert í hlutfalli við breytingar á þeirri vísitölu.“ Um tímatakmörk voru svofelld ákvæði í skilmálunum: „Komi afleiðingar atvika, sem tjón hefur hlotist af og gerst hafa á vátryggingartímanum, ekki í ljós fyrr en vátryggingin er fallin úr gildi, greiðir félagið samt sem áður bætur sbr. 91. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Bætur greiðast þó ekki, ef afleiðingar koma í ljós 5 árum eftir lokaúttekt á mannvirki því, sem vátryggingartaki annaðist byggingarstjórn á og ábyrgð hans tekur til, sbr. 53. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Félagið greiðir ekki bætur fyrir tjón vegna atvika, sem verða áður en vátryggingartíminn hefst, enda þótt tjónið komi ekki í ljós fyrr en á vátryggingartímanum.“ Loks er þess að geta að samkvæmt skilmálunum áttu kröfur, sem féllu undir vátrygginguna, að fyrnast á tveimur árum frá lokum þess almanaksárs þegar kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Í málinu er óumdeilt að framangreind starfsábyrgðartrygging hafi verið í gildi á þeim tíma, sem húsið að Rjúpnasölum 10 var reist, en síðast mun hún hafa verið endurnýjuð fyrir vátryggingartímabilið frá 1. janúar 2005 til 1. janúar 2006. Samkvæmt framlagðri staðfestingu áfrýjanda á þeirri endurnýjun var vátryggingarfjárhæðin á því tímabili 6.612.000 krónur af hverju tjóni, en eigin áhætta 196.000 krónur. Áfrýjandi tilkynnti umhverfisráðuneytinu 4. janúar 2006 að vátryggingin hafi fallið úr gildi 1. sama mánaðar, en kveðið var á um skyldu til slíkrar tilkynningar í 5. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Fram er komið í málinu að bú JB byggingarfélags ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010 og er óumdeilt að lokaúttekt hafi aldrei farið fram á húsinu að Rjúpnasölum 10. Stefndi fékk mann dómkvaddan 9. apríl 2010 til að leggja mat á ýmsa galla, sem hann taldi hafa komið fram á húsinu. Í matsgerð 7. júlí sama ár var komist að þeirri niðurstöðu að nánar tilteknir gallar væru á þaki yfir hluta hússins og næmi kostnaður af viðgerð þeirra 11.850.000 krónum. Þá hafi einnig komið fram annmarkar á gluggum og svalahurðum, sem hafi að auki valdið rakaskemmdum innan dyra, og væri viðgerðarkostnaður vegna þessa alls 16.605.000 krónur. Þess var getið í matsgerðinni að fjárhæðir þessar tækju mið af verðlagi á matsdegi. Stefndi, sem kveðst á fyrri stigum hafa krafist þess að byggingarfélagið bætti úr göllum, sendi áfrýjanda matsgerðina 3. ágúst 2010 og óskaði eftir afstöðu hans til bótaskyldu samkvæmt fyrrnefndri starfsábyrgðartryggingu. Í svari áfrýjanda við þessu erindi 24. september sama ár kom fram að hann teldi bótaskyldu vera fyrir hendi „vegna galla á þaki að því marki sem það fyllir hámarksvátryggingarfjárhæð kr. 6.612.000“ og byði hann greiðslu á þeirri fjárhæð auk þóknunar lögmanns, 437.413 krónur, eða samtals 7.049.413 krónum. Samkvæmt ódagsettu svarbréfi stefnda taldi hann að vátryggingarfjárhæðin ætti að breytast í samræmi við byggingarvísitölu fram til ársins 2010, en ekki aðeins til 2005, svo sem áfrýjandi hafi miðað boð sitt við, auk þess sem greiða ætti dráttarvexti af bótum frá 7. ágúst 2010, kostnað af matsgerð og hærri fjárhæð vegna þóknunar lögmanns en boðin hafi verið. Þá áskildi stefndi sér rétt til að krefjast uppgjörs á tjóni sínu á þeim grundvelli að um væri að ræða tvö tjónsatvik í skilningi áðurgreinds ákvæðis vátryggingarskilmálanna, annars vegar vegna galla á þaki og hins vegar á gluggum og svalahurðum. Áfrýjandi varð ekki við þessum kröfum stefnda að öðru leyti en því að kostnaði af öflun matsgerðar, 746.349 krónum, var bætt við fjárhæðina, sem hann hafði áður boðið fram, og greiddi hann þannig stefnda samtals 7.795.762 krónur í bætur, sem sá síðarnefndi tók við með fyrirvara 22. október 2010. Stefndi höfðaði mál þetta 2. febrúar 2011 og krafðist þess að áfrýjanda yrði aðallega gert að greiða sér 21.805.918 krónur en til vara 10.902.959 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum frá 3. september 2010 til greiðsludags en að frádreginni innborgun að fjárhæð 7.795.762 krónur. Samkvæmt héraðsdómsstefnu taldi stefndi að vátryggingarfjárhæðin ætti að réttu lagi að teljast 10.902.959 krónur með því að hún tæki mið af breytingum á byggingarvísitölu fram til ársins 2010. Í aðalkröfu lagði stefndi til grundvallar að tjónsatvik hafi verið tvö og næmi hún því tvöfaldri vátryggingarfjárhæðinni, en í varakröfu að atvikið hafi aðeins verið eitt. Undir rekstri málsins í héraði féll stefndi frá aðalkröfu sinni að gengnum dómi Hæstaréttar 20. október 2011 í máli nr. 3/2011 og stóð að því gerðu eftir ágreiningur um framreikning vátryggingarfjárhæðar, svo og um upphafstíma dráttarvaxta. II Vátryggingarsamningurinn, sem um ræðir í málinu, var gerður í tíð laga nr. 20/1954 og féll úr gildi 1. janúar 2006, sama dag og lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga leystu þau af hólmi. Áfrýjandi hefur ekki borið fyrir sig að tjónþola hafi brostið heimild samkvæmt lögum nr. 20/1954 til að krefjast bóta í skjóli ábyrgðartryggingar beint úr hendi vátryggingafélags, sbr. á hinn bóginn 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004, og kemur aðild að málinu því ekki frekar til athugunar. Samkvæmt áðurnefndum vátryggingarskilmálum tók áfrýjandi á sig ábyrgð allt að tiltekinni fjárhæð á skaðabótum, sem kynnu að falla á hlutaðeigandi byggingarstjóra vegna almenns fjártjóns þriðja manns af því að mannvirki hafi ekki verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög eða reglugerðir. Óumdeilt er að tjón stefnda stafi af slíkri missmíð á húsinu að Rjúpnasölum 10, sem mun eins og áður segir hafa verið byggt á árunum 2003 og 2004, en byggingarfélagið, sem að því stóð, mun hafa afhent íbúðir í húsinu til kaupenda á síðarnefnda árinu. Krafa um skaðabætur vegna ágalla af þessum orsökum, sem áfrýjandi tók ábyrgð á með vátryggingarsamningnum, var því orðin til ekki síðar en í upphafi árs 2005, en ekkert liggur fyrir um að saknæm vanræksla byggingarstjórans hafi spannað yfir tímabil eftir það. Miða verður greiðsluskyldu áfrýjanda við fjárhæð vátryggingarinnar, sem þá var í gildi samkvæmt skilmálum um hana, enda var þar ekki kveðið á um annað tímamark til útreiknings á fjárhæðinni, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 12. desember 2002 í máli nr. 244/2002 og 17. nóvember 2011 í máli nr. 123/2011. Eins og málið liggur fyrir orkar ekki tvímælis að fjárhæð skaðabótakröfu stefnda, ef metin væri til verðlags í ársbyrjun 2005, væri hærri en nemur þessari vátryggingarfjárhæð. Áfrýjandi greiddi því stefnda fjárhæðina, sem honum bar samkvæmt vátryggingarsamningnum, 22. október 2010 að því er höfuðstól kröfunnar varðar. Í málinu er ekki deilt um að áfrýjandi hafi jafnframt staðið stefnda réttilega skil á kostnaði af ákvörðun skaðabótakröfunnar og innheimtu. Um vexti af kröfunni verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi með matsgerðinni, sem stefndi sendi honum 3. ágúst 2010, fengið í hendur nauðsynlegar upplýsingar til að leggja mat á vátryggingaratburðinn og ákveða fjárhæð bóta, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954, og féll því krafa stefnda í gjalddaga 14 dögum eftir það. Samkvæmt 3. mgr. sama lagaákvæðis átti stefndi rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni frá þeim gjalddaga, en þeirra hefur hann þó ekki krafist fyrr en frá 3. september 2010. Áfrýjandi verður samkvæmt þessu dæmdur til að greiða dráttarvexti af höfuðstól kröfu stefnda eins og í dómsorði greinir, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi krafist greiðslu á öðrum liðum kröfu sinnar svo tímanlega að vextir verði dæmdir af þeim. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnda, Rjúpnasölum 10, húsfélagi, dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.612.000 krónum frá 3. september til 22. október 2010. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var 6. janúar sl., er höfðað af Húsfélaginu Rjúpnasölum 10, Kópavogi, með stefnu birtri 2. febrúar 2011, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.902.959 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 10.902.959 kr. frá 3. september 2010 til greiðsludags allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 7.795.762 kr. sem greidd var þann 12. október 2010. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfu stefnanda í málinu. Til vara er þess krafist að tildæmd bótafjárhæð verði lækkuð. Stefndi gerir jafnframt kröfu um að sér verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. II Málavextir JB byggingafélag ehf. (áður Járnbending ehf.) byggði á árunum 2002-2004 fjöleignahúsið að Rjúpnasölum 10, Kópavogi og seldi íbúðirnar á almennum markaði. Félagið var úrskurðað gjaldþrota á árinu 2010. Byggingarstjóri hússins var Bjarni Már Bjarnason og seldi hið stefnda tryggingafélag Bjarna starfsábyrgðartryggingu vegna starfa hans sem byggingarstjóri við þetta verk og önnur. Stefnandi segir að allt frá því íbúðir í fasteigninni voru afhentar hafi húsfélagið glímt við leka í húsinu. Stefnandi aflaði sér matsgerðar dómkvadds matsmanns sem staðfesti að þak hússins, sem jafnframt eru svalir 10. hæðar þess að hluta, sem og gluggar og hurðir voru haldin verulegum göllum. Var það niðurstaða matsins að kostnaður við úrbætur og lagfæringar á þaki og gluggum næmi samtals 30.731.400 kr. Eftir að framlögð matsgerð lá fyrir óskaði stefnandi eftir afstöðu stefnda varðandi bótaskyldu. Stefndi féllst á bótaskyldu vegna þaksins og var greiðsla að fjárhæð 7.049.413 kr. boðin. Þá samþykkti stefndi að greiða útlagðan matskostnað, 746.349 kr., auk lögfræðikostnaðar. Útreikningur stefnda miðaðist við að tjónið hafi orðið árið 2005, og uppfærði hann grunnupphæð tryggingarinnar, sem er 5.000.000 kr., miðað við byggingarvísitölu janúar 2005. Samkvæmt 2. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 er kveðið á um að lágmarksfjárhæð vegna hvers einstaks tjónstilviks skuli vera 5.000.000 kr. sem skuli miðast við byggingarvísitölu, 229,8 stig, og breytast 1. janúar ár hvert í samræmi við breytingar á vísitölunni Ágreiningur var milli aðila um hvort tjón stefnanda skyldi teljast sem eitt tjónstilvik eða fleiri. Miðuðust upphaflegar kröfur stefnanda við að um tvö tjónstilvik væri að ræða. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 20. október sl., í málinu nr. 3/2011, var í sambærilegu máli lagt til grundvallar að þótt ætlað gáleysi byggingarstjóra kynni að hafa leitt til margháttaðs tjóns, hefði ætluð vanræksla hans verið ein órofa heild allt þar til lokaúttekt á byggingarframkvæmdunum fór fram. Var því talið að um væri að ræða eitt tjónsatvik í skilningi starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra húss þess sem um ræddi. Stefnandi féll því frá þeim kröfum sínum í máli þessu að um tvö tjónstilvik væri að ræða. Eftir stendur ágreiningur aðila um hvort miða skuli bótafjárhæðir miðað við vísitölur ársins 2010, eða 2005 eins og stefndi miðaði útborgun sína við. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna galla á fasteigninni Rjúpnasalir 10, Kópavogi, galla er taka til sameignar. Starfsábyrgðartrygging byggingarstjóra fasteignarinnar hjá stefnda sé enn í fullu gildi þar sem tímamörk hennar miðast við fimm ár eftir lokaúttekt á mannvirki því sem vátryggingartaki annaðist byggingarstjórn á og ábyrgð hans tekur til, sbr. 53. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og 5. grein starfsábyrgðartryggingar. Í 3. grein starfsábyrgðartryggingarinnar komi fram að ábyrgð vegna hvers einstaks tjónstilviks takmarkist við 5.000.000 kr. sem breytist eftir vísitölu, sbr. 11. grein tryggingarskilmálanna. Stefnandi telur að reikna beri tjónsfjárhæð miðað við tryggingarskilmála á þeim tíma sem tjón hafi verið sannað og krafa gerð. Í framlagðri matsgerð, sem dagsett sé 7. júlí 2010 og hafi ekki verið mótmælt, sé staðfest að stefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni. Stefnandi hafi krafið stefnanda um uppgjör miðað við uppreikning byggingarvísitölu janúar 2010, með vísan til 11. greinar skilmálanna, sbr. bréf stefnanda dagsett 21. október 2010. Stefndi hafi hafnað útreikningum stefnanda og reiknað bótafjárhæð miðað við byggingarvísitölu janúar 2005, og byggir á tjónsdegi 1. mars 2005. Í grein 33.2 í byggingarreglugerð komi þessi ákvæði einnig fram, þ.e. að höfuðstóll hvers tjónstilviks sé 5.000.000 kr., bundið byggingarvísitölu 229.8 að grunni. Ekki sé á neinn hátt útlistað í tryggingarskilmálum með hvaða hætti reikna eigi hvert tjónstilvik, né að einhver tiltekinn dagur í sögu byggingarinnar teljist sem ákveðið viðmið til útreiknings. Mótmælir stefnandi þeirri túlkun stefnda að miða eigi við óskilgreindan dag í mars 2005. Slík túlkun standist ekki þar sem tryggingum sé ætlað að bæta tjón þess aðila sem fyrir tjóni verði. Enn fremur bendir stefndi á að fasteignin hafi ekki verið tekin til lokaúttektar. Slík úttekt er á ábyrgð byggingarstjóra og fæst þegar byggingarfulltrúi hefur farið yfir fasteignina og engar athugasemdir eru gerðar. Ábyrgðin sé í gildi í 5 ár eftir slíka úttekt. Framkvæmd geti ekki talist lokið fyrr en við lokaúttekt. Um lagarök vísar stefnandi til skipulags og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerðar nr. 411/1998, 1. mgr. 6. greinar, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er á því byggt að tjón stefnanda hafi orðið á árinu 2005. Stefndi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 skuli byggingarstjóri hafa í gildi tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt geti af gáleysi í starfi hans. Tryggingin skuli gilda í a.m.k. 5 ár frá lokum framkvæmdar sem hann hafi stýrt. Samkvæmt 2. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar skuli tryggingin nema minnst 5.000.000 kr. vegna hvers einstaks tjónsatviks og heildarfjárhæð tryggingarbóta innan hvers tólf mánaða tímabils skuli nema minnst 15.000.000 kr. Fjárhæðirnar skuli miðast við byggingarvísitölu, 229,8 stig, og breytast 1. janúar ár hvert í samræmi við breytingar á vísitölunni. Samkvæmt 5. gr. skilmála sem gilt hafi um viðkomandi vátryggingu séu ákvæði um tímatakmörk. Fram komi, að komi afleiðingar atvika, sem tjón hefur hlotist af og gerst hafa á vátryggingartímanum, ekki í ljós fyrr en vátryggingin er fallin úr gildi, greiðir félagið samt sem áður bætur sbr. 91. gr. laga nr. 20/1954. Bætur greiðast þó ekki, ef afleiðingar koma í ljós 5 árum eftir lokaúttekt á mannvirki því, sem vátryggingartaki hafi annast byggingarstjórn á og ábyrgð hans taki til, sbr. 53. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Félagið greiði ekki bætur fyrir tjón vegna atvika, sem verði áður en vátryggingartíminn hefjist, enda þótt tjónið komi ekki í ljós fyrr en á vátryggingartímanum. Samkvæmt þessu sé ljóst að lögð sé til grundvallar svonefnd orsakaregla, það sé sú meginregla vátryggingaréttar sem gildi um ábyrgðartryggingar, að tjón sem á sér stað á vátryggingartíma er bætt, en ekki tjón sem á sér stað fyrir eða eftir vátryggingartímann. Hins vegar sé unnt að setja fram bótakröfu síðar svo lengi sem hún sé ekki fyrnd, og hvað varði starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, séu ekki liðin meira en 5 ár frá því að lokaúttekt fór fram. Ef talið yrði að tjónið vegna þessa máls hafi átt sér stað á árinu 2010 sé því enginn bótaréttur fyrir hendi og það sem félagið hafi þegar greitt í bætur vegna málsins því ofbætt. Stefnanda bæri því eftir atvikum að snúa sér til þess vátryggingafélags sem hefði selt byggingarstjóra lögboðna starfsábyrgðartryggingu á árinu 2010. Stefndi vekur athygli á því að iðgjald það sem greitt hafi verið fyrir vátrygginguna hafi tekið mið af þeirri vátryggingarfjárhæð sem í gildi hafi verið samkvæmt viðkomandi vátryggingarskírteini. Áhætta félagsins vegna tjóns sem verði á þessu síðasta tímabili sem vátryggingin hafi verið í gildi sé þannig afmörkuð af þessari fjárhæð en ekki fjárhæðum sem síðar hafi tekið gildi samkvæmt byggingarvísitölu á hverjum tíma. Ákvæði 2. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 leiði ekki til þess að vátryggingarfjárhæð haldi áfram að breytast og hækka eftir að vátryggingin sé fallin úr gildi, heldur mæli eingöngu fyrir um það hver vátryggingarfjárhæð skuli vera á hverjum tíma fyrir sig fyrir gildandi vátryggingar og við endurnýjun þeirra. Vátryggingarfjárhæð sé sú fjárhæð sem tilgreind sé í vátryggingarsamningi og hagsmunir séu að hámarki vátryggðir fyrir. Vátryggingarfjárhæð tiltekins vátryggingarsamnings breytist aldrei eftir að samningi ljúki, enda séu engin lagafyrirmæli eða ákvæði reglugerða sem heimili það. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta og gerir athugasemd við hana. Um lagarök almennt vísar stefndi til meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og ákvæða byggingarreglugerðar nr. 441/1998. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um greiðslu stefnda til handa stefnanda úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjá stefnda. Stefndi gerir ekki ágreining um að stefnandi eigi rétt á bótum úr tryggingunni en telur að miða beri vátryggingarfjárhæð við byggingarvísitölu eins og hún hafi verið 1. janúar 2005 en ekki 1. janúar 2010, eins og stefnandi telur rétt. Vátryggingarfjárhæð umræddrar starfsábyrgðartryggingar var 5.000.000 kr. í hverju einstöku tjónstilviki miðað við byggingarvísitölu með grunnvísitölu 229,8. Skyldi hún breytast 1. janúar ár hvert í hlutfalli við breytingar á þeirri vísitölu, sbr. 2. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og 3., sbr. 11. gr. vátryggingarskilmála tryggingarinnar. Í skilmálunum kemur ekki fram með hvaða hætti eigi að reikna hvert tjónstilvik. Að mati dómsins er rétt að miða bótafjárhæðina við uppreikning byggingarvísitölu eins og hún var í janúar 2010 enda var tjón stefnanda fyrst staðfest með matsgerð það ár og honum þá unnt að gera kröfur á hendur stefnda. Önnur niðurstaða myndi leiða til þess að stefnandi þyrfti að sæta skerðingu á bótum sér til handa en umrædd fjárhæð er ekki tryggð með vöxtum frá tjónsdegi. Verður því fallist á kröfu stefnanda um að stefnda hafi borið að greiða honum 10.902.959 kr. úr starfsábyrgðartryggingunni. Fyrir liggur að stefndi sendi stefnanda matsgerð hins dómkvadda matsmanns með tölvupósti hinn 3. ágúst 2010 þar sem óskað var eftir afstöðu stefnda til bótaskyldu vegna starfsábyrgðartryggingarinnar. Í matsgerðinni er ítarlega sundurliðað hvað það myndi kosta að bæta úr göllum á fasteigninni og því unnt að líta svo á að stefndi hafi sannanlega verið krafinn með réttu um greiðslu í skilningi 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og ber því að miða upphaf dráttarvaxta við 3. september 2010. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 10.902.959 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 10.902.959 kr. frá 3. september 2010 til greiðsludags allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 7.795.762 kr. sem greidd var þann 12. október 2010. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. D Ó M S O R Ð Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Rjúpnasölum 10, húsfélagi, 10.902.959 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 10.902.959 kr. frá 3. september 2010 til greiðsludags allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 7.795.762 kr. sem greidd var þann 12. október 2010. Stefndi greiði stefnanda 600.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 145/2013
Vopnalagabrot Ölvunarakstur
X var sakfelldur fyrir ölvunarakstur og brot gegn vopnalögum. Var refsing hans ákveðin 400.000 króna sekt í ríkissjóð auk þess sem hann var sviptur ökurétti í átta mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af II. og III. kafla í ákæru, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir vopnalagabrot í níu liðum og ölvunarakstur, en ákærði var með dóminum sýknaður af broti samkvæmt I. kafla ákæru. Niðurstaða dómsins um sýknu er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Í h. lið í II. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa haft í vörslum sínum hníf með 18 sentimetra löngu blaði, sem fannst í ólæstri kistu á heimili hans. Fyrir dómi bar ákærði að hann notaði hníf þennan mikið til sjós þar sem hann hentaði vel í ,,saltið og slorið og slabbið“. Við skýrslutöku hjá lögreglu 21. júní 2012 kvaðst ákærði hafa notað hníf þennan við veiðar, en ákærði mun vera sjómaður. Því er ekki ósamræmi í framburði ákærða fyrir lögreglu og fyrir dómi um notkun hnífsins. Ljósmynd af hnífnum er ekki meðal gagna málsins, en nauðsyn hefði borið til þess svo að unnt væri að leggja mat á skýringar ákærða á notkun hans við sjósókn og veiðar. Samkvæmt framangreindu er ekki fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi er greinir í þessum ákærulið og verður hann sýknaður af henni. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans staðfest um sakfellingu ákærða varðandi háttsemi þá sem greinir í a. til g. liðum og i. lið II. kafla ákæru og III. kafla hennar. Brot ákærða eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að brot samkvæmt b. lið í II. kafla ákæru varðar við 4. mgr. 35. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. sem sett er með stoð í 39. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Refsingu ákærða ber að tiltaka samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en hún þykir hæfilega ákveðin 400.000 króna sekt sem greiðist í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, X, greiði 400.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði samtals 279.697 krónur í áfrýjunarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Þyríar H. Steingrímsdóttur hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. febrúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 9. janúar 2013, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á Suðurnesjum 8. október 2012 á hendur X, kt. [...], [...], Reykjanesbæ, nú búsettum í [...], fyrir eftirtalin brot: I. Líkamsárás, með því að hafa, miðvikudaginn 1. febrúar 2012, á heimili sínu að [...], 260 Reykjanesbæ, slegið A, kt. [...], einu sinni með krepptum hnefa í andlitið með þeim afleiðingum að A hlaut nefbrot. Þetta er talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. II. Brot á vopnalögum þann 10. apríl 2012, í herbergi á 3. hæð heimilis síns að [...], 260 Reykjanesbæ: a. Hafa eigi geymt Stevens 311 haglabyssu, eintaksnr. [...], í læstri hirslu, sérútbúnum vopnaskáp, og þannig ekki ábyrgst að óviðkomandi aðilar næðu ekki til hennar en haglabyssan fannst í byssutösku á gólfinu í herberginu. Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998 sbr. 1., 2. og 5. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. b. Hafa haglabyssu þá sem nefnd er í lið a í sínum vörslum til viðgerðar án þess að vera með skriflega lánsheimild en jafnframt fyrir að hafa ekki tilkynnt lögreglustjóra um móttöku vopnsins. Þetta er talið varða við 2. mgr. 20. gr. vopnalaga nr. 16/1998 og 2., 4. og 5. mgr. 35. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. c. Hafa eigi geymt Henry HOO4V riffil, eintaksnr. [...] , og 4 stk. af 17 kalibera skotfærum í riffilinn í aðskildum og læstum hirslum, sérútbúnum vopnaskáp, og þannig ekki ábyrgst að óviðkomandi aðilar næðu ekki til þeirra en riffillinn fannst á gólfinu í herberginu og skotfærin fundust í litlu boxi ofan á skáp í seilingarfjarlægð frá rifflinum. Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. 1., 2. og 5. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. d. Hafa geymt 3 stk. af 22 kalibera skotfærum í skotgeymi sem fundust ofan á skáp í herberginu og því eigi geymt skotfærin í læstri hirslu og þannig eigi ábyrgst að óviðkomandi aðilar næðu ekki til skotfæranna. Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. 1. og 2. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. e. Hafa í vörslum sínum rafmagnsvopn, rafstuðbyssu, sem fannst inni í læstu innra hólfi í byssuskáp í herberginu. Þetta er talið varða við c-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. f. Hafa eigi geymt Ruger Mark 1, skammbyssu, eintaksnr. [...] , og skotgeymi, hlaðinn 8 skotfærum fyrir Ruger Mark 1 skammbyssu, í aðskildum og læstum hirslum en skammbyssan og skotfærin voru óaðskilin í læstum skáp í herberginu. Þetta er talið varða við 2. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. 2. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. g. Hafa geymt 1345 stk. af virkum skotfærum í ólæstri kistu á gólfinu í herberginu og því eigi geymt skotfærin í læstri hirslu og þannig eigi ábyrgst að óviðkomandi aðilar næðu ekki til skotfæranna. Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. 1. og 2. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. h. Með því að hafa í vörslum sínum hníf með 18 cm löngu blaði, sem fannst í ólæstri kistu í herberginu. Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. i. Með því að hafa selt tvær haglabyssur Benelli Nova, eintaksnr. [...] , og Remington 1187, eintaksnr. [...], án þess að fyrir lægi kaupheimild frá lögreglustjóra. Þetta er talið varða við 1. mgr. 19. gr. vopnalaga nr. 16/1998 og 30. gr. reglugerðar nr. 787/1998. Varða liðir a-i við 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998 og 59. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. III. Umferðarlagabrot, með því að hafa, þann 10. maí 2012, ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,00‰) frá [...], Reykjanesbæ, að lögreglustöðinni í Keflavík, Hringbraut 130, Reykjanesbæ. Þetta er talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þess er einnig krafist að ákærði verði dæmdur til sviptingar ökuréttar, skv. 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að honum verði ekki gerð refsing. Til þrautavara er þess krafist að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður greiðist af ríkissjóði. I. Ákæruliður. Líkamsárás 1. febrúar 2012. I. Hinn 1. febrúar 2012 barst lögreglu tilkynning um ölvaðan ökumann á leið frá [...], Reykjanesbæ. Í frumskýrslu lögreglu segir að þegar lögregla kom á vettvang hafi A, eiginkona ákærða, og sonur hennar, B, verið fyrir utan húsið og blætt hafi úr nefi hennar. A hafi greinilega verið undir áhrifum áfengis og ekki verið hægt að ræða við hana vegna tungumálaörðugleika. Jafnframt hafi A verið í talsverðu uppnámi. B hefði skýrt frá því að ákærði væri inni í húsinu og hann hefði lagt hendur á A. B hefði hins vegar ekki orðið vitni að því. Þá segir í frumskýrslu að lögregla hafi farið inn og rætt við ákærða sem hefði skýrt frá því að þau hjónin hefðu neytt áfengis og farið að rífast. Hann hefði flúið inn í herbergi og lokað á eftir sér. Þegar hann hafi svo ætlað að fara fram hafi A haldið um hurðarhúninn og hann ekki komist út. Enginn hurðarhúnn hafi verið að innanverðu og hann því notað skrúfjárn til að opna og er dyrnar hafi opnast hafi A komið inn með hurðinni og væntanlega rekist í hana því hún hafi haldið um nefið og fengið blóðnasir. Ákærði hefði tekið tusku og fjarlægt blóðdropa á gólfinu, eftir að hann hefði hlaupið út á eftir henni þar sem hann hefði talið að hún ætlaði að fara á bifreiðinni. A mætti hjá lögreglu 2. febrúar 2012 vegna meintrar líkamsárásar ákærða deginum áður. Greindi hún frá því að hafa drukkið Tequila kvöldinu áður og hún og eiginmaður hennar hefðu byrjað að rífast. Hún hefði svo fengið högg í nefið frá honum. Hún hefði hlaupið í annað herbergi og hann farið á eftir henni og þau hefðu slegist. Hún hefði komist út úr herberginu og læst ákærða inni í herberginu, en hann hefði náð að brjóta lásinn og komið fram. B hefði þá komið að og spurt hvort hann væri að berja mömmu sína. Ákærði hefði sagt að hún hefði dottið. Hann hefði verið með skrúfjárn í hendi þegar hann sagði þetta. Við skýrslutökuna var A ekki kynntur réttur til að skorast undan því að gefa vitnaskýrslu þar sem hún væri maki ákærða, sbr. a-lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hinn 29. maí 2012 var A aftur yfirheyrð hjá lögreglu og kvaðst hún ekki vilja fylgja málinu eftir og vildi hún ekkert tjá sig um málið. B mætti samkvæmt boðun hjá lögreglu 26. apríl 2012, en hann skoraðist undan því að gefa vitnaskýrslu, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008. Í læknabréfi Andra Heide, dags. 15. maí 2012, segir að A hafi komið á Heilsugæslu Keflavíkur að kvöldi 1. febrúar 2012 í fylgd tengdamóður sinnar. Frásögn A hafi verið eilítið óljós og flöktandi, en henni hafi klárlega verið brugðið og mikið niðri fyrir. Hún hafi greint frá því að hún og eiginmaður hennar hefðu setið við drykkju þegar hann hefði lamið hana skyndilega í andlitið með krepptum hnefa, hótað henni með skrúfjárni og ætlað að drepa hana með því. Þau hefðu svo tekist á og hann náð með báðum höndum um háls hennar og þrengt að. Hann hefði því næst hrint henni niður stiga og hún fengið sár á hægri fót. Við skoðun hafi sést mar yfir nefi og hliðrun verið á nefbeini til hægri. Einnig hafi hún verið með 5x5 cm svöðusár aftan á kálfa hægra megin, rétt ofan við hásin. Einnig hafi verið tveir roðablettir á hálsi, við rætur snúningsvöðva og hægra megin ávalt/sporöskjulaga far um 1x2 cm. Vinstra megin hafi verið um 3 cm og um 22 mm djúp rispa. Í bréfi læknisins, dags. 2. ágúst 2012, segir að A hefði ekki sinnt boðun um að mæta í myndgreiningu vegna sterks gruns um nefbrot. Hún hefði hins vegar læknisfræðilega (kliniskt) verið greind með nefbrot, en forsendur þess sé hliðrun á nefbeini. Þó beri að taka fram að ekki sé hægt að sýna fram á óyggjandi sönnun þess nema með myndgreiningu. Mat læknisins um að hún hafi nefbrotnað við árásina stæði þó. II. Ákærði sagði fyrir dómi að hann og eiginkona hans hefðu lent í rifrildi umrætt kvöld og komið hefði til átaka. Hann hefði farið inn í herbergi og lokað sig af, en hún hefði elt hann og haldið hurðinni, þ.e. haldið hurðarhúninum uppi. Hann hefði svo náð að brjóta hurðarhúninn með skrúfjárni og hún hefði „hrunið“ á hurðina. Ákærði kvaðst hafa verið hinum megin við hurðina og því ekki séð hvað gerðist, þ.e. hvernig hún hefði lent á hurðinni. Hún hefði verið með blóðnasir, farið út úr húsinu og ætlað burt á bílnum með börnin og hann hefði þá hringt á lögregluna. Ákærði kvaðst hafa þurrkað upp blóðdropa á gólfinu með tusku, sem voru fyrir framan hurðina. Spurður af hverju hann hafi opnað dyrnar fyrst hann var að flýja undan A sagði ákærði að hann hafi ekki ætlað að vera í herberginu alla nóttina. Nánar um atvik við hurðina sagði ákærði að dyrnar opnist inn í herbergið og brotaþoli hefði legið á hurðinni. Þegar dyrnar hefðu allt í einu opnast hefði A dottið inn. Ákærði neitaði því að hafa kýlt A, eins og honum er gefið að sök í ákæru. Jafnframt sagði ákærði að A hefði verið í miklu uppnámi umrætt sinn. Nánar um átök ákærða og A áður en hann fór inn í herbergið sagði ákærði að inni í stofu hefði A slegið hann og hann hefði haldið henni frá sér. Hann hefði svo farið inn í herbergið, hún hefði elt hann og hann hefði ýtt henni frá sér og lokað. Spurður um samband sitt við B sagði ákærði að hann væri búinn að vera til mikilla vandræða á heimilinu og hann ætti erfitt með að greina á milli ímyndunar og raunveruleika. Vitnið A sagði fyrir dómi að hún og ákærði hefðu neytt áfengis umrætt kvöld og farið að rífast. Vitnið kvaðst hafa rekist á hurð og verið í miklu sjokki og í fyrstu hefði vitnið haldið að ákærði hefði kýlt það. Jafnframt sagði vitnið að það hefði einnig meitt sig í stiganum. Nánar um það hvernig vitnið hefði meitt sig á hurð sagði vitnið að þegar það hefði rifist við ákærða hefðu þau verið sitt hvorum megin við hurðina og þau hefðu haldið í hurðarhúninn og togast á, hvort á móti öðru. Hurðarhúnninn hefði brotnað og hurðin farið í andlit vitnisins, þegar ákærði hefði sleppt hurðinni augnablik. Vitnið sagði jafnframt að það væri ekki rétt að ákærði hefði slegið það. Einnig sagði vitnið að það hefði komið til átaka milli þess og ákærða fyrir atvikið með hurðina. Það hefðu ekki beint verið slagsmál og það hefði verið vitnið sem hefði átt upptökin. Fram kom hjá vitninu að það hefði tvisvar áður nefbrotnað, fyrst þegar það var sex ára og svo þegar það var þrettán eða fjórtán ára. Vitnið Andri Jón Heidi læknir skýrði frá því fyrir dómi að A hefði verið með „klínískt nefbrot“ og hún hefði verið með mar yfir nefi og hliðrun til hægri. Einnig hefði hún verið með grunn svöðusár á kálfanum. Vitnið útskýrði að með klínísku nefbroti væri átt við það að nefbeinið væri fært til hliðar, en þá væri það „klinískt brotið“ vegna þess að bein geti ekki færst til nema það sé brotið. Jafnframt sagði vitnið að oftast þurfi ekki myndgreiningu, nema kannski þegar um litla hliðrun væri að ræða. Í tilviki A hafi ekki þurft að taka mynd. Þá sagði vitnið að nefbrot hennar gæti komið heim og saman við það að hún hafi verið kýld. Vitninu var kynntur vitnisburður A um að hún hefði nefbrotnað þegar hún hefði togast á við ákærða um hurð og kvaðst vitnið telja það ólíklegt, nema viðkomandi væri með beinsjúkdóm, enda þurfi átak til að bein brotni. Þá taldi vitnið að það væri ólíklegt að vitnið hefði verið að greina eldra nefbrot þar sem brot með hliðrun væri almennt lagað. Jafnframt sagði vitnið að einstaklingur sem hefði eitt sinn nefbrotnað væri ekki líklegra en aðrir til að nefbrotna. Vitnið kvaðst vera sannfært um að A hefði verið nefbrotin. Spurt hvort hugsanlegt væri að A hefði nefbrotnað af öðrum orsökum en þeirri að hún hafi verið kýld sagði vitnið að nefbrot gæti komið til af hundrað þúsund mismunandi ástæðum. Kenningin um hurðina væri hins vegar ólíkleg. III. Af hálfu ákærða var lögð fram skrifleg greinargerð, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, vegna ákæruliða I og II. Í greinargerðinni segir að ákærði byggi sýknukröfu sína í I. ákærulið á því að áverkar brotaþola séu ýmist tilkomnir vegna hennar eigin æsings eða óhappatilviks. Þá er byggt á því að bæði brotaþoli og vitni hafi skorast undan því að gefa skýrslu hjá lögreglu á grundvelli 117. gr. laga nr. 88/2008. Skýrsla brotaþola frá 2. febrúar 2012 verði ekki lögð til grundvallar í málinu þar sem brotaþoli hafi síðar skorast undan því að gefa skýrslu, en henni hafi ekki verið kynntur réttur til að skorast undan vitnaskyldu. Engin önnur vitni séu að atburðum. Þá segir í greinargerð ákærða að málsgrundvöllur ákæruvaldsins virðist byggður á bréfi Andra Heide læknis, dagsettu 15. maí 2012, og 2. ágúst 2012, en þar vitni læknirinn um afskipti sín við brotaþola og lýsi hann vitnisburði brotaþola sem óljósum og flöktandi. Það sé í samræmi við framburð lögreglumanna sem fyrstir komu á vettvang, að erfiðlega hafi gengið að eiga samskipti við brotaþola vegna áberandi ölvunar og tungumálaörðugleika. Brotaþoli tali ekki góða íslensku og hafi verið stuðst við túlk við skýrslutöku hjá lögreglu. Ekki liggi fyrir að læknirinn tali pólsku eða að túlkur hafi verið á staðnum til að þýða frásögn brotaþola. Lýsing í bréfum læknisins sé því í besta falli skynjun hans á aðstæðum út frá brotakenndri og bjagaðri frásögn brotaþola. Hvað áverka brotaþola varðar sé skýrsla læknis um nefbrot aðeins byggð á frumskoðun, án frekari upplýsinga eða rannsókna og því í raun ósannað að brotaþoli hafi verið nefbrotin. Ekki sé tekið tillit til þess við mat læknis að A hafi nefbrotnað tvisvar sinnum áður og hvort hliðrun á nefbeini sé til komin af þeim sökum. M.ö.o. hvort hliðrun á nefbeini hafi verið til staðar fyrir atburði 1. febrúar 2012. Það sé því ósannað að ákærði hafi kýlt brotaþola einu höggi með krepptum hnefanum. Ákærði byggir á því að án frekari gagna teljist ákæruvaldið ekki hafa axlað þá sönnunarbyrði sem á það er lagt samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008. Til vara er byggt á því að heimfærsla til 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé röng. Ósannað sé að brotaþoli hafi nefbrotnað og falli ryskingar ákærða og brotaþola því ekki undir skilyrði ákvæðisins. IV. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag og verður að skýra skynsamlegan vafa ákærða í hag, sbr. 109. gr. sömu laga. Eins og rakið hefur verið var A, brotaþola málsins, ekki kynntur hjá lögreglu réttur til að skorast undan því að gefa skýrslu þar sem hún væri maki ákærða, sbr. a-lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008. Í máli þessu verður því ekki byggt á skýrslu A hjá lögreglu, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 323/2005, 280/2012 og 258/2012. Fyrir dómi staðhæfði A að ákærði hefði ekki kýlt hana, heldur hefði hún slasað sig á hurð, sem hún og ákærði hefðu togast á um, og er ekki hægt að útiloka að brotaþoli hafi skollið á hurðina þegar hurðarhúnninn hafi brotnað og dyrnar skyndilega opnast. Gegn neitun ákærða og fullyrðingu brotaþola sjálfs, um að ákærði hafi ekki kýlt hana, verður sakfelling hans ekki byggð á því sem brotaþoli á að hafa sagt við lækni, um að ákærði hafi kýlt hana, eða á því að læknir telji ólíklegt að hún hafi nefbrotnað með því að rekast á hurð. Með vísan til alls framangreinds ber að sýkna ákærða af þessum ákærulið. II. ákæruliður. Vopnalagabrot 10. apríl 2012. I. Að kvöldi 10. apríl 2012, kl. 22:13, fékk lögregla tilkynningu um að aðili að [...] í Reykjanesbæ hefði hótað því að fremja sjálfsvíg með skotvopni. Fram kom að tilkynnandi væri sonur þess sem ætlaði að fremja sjálfsvíg. Í lögregluskýrslu segir að lögreglumenn hefðu farið á vettvang og beðið fyrir utan húsið þar til sérsveit frá ríkislögreglustjóra barst. Tilkynnandi hafi verið búinn að taka útidyrahurðina úr lás og lögreglan því getið gengið hljóðlega inn í húsið og komið aðilanum á óvart í stofunni, ákærða í máli þessu. Eiginkona ákærða, A, hafi verið heima og hún hefði sagt lögreglu að hún kannaðist ekki við að ákærði hefði hótað sjálfsvígi. Hún hefði hins vegar skýrt frá því að ákærði væri þunglyndur og hann stæði í forræðisdeilu við barnsmóður sína. Fyrr þennan dag hefði hann fengið þau tíðindi að hún væri að öllum líkindum að fara með börnin úr landi. Ákærði var handtekinn og samtals 22 skotvopn og skotfæri á heimilinu voru haldlögð. Tekið var blóðsýni úr ákærða og var niðurstaða rannsóknar á því sú að vínandamagn í blóði hans hefði verið 1,90‰. Í lögregluskýrslu, dags. 11. apríl 2012, segir að ákærði hafi við yfirheyrslu hjá lögreglu neitað því að hann hefði hótað því að fremja sjálfsvíg og sagt að hann gæti ekki gefið neinar skýringar á því af hverju B, fóstursonur hans hefði hringt í lögregluna. Spurður um riffil sem var á stofugólfinu hafi ákærði sagt að hann hefði verið að sýna bróður sínum riffilinn fyrr um daginn þar sem hann hafi viljað selja honum riffilinn. Jafnframt hafi ákærði sagt að hann gangi frá vopnum sínum jafnóðum, en af einhverjum orsökum hefði hann stillt rifflinum upp við vegg en ekki sett hann inn í skápinn. Þá hafi ákærði sagt að kista með skotfærum hefði verið ólæst þar sem hann hefði verið að sýna bróður sínum skotin í riffilinn. Þá hafi ákærði sagt að hann hefði verið að gera upp tvíhleypu fyrir félaga sinn og hann hafi verið búinn að gera byssuna tilbúna til afhendingar. Um tvær skammbyssur hafi ákærði sagt að þær væru eftirlíkingar. Tekin var skýrsla af A hjá lögreglu 14. apríl 2012. Hún greindi frá því að bróðir ákærða hefði verið í heimsókn hjá honum um daginn og þeir hefðu verið inni í herbergi þar sem byssurnar væru geymdar, en sjálf hefði hún verið í eldhúsinu. Bróðirinn hefði svo farið um klukkan fimm og ákærði þá byrjað að neita áfengis. Einhver æsingur hefði hlaupið í ákærða um kvöldið, en hann hefði fengið slæm tíðindi frá lögfræðingi fyrr um daginn vegna forræðisdeilu hans við barnsmóður sína og einnig vegna fjárhagsvandræða. B hefði komið og ætlað að leika sér í tölvunni en hún hafi beðið hann um að fara fram. Hann hefði ekki verið sáttur við það en gert það. Vitnið hefði svo rætt við ákærða og hann hefði grátið. Lögreglan hefði svo komið og vitninu brugðið mjög. Aðspurt sagði vitnið að ákærði hefði ekki gefið í skyn að hann væri í sjálfsvígshugleiðingum. Ákærði hefði talað um að yfirgefa svæðið eða fara út, þ.e. viljað vera út af fyrir sig, og hann hefði farið inn í herbergið þar sem skotvopnin væru geymd og lokað að sér. Hún hafi svo gengið á eftir honum og fengið hann til að spjalla við sig. Hinn 26. apríl 2012 gaf vitnið B skýrslu hjá lögreglu og kvaðst það hafa gert of mikið úr því sem gerðist umrætt kvöld. Móðir vitnisins og ákærði hefðu rætt saman á ensku og sjálft kunni vitnið ekki mikið í ensku. Ákærði hefði verið grátandi og miður sín og vitnið hefði sennilega misskilið það sem móður vitnisins og ákærða fór á milli. Þá kvaðst vitnið ekki hafa heyrt ákærða hóta sjálfsvígi en talið að svo gæti farið. Jafnframt sagði vitnið að það hefði gert mistök með því að hringja í lögregluna, en það hefði misskilið ástandið sem hefði komið upp. Vitnið hefði beðið móður sína og ákærða afsökunar á því og það vildi einnig biðja lögregluna afsökunar. Ákærði var yfirheyrður aftur hjá lögreglu 21. júní 2012, og verður vísað til framburðar hans síðar eftir því sem ástæða er til. III. Í greinargerð sinni byggir ákærði sýknukröfu sína, hvað varðar liði a, c, d, f og g, á þeim rökum að varsla skotvopna og skotfæra hafi verið með því móti að tryggt hafi verið að óviðkomandi aðili næði ekki til þeirra, sbr. 1. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Vopnin hafi þannig ýmist verið í notkun eða hann átt eftir að ganga frá þeim. Í 1. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998 segi að eigandi eða vörsluaðili skotvopns og skotfæra skuli ábyrgjast vörslu þeirra með þeim hætti að óviðkomandi aðili nái ekki til þeirra. Í athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi til vopnalaga nr. 16/1998 komi fram að í 1. mgr. sé að finna varúðarreglu sem leggi þá skyldu á eigendur eða umráðamenn skotvopna að þeir varðveiti skotvopn með þeim hætti að tryggt sé svo sem kostur er að óviðkomandi aðilar nái ekki til þeirra. Segi síðan í greinargerðinni að um vörslu skotvopna og skotfæra sé fjallað nánar í 2. mgr. 23. gr. Í því ákvæði segi að þegar skotvopn og skotfæri séu ekki í notkun skuli skotvopn annars vegar og skotfæri hins vegar geymd í aðskildum og læstum hirslum. Meðan skotvopn sé í notkun sé ekki skylda að geyma það í læstum hirslum. Tilgangur laganna sé að tryggja að óviðkomandi aðili nái ekki til skotvopna. Með vísan til tilgangs laganna verði að gefa eiganda eða vörsluaðila það svigrúm að á meðan tryggt sé að óviðkomandi komist ekki í skotvopnin, m.a. þar sem eigandi eða vörsluaðili sé á vörslustað, sé það ekki brot á lögunum að ekki sé búið að ganga frá skotvopnunum inn í læsta skápa. Verði að telja nægjanlegt að eigandi eða vörsluaðili tryggi að aðstæður séu með því móti að óviðkomandi nái ekki til þeirra. Af sama meiði sé skylda eiganda eða vörsluaðila að ganga frá skotvopni sem var í notkun, með tryggum hætti, ekki þrengri en svo að vörsluaðili skuli ganga frá skotvopni inn í læstan skáp innan eðlilegs tímamarks. Slíkt tímamark sé í hlutfalli við aðstæður hverju sinni. Því tryggari sem aðstæður séu og ólíklegra sé að utanaðkomandi aðili geti komist í skotvopnin því lengra svigrúm verði að heimila eiganda eða vörsluaðila til að ganga frá skotvopnunum. Fyrir liggi að ákærði hafi verið heima, vakandi og aðeins átt eftir að ganga frá þeim skotvopnum sem ekki voru inni í læstum skápum eða voru í röngum skápum. Skotvopnin og skotfærin hafi verið í herbergi inn af eldhúsi á efstu hæð að heimili ákærða, útidyr verið læstar og ákærði ennþá vakandi í næsta herbergi. Því hafi verið tryggt að enginn óviðkomandi kæmist í skotvopnin. Aðstaða ákærða sé að öllu leyti til fyrirmyndar. III. Ákærði sagði fyrir dómi að stofan hefði allt í einu fyllst af lögreglumönnum, hann verið handtekinn og byssurnar haldlagðar. Ástæða þess að lögreglumenn hefðu ruðst inn hefði verið sögð sú að tveir skothvellir og neyðaróp hefðu heyrst. Daginn eftir hefði svo komið í ljós að það hefði verið B, fóstursonur ákærða, sem hefði hringt í lögreglu, en hann hefði verið ósáttur við að honum hefði verið bannað að fara í tölvuleik. Borin var undir ákærða niðurstaða rannsóknar á blóðsýni sem tekið var af ákærða og sýndi að áfengismagn í blóði hans hefði verið 1,90‰ og vefengdi hann ekki niðurstöðuna. Ákærði sagði um a- og b-lið í umræddum ákærulið, Stevens 311 haglabyssu, sem fannst í byssutösku á gólfi í herberginu, að hann hefði verið nýbúinn að lakka hana og stinga henni í tösku og hún hafi verið klár til að fara inn í skáp en hann hafi viljað láta lofta aðeins lengur um hana. Eigandi byssunnar hafi ætlað að sækja hana morguninn eftir. Spurður af hverju byssan hafi verið í tösku ef hún hefur verið nýlökkuð sagði ákærði að það væri ekki gott að setja hana í lokaðan skáp. Inntur eftir því af hverju hann var með byssuna í vörslum sínum til viðgerðar án skriflegrar lánsheimildar og án þess að tilkynna lögreglu um hana sagði ákærði að hann hefði ekki verið með hana til viðgerðar. Hann hefði pússað viðinn á henni og lakkað hann og blámað en það teljist ekki viðgerð. Þá sagði ákærði að vinnureglur hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum væru þær að ef maður væri með byssu aðeins í örfáa daga þyrfti ekki lánsheimild. Jafnframt sagði ákærði að hann hefði margreynt að leggja inn lánsheimildir en það ekki verið tekið við þeim nema lánið væri til lengri tíma. Enn fremur sagði ákærði að hann hefði ekki getað lagt inn lánsheimild þar sem þetta hafi verið um páskahelgi. Um Henry riffil, sbr. c-lið, sagði ákærði að hann hefði verið að sýna bróður sínum hann, en hann hefði komið í heimsókn fyrr um kvöldið eða seinni partinn og haft hug á að kaupa riffilinn og skot í hann. Ákærði hefði því opnað kistu þar sem hann geymi veiðihnífa sína og skotfæri. Þeir hefðu spjallað saman og farið inn í stofu og ákærði átt eftir að ganga frá þeim fyrir nóttina þegar lögregla kom. Ákærði kvaðst hafa verið í hrókasamræðum við bróður sinn en þeir hittist sjaldan. Hvað varðar 3 stk. af 22 kalibera skotfærum, sem fundust ofan á skáp, sbr. c-lið, sagði ákærði að þau hefðu verið í bakpoka sem hefði verið í kistunni. Ákærði kvaðst hafa notað rafstuðbyssuna sem greinir í e-lið sem vasaljós, hent henni inn í skáp og gleymt henni og hann hefði svo afsalað sér henni hjá lögreglu. Ákærði sagði að hann hefði fengið rafstuðbyssuna sem tryggingu frá stúlku fyrir mörgum árum, en hann hefði lánað henni fyrir leigubíl. Um skammbyssu og skotfæri, sem lýst er í f-lið, sagði ákærði að hann hefði ekki verið með lyklana að kistunni þar sem hann geymi skotfæri á sér þegar hann hafi verið að ganga frá magasíni einhvern tímann þegar hann hafi verið að koma af skotsvæði og sett þessa muni óaðskilda í læstan skáp. Hvað varðar skotfæri í ólæstri kistu, 1345 stk., sbr. g-lið, sagði ákærði að lásinn hefði legið við hliðina á kistunni en hann hefði opnað kistuna þegar hann sýndi bróður sínum skotin. Um hníf með 18 cm löngu blaði, sbr. h-lið, sagði ákærði að hann hefði notað hann til sjós, en hann væri sjómaður. Varðandi lið i, þar sem ákærða er gefið að sök að hafa selt tvær haglabyssur án þess að fyrir lægi kaupheimild frá lögreglustjóra, sagði ákærði að kaupin á byssunum hefðu gengið til baka þar sem bróðir hans hafi ekki verið búinn að endurnýja byssuleyfi sitt og frændi hans hefði hætt við að kaupin. Borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu, um að hann hefði verið búinn að selja C aðra byssuna og bróður sínum hina og að ákærði gerði sér grein fyrir því að þessi afgreiðsla væri ekki samkvæmt reglum, sagði ákærði að byssurnar hefðu aldrei verið seldar og hann hefði ekki vitað við yfirheyrslu hjá lögreglu að bróðir hans hefði ekki verið búinn að endurnýja byssuleyfið. Það hafi því verið ómögulegt fyrir ákærða að selja byssurnar. Þá sagði ákærði að hann skilji aldrei eftir skotfæri og vopn ófrágengin yfir nótt og hann hefði gengið frá þeim fyrir nóttina ef lögreglan hefði ekki komið á staðinn. Einnig sagði ákærði að enginn hefði getað komist í vopnin og skotvopnin og átt við þau án vitundar hans. Vitnið Ragnar Guðmundsson lögreglumaður sagði fyrir dómi að það hefði borist tilkynning um að maður í umræddu húsi hygðist svipta sig lífi með skotvopni. Tilkynningin hefði borist frá fóstursyni mannsins, sem hefði verið staddur í húsinu ásamt móður sinni og systkinum. Lögreglumenn hefðu farið vopnaðir á vettvang og beðið eftir sérsveit lögreglustjóra. Á meðan hefði verið tilkynnt að fóstursonurinn væri búinn að taka úr lás og sérsveitin síðan getað læðst inn í húsið og ákærði verið handtekinn. Rætt hefði verið við eiginkonu ákærða og hún sagt að ákærði hefði verið langt niðri og þau hefðu verið að ræða málin þegar lögreglan kom. Þá sagði vitnið að skotvopn hefðu verið geymd í litlu herbergi á þriðju hæð og riffill legið á miðju gólfinu. Skotfæri í riffilinn hefðu legið ofan á skáp og haglabyssa verið í poka upp við skáp. Einnig hefði verið í herberginu ólæst kista full af skotfærum. Ákærði hefði verið handtekinn í ljósi ófullnægjandi frágangs skotvopnanna á heimilinu og þar sem hann hefði verið ölvaður, til að tryggja öryggi á vettvangi. Vitnið Eiríkur Guðni Ásgeirsson lögreglumaður greindi frá því fyrir dómi að á heimili ákærða hefði verið riffill á gólfi og skot í honum verið stutt frá, uppi á skáp. Þá hefði haglabyssa í byssutösku staðið upp við vegg og kista með skotfærum og hnífum verið ólæst. Einnig hefði fundist rafstuðbyssa og skammbyssa og hlaðinn skotgeymir í sama skáp. Þá hefði ákærði ekki verið með lánsheimild fyrir einni byssu sem þar var og hann hefði ekki haft kaupheimild vegna annarrar byssu. Þá kom fram hjá vitninu að ákærði hefði verið undir áhrifum áfengis. Vitnið A, eiginkona ákærða, sagði fyrir dómi að ákærði gengi vel um skotvopn. Allt væri læst og enginn mætti fara inn í herbergið þar sem þau væru geymd. Vitnið færi hins vegar stundum í herbergið, t.d. til að prenta eitthvað. Innt eftir því hvort það væri mögulegt að óviðkomandi aðili hefði getað komist í skotvopnin umrætt sinn sagði vitnið að það hefði verið mögulegt en það hefði ekki séð neinn. IV. Hvað varðar liði a, c, d, f og g byggir ákærði sýknukröfu sína á því að vopnin hafi ýmist verið í notkun eða hann átt eftir að ganga frá þeim og að gefa verði honum svigrúm til þess, enda hafi verið tryggt að enginn óviðkomandi kæmist í skotvopnin. Í þessu sambandi bendir ákærði á að hann hafi verið heima við og því hafi enginn óviðkomandi getað komist í vopnin. Vandséð er að vopnin hafi verið í notkun umrætt sinn og ákærði hafði enga réttlætanlega ástæðu til að ganga ekki frá umræddum vopnum og skotfærum með tilskildum hætti. Þannig getur ákærði t.d. ekki, hvað varðar a-lið, borið fyrir sig að viðurinn á byssunni hafi verið nýlega lakkaður, í ljósi þess að hann var orðinn nægilega þurr til að geta verið í byssutösku. Þá er ekki unnt að fallast á það með ákærða að það dugi til að tryggja ábyrga vörslu skotvopnanna og skotfæranna að ákærði var heima við, einkum með hliðsjón af því að á heimilinu voru börn. Samkvæmt framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefið að sök í liðum a, c, d, f og g. Brot ákærða eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Sýknukrafa ákærða hvað varðar b-lið virðist byggð á því að hann hafi ekki verið með byssuna til viðgerðar þar sem pússun og lökkun viðar og blámun geti ekki talist viðgerð og að hann hafi ekki getað skilað lánsheimild til lögreglu. Samkvæmt almennri málnotkun var um viðgerð að ræða og bar ákærða samkvæmt 2. mgr. 20. gr. vopnalaga nr. 16/1998 að vera með skriflega lánsheimild frá eiganda byssunnar, en hann var ekki með slíka heimild. Þá bar ákærða að tilkynna lögreglu um móttöku og afhendingu vopnsins og hefur á engan hátt verið sýnt fram á að honum hafi verið það ómögulegt. Ákærði hefur því gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í b-lið. Brot ákærða varðar við 2. mgr. 20. gr. vopnalaga nr. 16/1998, sbr. 1., 2. og 5. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 787/1998 um skotvopn, skotfæri o.fl. Samkvæmt c-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998 var ákærða bannað að hafa í vörslum sínum rafstuðbyssu, eins og honum er gefið að sök í e-lið, og breytir engu í því sambandi hvort hann hafi í raun notað hana sem vopn eða ekki. Þá breytir engu um brot ákærða þótt hann hafi afsalað sér vopninu eftir að upp komst um brot hans. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn c-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Þegar ákærði var við yfirheyrslu hjá lögreglu spurður út í „kafarahníf“, sbr. h-lið, sagði ákærði að hann hefði keypt hnífinn af fóstursyni sínum sem hefði fundið hnífinn og ákærði hefði notað hann við veiðar. Ákærða var þá bent á að samkvæmt lögum væru bannaðar vörslur á bitvopni með blaði lengra en 12 cm, sem ekki væri ætlað til heimilishalds eða atvinnu, og kvaðst ákærði ekki vera kafari. Ákærði sagði ekki að hann notaði hnífinn á sjó í atvinnuskyni, eins og hann gerði fyrir dómi, og er þetta misræmi í framburði hans til þess fallið að gera skýringu hans um að hann noti hnífinn til sjós ótrúverðuga. Verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr., 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Í i-lið er ákærða gefið að sök að hafa selt tvær haglabyssur, Benelli Nova og Remington, án þess að fyrir lægi kaupheimild lögreglustjóra. Fram kemur í gögnum málsins að upp hafi komist um brot ákærða þar sem hann hafi verið skráður fyrir vopnunum en þau ekki verið á heimilinu. Hjá lögreglu kvaðst ákærði vera búinn að selja byssurnar fyrir stuttu og það væri ekki búið að skrá þær á nýja eigendur. Þá kvaðst ákærði gera sér grein fyrir því að þessi afgreiðsla væri ekki samkvæmt reglum. Fyrir dómi bar ákærði á annan veg og virðist hann byggja sýknukröfu sína í þessum lið á því að kaupin hafi gengið til baka, en annar aðilinn hafi ekki verið búinn að endurnýja byssuleyfi sitt og hinn hafi hætt við kaupin. Með vísan til framburðar ákærða hjá lögreglu um sölu á byssunum og að hann hefði gert sér grein fyrir því að hann hefði brotið reglur verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í i-lið. Brot ákærða varðar við 1. mgr. 19. gr. vopnalaga nr. 16/1998 og 30. gr. reglugerðar nr. 787/1998. III. ákæruliður. Umferðarlagabrot 10. maí 2012. I. Að morgni fimmtudagsins 10. maí 2012 kom ákærði á lögreglustöðina við Hringbraut í Reykjanesbæ og vildi fá að ræða við Maríu Pálsdóttur lögreglukonu um afhendingu á haldlögðum munum, sbr. II. ákærulið. Klukkan var þá 09:19. Í frumskýrslu lögreglu segir að fundist hafi áfengislykt af ákærða og hann verið spurður hvort hann hefði komið akandi og hann svarað því játandi. Ákærði hafi verið beðinn um að gangast undir öndunarpróf og niðurstaða þess verið 0,90‰. Ákærði hafi þá verið handtekinn vegna gruns um ölvunarakstur. Hann hefði skýrt frá því að hann hafi verið að koma frá lögreglustöðinni á Brekkustíg í Reykjanesbæ og ekið beina leið á lögreglustöðina við Hringbraut og hann hefði ekki fundið til áfengisáhrifa. Tekin voru tvö blóðsýni úr ákærða og var niðurstaða rannsóknar sú að samkvæmt fyrra sýninu var vínandamagn í blóði ákærða 1,10‰ og í því seinna 0,80‰. Í upplýsingaskýrslu Arnars Más Jónssonar lögreglumanns, dagsettri sama dag, 10. maí, segir að við leit lögreglu í bifreið ákærða af áfengisumbúðum hafi hann viðurkennt að hafa komið akandi á lögreglustöðina við Hringbraut en fyrst hefði hann farið á lögreglustöðina á Brekkustíg. Jafnframt hafi hann sagt að honum fyndist þetta vera kaldhæðni þar sem hann hefði ekið á milli tveggja lögreglustöðva. Ákærði hefði svo þurft að hafa samband við eiginkonu sína þar sem hún hafi þurft að koma að sækja bifreiðina og hún hafi þurft bifreiðina til að komast í verslun. Í upplýsingaskýrslu Sigvalda Arnars Lárussonar lögreglumanns kemur fram að í samræðum hans við ákærða hefði hann sagt að þetta hlyti að vera gríðarlega einbeittur brotavilji hjá sér, að aka ölvaður frá einni lögreglustöð á aðra. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglu kl. 13:16 sama dag, 10. maí. Ákærði var spurður hvort það væri rétt að hann hefði svarað því játandi þegar María Pálsdóttir spurði hvort hann hefði komið akandi að lögreglustöðinni. Ákærði svaraði að það væri rétt þar sem hann hefði það nú fyrir reglu, eftir leiðindasamskipti við hana, að segja henni helst aldrei satt. Hann kvaðst ekki hafa komið akandi að lögreglustöðinni. Um áfengisdrykkju sína sagði ákærði að hann hefði ekki drukkið eftir klukkan fjögur um nóttina áður og kvaðst hann vera undrandi á því að það hefði mælst í honum vínandi. Spurður hvernig hann hefði farið á lögreglustöðina á Brekkustíg sagði ákærði að hann hljóti að hafa farið gangandi. Jafnframt sagði ákærði að það væri stórgóð kenning að hann hefði ekið bifreið konu sinnar, fyrst að lögreglustöðinni á Brekkustíg en síðan að lögreglustöðinni á Hringbraut, en hún væri ekki rétt. Skýrslutökunni lauk kl. 13:32. Ákærði var yfirheyrður aftur kl. 15:38, eftir dvöl í fangaklefa, og liggur fyrir í málinu hljóðupptaka af framburði ákærða. Ákærði sagði þá að hann hefði vaknað snemma um morguninn og farið á lögreglustöðina á Brekkustíg og rætt við lögreglumann. Hann hefði svo farið á lögreglustöðina á Hringbraut til að fá afhenta haldlagða muni. Hann kvaðst hafa neytt áfengis aðfaranótt miðvikudags, þ.e. sólarhring áður, og það hefði því komið honum verulega á óvart að það hefði mælst vínandi í honum. Spurður hvernig hann hefði farið á Brekkustíg kvaðst hann hafa ekið bifreið konu sinnar. Hann hefði rætt við lögreglumann þar og svo ekið að lögreglustöðinni á Hringbraut og lagt bifreiðinni við stöðina. Ákærði kvaðst hafa verið grunlaus um að áfengi myndi mælast í honum og að hann hefði ekki fundið til áfengisáhrifa. II. Ákærði sagði fyrir dómi að eiginkona hans hefði keyrt hann upp á lögreglustöðina á Brekkustíg þar sem hann hefði rætt við lögreglumann út af haldlögðum munum, sbr. II. ákærulið. Þau hefðu svo farið á Esso og þaðan á lögreglustöðina á Hringbraut. Á meðan hefði eiginkona hans farið að versla smáræði í Nettó. Ákærði hefði átt einhver orðaskipti við Maríu Pálsdóttur lögreglukonu og hún hefði ekki viljað afhenda honum umbeðna muni og hún hefði grunað hann um ölvunarakstur. Ákærði hefði orðið afundinn við hana og sagt í hæðni að það þyrfti einbeittan brotavilja til að keyra að tveimur lögreglustöðvum og það hefði verið litið á það sem játningu af hans hálfu. Ákærði hefði svo verið lokaður inni í fleiri klukkutíma og honum verið hótað að hann yrði innilokaður í sólarhring ef hann myndi ekki viðurkenna umferðarlagabrot. Ákærði hefði svo ákveðið að skrifa undir lögregluskýrslu til að komast heim, en það hefðu verið mistök af hans hálfu. Um áfengisdrykkju sína sagði ákærði að hann hefði síðast neytt áfengis sólarhring áður. Ákærði kvaðst ekki vefengja niðurstöðu rannsókn á blóðsýni sem tekið var af ákærða. Vitnið María Pálsdóttir lögreglukona kvaðst hafa fundið áfengislykt af ákærða þegar vitnið ræddi við hann. Vitnið hefði spurt ákærða hvort hann hefði komið akandi og ákærði játað því. Aðspurður hefði ákærði sagt að hann hefði síðast drukkið áfengi um sólarhring áður. Þá sagði vitnið að það hefði aldrei hótað ákærða fangavist og það vissi ekki til þess að neinn hefði gert það. Vitnið Arnar Már Jónsson lögreglumaður skýrði frá því að María Pálsdóttir lögreglukona hefði kallað á vitnið og beðið það um að vera viðstatt þegar ákærði var látinn blása í öndunarmæli. Vitnið hefði svo athugað hvort það hefðu verið áfengisumbúðir í bifreið ákærða og þá hefði ákærði greint frá því að hann hefði komið akandi frá lögreglustöðinni á Brekkustíg og sagt að það væri kaldhæðni að þetta væri önnur lögreglustöðin sem hann hefði komið á. Vitnið neitaði því að ákærða hefði verið hótað vistun í fangaklefa í sólarhring. Vitnið Sigvaldi Lárusson lögreglumaður sagði að þegar vitnið hefði komið á lögreglustöðina á Hringbraut hafi verið búið að handtaka ákærða vegna gruns um ölvunarakstur. Vitnið hefði svo tekið af honum skýrslu og ákærði sagt að hann hefði ekið bifreiðinni og að hann hefði talað eitthvað um að það þurfi einbeittan brotavilja til að aka á milli tveggja lögreglustöðva. Aðspurt kannaðist vitnið ekki við að sagt hefði verið við ákærða að hann yrði lokaður í fangaklefa ef hann myndi ekki játa á sig ölvunarakstur. Vitnið Jóhannes Harðarson lögreglumaður kvaðst hafa tekið skýrslu af ákærða og honum hefði ekki verið hótað að hann þyrfti að dvelja í fangaklefa í sólarhring ef hann myndi ekki játa og ekkert verið gefið í skyn með slíkt. Innt eftir ástæðu þess að ákærði var ekki látinn undirrita lögregluskýrslu í málinu sagði vitnið að það hefði gleymst að prenta út og leggja fyrir hann mætingarskýrslu. Ákærði hefði því ekki lesið skýrsluna yfir. Framburður ákærða hefði hins vegar verið tekinn upp og samantektarskýrsla lögreglu verið byggð á hljóðupptökunni. Vitnið A, eiginkona ákærða, kvaðst hafa keyrt ákærða umrætt sinn á eina lögreglustöð og svo á aðra. Á seinni stöðinni hefði vitnið látið ákærða fá lykil að bifreiðinni og sagt að hann gæti sest inn í bifreiðina ef vitnið yrði ekki komið aftur úr versluninni Nettó áður en ákærði væri búinn á lögreglustöðinni. Á meðan vitnið hefði verið í versluninni hefði ákærði svo hringt og sagt að lögreglan hefði stöðvað hann og hann yrði laus kl. 13. Vitnið hefði því farið heim með börnin. Um klukkan tvö hefði svo verið hringt í vitnið og sagt að ákærði væri á lögreglustöðinni og hann yrði laus kl. 16 og vitnið mætti sækja bifreiðina. III. Ákærði neitar sök og segir að A hafi ekið bifreiðinni. A kom fyrir dóm og sagði það sama, en við mat á sönnunargildi vitnisburðar hennar verður að líta til þess að hún er eiginkona ákærða. Eins og að framan greinir hafa fjórir lögreglumenn borið um það fyrir dómi að ákærði hefði viðurkennt að hafa ekið umrætt sinn frá lögreglustöðinni að Brekkustíg og að lögreglustöðinni á Hringbraut. Teknar voru tvær skýrslur af ákærða hjá lögreglu og í þeirri seinni játaði ákærði að hafa ekið bifreiðinni. Samantektarskýrsla lögreglu um játningu ákærða er ekki undirrituð. Hins vegar liggur fyrir hljóðupptaka af framburði ákærða þar sem hann játar hreinskilnislega að hafa ekið bifreiðinni og að hann hafi einfaldlega ekki gert sér grein fyrir því að það myndi mælast vínandi í blóði hans þar sem langt hefði liðið frá því hann neytti síðast áfengis. Er ekkert á hljóðupptökunni sem gefur ástæðu til að ætla að hann hafi verið á einhvern hátt þvingaður til játningar. Með vísan til alls framangreinds verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í III. ákærulið og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæði í ákæru. Refsing og sakarkostnaður. Ákærði er fæddur [...]. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann á árinu 2002 dæmdur í tveggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir líkamsárás, en það brot hefur ekki áhrif á refsiákvörðun nú. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Jafnframt skal ákærði sviptur ökurétti í átta mánuði frá birtingu dóms að telja. Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærða til að greiða sakarkostnað. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað vegna IIII. ákæruliðar er um að ræða kostnað vegna blóðtökuvottorða og matsgerðar, 82.360 krónur, sem ákærða ber að greiða. Ákærði hefur verið sýknaður af ákærulið I og því verður kostnaður vegna læknisvottorðs, 28.000 krónur, felldur á ríkissjóð. Þá verður ákærða gert að greiða, með hliðsjón af sýknu í I. ákærulið, 2/3 af þóknun verjanda, sem þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu, 480.038 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, en 1/3 hluti fellur þá á ríkissjóð. Þá ber ákærða að greiða útlagðan ferðakostnað verjanda, 29.360 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, X, skal sæta fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í átta mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 82.360 krónur í sakarkostnað vegna blóðtökuvottorða og matsgerðar og 2/3 af þóknun verjanda síns, Andrésar Más Magnússonar héraðsdómslögmanns, að fjárhæð 480.038 krónur, en 1/3 hluti skal greiddur úr ríkissjóði. Þá ber ákærða að greiða ferðakostnað verjanda, að fjárhæð 29.360 krónur. Annar sakarkostnaður, 28.200 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 408/2010
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð
N og S deildu á um gildi og efndir samnings, sem ætlað var að kveða á um þjónustu N við S. Taldi N sig eiga inni ógreidda þóknun, en S hafnaði því. Samningurinn var óundirritaður, en aðila greindi á um hvort hann hafi engu að síður verið samþykktur munnlega eða með athöfnum eða athafnaleysi málsaðila. Með úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var kröfu N hafnað, þar sem talið var að N hefði ekki fært sönnur á að bindandi samningur hefði komist á við S um þar tilgreind viðskipti og að hann ætti rétt til þóknunar á grundvelli samningsins. Þvert á móti var talið að N hefði í raun hafnað samningnum og ekki farið eftir þeim áskilnaði sem í samningsdrögum var kveðið á um.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sóknaraðila að fjárhæð 26.119.280 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2008 til 22. apríl 2009 sem almenna kröfu við slit á varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hans tekin til greina við slit á varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Kröfu sóknaraðila, NóNó ehf., við slit á varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., að fjárhæð 26.119.280 krónur, auk dráttarvaxta er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, 200.000 krónur.
Mál nr. 692/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Hins vegar var einangrun X í gæsluvarðhaldinu aflétt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefst hann þess að hann verði ekki látinn sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er einn fimm manna sem nú sæta gæsluvarðhaldi vegna þeirrar rannsóknar sem getur í hinum kærða úrskurði. Er hann annar tveggja sem talinn er liggja undir grun um að hafa framið brot sem að lögum getur varðar meira en 10 ára fangelsi en slíkt er meðal forsendna fyrir að fallast megi á kröfu sóknaraðila um einangrun varnaraðila í gæsluvarðhaldinu sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Hinir sakborningarnir sæta takmörkunum í gæsluvarðhaldi samkvæmt c., d. og f. liðum 1. mgr. 99. gr. laganna. Sóknaraðili hefur ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því að samskonar takmarkanir dugi ekki í máli varnaraðila og nauðsynlegt sé að hann sæti einangrun samkvæmt b. lið sömu lagagreinar. Verður því ákvæði hins kærða úrskurðar um einangrun varnaraðila fellt úr gildi en úrskurðurinn að öðru leyti staðfestur með vísan til forsendna. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að ákvæði hans um einangrun varnaraðila, X, er fellt úr gildi.
Mál nr. 713/2009
Fasteignakaup Skaðabætur Málsgrundvöllur Áfrýjun Greiðsla
H gerði 12. febrúar 2004 kaupsamning við sameignarfélag E og G um kaup á fasteignum í þess eigu. Ekki varð af afhendingu 1. desember 2005 samkvæmt samkomulagi í afsali og gerðu H og sameignarfélagið í tvígang samkomulag um framlengingu á afhendingarfresti, í hið fyrra sinn til 30. júní 2006 en hið síðara til 30. júní 2007, og fébætur vegna afhendingardráttarins. H höfðaði mál á hendur E og G þar sem hann krafði þá um umsamdar fébætur, vegna tímabilsins allt fram til 30. júní 2007, og um greiðslu fjárhæðar sem svaraði til framangreindra fébóta, vegna tímabilsins frá 1. júlí 2007 til afhendingardags 25. september 2008. Í héraði var fallist á kröfu H um greiðslu á umsömdum fébótum en kröfu um skaðabætur eftir 30. júní 2007 hafnað. Fyrir Hæstarétti var upplýst að E og G hefðu innt af hendi fullnaðargreiðslu á skuld sinni gagnvart H samkvæmt dómsorði héraðsdóms 4. september 2009. Um kröfuna sem héraðsdómur hafnaði segir í dómi Hæstaréttar að málatilbúnaður H fyrir Hæstarétti hefði í veigamiklum atriðum verið frábrugðinn málatilbúnaði hans í héraði og hefði hann meðal annars aflað matsgerðar eftir að héraðsdómur gekk. Væri þetta andstætt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 og var héraðsdómur staðfestur um þetta. Í dómi Hæstaréttar segir einnig að ekki hefði verið efni til annars en að dæma E og G til greiðslu málskostnaðar í héraði, enda hefði verið fallist á kröfu H um greiðslu umsaminna fébóta. Voru E og G því dæmdir til greiðslu málskostnaðar í héraði, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en H á hinn bóginn gert að greiða þeim E og G málskostnað fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 11. febrúar 2010. Þeir krefjast sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hans hendi í héraði og fyrir Hæstarétti. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. I Hinn 4. september 2009 greiddu gagnáfrýjendur aðaláfrýjanda 14.396.070 krónur. Aðilar eru sammála um að þetta hafi verið full greiðsla á skuld gagnáfrýjenda samkvæmt dómsorði héraðsdóms. Við greiðsluna gerðu gagnáfrýjendur fyrirvara „um endurheimtu að hluta eða öllu leyti, verði niðurstaða Hæstaréttar önnur og lægri en héraðsdóms.“ Verður talið að með þessum fyrirvara hafi þeir við haldið rétti sínum til að áfrýja héraðsdómi af sinni hálfu. Gagnáfrýjendur byggja kröfu sína um sýknu á því að með greiðslunni 4. september 2009 hafi þeir greitt meira en skylt hafi verið til að ljúka skuld sinni við aðaláfrýjanda, því þeir hafa talið að þeim hafi ekki verið skylt að greiða aðaláfrýjanda dráttarvexti af kröfunni fyrr en frá þingfestingu málsins í héraði 10. desember 2008, en ekki frá 14. október 2007, eins og niðurstaða héraðsdóms hljóðaði um. Hafa gagnáfrýjendur skýrt nefndan fyrirvara við greiðsluna svo að hann hafi lotið að þessu, þó að þeir hafi við endanlega kröfugerð fyrir Hæstarétti ekki talið sér unnt að krefjast sérstakrar dómsviðurkenningar á því. Samkvæmt öllu þessu er ljóst að í sýknukröfu gagnáfrýjenda felst efnislega krafa um staðfestingu á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, með nefndum fyrirvara um upphafsdag dráttarvaxta, en með þeirri breytingu þó að gagnáfrýjendum verði tildæmdur málskostnaður í héraði úr hendi aðaláfrýjanda. II Hinn 20. október 2009 dómkvaddi Héraðsdómur Reykjaness að beiðni aðaláfrýjanda matsmann til að meta eftirfarandi: „1. Hvert hefði verið eðlilegt og sanngjarnt leigugjald á markaði fyrir fasteignina Strandgata 82 fyrir hvern mánuð á tímabilinu frá 1. júlí 2007 til 30. september 2008. Hversu há eru fasteignagjöld, brunatryggingariðgjöld og lóðarleiga vegna fasteignarinnar á sama tímabili. 2. Hvert hefði verið eðlilegt og sanngjarnt leigugjald á markaði fyrir fasteignina Strandgata 84 fyrir hvern mánuð á tímabilinu frá 1. júlí 2007 til 30. september 2008. Hversu há eru fasteignagjöld, brunatryggingariðgjöld og lóðarleiga vegna fasteignarinnar á sama tímabili.“ Hefur aðaláfrýjandi lagt fram í Hæstarétti matsgerð hins dómkvadda matsmanns 18. desember 2009. Taldi hann húsaleigu „fyrir Strandgötu 82 og 84 frá 1. júlí 2007 til 30. september 2008 kr. 11.550.000 ...“. Eftir að hafa dregið frá þessari fjárhæð fasteignagjöld, brunatryggingariðgjöld og lóðarleigu, en matsgerðinni fylgdi útreikningur á þessum gjöldum, taldi aðaláfrýjandi leigutap sitt umrætt tímabil nema 7.746.736 krónum. Hann hefði krafist 7.500.000 króna í skaðabætur fyrir sama tímabil og bæri því með tilvísun til matsgerðarinnar að taka þá kröfu til greina að fullu. III Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi lagði aðaláfrýjandi við málssókn þessa þann grundvöll að kröfu sinni vegna tímabilsins 1. júlí 2007 til 30. september 2008 að um væri að ræða skaðabætur sér til handa vegna þess að sameignarfélag gagnáfrýjenda hefði ekki skilað hinum seldu fasteignum fyrr en við lok þessa tímabils. Byggði hann fjárhæð kröfu sinnar eingöngu á því að félag gagnáfrýjenda hefði skuldbundið sig með samningum til að greiða honum 500.000 krónur fyrir hvern mánuð, sem afhending þeirra hefði dregist fram yfir upphaflega umsaminn afhendingardag fram til 1. júlí 2007, en atvikum sem þetta varða er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Var þessi málatilbúnaður nægilega skýr til þess að dæma kröfu aðaláfrýjanda að efni til. Af forsendum héraðsdóms er ljóst að hann taldi ekki unnt að dæma gagnáfrýjendur til að greiða aðaláfrýjanda bætur á þessum grundvelli. Taldi dómurinn að aðaláfrýjandi bæri sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni umrætt tímabil eftir 1. júlí 2007 og jafnframt hvert tjón hans hefði orðið. Þar sem hann hefði ekki lagt fram gögn um þetta yrði að telja tjónið ósannað. Voru gagnáfrýjendur af þessari ástæðu sýknaðir af þessum hluta kröfu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi aflaði fyrrgreindrar matsgerðar eftir að héraðsdómur gekk. Ljóst er að með henni freistar hann þess fyrir Hæstarétti að leggja nýjan grundvöll að kröfu sinni um bætur fyrir tímabilið 1. júlí 2007 til 30. september 2008, sem er í veigamiklum atriðum frábrugðinn málatilbúnaði hans í héraði. Gagnáfrýjendum gafst því ekki kostur á að verjast hinum nýja málatilbúnaði aðaláfrýjanda þar fyrir dómi eða héraðsdómi að dæma um hann. Aðaláfrýjanda er óheimilt að gera þessar breytingar á málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna um þennan þátt í kröfu aðaláfrýjanda. Svo sem fyrr sagði styðja gagnáfrýjendur sýknukröfu sína af kröfu aðaláfrýjanda vegna tímabilsins fram til 1. júlí 2007 við fullnaðargreiðslu 4. september 2009 á skuldinni samkvæmt dómsorði héraðsdóms. Fallist verður á að taka beri þessa kröfu þeirra til greina að öðru leyti en því sem varðar málskostnað í héraði. Engin efni voru til annars en að dæma gagnáfrýjendur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði, enda var krafa þess síðarnefnda um greiðslu samkvæmt tveimur yfirlýsingum 22. febrúar 2006 og 14. mars 2007, samtals 9.500.000 krónur, tekin til greina að öllu leyti, en gagnáfrýjendur höfðu ekki innt af hendi greiðslu á þessari skuld auk þess sem þeir höfðu mótmælt fjárhæð hennar. Bar því með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að dæma þá til greiðslu málskostnaðar að því er þennan þátt málsins snerti. Samkvæmt þessu verða þeir dæmdir óskipt, sbr. 1. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991, til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Miðað við úrslit málsins verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjendum óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti og ákveðst hann eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Eiríkur Ormur Víglundsson og Guðmundur H. Víglundsson, eru sýknir af kröfu aðaláfrýjanda, Hafnarfells hf., að öðru leyti en því að þeir greiði honum málskostnað í héraði, 600.000 krónur. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2009. I. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 8. maí sl., er höfðað af Hafnarfelli hf., Fjarðargötu 13-15, Hafnarfirði, á hendur Eiríki Ormi Víglundssyni, Nesbala 23, Seltjarnarnesi, og Guðmundi H. Víglundssyni, Erluási 15, Hafnarfirði. Málið var þingfest 10. desember 2008. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 17.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 3.500.000 krónum frá 22. mars 2006 til 14. apríl 2007, af 9.500.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007, af 10.000.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2007, af 10.500.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2007, af 11.000.000 krónum frá þeim degi til 1. október 2007, af 11.500.000 frá þeim degi til 1. nóvember 2007, af 12.000.000 krónum frá þeim degi til 1. desember 2007, af 12.500.000 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2008, af 13.000.000 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2008, af 13.500.000 krónum frá þeim degi til 1. mars 2008, af 14.000.000 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, af 14.500.000 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, af 15.000.000 krónum frá þeim degi til 1. júní 2008, af 15.500.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2008, af 16.000.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, af 16.500.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2008, af 17.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Í greinargerð sinni gerðu stefndu kröfu um frávísun málsins en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi 4. mars sl. Endanlegar dómkröfur stefndu eru því þær að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega auk þess sem þess er krafist að stefndu verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu. II. Helstu málavextir eru þeir að Vélsmiðja Orms og Víglundar sf., sem er sameignarfélag í eigu stefndu, annars vegar og stefnandi, sem þá hét Sjólaskip hf., hins vegar, gerðu með sér kaupsamning 12. febrúar 2004 um kaup stefnanda á fasteignum á lóðunum að Strandgötu 82 og 84 í Hafnarfirði ásamt lóðarréttindum á lóðunum. Á lóðinni að Strandgötu 82 er spilhús en stálgrindarhús í þremur samsettum hlutum á lóðinni að Strandgötu 84. Afsal var gefið út 19. febrúar 2004. Samkvæmt afsalinu var samkomulag um afhendingardag eignarinnar eigi síðar en 1. desember 2005. Ekki varð af afhendingu samkvæmt samkomulaginu og er óumdeilt í málinu að kaupandi og seljandi gerðu með sér samkomulag um að afhendingarfrestur yrði framlengdur til 30. júní 2006 og undirritaði vélsmiðjan af því tilefni yfirlýsingu þess efnis 22. febrúar 2006. Sama dag var jafnframt undirritað samkomulag um að vegna vanefnda á skuldum sínum um afhendingu samkvæmt kaupsamningi hefði seljandi fallist á að greiða kaupanda fébætur að fjárhæð 3.500.000 krónur. Þann 14. mars 2007 undirritaði vélsmiðjan yfirlýsingu um að hún myndi afhenda hina seldu eign eigi síðar en 30. júní 2007. Sama dag undirrituðu sömu aðilar samkomulag þar sem vísað er til samkomulagsins frá 22. febrúar 2006 og það framlengt um 12 mánuði eða til 30. júní 2007. Vegna framlengingarinnar skyldi seljandi greiða kaupanda fébætur að fjárhæð 6.000.000 króna. Samkvæmt framlögðum gögnum var Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. send áskorun dagsett 14. september 2007 þar sem skorað var á hana að standa við yfirlýsingar um að fjarlægja það, sem henni tilheyrði, af hinu selda og jafnframt tilkynnt að yrði svo ekki gert innan sjö sólarhringa, myndi kaupandi eignanna leita til dómstóla og rýming yrði látin fara fram á kostnað vélsmiðjunnar án frekari fyrirvara. Með áskorun dagsettri 4. október 2007 var Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. gefin 10 daga frestur frá dagsetningu bréfsins til að greiða kaupanda eignanna samtals 14.148.832 krónur í bætur vegna þess að vélsmiðjan hafði ekki staðið við yfirlýsingar um að fjarlægja það, sem henni tilheyrði, af hinni seldu eign. Sundurliðast bótafjárhæðin þannig: 3.500.000 krónur samkvæmt samkomulaginu frá 22. febrúar 2006, 6.000.000 krónur samkvæmt samkomulaginu frá 14. mars 2007, fébætur að fjárhæð 1.500.000 krónur vegna tímabilsins frá 13. júní 2007 til 30. september 2007, dráttarvextir að fjárhæð 2.686.874 krónur og innheimtuþóknun að fjárhæð 461.958 krónur. Í áskoruninni var vélsmiðjunni jafnframt gefinn sjö sólarhringa frestur til að fjarlægja það, sem henni tilheyrði, af hinni seldu eign. Þann 1. nóvember 2007 var Héraðsdómi Reykjaness send aðfararbeiðni þar sem krafist var dómsúrskurðar um að vélsmiðjunni yrði gert skylt að rýma lóðirnar en gerð var réttarsátt 20. desember sama ár þess efnis að rýmingu eigna og hreinsun lóðar skyldi lokið í síðasta lagi 28. febrúar 2008. Vegna vanefnda var sýslumanninum í Hafnarfirði send aðfararbeiðni 10. júlí 2008, sem tekin var fyrir 18. september sama ár, og var þá veittur frestur til þess að klára rýmingu og afhenda lykla til 25. september 2008. Þann dag var málið tekið fyrir á nýjan leik og lyklar afhentir. Óumdeilt er að rýmingu á lóðinni er ekki enn að fullu lokið. Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. samþykkti tvo tryggingarvíxla samtals að fjárhæð 9.500.000 krónur. Eru þeir varðveittir af stefnanda sem trygging fyrir efndum að hluta kröfu hans. III. Dómkröfur stefnanda eru byggðar á því að Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. hafi vanefnt tvo samninga sem hún gerði við stefnanda um greiðslu skaðabóta vegna dráttar á afhendingu fasteignar sem sameignarfélag stefndu hafði selt stefnanda. Annars vegar sé um að ræða fjárhæðina 3.500.000 krónur, sem lofað hafi verið að greiða 22. febrúar 2007 og hins vegar 6.000.000 krónur, sem lofað hafi verið að greiða 14. mars 2007. Ekki hafi verið staðið við greiðsluloforðin og engir gjaldfrestir hafi verið veittir og miði því stefnandi upphafsdag dráttarvaxta af dómkröfunum við það tímamark þegar einn mánuður var liðinn frá dagsetningu hvors samkomulags um sig. Krafa stefnanda um greiðslu á 7.500.000 krónum, sem séu 500.000 krónur fyrir hvern mánuð, sem afhending dróst fram yfir 30. júní 2007, þ.e.a.s. í 15 mánuði fram til 30. september 2008, sé byggð á sömu forsendum og framangreindir tveir samningar þar sem gert var ráð fyrir því að bætur næmu 500.000 krónum fyrir hvern mánuð sem afhendingu seinkaði um. Sé kröfunni mjög í hóf stillt, enda hefði verið tekið mið af samkomulagsgerningum aðila án verðbóta. Upphafsdagur dráttarvaxta vegna þessa kröfuþáttar sé fyrsti dagur hvers mánaðar sem stefnandi hafi verið hindraður í að nýta eignir sínar. Stefnandi vísar til þess að hann hafi haft mikið fjármagn bundið í hinu selda og hafi með ólögmætum hætti verið hindraður í að nýta eignir sínar og hafi hann með tímafrekum aðgerðum, með atbeina dómstóla og sýslumanns, þurft að leita réttar síns til þess að geta fengið eignirnar í sínar hendur. Hafi framkoma stefndu í hans garð borið vott um yfirgangssemi og hirðuleysi um rétt annarra, auk þess sem þeir hafi í engu sinnt ítrekuðum kröfum stefnanda um greiðslu hinna umkröfðu skaðabóta, sem þeir hefðu þó að hluta til með afdráttarlausum yfirlýsingum skuldbundið sig til að greiða. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða fasteignakaupalaga nr. 40/2002 og almennra reglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga. Þá vísar stefnandi til vaxtalaga nr. 38/2001 og um málskostnað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Stefndu byggja kröfu sína um lækkun dómkrafna stefnanda annars vegar á því að fjárhæð þeirra greiðslna, sem Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. hafi gengist undir að greiða stefnanda, sé allt of há. Sameignarfélagið hafi verið í nauðum vegna vanefnda Hafnarfjarðarbæjar og átt engra annarra kosta völ en að ganga að kröfum stefnanda, ef takast átti að halda rekstri félagsins áfram. Á sama tíma hefðu áætlanir stefnanda um nýtingu lóðarinnar brostið og hann hefði því í raun engin not haft fyrir hana. Með hliðsjón af því, séu umsamdar bætur allt of háar og ósanngjarnar í garð félagsins og eigenda þess. Rekstur félagsins á þessum stað og tíma hefði engan veginn getað staðið undir slíkum greiðslum, né hefðu þær verið í eðlilegu hlutfalli við þau not, sem félagið hafði af aðstöðunni. Beri því að lækka dómkröfur stefnanda með vísan til ákvæða 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndu hafna alfarið þeim hluta kröfugerðar stefnanda sem byggist á hvorugu samkomulaginu, sem lagt hefur verið fram í málinu. Þær kröfur byggist ekki á viðurkenndum sjónarmiðum og hvorki hafi verið sýnt frá á bótaskylduna, hvert tjón stefnanda sé, né fjárhæð þess. Enginn grundvöllur sé því til greiðslu skaðabóta stefnanda til handa. Fyrsta skylda bótakrefjanda sé að sýna fram á tjón sitt en stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni þann tíma sem vélsmiðjan nýtti mannvirki sín á lóðinni eftir að umsaminn afhendingartími var runninn upp. Stefnandi reki ekki skipasmíðastöð og hafi hvorki mannafla né tæki til slíks rekstrar. Ekki verði séð að lóðin hefði nýst með öðrum hætti eins og málum sé nú háttað. Þá hafi stefnandi nú haft full umráð eignarinnar í marga mánuði og hafi engin not getað haft af henni, að því undanskildu þegar tvö skip voru tekin upp í dráttarsleðanum en þá hefði vélsmiðja stefndu aðstoðað við upptökuna. Framlögð samkomulagsskjöl séu ekki leigusamningar og í þeim felist ekkert mat á því hvað sé eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir afnot vélsmiðjunnar á eignum stefnanda. Engin starfsemi hafi verið í húsunum á þessum tíma og hefðu þau í raun aðeins nýst sem geymsla. Á árunum 2007 og 2008 hefði verið sáralítill rekstur í slippnum. Eina ástæða þess, að afhending slippsins dróst, hefði verið sú að til þess hefði þurft að eyðileggja brautirnar og þá aðstöðu sem þarna var. Hefði stefndu þótt það afleitt svo lengi sem engin önnur slík aðstaða hafði ekki verið sköpuð hér í bænum enda væri slík aðstaða mikilvæg fyrir bæjarfélagið. Þar sem ekki liggi neitt fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og þar sem ekkert mat hafi heldur farið fram á því hagræði sem Vélsmiðja Orms og Víglundar sf. hafi haft af því að hafa áframhaldandi not af slippnum, sé enginn grundvöllur til að ákveða stefnanda skaðabætur vegna þessa. Sönnunarbyrðin að þessu leyti hvíli á stefnanda en hann hafi enga tilraun gert til að sýna fram á réttmæti kröfugerðar sinnar og beri því að hafna henni. Stefndu mótmæla sérstaklega öllum vaxtakröfum stefnanda. Enginn gjalddagi hafi verið ákveðinn á greiðslum samkvæmt framlögðum tveimur samkomulagsskjölum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sé ekki heimilt að reikna dráttarvexti á slíkar kröfur fyrr en mánuður er liðinn frá því skuldari var sannanlega krafinn um greiðslu. Greiðsluáskorun hafi fyrst verið send vélsmiðjunni 14. september 2007 vegna 9.500.000 króna. Hinn 4. október 2007 hafi vélsmiðjunni síðan borist önnur áskorun vegna 11.000.000 króna að höfustóli. Stefndu hafi aldrei borist áskorun um greiðslu fyrr en með birtingu stefnu í þessu máli. Vaxtakröfur stefnanda samrýmist því ekki lögum og beri að hafna þeim eins og þær eru fram settar. Um lagarök vísa stefndu til ógildingarkafla laga nr. 7/1936, sbr. einkum 36., 31. og 29. gr. laganna. Þá vísa þeir til almennra sjónarmiða um heilbrigða og sanngjarna viðskiptahætti og heimildar dómstóla til að leiðrétta augljóslega ósanngjarna samninga. Stefndu vísa einnig til reglna skaðabótaréttarins um sönnun og sönnunarbyrði að því er varðar bótagrundvöll, tjón og fjárhæð tjóns. Kröfu sína um málskostnað byggja stefndu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur Haraldur Reynir Jónsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, stefndi Guðmundur Helgi Víglundsson og Guðmundur Steinar Jónsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Verður gerð grein fyrir skýrslum þeirra eins og þurfa þykir hér á eftir. Óumdeilt er að ekki hefur verið greitt samkvæmt samningum, sem stefnandi og Vélsmiðja Orms og Víglundar sf., sem er í eigu stefndu, gerðu með sér, annars vegar 22. febrúar 2006 og hins vegar 14. mars 2007. Krafa stefndu um lækkun dómkrafna stefnanda byggir eins og áður segir hins vegar á því að samningarnir hafi verið ósanngjarnir og því beri að ógilda þá. Þessu hefur stefnandi mótmælt. Við mat á því hvort það verði talið ósanngjarnt af hálfu stefnanda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samningana fyrir sig, verður að líta til efnis þeirra, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika, sem síðar komu til, sbr. ákvæði 2. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í skýrslu Haraldar Reynis Jónssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, við aðalmeðferð málsins kom fram að stefnandi hefði viljað fá 800.000 krónur á mánuði í skaðabætur vegna afhendingardráttar stefndu, þ.e. sem næmi 1% af kaupverði eignarinnar, en eftir samningaviðræður við stefndu hefði samist um það með aðilum að vélsmiðjan greiddi 500.000 krónur á mánuði. Hefði enda öllum verið ljóst að vélsmiðjan ætti í fjárhagserfiðleikum. Guðmundur Steinar Jónsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda, staðfesti að stefnandi hefði í upphafi krafist 800.000 króna fyrir hvern mánuð en stefndu hefðu hins vegar boðið 300.000 til 400.000 krónur á mánuði en síðan hefði náðst samkomulag um greiðslu 500.000 króna á mánuði. Að sögn stefnda, Guðmundar Helga Víglundssonar, höfðu stefndu frá upphafi sagt að 800.000 krónur á mánuði væri of há fjárhæð fyrir þá að greiða og hefðu þeir því gert tillögu um helmingi lægri fjárhæð. Hins vegar er ágreiningslaust að um þau kjör hafi samist sem sett eru fram í framlögðum samningum. Ekki þykir skipta hér máli í hvaða tilgangi stefnandi keypti hið selda, enda verður hvorki séð af gögnum málsins né ályktað af framburði aðila og vætti vitnis að tiltekin nýting hafi verið forsenda kaupa stefnanda á fasteigninni. Einnig kom fram hjá stefnda Guðmundi Helga að sú aðstaða, sem stefndu hefðu fengið vilyrði fyrir hjá Hafnarfjarðarbæ, hefði ekki verið gerð að forsendu í samningum milli málsaðila. Þá er ekkert fram komið í málinu sem leiðir líkum að því að hinar seldu húseignir hafi verið ónýtar eins og stefndu halda fram. Af framangreindu er ljóst að aðilar málsins hafa samið um þær skaðabótagreiðslur, sem áðurnefndir samningar segja til um. Báðir aðilar hafa stundað atvinnurekstur og verður ekki fallist á það með stefndu að staða þeirra hafi verið svo ójöfn við samningsgerðina að það leiði til þess að samningunum verði vikið til hliðar í heild eða að hluta samkvæmt ógildingarákvæðum samningalaga nr. 7/1936. Þá hefur hvorki verið leitt í ljós að stefndu hafi gengið til samninganna af nauðung né hefur verið sýnt fram á það með gögnum, að umsamdar bætur hafi við undirritun samninganna eða nú verið of háar og ósanngjarnar eins og stefndu halda fram. Fyrir liggur að samningaviðræður fóru fram um fjárhæð bótanna og að niðurstaðan varð sú að vélsmiðja stefndu skyldi greiða stefnanda 500.000 krónur á mánuði á tilgreindu tímabili. Að framangreindu virtu verður ekki talið að efni séu til að víkja til hliðar samningum aðila frá 22. febrúar 2006 og 14. mars 2007 um að vélsmiðja stefndu greiddi stefnanda þar tilgreindar skaðabætur. Ber stefndu því að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 9.500.000 krónur eins og krafist er samkvæmt þessum kröfulið. Eins og rakið er hér að framan sömdu stefnandi og vélsmiðja stefndu um það í tvígang að vélsmiðjan myndi vegna fyrirfram ákveðins tímabils greiða 500.000 krónur á mánuði vegna dráttar á afhendingu hins selda. Stefndu hafa hins vegar mótmælt kröfu stefnanda um að þeir greiði 500.000 krónur fyrir hvern mánuð sem afhending dróst fram yfir 30. júní 2007, enda hafi ekki verið um það samið. Þá hafi hvorki verið sýnt fram á bótaskylduna, tjón stefnanda né fjárhæð þess. Í skýrslu Haraldar Reynis, fyrirsvarsmanns stefnanda fyrir dóminum, kom fram að ekki hefði verið samið sérstaklega við vélsmiðjuna um bótagreiðslur að þessu leyti. Hins vegar hefði stefnandi talið eðlilegt að miða við sömu krónutölu fyrir hvern mánuð og áður hafði verið samið um. Að þessu virtu er ljóst að ekki var samið sérstaklega um greiðslu bóta fyrir greint tímabil. Krafa stefnanda er í stefnu sögð miða við sömu forsendur og framangreindir tveir samningar aðila, þ.e. að um sé að ræða bætur sem nema 500.000 krónum fyrir hvern mánuð sem afhending dróst. Verður því litið svo á að um skaðabótakröfu sé að ræða. Að þessu virtu er fallist á það með stefndu að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni og jafnframt hvert tjón hans hafi orðið. Engin gögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda að þessu leyti og verður því gegn mótmælum stefndu að telja að tjón stefnanda sé ósannað. Verða stefndu því sýknaðir af kröfum stefnanda samkvæmt þessum kröfulið. Stefndu hafa mótmælt vaxtakröfum stefnanda sérstaklega. Ljóst er að í áðurnefndum samningum stefnanda og vélsmiðju stefndu er ekki tiltekinn sérstakur gjalddagi umsaminna fébóta að fjárhæð stamtals 9.500.000 sem er sú fjárhæð sem stefndu hafa samkvæmt framansögðu verið dæmdir til að greiða stefnanda. Af gögnum málsins er ljóst að stefnandi sendi stefndu greiðsluáskorun dagsetta 14. september 2007 þar sem skorað var á þá að greiða framangreinda fjárhæð samkvæmt samningunum tveimur. Með vísan til ákvæða 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 þykir rétt að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 14. október 2007 að telja til greiðsludags. Eftir framansögðu ber stefndu insolidum að greiða stefnanda 9.500.000 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 14. október 2007 til greiðsludags. Eftir niðurstöðu málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Arnfríður Einarsdóttir kveður upp dóm þennan. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. D ó m s o r ð : Stefndu, Eiríkur Ormur Víglundsson, og Guðmundur H. Víglundsson, greiði insolidum stefnanda, Hafnarfelli hf., 9.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 14. október 2007 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 212/1999
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að S skyldi sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. maí 1999, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til 1. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu um farbann verði hafnað, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 316/2015
Kærumál Skýrslugjöf Vitni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem annars vegar var hafnað kröfu L um að X, Y og Z yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan brotaþolinn A gæfi skýrslu við aðalmeðferð málsins en hins vegar fallist á kröfu um að X, Þ og Æ yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan brotaþolinn B gæfi skýrslu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. apríl 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2015, þar sem annars vegar var hafnað kröfu sóknaraðila um að varnaraðilunum X, Y og Z yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan vitnið A gæfi skýrslu við aðalmeðferð málsins en hins vegar fallist á kröfu vitnisins B um að varnaraðilunum X, Þ og Æ yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan vitnið gæfi skýrslu fyrir dómi. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilarnir X, Y og Z víki úr þinghaldi á meðan vitnið A gefur skýrslu fyrir dómi. Varnaraðilarnir X og Y krefjast staðfestingar ákvæða hins kærða úrskurðar um að þeim verði ekki gert að víkja úr þinghaldi meðan vitnið A gefur skýrslu fyrir dómi. Þá krefst varnaraðilinn Y kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Z hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í 1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram sú meginregla að ákærði eigi rétt á að vera viðstaddur aðalmeðferð máls. Ákvæði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 er frávik frá þeirri reglu en samkvæmt því getur dómari samkvæmt kröfu ákæranda eða vitnis ákveðið að ákærða verði vikið úr þinghaldi meðan það gefur skýrslu ef dómari telur að nærvera ákærða geti orðið því sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið færð fram haldbær rök fyrir því að uppfyllt séu skilyrði til þess að víkja frá fyrrgreindri meginreglu við skýrslugjöf vitnisins A. Varnaraðilarnir X, Þ og Æ hafa 30. apríl og 1. maí 2015 kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Krefjast þeir þess að ákvæði hans um að þeim verði gert að víkja úr þingsal á meðan vitnið B gefur skýrslu fyrir dómi verði fellt úr gildi. Varnaraðilum er meðal annars gefin að sök líkamsárás, ólögmæt nauðung og að hafa svipt vitnið frelsi sínu. Samkvæmt vottorði sálfræðings 29. september 2014 hefur ætluð háttsemi varnaraðila valdið vitninu, sem er 18 ára að aldri, mikilli streitu og kvíða auk þess sem vitnið hefur verið greint með alvarlega áfallastreituröskun. Þrátt fyrir að nokkuð sé liðið frá því að umrædds vottorðs var aflað verður með vísan til þess sem þar kemur fram og ungs aldurs vitnisins að fallast á það mat héraðsdómara að nærvera varnaraðila geti orðið því sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess, sbr. áðurnefnda 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008. Í samræmi við 3. mgr. sömu greinar skal varnaraðilum gert kleift að fylgjast með skýrslutöku vitnisins utan þingsalar og koma að spurningum á meðan hún fer fram. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 308/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Matsgerð
J höfðaði mál gegn B og F, seljanda og byggingarstjóra fasteignarinnar V, til heimtu skaðabóta vegna ætlaðra galla á eigninni. Reisti hann kröfu sína einkum á matsgerð dómkvadds matsmanns þar sem fram kom að eignin væri haldin leyndum galla vegna sigs á þakplötu. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að þar sem B hefði ekki verið aðili að matsmálinu og F hvorki gefist færi á að gæta hagsmuna sinna við dómkvaðninguna né á öðrum tveggja matsfunda hins dómkvadda matsmanns yrði niðurstaða málsins ekki reist á umræddri matsgerð. Var málinu því vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 væri á forræði aðila hvaða gögn þeir færðu fram til sönnunar kröfum sínum og að dómari skæri úr um það eftir mati á þeim gögnum hvort staðhæfing um umdeild atvik teldist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna. Þar sem mat á sönnunargildi fyrirliggjandi matsgerðar heyrði þannig undir efnishlið málsins var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru11. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Sóknaraðili höfðar mál þetta á hendurvarnaraðilum til heimtu bóta vegna galla á fasteign. Er á því byggt af hálfusóknaraðila að varnaraðilinn Byggingafélagið Sakki ehf. sem seljandifasteignarinnar og varnaraðilinn Friðjón sem byggingarstjóri hennar berióskipta bótaábyrgð á göllunum. Reisir sóknaraðili málatilbúnað sinn einkum ámatsgerð dómkvadds manns frá 28. janúar 2016.Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991afla aðilar sönnunargagna ef þeir fara með forræði á sakarefni. Sóknaraðili fermeð forræði málsins og ákveður samkvæmt því hvaða gögn hann færir fram tilsönnunar kröfu sinni á hendur varnaraðilum. Sker dómari úr því eftir mati áþeim gögnum, sem hafa komið fram í máli, hvort staðhæfing um umdeild atvikteljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. fyrrgreindra laga. Mat á sönnunargildiframangreindrar matsgerðar heyrir því undir efnishlið málsins. Af þeim sökumverður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar.Varnaraðilum verður gert að greiðasóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en ákvörðun ummálskostnað í héraði bíður efnisdóms.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðilar, Byggingafélagið Sakki ehf. ogFriðjón Skúlason, greiði óskipt sóknaraðila, Jóni Helgasyni, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017. Mál þetta, sem tekið var tildóms 21. mars 2017, er höfðað með áritun á stefnu 7. september 2016. Stefnandi er Jón Helgason, kt.050251-4899, Valsheiði 23, Hveragerði. Stefndi er Byggingafélagið Sakkiehf., kt. 700404-4040, Hlíðarási 11, Hafnarfirði og Friðjón Skúlason, kt.281150-3409, Hjallabraut 35, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefnduverði dæmdir in solidum til að greiða honum 7.571.000 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júní2016 til greiðsludags.Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði in solidum dæmdir til aðgreiða honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins og að viðbættumvirðisaukaskatti.Stefndu krefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfumstefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að matidómsins að teknu tilliti til þess að stefndi Friðjón Skúlason er ekkivirðisaukaskattskyldur.IMál þetta varðar fasteignina að Valsheiði 23, Hveragerði, fastanúmer228-4588. Um er að ræða einbýlishús á einni hæð, 193 fermetra staðsteypt húsmeð sambyggðum bílskúr. Með kaupsamningi, dagsettum 21. júní 2007, keyptistefnandi ásamt eiginkonu sinni, Þorgerði Þorvaldsdóttur, sem nú er látin, fasteigninafokhelda af stefnda, Byggingafélaginu Sakka ehf. Samkvæmt upplýsingum afvefsíðu Þjóðskrár var húsið byggt árið 2006, en þá voru í gildi skipulags- ogbyggingarlög nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998. Skráðurafhendingardagur fasteignarinnar var 21. júní 2007, en raunveruleg afhendingfór fram 9. september 2008.Kaupverð eignarinnar var 24.900.000 krónur. Húsið var afhent stefnandafokhelt, tilbúið að utan með grófjafnaðri lóð, skólpleiðslum tengdum út í götuog köldu vatni. Ágreiningslaust er að kaupverð eignarinnar var greitt. Framkemur í stefnu að veturinn 2014-15 hafi stefnandi og eiginkona hans heitinfyrst eftir því að loftplata í húsinu væri tekin að síga með óeðlilegum hætti.Leiddi þetta jafnframt til sprungumyndunar í veggjum. Þau gripu strax tilaðgerða og fengu Sigurð Þ. Jakobsson hönnuð til að mæla sigið. Hann komst aðþví að á miðri plötu væri sig allt að 76 mm. Í úttekt hans frá 14. apríl 2015kemur fram að samkvæmt þágildandi byggingarreglugerð mætti mesta svignun fyrirheildarálag þaka og lofta vera 38 mm, sem nemur helmingi af því sigi semmældist í húsi stefnanda. Sama dag var tjónið tilkynnt tryggingafélagi því semfór með lögbundna ábyrgðartryggingu burðarþolshönnuðar. Með bréfi, dagsettu 11.maí 2015, hafnaði tryggingafélagið bótaskyldu samkvæmt starfsábyrgðartryggingumeð vísan til ákvæðis 3.2 í skilmála starfsábyrgðartryggingar nr. AP27. Síðarvar upplýst að burðarþolshönnuður hefði verið úrskurðaður gjaldþrota árið 2013.Með matsbeiðni, dagsettri 28. júlí 2015, óskaði stefnandi eftir því aðdómkvaddur yrði sérfróður og óvilhallur matsmaður til að framkvæma skoðun áfasteigninni að Valsheiði 23. Nánar til tekið var óskað eftir að matsmaðurskoðaði, mæti og gæfi álit um loftplötu í stofu og hlaðinn vegg við eldhús í fasteigninni.Sérstaklega var óskað eftir því að matsmaður mæti væntanlegan viðgerðarkostnaðvið að laga galla. Hinn 7. október 2015 var Hjalti Sigmundsson,byggingartæknifræðingur og húsasmíðameistari, dómkvaddur til starfans.Matsfundir voru haldnir 11. nóvember og 3. desember 2015. Auk þess fór framvettvangsskoðun á fasteigninni 11. janúar 2016. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns er dagsett 28. janúar 2016. Þarkemur fram að þakplata fasteignarinnar að Valsheiði 23 sé misþykk og sigin.Sprungur séu í vegg á milli stofu og anddyris upp frá dyrum að anddyri aðlofti. Þá sé skemmd á veggnum við loft næst eldhúsi þar sem yfirborð sésprungið út á kafla. Sprungur séu í lofti stofu. Þær séu mestar fyrir miðriplötunni en gangi út að útveggjum á suður- og norðurhlið. Sprungur sem stefnisuður-norður séu meira áberandi en sprungur í stefnu austur-vestur. Sumarsprungurnar séu allvíðar eða hartnær 0,5 mm. Reiknuð svignun þakplötu undanheildarálagi sé umtalsvert meiri en viðmiðun byggingarreglugerðar eða um 63 mmog járnbending þakplötu minni en eðlilegt sé svo að fulls reikningslegs öryggissé gætt. Mældur hæðarmunur á loftplötu sé langt umfram eðlileg frávik og þaðmikill að hann verði einungis skýrður með því að platan hafi sigið eftir aðmótum var slegið undan henni. Þakhalli sé meira en helmingi minni enlágmarkskrafa í byggingarreglugerð og í raun öfugur. Ummerki séu um leka átveim stöðum í loftum, annars vegar í stofu við suðurvegg og hins vegar undirlægra þaki. Ekki séu sýnileg ummerki utan á vegg hússins sem geti skýrt lekannog megi af því ráða að lekann megi rekja til frágangs á þaki. Í matsgerðinnisegir að kostnaður við úrbætur nemi samtals 7.571.000 krónum að meðtöldumvirðisaukaskatti.Stefnandi kveður að ráða megi af matsgerðinni að frágangur, efnisvalog hönnun uppfylli í mörgum tilvikum ekki þær kröfur sem leiði af þágildandiskipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998.Hinn 11. maí 2016 var stefndu sent erindi vegna málsins. Þar vargreint frá málavöxtum og gerð krafa um að stefndu greiddu kröfu stefnanda insolidum. Um sundurliðun kröfunnar var vísað til matsgerðar í málinu. Svar barstfrá lögmanni fyrir hönd stefndu, dagsett 27. júní 2016, þar sem kröfumstefnanda var hafnað.Eiginkona stefnanda andaðist 30. júlí 2016. Stefnandi hefur leyfi tilsetu í óskiptu búi eftir hana og ber því ábyrgð á öllum skuldum búsins og hefureignarráð á fjármunum þess. Hann sé í dag einn þinglýstur eigandifasteignarinnar Valsheiði 23. Stefnandi kveðst kveðst fyrir vikið standa einn aðþessari málsókn. Stefndu kveðast draga stórlega í efa þá fullyrðingu stefnanda að hannhafi fyrst tekið eftir því veturinn 2014-2015 að loftplatan í húsinu hefðisigið og að sprungumyndun hefði orðið í veggjunum. Á hinn bóginn taka stefnduundir þá skoðun stefnanda að hönnuður hússins beri ábyrgð í málinu. Stefndi Friðjón bendir á að hann hafi ekki verið tilgreindur semmatsþoli í matsbeiðni stefnanda. Nafn hans virðist hins vegar hafa veriðtilgreint í öðru dómskjali og í heiti málsins nr. M-4/2015 í HéraðsdómiSuðurlands. Dómstóllinn hafi þó hvorki boðað stefnda til þinghaldsins nélögmann fyrir hans hönd eins og venja sé við dómkvaðningu. Þess í stað hafidómstólinn einfaldlega vísað til framlagðrar matsbeiðni. Óumdeilt sé að stefndiByggingafélagið Sakki ehf. hafi hvergi komið nálægt matsmálinu og nafnfélagsins komi þar hvergi fram. Stefndi Friðjón kveðst ekki vera í fyrirsvarifyrir Byggingafélagið Sakka ehf. Stefndu benda á að þeir hafi hvorki fengið að gæta réttar síns viðdómkvaðningu matsmanns, svo sem með því að gera athugasemdir við matsspurningareða tillögu um matsmann, né hafi þeir fengið að gæta hagsmuna sinna við upphafmatsmálsins. Það hafi ekki verið fyrr en eftir fyrsta matsfund að matsmaðurhafi haft samband við stefnda Friðjón, að því er virtist í þeim tilgangi að fáupplýsingar hjá honum. Engum kröfum hafi hins vegar verið beint að stefndaFriðjóni og Byggingafélagið Sakki ehf. hafi engar upplýsingar fengið. Það hafi ekki verið fyrr en með bréfi, dagsettu 11. maí 2016, að kröfuhafi fyrst verið beint að stefndu þessa máls og þeir verið upplýstir um stöðuþess, en þá hafi um eitt og hálft ár verið liðið frá því að stefnandi varð aðeigin sögn var við sigið. Að endingu komi fram í málavaxtalýsingu stefnanda löng lýsingmatsmanns á aðstæðum málsins. Stefndu hafi ekki haft tök á að mæta á matsfundiog sé þeim því ómögulegt að svara fyrir um þennan hluta málavaxtalýsingarinnar. Við aðalmeðferð málsins gáfuaðilaskýrslu stefnandi, Jón Helgason, og stefndu Friðjón Skúlason ogfyrirsvarsmaður stefnda Byggingafélagsins Sakka ehf., Andrés Viðar Friðjónsson.Þá komu fyrir dóminn sem vitni Sumarliði Þorvaldsson og Hjalti Sigmundsson semdómkvaddur matsmaður.IIStefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að fasteignin að Valsheiði23, sem hann hafi keypt ásamt eiginkonu sinni heitinni, hafi verið haldin ýmsumleyndum göllum sem stefndu beri ábyrgð á. Kröfunni sé annars vegar beint aðseljanda og byggingarstjóra fasteignarinnar í sameiningu á grundvellisakarreglunnar og sjónarmiðum um húsbóndaábyrgð. Í þessu samhengi kveðststefnandi vísa til réttarfarsreglna um samlagsaðild til varnar. Kröfunni séhins vegar beint að seljanda einum á grundvelli reglna fasteignakaupalaga umgalla. Í eftirfarandi umfjöllun sé gerð nánari grein fyrir þeim göllum sem dómkvaddurmatsmaður hafi talið vera á fasteigninni áður en vikið verður að hvorumkröfugrundvelli fyrir sig.Stífni þakplötu.Eins og komi fram í matsgerð dómkvadds matsmanns sé reiknuð svignunundan heildarálagi á loftplötu umtalsvert meiri en gert sé ráð fyrir íreglugerð eða um 63 mm. Mældur hæðarmunur á loftplötu sé langt umfram eðlilegfrávik og það mikill að hann verði einungis skýrður með því að platan hafisigið eftir að mótum var slegið undan henni. Matsmaður telji að þessiniðurstaða bendi til þess að auka hefði átt stífni þakplötu og/eða spenna uppmót, m.a. vegna ákvæða í 128. gr. b í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Ímatsgerð dómkvadds matsmanns komi fram að stífni þakplötu hafi ekki verið nægeins og hún sé hönnuð og hafi því sigið umfram það sem viðmiðun íbyggingarreglugerð segi til um. Ekki sé hægt að sjá hvort yfirhæð hafi veriðhöfð á mótum þegar þakplata var steypt eða hvort þau hafi verið jafnvel undirhæð. Þá sé ekki hægt að sjá hvenær mótum var slegið undan eða hvort mót hafistaðið nógu lengi undir þakplötunni. Í matsgerð sé staðreynt að járnbendingþakplötu sé minni en eðlilegt þyki til að fulls reikningslegs öryggis sé gætt.Þakplatan hafi nægt brotþol, en sé ekki með fullu öryggi í samræmi við staðla.Gengið hafi verið á reikningslegt öryggi meira en hóflegt þyki.Hallafrávik í mótauppslætti.Eins og fram komi í matsgerð hafi hæðarmæling matsmanns á loftum sýnthallafrávik við burðarveggi. Af því mætti ætla að nokkur frávik hafi verið ímótauppslætti og slík frávik gætu verið á miðri þakplötu, líkt og viðburðarveggi. Þannig gætu hæðarfrávik valdið því að hæðarmunur á lofti værimeiri eða minni en raunverulegt sig á þakplötu. Viðmiðunarkröfur um hallafráviklofta séu settar fram í Rb-blaði, Nákvæmniskröfum í byggingariðnaði Rb(F6).001.Venjulegar kröfur séu 2‰ á 2 m réttskeið og ekki meiri en 8 mm.Þakhalli.Eins og komi fram í matsgerð dómkvadds matsmanns sé þakhalli lítill ogí raun og veru öfugur þar sem vatn standi á þakplötunni. Upphaflega virðist semþak hafi átt að vera einhalla með því að hafa þakplötu 7-8 sm þykkari viðnorðurhlið en við þakniðurföll suðurhliðar. Þar sé um að ræða þykktarmun semsvari til um 1:155 til 1:115 halla. Lágmarkshalli fyrir pappalögð þök samkvæmtbyggingarreglugerð sé 1:50, sbr. 136. gr. Því sé þakhalli meira en helmingiminni en svo að uppfylli lágmarkskröfu samkvæmt byggingarreglugerð. Leki.Í matsgerð komi fram að ummerki séu um leka á tveimur stöðum í loftum,annars vegar í stofu við suðurvegg og hins vegar undir lægra þaki. Af ummerkjumað dæma hafi vatn lekið inn í kverk milli lofts og veggjar í stofu og málningbólgnað upp. Ekki séu sýnileg ummerki utan á vegg hússins sem skýrt geti lekannog megi af því ráða að lekinn sé á þakfrágangi, þ.e. þakdúk eða þakniðurfalli.Sprungur í veggjum og lofti.Í matsgerð komi fram að brot sé efst í vegg milli anddyris og stofu ogsprungur standi úr dyrum upp í loft. Þá sé skemmd á veggnum við loft næsteldhúsi þar sem yfirborð sé sprungið út á kafla. Sprungur séu í stofulofti. Þærséu mestar fyrir miðri plötunni, en gangi út að útveggjum á suður- ognorðurhlið. Sprungur sem stefni suður-norður séu meira áberandi en sprungur ístefnu austur-vestur. Sumar sprungurnar séu allvíðar eða hartnær 0,5 mm.Ábyrgð byggingarstjóra – húsbóndaábyrgð.Stefnandi kveðst telja að Friðjón Skúlason, sem hafi bæði haft meðhöndum starf byggingarstjóra og húsasmíðameistara fasteignarinnar, beribótaábyrgð á göllum á fasteigninni vegna vanrækslu í starfi, sbr. skipulags- ogbyggingarlög nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 411/1998. Því beri honum aðbæta stefnanda kostnað við nauðsynlegar úrbætur á göllum samkvæmt matsgerð hinsdómkvadda matsmanns. Hér sé jafnframt vísað til reglna skaðabótaréttar umsérfræðiábyrgð. Matsgerð, dagsett 28. janúar 2016, leiði í ljós að byggingarframkvæmdinhafi í mörgum tilvikum ekki verið með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti.Samkvæmt því sem segi í matsgerð sé ekki hægt að fullyrða að hæðarmunur séallur af völdum svignunar á þakplötu heldur geti hann einnig stafað af frávikumí framkvæmd, þ.e. að mót undir þaki hafi verið of lág. Stífni þakplötu, eins oghún hafi verið hönnuð, hafi ekki verið nægileg. Ekki sé hægt að sjá hvortyfirhæð hafi verið höfð á mótum þegar þakplatan var steypt eða hvort þau hafiverið undir hæð. Mjög takmarkaðar teikningar liggi fyrir af þakplötu. Þannigliggi hvorki fyrir deiliteikningar af frágangi þaks né steyptum bitum yfirgluggum á vesturhlið sem þó hafi verið ætlað að taka álag miðað viðjárnbendingar í þakplötu.Þá telji stefnandi að byggingarstjóri sé ábyrgur fyrir sigi áloftplötu þar sem hann hafi fylgt athugasemdalaust röngum og gölluðumhönnunargögnum. Kveðst stefnandi vísa til þess að byggingarstjóri geti ekkileyft byggingarframkvæmdir án athugasemda eftir uppdráttum án tillits til hvortmeiri eða minni háttar galla sé að finna á þeim, enda hvíli sú skylda á honumað tryggja að byggt sé í samræmi við lög og reglugerðir. Með þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 ogbyggingarreglugerð nr. 441/1998 hafi verið lagðar umfangsmiklar skyldur ábyggingarstjóra. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga skyldibyggingarstjóri vera við stjórn framkvæmda við hvert mannvirki og samkvæmt 3.mgr. sömu greinar hafi hann verið framkvæmdastjóri þeirra. Í 3. mgr. 51. gr.skipulags- og byggingarlaga og 32.2 gr. byggingarreglugerðar hafi einnig veriðsérstaklega tekið fram að byggingarstjóri bæri ábyrgð á að byggt væri í samræmivið samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Hér sé vísað til þeirra fyrirmæla,almennra og sérstakra, sem lög og reglugerðir setji um byggingarframkvæmdir ogmannvirkjagerð, þar á meðal 118. gr. byggingarreglugerðar, en þar segi aðtryggt skuli að byggingarframkvæmdir fari fram með tæknilega og faglegafullnægjandi hætti. Enn fremur séu ýmsar sérstakar skyldur lagðar á byggingarstjóravarðandi þá iðnmeistara sem að framkvæmdum komi. Samkvæmt 3. mgr. 51. gr.skipulags- og byggingarlaga og 32.1 gr. byggingarreglugerðar skulibyggingarstjóri ráða þá í upphafi verks með samþykki eiganda eða samþykkjaráðningu þeirra og sama gildi um uppsögn iðnmeistara. Iðnmeistari beri ábyrgðsamkvæmt 1. mgr. 52. gr. skipulags- og byggingarlaga gagnvart byggingarstjóraog eiganda byggingarframkvæmda á því að þeir verkþættir, sem hann taki að sérað hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykktauppdrætti og lög og reglugerðir. Áður en framkvæmdir hefjast skulibyggingarstjóri undirrita yfirlýsingu um ábyrgð sína og tilkynnabyggingarfulltrúa nöfn iðnmeistara, sbr. 3. mgr. 44. gr. laganna. Með vísan til þess sem að ofan greinir sé ljóst að rík skylda hafihvílt á byggingarstjóra til að hafa yfirumsjón og eftirlit meðbyggingarframkvæmdum fasteignarinnar, þar á meðal með því að iðnmeistarar þeirsem að verkinu kæmu fyrir hans atbeina sinntu skyldum sínum og að framkvæmdinværi tæknilega og faglega fullnægjandi. Í matsgerð komi fram að margt hafifarið úrskeiðis við byggingu fasteignarinnar og gefi það til kynna að ekki hafiverið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða við framkvæmdina. Það verði aðvirða það byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögðviðgangast. Með þessari vanrækslu sinni hafi byggingarstjóri orðið valdur aðtjóni stefnanda þar sem fasteign hans sé haldin göllum.Byggingarstjóri sé sérfræðingur við mannvirkjagerð og lúti ströngusakarmati sem slíkur. Þar sem byggingarstjóri beri ábyrgð gagnvart stefnandavegna tjóns sem hlotist hafi af saknæmri vanrækslu hans á lögbundnum skyldumsínum eigi ekki hér við sjónarmið fjármunaréttar um áhrif tómlætis á réttstefnanda til að hafa uppi kröfu í tengslum við fasteignakaup. Stefnandi kveðst beina kröfu á grundvelli sérfræðiábyrgðarbyggingarstjóra jafnframt að seljanda, Byggingafélaginu Sakka ehf. Sé þettagert með vísan til sjónarmiða skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð.Byggingarstjóri hafi verið ráðinn til verksins sem verktaki hjá seljanda enfélagið hafi verið eigandi að verkinu á þeim tíma. Að íslenskum rétti gildi súalmenna regla að vinnuveitandi beri ábyrgð á skaðaverkum starfsmanna hans. Sékröfu á grundvelli sakar byggingarstjóra því jafnframt beint að seljanda. Ábyrgð seljanda. Stefnandi kveðst byggja á því að fasteignin sé haldin göllum ískilningi 18. og 19. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002, sem stefndiByggingafélagið Sakki ehf. beri ábyrgð á gagnvart stefnanda sem seljandifasteignarinnar. Stefnandi telji að hann eigi rétt til bóta úr hendi seljanda vegnagalla á fasteigninni sem komi fram í matsgerð dómkvadds matsmanns, sbr. 43. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Að öðrum kosti beri seljanda að veitaafslátt í samræmi við kostnað við að bæta úr göllunum, sbr. 41. gr. sömu laga.Í almennum reglum fasteignakauparéttar séu gerðar strangar kröfur til ástandsnýrra fasteigna. Samkvæmt þeim þurfi kaupandi nýrrar fasteignar ekki að þola aðhún sé haldin nokkrum göllum, og það þótt þeir séu minni háttar. Þá séu atvik málsins með þeim hætti að ákvæði laga um neytendakaupeigi jafnframt við, en það skipti máli við mat á göllum, sbr. 6. gr. og 2. mgr.19. gr. fasteignakaupalaga. Samkvæmt 37. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaupgeti kaupandi beitt fyrir sig vanefndarúrræðum þegar fasteign er gölluð án þessað því valdi atvik sem kaupanda sé um að kenna. Kaupandi geti m.a. krafistúrbóta skv. 39. gr. eða skaðabóta skv. 43. gr. laganna. Seljandi geti ekkiborið fyrir sig að tilkynning kaupanda hafi verið send of seint ef hann hefursýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríði með öðrum hætti gegnheiðarleika og góðri trú, sbr. 48. gr. laganna. Sundurliðun fjárkröfu.Stefnandi kveðst byggja fjárhæð dómkröfunnar matsgerð hins dómkvaddamatsmanns, en þar komi fram að kostnaður við úrbætur á fasteigninni nemisamtals 7.571.000 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. eftirfarandisundurliðun:Verkþáttur Efniog Vinna á Fjárhæð tæki verkstað með vskHönnun styrkinga með koltrefjum ogganga frá teikningum 512.000 512.000Undirbúningur og varnir. Færa allt innbú og innan-stokksmuni úr stofu og eldhúsi. Miðað er við að það séfært í herbergi eða bílskúr.Setja plast fyrir glugga, hurðir og innréttingar. Setjapappa á hurðarkarma þar sem gengið verður um vegnaframkvæmda. Leggja plast yfir gólf og líma við veggi.Leggja pappa yfir og líma samskeyti. 115.000 215.000 330.000Fjarlægja malarfarg af þaki og aka á losunarstað. Miðaðer við að handmoka í kör og hífa á vörubíl með krana jafnharðan. Miðað er við að fjarlægja malarfarg áður enstyrkingum er komið fyrir. 150.000 182.000 332.000Fjarlægja síudúk og einangrun og aka burtu. Sópa uppryki og óhreinindum á þaki. Ekki er miðað við að hægtsé að koma því til annarra nota. 75.000 57.000 132.000Fræsa úr lofti þar sem koltrefjaborðar koma með 50 smbili á svæði frá vesturvegg og að vegg við anddyri / þvottahús. Málning og sementsefja sé fræst inn í fylliefnií steypunni 3-5 mm. Breidd um 12-15 sm milli suður- ognorðurveggjar. 67.000 268.000 335.000Líma upp koltrefjaborða með epoxylími 834.000 268.000 1.102.000Léttur vinnupallur vegna vinnu við styrkingar 55.000 54.000 109.000Hanna útfærslu á þakfrágangi og ganga frá teikningum. 128.000 128.000Losa blikkáfellur af þakköntum miðað við að endurnota 56.000 56.000Ausa vatni af þaki og/eða ryksuga og láta þorna áður eneinangrun og þakdúkur er lagður 2.000 27.000 29.000Leggja sérsniðna frauðplasteinangrun á þak til að mótaþakhalla að niðurföllum. Meðalþykkt um 17 sm. Leggja0 sm stífa steinull yfir. 731.000 311.000 1.042.000Leggja asfaltdúk á þak, tvö lög. Efra lag með stein-flögum. Festa með þar til gerðum festingum í þakplötu. 693.000 486.000 1.179.000Setja blikkáfellur aftur á þakbrúnir. Klippa af innrihluta þeirra. 235.000 56.000 291.000Bora í gegnum útvegg fyrir þakniðurfallsbrunnum. Fyllameð múr í tvö göt sem fyrir eru og ganga frá yfirborði. 23.000 54.000 77.000Setja þakniðurfallsbrunna í þak og út fyrir veggi ánsamskeyta. Miðað er við að brunnar séu með pípu í gegnum vegg í þakfleti. Framlengja þakniðurföllum ásuðurhlið og tengja við nýja þakbrunna. Setja nýjarþakniðurfallspípur á norðurhlið með frákaststút niðurvið þakflöt 32.000 54.000 86.000Léttur vinnupallur vegna vinnu við þakkanta 14.000 14.000 28.000Klæða loft í stofu með gifsplötum á afrétta grind. Grindsé sérsniðin þannig að loft færist ekki niður meira en þarfog gangi sem minnst niður í glugga á norðurhlið. 321.000 321.000 642.000Spartla loft og mála. 107.000 246.000 353.000Líma sprungur út frá hurð í hlöðnum vegg við anddyrimeð epoxylími. Spartla sprungur í vegg báðu megin,grunna og bletta. Mála síðan alla veggi í stofu og eldhúsiog viðgerðan vegg í anddyri eina umferð 45.000 107.000 152.000Færa loftljós niður í klæðningu 5.000 55.000 60.000Fjarlægja pappa og plast af hurðum, innréttingum oggólfum og farga. Þrífa. 10.000 70.000 80.000Bera búslóð inn og ganga frá. 40.000 40.000Léttur vinnupallur vegna vinnu við loftaklæðningu 28.000 27.000 55.000Byggingarstjórn og trygging. Miðað er við að verk-framkvæmd sé byggingarleyfisskyld. 100.000 375.000 475.000Samtalsmetinn kostnaður 3.642.000 3.983.000 7.571.000Þar af 19,35% virðisaukaskattur 704.727 770.711 1.475.438Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til fasteignakaupalaga nr. 40/2002, einkum til 6.gr., 18. gr., 19. gr., 41. gr. og 43 gr. laganna, en auk þess vísar hann tilmeginreglna fasteignakauparéttar. Þá vísar stefnandi til þágildandi skipulags-og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 44., 51. gr. og 52. gr., svo og tilbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, einkum til 32. gr., 127. gr., 128. gr., 136.gr., 37.gr., 38. gr., 118. gr., 119. gr., 184. gr. og 185. gr.reglugerðarinnar, sem og til 16. gr. reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti.Þá er vísað til 2. mgr. 8. gr. laga nr. 42/1978 um ábyrgð meistara. Stefnandivísar jafnframt til reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Stefnandi kveðst miða kröfu um dráttarvexti við kröfubréf lögmannsstefnanda til stefndu, dagsett 11. maí 2016, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og ákvæði III.kafla laganna.Stefnandi kveðst byggja kröfu um málskostnað á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Samlagsaðildstefndu byggist á 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþingstefndu kveðst stefnandi vísa til 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 gagnvartstefnda Friðjóni Skúlasyni og 1. mgr. 33 gr. sömu laga gagnvart stefndaByggingafélaginu Sakka ehf. IIIStefndu benda á að framlögð matsgerð sé í raun álitsgerð þar semhennar hafi verið aflað einhliða af hálfu stefnanda án nokkurrar aðkomu stefndueins og síðar verði gerð grein fyrir. Að sama skapi geti matsmaðurinn ekkiverið annað en álitsgjafi gagnvart stefndu. Í matsgerðinni komi frameftirfarandi: „Mestur hluti af sigi á þakplötu hefur komið fram strax þegar mótvoru fjarlægð og hluti þegar öryggisstoðir voru fjarlægðar. Það er sá hluti semer fjaðrandi svignun. Eftir það hefur komið fram svignun eða sig vegna rýrnunará steypunni og skriðs á steypu og steypustyrktarstáli. Líkur eru til að mestsvignun hafi verið komin fram um ári eftir að húsið var byggt.“Í þessu sambandi kveðast stefndu benda á að fasteignin hafi verið seldfokheld að innan og því hafi ekkert skyggt á inni í fasteigninni, þ.e. á þásvignun sem þá hafi verið komin fram. Jafnframt hafi sérfræðingar verið aðstörfum við að setja upp milliveggi og aðrar innréttingar. Þá benda stefndu áað fasteignin hafi verið tilbúin til afhendingar í nokkra mánuði við söluhennar og því hafi hún verið afhent strax. Í ljósi framangreinds telji stefndu að stefnanda hafi verið ljóst eðaa.m.k. hafi hann mátt gera sér grein fyrir að loftaplatan í fasteigninni hafðisigið strax á fyrsta árinu eftir að stefnandi festi kaup á henni. Ekki þurfisérfræðing til að sjá og átta sig á skekkju í veggjum, gólfi eða þaki og ekki þurfimælitæki til að átta sig á slíku útlitslegu atriði sem sig á plötu sé. Í stefnukomi fram að fasteignin hafi verið í byggingu á árunum 2005-2009. Stefnandihafi því sjálfur staðið að framkvæmdum í fasteigninni í tvö ár eftir kaupin. Þósvo að stefndu geti ekki svarað fyrir þann hluta málavaxtalýsingar í stefnu erlúti að ástandi fasteignarinnar við skoðun sé lýsingin engu að síður með þeimhætti að ljóst sé að ummerkin hafi verið komin fram löngu fyrir það tímamark. Afhendingardagur eignarinnar hafi verið 21. júní 2007. Í 28. gr. laganr. 150/2007 segi að lögin öðlist gildi 1. janúar 2008 og að þau gildieinvörðungu um þær kröfur sem stofnist eftir gildistöku laganna. Samkvæmt 1. og2. mgr. 2. gr. sömu laga stofnist krafa þegar kröfuhafi geti fyrst átt rétt tilefnda. Stefnandi hafi fyrst átt rétt til efnda þegar honum hafi verið eða máttvera ljós sá annmarki sem er á fasteigninni. Almennur fyrningarfresturkröfuréttinda sé fjögur ár, sbr. 3. gr. laganna. Hafi stefnanda mátt vera ljósteinhvern tímann á tímabilinu 1. janúar 2008 til 14. september 2012 að sig værií plötu fasteignarinnar að Valsheiði 23 sé krafa hans fyrnd. Ósannað sé að stefnanda hafi ekki verið um það kunnugt fyrr en eftir14. september 2012 að loftplatan í húsinu hafði sigið, en sönnunarbyrðin um þaðhvíli alfarið á stefnanda. Hafi stefnanda verið ljóst fyrir 1. janúar 2008 að loftaplatan ífasteigninni hafði sigið og ef hann ætlar sér að byggja á því að um kröfu hansgildi 10 ára fyrningarfrestur samkvæmt lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda ogannarra kröfuréttinda telji stefndu að krafa stefnanda sé fallin niður fyrirtómlæti. Stefndu benda á að hefði krafa stefnanda komið fyrr fram, t.d. áður enburðarþolshönnuður fasteignarinnar varð gjaldþrota, hefði staðan verið meðöðrum hætti. Einnig hefði verið hægt að lýsa kröfu í starfsábyrgðartrygginguhönnuðarins, en miðað við svarbréf tryggingafélags hönnuðarins hefði trygginginbætt tjónið ef krafan hefði komið fram fyrir 19. janúar 2014. Jafnvel þótt fallist yrði á einhliða fullyrðingu stefnanda um að honumhafi ekki verið ljóst að loftaplatan hafði sigið fyrr en veturinn 2014-2015,hafi engu að síður liðið eitt og hálft ár frá þeim tímapunkti og þar til kröfuvar beint að stefndu. Það eitt og sér leiði til sýknu vegna tómlætis. Engin forsvaranlegástæða hafi verið til þess að bíða með að leggja fram kröfu í eitt og hálft ár.Stefnanda hafi frá upphafi mátt vera ljóst annars vegar hver byggingarstjórifasteignarinnar var og hins vegar hver seljandi hennar var. Engar nýjarupplýsingar hafi komið fram í matsgerð sem réttlæti það að kröfu hafi ekkiverið beint að þessum aðilum fyrr en einu og hálfu ári eftir að stefnanda varðað eigin söng kunnugt um ágalla á fasteigninni. Til samanburðar megi nefna aðkröfur gagnvart tryggingafélögum falli niður ef þær eru ekki tilkynntar innanárs, sbr. 52. gr. laga nr. 30/2004. Engar forsendur séu fyrir því að bíða íeitt og hálft ár með að setja fram kröfur gagnvart fyrirtæki og einstaklingi. Í 2. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup komi fram aðréttur kaupanda til að senda tilkynningu um vanefnd falli niður að 5 árumliðnum frá afhendingu eignar. Í stefnu byggi stefnandi á því að greinin eigiekki við þar sem Byggingafélagið Sakki ehf. hafi sýnt af sér stórkostlegtgáleysi eða framferði þess stríði með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðritrú. Miðað við gögn málsins sé þessi framsetning stefnanda algerlega úr lausulofti gripin. Ekkert bendi til þess að Byggingafélagið Sakki ehf. hafi sýnt afsér stórkostlegt gáleysi eða óheiðarleika gagnvart stefnanda sem kaupandafasteignarinnar, enda reyni stefnandi ekki einu sinni að rökstyðja þessaframsetningu í stefnu málsins.Verði ekki fallist á að krafa stefnanda sé fyrnd sé ljóst að hún erfallin niður vegna tómlætis og því beri að sýkna báða stefndu.Þá benda stefndu á að við dómkvaðningu matsmanns í málinu hafihvorugum stefndu gefist kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þeim hafi ekki veriðgefinn kostur á að mæta á matsfundi og koma að athugasemdum við skoðun áfasteign o.s.frv. Ljóst sé að efnisleg vörn stefndu kynni að vera með öðrumhætti hefði stefndu gefist kostur á að vera viðstaddir skoðun á fasteigninni.Hefðu stefndu þá getað komið að sínum sjónarmiðum við matið, sem kynnu að hafahaft áhrif á niðurstöðu matsmanns. Stefndu hefðu t.d. getað sýnt fram á ogrökstutt hvaða áhrif Suðurlandsskjálftinn kann að hafa haft á fasteignina. Þáhefðu stefndu mögulega getað rannsakað og komið á framfæri við matsmannupplýsingum um aðrar fasteignir í grennd við Valsheiði 23, sem einnig séu meðsig í plötu, en þær séu byggðar eftir sömu teikningum.Þar sem stefndu hafi ekki átt þess kost að gæta hagsmuna sinna viðmatið verði ekki byggt á framlagðri matsgerð í málinu gagnvart þeim. Gagnvartstefndu sé um að ræða álitsgerð sem aflað hafi verið einhliða af hálfu stefnanda.Breyti þar engu þótt einhverjir aðrir hafi verið taldir matsþolar viðdómkvaðningu matsmanns og samningu matsgerðar.Stefndi Friðjón bendir á að bótaábyrgð byggingarstjóra grundvallist ásök. Í stefnu sé ekki gerð nein grein fyrir því í hverju sök byggingarstjóranshafi falist, þ.e. hvernig gegn og skynsamur byggingarstjóri hefði hagað störfumsínum við byggingu fasteignarinnar að Valsheiði 23. Í stefnu komi einungis framað byggingarstjóri beri ábyrgð á sigi á loftplötu þar sem hann hafi fylgt athugasemdalauströngum og gölluðum hönnunargögnum.Stefndi Friðjón bendir hins vegar á að í dómaframkvæmd hafi veriðstaðfest að ábyrgð byggingarstjóra samkvæmt lögum nr. 73/1997 nái ekki til þessað yfirfara hönnunargögn. Þessi dómaframkvæmd hafi síðan verið lögfest meðlögum nr. 160/2010 um mannvirki, en í frumvarpi að þeim lögum segi um 5. mgr.29. gr.: „Það er aðeins þegar ágalli, sem ekki hefði átt að geta dulistbyggingarstjóra við eftirlit hans, kemur fyrst í ljós eftir að verki eðaverkhluta á að vera lokið sem byggingarstjóri getur borið bótaábyrgð ásamtiðnmeistara gagnvart eiganda.“ Í stefnu málsins sé ekki rökstutt hvernig gegnog skynsamur byggingarstjóri hefði átt að gera sér grein fyrir að teikningarhönnuðar væru ófullnægjandi. Stefndi Friðjón bendir á að forsenda ábyrgðar byggingarstjóra sé aðhann hafi valdið tjóni af ásetningi eða gáleysi. Til þess þurfi að sýna fram áverulega vanrækslu hans og óvenju umfangsmikla galla á verki. Í málinu hafiekki verið sýnt fram á að stefndi Friðjón hafi sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi. Ekki hafi heldur verið sýnt fram á að stefndi hafi gerst sekur umaðgerðar- eða aðgæsluleysi við framkvæmd umrædds verks, enda hafi verkið veriðtekið út jafnóðum af byggingaryfirvöldum. Stefndi Byggingafélagið Sakki ehf. bendir á að fyrir liggi og sévæntanlega óumdeilt að fyrirtækið hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi.Fyrirtækið hafi farið eftir þeim teikningum sem unnar hafi verið af sérfræðingiog ekki hafi verið sett út á verklag við framkvæmdina sjálfa. Hinn dómkvaddimatsmaður veigri sér þó við að fullyrða að engu hafi verið ábótavant viðframkvæmdina og tiltekur að t.d. gætu mót hafa verið of lág. Í því sambandiminnist matsmaðurinn þó á að jarðskjálfti gæti jafnframt hafa verið orsökgallans. Stefndi Byggingafélagið Sakki ehf. bendir á að ef orsök gallans er súað mótin hafi verið of lág sé ljóst að ekki var um sig á plötunni að ræðaheldur hafi fasteignin verið svona frá upphafi. Það hafi þá mátt vera öllumþeim iðnaðarmönnum ljóst sem síðar komu að byggingu fasteignarinnar.Ekkert liggi fyrir í málinu um verðrýrnun fasteignarinnar. Þá liggiekki fyrir nauðsyn þess að ráðast þurfi í framkvæmdir og því liggi raunverulegttjón stefnanda ekki fyrir.Þá benda stefndu á að stefnandi hafi í kröfugerð sinni ekki dregið frávirðisaukaskatt af vinnu á verkstað, en hann fáist endurgreiddur. Fram komi í stefnu að stefnandi hafi fyrst gert kröfu á hendur hönnuðifasteignarinnar að Valsheiði 23, en tryggingafélag hans hafi hafnað kröfunnisem of seint fram kominni og þá hafi hönnuðurinn sjálfur verið gjaldþrota.Stefnandi hafi því í raun viðurkennt í verki að hann telji sjálfur að engin sökliggi hjá stefndu, enda hafi þeir ekki verið tilgreindir sem matsþolar viðdómkvaðningu matsmanns. Fram komi í matsgerð að stífni í þakplötu, eins og húnhafi verið hönnuð, hafi ekki verið næg.Stefndu mótmæla alfarið dráttarvaxtakröfu stefnanda. Benda þeir á aðmikil óvissa sé uppi í málinu og að matsgerð hins dómkvadda matsmanns sé haldinslíkum annmörkum að á henni verði ekki byggt í málinu. Verði stefndu ekkidæmdir til greiðslu dráttarvaxta af kröfum stefnanda á meðan málið sé í þessuhorfi, enda verði stefnandi sjálfur að bera ábyrgð á annmörkum á eiginmálatilbúnaði, sbr. að sínu leyti með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001. Verðieinhver greiðsluskylda lögð á stefndu telji þeir eðlilegt að dráttarvextirverði í fyrsta lagi dæmdir frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr.38/2001.Hvað varðar lagarök að öðru leyti kveðast stefndu byggja á almennumreglum fasteignakauparéttar, samningaréttar og reglum kröfuréttar umskuldbindingargildi samninga, galla og vanefndarúrræði. Þá vísa stefndu tilalmennra reglna verktakaréttar, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 ogákvæða byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Málskostnaðarkrafa stefndu sé reist á129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi Friðjón kveðurkröfu sína um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reista á lögum nr. 50/1988.Hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsvið ákvörðun málskostnaðar.IVÍ máli þessu krefur stefnandi stefndu in solidum um skaðabætur vegnagalla á fasteign hans að Valsheiði 23 í Hveragerði. Beinir stefnandi kröfumsínum að stefnda Friðjóni Skúlasyni sem byggingarstjóra fasteignarinnar ogstefnda Byggingafélaginu Sakka ehf. sem seljanda fasteignarinnar á grundvellisakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Jafnframt beinir stefnandikröfum sínum að stefnda Byggingafélaginu Sakka ehf. á grundvelli reglnafasteignakaupalaga um galla.Stefndu benda á að þeir hafi hvorugir átt þess kost að gæta hagsmunasinna við dómkvaðningu matsmanns og framkvæmd matsins og því verði ekki byggt áframlagðri matsgerð við úrlausn málsins.Óumdeilt er að stefndi Byggingarfélagið Sakki ehf. var ekki aðili aðmatsmáli því, sem stefnandi og eiginkonu hans efndu til vegna málsins.Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst stefndi Friðjón fyrst hafa fréttaf ætluðum galla vegna sigs á þakplötunni þegar hinn dómkvaddi matsmaður hefðihaft samband við hann í síma, sennilega á árinu 2016, en í því símtali hefðuþeir farið yfir málið og rætt það. Áður hefði honum borist tölvupóstur frámatsmanninum þar sem matsmaðurinn hefði óskað eftir því að hann mætti ávettvang, en þá hefði hann verið að vinna úti á landi og ekki getað mætt. Hannsagði að stefnandi og eiginkona hans hefðu fyrst beint kröfu að sér vegna gallaá fasteigninni með bréfi, dagsettu 11. maí 2016. Í gögnum málsins kemur fram að matsbeiðni stefnanda og eiginkonu hansvar tekin fyrir í Héraðsdómi Suðurlands 16. september 2015, sbr. mál nr.M-4/2015, og þykir ljóst af gögnum málsins að hún beindist aðallega aðburðarþolshönnuði hússins. Samkvæmt bókun í þingbók voru hvorugir stefndu ámeðal matsþola í málinu. Lögð var fram matsbeiðni og fylgiskjöl með henni ádómskjali nr. 1. Auk þess lagði lögmaður matsbeiðenda fram, sem dómskjal nr. 2,lista yfir viðbótarmatsþola. Bókað var að ekki væri sótt þing af hálfumatsþola, en ekki var tekið fram að þeir hefðu verið boðaðir til þinghaldsinsog engin gögn voru lögð fram því til staðfestu. Var málinu að því búnu frestaðtil 7. október 2015. Matsmálið var tekið fyrir öðru sinni þann dag og samkvæmtbókun í þingbók var stefndi Friðjón Skúlason nú á meðal matsþola ásamt þremuröðrum sem ekki voru tilgreindir sem matsþolar í fyrra þinghaldi. Aftur varbókað að ekki væri sótt þing af hálfu matsþola, án þess að tekið væri fram aðþeir hefðu verið boðaðir til þinghaldsins, og engin gögn lögð fram því tilstaðfestu. Í þinghaldinu var Hjalti Sigmundsson byggingartæknifræðingurdómkvaddur sem matsmaður og var bókað að hann skyldi boða til matsfundarlögmann matsbeiðenda og nafngreindan lögmann fyrir hönd matsþola, SturlaugsÞorsteinssonar, sem var burðarþolshönnuður fasteignarinnar, „[a]uk annarramatsþola sem upp eru taldir á dómskjölum 1 og 2.“Í framlagðri matsgerð kemur fram að haldnir voru tveir matsfundir aðValsheiði 23, sá fyrri 11. nóvember 2015 og sá síðari 3. desember 2015. Framkemur í matsgerðinni að við upphaf fyrri fundarins hafi komið í ljós aðmatsmanni hafði láðst að boða fjóra matsþola sem tilgreindir voru á listamatsbeiðenda yfir viðbótarmatsþola, en þar á meðal var stefndi FriðjónSkúlason. Ákveðið var að halda matsfundinn engu að síður. Á fundinum fórmatsmaður yfir matsspurningar, bar sjálfur upp spurningar, framkvæmdi skoðun ogmældi hæð undir lofti í stofu með hæðarmæli. Ákveðið var að matsbeiðandi létibrjóta neðan úr þakplötu þannig að hægt væri að sjá járnbendingu, þvermál,stefnu og bil á milli stanga og steypuhulu undir járnum.Eftir matsfundinn sendi hinn dómkvaddi matsmaður stefnda Friðjóni ogþremur öðrum tölvupóst og upplýsti að hann hefði verið dómkvaddur til að svaraspurningum vegna fasteignarinnar að Valsheiði 23. Einnig að láðst hefði að boðaþá til matsfundar, sem haldinn hefði verið fyrr um daginn, en fundarboð tilfyrri matsfundarins var framsent með tölvupóstinum. Í tölvupósti matsmannskemur fram að með honum fylgi fundargerð frá fundinum og hæðarmæling semmatsmaðurinn hefði gert á lofti í stofu. Ekki er þó að sjá af útprentun tölvupóstsinsað skjöl þessi hafi fylgt með í viðhengi. Þá innti matsmaður viðtakendur svaravið því hvort þeir færu fram á að matsfundurinn yrði haldinn að nýju. Einnigupplýsti matsmaðurinn um þá fyrirætlan að láta brjóta neðan úr þakplötunni svo aðhægt yrði að staðreyna þvermál járnbendingar, legu, stefnu og bil á millistanga. Af þeirri ástæðu þyrfti hann að fara aftur til skoðunar á staðnum, enþá væri hægt að halda formlegan matsfund, ef óskað yrði eftir því, og fara yfirþað sem rætt hefði verið á fyrri matsfundi. Fram kemur í matsgerð að stefndi Friðjón Skúlason var boðaður á seinnimatsfundinn 3. desember 2015, en mætti ekki. Á fundinum upplýsti matsmaður aðhann hefði rætt við stefnda Friðjón í síma 30. nóvember 2015 og fengið svörhans við þeim spurningum sem hann bar fram á fyrri matsfundinum. Þá kemur framað matsbeiðendur höfðu tekið niður klæðningu í þakkanti á vesturhlið og brotiðsteypu neðan úr þakplötu þannig að sést hafi í þrjú steypustyrktarjárn. Á fundinumbraut matsmaður betur frá einu þessara járna til frekari skoðunar. Þá mældihann þvermál járnbendingar, bil á milli stanga og staðreyndi legu hennar ogstefnu, og mældi jafnframt þykkt steypuhulu.Í 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 er fortakslaust boðið að aðilarskuli kvaddir á dómþing þegar beiðni um dómkvaðningu matsmanns er tekin fyrir.Þá er kveðið á um það að ef aðilar koma sér saman um hæfan matsmann skuli aðjafnaði kveðja hann til starfans, en ella skuli dómari velja matsmann eftir aðhafa gert aðilum grein fyrir fyrirætlan sinn um val á manni. Í 5. mgr. 61. gr.segir að dómkvaðning skuli bókuð í þingbók og í henni skuli greina hvað skulimetið, hvenær mati skuli lokið og hverjum eigi að gefa kost á að gæta hagsmunasinna við framkvæmd þess.Með vísan til þess sem að framan er rakið þykir fram komið að stefndiFriðjón Skúlason var ekki boðaður til þinghalds þegar beiðni stefnanda ogeiginkonu hans um dómkvaðningu matsmanns var tekin fyrir í HéraðsdómiSuðurlands 16. september og 7. október 2015. Þá liggur fyrir að hann var ekkiboðaður til fyrri matsfundarins 11. nóvember 2015, en samkvæmt 2. mgr. 62. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal matsmaður tilkynna aðilum meðsannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið.Jafnframt liggur fyrir að stefnandi og eiginkona hans beindu fyrst kröfumsínum að stefnda Friðjóni vegna áðurgreinds galla á fasteigninni, þ.e. sigsinsá þakplötunni, með bréfi, dagsettu 11. maí 2016, en samkvæmt því sem að framaner rakið voru það fyrstu samskipti þeirra við stefnda Friðjón vegna gallans.Boðun matsmanns til matsfundarins 3. desember 2015 liggur ekki fyrir,en með hliðsjón af framlögðum tölvupósti matsmanns til stefnda Friðjóns 11.nóvember 2015 verður ekki talið að stefndi Friðjón hafi með vissu getað ráðiðað þau samskipti væru vegna þess að hann hefði stöðu matsþola í matsmáli þvísem stefnandi og eiginkona hans höfðu efnt til vegna ætlaðs galla áfasteigninni að Valsheiði 23.Af því sem að framan er rakið er ljóst að ekki var staðið aðdómkvaðningu matsmanns og framkvæmd matsins með þeim hætti sem lög bjóða. Ljóster að stefnda Friðjóni gafst hvorki færi á að gæta hagsmuna sinna viðdómkvaðningu matsmanns, svo sem við val á matsmanni, né á fyrri matsfundinum ogþá benda gögn málsins til þess að honum hafi ekki verið kunnugt um stöðu sínasem matsþola í málinu við boðun til seinni matsfundarins. Eins og áður greinirer óumdeilt að stefndi Byggingafélagið Sakki ehf. var ekki aðili að matsmálistefnanda og eiginkonu hans. Eru dómkröfur í stefnu reistar á matsgerðinni ogfyrst og fremst á henni byggt um sönnun fyrir því að fasteignin að Valsheiði 23hafi verið haldin leyndum galla vegna sigs á þakplötu. Með hliðsjón af þeimágöllum sem voru á dómkvaðningu matsmanns og framkvæmd matsins, svo og meðhliðsjón af því að stefndi Byggingafélagið Sakki ehf. var ekki aðili aðmatsmálinu, er ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins um framangreind atriði áframkominni matsgerð. Um þessi atriði hafa önnur gögn málsins ekki að geymafullnægjandi upplýsingar. Vegna þessarar vanreifunar verður ekki hjá því komistað vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er stefnanda gert aðgreiða stefndu málskostnað, stefnda Friðjóni Skúlasyni, 403.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti og stefnda Byggingafélaginu Sakka ehf., 325.000krónur.Úrskurðinn kveða upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari, ÁsmundurIngvarsson byggingarverkfræðingur og Gústaf Vífilsson byggingarverkfræðingur.Við uppkvaðningu úrskurðarins var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991.Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Jón Helgason, greiðistefnda, Friðjóni Skúlasyni, 403.000 krónur í málskostnað og stefnda,Byggingafélaginu Sakka ehf., 325.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 394/2008
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta barst Héraðsdómi Reykjaness 25. apríl sl. frá skiptastjóra samkvæmt 112. gr., sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Málið var þingfest þann 15. maí sl. og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila að loknum munnlegum málflutningi þann 30. júní sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. júlí 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í máli þessu gerir sóknaraðili kröfu á hendur varnaraðila um viðurkenningu á endurgjaldskröfu úr hennar hendi á þeim grundvelli að hann hafi greitt afborganir af lánum sem henni hafi borið að greiða samkvæmt kaupmála þeirra. Vísar hann til 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 til stuðnings þessari kröfu. Fallist er á með héraðsdómi að ekki sé samræmi í reifun kröfunnar og tilgreiningu á lagagrundvelli hennar. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um þessa kröfu sóknaraðila. Þá gerir sóknaraðili einnig kröfu um að 28,9% fasteignarinnar að X í Kópavogi verði talin hjúskapareign við fjárskipti vegna skilnaðar aðilanna. Í greinargerð til Hæstaréttar tekur hann fram að augljóst sé að átt sé við hjúskapareign varnaraðila. Hundraðshlutann í þessari kröfu hefur sóknaraðili reiknað út frá því hve hann telur stærð fasteignarinnar hafa aukist í fermetrum talið þegar byggt hafi verið við hana í kjölfar samþykktar bygginganefndar Kópavogs á árinu 1996. Jafnvel þótt dómstólar féllust á réttmæti tilkalls sóknaraðila til eignarinnar á þessum grundvelli yrði við ákvörðun hundraðshlutans í kröfunni að leggja mat á hver verðmætisaukning hafi orðið á eigninni við þessa viðbyggingu. Sóknaraðili hefur ekki reifað kröfu sína á þann veg að unnt sé að leggja dóm á þetta. Krafan er því vanreifuð og verður hinn kærði úrskurður einnig staðfestur að því er hana varðar. Að þessari niðurstöðu fenginni kemur varakrafa sóknaraðila um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar, sem gerð er á sama grundvelli og aðalkrafan, heldur ekki til álita. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 507/2004
Kærumál Lögbann Vörumerki
V keypti með samningi í apríl 1998 rekstur tveggja veitingastaða í Reykjavík, sem reknir voru undir nafninu Hlöllabátar. Á árinu 2004 stundaði H veitingasölu í tveimur bifreiðum, undir merkjum Hlöllabáta samkvæmt heimild frá Hlöllabátum ehf., og síðar undir nafninu Hlölli. Krafðist V lögbanns gegn þessari veitingasölu H. Ljóst var samkvæmt samningnum að seljandi hugðist halda starfsemi sinni áfram jafnframt því að selja V hluta reksturs síns, auk þess sem ekkert átti að vera því til fyrirstöðu að hann tengdist nýjum veitingastöðum sambærilegum þeim sem verið var að selja þegar þrjú ár væru liðin frá kaupsamningi aðila. Þótti ekki í ljós leitt að Hlöllabátar ehf. hefðu veitt V víðtækari rétt en til svokallaðs nytjaleyfis samkvæmt 38. gr. vörumerkjalaga á nafninu Hlöllabátar. Þá hafði V heldur ekki leitt líkum að því að hann hafi öðlast rétt til heitisins Hlölli, sem H kvaðst nota við reksturinn. Var lögbannskröfu V því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lagt yrði lögbann við því að varnaraðili starfrækti veitingasölu undir merkjunum „Hlöllabátar“ og/eða „Hlölli“, eða noti tákn, sem lík eru þeim vörumerkjum, við rekstur í bifreiðinni LR-255, Iveco Daily og tengivagninum TO-433, Wells Cargo TW-122 eða á öðrum stöðum svo að í bága fari við rekstur sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumanns í Reykjavík 22. september 2004 um að hafna kröfu hans um lögbann og lagt fyrir sýslumann að leggja lögbann við því að varnaraðili starfræki veitingasölu undir merkjum Hlöllabáta og/eða Hlölla eða noti í veitingastarfsemi sinni tákn sem lík eru þeim vörumerkjum, svo sem áður greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt kröfugerð varnaraðila gerir hann ekki fyrir Hæstarétti athugasemdir við framsetningu kröfugerðar sóknaraðila, svo sem gert var í héraðsdómi, og verður því ekki fjallað um frávísunarkröfu hans sem þar var til meðferðar. I. Sóknaraðili keypti með samningi 16. apríl 1998 rekstur veitingastaða að Ingólfstorgi 1 og Lækjargötu 2 í Reykjavík af Hlöllabátum ehf. Veitingastaðirnir voru reknir undir nafninu Hlöllabátar. Undanskilið kaupum þessum var veitingastaður sem rekinn var af seljanda undir sama nafni að Þórðarhöfða í Reykjavík auk þriggja staða utan Reykjavíkur. Kaupandi öðlaðist þó með samningnum forkaupsrétt og forleigurétt að veitingastaðnum að Þórðarhöfða. Seljanda var að öðru leyti næstu þrjú árin óheimilt að tengjast, eiga hlut í eða opna sjálfur veitingastaði sambærilega þeim sem verið var að selja. Kaupverð veitingastaðanna nam 38.000.000 krónum, en í kaupunum var fasteign sem metin var á 15.000.000 krónur. Kaupunum fylgdu öll tæki og áhöld veitingastaðanna og uppskriftir að gerð Hlöllabáta. Sóknaraðili segir að í maí og júní 2004 hafi bifreiðin LR-255, Iveco Daily og tengivagninn TO-433, Wells Cargo TW-122 verið skráð á nafn Glitnis hf., en umráðamaður samkvæmt ökutækjaskrá sé varnaraðili. Ökutækin hafi verið merkt Hlöllabátum á öllum hliðum og í þeim fari fram veitingasala í Reykjavík og víðar undir merkjum Hlöllabáta og matseðill sé merktur með sama hætti. Varnaraðili mun hafa fengið leyfi hjá Hlöllabátum ehf. til að merkja ökutækin með greindum hætti og til að nýta uppskriftir að samlokum. Sóknaraðili segir að ekkert samband hafi verið haft við sig um þetta og kröfum sínum um að látið yrði af starfsemi þessari hafi ekki verið sinnt. Varnaraðili segist hafa hætt notkun auðkennisins Hlöllabátar og ætli sér ekki að taka það upp á ný. Hann noti í þess stað auðkennið Hlölli. Sóknaraðili heldur því meðal annars fram að hann hafi öðlast rétt yfir óskráða vörumerkinu Hlöllabátar með kaupsamningnum 16. apríl 1998, en seljandi hafi rekið staðina undir þessu heiti allt frá 1986. Reisir hann rétt sinn á 2. mgr. 1. gr. samningsins og telur það ákvæði í samræmi við meginreglu 36. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Varnaraðili byggir hins vegar á því að sóknaraðili eigi hvorki auðkennið né einkarétt á að nota það. Réttur sóknaraðila sé aðeins nytjaleyfi sem háð sé takmörkunum og skilyrðum. Þá skorti á það megin skilyrði lögbanns að varnaraðili noti merkið sem krafan snúi að eða að athöfnin sem banna eigi sé yfirvofandi. Hvað sem öðru líði hafi sóknaraðili engan rétt á nafninu Hlölli sem varnaraðili noti nú og hafi fulla heimild til nýtingar þess frá þeim sem með það fari. II. Ágreiningur er ekki um aðild málsins eða að varnaraðili leiði rétt sinn frá Hlöllabátum ehf., enda munu sömu aðilar standa að þessum fyrirtækjum að einhverju leyti. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 verður lögbann lagt við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn geri gerðarbeiðandi það sennilegt að athöfnin brjóti gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann að bíða dóms um þau. Þá segir í 41. gr. laga nr. 45/1997 að unnt sé að krefjast lögbanns við athöfn sem þegar er hafin eða er sannanlega yfirvofandi og brýtur eða mun brjóta gegn vörumerkjarétti. Sóknaraðili þarf því að gera það sennilegt að rekstur varnaraðila brjóti í bága við rétt þann sem honum var veittur með samningi við Hlöllabáta ehf. með kaupsamningi 16. apríl 1998. Í 2. mgr. 1. gr. samningsins segir: „Afnotaréttur af nafninu Hlöllabátar fylgja með í kaupum þessum. Þá fylgja með uppskriftir af gerð Hlöllabáta og heimild til framleiðslu og sölu þeirrar vöru á ofangreindum stöðum og öðrum sem kaupandi kann að starfrækja.“ Að framan er því lýst að seljandi hugðist halda starfsemi sinni áfram jafnframt því að selja sóknaraðila hluta reksturs síns. Þá átti ekkert að vera því til fyrirstöðu að hann tengdist veitingastöðum sem væru sambærilegir þeim sem verið var að selja þegar þrjú ár væru liðin frá kaupsamningi aðila. Þegar tilvitnað ákvæði samningsins er skýrt samkvæmt orðalagi sínu, önnur ákvæði samningsins virt og jafnframt litið til aðstöðu samningsaðila í heild er ekki í ljós leitt að Hlöllabátar ehf. hafi veitt sóknaraðila víðtækari rétt en til svokallaðs nytjaleyfis samkvæmt 38. gr. 45/1997 á nafninu Hlöllabátar. Þá hefur sóknaraðili heldur ekki leitt líkum að því að hann hafi öðlast rétt til heitisins Hlölli, sem varnaraðili kveðst nota við reksturinn. Samkvæmt framansögðu hefur sóknaraðili ekki gert það nægilega sennilegt að starfsemi varnaraðila brjóti gegn lögvörðum rétti hans þannig að hann fái lagt lögbann við rekstri varnaraðila. Niðurstaða héraðsdóms er því staðfest svo og málskostnaðarákvörðun hans. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Vörulagerinn ehf., greiði varnaraðila, His Heitum íslenskum samlokum ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 462/2013
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
Barnaverndarnefnd A krafðist þess að K yrði svipt forsjá dóttur sinnar. Með vísan til álits sérfræðinga og annarra gagna málsins var talið of áhættusamt og óvarlegt að fela K ábyrgð á uppeldi og velferð dóttur sinnar þar sem mikil hætta þótti vera á því að þeim stöðugleika sem barnið byggi við yrði raskað. Þótti sýnt að K gæti ekki farið með forsjá dóttur sinnar og sinnt forsjárskyldum sínum gagnvart henni. Brýna nauðsyn þótti bera til þess að skapa barninu til frambúðar það öryggi og þá umönnun sem það þyrfti á að halda og ætti rétt á lögum samkvæmt, sbr. 1. og 2. mgr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með hagsmuni barnsins að leiðarljósi taldi héraðsdómur að skilyrði a- og d-liða 29. gr. laganna væru uppfyllt til að svipta K forsjá stúlkunnar, enda væri ljóst að önnur lagaúrræði hefðu verið reynd án árangurs. Hæstiréttur staðfesti þessa niðurstöðu. Í dómi hans var tekið fram að samkvæmt 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skyldi í barnaverndarstarfi beita þeim ráðstöfunum sem ætla mætti að barni væru fyrir bestu og skyldu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Þá var vísað til þess að í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. 2. gr. laga nr. 19/2013, væri kveðið á um að það sem barni væri fyrir bestu skyldi ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera og dómstólar gerðu ráðstafanir er vörðuðu börn.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2013. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skal í barnaverndarstarfi beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu og skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Jafnframt er í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem lögtekinn var með 2. gr. laga nr. 19/2013, kveðið á um að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera og dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður úrskurður stefnda 15. október 2012 um umgengni dóttur áfrýjanda, B, við hana. Samkvæmt úrskurðarorði skal umgengni barnsins við móður sína, áfrýjanda, vera aðra hverja helgi frá klukkan 19 á föstudegi til klukkan 16 á sunnudegi. Skal umgengnin fara fram á heimili G, móður áfrýjanda og ömmu barnsins. Úrskurðurinn er að þessu leyti í samræmi við samning áfrýjanda og stefnda um umgengnina frá 27. apríl sama ár. Við málflutning hér fyrir dómi kom fram að þessi tilhögun á umgengni hafi reynst vel, auk þess sem upplýst var að B hitti áfrýjanda mun oftar en aðra hverja helgi. Af gögnum málsins verður ráðið að tengsl milli mæðgnanna séu mjög náin og sterk. Haldi áfrýjandi sig frá vímuefnum er það barninu fyrir bestu að sú umgengni, sem ákveðin hefur verið, verði áfram í sama horfi. Að virtu því sem að framan greinir, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2013. I. Mál þetta, sem höfðað er með áritun lögmanns stefndu á stefnu 28. september 2012, var dómtekið að aflokinni aðalmeðferð 18. júní 2013. Stefnandi er Barnaverndarnefnd A, [...] í A. Stefnda er K, [...] í [...]. Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá yfir barninu B, kt. [...]. Jafnframt er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður hver sem úrslit málsins verða. Stefnda krefst sýknu af kröfu stefnanda um að hún verði svipt forsjá barnsins. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnanda, eins ekki væri um gjafsóknarmál að ræða, að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Þá er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. II. Stefnandi kveður mál B, dóttur stefndu, fyrst hafa komið inn á borð stefnanda í september 2006 þegar tilkynning hafi borist frá lækni vegna vanrækslu stefndu á umsjón og eftirliti með dóttur sinni. Stefnda hafi þá reynt að fá verkjalyf leyst út í apóteki með því að láta dóttur sína ljúga til um eftirnafn. Á árinu 2007 hafi stefnanda borist þrjár tilkynningar vegna B. Sú fyrsta hafi borist frá leikskólanum [...] þar sem fram hafi komið að stefnda hafi verið undir áhrifum lyfja þegar hún sótti B á leikskólann. Einnig hafi starfsfólk leikskólans lýst áhyggjum sínum af því að B hafi hvorki verið böðuð né henni greitt í heila viku. Í viðtali 3. apríl 2007 hafi stefnda greint frá því að hún stundaði AA-fundi og væri í hópmeðferð hjá SÁÁ í Reykjavík. Í meðferðaráætlun sem gerð hafi verið í sama mánuði hafi stefnda samþykkt að stunda áfram AA-fundi og hópmeðferð auk þess að vera í reglulegu sambandi við geðlækni. Síðar sama ár hafi borist önnur tilkynning frá leikskólanum af sama tilefni og í framhaldi af henni hafi starfsfólk á vegum stefnanda farið í vitjun til stefndu. Hún hafi ekki virst vera undir áhrifum lyfja en verið bólgin í kringum augun og hafi stefnda sagt það skýrast af því að hún væri með ofnæmi. Þriðja tilkynningin þetta árið hafi borist frá ónafngreindum aðila þar sem fram hafi komið að stefnda væri að svíkja út lyf á margar kennitölur og hafi þar verið lýst verulegum áhyggjum af B vegna lyfjaneyslu stefndu. Stefnda hafi þvertekið fyrir að vera í neyslu og ekki sagst svíkja út lyf. Hinn 22. janúar 2008 hafi verið gerð áætlun um meðferð máls þar sem stefnda hafi samþykkt að stunda AA-fundi og vera í reglulegu sambandi við geðlækni. Hinn 27. maí 2008 hafi stefnanda borist tilkynning frá Læknavakt [...] þar sem lýst hafi verið áhyggjum af lyfjanotkun stefndu sem þá hafi verið með B hjá sér. Þá hafi komið í ljós að stefnda hafi verið að taka inn 100 mg af lyfinu Nobligan fimm sinnum á dag og hafi læknir talið að stefnda gæti ekki verið með ráði og rænu tæki hún svo stóra skammta af því lyfi. Stefnda hafi tjáð lækni að hún ætlaði í meðferð á næstu 2-3 vikum. Í þessari tilkynningu hafi einnig komið fram að stefnda hefði verið kærð fyrir að leysa út lyfseðil sem ekki var á hennar nafni. Í viðtali við félagsráðgjafa í byrjun júlí sama ár hafi komið fram að B gengi vel í leikskólanum og að þær mæðgur byggju nú hjá móður stefndu. Stefnda hafi sagst hafa áhuga á því að flytja út frá móður sinni og fá sér eigin íbúð. Hún hafi einnig lýst áhuga á að tengjast [...], sem sé geðræktarmiðstöð á [...]. Ákveðið hafi verið að félagsráðgjafi myndi aðstoða stefndu við það og einnig hafi stefnda sagst ætla að stunda AA-fundi reglulega og vera í sambandi við geðlækni. Um miðjan apríl 2009 hafi stefnanda borist tilkynning þar sem lýst hafi verið áhyggjum af því að stefnda væri flutt með B út frá móður sinni og sæi því alfarið um uppeldi dóttur sinnar. Tilkynnandi hafi talið þörf á eftirliti með uppeldi B og lýst áhyggjum af því að stefnda væri að falsa lyfseðla og að stela. Einnig hafi tilkynnandi sagst vita til þess að stefnda hefði kennt dóttur sinni að stela. Í framhaldi af tilkynningunni hafi stefnda farið í viðtal hjá félagsráðgjafa þar sem samþykkt hafi verið áætlun um könnun máls. Í upplýsingum frá leikskóla B í júlí s.á. hafi komið fram að umhirðu B hefði hrakað nýliðið vor eftir að þær mægður fluttu í eigin húsnæði. Einnig hafi þar komið fram að B kæmi oft illa til fara í leikskólann, óhrein og ógreidd, auk þess sem hún væri farin að mæta seinna í leikskólann og oft ekki búin að borða. B hafi sagst mæta of seint þar sem hún kæmi móður sinni ekki á fætur því hún svæfi svo fast. Starfsfólk leikskólans hafi þótt B vera varkár þegar heimilisaðstæður hennar voru ræddar og hafi B sem minnst viljað tala um aðstæðurnar heima fyrir. Starfsfólk leikskólans hafi talið mikilvægt að fylgst yrði með högum þeirra mæðgna. Í viðtali við stefndu á þessum tíma hafi hún sagst sækja AA-fundi til að halda sér edrú. Stefnda hafi einnig sagst gera sér grein fyrir því hvaða áhrif stelsýki hennar hefði á B og sagst vilja takast á við hana. Í lok ágúst hafi könnun máls lokið og hafi niðurstaðan verið sú að stefnda hafi hugsað að mörgu leyti vel um B en þyrfti samt sem áður á stuðningi að halda í uppeldishlutverki sínu og til að halda sér frá neyslu. Í áætlun um meðferð máls sem gerð hafi verið í byrjun september 2009 hafi stefnda samþykkt að fara í sálfræðiviðtöl, vera í sambandi við geðlækni eftir þörfum og sækja AA-fundi. Áður en stefnda mætti til að skrifa undir áætlunina hafi borist tilkynning frá lækni á slysa- og bráðadeild Landspítala þangað sem stefnda hafði verið flutt vegna gruns um misnotkun lyfja. Hafði B komið að henni og látið ömmu sína vita. Í viðtali við félagsráðgjafa hafi stefnda upplýst að hún hefði búið sér til smjörsýru eftir upplýsingum úr Morgunblaðinu í þeim tilgangi að komast í vímu. Einnig hafi stefnda greint frá því að hún hefði verið að misnota lyfin Tafil og Tramol sem væru sterk verkjalyf og róandi lyf. Stefnda hafi sagst finna til sektarkenndar, sýnt eftirsjá og viðurkennt að hún hefði sýnt algjört dómgreindarleysi. Stefnda hafi ekki viljað leggjast inn til meðferðar og sagst vilja fara til læknis á [...] ásamt móður sinni og hefja niðurtröppunarferli á lyfjunum. Hún hafi sagst vilja hætta að taka öll lyf að lyfinu Serol undanskildu en það lyf tæki hún við geðhvarfasýki. Stefnda hafi sagt að móðir hennar yrði með lyfin í sinni umsjá auk þess sem hún ætlaði að sækja AA-fundi, sem hún hefði ekki verið að gera og fá sér trúnaðarmann. Stefnda hafi einnig samþykkt að fá tilsjónarmann inn á heimilið til að styðja og styrkja hana sem einstakling og móður. Í sama mánuði eða 26. september 2009 hafi borist tilkynning í gegnum bakvakt barnaverndarnefndar frá hjúkrunarfræðingi á slysa- og bráðadeild Landspítala um að stefnda hefði komið á slysadeild með skerta meðvitund. Þar hafi komið fram að stefnda hefði ítrekað komið inná slysadeild vegna lyfjainntöku og meðvitundarleysis. Um hefði verið að ræða þriðja skiptið sem B hefði komið að móður sinni meðvitundarlausri og í annað sinn á tveimur vikum. Í kjölfarið hafi B farið til móðurfjölskyldu sinnar. Stefnda hafi talið ástæðu tilkynningarinnar vera þá að hún hefði fengið flog vegna fráhvarfs af niðurtröppunarmeðferðinni sem hún væri í. Einnig hafi stefnda sagst hafa gert öryggisáætlun fyrir B fengi hún flog aftur og gæti hún leitað til nágranna síns sem væri sjúkraliði auk þess sem móðuramma hennar fylgdist með heimilinu og kæmi til þeirra þrisvar á dag. Haft hafi verið samband við yfirlækni á slysa- og bráðadeild Landspítala sem greint hafi frá því að stefnda hefði komið inn nokkrum dögum áður vegna ofskömmtunar lyfja. Þá hafi þótt sýnt að ekki væri hægt að tryggja öryggi B í umsjá stefndu þar sem hún væri að misnota lyf og hefði í tvígang síðust tvær vikur fengið krampa og misst meðvitund vegna þess. Þá hafi það einnig verið mat félagsráðgjafa að sex ára gömul stúlka ætti ekki að þurfa að bera slíka ábyrgð á móður sinni líkt og B gerði. Auk framangreinds hafi lyfjafræðingur haft samband við lækni á [...] þar sem hann hafi talið að átt hefði verið við lyfseðil sem stefnda var að reyna að leysa út með því að eyða út dagamerkingum og fjölda úttekta til þess að fá stærri skammt. Stefnda hafi neitað þessu og sagt lyfseðilinn hafa blotnað. Þegar rætt hafi verið einslega við stefndu hafi hún játað að hafa farið til læknis 25. september 2009 til að fá frekari lyf. Í lok september hafi einnig borist þrjú læknabréf frá Landspítala þar sem fram hafi komið að stefnda hefði fengið krampaköst, væri að taka inn töluvert magn af Tramadol og Tafil auk þess sem hún hefði reynt að komast í vímu af smjörsýru. Á þessum tíma hefði stefnda verið afar ósátt við vinnslu málsins og sagst vera búin að ráða sér lögmann. Stefnda hafi neitað að skrifa undir yfirlýsingu samkvæmt 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um samþykki til vistunar B utan heimilis. Hún hafi ekki heldur samþykkt vistun fram að meðferð en þó fallist á að B yrði hjá systur sinni, C og D eiginmanni hennar, á meðan hún færi í meðferð. Í ljósi þess að ekki hafi náðst samkomulag við stefndu hafi B verið neyðarvistuð á grundvelli 31. gr. laga nr. 80/2002 hjá móðursystur sinni og eiginmanni hennar. Í byrjun október 2009 hafi aftur borist bréf frá lækni hjá [...]. Þar hafi komið fram að stefnda væri hætt í niðurtröppun lyfja og hefði aftur hafið neyslu á Tramol og Tafil. Einnig hafi komið fram að hún hefði myndað mikið þol og vaxandi fíkn í umrædd lyf og tæki of stóra skammta af þeim. Enn fremur hafi komið fram að hún hefði reynt að breyta útgefnum lyfseðlum. Læknir hafi mælt með langtímameðferð sem allra fyrst og lýst áhyggjum sínum af uppeldisaðstæðum dóttur hennar. Mál B hafi verið lagt fyrir fund stefnanda 12. október 2009 og í greinargerð félagsráðgjafa hafi verið lagt til að B yrði vistuð hjá móðursystur sinni meðan stefnda væri í meðferð. Þá var lagt til að þegar stefnda færi í framhaldinu í meðferð á dagdeild á [...] færi B aftur heim en eftirlit yrði haft með heimilinu. Stefnda hafi samþykkt þær tillögur, en auk þess hafi nefndin falið félagsráðgjafa að ræða við stefndu um að B færi til stuðningsfjölskyldu tvisvar í mánuði. Einnig hafi verið gerð meðferðaráætlun 14. október sama ár þar sem stefnda hafi samþykkt tilsjón inn á heimilið einu sinni á dag, fimm daga vikunnar, og skoðað yrði hvort B færi til stuðningsfjölskyldu tvisvar í mánuði. Þá hafi stefnda samþykkt að hætta misnotkun allra lyfja og stunda AA-fundi a.m.k. tvisvar í viku. Meðferðaráætlunin hafi verið endurnýjuð 3. mars 2010 og markmiðið hafi verið að halda áfram stuðningi við stefndu. Hinn 15. mars sama ár hafi borist tilkynning frá skóla B þar sem áhyggjum hafi verið lýst af því hve döpur hún væri. Í framhaldinu hafi félagsráðgjafi haft samband við tilsjónaraðila til að kanna með stöðuna á stefndu og hvort vísbendingar væru um að hún væri fallin. B hafi sagst hafa farið í tvígang í apótek með móður sinni og þá í sitt hvort apótekið. Hún hafi einnig sagt frá því að þegar hún hefði komið heim til sín í byrjun mars hefði móðir hennar verið titrandi og sagst vera veik. Í framhaldi af þessu hafi tilsjónin með heimili stefndu gengið vel en þegar tilsjónaraðili hafi farið í sumarfrí hafi stefnda ekki óskað eftir því að fá annan í hans stað. Í júní 2010 hafi stefnda verið dæmd í Héraðsdómi [...] fyrir margs konar brot og henni gert að sæta fangelsi í sex mánuði. Í viðtali við stefndu 6. október 2010 hafi hún greint frá því að hún hefði fallið um vorið. Hún hafi náð að vinna sig út úr því en fallið aftur í ágúst 2010. Stefnda hafi óskað eftir því að leggjast inn á deild 33A á Landspítalanum og sagst fara þangað á næstu dögum. Stefnda hafi sagst vera orðin þreytt á neyslunni og þeirri vanlíðan sem henni fylgdi og viljað fá aðstoð við að hætta. Hún hafi einnig sagst hafa náð framförum varðandi stelsýkina en væri ekki alveg laus við hana. Gerð hafi verið áætlun um meðferð máls þennan dag þar sem fram hafi komið að stefnda ætlaði í meðferð á deild 33A og í framhaldi af því í átta vikna eftirmeðferð á dagdeild [...]. Hún hafi farið í meðferðina 12. október. Í samtali við félagsráðgjafa í nóvember 2010 hafi stefnda sagst hafa lokið meðferð 22. október og væri að fara tvisvar sinnum í viku á undirbúnings- og hópfundi á [...]. Hún hafi sagst vera edrú og líða ágætlega og hafi verið ákveðið að tilsjón myndi hefjast fljótlega. Í nóvember sama ár hafi ítrekað verið reynt að ná sambandi við stefndu en án árangurs. Í byrjun janúar 2011 hafi stefnanda borist tvær tilkynningar vegna B frá systur stefndu. Í fyrri tilkynningunni hafi komið fram að stefnda hefði tekið eitthvað inn og væri á sjúkrahúsi en B hjá ömmu sinni. Í þeirri síðari hafi komið fram að stefnda væri nú í daglegri neyslu og að skömmu áður hefði B ekki getað vakið móður sína sökum þess að hún hafði tekið inn smjörsýru. Í það skipti hefði B farið til nágranna sinna og fengið aðstoð og hafi stefnda verið flutt á sjúkrahús í kjölfarið og B til móðursystur sinnar. Einnig hafi komið fram í tilkynningunni að stefnda væri á leið í [...] að sækja hund og að B væri með henni. Hafi systir stefndu talið að stefnda væri undir áhrifum lyfja við aksturinn og hún hefði oft ekið á. Einnig hafi hún sagt að B væri nýfarin að stela með móður sinni. Hjúkrunarfræðingur hafi staðfest símleiðis að stefnda hefði tekið inn smjörsýru umræddan dag og upplýsingar hafi borist í byrjun febrúar 2011 frá Landspítala þess efnis að stefnda hefði verið lögð inn 1. janúar vegna vímuefnaneyslu. Hún hafði þá leyst upp strimla af naglalakksleysi í vatn og drukkið. Þar hafi komið fram að B hefði komið að móður sinni meðvitundarlausri í sófanum. Um svipað leyti hafi borist upplýsingar frá félagsráðgjafa á geðdeild Landspítala þar sem fram hafi komið að stefnda hafi verið í stuðningshóp á göngudeild [...] en lítið mætt. Síðast hafi hún mætt 12-15. október 2010 og þá greint frá mikilli neyslu verkjalyfja og róandi lyfja. Félagsráðgjafi hafi sagt að það gæti ekki verið rétt að stefnda hefði verið að bíða frá því í október 2010 eftir því að komast í meðferð líkt hún hafði haldið fram. Hinn 15. janúar 2011 hafi stefnda innritað sig aftur í dagmeðferð á [...] þar sem hún hafi mætt tvisvar sinnum í viku. Um miðjan janúarmánuð hafi stefndu verið greint frá mati félagsráðgjafa á því að hún þyrfti að fara í langtímameðferð og að á meðan yrði B vistuð hjá móðursystur sinni til 1. júní 2011. Ef stefnda héldi sér edrú á tímabilinu fengi hún umgengni við dóttur sína. Á þessum tímapunkti lýsti systir stefndu miklum áhyggjum af B, hún væri taugatrekktari en áður og sýndi mikið óöryggi. Í kjölfarið hafi stefnda lagst inn á geðdeild að eigin ósk og B farið til móðursystur sinnar. Á meðan stefnda var inni á geðdeild hafi hún dregið samþykki sitt um vistun B til 1. júní til baka og hafi henni af því tilefni verið kynnt að hún yrði boðuð á fund hjá stefnanda þar sem mál hennar yrðu kynnt og gögn lögð fram. Hinn 3. febrúar 2011 hafi stefnda skrifað undir samþykki þess efnis að B yrði vistuð hjá móðursystur sinni. Einnig hafi hún undirritað áætlun um meðferð máls þar sem ráðgert hafi verið að hún undirgengist foreldrahæfnismat og að B gengist undir sálfræðimat. Tilkynning um ráðstöfun B til bráðabirgða í samræmi við ákvæði 44. gr. reglugerðar nr. 652/2004 um úrræði á ábyrgð sveitarfélaga hafi verið send Barnaverndarstofu í byrjun febrúar 2011. Auk þess hafi verið send umsókn til sama embættis um að systir stefndu og maðurinn hennar fengju leyfi til reksturs annarra úrræða í samræmi við 84. gr. laga nr. 80/2002 og 2. mgr. 36. gr. reglugerðar nr. 652/2004. Barnaverndarstofa hafi veitt umrætt leyfi og hafi það gilt frá 3. febrúar 2011 til 3. júní 2011. Í stefnu segir að frá því að stefnda lauk meðferð í janúar 2011 hafi markmið meðferðaráætlunar frá því í byrjun febrúar ekki staðist að neinu leyti. Erfitt hafi reynst að ná í stefndu og fá hana í viðtal og hún hafði ekki staðið við edrúmennsku sína frá því að B var vistuð utan heimilis. Í símtali við félagsráðgjafa á [...] 31. mars hafi komið fram að móðir hefði ekki mætt í meðferðina á [...]. Stefnda hafi farið aftur í meðferð í byrjun maí 2011 og útskrifast 18. sama mánaðar. Hinn 1. júní sama ár hafi stefnda hitt starfsmenn stefnanda á fundi til að ræða stöðu mála. Stefnda hafi sagst hafa verið í 12 daga á Vogi og verið edrú undanfarnar þrjár vikur og væri að stunda AA-fundi. Stefnda hafi ekki samþykkt vistun B utan heimilis en sagst ætla að vinna í því að halda sér edrú. Farið hafi verið yfir tillögur félagsráðgjafa um að B yrði vistuð hjá systur stefndu í eitt ár á meðan stefnda ynni að því að halda sér edrú. Þar sem stefnda hafi ekki viljað fallast á vistunina hafi henni verið tilkynnt að málið yrði tekið fyrir á fundi hjá stefnanda 14. júní 2011. Málinu hafi verið frestað til 16. júní sama ár en á þeim fundi hafi hún mætt ásamt Leifi Runólfssyni hdl. sem hafi lagt fram greinargerð fyrir hennar hönd og hafi málinu verið frestað til frekari gagnaöflunar. Hinn 22. júní 2011 hafi stefnanda borist læknabréf sem óskað hafði verið eftir hjá hjúkrunarforstjóra á [...]. Bréfið hafi tekið til tímabilsins 1. janúar 2011 til 22. júní 2011 og á því tímabili hafði stefnda leitað töluvert oft á læknavaktir og fengið ávísað talsverðu magni lyfja, m.a. Tramol og Tafil. Hún hafði m.a. fengið ávísað á ákveðnu tímabili 100 töflum af Tramol á 3-5 daga fresti og í marsmánuði alls 800 töflum. Einnig hafi þar komið fram að læknir hafi gert samning við stefndu sem hún hafi samþykkt en síðar svikið. Í bréfinu hafi komið fram að 12. júní hefði stefnda komið í fylgd sjúkraflutningamanna verulega ölvuð og með skurð á enni. Við komuna hafi hún verið sofandi en vaknað þegar kallað hafi verið á hana. Hún hafi verið þvoglumælt og blótað bæði lækni og sjúkraflutningamönnum og brugðist hin versta við þegar læknir hafi reynt að gefa henni deyfilyf. Þegar læknir hafi ætlað að sauma saman sárið hafi hún sparkað í hægri hönd hans og hafi þurft að kalla til lögreglu. Þennan sama dag hafði hún óskað eftir því að fá ávísað Tramól og Stesólíni en fengið neitun, enda hafði hún fengið skammt tveimur dögum áður. Þá hafi hún sagst ætla að neyta áfengis í staðinn. Hinn 21. júní hafi hún hótað því einnig að ætla að neyta áfengis fengi hún ekki annan skammt og hafi svo farið að henni hafi verið ávísaðar 20 töflur af Tramol. Í læknabréfinu hafi einnig komið fram að stefnda stæli ítrekað lyfseðlum og falsi í því skyni að fá fleiri og stærri skammta. Í viðtali sálfræðings við B 21. febrúar 2011, sem og í samtölum við félagsráðgjafa, m.a. 25. maí 2011, hafi B sagt að sér liði vel hjá móðursystur sinni og manni hennar. Hún hafi lýst heimilisaðstæðum þar sem venjulegum og að allt væri gott þar, auk þess sem hún hafi sagst hafa hlakkað til að fara til þeirra til að vera með stelpunum og prófa eitthvað nýtt. Hún hafi einnig sagst hlakka til að flytja aftur til móður sinnar og að henni fyndist jafn gaman að vera hjá öllum. Að mati sálfræðings var B glaðlynd, jákvæð og samstarfsfús stúlka. Einnig kom fram að B væri vel stödd náms- og félagslega og stundaði íþróttir. Sálfræðingur hafi ekki talið þörf á inngripi í formi stuðningsviðtala að svo stöddu, en sagt að með auknum aldri og þroska B myndu erfiðleikar í umhverfi hennar mögulega hafa meiri áhrif á líðan hennar. Hinn 28. júní 2011 hafi stefnandi kveðið upp úrskurð þess efnis að B yrði vistuð utan heimilis, hjá móðursystur og eiginmanni hennar í tvo mánuði frá þeim degi að telja. Í kjölfarið hafi stefnandi skipað B talsmann sem m.a. hafi innt hana eftir afstöðu hennar varðandi búsetu. Niðurstaða talsmanns hafi verið sú að B væri mjög hrifin af þeim stað þar sem hún byggi og vildi eindregið búa áfram með móðursystur sinni og eiginmanni hennar. Í kjölfarið hafi stefnandi krafist þess fyrir dómi að B yrði vistuð utan heimilis í 12 mánuði. Héraðsdómur hafi fallist á þá kröfu með úrskurði sínum í máli nr. U-5/2011, sem kveðinn hafi verið upp 12. október 2011. Úrskurður héraðsdóms hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar 11. nóvember sama ár í málinu nr. 585/2011. Meðan krafa um vistun utan heimilis hafi verið til meðferðar hjá dómstólum hafi stefnda verið í afplánun í fangelsinu að Kópavogsbraut 17, en með dómi í Héraðsdómi [...] 11. júní 2010 í máli nr. S-[...]var stefnda dæmd til sex mánaða fangelsisrefsingar. Stefnda hafi á þeim tíma verið með fjölmörg mál í kerfinu hjá lögregluyfirvöldum. Stefnda hafi komið til afplánunar 14. júlí 2011 og lokið henni 27. október sama ár. Meðan á afplánun hafi staðið hafi stefnda kvartað ítrekað yfir þeirri lyfjagjöf sem hún hafi fengið og verið afar ósátt við að fá ekki þau lyf sem hún óskaði eftir. Hafi hún hótað að taka sitt eigið líf fengi hún ekki þau lyf sem hún vildi. Hún hafi m.a. reynt að brytja ljósaperu niður í kaffið sitt og drekka það í þeim tilgangi að skaða sig og verið flutt á Landspítalann eftir að hafa brotið niður kryddglas og borðað glerbrotin. Í framhaldi af því hafi hún verið sett í einangrun í fangelsinu og eftirlit með henni verið hert. Hún hafi einnig reynt að borða plasthnífapör og kveikja í sér og á endanum verið flutt á öryggisganginn á Litla-Hrauni svo hægt væri að hafa hana undir eftirliti allan sólarhringinn. Tveimur vikum áður en hún lauk afplánun hafi hún drukkið ofnahreinsi og sagst hafa gleypt rakvélarblöð. Hún hafi því verið flutt á Landspítalann í Fossvogi, en þegar læknar hafi viljað setja hana í röntgenmyndatöku til að athuga hvort hún hefði orðið fyrir innvortis skaða hafi stefnda neitað að fara í myndatökuna nema hún fengi þau lyf sem hún óskaði eftir. Læknar hafi ekki viljað verða við því þar sem hún hafði þegar fengið hámarksskammt. Eftir að afplánun lauk hafi stefnda farið á skilorðsbundna reynslulausn og verið undir umsjón og eftirliti Fangelsismálastofnunar þann tíma sem reynslulausn varði. Hún hafi ekki mætt í boðað viðtal í nóvember 2011 og ekki látið vita af sér. Hinn 31. janúar 2012 hafi loksins náðst í hana og þá hafi hún sagst hafa verið mikið á spítala undanfarið þar sem hún hefði gleypt nælu og fengið sýkingu í meltingarfærin í kjölfarið. Í mars og apríl 2012 hafi farið fram lyfjaleit á stefndu. Í þeirri fyrri hafi hún neitað að gefa þvagsýni þegar hún hafi heyrt að hjúkrunarfræðingur þyrfti að vera með henni þegar hún gæfi þvagsýnið. Hinn 2. apríl hafi hún aftur á móti reynst samvinnuþýð og gefið þvagsýni sem hafi reynst neikvætt. Í mars sama ár hafi stefnda mætt í sálfræðiviðtal hjá E eftir tilvísun frá F, yfirhjúkrunarfræðingi í Geðteymi [...]. Stefnda hafi mætt í eitt sálfræðiviðtal en ekki komið aftur þrátt fyrir að hafa verið gefinn annar tími. Máli hennar hafi því lokið af hálfu Geðteymis [...]. Þegar stefnda hafi lokið afeitrun á deild 33-A á Landspítala 25. janúar 2012 hafi henni verið boðið að mæta í grunnhóp tvisvar í viku sem undirbúning fyrir meðferð á [...]. Henni hafi einnig verið boðið að mæta í stuðningshóp á göngudeild fjóra daga vikunnar. Stefnda hafi mætt stopult í grunnhópinn og sagst eiga erfitt með að komast frá [...] auk þess sem hún hafi oft tilkynnt veikindi. Þrátt fyrir stopula mætingu hafi hún óskað eftir því að komast í meðferð á [...] og hafi henni verið hleypt inn 10. apríl 2012. Hún hafi mætt í meðferðina í einn og hálfan dag en þá tilkynnt veikindi. Hún hafi nú verið útskrifuð úr meðferð af þeim sökum að hún ráði ekki við að nýta sér hana. Hinn 27. apríl 2012 hafi verið gerður samningur um umgengni sem hafi falið í sér að stefnda hafi fengið að umgangast B aðra hverja helgi á heimili móðurömmu B. Í mars og apríl hafi hún tekið þátt í starfi [...]– geðræktarmiðstöðvar [...] og komið þar vel fyrir að sögn félagsfræðings og kennara í [...]. Upplýsingar hafi borist frá [...] 12. júní þar sem fram hafi komið að stefnda hefði mætt í eitt sálfræðiviðtal hjá sálfræðingi í [...] 23. apríl en stefnda hafi ekki beðið um fleiri viðtöl í kjölfarið. Hinn 4. júní hafi stefnda átt að mæta í lyfjaleit en ekki látið sjá sig. Hún hafi síðan mætt daginn eftir þar sem niðurstaðan hafi verið neikvæð. Upplýsingar frá [...] hafi borist stefnanda 8. júní 2012 og sýnt að stefnda hafi leitað mikið á vaktir til að fá lyf, stolið ítrekað lyfseðlum og reynt að falsa. Í júní 2012 hafi stefnanda borist upplýsingar um líðan og aðbúnað B frá [...]skóla. B hafi reynst hafa það gott og hafi liðið vel í skólanum, umhirða hennar verið í góðu lagi, mætingar fínar og hún verið bæði glöð og félagslynd. Þá hafi B verið skipaður talsmaður sem hafi skilað skýrslu 11. júní 2012. Samkvæmt skýrslu talsmanns hafi B komið vel fyrir og verið ófeimin að ræða ýmis málefni og hagi sína. Það hafi verið niðurstaða talsmanns að afstaða B varðandi búsetu væri sú að hún væri mjög hrifin af þeim stað sem hún byggi núna, þ.e. hjá fósturfjölskyldu, og hún vildi eindregið búa þar áfram. Starfsmaður barnaverndar hafi haft samband við C, fósturmóður B, í byrjun júní til að tjá henni afstöðu barnaverndaryfirvalda til málsins og að til stæði að fara fram á breytingar á forsjá. C hafi tjáð starfsmanni barnaverndar að grunur væri um að stefnda væri í áfengisneyslu þar sem hún hefði horfið í nokkra daga um mánaðamótin apríl/maí. C hafi einnig greint frá því að stefnda hefði ekki tekið neinn þátt í undirbúningi afmælisveislu dóttur sinnar sem hafi verið haldin í lok [...], þrátt fyrir að eftir því hafi verið óskað. Stefnda hafi aftur á móti mætt í lok veislunnar og hafi C staðið hana að því að vera að opna umslög utan af afmæliskortum og safna saman öllum peningum sem dóttir hennar hafði fengið í afmælisgjöf. Stefnda hafi gefið þá skýringu að hún hefði ætlað að geyma peninga fyrir dóttir sína. Hákon Sigursteinsson sálfræðingur hafi framkvæmt foreldrahæfis- og tengslamat á stefndu og skilað skýrslu sinni 12. júní 2012. Niðurstaða matsmanns hafi verið sú að langvarandi fíkni- og geðrænn vandi stefndu væri ómeðhöndlaður þar sem stefnda hefði aldrei klárað meðferð sem lagt hefði verið upp með þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Þá hafi það verið niðurstaða hans að stefnda væri ekki fær um að sinna daglegum þörfum B að öllu óbreyttu og að tengsl B við sína nánustu væru mjög góð og að henni liði vel hjá fósturfjölskyldu sinni. Boðað hafi verið til fundar hjá stefnanda 13. júní 2012 og hafi greinargerð verið lögð fram af hálfu starfsmanna barnaverndarnefndar og hálfu lögmanns móður. Að kröfu lögmanns stefndu hafi fundinum verið frestað um viku og hafi málið verið tekið fyrir aftur á fundi hjá stefnanda 19. júní 2012. Lögmaður stefndu hafi þá lagt fram aðra greinargerð. Í kjölfarið hafi stefnandi kveðið upp úrskurð þar sem ákveðið hafi verið að krefjast þess fyrir dómi að stefnda yrði svipt forsjá dóttur sinnar, sbr. a- og d- lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Um málavexti kveðst stefnandi vísa að öðru leyti til ítarlegrar málavaxtalýsingar í framlögðum gögnum málsins. Í greinargerð stefndu er málavaxtalýsingu stefnanda mótmælt sem rangri. Stefnda kveðst eiga einn uppkominn son auk B dóttur sinnar. Upphaf afskipta barnaverndaryfirvalda af málefnum hennar megi rekja til þess að sögn stefndu að hún hafi sótt um að fá felld niður leikskólagjöld vegna lágra tekna. Faðir B hafi ekki haft nein afskipti af henni í gegnum tíðina. Lengst af ævi B hafi hann dvalið erlendis, en hann sé nú nýlega kominn til landsins. Hann hafi hvorki haft samband við stefndu né dóttur sína frá því að hann kom til landsins. Stefnda kveðst ekki hafa leynt því að hún hafi átt eða eigi við geðhvarfasjúkdóm, stelsýki, lyfjafíkn og þunglyndi að etja. Stefnda hafi leitað sér aðstoðar á viðeigandi stöðum vegna sjúkdóma sinna. Hún hafi farið í meðferð á Vogi, sjúkrahúsi SÁÁ, farið inn á deild 33A og sótt meðferð á [...] svo fátt eitt sé nefnt, þannig að ljóst sé að stefnda sé óhrædd við að sækja sér meðferð eftir þörfum. Undanfarið hafi hún stundað AA-fundi og tekið þátt í starfsemi [...]–geðræktarmiðstöðvar [...]. Loks hafi stefnda farið í langtímameðferð í [...]. Kom fram við aðalmeðferð málsins að stefnda væri útskrifuð þaðan en hefði kosið að dvelja þar áfram á meðan mál þetta væri til meðferðar í hér fyrir dómi. Stefnda kveðst búa í dag að [...] í [...] hjá móður sinni, G [...]. Í vottorði frá 9. nóvember 2006, sem sé á meðal gagna málsins, komi fram að B hafi verið á leikskólanum [...] frá 29. ágúst 2005. Þar sé staðfest að samstarfið við stefndu hafi verið gott, engin samskipti hafi verið við föður B og að B væri glaðlynd stúlka. Því sé harðlega mótmælt sem fram komi í stefnu að B hafi ekki verið böðuð né henni greitt í heila viku á árinu 2007. Það skuli þó viðurkennt að í örfáa daga hafi B farið í leikskólann illa greidd. Á þeim tíma hafi B verið með sítt hár. B sé mjög hársár og það hafi verið mjög erfitt að greiða henni. Á dskj. nr. 7, sem sé dagsett 22. júní 2009, komi fram að móðir hafi ávallt komið með barnið í reglulegt eftirlit ungbarnaverndar frá fæðingu. Stúlkan hafi verið hrein, gangi í heilum fötum og virðist kát og ánægð. Í stefnu sé vísað til þess að 27. maí 2008 hafi stefnanda málsins borist tilkynning frá Læknavakt [...] þar sem lýst hafi verið áhyggjum af lyfjanotkun stefndu sem þá hafi verið með B hjá sér. Stefnda eigi að hafa verið að taka 100 mg lyfinu Nobligan fimm sinnum á dag og að læknir hafi talið að stefnda gæti ekki verið með ráði og rænu ef hún tæki svo stóra skammta af því lyfi. Stefnandi leggi ekki fram nein gögn þessari staðhæfingu sinni til stuðnings. Ljóst megi vera að ef læknir á Læknavakt [...] hefði leyft stefndu að halda för sinni áfram óhindrað með dóttur sinni í því ástandi sem lýst er, þá hafi sá sami læknir ekki haft hagsmuni barns í fyrirrúmi. Í stefnu komi fram að tilkynnandi hafi tilkynnt að stefnda væri farin að kenna dóttur sinni að stela. Tilkynning sjálf sé ekki lögð fram og þá komi ekki fram hver tilkynnandinn hafi verið. Þrátt fyrir að stefnda hafi þjáðst af stelsýki sé því harðlega mótmælt að hún hafi kennt dóttur sinni að stela og þá hafi dóttir hennar aldrei verið með henni við slíka iðju. Stefnda kveðst gera sér vel grein fyrir því að stelsýkin sé óásættanleg og hafi því tekið á því máli. Hún hafi nú ekki orðið uppvís að því að stela í meira en tvö ár að eigin sögn. Stefnda hafi þrívegis orðið meðvitundarlaus eða meðvitundarlítil. Fyrsta skiptið hafi átt sér stað í verslun 7. desember 2008. Í það skiptið hafi móðir hennar verið með henni. Stefnandi málsins hafi haldið því fram að stefnda geti ekki séð um dóttur sína sökum lyfjaneyslu. Engu að síður hafi ekki verið lögð fram nein gögn sem sýni að stefnda sé undir áhrifum lyfja eða að hve miklu leyti hún sé undir áhrifum þeirra. Blóðprufur sem teknar hafi verið við þrjú mismunandi tilfelli beri það með sér að stefnda hafi ekki verið undir áhrifum lyfja eða áfengis er hún var lögð inn. Við skoðun á safnsvörum sjúklings komi fram að þegar sóknaraðili var lögð inn 13. september 2009 og 7. desember 2008 hafi lyfið S-Parasetamól mælst einungis <66 í bæði skiptin á meðan að eitrunarmörk fjórum klukkustundum eftir inntöku séu >1300 µmól/L og 12 klukkustundum eftir inntöku >250 µmól/L. S-etanól mæling þessa sömu daga hafi verið < 2,2 en lífshættuleg eitrun sé >65 mmól/L. Ein af þessum blóðprufum hafi verið tekin er liðið hafi yfir stefnda í verslun. Engin af þessum blóðprufum bendi til þess að stefnda sé að taka svo mikið af lyfjum sem stefnandi haldi fram. Í stefnu komi fram að B hafi sagt frá því að hún hafi í tvígang farið með móður sinni í apótek. Stefnda kveðst telja að þetta sé rétt haft eftir dóttur sinni. Bendir stefnda á að í þessi tvö skipti sem dóttir hennar hafi farið með henni í apótekið hafi ekkert óeðlilegt átt sér stað. Fólk þurfi bara að fara í apótek vegna ýmislegs. Stefnda kveðst hafa að mestu leyti verið edrú í tvö ár. Hún hafi vissulega fallið á þessu tímabili en þá hafi dóttir hennar hvergi verið nærri og hún hafi ávallt strax tekið sig á aftur. B líði vel hjá móður sinni og hún hafi oftar en ekki lýst því yfir að hún vilji búa hjá stefndu. Í stefnu sé meðal annars farið yfir það tímabil er stefnda hafi setið í fangelsi í Kópavogi. Sá tími hafi verið stefndu mjög erfiður. Rétt sé að hún hafi sýnt sjálfskaðandi hegðun er hún dvaldi þar. Hún hafi því fyrst verið flutt í Hegningarhúsið við Skólavörðustíg, síðan í fangelsið að Litla-Hrauni, en eftir það hafi hún snúið aftur í Kópavogsfangelsið. Á þessum sama tíma hafi verið rekið dómsmál um vistun B utan heimilis í tólf mánuði. Með þessari sjálfskaðandi hegðun hafi stefnda í raun og veru verið að kalla á hjálp. Hún hafi verið langt niðri og iðrast þess að hafa komið sér í þessa aðstöðu, þ.e. að geta ekki sinnt dóttur sinni. Hún hafi þarfnast aðhlynningar geðlæknis en ekki fengið. Hún hafi þá gripið til þess ráðs að skaða sjálfa sig. Í þessu sambandi verði að horfa til þeirra aðstæðna sem stefnda hafi verið í. Varðandi lyfjaleit sem minnst sé á í stefnu sé það að segja að stefnda sé ekki vön því að pissa fyrir framan aðra. Henni hafi brugðið við þetta, en áttað sig síðan á því að þetta væri nauðsynlegt. Síðan þá hafi hún ávallt látið sig hafa það að gefa þvagsýni fyrir framan hjúkrunarfræðing og þess megi geta að allar þvagprufur hafi verið neikvæðar hvað varði lyfjaleit. Varðandi afmælisveislu B sem haldin hafi verið í lok [...] sé rétt að taka fram að B eigi afmæli [...] [...]. C hafi nefnt það við stefndu hvort að ekki væri sniðugt að nýta afgangana úr [...]veislu H, dóttur C, í afmæli B. Þar með hafi verið ákveðið að halda afmælisveislu nokkru fyrir afmælisdag B og kveðst stefnda hafa samþykkt það. Haldið hafi verið upp á afmælið með tæplega sólarhringsfyrirvara. Stefnda hafi ekki vitað að afmælið yrði á þessum tíma og á þessum degi og því hafi hún mætt of seint. Það sé rétt að stefnda hafi opnað afmæliskortin og safnað peningunum saman. Peningarnir hafi verið notaðir til að fjármagna hestanámskeið fyrir B. Stefnda kveðst strax í afmælisveislunni hafa látið C fá umslagið með peningunum í. Stefnda hafi því aldrei farið með peningana út úr húsi. Stefnda kveðst hafa verið til samvinnu frá upphafi þrátt fyrir ýmsar misfellur hjá stefnanda. Hafi það gengið svo langt að Barnaverndarstofa hafi séð ástæðu til að koma á framfæri athugasemdum sínum til stefnanda málsins. Við fyrirtöku málsins 16. október sl. var af hálfu stefndu lögð fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns og var Einar Ingi Magnússon sálfræðingur dómkvaddur sem matsmaður í málinu í þinghaldi 23. október sl. Ákveðið var að matsmaður skyldi ljúka matinu eigi síðar en 5. desember 2012. Matsmaður lauk hins vegar ekki matsstörfum fyrr en í lok apríl sl. og var matsgerðin lögð fram við fyrirtöku málsins 7. maí sl. Í sama þinghaldi var af hálfu stefndu lögð fram beiðni um yfirmat. Af hálfu stefnanda var beiðni stefndu um dómkvaðningu yfirmatsmanna mótmælt. Með úrskurði 24. maí sl. var beiðni stefndu um dómkvaðningu yfirmatsmanna hafnað. Stefnda ákvað að kæra ekki úrskurðinn til Hæstaréttar. Stefnda kom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Einar Ingi Magnússon, sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður, I, sonur stefndu, J, félagsráðgjafi og forstöðumaður barnaverndarnefndar [...], Hákon Sigursteinsson, sálfræðingur, K og L, starfsmenn barnaverndarnefndar, C, fósturmóðir B og systir stefndu, M, ráðgjafi stefndu í [...]. III. Stefnandi kveðst byggja á því að það þjóni best hagsmunum barnsins að svipta stefndu forsjá hennar og að henni verði komið í varanlegt fóstur hjá fósturfjölskyldu sinni. Það teljist til frumréttinda barna að búa við stöðugleika í uppvexti og við þroskavænleg skilyrði. Að mati stefnanda hafi það sýnt sig svo ekki verði um villst að stefnda geti ekki búið dóttur sinni þau uppeldisskilyrði sem hún eigi rétt á. Þegar dóttir stefndu hafi verið vistuð utan heimilis í 12 mánuði með úrskurði héraðsdóms 12. október 2011 hafði stúlkan búið við ákaflega slæmar uppeldisaðstæður hjá stefndu. Stefnda hafði þá um langt skeið misnotað lyf og hafi dóttir hennar komið margsinnis að henni meðvitundarlausri vegna ofneyslu þeirra lyfja. Stefnda hafi einnig ítrekað komist í kast við lögin vegna ýmissa afbrota og hafi hún verið í afplánun þegar úrskurður héraðsdóms hafi verið kveðinn upp 12. október 2011. Þar sem stefndu hafi ekki tekist að vinna bug á þeim margþætta vanda sem hún hafi átt við að etja telji stefnandi hana ekki í stakk búna til að taka aftur við dóttur sinni inn á sitt heimili þar sem hún geti ekki boðið henni viðunandi uppeldisaðstæður. Hún hafi ekki klárað meðferð og sé enn að reyna að komast í lyfjaskammta og hóti m.a. sjálfsvígi fái hún ekki þá uppáskrift sem hún óski eftir eins og nýleg dæmi sanni. Þær aðstæður sem dóttir stefndu hafi alist upp við hjá móður sinni geti haft verulega slæm áhrif á stúlkuna. Börn sem alist upp við viðlíka aðstæður séu undir miklu tilfinningalegu álagi sem geti birst í ótta, þreytu, kvíða, depurð og þunglyndi. Það sé mat stefnanda að dóttir stefndu geti ekki búið hjá stefndu miðað við hvernig ástandið hefur verið á heimilinu undanfarin ár og kveðst stefnandi óttast að það geti haft verulega slæm áhrif á stúlkuna snúi hún aftur til móður sinnar. Frá því að dóttir stefndu var vistuð utan heimilis hafi hún verið hjá fósturforeldrum og hafi líðan stúlkunnar stórbatnað upp frá því og allur hennar aðbúnaður og umhirða einnig. Um það beri fósturforeldrar, kennarar stúlkunnar, talsmaður hennar og fleiri. Þegar stúlkan hafi búið hjá stefndu hafi hún iðulega mætt illa til fara, óhrein og ógreidd í leikskóla og skóla og hafi stefnda oft verið að skila henni í kringum hádegi og þá hafi stúlkan ekki verið búin að borða. Í dag hafi þetta snúist til betri vegar og virðist stúlkan hafa það afar gott hjá fósturfjölskyldu sinni og segist vera afar ánægð þar líkt og fram komi víða í gögnum málsins. Stefnandi telji það einsýnt að eftir að stúlkan var vistuð utan heimilis hafi hagir hennar batnað til muna og að hagsmunum barnsins sé augljóslega best borgið utan heimilis móður. Hákon Sigursteinsson sálfræðingur hafi framkvæmt foreldrahæfis- og tengslamat á stefndu og skilað skýrslu sinni 12. júní 2012. Í niðurstöðum matsins komi fram að stefnda hafi átt við stigvaxandi vanda að etja, bæði er varði fíkn og geðræna erfiðleika. Hún sé greind með fíkniheilkenni af völdum notkunar slævandi lyfja og svefnlyfja. Auk þess sé hún með blandna kvíða- og geðlægðarröskun ásamt vandamálum tengdum félagslegu umhverfi. Samkvæmt matsmanni vilji stefnda standa sig vel og þyki vænt um dóttur sína en í stað þess að rækta sig og efla í uppeldishlutverkinu beini hún kröftum sínum í rangar áttir, svo sem í að vera í stríði við barnaverndaryfirvöld. Þá segi matsmaður hana ekki hafa verið tilbúna til að vinna eftir leiðbeiningum fagaðila sem hafi verið með mál hennar nema þegar það henti henni. Hún sé því fljót að hætta þátttöku í þeim úrræðum eða meðferðum sem henni hafi staðið til boða sem hafi leitt til þess að hún hafi ekki klárað meðferð. Stefndu skorti úthald, festu og mögulega innsýn í þau áhrif sem fíknisjúkdómur hennar hafi á hana og hennar nánasta umhverfi. Matsmaður segi það mikilvægt að stefnda taki fyrst á fíknivanda sínum áður en hægt sé að vinna með aðra þætti. Styrkleikar stefndu í uppeldishlutverkinu séu fyrst og fremst þeir að hún sé víðlesin og ræði mikið við dóttur sína, auk þess að sýna henni ástúð og kærleika. Veikleikarnir séu aftur á móti þeir að hún sé ekki góð fyrirmynd gagnvart dóttur sinni auk þess sem hana skorti úthald og festu. Hún eigi erfitt með að halda rútínu í uppeldinu og að veita dóttur sinni ákveðið öryggi sem öll börn þurfi á að halda. Samkvæmt matsmanni sé stefnda ekki fær um að sinna daglegum þörfum dóttur sinnar eins og staðan sé í dag. Í niðurstöðum matsmanns varðandi dóttur stefndu komi fram að stúlkan sé virk og flott stelpa, kát og glaðleg. Samkvæmt matslista líði henni vel og svör hennar í tengslaprófi bendi til þess að hún eigi góð samskipti við sína nánustu. Einnig komi fram í matinu að stúlkunni líði mun betur í þeim aðstæðum sem hún sé í núna en þegar hún hafi búið hjá stefndu samkvæmt kennurum og fósturforeldrum. Matsmaður telji þær aðstæður sem stúlkan búi við í dag vera kjöraðstæður fyrir hana, þ.e. hún búi hjá fósturforeldrum og sé í góðum samskiptum við stefndu. Það sé því niðurstaða matsmanns að stúlkan verði áfram í fóstri þar sem hún sé nú og að hún verði áfram í umgengni við stefndu, svo fremi að stefnda nái að vinna á vanda sínum, sé edrú og í jafnvægi. Vilji stúlkunnar sjálfrar liggi fyrir og sé afar skýr. Í samtali við talsmann sinn hafi hún talað hlýlega um fósturfjölskyldu sína. Hún hafi sagst vera ánægð með það fyrirkomulag sem sé við lýði í dag og viljað halda því áfram. Hún vilji þó vera í samskiptum stefndu og ömmu sína áfram. Af málavaxtalýsingunni hér að framan og gögnum málsins megi ráða að fjölmargar meðferðaráætlanir hafi verið gerðar í gegnum tíðina án þess að þær hafi skilað tilætluðum árangri. Af meðferðaráætlununum og greinargerðum sem teknar hafi verið saman og lagðar fyrir stefnanda sé einnig fullljóst að leitast hafi verið við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni og reynt að aðstoða stefndu þannig að hún gæti haldið dóttur sinni hjá sér. Að mati stefnanda sé alveg ljóst að við meðferð málsins hafi verið kappkostað að gæta meðalhófs og öll úrræði hafi verið tæmd áður en sú viðurhlutamikla ákvörðun hafi verið tekin að höfða þetta mál. Einnig hafi stefnandi leitast við að upplýsa málið eins og frekast sé unnt og í því skyni m.a. aflað upplýsinga frá sérfræðingum sem komið hafi að málinu og þeim sem hafi umgengist stefndu og dóttur hennar. Stefnandi telji að önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu ekki tiltæk, enda brýn nauðsyn á því að skapa stúlkunni öryggi og uppeldi sem hún hafi ótvírætt farið á mis við hjá stefndu. Það sé mat stefnanda að hjá stefndu búi dóttir hennar við óviðunandi uppeldisaðstæður. Stúlkan sé á viðkvæmum aldri og í brýnni þörf fyrir stöðugleika þannig að persónueiginleiki hennar og þroski fái að njóta sín. Með hagsmuni barnsins að leiðarljósi og með tilliti til ungs aldurs sé það mat stefnanda að mikilvægt sé að stúlkan fái framtíðarheimili og umönnunaraðila þar sem öryggi hennar og þroskavænlegar uppeldisaðstæður séu tryggðar. Það sé því mat stefnanda að stuðningsúrræði á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu fullreynd og dugi ekki til að tryggja dóttur stefndu þroskavænleg uppeldisskilyrði til frambúðar á heimili stefndu. Þá sé það mat stefnanda að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið með áframhaldandi fóstri hjá fósturfjölskyldu. Það sé mikilvægt fyrir börn að alast upp við stöðugleika, gott atlæti og öryggi og það sé mat stefnanda að aðstæður hjá fósturfjölskyldu muni frekar geta mætt þessum þörfum stúlkunnar. Með hliðsjón af öllu framanröktu telji stefnandi að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið með því að stefnda verði svipt forsjá hennar. Stefnandi telji það hafa sýnt sig að stefnda geti ekki búið dóttur sinni þau uppeldisskilyrði sem hún eigi skýlausan rétt á. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir barns og foreldra vegist á séu hagsmunir barnsins og hvað því sé fyrir bestu þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Þá eigi reglan sér stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994, og í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með vísan til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarstarfi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og gagna málsins kveðst stefnandi krefjast þess að stefnda verði svipt forsjá barns síns, B, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. IV. Stefnda kveðst benda á að í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 komi fram að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðkomandi árangurs. Í þessu máli hafi vægari úrræði til úrbóta ekki verið reynd til þrautar. Stefnda sé að taka á sínum málum, en hún sé nú í meðferð í [...] og gangi sú meðferð vel. Þá sé ekkert sem bendi til þess að stefnda sé ófær um að ala upp barn sitt. Nauðsynlegt sé að hafa í huga að forsjársvipting sé verulega íþyngjandi ráðstöfun fyrir foreldri, sem feli í sér skerðingu á grundvallarrétti sem varinn sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Svo að skilyrði þau sem komi fram í d–lið 29. gr. teljist uppfyllt verði að teljast fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess geti verið hætta búin sökum þess að forsjáraðilar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjá, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða vegna þess að hegðun foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Ekkert í máli þessu bendir til þess að B hafi orðið fyrir alvarlegum skaða né nokkuð sem bendi til þess að svo muni verða. Hvergi hafi komið fram í gögnum sem styðji það að líkamlegri heilsu barnsins geti verið hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslega vanhæf. Varðandi andlega heilsu barnsins er það að segja að ekkert styðji það að andlegri heilsu þess muni hraka fari stefnda með forsjá þess. Stefnda kveðst hafa alla aðstöðu og burði til að búa barninu þroskavænleg uppeldisskilyrði. Því sé ekkert sem bendi til þess að þroska barnsins sé stefnd í voða ef barnið búi hjá stefndu. Stefnda búi í dag hjá móður sinni, sem fylgist vel með gangi mála. Varðandi vímuefnaneyslu sé rétt að stefnda hafi átt við lyfjafíkn að etja. Hún sé nú að taka á þeim vanda með meðferð í [...]. Ekki hafi verið sýnt fram á að stefnda hafi neytt óeðlilegs magns lyfja. Eitt sé að sækja sér lyf en annað að neyta þeirra. Safnsvör sjúklings sýni ekki óeðlilega mikla lyfjanotkun. Hvað varði d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé ekki hægt að sjá í gögnum málsins að hegðun stefndu sé mjög líkleg til að skaða dóttur hennar. Stefnda hafi ekki fallið í lyfjaneyslu á undanförnum árum og í þau skipti sem hún hafi fallið á edrúmennsku sinni hafi dóttir hennar dvalist annars staðar. Stefnda geri sér ljóst að hún þurfi að taka á sínum málum og sé byrjuð á því með meðferð á meðferðarheimilinu [...]. Að ofantöldu megi ljóst vera að hvorki a- né d-liður 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um skilyrði til forsjársviptingar sé uppfylltur hvað stefndu varði. Beri því þá þegar að hafna kröfu stefnanda um að svipta stefndu forsjá dóttur sinnar. Í greinargerð með frumvarpi að barnaverndarlögum sé tekið fram að barnaverndaryfirvöldum sé ekki falið það verkefni að stuðla að því að öll börn búi við bestu mögulegu aðstæður, heldur fyrst og fremst að aðstæður einstakra barna séu viðunandi. Það geti verið breytilegt á hverjum tíma og eftir almennum efnahag hvað teljist viðunandi. Aðstæður hjá stefndu séu viðunandi. Hún sé með gott tengslanet í kringum sig sem hún nýti eftir bestu getu. Því sé harðlega mótmælt að það þjóni best hagsmunum barnsins að móðir þess verði svipt forsjá þess. Almennt sé talið börnum best að alast upp hjá kynforeldrum sínum. Stefnda sýni dóttur sinni ástúð og kærleika. Hún sé dugleg að ræða við hana og fari með hana á allskyns menningarviðburði. Því sé harðlega mótmælt að stúlkan hafi verið illa til fara, óhrein og ógreidd er hún hafi búið hjá stefndu. Engin gögn styðji þessa fullyrðingu stefnanda. Á því sé byggt af hálfu stefndu að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, skuli barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu fullreynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þá skuli þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Heimildarákvæðið um forsjársviptingu samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 verði að vera stutt nægjanlegum og jafnframt ótvíræðum rökum, bæði að því er taki til a- og d-liða lagagreinarinnar. Í þessu tilviki sé þeim skilyrðum ekki fullnægt. Samkvæmt 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar skuli því aðeins krafist sviptingar forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta. Slíkt hafi ekki verið fullreynt eins og sjá megi af gögnum máls og því komi forsjársvipting í þessu máli ekki til greina. Í skýrslu Hákonar Sigursteinssonar sálfræðings ráðleggi hann stefndu að fara í meðferð á meðferðarheimilinu [...]. Stefnda hafi verið í meðferð þar. Standist hún þá meðferð sé ekkert sem bendi til þess að hún geti ekki sinnt forsjárskyldum sínum. Samkvæmt 8. gr. Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna beri stjórnvöldum að stuðla að því að sameina fjölskyldur, en ekki að sundra þeim eða búa til nýjar fjölskyldur með því að taka börn af öðrum fjölskyldum og færa þau til annarra aðila. Markmið laganna sé að styrkja uppeldishlutverk fjölskyldunnar og það almenna sjónarmið lagt til grundvallar að hagsmunir barna séu að öllu jöfnu best tryggðir með því að þau alist upp hjá foreldrum sínum. Það sé í samræmi við almenna meðalhófsreglu, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Almenna reglan sé sú að vistun utan heimilis vari í sem skemmstan tíma og að barn snúi aftur til foreldra sinna. Það sé meginregla í íslenskum rétti að barni sé fyrir bestu að alast upp hjá kynforeldrum sínum. Í dag fari móðirin með forsjá barnsins. Faðirinn hafi ekki verið til staðar fyrir barnið. Hann hafi nánast ekkert skipt sér af barninu frá fæðingu. Vissulega sé móðir ekki gallalaus, en hún sé að taka á sínum málum. Forsjá megi skilgreina í þrjá þætti. Í fyrsta lagi feli hún í sér rétt foreldra til að ráða persónulegum högum barns, í öðru lagi skyldu foreldra til að annast barn sitt og í þriðja lagi rétt barnsins til forsjár foreldra sinna. Í 4. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 komi fram að foreldrar hafi rúma heimild til að ákveða hvers konar uppeldi börn þeirra fá. Heimild þessi sé í raun í samræmi við grundvallarreglur um friðhelgi einkalífs. Í 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sé friðhelgi fjölskyldunnar lögfest. Með henni sé tryggð sú grundvallarregla að fjölskyldan fái að búa saman og að foreldrar fái að annast uppeldi barna sinna án utanaðkomandi afskipta. Grundvallarreglan um friðhelgi fjölskyldunnar eigi sér einnig lagastoð í 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Foreldrum sé ekki einungis tryggður réttur til þess að ráða persónulegum högum barna sinna, heldur sé þeim það einnig skylt, sbr. 4. mgr. 28. gr. laga nr. 76/2003, og í 5. mgr. sömu greinar sé tekið fram að börnin eigi rétt á forsjá foreldra sinna uns það verði sjálfráða. Með þessu sjáist að meginreglan sé sú að foreldrar skuli fara með sameiginlega forsjá barna sinna og ráða yfir högum þeirra. Þessari meginreglu séu sett takmörk með hagsmuni barnsins í huga. Hins vegar beri að gæta að því að hagur barnsins geti oft verið sá að búa hjá foreldri þrátt fyrir misfellur á aðbúnaði þess að einhverju marki. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem samþykktur hafi verið á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember 1989 og tekið gildi 2. september 1990, hafi verið undirritaður af hálfu Íslands 26. janúar 1990 og öðlast gildi gagnvart Íslandi 27. nóvember 1992. Þar komi fram í 1. mgr. 18. gr. sú meginregla að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á uppeldi barns og því að koma því til þroska. Í 5. gr. samningsins sé síðan fjallað um að aðildarríkin skuli virða ábyrgð, réttindi og skyldur foreldra til að veita barninu tilhlýðilega leiðsögn og handleiðslu í samræmi við þroska barnsins. Í raun skuli afskiptum hins opinbera haldið í lágmarki. Í 9. gr. samningsins sé áréttað að barn skuli ekki skilið frá foreldrum sínum nema að aðskilnaður sé nauðsynlegur með tilliti til hagsmuna barnsins. Svo sé ekki í þessu máli. Um lagarök vísar stefnda að öðru leyti til IV. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002, meginreglna barnalaga nr. 76/2003 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Jafnframt er vísað til grundvallarreglna um friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins, sem og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa um málskostnað er byggð á 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem kveði á um að aðili máls skuli hafa gjafsókn fyrir dómi, svo og á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. V. Eins og fram hefur komið hófst lyfjamisnotkun stefndu á árinu 1999 í kjölfar þess að stefnda þurfti að taka inn sterk verkjalyf vegna [...]. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns kemur fram að stefnda hafi þegar á árinu 2000 farið í meðferð á Vogi og síðar [...] vegna lyfjafíknar og endurtekið það ferli á árinu 2002. Þá hefur komið fram að stefnda greindist með geðhvarfasjúkdóm á árinu 1998. Jafnframt hefur komið fram að stefnda hefur oftar en einu sinni reynt að taka líf sitt. Dóttir stefndu, B, fæddist í [...] 2003. Allt frá árinu 2006 og þar til B var vistuð utan heimilis hjá móðursystur sinni og eiginmanni hennar um miðjan janúar 2011 bárust barnaverndarnefnd fjölmargar tilkynningar um vanrækslu stefndu á umsjón og umönnun með barninu vegna lyfjaneyslu hennar. Á þessum tíma gekkst stefnda endurtekið undir meðferðaráætlanir barnaverndarnefndar þar sem hún samþykkti að stunda AA-fundi og hópmeðferð hjá SÁÁ, svo og að vera í reglulegu sambandi við geðlækni. Þrátt fyrir það bárust áfram tilkynningar um lyfjamisnotkun stefndu og um tíma var stefnda jafnframt ítrekað staðin að þjófnaði og því að framvísa fölsuðum lyfseðlum. Í september 2009 var stefnda flutt nokkrum sinnum meðvitundarlaus á slysadeild vegna lyfjainntöku. Mun B hafa komið þrisvar sinnum að móður sinni meðvitundarlausri á skömmum tíma, m.a. eftir neyslu á smjörsýru sem stefnda hafði búið til sjálf. Í kjölfar þessa fór stefnda í meðferð og að henni lokinni var höfð tilsjón með heimilinu. Stefnda féll vorið 2010, en náði að vinna sig út úr því, en féll að nýju í ágúst 2010. Í kjölfar þess lagðist stefnda inn á geðdeild 33A á Landspítalanum og fór síðan í eftirmeðferð á dagdeild [...], en hætti eftir nokkra daga. Í janúar 2011 kom B tvisvar að móður sinni meðvitundarlausri vegna vímuefnaneyslu. Í fyrra skiptið hafði hún leyst upp strimla af naglalakksleysi í vatn og drukkið og í síðara skiptið hafði hún tekið inn smjörsýru. Í bæði skiptin var stefnda flutt meðvitundarlaus á sjúkrahús og lagðist stefnda síðan inn á geðdeild. Í byrjun febrúar sama ár undirritaði stefnda meðferðáætlun barnaverndarnefndar. Markmið meðferðaráætlunarinnar stóðust ekki að neinu leyti og mætti stefnda ekki í meðferð á [...]. Þá kemur fram í gögnum málsins að á tímabilinu frá 1. janúar til 22. júní 2011 leitaði stefnda töluvert oft á læknavaktir og fékk ávísað talsverðu magni lyfja. Stefnda fór í meðferð á Vogi í 12 daga í maí 2011. Hinn 12. júní sama ár var stefnda flutt á sjúkrahús mjög ölvuð og með skurð á enni. Við það tækifæri óskaði hún eftir að fá ávísað róandi lyfjum og þegar henni var neitað hótaði hún því að neyta áfengis í staðinn. Stefnda beitt sömu hótun við lækna 21. sama mánaðar. Í júní 2010 var stefnda dæmd í Héraðsdómi Reykjaness fyrir ýmiss konar brot og henni gert að sæta fangelsi í sex mánuði. Afplánun stefndu í fangelsi hófst 14. júlí 2011 og lauk 27. október sama ár. Á meðan á fangelsisvistinni stóð sýndi stefnda ítrekað sjálfskaðandi hegðun, m.a. með því að borða glerbrot og plasthnífapör, drekka ofnahreinsi og kveikja í sjálfri sér. Stefnda hlaut reynslulausn á hluta refsingarinnar og var hún undir eftirliti Fangelsismálastofnunar þann tíma sem reynslulausn varði. Stefnda lauk afeitrun á deild 33A á Landspítala 25. janúar 2012, en mætti stopult í stuðningshóp sem henni bauðst að taka þátt í að innlögn lokinni. Þá hætti hún í eftirmeðferð á [...] eftir einn og hálfan dag. Fram kemur í gögnum málsins að stefnda leitaði mikið á vaktir hjá Heilbrigðisstofnun [...] á þessum tíma til að fá lyf. Þá kemur fram í tilkynningu frá stofnuninni að stefnda hafi ítrekað stolið lyfseðlum og reynt að falsa þá. Fram kemur í gögnum málsins að stefnda hafi mætt í [...]- geðræktarmiðstöð [...] tvisvar til fjórum sinnum í viku frá því í byrjun júní 2012 og fram í október sama ár, en þá hóf stefnda meðferð í [...], sem lauk nú nýverið. Í niðurstöðu matsgerðar hins dómkvadda matsmanns, Einars Inga Magnússonar sálfræðings, sem dagsett er 22. apríl 2013, segir að í ljósi sögu stefndu hljóti hæfi hennar til að fara með forsjá dóttur sinnar að teljast mjög takmarkað. Nefnir matsmaðurinn í þessu sambandi neyslusögu stefndu og geðsjúkdóm og tiltekur að hún hafi a.m.k. þrisvar sinnum reynt að taka líf sitt og þá hafi meðferðir verið árangurslausar. Einnig hafi stefnda átt við mikla erfiðleika að stríða og sýnt vanlíðan og öfgakennda hegðun í afplánun. Samhliða þessu hafi stefnda sýnt sterka andfélagslega hegðun. Stefnda telji að vímuefnameðferðin í [...] hafi leitt han[a inn á nýjar og árangursríkari slóðir en fyrri meðferðir og hún hafi nú átt þess kost að vinna betur í sjálfri sér. Matsmaðurinn bendir hins vegar á að vímuefnameðferðin í [...] hafi, þegar matsgerðin var rituð, staðið yfir í sex mánuði, en fíknivandi stefndu hafi hafist fyrir einum til tveimur áratugum. Einkenni geðhvarfasýkinnar hafi einnig birst í missterkum myndum undanfarna áratugi. Í niðurstöðu matsgerðarinnar segir síðan: „Matsmaður getur fallist á að niðurstöður viðtala, tengslamata og annarra greininga bendi til þess að K hafi vissan skilning á þörfum og hagsmunum dóttur sinnar. Hún hefur átt stærstan þátt í að móta hugsun hennar og viðhorf og gagnkvæm tilfinningatengsl þeirra mæðgna eru sterk. Hæfi K til að fara með forsjá dóttur sinnar ræðst hins vegar ekki einungis af getu hennar til framfylgja þessum skilningi gagnvart telpunni í formi daglegrar rútínu, umönnunar og hvetjandi og þroskavænlegs uppeldisumhverfis, heldur einnig hvernig henni tekst að vinna enn frekar úr sinni fíkn og geðrænu einkennum á næstu árum og hvernig henni tekst að laga sig að eðlilegu, daglegu lífi, án fíknar. Matsmaður telur almennt hæpið að K valdi forsjárskyldum sínum eðlilega, þótt sterk, gagnkvæm tengsl þeirra mæðgna krefjist mikillar nálægðar og umgengni. Ábyrgðin á uppeldi og framtíð B þarf þó að vera í höndum annarra en K til þess að engin hætta sé á að stöðugleika í þroska hennar sé raskað og eðlilegt má telja að barnið njóti vafans í þessum efnum.“ Að því er varðar mat á persónuleika og atgervi stefndu segir í niðurstöðu matsgerðar að greindarfar stefndu sé almennt í góðu lagi. Á persónuleikaprófi gefi K mjög glæsta mynd af sér, en í úrvinnslu prófsins komi fram ábendingar um að hún reisi þessa mynd nokkuð á óskhyggju og skorti á innsæi. Þá bendi persónuleikapróf til neikvæðrar sjálfsmyndar og sjálfsefasemda og einnig sé stefnda félagslega viðkvæm og kvíðin. Hún hafi einkenni fullkomnunaráráttu og frammistöðukvíða, auk þess að eiga í erfiðleikum með eðlilega aðlögun. Loks segir að á sjálfsmatslistum komi m.a. fram að hana skorti sjálfstraust, hún finni til vanlíðunar og sé ekki í góðu jafnvægi. Loks segir í matsgerðinni að geta stefndu til að annast uppeldishlutverk sitt sé að nokkru leyti fyrir hendi. Geta stefndu til að axla ábyrgð á heildarhagsmunum og velferð K, samhliða viðamiklum persónulegum úrbótum í formi sálfræðimeðferðar og eftirmeðferðar vegna vímuefnafíknar, sé hins vegar mjög vafasöm. Hinn dómkvaddi matsmaður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerðina. Aðspurður kvað hann stefndu ekki vera hæfa til að fara með forsjá dóttur sinnar. Framangreind niðurstaða hins dómkvadda matsmanns er í samræmi við niðurstöðu í skýrslu Hákonar Sigursteinssonar sálfræðings, dagsettri 10. júní 2012, þar sem lagt var mat á foreldrahæfi stefndu og tengsl hennar við dóttur sína, en skýrslan var unnin að beiðni barnaverndarnefndar [...] vegna meðferðar málsins hjá nefndinni. Kom Hákon Sigursteinsson einnig fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína. Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir m.a. að K sé greind með fíkniheilkenni af völdum notkunar slævandi lyfja eða svefnlyfja, sem blandið sé kvíða- og geðlægðarröskun og vandamálum tengdum félagslegu umhverfi. K geri sér ágætlega grein fyrir sínum vanda, en eigi erfitt með að vinna á honum þar sem hana skorti úthald og festu og ef til vill innsýn í afleidd áhrif sem hann valdi. K sé þrátt fyrir allt ágætisuppalandi og veiti B ástúð og kærleika, leiðbeini henni, uppfræði og tali mikið við dóttur sína. Stefnda sé hins vegar ekki góð fyrirmynd og uppeldisaðstæður hjá henni séu slæmar vegna fíknar hennar og geðrænna veikinda. Þá segir í matsgerðinni að börnum sem alist upp við þess háttar aðstæður sé mun hættara en öðrum börnum við að misnota vímuefni eða lyf síðar á lífsleiðinni. B sé hins vegar vel gerð, hafi seiglu og gott skap, en sýni jafnframt vanlíðan þegar ástandið sé hvað verst. Hún hafi sýnt merki taugaveiklunar þegar hún dvaldi hjá móður sinni, en líðan hennar sé mun betri eftir að hún fór í fóstur. Það gefi sterka vísbendingu um að uppeldisaðstæður hjá stefndu hafi haft neikvæð áhrif á B. Loks segir að telja megi að sú lausn að B dvelji hjá móðursystur sinni og fjölskyldu, í mikilli nálægð við móður sína og undir eftirliti ömmu sinnar, séu kjöraðstæður úr því að aðstæður hjá móður séu ekki viðunandi. Með hliðsjón af öllu framangreindu og gögnum málsins þykir ljóst að vandi stefndu er djúpstæður og margþættur. Vímuefnameðferðir stefndu hafa hingað til ekki borið tilætlaðan árangur, en stefnda hefur nú nýlokið átta mánaða meðferð í [...] og dvelur þar áfram á meðan mál þetta er til meðferðar hér fyrir dómi. Ljóst er að stefnda á langt í land með að ná tökum á vanda sínum og sýna fram á að hún öðlist varanlegan bata. Af þeim sökum og með hliðsjón af hagsmunum barnsins þykir of áhættusamt og óvarlegt að fela stefndu ábyrgð á uppeldi og velferð dóttur sinnar þar sem mikil hætta þykir vera á því að þeim stöðuleika sem barnið býr nú við yrði raskað með þeim hætti. Af því sem að framan er rakið og gögnum málsins þykir sýnt að stefnda geti ekki farið með forsjá dóttur sinnar, B, og sinnt forsjárskyldum sínum gagnvart henni. Brýna nauðsyn þykir bera til þess að skapa barninu til frambúðar það öryggi og þá umönnun sem það þarf á að halda og á rétt á lögum samkvæmt, sbr. 1. og 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga skal því aðeins gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Af gögnum málsins er ljóst að úrræði samkvæmt 23., 24., 26., 27. og 31. gr. barnaverndarlaga hafa verið reynd allt frá því að stefnandi hóf afskipti af málefnum dóttur stefndu á árinu 2006 án þess að þau hafi skilað viðunandi árangri. Samkvæmt því sem að framan er rakið og með hagsmuni barnsins B að leiðarljósi verður að fallast á það með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liða 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta stefndu forsjá stúlkunnar. Verður krafa stefnanda því tekin til greina. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Leifs Runólfssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.086.560 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Guðfinnu Eydal sálfræðingi og Helga Viborg sálfræðingi. Dómsorð: Stefnda, K, er svipt forsjá yfir barninu, B, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Leifs Runólfssonar hdl., 1.086.560 krónur.
Mál nr. 322/2003
Raforka Skaðabótaábyrgð
T notaði tölvustýrðar prjónavélar við framleiðslu sína og hafði átt í erfiðleikum með að láta vélarnar halda fullum afköstum. Fannst ekki skýring á þessu fyrr en grunur vaknaði vorið 2000 um að vandkvæðin kynnu að stafa af truflunum á spennu í rafmagni sem O seldi T. Voru gerðar mælingar á spennunni og kvörtun beint til O sem hófst handa við úrbætur og var þeim lokið haustið 2000. Minnkuðu vandkvæðin við þetta en hurfu þó ekki fyrr en T setti upp sérstakan búnað til jöfnunar spennu. T krafðist viðurkenningar á bótaskyldu O vegna tjóns sem félagið hefði orðið fyrir vegna truflana í framleiðslu sinni frá 1993 til 2001. Talið var að samkvæmt reglugerðum og tæknilegum tengiskilmálum sem giltu um afhendingu á rafmagni væri O undanþegið bótaábyrgð vegna stöðvunar á afhendingu eða truflana í tengslum við það. Einnig að þeir sem notuðu spennuviðkvæm tæki ættu á eigin kostnað að setja upp búnað til að jafna spennu. Var talið að ekki hefðu verið leidd í ljós veruleg frávik frá reglum og skilmálum um afhendingu orku og því bæri O ekki skaðabótaábyrgð á tjóni T, enda hafði O gripið til ráðstafana til að hækka spennu á rafmagni til T þegar vísbendingar komu fram um að vandkvæði T stöfuðu af afhendingu raforkunnar. Var O sýknað af kröfu T.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 20. ágúst 2003. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri ábyrgð á því að afhending á raforku til hans allt frá árinu 1993 til og með 2001 hafi verið ófullnægjandi og beri stefndi því skaðabótaábyrgð á framleiðslutapi áfrýjanda, sem hlaust af því að ekki reyndist unnt að láta prjónavélar fyrirtækisins ná fullum afköstum. Þá gerir hann kröfu til málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi sótti um heimtaug frá Rafveitu Akraness 15. febrúar 1985 og skuldbatt sig þá til að kaupa rafmagn af fyrirtækinu með þeim skilmálum sem fyrir þá rafveitu giltu. Skilmálar veitunnar ráða því lögskiptum aðila. Akranesveita tók síðar við skyldum Rafveitu Akraness en stefndi yfirtók rekstur Akranesveitu 1. janúar 2002. Áfrýjandi heldur því fram að vandkvæði hans vegna afhendingar á orku frá stefnda hafi fyrst komið upp eftir að hann fékk sér tölvustýrða prjónavél frá Japan 1993. Af gögnum málsins má ráða að það er fyrst sumarið 2000 eftir að enn nýjar prjónavélar voru teknar í notkun hjá áfrýjanda að rökstuddur grunur vaknaði um að orka til fyrirtækisins væri ekki viðhlítandi. Að gefnu tilefni frá áfrýjanda gerði Akranesveita á þessu úrbætur og lauk þeim strax sama haust. Þessar úrbætur virðast þó ekki hafa boðið upp á nægan stöðugleika orkunnar fyrir áfrýjanda. Setti hann í ársbyrjun 2002 upp búnað til að sía spennu inn á prjónavélar sínar og hefur síðan ekki borið á vandkvæðum í rekstri þeirra. Í héraðsdómi er þeim skilmálum lýst sem giltu fyrir afhendingu rafmagns frá Akranesveitu. Þegar af þeim ástæðum sem um getur í 4. og 5. undirkafla IV. kafla héraðsdóms ber að staðfesta hann. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður áfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Stefndi, Trico ehf., greiði áfrýjanda, Orkuveitu Reykjavíkur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 23. maí 2003. Mál þetta var höfðað 29. október 2002 og dómtekið 30. apríl 2003. Stefnandi er Trico ehf., Kalmansvöllum 3 á Akranesi, en stefndi er Orkuveita Reykjavíkur, Suðurlandsbraut 34 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri ábyrgð á að afhending á raforku til stefnanda allt frá árinu 1993 til og með 2001 hafi verið ófullnægjandi og því beri stefndi skaðabótaábyrgð á framleiðslutapi, sem stefnandi varð fyrir sökum þess að ekki var hægt að keyra vélar í verksmiðju hans með fullum afköstum. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað. I. Stefnandi rekur verksmiðju á Akranesi og framleiðir sokka. Við framleiðsluna eru notaðar tölvustýrðar prjónavélar, sem allar eru af Nagata tegund og framleiddar í Japan. Hefur stefnandi sjálfur flutt vélar þessar til landsins frá Þýskalandi. Prjónavélarnar eru rafknúnar og fékk stefnandi raforku frá Rafveitu Akraness til ársloka 1995. Þá um áramótin tóku gildi skipulagsbreytingar á orkumálum á Akranesi, sbr. reglugerð fyrir Akranesveitu, nr. 665/1995. Var hluti af starfsemi Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sameinuð starfsemi Rafveitu Akraness og nýtt orkufyrirtæki nefnt Akranesveita. Stefnandi fékk raforku frá Akranesveitu allt til 1. janúar 2002, en þá tók stefndi við réttindum og skyldum Akranesveitu. Þeir sem nú hafa rekstur stefnanda með höndum tóku við honum í ársbyrjun 1993. Þá um vorið kom ný prjónavél í verksmiðjuna og heldur stefnandi því fram að hún hafi ítrekað bilað og ekki verið unnt að keyra hana með fullum afköstum. Af þessu tilefni hafi verið haft samband við Rafveitu Akraness, en veitan hafi ekki talið neitt athugavert við afhendingu á orku frá sér. Að ráði starfsmanna rafveitunnar hafi hver prjónavél verið jarðtengd sérstaklega án þess þó að með því hafi verið ráðin nokkur bót á þessum vanda. Stefnandi fékk aftur nýja prjónavél í verksmiðjuna í ársbyrjun 1998 og heldur hann því fram að sérfræðingum frá framleiðanda hafi ekki tekist að fá vélina til að starfa eðlilega. Af þessum sökum mun stefnandi hafa haft samband við Akranesveitu og mældi veitan spennu í spennustöð án þess að sú athugun leiddi í ljós að eitthvað væri athugavert við afhendingu á orku. Sumarið 2000 komu síðan þrjár nýjar vélar í verksmiðju stefnanda og tókst heldur ekki starfrækja þær eðlilega. Heldur stefnandi því fram að þá hafi sérfræðingur frá framleiðanda fullyrt að ekkert annað kæmi til greina en að spenna til vélanna væri ófullnægjandi. Í kjölfarið fékk síðan stefnandi Friðrik Alexandersson, rafmagnstæknifræðing hjá Rafteikningu hf., til að gera athugun á spennu í verksmiðjunni. Samhliða gerði Akranesveita breytingar hjá sér sem miðuðu að því að draga úr spennufalli í veitunni til verksmiðju stefnanda. Í skýrslu Friðriks Alexanderssonar 28. desember 2000 segir að tólf prjónavélar séu í verksmiðju stefnanda. Þar af séu sjö vélar tölvustýrðar en erfiðlega hafi gengið að starfrækja þær. Fram kemur í skýrslunni að fyrstu mælingar á spennu hafi leitt í ljós að á mesta álagstíma að degi til hafi spenna iðulega farið niður fyrir 207 volt og jafnvel undir 200 volt. Í tæknilegum tengiskilmálum rafveitna segi hins vegar að afhendingarspenna eiga að vera 230 volt +/-10%, en megi vera 230 volt +6% eða -10% í eldri kerfum fram til ársins 2003. Mælingarnar fóru fram frá 5. október til 3. nóvember 2003 og um niðurstöður þeirra segir svo í skýrslunni: „Staðfesting fékkst á lágri spennu á álagstímum. Á fyrri hluta mælitímans fór spennan lægst í um 203 V og var iðulega í um 205 V á dagvinnutíma á virkum dögum, sem er lægra en tæknilegir tengiskilmálar segja til um. Rafveitan gerði ráðstafanir til að hækka spennuna og var þeim aðgerðum lokið aðfararnótt 23. október 2000. Við það hækkaði spennan að meðaltali um u.þ.b. 9% yfir dagvinnutímann og var yfirleitt hátt í 230 Volt. Aftur á móti var spennan í það hæsta að nóttu til. Augljóst er að sólahringssveifla spennunnar er í meira lagi, sem bendir til að spennufall í dreifikerfi rafveitunnar sé of mikið eða að spennustýring í kerfinu sé ekki nægjanleg. Merki frá álagsstýrikerfi rafveitunnar mældist í sterkara lagi. Samkvæmt stöðlum má spenna merkisins vera að hámarki 5% af netspennu. Í nokkrum tilfellum mælist merki þetta um 19,2 V eða um 8,6% af netspennu. Þegar merki af þessari gerð er orðið þetta sterkt í veitukerfinu er litið á það sem truflun, sem getur valdið truflunum í búnaði. .... Eftir að Rafveitan gerði sínar ráðstafanir sýna mælingar að merkið frá álagsstýrikerfinu er í efri mörkum og á stundum upp undir viðmiðunarmörk staðla.“ Í umræddri skýrslu Friðriks Alexanderssonar kemur einnig fram að vélar hafi verið keyrðar á fullum afköstum eftir að rafveitan greip til ráðstafanna til að hækka spennu. Í kjölfarið hafi verið nokkuð um bilanir á þeim tíma sem vænta megi sendinga á merki um veituna til tóntíðnistýringar frá svokölluðu álagsstýrikerfi, en með merki þessu er búnaði fjarstýrt, þar á meðal götuljósum. Þó hafi bilanatíðni verið mun minni en áður. Í skýrslunni er síðan að finna svohljóðandi samantekt: „Mælingar sýna að styrkur merkisins frá álagsstýrikerfi rafveitunnar hefur minnkað á sama tíma og rafveitan gerði ráðstafanir til að hækka spennuna. Spennu hækkunin ásamt hlutfalls breytingu á styrk merkisins frá álagsstýringu eru einu breytingarnar sem merkjanlegar hafa verið frá því að mælingar hófust á spennugæðum við inntak í húsið. Mælingar sýna að spennan var lægri en eðlilegt getur talist. Sé miðað við tæknilega tengiskilmála þá hefur spennan verið undir lágmarks kröfum skilmálanna. Eftir aðgerðir rafveitunnar virðast kröfur skilmálanna uppfylltar. Fyrir spennubreytingu mældist hlutfallslegur styrkur merkis frá álgasstýrikerfi rafveitunnar meiri en uppgefin viðmiðunargildi í stöðlum gera ráð fyrir. Eftir breytingarnar er styrkur þessa merkis á mörkum að ná lágmarks kröfum staðlanna. Umræddir staðlar eru almennt hafðir til viðmiðunar þegar framleiðendur stilla upp prófunum fyrir sinn búnað. Því er eðlilegt að þessir staðlar séu einnig teknir með við mat á gæðum afhendingarspennu í inntaksstað. Með þær staðreyndir í huga, sem fram koma í þessari skýrslu, má með ákveðnum rökum líta svo á að um sé að ræða tvo samverkandi þætti sem valdið hafa umræddum rekstrartruflunum í vélunum; - í fyrsta lagi að fæðispenna frá rafveitunni hafi verið of lág. - í öðru lagi að merki frá álagsstýringu hafi verið of sterk. .....“ Á tímabilinu 3. janúar til 13. febrúar 2001 mældi Friðrik Alexandersson spennu í verksmiðju stefnanda. Í skýrslu hans 23. febrúar sama ár kemur fram að spennan hafi verið mæld þar sem fram hafi komið truflanir í prjónavélum 2. janúar það ár. Í skýrslunni segir að 13. og 14. sama mánaðar hafi vinnsla gengið illa þegar vélar voru gangsettar. Þær hafi ítrekað stöðvast án þess að það yrði skýrt, en að lokum hafi verið gefist upp við að halda starfseminni áfram þessa daga. Mælingar umrædda daga hafi sýnt mikið af plúsum, sem hafi virst eiga upptök sín utan við mælistaðinn inni í verksmiðju stefnanda. Einnig kemur fram að 21. janúar 2001 hafi vélar verið gangsettar, en undir hádegi hafi farið að bera á truflunum, þær stöðvast ítrekað og að lokum vinnslu verið hætt. Mælingar þennan dag hafi sýnt mikil áhrif frá álagstýrikerfi rafveitunnar á þeim tíma sem vart var við bilanir í prjónavélum. Merkið hafi verið 15,97 volt eða 6,7%. Í niðurlagi skýrslunnar segir síðan svo: „Allar þessar truflanir á spennu geta verið valdar að truflunum á viðkvæmum tölvustýrðum búnaði. ..... Á öðrum tímum hafa ekki komið fram neinir óeðlilegir atburðir. Á tímabilinu mælist spennan nokkuð góð ... hæsta gildi mældist 250 V lægsta gildi 131 V og meðalgildið er um 237 V. Rétt er að taka fram að í sjálfur sér er ekkert við því að segja þó spanna falli í stuttan tíma eins og hér gerist. En það getur gerst ef bilun kemur upp einhvers staðar í rafkerfinu. Tíminn sem þetta spennufall stóð yfir var um 100 ms. ..... Sé litið á spennubreytingar yfir venjulegan vinnudag þá kemur í ljós að algegnt er að sjá mestu spennu um 242 V lægstu spennu um 222 V og meðalgildi um 232 V. Að nóttu til er algegnt að sjá spennu fara mest í um 245 V og meðalgildi sé um 240 V.“ Lögmaður stefnanda ritaði Akranesveitu bréf 3. janúar 2001, en þar eru raktar niðurstöður mælinga á spennu til verksmiðjunnar. Einnig er í bréfinu óskað eftir viðræðum við rafveituna um viðunandi lausn málsins, en stefnandi sætti sig ekki við annað en að honum verði bætt tjónið. Þessu erindi svaraði bæjarstjórinn á Akranesi með bréfi 16. sama mánaðar. Þar er bótaskyldu hafnað, en vísað um efnisatriði til greinargerðar Helga Andréssonar, eftirlitsmanns með raflögnum veitunnar. Í þeirri greinargerð kemur meðal annars fram að mælingar Friðriks Alexanderssonar hafi verið gerðar við greinitöflu stefnanda en ekki aðaltöflu hússins. Mælingarnar séu ekki dregnar í efa, en þær sanni aftur á móti ekki að sömu niðurstöður hefðu komið fram á afhendingarstað orku við aðaltöflu. Þá er bent á að ástæður spennuóróa geti verið tæki hjá stefnanda sjálfum eða öðrum notendum raforku í húsinu. Í tilefni af svarbréfi bæjarstjórans á Akranesi 16. janúar 2001 mældi Friðrik Alexandersson spennu á afhendingarstað raforku til stefnanda og fór sú mæling fram á tímabilinu 17. mars til 18. apríl 2001. Í skýrslu Friðriks 21. apríl sama ár kemur fram að á þessu tímabili hafi ekki komið upp vandamál við rekstur prjónavéla, sem rekja megi til truflana frá rafkerfi. Einnig segir að engin munur sé á þessum mælingum borið saman við fyrri mælingar. Af því verði dregin sú ályktun að engu skipti hvort mæling sé gerð við greinitöflu stefnanda eða þar sem orkan er afhent við aðaltöflu hússins. Því næst segir svo í skýrslunni: „Ef við skoðum þessi gildi úr frá staðalspennu kemur eftirfarandi í ljós: - lægsta gildi er um 4,5% og hæsta gildi um 9,5% frá staðalgildi (230V) sem er innan marka. Ef við hins vegar skoðum spennubreytingar þá má sjá eftirfarandi: - milli hæsta og lægsta gildis ... er um 27,3 V sem er um 11,5 af meðalgildi tímabilsins. - milli hæsta og lægsta gildis ... er um 31,81 V sem er um 13,8% af meðalgildi tímabilsins. Þetta segir að spennan er að sveiflast um 12-14% á sólahring, sem verður að teljast fremur mikið án þess að það eigi að hafa áhrif á rekstur þess búnaðar sem hér um ræðir meðan vélar Trico eru ekki keyrðar að næturlagi. Full ástæða er til að ítreka truflanir sem mælast frá álagsstýrikerfi rafveitunnar (rippel control). Á þessu tímabili hafa komið fram mælingar þar sem þetta merki er allt of hátt miðað við alþjóðastaðla. Þau tilfelli sem þessar mælingar hafa komið fram eru á kvöld og nætur tímum eða á þeim tímum sem vélbúnaður Trico hefur ekki verið í notkun. .....“ Í skýrslu Friðriks Alexanderssonar 17. júlí 2001 er gerð frekari grein fyrir mælingum á spennu, en þar segir meðal annars svo: „Í umrædda greinatöflu koma tveir kvíslstrengir. Annar er fyrir gufuketil og pressu að gildleika 10 mm² en hinn er fyrir aðra notkun í fyrirtækinu og er einnig um 10 mm² að gildleika. Mælistaður er í þeim hluta greinatöflunnar sem er fyrir aðra notkun, þ.e. fæddur með þeirri kvísl sem síðar var nefnd hér að framan. Álagið var mælt og niðurstaðan var sú að álag yfir dagvinnutíma er að jafnaði um 24A/fasa, sem gefur u.þ.b. 0,3% í spennufall (0,72V), mesta álag mældist um 33A/fasa, sem gefur u.þ.b. 0,4% spennufall (1,0V). Munur á mælingum í greinatöflu Trico annars vegar og í afhendingarstað Akranesveitu hins vegar er því 0,4% eða minni. Mæling Rafteikningar teljast því verða fullkomin sönnun spennugæða hjá Trico ehf. “ Einnig kemur fram í umræddri skýrslu Friðriks að niðurstaða skoðana og mælinga hafi verið sú að innan húss hjá stefnanda séu ekki tæki eða búnaður, sem valdi truflunum. Farið hafi fram rannsókn á hlutfalli ólínulegs álags og sé það hverfandi. Í ársbyrjun 2002 setti stefnandi upp tækjabúnað til að sía spennu frá rafveitu til prjónavéla í verksmiðjunni. Í kjölfarið mældi Friðrik Alexandersson spennu frá tækjabúnaði þessum. Í skýrslu hans 2. september 2002 kemur fram að frá því að þessi búnaður var tekinn í notkun hafi verið unnt að keyra vélar verksmiðjunnar á fullum afköstum án nokkurra bilana. Mælingar sýni að spenna frá búnaðinum sé mjög stöðug og óháð breytingum á spennu frá rafveitunni. Einnig komi búnaðurinn í veg fyrir truflanir frá álagsstýrikerfi rafveitunnar. Stefnandi heldur því fram að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni á árunum 1993 til 2001 sökum þess að orka frá Rafveitu Akraness og síðar Akranesveitu hafi verið ófullnægjandi. Stefnandi hefur lagt fram yfirlit yfir framleiðslu sína á þessum árum, en þar kemur fram að framleiðslan hafi verið 210.000 sokkapör á árinu 1992. Afkastageta verksmiðjunnar hafi síðan stöðugt minnkað og verið rúm 70.000 pör á árinu 2000. Þetta hafi valdið því að stefnandi gat ekki staðið við framleiðslusamninga og tapað viðskiptum þótt hann hafi fengið erlend fyrirtæki til að framleiða fyrir sig í þeirri viðleitni að standa við gerða samninga. II. Í málinu krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefndi beri ábyrgð á tjóni, sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann gat ekki keyrt vélar í verksmiðju sinni með fullum afköstum á árunum 1993-2001 sökum þess að afhending á rafmagni til stefnanda hafi ekki verið viðhlítandi og þar með ekki í samræmi við reglur og skilmála þar að lútandi. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt grein 2 í tæknilegum tengiskilmálum fyrir rafmagnsveitur hafi málgildi spennu rafveitna í enda heimtaugar á þessu tímabili átt að vera 230 volt +6% eða -10%, sbr. auglýsing nr. 681/2001, og áður auglýsing nr. 129/1997 og nr. 132/1991. Eins og þessir tengiskilmálar beri með sér hafi Akranesveita og áður Rafveita Akraness samþykkt þá sem sjálfstæða viðauka við gildandi reglugerð fyrir veituna á hverjum tíma og þar með gengist undir að afhenda rafmagn með tilgreindri spennu. Stefnandi heldur því fram að mælingar Friðriks Alexanderssonar hjá Rafteikningu hf. frá hausti 2000 allt þar til í apríl 2001 leiði í ljós að afhending á raforku til stefnanda hafi verið ófullnægjandi og ekki í samræmi við skilmála þar sem spenna hafi verið of lág. Jafnframt hafi mælingar þessar staðfest að merki frá álagstýrikerfi rafveitunnar, sem sent hafi verið út í nokkur skipti á hverjum sólarhring, hafi verið of sterkt þannig að það hafi getað valdið truflunum í búnaði sem gangi fyrir rafmagni. Þegar af þessum ástæðum verði stefndi að bera ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir. Stefnandi bendir á að hér á landi séu ekki í gildi staðlar, sem mæli fyrir um notkun rafveitna á álagsstýrikerfi. Allt að einu hafi stefnandi ekki mátt búast við öðru en að rafveitan tæki mið af alþjóðlegum stöðlum í þeim efnum. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi í öllu falli borið að gera notendum aðvart um að merki til álagstýringar væri sent um veituna og að það gæti haft áhrif á rafbúnað. Það hafi hvorki verið gert né heldur hafi verið tilkynnt að orka fullnægði ekki gildandi reglum eða skilmálum. Stefnandi heldur því fram að ófullnægjandi afhending á orku hafi valdið því að stýribúnaður í prjónavélum stefnanda hafi truflast með þeim afleiðingum að vélrænir hlutar prjónavélanna brotnuðu. Um sé að ræða vélar framleiddar í Japan, sem fullnægi öllum kröfum til að vera notaðar í Evrópu. Vélarnar séu með svokallaðri CE-merkingu, sbr. reglugerð um rafsegulsviðssamhæfi, nr. 146/1994, og notaðar víða í Evrópu. Stefnandi tekur fram að allt frá árinu 1993 hafi verið leitað að orsökum þess að ekki hafi verið unnt að keyra tölvustýrðar prjónavélar verksmiðjunnar með fullum afköstum. Engar skýringar hafi fundist á þessu fyrr en árið 2000 þegar staðfest var með mælingum að orka rafveitunnar var ekki viðhlítandi. Allt frá árinu 1993 hafi verið gripið til ýmissa ráðstafanna til að reyna að bæta úr þessum vandkvæðum en án árangurs þar til settur hafi verið upp búnaður í ársbyrjun 2002 til að sía spennu. Stefnandi telur engu breyta hvort mæling á raforku hafi farið fram í greinatöflu stefnanda eða á formlegum afhendingarstað orkunnar og vísar í því efni til rökstudds álits Friðriks Alexanderssonar hjá Rafteikningu hf. Einnig hafi komið fram af hálfu Akranesveitu í bréfi 16. janúar 2001 að mælingar Friðriks væru ekki dregnar í efa, auk þess sem hann hafi verið í stöðugu sambandi við Helga Andrésson, starfsmann Akranesveitu, meðan á mælingum stóð og hafi þeir borið saman bækur sínar. Stefnandi heldur því fram að ekki stoði fyrir stefnda að bera fyrir sig a-lið 19. gr. reglugerðar um Akranesveitu, nr. 976/2000, sbr. samhljóða ákvæði í a-lið 22. gr. eldri reglugerðar nr. 665/1995. Þar sé tekið fram að stöðvun á rekstri eða truflanir vegna bilunar eða takmörkunar á raforkuvinnslu hafi ekki í för með sér bótaskyldu, en koma skuli á reglulegum rekstri aftur eins fljótt og auðið er. Einnig sé tekið fram að Akranesveita beri ekki ábyrgð á spennubreytingum undir slíkum kringumstæðum né afleiðingum af þeim. Eins og komi fram skýrt og greinilega í þessu ákvæði eigi það við þegar bilun verði, enda fyrirsögn greinarinnar „rekstartruflanir“. Ákvæðið eigi því ekki við um það viðvarandi ástand sem stefnandi telur að hafi verið fyrir hendi við afhendingu raforku. Með því að bera fyrir sig þetta ákvæði hafi stefndi í raun verið að lýsa því yfir að stöðug bilun hafi verið hjá veitunni án þess að gripið hafi verið til neinna aðgerða fyrr en stefnandi hafði ítrekað kvartað yfir ástandinu. Einnig heldur stefnandi því fram að stefndi geti ekki borið fyrir sig grein 6.3 í tæknilegum skilmálum fyrir rafmagnsveitur, en þar komi fram að notandi skuli sjálfur gera viðeigandi ráðstafanir þar sem hætta sé á truflunum á rekstri spennuviðkvæmra tækja. Af því tilefni tekur stefnandi fram að ekki sé um að ræða sérstaklega viðkvæmar vélar. Þessar vélar séu fluttar til Evrópu og fullnægi öllum kröfum, sem gerðar séu til slíkra tækja. Ef spenna á rafmangi til vélanna sé í samræmi við reglur gangi þær hnökralaust. Á því leiki hins vegar ekki vafi að hvorki þessar vélar né aðrar svipaðar þoli að spenna til þeirra sé viðvarandi mun lægri en skilmálar geri ráð fyrir. Telur stefnandi að grein 6.3 í tæknilegum skilmálum eigi við þegar hætta sé á einstökum truflunum vegna bilunar eða takmörkunar á raforkuvinnslu en ekki vegna viðvarandi ástands, eins og hér hafi verið um að ræða. Stefnandi fullyrðir að hann hafi ítrekað rætt við starfsmenn rafveitunnar um erfiðlega gengi að keyra vélar með fullum afköstum án þess að athygli hans hafi verið vakin á því að truflanir mætti rekja til þess að spenna hafi verið of lág eða vegna merkis frá álagsstýrikerfi. Stefnandi hafi því ekki haft neitt tilefni til að ætla að eitthvað væri í ólagi hjá veitunni. Á hinn bóginn hafi fyrirsvarsmönnum rafveitunnar verið ljóst að merki frá álagsstýrikerfi gæti valdið truflunum, auk þess sem þeir hafi greint stefnanda frá því að unnt væri að koma upp búnaði til að koma í veg fyrir þetta. Rafveitan hafi hins vegar ekki gripið til þess úrræðis vegna kostnaðar og tæknimála. Af þessum ástæðum stoði ekki fyrir stefnda að bera fyrir sig grein 6.9.3 í gildandi tæknilegum tengiskilmálum (áður grein 6.10.3 í eldri skilmálum), þar sem fram komi að notandi sjálfur skuli koma í veg fyrir með viðeigandi búnaði að neyslutæki verði fyrir truflunum af völdum tóntíðnistýringar frá rafveitu. Þá geti stefndi ekki með mjög einhliða og almennum ákvæðum nánast undanþegið sig ábyrgð þegar orka frá honum reynist ófullnægjandi. Stefnandi reisir kröfu sína einnig á almennu skaðabótareglunni. Engum málum sé blandið að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna þess að afhending orku hafi ekki verið viðhlítandi. Stefnandi hafi mátt treyst því að farið væri að skilmálum að þessu leyti og því hafi hann getað gengið úr frá því að viðurkenndar vélar skiluðu fullum afköstum. Á þessu beri stefndi ábyrgð og sé því skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Loks byggir stefnandi kröfu sína á almennum reglum um skaðlega eiginleika söluvöru. Stefnandi hafi ekki fengið orku með þeim kostum eða í því horfi sem hún hafi átt að vera. Rafmagnið hafi því ekki uppfyllt áskilda kosti og þá eiginleika sem hann hafi mátt gera ráð fyrir. Stefndi og forverar hans hafi aldrei vakið athygli notenda á því að rafmagnið og spenna þess hafi ekki fullnægt skilmálum og því hafi notendur mátt ganga út frá því að afhending á rafmagni væri ekki þessum annmarka háð. Um lagarök til stuðnings þessu vísar stefnandi til reglna um skaðlega eiginleika söluvöru og til meginreglna kauparéttar. III. Stefndi vísar til þess að stefnandi reisi málatilbúnað sinn á mælingum Friðriks Alexanderssonar hjá Rafteikningu hf., sem fóru fram á tímabilinu 5. október 2000 til 18. apríl 2001. Af niðurstöðum þessara mælinga dragi stefnandi þá ályktun að þær eigi við allt frá árinu 1993 til 2001. Ekki sé að finna neinn rökstuðning fyrir þessari ályktun og telur stefndi að mælingarnar leiði ekkert í ljós um afhendingu raforku á öðru tímabili en þær tóku til. Þá þykir stefnda með ólíkindum að leitað hafi verið að orsökum minnkandi framleiðslu og bilana í vélabúnaði í verksmiðju stefnanda allt frá árinu 1993 án þess að skýring hafi fundist. Stefndi vefengir að mælingar Friðriks Alexanderssonar geti talist óyggjandi sönnun um gæði raforkunnar þannig að þær verði lagðar að jöfnu við mælingar framkvæmdar af dómkvöddum matsmönnum. Bendir stefndi á að starfsmönnum rafveitunnar hafi ekki verið gefið færi á að fylgjast með mælingum, hvar og hvernig þær fóru fram og með hvaða búnaði. Í skýrslum Friðriks sé engin nánari grein gerð fyrir þessu, auk þess sem taka verði mælingunum með fyrirvara þar sem þær hafi verið gerðar að beiðni stefnanda og í hans þágu. Stefndi telur forsendur þess að fallist verði á kröfu stefnanda að hann sýni fram á hver hafi verið framleiðslugeta verksmiðjunnar hvert ár fyrir sig sem krafan taki til og hver framleiðslan hafi verið. Einnig verði stefnanda að sýna fram á að samdráttur í framleiðslu verði rakinn til raforkunnar en ekki einhverra annarra utanað komandi atvika. Þannig verði stefnandi að sanna að bótaskylt tjón hafi orðið þótt hann hafi að svo stöddu kosið að gera einvörðungu viðurkenningarkröfu og bíða með að leiða í ljós fjárhæð tjónsins. Þetta hafi stefnandi hins vegar ekki gert með þeim gögnum sem liggi til grundvallar málssókninni. Stefndi hafnar því að afhending á rafmagni til stefnanda hafi ekki verið í samræmi við reglur og skilmála og telur að sú fullyrðing stefnanda sé með öllu ósönnuð. Stefndi bendir jafnframt á að notandi sjálfur eigi að gera viðeigandi ráðstafanir til að hindra truflun á rekstri spennuviðkvæmra tækja, sbr. grein 6.3.1 í tæknilegum tengiskilmálum fyrir rafmagnsveitur. Þá beri notanda að grípa til viðeigandi ráðstafana til að koma í veg fyrir hugsanlegt tjón á neyslutækjum vegna spennubreytinga eða spennurofs, sbr. grein 6.3.2 í skilmálunum. Í þessu sambandi skipti einnig máli að ýmsar utanaðkomandi ástæður, sem ekki verði ráðið við, geti valdið breytingum á málspennu í veitukerfum rafveitna, svo sem veðurskilyrði. Auk þess geti aðrir notendur á sömu veitu valdið truflunum, bæði til hækkunar og lækkunar á spennu. Þetta eigi enn frekar við um lítil dreifikerfi eins og á Akranesi. Auk þess séu fleiri en einn notandi á þeirri heimtaug sem liggi að verksmiðju stefnanda. Telur stefndi að mælingar Friðriks Alexanderssonar útiloki ekki að truflun á spennu verði rakin til slíkra utanaðkomandi ástæðna. Stefndi bendir á að hvorki í reglugerðum né tæknilegum tengiskilmálum, sem rafveitan starfi eftir, sé að finna fyrirmæli um hver styrkur tóntíðnistýringar megi eða eigi að vera. Í því efni tekur stefndi fram að staðall Evrópsku rafstaðlasamtakanna (CENELEC) IEC 61000-2-2 hafi ekki verið tekinn upp sem hluti af afhendingarskilmálum rafveitna og sé því ekki skuldbindandi fyrir stefnda. Þar fyrir utan geri staðallinn ráð fyrir að álagstýrimerkið geti farið í allt að 9% af netspennu, sbr. grein 4.10.2 í 2. útgáfu staðalsins 2002-2003. Stefndi heldur því fram að merki til tóntíðnistýringar sé sent út með 7,8 volta styrk á tíðninni 1050 Hz og því sé hlutfall þess 3,39% miðað við 230 volta staðalspennu. Verði talið að merkið sé of sterkt þannig að það geti haft áhrif á vélbúnað stefnanda þá beri honum sjálfum að koma í veg fyrir truflanir með viðeigandi búnaði, sbr. grein 6.9.3 í tæknilegum skilmálum (áður grein 6.10.3 í eldri skilmálum). Þannig séu rafveitur undanþegnar ábyrgð á tjóni á búnaði, sem rekja megi til álagsstýrikerfi rafveitna. Þá bendir stefndi á að notandi sjálfur eigi að kynna sér ákvæði rafveitu áður en búnaður er ákveðinn ef rafveita notar tóntíðnistýringu með hærri tíni en 250 Hz, sbr. grein 6.9.1 í tæknilegum tengiskilmálum (áður grein 6.10.1 í eldri skilmálum). Verði á annað borð talið að frávik hafi verið frá meðalspennu telur stefndi að þau hafi verið smávægileg og ekki meiri en stefnandi hafi mátt búast við. Þau frávik geti því ekki bakað stefnda bótaskyldu vegna afleidds tjóns stefnanda, enda sé stefndi undanþeginn bótaábyrgð með fyrrgreindum ákvæðum í tæknilegum tengiskilmálum fyrir rafmagnsveitum, auk þess sem slík undanþága eigi sér stoð í a-lið 19. gr. reglugerðar fyrir Akranesveitu, nr. 976/2000, sbr. hliðstætt ákvæði í a-lið 22. gr. eldri reglugerðar nr. 665/1995 og 1. mgr. 17. gr. reglugerðar nr. 40/1948. Stefndi hafnar því að stefnandi geti krafist bóta á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og færir fyrir því sömu rök og hér hefur verið gerð grein fyrir. Stefnandi verði að sýna fram á að tjón hafi orðið og að það megi rekja til háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á. Jafnframt að tjónið sé sennileg afleiðing af háttseminni og orsakasamband þar á milli. Í því efni séu mælingar Friðriks Alexanderssonar ekki viðhlítandi, enda hafi þær einvörðungu beinst að gæðum rafmagns en ekki áhrifum þess á prjónavélar stefnanda. Þessu til viðbótar verði stefnandi að sanna sök, enda ekki fyrir hendi lagaheimild, sem leggi hlutlæga ábyrgð á stefnda. Þá vísar stefndi til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþola beri eftir fremsta megni að takmarka tjón sitt. Telur stefndi ótrúverðugt að stefnandi hafi árum saman án árangurs reynt að finna ástæður þess að vélar í verksmiðjunni skiluðu ekki fullum afköstum. Hann hafi því látið undir höfuð leggjast að grípa til viðeigandi ráðstafanna, en það hafi hann ekki gert fyrr en í ársbyrjun 2002 þegar tekin var í notkun búnaður til að sía spennu. Stefnandi sjálfur verði að bera hallann af þessu aðgerðarleysi, sem og því tómlæti sem hann hafi sýnt af sér. Þar fyrir utan hafi rafveitan lagt sitt af mörkum til að ráða bót á vanda stefnanda þegar eftir að hann vakti máls á því að afhending orku væri ekki fullnægjandi. Loks hafnar stefndi því að krafa stefnanda eigi sér stoð í ákvæðum laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000, og eldri laga nr. 39/1922 um sama efni, enda taki lög um lausafjárkaup ekki til afhendingar á raforku. Þá nái lög um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991, ekki til atvinnustarfsemi, sbr. 2. gr. laganna. IV. 1. Með málshöfðun þessari leitar stefnandi eftir viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir á árunum 1993 til 2001 sökum þess að afending á raforku til verksmiðju stefnanda hafi ekki verið viðhlítandi. Heldur stefnandi því fram að um sé að ræða afleitt tjón þar sem ekki hafi verið unnt að keyra vélar verksmiðjunnar með fullum afköstum. Að gengnum slíkum dómi hyggst stefnandi gera fjárkröfur á hendur stefnda, eftir atvikum með málshöfðun að undangengnu mati dómkvaddra matsmanna. Stefnandi fékk raforku frá Rafveitu Akraness til ársloka 1995, en þá sameinaðist rafveitan Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar í Akranesveitu. Frá þeim tíma fékk stefnandi orku frá Akranesveitu til 1. janúar 2002 þegar stefndi tók yfir réttindi og skyldur Akranesveitu. Stefndi á varnarþing í Reykjavík en hefur fallist á að mál þetta sé rekið á hendur sér hér fyrir dómi. 2. Á fyrri hluta þess tímabils sem krafa stefnanda tekur til var í gildi reglugerð fyrir Rafveitu Akraness, nr. 40/1948, sem sett var á grundvelli vatnalaga, nr. 15/1923, og raforkulaga, nr. 12/1946. Í 2. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar sagði að raforka væri seld sem ein- eða þrífasa riðstraumur, með 220 volta málspennu og 50 riðum á sekúndu. Þegar sérstakar ástæður mæltu með var rafveitustjóra heimilt að láta í té orku með annarri spennu og annarri straumtegund. Með auglýsingu nr. 132/1991 um viðauka við reglugerð nr. 40/1948 fyrir Rafveitu Akraness um tæknilega tengiskilmála fyrir rafmagnsveitur var staðfest að tengiskilmálar, sem staðfestir voru af iðnaðarráðuneytinu 25. september 1990 með reglugerð nr. 391/1990, giltu fyrir Rafveitu Akraness með tilgreindum breytingum á grein 2 í skilmálunum. Í grein 2.1 var tekið fram að lágspennudreifikerfi rafveitunnar væri að jafnaði rekið með 50 riða þrífasa riðstraum þannig að víða í eldri bæjarhlutum og víðast hvar í bænum og í öllum nýrri hverfum væru 220 volt á milli fasa í þriggja leiðara dreifikerfum, en stefnt væri að því að hækka spennuna í 230 volt eigi síðar en á árinu 1995. Þá var tekið fram í grein 2.2 að veituspenna skyldi að jafnaði vera +/-10% við heimtaugarúttak, en að lokinni fyrirhugaðri spennuhækkun og fram til ársins 2003 yrðu þessi spennufrávik + 6% og -10%. Reglugerð nr. 40/1948 var leyst af hólmi með reglugerð fyrir Akranesveitu, nr. 665/1995. Í a-lið 21. gr. reglugerðarinnar sagði að Akranesveita seldi raforku á orkuveitusvæði sínu, þar sem veitukerfi næði til, með þeim skilmálum sem ákveðnir væru í reglugerðinni. Í b-lið 16. gr. sagði jafnframt að setja mætti í sérstakri reglugerð staðfestri af ráðherra sérákvæði um nánari ræknileg tengiskilyrði. Með auglýsingu nr. 129/1997 voru settir nýjir tæknilegir tengiskilmálar fyrir rafmagnsveitur og töldust þeir sjálfstæður viðauki við fyrrgreinda reglugerð fyrir Akranesveitu, nr. 665/1995. Í grein 2.1 í skilmálunum sagði að lágspennudreifikerfi rafveitna væru að jafnaði rekin með þrífasa riðstraumi samkvæmt samræmingarskjali (staðli) um málspennu í lágspennudreifikerfum, SAM HD 472 S1. Samkvæmt því skyldi málgildi spennu á afhendingarstað rafveitna í enda heimtaugar vera 230 volt á milli fasa í þriggja fasa þriggja leiðara kerfum. Einnig var tekið fram að spenna á afhendingarstað rafveitna skyldi vera á bilinu +6% -10% miðað við tilgreind málgildi, en eftir árið 2003 skyldu mörkin vera +/-10%. Með gildandi reglugerð fyrir Akranesveitu, nr. 976/2000, var eldri reglugerð nr. 665/1995 leyst að hólmi. Í henni eru hliðstæð ákvæði um tæknileg tengiskilyrði og skilmála í b-lið 16. gr. og a-lið 18. gr. Tæknilegir tengiskilmálar fyrir rafmagnsveitur voru einnig leystir af hólmi með nýjum skilmálum, sem birtir voru með auglýsingu nr. 681/2001. Ákvæði þeirra um spennu og straumtegund eru samhljóða ákvæðum eldri skilmála. Í grein 2.1 í tæknilegum tengiskilmálum er vísað til samræmingarskjals Evrópsku rafstaðlasamtakanna (CENELEC) SAM HD 472 S1. Í lið 3 í því skjali segir að málspenna skuli vera 230 volt milli fasa í þriggja leiðara þriggja fasa kerfum. Einnig er tekið fram að mælt sé með því við eðlilegar aðstæður að vikmörk spennu séu ekki meiri en +/-10%. Gert er ráð fyrir aðlögunartímabili til ársloka 2003 til að koma spennu í þetta horf, en fyrstu aðgerðir landa með 220/380 volta spennu áttu að vera að koma spennu í 230/400 volt +6% eða -10% fyrir árið 1995. Stefnandi reisir kröfu sína á mælingum Friðriks Alexanderssonar hjá Rafteikningu hf., sem fram fóru með hléum á tímabilinu 5. október 2000 til 18. apríl 2001. Stefndi hefur vefengt að mælingar þessar geti talist viðhlítandi sönnun um gæði raforku til verksmiðju stefnanda þannig að þær verði lagðar að jöfnu við mælingar dómkvaddra matsmanna. Í málinu hefur komið fram að Akranesveita, forveri stefnda, greip til aðgerða í tilefni af kvörtunum frá stefnanda og miðuðu þær að því að draga úr spennufalli til verksmiðjunnar. Þessum úrbótum rafveitunnar lauk 23. október 2000 og skiluðu þær hækkaðri spennu að meðaltali um 9% samkvæmt mælingum Friðriks. Þá kom fram í vitnisburði Magnúsar Oddssonar, fyrrverandi veitustjóra hjá Akranesveitu, að á árinu 1997 eða 1998 hefði sjálfvirkur búnaður til að stýra spennu í dreifikerfinu verið tekin úr sambandi vegna bilunar. Hefði spenna frá veitunni því verið háð stýringu raforku inn á kerfið frá Landsvirkjun. Magnús gat ekki fullyrt hve lengi þessi búnaður hefði verið aftengdur en taldi að hann hefði aftur verið tekin í notkun að liðnu ári. Með hliðsjón af þessu gat ekki þjónað neinum tilgangi fyrir stefnanda að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna, enda hefði slíkt mat ekki getað leitt í ljós gæði raforku til verksmiðju stefnanda eftir að gripið hafði verið til þeirra ráðstafanna sem hér hafa verið raktar. Þegar mælingar Friðriks Alexanderssonar eru virtar verður ekki hjá því litið að fram kom í bréfi bæjarstjóra Akraness 16. janúar 2001, sem fór með framkvæmdarstjórn veitunnar ásamt bæjarráði, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 976/2000, að niðurstöður mælinga væru ekki dregnar í efa. Hins vegar voru gerðar athugasemdir við að mælingar fóru ekki fram á afhendingarstað orkunnar, en frekari mælingar voru síðan gerðar í tilefni af þeirri ábendingu. Þá verður einnig að leggja í einhverjum mæli á rafveituna sjálfa að geta með eigin eftirliti veitt nánari upplýsingar um gæði raforku á hverjum tíma en takmarkaðra gagna nýtur við í málinu um það frá stefnda og ná mælingar rafveitunnar ekki til allra þátta sem hugsanlega geta valdið truflun í kerfinu. Þegar sönnunarfærslan er metin í þessu ljósi ásamt því að vélar stefnanda hafa gengið hnökralaust frá því hann kom upp búnaði í ársbyrjun 2002 til að sía spennu þykir nægjanlega í ljós leitt að sveifla í spennu frá rafveitu hefur átt þátt í að valda truflun á vélabúnaði og vöruframleiðslu í verksmiðju stefnanda á því tímabili sem dómkrafa hans tekur til. Á hinn bóginn verður ekki nánar fullyrt um gæði raforkunnar á þessu níu ára tímabili og þar með að hve miklu leyti orkan á einstökum tímabilum fullnægði ekki þeim mörkum sem reglur og tæknilegir skilmálar mæla fyrir um og áður hefur verið gerð grein fyrir. 3. Akranesveita og áður Rafveita Akraness notuðu svokallað álagsstýrikerfi, en með því er búnaði fjarstýrt með tóntíðnimerki, sem sent er um veituna. Fram hefur komið hjá stefnda að styrkur merkisins var 7,8 volt og tíðni þess 1050 Hz eða 3,39% miðað við 230 volta staðalspennu. Þekkt er að merki af þessu tagi getur magnast í dreifikerfinu þannig að það komi sterkara til notenda en nemur styrk þess við útsendingu. Hvorki í reglugerðum um veituna né í tæknilegum tengiskilmálum er að finna fyrirmæli um styrk merkis frá álagsstýrikerfi. Við mat á því hvað teljist eðlilegt í þeim efnum þykir rétt að hafa hliðsjón af alþjóðlegum stöðlum þótt þeir séu ekki beinlínis skuldbindandi fyrir stefnda og forvera hans. Samkvæmt staðli Evrópsku rafstaðalsamtakanna IEC 61000-2-2, grein 4.10.2, er gert ráð fyrir að styrkur merkisins sé 2-5% af netspennu eftir staðbundinni framkvæmd. Þegar staðall þessi var endurútgefinn 2002-2003 var bætt við ákvæði um að merkið gæti við ákveðnar aðstæður risið upp í 9% af netspennu. Staðlaráð Íslands hefur einnig gefið út staðal ÍST EN 50160:1999 um spennu raforku í almenningsveitum og er staðallinn alþjóðlegur. Í grein 2.13 í staðlinum kemur fram að þriggja sekúndu merki skuli í meira en 99% á sólahring vera minna eða sambærilegt við tiltekið graf eftir annars vegar útsendingartíðni merkisins og hins vegar hlutfallslegum styrk þess miðað við netspennu. Samkvæmt grafi þessu skal útsendingarstyrkur merkisins miðað við tíðni 1050 Hz vera um 5%. Samkvæmt fyrstu mælingum Friðriks Alexanderssonar reyndist merki frá álagsstýrikerfi Akranesveitu vera um 8,6% af netspennu. Í skýrslu Friðriks 28. desember 2000 kemur hins vegar fram að merkið hafi verið innan viðmiðunarmarka staðla eftir að rafveitan greip til ráðstafanna til að hækka spennu til verksmiðju stefnanda haustið 2000. Þá sýndu mælingar 21. janúar 2001 að styrkur merkis var 6,7% á þeim tíma sem bilanir urðu í prjónavélum stefnanda. Eftir að stefnandi setti upp búnað til að sía spennu í ársbyrjun 2002 hefur merki þetta ekki valdið vandkvæðum. Með hliðsjón af þessu er það álit dómsins að merki frá álagsstýrikerfi rafveitunnar hafi átt þátt í að trufla vélar í verksmiðju stefnanda. 4. Svo sem hér hefur verið rakið var í gildi hluta af því tímabili sem dómkrafa stefnanda tekur til reglugerð fyrir Rafveitu Akraness, nr. 40/1948. Í 1. mgr. 17. gr. reglugerðarinnar sagði að ekki hefði í för með sér neina skaðabótaskyldu á hendur rafveitu þótt stöðvun yrði á rekstri eða truflun vegna bilana eða takmarkana á raforkuvinnslunni, en koma skyldi á reglulegum rekstri aftur eins fljótt og auðið er. Einnig var tekið fram í 2. mgr. sömu greinar að rafveitan bæri ekki ábyrgð á spennubreytingum við slíkar aðstæður eða afleiðingum af þeim. Hliðstætt ákvæði var í a-lið 22. gr. reglugerðar fyrir Akranesveitu, nr. 665/1995, og samhljóða ákvæði er í gildandi reglugerð nr. 976/2000. Með auglýsingu nr. 391/1990 voru settir tæknilegir tengiskilmálar fyrir rafmagnsveitur og giltu þeir fyrir Rafveitu Akraness, svo sem nánar var kveðið á um í auglýsingu nr. 132/1992. Í grein 6.3 í skilmálunum var mælt fyrir um rekstur spennuviðkvæmra tækja. Þar sagði í grein 6.3.1 að notandi sjálfur skyldi með viðeigandi ráðstöfunum tryggja truflunarlausan rekstur spennuviðkvæmra tækja. Í grein 6.3.2 sagði síðan að notandi sjálfur skyldi gera viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir tjón, sem gæti orðið vegna spennubreytinga eða spennurofs á einum eða fleiri fösum. Sambærileg ákvæði var að finna í sömu greinum í tæknilegum tengiskilmálum samkvæmt auglýsingu nr. 129/1997 og samhljóða ákvæði eru í gildandi skilmálum, sbr. auglýsing nr. 681/2001. Í grein 6.10 í tæknilegum tengiskilmálum samkvæmt auglýsingu nr. 391/1990 var nánar kveðið á um tóntíðnistýringu. Samkvæmt grein 6.10.1 bar að gera neysluveitu þannig að hún truflaði ekki rekstur tóntíðnistýringar rafveitunnar, en ella var notanda veitunnar skylt að búa hana tóntíðnisperrum og bera sjálfur af því allan kostnað. Ef tóntíðnistýring rafveitunnar var rekin með hærri tíðni en 250 Hz var notanda skylt að kynna sér ákvæði rafveitunnar áður en búnaður var ákveðinn. Í grein 6.10.3 sagði síðan að neyslutæki, til dæmis hljómflutningstæki, ljósdeyfar, sjónvarpstæki, tölvur o.fl., sem yrðu fyrir truflun að völdum tóntíðnistýringar rafveitunnar, skyldu varin gegn þeim með viðeigandi búnaði, sem notandi bæri sjálfur kostnað af. Efnislega sambærileg ákvæði voru í sömu greinum tæknilegra tengiskilmála samkvæmt auglýsingu nr. 129/1997 og samhljóða ákvæði eru í greinum 6.9.1 og 6.9.3. í gildandi skilmálum samkvæmt auglýsingu nr. 681/2001. Samkvæmt þeim ákvæðum í reglugerðum og tæknilegum tengiskilmálum sem hér hafa verið rakin er stefndi og forverar hans undanþegnir skaðabótaábyrgð vegna tjóns, sem rekja mátti til truflana við afhendingu raforku til notenda. Þess í stað er beinlínis mælt fyrir um að notendur eins og stefnandi, sem leggur stund á iðnframleiðslu með spennuviðkvæmum tækjum, verði sjálfir að grípa til viðeigandi ráðstafana til að koma í veg fyrir tjón af þessum sökum. Eiga ákvæði þessi sér viðhlítandi stoð í 27. gr. orkulaga, nr. 58/1967, sbr. lög 53/1985, þar sem segir að héraðsrafmagnsveitur, sem hafi einkarétt til sölu raforku á ákveðnu veitusvæði, skuli semja reglugerð, sem ráðherra staðfestir, þar sem meðal annars skuli kveðið á um skilmála fyrir orkusölunni. Að þessu virtu og þegar litið er til þess að ekki hafa verið í ljós leidd veruleg frávik frá reglum og skilmálum um afhendingu orku verður ekki fallist á það með stefnanda að stefndi beri bótaábyrgð á framleiðslutjóni stefnanda. Í þeim efnum verður einnig að líta til þess Akranesveita greip til ráðstafana til að hækka spennu til verksmiðju stefnanda þegar fram komu eindregnar vísbendingar um að vandkvæði við framleiðslu stefnanda mætti rekja til afhendingar á raforku til verksmiðjunnar. Kom meðal annars fram í aðilaskýrslu Viðars Magnússonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, að fyrst um sumarið 2000, eftir að nýjar vélar voru teknar í notkun, hefði legið fyrir rökstuddur grunur um að orka til verksmiðjunnar væri ekki viðhlítandi en úrbótum Akranesveitu lauk þá um haustið. 5. Hér hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að bótaskylda verði ekki reist á þeim reglum og skilmálum sem gilda um afhendingu raforku til verksmiðju stefnanda. Verður talið að þær reglur gangi framar almennum ákvæðum laga um lausafjárkaup, nr. 39/1922, sem í gildi voru á þeim tíma, sem dómkrafa stefnanda tekur til. Sama verður talið eiga við um ákvæði laga um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991. Verður bótaskylda því ekki byggð á þeim lagagrundvelli. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Jóni Otta Sigurðssyni, tæknifræðingi, og Ólafi Sigurðssyni, rafmagnstæknifræðingi. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýkn af kröfum stefnanda, Trico ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 305/1998
Skaðabætur Dýralæknar Skaðsemisábyrgð
Dýralæknirinn G sprautaði hest í eigu K með vítamínlyfi og féll hesturinn þá dauður niður. Í máli sem K höfðaði á hendur G til greiðslu skaðabóta, þótti ekkert komið fram sem veitti ástæðu til að draga í efa að réttu lyfi hefði verið sprautað í hestinn eða lyfið hefði skaðlega eiginleika. Þá var talið að K yrði að bera halla af því að ekki var gerð ítarlegri rannsókn á dauða hestsins en raun bar vitni og þóttu ekki vera rök fyrir því að víkja frá þeirri almennu reglu að tjónþola bæri að sanna að tjón hans yrði rakið til atvika sem vörðuðu skaðabótaskyldu. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu G af kröfum K staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 1998 og krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem áfrýjandi varð fyrir vegna dauða stóðhestsins Gjafars. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Hinn 29. maí 1996 var fyrrnefndur hestur áfrýjanda í vörslum sonar hans Sigmundar, sem virðist hafa séð um hann fyrir áfrýjanda. Sigmundur bað stefnda að sprauta hestinn með vítamíni, en sýna átti hann til kynbótadóms. Stefndi kvaðst fyrir héraðsdómi hafa sprautað í hestinn „eitthvað á bilinu 25-30 ml“ af vítamínlyfinu Becoplex vet. Er ekkert komið fram, sem veitir ástæðu til að draga í efa að stefndi hafi notað vítamínlyf, en af hálfu áfrýjanda hefur verið leitt getum að því, að röngu lyfi kunni að hafa verið sprautað í hestinn í ógáti. Samkvæmt gögnum málsins er Becoplex vet. óskráð sérlyf, sem má aðeins nota með sérstakri heimild. Stefndi sótti um slíka heimild og var hún samþykkt af heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu 11. janúar 1996 að undangenginni jákvæðri umsögn lyfjanefndar ríkisins, sbr. 3. tölul. 3. mgr. 4. gr. lyfjalaga nr. 93/1994. Áfrýjandi staðhæfir, að lyfið, sem hestinum var gefið, hafi haft hættulega eiginleika og að dauði hans verði rakinn til þeirra. Svo sem greinir í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, eru ekki þekktar neinar aukaverkanir af notkun lyfsins í hesta. Áfrýjandi hefur ekki bent á nein viðhlítandi gögn, sem benda til að þessi staðhæfing hans um skaðsemi lyfsins eigi við rök að styðjast. Bótaskylda verður því ekki felld á stefnda á grundvelli reglna um ábyrgð á tjóni, sem hlýst af hættulegum eiginleikum vöru. II. Fyrir Hæstarétti var því haldið fram af hálfu áfrýjanda að stefndi kunni að hafa gefið hestinum vítamínið í slagæð. Í málinu er ekkert, sem bendir til þess. Auk þess hefur áfrýjandi ekki skýrt með vísun til læknisfræðilegra gagna hver áhrif þess hefðu geta orðið. Til stuðnings bótakröfunni heldur áfrýjandi einkum fram, að stefndi sé bótaskyldur vegna þess að honum hafi ekki tekist að sanna að dauði hestsins verði rakinn til óhapps eða annarra atvika, sem stefndi beri ekki ábyrgð á. Um það bendir hann meðal annars á, að stefndi hafi hvorki haldið til haga lyfjaglasinu, sem hann notaði í umrætt sinn, né lagt fram dagbók, þar sem greint sé frá tjónsatvikinu. Ekki verður þó séð að áfrýjandi hafi skorað á stefnda að leggja fram dagbók sína um læknisverk. Í héraðsdómi er tekið upp meginefni krufningarskýrslu Sigurðar Sigurðarsonar, dýralæknis við Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum. Eins og þar kemur fram var niðurstaða skýrslunnar sú, að hestur áfrýjanda hafi dáið af „Blóðrásarbilun (sjokk?)“, eins og segir orðrétt í skýrslunni. Eru málsaðilar sammála um að orðið „sjokk“ í skýrslunni merki ofnæmisviðbrögð. Áfrýjandi hefur ekki aflað álits dómkvadds manns eða annarra gagna í því skyni að leita frekari upplýsinga um orsök tjónsins. Fram er komið að hesturinn dó síðdegis 29. maí 1996. Áfrýjandi kvaðst hafa farið með hann til krufningar samdægurs. Hins vegar segir í greinargerð Sigurðar Sigurðarsonar og annars dýralæknis, sem krufði hestinn ásamt Sigurði, að hesturinn hafi verið fluttur að Keldum síðdegis 30. maí og skilinn þar eftir án þess að frekari upplýsingar fylgdu. Hafi ekki legið fyrir skrifleg beiðni um krufninguna og hafi þess vegna ekki verið litið svo á að óskað hafi verið eftir réttarkrufningu. Krufningin var gerð að morgni 31. sama mánaðar. Áfrýjandi ákvað sjálfur að óska eftir krufningu og ber ábyrgð á því hvernig hann hagaði beiðni um rannsókn. Verður hann sjálfur að bera halla af því að ítarlegri rannsókn var ekki gerð, til dæmis með könnun á blóð- eða vefjasýni úr hræinu. Verður ekki metið stefnda til réttarspjalla að hafa ekki af sjálfdáðum hlutast til um rannsókn á tjónsatburðinum. Ekki verður heldur talið að skortur á upplýsingum úr dagbók eða lyfjaglas nægi til að leggja sönnunarbyrði á stefnda. Samkvæmt ofangreindu þykja rök ekki vera til að víkja frá þeirri almennu reglu, að tjónþola beri að sanna, að tjón hans verði rakið til atvika, sem varða skaðabótaskyldu. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Héraðsdómur Vesturlands 30. apríl 1998. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 17. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað af Kristjáni S. Leóssyni, kt.030756-3209, Presthúsabraut 25, Akranesi á hendur Gunnari Erni Guðmundssyni, kt. 171148-3409, dýralækni, Ásvegi 10, Hvanneyri og til réttargæslu á hendur Sigurði Sigurðarsyni, kt. 021039-4629, dýralækni, Keldum, Grafarholti, Vesturlandsbraut og Vátryggingafélags Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnda, Gunnari Erni, eru þær, að hann verði dæmdur til að greiða stefnanda krónur 4.000.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. júlí 1996 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti. Engar dómkröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu. Dómkröfur stefnda, Gunnars Arnar Guðmundssonar eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu réttargæslustefnda Vátryggingarfélags Íslands eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur. Þingsókn af hálfu réttargæslustefnda, Sigurðar Sigurðarsonar, féll niður, án þess að kröfur kæmu fram af hans hálfu. Samkvæmt 31. gr. laga nr. 91/1991 var sakarefni skipt og málið flutt um bótaskyldu, en önnur atriði látin hvíla. Í þessum þætti málsins er einungis til úrlausnar ágreiningur um bótaskyldu stefnda. II. Málavextir eru þeir, að hinn 29. maí 1996 leitaði sonur stefnanda eftir aðstoð stefnda, Gunnars Arnar, og óskaði eftir að hann gæfi hesti sínum, Gjafari 5 vetra, vítamínsprautu, en sýna átti hestinn stuttu seinna til kynbótadóms. Stefndi sprautaði hestinn með B- vítamíni í æð og skömmu síðar féll hesturinn dauður niður. Nokkrum vikum áður hafði stefndi meðhöndlað hestinn vegna bólgu á fæti. Eftir þetta sprautaði stefndi hestinn með adrenalín í hjartavöðva og reyndi jafnframt að lífga hann við með hjartahnoði án árangurs. Sigurður Sigurðarson, dýralæknir og meinafræðingur að Keldum krufði hestinn hinn 31. maí 1997. Í krufningarskýrslu dýralæknisins segir svo m.a.:„...Nokkurt blóðrennsli hefur verið fram úr nösum. Hesturinn er lítið eitt uppblásinn. Við fláningu finnast talsverðar blæðingar undir húð á hálsi, síðu og aftan við bóga beggja megin og einnig í vöðvum ofarlega á síðu milli rifja frá 8. til 12. rifs vinstra megin. Vægur bjúgvökvi er undir húð og við kjúkuliði framfóta, meira vinstra megin. KVIÐARHOL: Þegar kviðarhol er opnað kemur í ljós að þindin er rifin (líklega eftir dauða). Lifrað blóð er í kviðarholi, einn lítri, einkum á maga og um garnir. Lifur virðist eðlileg, milti er þrútið með nokkrum blæðingum, nýru eðlileg, kynfæri og þvagfæri eðlileg. Í maga er ekki hey eða gras en talsvert af kjarnfóðri. Röð smására eru í jaðri hvíta hlutans. Garnir eru loftfylltar og hálftómar. Dreifðar smáblæðingar eru í slímhúð mjógarna aftarlega, annars eru þær eðlilegar. Ekki sést missmíði á æðum. Eitlar eru eðlilegir. BRJÓSTHOL: Í brjóstholi er talsvert (1,5-2 lítrar) af ólifruðu blóði, sem virðist hafa blætt frá æð við gollurhús. Hjarta er slappt og fullt af blóði, hjartavöðvi fremur ljós. Lungu eru bjúgfull með dreifðar blæðingar. Ólifrað blóð er í barka og berkjum. HÖFUÐ: Slímhúð nashols er blóðþrungin og með smáblæðingum. Heili var tekinn út og athugaður. Heilaæðar eru þandar en hvergi blæðingar að sjá með berum augum. VEFJASKOÐUN: Teknir voru bitar úr hjarta, lungum, maga og heila til herðingar í 10% formalín. Talsverður bjúgur, blóðfylling og blæðingar sjást við smásjárskoðun á lungum, blóðfylling í æðum heilans og heilahimna og smáblæðingar um háræðar í heila og mænukylfu. Í maga eru átusár meðfram kirtlahluta. Hjartavöðvi virðist eðlilegur. NIÐURSTAÐA: Blóðrásarbilun („sjokk”?).” Ekki fór fram efna- og lyfjarannsókn á blóði hestsins. III. Við yfirheyrslur fyrir dómi kom fram hjá stefnda, að hann hafi sprautað hestinn með u.þ.b. 30 ml af B-koplex vítamíni. Kvaðst hann hafa sprautað hestinn í æð, frekar en í vöðva eða undir húð, til þess að minnka hættu á bólgum í vöðvakerfinu, sem hugsanlega gætu truflað hreyfingu dýrsins. Kvaðst hann hafa orðið við þessari ósk sonar stefnanda, þar sem hann hafi talið það gott fyrir hestinn eftir langa þjálfun hans. Stefndi kvaðst hafa borið sig þannig að við verkið, að hann hefði verið með lyfið í sprautunni og nálina á sprautunni er hann fór inn í stíuna til hestsins. Sigmundur, sonur stefnanda, hélt hestinum. Stefndi kvaðst hafa haldið um háls hestsins til þess að fá blóðfyllingu í æðina og síðan stungið hestinn í æð. Hann kvaðst hafa sogað aðeins blóð inn í sprautuna til að kanna hvort hann væri á réttum stað með nálina og sprautað síðan lyfinu í hestinn. Skömmu eftir að þeir stefndi og Sigmundur fóru út úr stíunni tóku þeir eftir að hesturinn var óstyrkur. Stefndi teymdi hestinn út úr stíunni og hné þá hesturinn niður. Stefndi reyndi þá að hnoða brjóstkassa hestsins með fótunum, en án árangurs. Stefndi kvaðst þá hafa gefið hestinum adrenalín og síðar lóbelín. Við það hafi hesturinn andað betur, en aðeins í stuttan tíma. Stefndi reyndi að hnoða hestinn áfram, en án árangurs. IV. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda, Gunnari Erni, dýralækni, á því að hann hafi valdið dauða hestsins með gáleysislegum vinnubrögðum. Innihald sprautunnar hafi valdið dauða hestsins, sem drepist hafi nær strax eftir að hann var sprautaður. Byggir stefnandi á því, að þegar sá sem valdi tjóni hafi betri möguleika á að tryggja sér sönnun beri honum að gera það. Sönnunarbyrði hvíli því á stefnda um það annars vegar, að eitri hafi ekki verið sprautað í ógáti í hestinn og hins vegar, að efnið hafi ekki orsakað tjónið. Stefndi hafi borið að tryggja sér sönnun, svo sem með því að afhenda syni stefnanda þegar í stað sprautuna og sjá til þess að dreggjar hennar yrðu efnagreindar og einnig að blóð hestsins yrði efna- og lyfjagreint. Stefndi hafi hins vegar ekkert gert til þess að sanna sakleysi sitt. Þá hafi hann í engu liðsinnt stefnanda um það hvernig hann ætti að bera sig að varðandi beiðni um rannsókn á hestinum. Þá bendir stefnandi á, að í krufningarskýrslu sé látið að því liggja, að hesturinn hafi fengið blóðrásarsjokk, en þandar heilaæðar bendi einnig til þess, að hestinum hafi verið gefið efni í æð, sem leitt hafi til dauða hestsins. Til vara byggir stefnandi á því, verði komist að því að hestinum hafi verið gefið vítamín í æð, að slíkt sé ekki venjulegt. Stefndi hafi því átt að vara við slíkri inngjöf, sé hún ekki hættulaus eða gefa frekari upplýsingar og bera það síðan undir stefnanda eða son hans, hvort þeir samþykktu slíka innvortisgjöf. Stefndi sé sérfræðingur á sviði dýralækninga og hafi því átt að búa yfir þekkingu um hættumöguleika aðgerðar sinnar. Stefnandi og sonur hans hafi því treyst því að hesturinn fengi hættulausa meðhöndlun. Byggir stefnandi á því, að jafnvel þó komist verði að því, að hestinum hafi verið gefið vítamín í æð, þá sé ljóst að það hafi valdið dauða hestsins, en slík vinnubrögð stefnda við þessar aðstæður hafi verið ólögmæt. Verði stefndi, Gunnar, sýknaður af kröfum stefnanda á þeim grundvelli að krufningarskýrslan sýni ekki á ótvíræðan hátt að hestinum hafi verið gefið efni, sem ekki hafi mátt gefa honum eða af þeirri ástæðu að ekki hafi farið fram efna- og lyfjarannsókn á blóði hestsins, þá sé ljóst að vinnubrögð réttargæslustefnda, Sigurðar, verði að teljast óviðunandi og gálaus. Geti því svo farið að stefnandi eigi bótakröfu á hendur Sigurði og af þeirri ástæðu sé honum réttargæslustefnt í málinu. V. Stefndi, Gunnar, byggir sýknukröfu sína á því, að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á dauða hests stefnanda, þar sem skilyrði skaðabótaábyrgðar séu ekki fyrir hendi. Samkvæmt krufningarskýrslu hafi hrossið drepist vegna blóðrásarbilunar eða „sjokks”. Þetta séu þekkt ofnæmisviðbrögð, en mjög fátíð. Þessi viðbrögð hestsins séu ekki á ábyrgð stefnda heldur stefnanda sjálfs. Stefndi heldur því fram að í norrænum rétti sé rík hefð fyrir því, að um skaðabótaábyrgð sjálfstætt starfandi sérfræðinga, eins og dýralækna, fari að reglum skaðabótaréttar utan samninga. Bótagrundvöllurinn sé sakarreglan og byggir stefndi á því að hann hafi með því að gefa hesti stefnanda B-vítamín í æð ekki gerst sekur um saknæma og ólögmæta háttsemi. Stefnandi byggir á því að það hafi verið fullkomlega eðlilegt og venjulegt að gefa hrossi stefnanda B-vítamín, enda um það beðið af syni stefnanda og á engan hátt á færi stefnda að sjá á hestinum fyrirfram að hann fengi „skyndiofnæmi”, sem leiddi til blóðrásarbilunar við vítamíngjöfina. Stefndi heldur því fram, að sönnunarbyrðin um skilyrði skaðabóta hvíli óskipt á stefnanda og ekki sé lagagrundvöllur eða dómvenja fyrir því að velta sönnunarbyrðinni af stefnanda yfir á stefnda. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að tryggja sér nákvæmari rannsókn á hrossinu eftir dauða þess, ef hann hefði gefið krufningardýralækninum fyrirmæli um það eða látið í ljós sérstakar óskir um einstakar rannsóknir. Stefndi byggir og á því, að stefndi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að stefndi hafi ekki framkvæmt vítamíngjöfina réttilega og ekki hefur verið sýnt fram á að saknæmt hafi verið af hálfu stefnda að gefa hrossinu vítamín í æð svo sem gert hafi verið. Algengt muni vera að gefa hrossum vítamín með þessum hætti og lítil hætta því samfara. Stefnandi verði að sanna að um handvömm stefnda hafi verið að ræða við læknisverkið. Stefndi mótmælir aðdróttunum stefnanda í stefnu um að hann hafi jafnvel gefið hrossinu eitur. Þá byggir stefndi á því, að ósannað sé að dauði hrossins hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing þess að gefa hrossinu inn vítamín. Vítamíngjöf með sprautu í æð sé venjuleg og einföld aðgerð sem alla jafna hafi ekki neina hættu í för með sér. Dýralæknar megi ekki almennt gera ráð fyrir því að vítamínsprauta leiði til tjóns og því sé tjón stefnanda ekki sennileg afleiðing af dýralæknisverki stefnda. Beri að leggja á hlutrænan mælikvarða hvort vítamíngjöf almennt auki líkur á dauða hestsins. Þar sem um óvenjulega afleiðingu af vítamínsprautu sé að tefla, sem ekki hafi mátt sjá fyrir, sé því skilyrði skaðabóta að tjónsatburður skuli vera sennileg afleiðing af verknaði ekki fullnægt. Stefndi mótmælir því, að skýrsla réttargæslustefnda, Sigurðar sé fullgild sönnun um ástæður þess að hrossið drapst, þar sem hún sé einhliða sönnunargagn, sem stefnandi hafi hlutast til um að afla án nokkurs samráðs við stefnda. Skýrslan gefi til kynna að blóðrásarbilun eða „sjokk” hafi leitt til dauða hestsins. Hins vegar sé skýrslan ekki sönnun þess að vinnubrögð stefnda við inngjöf vítamínsins hafi verið ábótavant eða mat á réttmæti þess að gefa hestinum vítamín við þessar aðstæður. Skýrslan sé því ekki sönnunargagn, sem unnt sé að leggja til grundvallar við sakarmatið og verði stefnandi að bera hallan af því að tryggja sér ekki sönnun um meinta sök stefnda. VI. Óumdeilt er að sonur stefnanda, sem hirti hestinn Gjafar fyrir stefnanda, óskaði eftir því við stefnda, að hann sprautaði hestinn með vítamíni í þeim tilgangi að styrkja hestinn vegna væntanlegrar sýningar. Stefndi kveðst hafa sprautað hestinn með u.þ.b. 30 ml af B-koplex vítamíni og er ekkert það fram komið í málinu, sem bendir til þess að annað lyf hafi verið notað. Vítamínið er ekki skráð hér á landi, en stefndi keypti það af Parmaco innflytjanda lyfsins. Samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi framkvæmdi stefndi ekki nákvæma skoðun á hestinum áður en hann sprautaði hann. Nokkrum vikum fyrir greindan atburð meðhöndlaði stefndi hestinn með bólgueyðandi lyfjum vegna bólgu á fæti, en vítamíngjöfin var ekki í neinum tengslum við þá meðferð. Það er álit hins sérfróða meðdómsmanns, að gögn málsins, þar með taldar yfirheyrslur fyrir dómi, hafi ekki sýnt fram á annað en stefndi hafi staðið að aðgerð þessari með venjubundnum hætti. Ljóst er, að hvorki lyf né læknisaðgerðir eru með öllu hættulausar. B-vítamín það, sem stefndi gaf hestinum hefur verið talið skaðlaust lyf og eru ekki þekktar neinar aukaverkanir af notkun þess í hesta, enda þótt læknisfræðilegt gildi slíkrar meðhöndlunar sé umdeilanlegt. Þá kom fram, að hestinum hafði ekki áður verið gefið B-vítamín og því hefði ekki átt að vera hætta á ofnæmisviðbrögðum. Stefnandi lét kryfja hestinn, en af þeirri skýrslu er ekki ljóst hvað orsakaði blóðrásartruflunina, sem varð hestinum að bana. Stefnandi lét ekki framkvæma ýtarlegri rannsókn á hræinu og verður því að bera hallan af því. Með vísan til framanritaðs og niðurstöðu krufningarskýrslu er ekkert það fram komið sem bendir til þess að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við aðgerðina og beri þannig ábyrgð á hinum ólíklegu afleiðingum hennar. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefnda krónur 200.000 í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnda, að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dóminn kváðu upp, Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari , sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg, héraðsdómari og Páll Stefánsson, dýralæknir. Dómsuppkvaðning hefur dregist nokkuð vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Stefndi, Gunnar Örn Guðmundsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Kristjáns S. Leóssonar. Stefnandi greiði stefnda krónur 200.000 í málskostnað.
Mál nr. 353/2008
Útlendingur Stjórnsýsla Gjafsókn
A óskaði hælis á Íslandi og tók Ú í framhaldi af því málið til meðferðar. Óskaði Ú meðal annars upplýsinga frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um aðstæður í heimalandi A, en tók ákvörðun um að synja umsókn A áður en svar barst. A kærði ákvörðunina til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem staðfesti hana. Talið var að bætt hafi verið að nokkru leyti úr annmarka á ákvörðun Ú við úrskurð ráðuneytisins, en þá hafði borist svar frá Flóttamannastofnuninni. Í svarinu komi þó fram að ekki væri útilokað að veita nákvæmari upplýsingar ef fyrirspurnin væri nákvæmari. Yrði að líta svo á að þessar upplýsingar hafi verið aðgengilegar og því hafi þess ekki verið gætt að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga svo sem skylt sé að gera samkvæmt 3. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Hafi því verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Voru ákvörðun Ú, um að synja umsókn A um hæli, og úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins sem staðfesti hana, felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Dómsorð: Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars sl., var höfðað 28. júní 2007 af Amadou Shernu Daillo, Fithostel, Fitjabraut 6, Reykjanesbæ, gegn íslenska ríkinu og Útlendinga­stofnun, Skógarhlíð 6, Reykjavík. Kröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði með dómi úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 10. janúar 2007 í heild sinni, sem staðfesti úrskurð Útlendingastofnunar frá 19. júní 2006, og dæmt að úrskurður Útlendingastofnunar frá 19. júní 2006, þar sem umsókn stefnanda um hæli og veitingu dvalarleyfis var synjað og honum vísað frá landi svo fljótt sem verða má, verði felldur úr gildi. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti á málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 5. september 2007. Af hálfu stefndu er krafist sýknu og málskostnaðar að mati dómsins. Í stefnu var þess krafist til vara að viðurkennd yrði réttarstaða stefnanda sem flóttamanns. Í greinargerð stefndu var þess krafist að varakröfu stefnanda yrði vísað frá dómi og var það gert með úrskurði dómsins 20. desember 2007. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi hefur upplýst að hann hafi fæðst 5. apríl 1979 í Máritaníu. Þar bjó hann þar til hann kom til Íslands með flugi frá Amsterdam 23. október 2004. Er lögreglan hafði afskipti af honum á flugvellinum í Keflavík framvísaði hann fölsuðu vegabréfi með nafni annars manns. Stefnandi upplýsti þá um nafn sitt og óskaði eftir hæli á Íslandi. Hann gaf skýrslu hjá lögreglunni á Keflavíkurflugvelli daginn eftir og veitti hefðbundnar upplýsingar um uppruna sinn, persónulega hagi, fjölskyldu og ferðaleið frá heimalandi til Íslands. Útlendingastofnun tók málið til meðferðar í framhaldi af þessu en tekin var ákvörðun í málinu 19. júní 2006. Með henni var umsókn stefnanda um hæli hér á landi sem flóttamanni synjað. Einnig var stefnanda synjað um dvalarleyfi hér af mannúðar­ástæðum og ákveðið að honum yrði vísað úr landi svo fljótt sem verða mætti. Stefnandi kærði ákvörðunina til dómsmálaráðuneytisins sem staðfesti hana með úrskurði 10. janúar 2007. Stefnandi hefur höfðað málið til ógildingar á úrskurð­inum. Einnig krefst hann þess að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar. Engar athugsemdir eru gerðar af hálfu stefndu varðandi málsaðild þeirra eða fram­setningu á kröfu stefnanda um að úrskurður ráðuneytisins og ákvörðun Útlendinga­stofnunar verð felld úr gildi. Kröfur stefnanda eru byggðar á því að Útlendingastofnun hafi látið hjá líða að kanna þær aðstæður sem stefnandi hafi borið fyrir sig við hælisumsókn hér á landi áður en ákvörðun var tekin. Þar með hafi rannsóknarregla samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga verið brotin. Ráðherra hafi brotið gegn sömu reglu með því að byggja synjun á því að þrælahald væri bannað samkvæmt lögum í Máritaníu þótt þrælahald væri þar enn við lýði og þar með hafi upplýsingar um raunverulegt ástand í landinu verið sniðgengnar. Enn fremur hafi skortur á upplýsingum leitt til þess að stefnanda hafi ekki verið veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga um útlendinga. Röng túlkun stefndu á hugtakinu þrælahald eða þrældómur hafi leitt til rangrar niðurstöðu í málinu. Stefndu hafi, með því að túlka skilyrði framan­greinds lagaákvæðis of þröngt, komið í veg fyrir að stefnanda yrði veitt hér dvalar­leyfi af mannúðarástæðum og því sé niðurstaða stefndu um það efnislega röng. Þá hafi rangt mat verið lagt á sönnunargögn í málinu og sönnunarreglum misbeitt. Krafa stefndu um beinar sannanir í máli stefnanda sé of ströng og ómálefnaleg. Þessum málsástæðum stefnanda er öllum mótmælt af hálfu stefndu. Stefndu mótmæla því að málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar og að stefndu hafi komist að efnislega rangri niðurstöðu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafi komið til landsins sem flóttamaður. Hann hafi gefið skýrslu hjá lögreglu en þar komi fram að hann hafi flúið frá heimalandi sínu í október 2004 og farið með skipi til Evrópu. Hann þekki ekki borgina sem hann hafi komið til. Eftir um það bil viku dvöl þar hafi honum verið ekið á flugvöll en þar hafi hann fengið í hendur vegabréf og farseðil. Hann hafi talið sig vera á leið til Bretlands. Hann hafi slegist í hóp ferðamanna, sem hafi farið í sama flug, en lent hafi verið á Íslandi. Stefnandi lýsir ástæðum flóttans þannig að hann hefði verið hnepptur í ánauð og þrældóm að ástæðulausu. Hann telji víst að hans bíði sömu örlög verði honum gert að snúa heim aftur. Hann tilheyri stærsta þjóðflokknum í Máritaníu en þeir sem honum tilheyri nefnist non-Moors (Haal Pulaar eða Fulani). Móðurmál hans sé Haal Pulaar. Hann hafi fæðst í þorpinu Kondel, annar tveggja systkina. Þegar ráðist hafi verið á heimilið og systur hans rænt hafi móðir hans misst heilsuna. Eftir dauða móðurinnar hafi hann flutt með föður sínum til Gorel Koubi þar sem hann hafi búið er hann var hnepptur í fangelsi. Á árinu 2001 hafi verið ráðist inn í þorpið og sex her­menn komið á heimili þeirra. Ástæða heimsóknarinnar hafi verið að leggja hald á nautgripi feðganna og hafi faðir hans reynt að afstýra gripdeildinni með því að koma í veg fyrir að nautgripirnir yrðu teknir, en þá hafi hann verið laminn til dauða af her­mönnunum. Stefnandi hafi verið tekinn með valdi frá föður sínum, sem legið hafi örendur á jörðinni, og honum hafi verið haldið meðan sparkað var í síðu hans. Stefnanda hafi verið komið fyrir í San Metra fangelsinu þar sem honum hafi verið haldið næstu tvö ár. Hann hafi fundið fyrir andnauð eftir spörkin í síðuna og tveimur dögum eftir að honum var komið fyrir í fangelsinu hafi hann ekki lengur náð andanum og misst meðvitund. Hann hafi ekki vitað af sér fyrr en hann vaknaði á herspítalanum nokkrum klukkustundum síðar með slöngu í síðunni. Honum hafi verið haldið í þrældómi þau tvö ár sem hann hafi verið innilokaður í San Metra fangelsinu í grennd við höfuðborg Máritaníu. Honum hafi tekist að flýja þaðan í september 2003 en hann hafi komist í burtu á fæðingardegi Múhameðs spámanns er hann var við vinnu utan veggja fangelsisins fyrir utan borgina. Fáir fangaverðir hafi verið til staðar þennan dag vegna hátíðahaldanna. Hann hafi hlaupið yfir gróðurlaust land og sanda klukku­stundum saman og komist upp á þjóðveginn en þar hafi hann fengið far með flutninga­bifreið til þorpsins Noadebou. Þar hafi hann hitt Yerno Kan sem hafi skotið yfir hann skjólshúsi og hjá honum hafi stefnandi unnið. Stefnandi byggi kröfu sína á því að ákvörðun Útlendingastofnunar, sem ráð­herra hafi staðfest 10. janúar 2007, brjóti gegn stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og út­lend­inga­lögum nr. 96/2002. Útlendingastofnun hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga með því að láta hjá líða að kanna þær aðstæður sem stefnandi hafi borið fyrir sig við hælisumsókn hér á landi. Þegar stofnunin hafi komist að þeirri niðurstöðu að non-Moor uppruni stefnanda yrði lagður til grundvallar og að framburður hans væri í heild trúverðugur hafi henni borið að kanna aðstæður stefnanda með vandaðri hætti en gert var. Þar sem opinber gögn sýni að fólk úr hópi stefnanda búi við þá hættu að verða hneppt í þrældóm hafi stofnuninni borið að kanna frekar staðreyndir í frásögn hans, svo sem hvort nöfn og staðhættir ættu við rök að styðjast og hvort fangelsun hans án sakar og dvöl hans í San Metra fangelsinu yrði jafnað við dvöl í þrælabúðum. Þetta eigi sérstaklega við þar sem viðurkennt sé í úrskurði Útlendingastofnunar að frásögn stefnanda um handtöku og fangelsisvist þyki ekki ótrúverðug með hliðsjón af mann­réttinda­skýrslum, sem greini frá tíðum geðþóttahandtökum lögreglu, og því að fyrir liggi að barsmíðar og pyndingar eigi sér sannarlega stað í fangelsum víðs vegar um landið. Þar sem stefnandi byggi kröfu sína á því að hann hafi verið hnepptur í fangelsi án nokkurrar sakar, í ótiltiltekinn tíma, þar sem hann hafi þurft að vinna undir eftirliti fangavarða án þess að njóta góðs af arði vinnu sinnar, hafi stofnuninni borið að skoða önnur form þrælkunar en hið sígilda gamla form þrælkunar sem samanstandi af hvítum húsbónda og þeldökkum þræl við landbúnaðarstörf. Niðurstaða stofnunarinnar, um að engar heimildir sé að finna um þrælavinnu fanga, beri vott um að ein helsta máls­ástæða stefnanda, meintur þrældómur, hafi ekki sætt rannsókn. Útlendingastofnun hafi látið hjá líða að hagnýta þær upplýsingar sem fram hafi komið í eigin rann­sóknum sem séu stefnanda í vil. Þannig hafi stofnunin ekki talið að læknisvottorð, sem staðfesti að stefnandi hafi verið með samfallið lunga, feli í sér sönnun, en stefnandi hafi borið um að lungað hafi fallið saman í fangelsinu. Í annan stað hafi frásögn stefnanda af ferðaleið verið borin undir Siglingamálastofnun Íslands, sem hafi staðfest að framburðurinn gæti staðist, án þess að Útlendingastofnun hafi talið að þar væri við beinar sannanir að styðjast. Í þriðja lagi hafi stofnunin lagt nokkrar spurningar fyrir Flóttamannanefnd Sameinuðu þjóðanna um aðstæður í heima­landi stefnanda sem hafi miðað að því að sannreyna framburð stefnanda. Útlendingastofnun hafi brotið gegn 10. gr. laga nr. 37/1993 með því að bíða ekki svara en taka ákvörðun í málinu enda þótt niðurstaða rannsóknarinnar hefði getað skipt miklu varðandi áreiðanleik fram­burðar stefnanda um meintan þrældóm sem sé ein helsta ástæða hans fyrir flóttanum. Ráðherra hafi brotið gegn sömu reglu með því að byggja synjun á því að þrælahald væri bannað samkvæmt lögum í Máritaníu þótt hann hefði undir höndum upplýsingar frá Flóttamannanefnd Sam­einuðu þjóðanna um að þrælahald væri enn við lýði þrátt fyrir lög frá 1981 um afnám þrælahalds. Rannsókna­reglan sé öryggisregla sem miði að því að mál sé vel upplýst áður en ákvörðun er tekin svo niðurstaðan verði efnislega rétt hverju sinni. Því tilfinnanlegri eða meira íþyngjandi sem stjórnvalds­ákvörðun sé þeim mun strangari kröfur verði almennt að gera til stjórnvalds um að það gangi úr skugga um að upplýsingar sem búi að baki ákvörðun séu sannar og réttar. Afgreiðsla íslenskra stjórnvalda á hælisumsókn stefnanda snúi að öryggi og lífi hans. Ráðherra hafi brotið gegn framangreindri laga­reglu með því að sniðganga upplýsingar um raunverulegt ástand í Máritaníu. Stefndu hafi brotið gegn 10. gr. laga nr. 37/1993 með því að láta hjá líða að kanna aðstæður stefnanda við mat á því hvort honum bæri dvalarleyfi af mannúðar­ástæðum samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/2002. Ekki hafi verið kannað hvort hinn langi tími, sem afgreiðsla málsins tók, hefði gert það að verkum að stefnandi tengdist landi og þjóð, en það sé annað skilyrði fyrir að ákvæðinu verði beitt. Þá hafi einnig verið látið hjá líða að kanna hvort áskilnaður lagaákvæðisins um mannúðarsjónarmið ættu við um aðstæður hans, t.d. hafi ekki verið horft til aðstæðna hans eftir að hann kom til landsins. Skortur á upplýsingum um þennan þátt hafi leitt til þess að honum hafi ekki verið veitt hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þröng túlkun stjórnvalda á hugtakinu þrældómur eða þrælahald sé í andstöðu við almenna málnotkun á Íslandi svo og alþjóðalög og samninga um flóttamenn. Túlkun og skilgreining hugtaksins geti ráðið úrslitum um réttar­stöðu stefnanda og það hvort aðstæður hans eigi undir 44. gr. laga nr. 96/2002, en stefnandi hafi verið hnepptur í fangelsi án nokkurrar sakar þar sem honum hafi verið gert að vera í ótil­tekinn tíma og vinna þar án þess að hann nyti ágóðans eða arðs af því. Þessu verði jafnað við að vera hnepptur í þrælkunarbúðir og skipti þjóðfélagsstaða stefnanda máli en hann tilheyri þeim hópi fólks í Máritáníu sem orðið hafi fyrir barðinu á þrælahaldi. Túlkun Útlendingastofnunar á hugtakinu, sem ráðherra hafi staðfest, hafi leitt til efnislega rangrar niðurstöðu í máli stefnanda og því beri að ógilda úrskurðinn. Útlendingastofnun hafi, með því að túlka skilyrði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/2002 ótæpilega þröngt, komið í veg fyrir að stefnanda yrði veitt hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum og því sé niðurstaða hennar efnislega röng. Af niðurstöðu Útlendingastofnunar megi ráða að eina ástæða þess að mannúðarsjónarmið samkvæmt lagaákvæðinu komi til álita sé þegar stjórnvald hafi komist að þeirri niðurstöðu að aðila stafi ekki hætta af því að verða sendur til heimalands. Sama gildi er ráðuneytið hafi beitt lagaákvæðinu, en lagt sé til grundvallar að bíði stefnanda hvorki ofsóknir af hálfu stjórnvalda né þrældómur við komu til Máritaníu verði ekki talið að mann­réttindi verði á honum brotin við endursendingu þangað og því komi 11. gr. ekki til skoðunar. Þessi skilningur leiði til þess að undantekningarreglan í 11. gr. komi aldrei til skoðunar, enda njóti útlendingar, sem eigi á hættu ofsóknir við heimsendingu, þegar verndar samkvæmt 45. gr. sömu laga. Tilgangur 2. mgr. 11. gr. sé að ná til þeirra tilvika þegar aðstæður útlendings séu þannig að hann uppfylli ekki skilyrði 44. gr. laganna, en rík mannúðarsjónarmið standi til þess að honum verði veitt hér dvalarleyfi. Við mat á mannúðarsjónarmiðum verði að horfa til mann­réttinda­sáttmála Evrópu, eins og hann hafi verið lögfestur með 1ögum nr. 62/1994, mann­réttinda­ákvæða stjórnarskrár nr. 33/1944 og þeirra mannréttinda­sáttmála sem Ísland sé aðili að. Stefnandi byggi kröfu sína, um ógildi úrskurðar Útlendingastofnunar sem ráðherra hafi staðfest, á því að stofnunin hafi farið út fyrir heimild sína við mat á sönn­unar­gögnum og með kröfu sinni um beinar sannanir. Lög nr. 96/2002 geri ekki ráð fyrir að umsækjendur um hæli á Íslandi leggi fram beinar sannanir fyrir ástæðum flótta undan ofsóknum. Þvert á móti sé vísað til flóttamannasamnings við mat á skil­greiningu flóttamanns í 44. gr. laganna. Samkvæmt alþjóðalögum hafi verið talið að við mat á því hvort efnisástæður A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna eigi við séu bæði beinar og óbeinar sannanir tækar. Í 18. gr. reglugerðar Evrópu­sambandsins nr. 343/2003/EB sé gert ráð fyrir jafnt óbeinum sem beinum sönnunum og verði ekki gerðar ríkari kröfur til sönnunar í málsmeðferð hælis­umsókna. Hin stranga krafa íslenskra stjórnvalda um beinar sannanir í máli stefnanda hafi verið ómál­efnaleg og því beri að ógilda úrskurðinn. Stefnandi uppfylli kröfur 1. tl. A-liðar 1. gr. alþjóða­samnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og viðauka við hann frá 1967 eins og skilyrðið hafi verið lögfest með 44. gr. laga nr. 96/2002. Aðstæður, sem hann hafi lýst, sýni að hann sé utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að verða ofsóttur vegna kynþáttar og/eða þjóðernis og hann geti ekki eða vilji ekki, vegna slíks ótta, færa sér í nyt vernd þess lands. Stefnandi hafi verið utan Máritaníu er hann sótti um hæli hér á landi í október 2004 en hann hafi dvalið hér síðan. Hann uppfylli huglæg og hlutlæg skilyrði laga um raunverulegan ástæðuríkan ótta við áreiti, ofsóknir og mismunun hers og lögreglu í Máritaníu. Stefnandi hafi verið stöðugur í framburði sínum og framburðurinn trúverð­ugur. Útlendingastofnun hafi í rannsókn sinni lagt áherslu á að sannreyna ferðasögu kæranda. Niðurstaða þeirrar rannsóknar styrki framburð kæranda. Stefnandi krefjist þess að allur vafi vegna skorts á sönnunargögnum verði metinn honum í hag. Stefnanda hafi tekist að færa sönnur fyrir því að hann hafi verið haldinn raunverulegum ástæðuríkum ótta við ofsóknir vegna uppruna síns og kynþáttar með trúverðugri frásögn af atburðunum sem leitt hafi til flótta hans. Þetta sé viðurkennt í niðurstöðu úrskurðar Útlendingastofnunar. Stefndu hafi borið að meta stöðu stefnanda í heima­landinu en það hafi ekki verið gert. Þegar hættan eða yfirvofandi hætta á ofsóknum sé metin hlutlægt sjáist að kærandi hafi haft fulla ástæðu til að óttast um líf sitt eftir að hafa flúið úr fangelsinu. Máritanía hafi verið frönsk nýlenda til 1960 er landið fékk sjálfstæði. Frá þeim tíma til 1984 hafi mismundandi herstjórar verið við völd, en árið 1984 hafi Maaouya Taya náð völdum með valdaráni. Hann hafi haldið völdum allt til ársins 2005. Árið 1991 hafi ný stjórnarskrá verið samþykkt í landinu en Taya hafi náði kjöri í almennum kosningum árið 1992 og aftur árið 1999. Á árinu 1993 hafi Banda­ríkja­stjórn hætt fjárhags­stuðningi við landið og opinbera skýringin verið sú að meðferð stjórnvalda á svörum íbúum landsins, Haal Pulaar eða Fulani, bryti í bága við mannréttindasáttmála og alþjóðalög, þjóðarbrot sem stefnandi tilheyri. Allt frá upphafi sjálfstjórnar í Máritaníu hafi staða svarta meirihlutans verið óviðunandi en afkomendur Mára hafi farið með öll völd. Samkvæmt bréfi Flóttamanna­stofnunar Sameinuðu þjóðanna til Útlendinga­stofnunar 17. júlí 2006 hafi þetta lítið breyst og því hafi svartir non-Moors í dag ekki raunverulega, formlega aðkomu að stjórnkerfi landsins. Á árinu 1989 hafi þeir kerfisbundið verið hraktir frá jörðum sínum í hinum fjósamari hlutum landsins og þeim vísað úr landi. Talið sé að meira en 120.000 manns hafi misst heimili sitt og búi enn í flóttamannabúðum. Ráða megi af viðbótargögnum frá 17. júlí 2006 að þrælahald sé ennþá við lýði, þrátt fyrir afnám þrælahalds með lögum 1981. Að mati Flóttamannastofnunarinnar sé talið að erfitt verði að uppræta þrælahaldið því það liggi í uppbyggingu samfélagsins sem byggi á reglum erfðastéttaþjóðfélags. Samkvæmt opinberum upplýsingum muni um það bil 30% þjóðar­innar vera haldið í einhvers konar þrældómi. Þegar reynsla stefnanda, sem tilheyri þeim samfélagshópi, sem sé í hættu á að vera hnepptur í þrældóm í Máritaníu, sé borin saman við það sem vitað sé um ástand mála í landinu, verði ekki dregið í efa að stefnandi sé haldinn ástæðuríkum ótta í merkingu flóttamanna­samningsins við ofsóknir yfirvalda þar. Gögn málsins styðji að öllu leyti frásögn stefnanda. Stefnandi hafi orðið fyrir ofsóknum af hálfu hers og lögreglu vegna uppruna síns, þjóðernis og kynþáttar. Hann tilheyri svörtum meirihluta þjóðarinnar en uppruni hans hafi ekki verið vefengdur í úrskurði Útlendingastofnunar og því verði að telja framburð hans um uppruna réttan. Viðurkennt sé að þrælahald viðgangist ennþá í Máritaníu. Einstaklingar úr neðsta lagi þjóðfélagsins, sem kærandi komi úr, verði gjarnan andlag ánauðar og þrældóms en í forsendum úrskurðar Útlendinga­stofnunar sé þetta viðurkennt. Hefði Útlendingastofnun ekki horft fram hjá því að ánauð og þræla­hald geti falist í því þegar einstaklingar, sem haldið er í fangelsi án sakar, sé gert að inna af hendi launalaust starf, hefði hún komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi orðið fyrir skipulögðum ofsóknum í heimalandi vegna þjóðernis eða kynþáttar. Enginn munur sé á því hvort einstaklingum sé haldið í sérstökum þrælabúðum, á heimilum White Moors, vinnustöðum eða fangelsum án sakar ef skilyrðið um ólögmæta frelsissviptingu og endurgjaldslausa vinnu eru fyrir hendi. Stefnandi hafi greint frá afleiðingum misþyrminga, sem hann hafi orðið fyrir, eins og fram komi í niðurstöðum Útlendingastofnunar. Hann sé með ör á vinstri síðu eftir rör sem hafi verið leitt inn í lunga hans vegna samfalls eftir að sparkað var ítrekað í síðu hans. Frásögnin sé staðfest með vottorði læknis 15. maí 2006, en Útlendingastofnun hafi talið að það væri í sjálfu sér ekki sönnun fyrir framburði stefnanda. Í vottorði Landspítala sé staðfest að stefnandi hafi í tvígang verið lagður inn til meðferðar, í ágúst og september 2006, vegna þess að lunga hans hafi fallið saman, en þá hafi verið gerð lungnaaðgerð á honum. Þótt það teljist ekki bein, ótvíræð sönnun fyrir frásögn stefnanda um misþyrmingar af hálfu lög­reglu eða her­manna renni það hins vegar stoðum undir frásögn hans um að sparkað hafi verið í hann á heimili hans þegar hermennirnir komu þangað. Stefnandi mótmæli harðlega þeirri ályktun sem Útlendinga­stofnun dragi af frásögn stefnanda af læknis­hjálp í fangelsinu. Þótt læknishjálp sé veitt þar dragi það ekki úr trúverðugleika þess að föngum sé misþyrmt og þeir pyntaðir, til dæmis þegar verið er að hegna þeim eða berja þá til hlýðni. Stefnandi hafi ekki notið verndar yfirvalda í heimalandi sínu heldur hafi hann þvert á móti verið beittur ofbeldi af þeirra hálfu. Þetta breytist ekki verði hann sendur heim. Stefnandi hafi sýnt fram á að hann og fjölskylda hans hafi í tvígang sætt ofsóknum af hálfu yfirvalda, en sú frásögn sé metin trúverðug í úrskurði Útlendinga­stofnunar. Í ljósi svara Flóttamannastofnunarinnar við fyrirspurn Útlendingastofnunar sé ekkert sem sýni að tryggt verði að stefnandi sæti ekki áfram ofsóknum yfirvalda verði hann sendur heim. Þar komi fram að litlar vonir séu um breytingar á kjörum hins svarta meirihluta þjóðarinnar í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem nú sitji og ekki sé unnt að benda á neinar aðgerðir eða árangur stjórnvalda, sem gætu tryggt öryggi stefnanda og annarra í hans stöðu, þrátt fyrir loforð nýrrar ríkisstjórnar um breytingar. Dómsmála­ráð­herra landsins hafi nýlega staðfest að þræla­hald sé enn við lýði í Máritaníu og þrátt fyrir hugleiðingar hans um að ráðast verði gegn því sé ekki að vænta breytinga fyrr en ný lýðræðislega kjörin ríkisstjórn komi til valda. Þá bendi ummæli ríkisstjórnarinnar í garð þeirra sem voru hraktir frá heimilum sínum á árunum 1989 til 1991 ekki til þess að breytinga megi vænta á stöðu þeirra í tíð þessarar ríkisstjórnar, en stefnandi sé vissulega einn þeirra. Í ljósi þessa sé óvarlegt að gera ráð fyrir að staða þjóðarbrots stefnanda verði tryggð á næstunni og þar með öryggi hans. Í svörum Flóttamannastofnunarinnar komi fram að ekki sé útilokað að einstak­lingur eins og stefnandi geti átt von á því að vera hnepptur í þrældóm verði honum snúið aftur. Við mat á öryggi hans verði að horfa til þess að hann hafi strokið úr fangelsi en það veiki stöðu hans og öryggi. Fólk í hans stöðu verði auðveldlega hneppt í ánauð, en meta verði allan vafa við slíkar aðstæður honum í hag. Samkvæmt alþjóða­lögum beri íslenska ríkið sem aðildarríki flóttamanna­samningsins sönnunarbyrði varðandi það að hættulaust sé að senda stefnanda heim. Byggt sé á röngum staðhæfingum í ákvörðun Útlendingastofnunar og mat á því hvort stefnandi hefði haft ástæðu til að óttast ofsóknir sé rangt. Þessar villur eigi þátt í því að úrskurður stofnunarinnar sé efnislega rangur og því beri að ógilda hann. Stefnandi byggi kröfu sína á því að ráðherra hefði borið að ógilda úrskurð Útlendingastofnunar á grundvelli 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 96/2002 og vísa málinu heim til nýrrar málsmeðferðar. Málið hafi dregist úr hömlu án þess að stefnandi nyti góðs af þeim drætti málins eða hafi fengið að njóta þess óhagræðis sem drátturinn hafi haft á heilsu hans og velferð, en ljóst sé að óhæfilega löng málsmeðferð hafi haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir heilsu hans og líðan. Útlendingastofnun sé stefnt til varnar í máli þessu, enda hafi stofnunin tekið þá ákvörðun sem um er deilt í máli þessu. Stofnunin sé aðildarhæf í merkingu l. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, enda hafi hún vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur samkvæmt 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Útlendingastofnun hafi lögvarða hagsmuni af því að taka til varna. Þeir hagsmunir snúi m.a. að því að fá tæki­færi til að verja sig og koma jafnframt gagnlegum upplýsingum að í málinu. Nauðsynlegt hafi verið að stefna Útlendingastofnun til ógildingar á ákvörðun stofnun­ar­innar enda sé markmið málsóknarinnar að fá ákvörðun hennar hnekkt ekki síður en úrskurði ráðu­neytisins. Aðild ráðherra sem æðra stjórnvalds sé reist á því að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins enda hafi ákvörðun hans réttaráhrif stjórnvalds­ákvörðunar. Ráðherra hafi nær takmarkalausa heimild til endurskoðunar stjórnvalds­ákvörðunar Útlendingastofnunar og geti í því sambandi borið fyrir sig nýjar máls­ástæður. Ráðherra sé æðra sett stjórnvald gagnvart Útlendingastofnun, en samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar hafi ráð­herra sömu stjórnunarheimildir gagnvart lægra settu stjórnvaldi og innan ráðu­neytisins, nema lög kveði á um annað. Því sé ríkari ástæða til að telja að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsmáls sem snúist um ákvörðun hans á kærustigi. Byggt sé á dómaframkvæmd, svo sem dómum Hæstaréttar nr. 499/2005 og nr. 113/2001. Stefnandi styðji kröfur sínar við lög nr. 96/2002 um útlendinga, stjórnsýslulög nr. 37/1993, lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, reglugerð nr. 53/2003, Alþjóðasamning um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og viðauka við hann frá 1967, mannréttindasáttmála Evrópu, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, Samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 1989, reglugerð Evrópuráðsins nr. 343/2003/EB frá 18. febrúar 2003 og reglugerð fram­kvæmda­stjórnarinnar nr. 1560/2003/EB frá 2. september 2003. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er því mótmælt að málsmeðferð Útlendingastofnunar hafi verið andstæð lögum eða brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. laga nr. 37/1993. Einnig mótmæli stefndu þeirri staðhæfingu að Útlendingastofnun hafi vanrækt að kanna þær aðstæður sem stefnandi hafi borið fyrir sig. Mótmælt sé að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til læknisskoðunar sem stefnandi hafi undirgengist. Fullt tillit hafi verið tekið til þess sem þar hafi komið fram en það hafi ekki gefið tilefni til frekari könnunar og ekki getað leitt til þeirrar niður­stöðu að stefnanda yrði veitt hæli. Samfallið lunga verði ekki til þess að hælisveiting sé óhjákvæmileg. Það sanni ekki eða renni styrkum stoðum undir frásagnir stefnanda um misþyrmingar. Niðurstaða Siglingamálastofnunar hafi verið höfð til hliðsjónar, en hún veiti ekki sönnun um réttmæti frásagnar stefnanda, heldur aðeins vísbendingu um að frá­sögnin geti staðist um það atriði sem könnunin beindist að. Þótt Útlendingastofnun hafi tekið ákvörðun áður en öll svör bárust valdi það ekki ógildi ákvörðunarinnar og verði ekki til þess að úrskurður ráðuneytis verði ógiltur. Þau gögn sem bárust eftir á hafi aðeins staðfest það sem byggt var á en hvorki breytt því né snúið því við. Þau hafi því fremur styrkt niðurstöðuna. Leitað hafi verið eftir upplýsingum upp ástand mála í heimalandi stefnanda, bæði að því er varðar þrælahald og mismunandi stöðu fólks í samfélaginu eftir kynþætti og menningarhópum. Komið hafi fram að þrælahald sé bannað með lögum í Máritaníu og ný stjórnvöld þar í landi hafi fylgt því eftir af festu, en tæp þrjú ár séu síðan stefnandi fór þaðan. Því sé rangt að ekki hafi farið fram könnun á þessu og rannsóknarskyldu ekki sinnt. Stefnandi kunni að hafa þá skoðun að ekki hafi verið nóg að gert, en sú skoðun sé á hans ábyrgð. Ekki verði sú skylda lögð á stjórnvald að eltast við smæstu atriði um allt sem stefnandi beri á borð ef ekkert bendi til að slík könnun geti skipt máli, svo sem nákvæm könnun á staðháttum og staðanöfnum. Í þessu efni beri stjórnvaldi jafnframt að líta til sjónarmiða um skilvirkni stjórnsýslu og málshraða. Ekkert liggi fyrir um það frá hendi stefnanda hverju frekari könnun, svo sem á staðháttum í Máritaníu, hefði breytt fyrir afgreiðslu málsins. Málið hafi verið nægilega upplýst með þeirri rannsókn sem fram hafi farið, en stefndi geti ekki borið hallann af því að ekki hafi fengist upplýsingar um hvaðeina. Það sé stefnanda að sýna fram á réttmæti staðhæfinga sinna og rannsóknarreglan breyti því ekki, en stefndu hafi rannsakað málavexti eftir því sem unnt var og tilefni gafst til. Ráðuneytið hafi kannað sjálfstætt hvernig aðstæðum væri háttað í heimalandi stefnanda með tilliti til ofangreindra atriða, eins og lýst sé í úrskurðinum sjálfum, en jafnframt farið rækilega yfir öll gögn málsins, eins og fram komi í úrskurðinum. Stefndu mótmæli þeirri staðhæfingu stefnanda að þeir hafi brotið gegn rann­sóknarskyldu sinni með því að kanna ekki aðstæður stefnanda við mat á mannúðar­ástæðum, svo sem það hvort hinn langi tími, sem afgreiðsla á máli hans hafi tekið, hafi haft áhrif á aðstæður hans á Íslandi. Ekkert í aðstæðum stefnanda hér á landi hafi verið á þann veg að ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/2002 ættu við. Hann hafi ekki þau sérstöku tengsl við landið sem áskilin eru og engu hefði breytt í því efni að dregist hafi að afgreiða erindi hans. Stefnandi eigi hér hvorki fjölskyldu né ættingja. Þó svo að hann kunni að hafa eignast hér einhverja kunningja sé það ekki nóg til að skilyrði ákvæðisins eigi við. Sama gildi þótt stefnandi kunni eitthvert hrafl í íslensku. Ekki dugi stefnanda heldur að vísa til mannúðarsjónarmiða að öðru leyti, enda ljóst að aðstæður í heimaríki stefnanda séu ekki og hafi ekki verið á þann hátt að heimsending hans væri ómannúðleg. Stefndu vísi jafnframt til þess að 2. mgr. 11. gr. laganna sé undantekningarregla sem beri að skýra þröngri skýringu fremur en rúmri svo sem stefnandi haldi fram. Vegna allra athugasemda og málsástæðna stefnanda sem lúti að rannsóknar­reglu vísi stefndu til þess að á öllum stigum hafi stefnandi notið aðstoðar lögmanns. Megi því gera ráð fyrir að hann hafi gert grein fyrir sínu máli og sjónarmiðum og vísað þá til þess sem kanna þyrfti frekar. Öll sjónarmið stefnanda hafi legið fyrir við afreiðslu á máli hans. Því sé mótmælt af hálfu stefndu að þau hafi skilið orðið þrælahald á rangan veg. Það verði ekki talið til þrælahalds eða jafnað til þess þó að stefnandi hafi fengið engar eða óverulegar greiðslur fyrir vinnu sína í fangelsi. Almennt sé vinnuskylda í fangelsum og beri fangar jafnan lítið úr býtum. Þá sé ekki um þrælkunar­búðir að ræða, enda liggi ekki fyrir að þar sem misbrestur kunni að vera á banni við þrælahaldi í heimalandi stefnanda sé það í slíkum vinnu- eða þrælkunarbúðum eða í fangelsum. Ekkert liggi heldur fyrir um að stefnanda hafi verið mismunað í fangelsi á grundvelli litarháttar, trúarbragða eða uppruna. Hann hafi heldur ekki byggt á því að almennt séu greidd laun í fangelsum í Máritaníu og þá enn síður hvernig þeim launagreiðslum sé háttað. Stefnandi haldi því fram að hann sé sérstaklega útsettur fyrir að verða fórnar­lamb þrælahaldara í Máritaníu, en þetta byggi á frásögn hans af þjóðfélagslegri stöðu sinni. Þessu sé mótmælt sem ósönnuðu. Ekkert liggi fyrir um þjóðfélagslega stöðu stefnanda í Máritaníu, en í því efni breyti almennar upplýsingar engu. Staða hans sjálfs í samfélagi Máritaníu, svo sem menntunarleg, félagsleg og fjárhagsleg, sé með öllu óupplýst. Túlkun stefndu gangi ekki gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu mótmæli þeirri staðhæfingu að Útlendingastofnun hafi farið út fyrir heimildir sínar við mat á sönnunargögnum og kröfu um beinar sannanir. Ekki sé lögbundið hvernig stjórnvald meti gögn í máli umfram það að matið sé málefnalegt og ekki í andstöðu við lög. Stefndu mótmæli þeirri staðhæfingu stefnanda að stefndu hafi metið ranglega að stefnandi hefði ekki haft ástæðu til ótta eftir að hann var laus úr fangelsinu. Fram hafi komið að stefnandi dvaldi um langt skeið í landi sínu án vandræða og áreitni eftir að hann losnaði úr fangelsi. Hann hafi stundað vinnu hjá manni sem hann kynntist og ekki komi annað fram en að það hafi allt gengið vel og árekstralaust. Virtist stefnandi hafa farið burt vegna þess að það hentaði vinnuveitanda hans, Yero Kan. Sé það meðal annars haft eftir stefnanda sjálfum í viðtali hjá Útlendingastofnun að Yero Kan hafi sagst þurfa að senda hann burt svo að hann sjálfur lenti ekki í vandræðum með her­menn­ina. Ekki komi hins vegar fram neitt um að stefnandi hafi haft áform um þetta sjálfur, hvorki á þeim tíma né fyrr. Brottför hans virtist því hafa verið að undirlagi Kan, en ekki vegna óska eða þarfa stefnanda sjálfs, enda hafi hann ekki átt frumkvæði að flóttanum sjálfur. Ekkert liggi heldur fyrir um að hermenn eða lögregla hafi leitað að stefnanda eftir að hann losnaði úr fangelsi og allt þar til hann yfirgaf land sitt. Ekki hafi verið ástæða til þess fyrir ráðuneytið að ógilda úrskurðinn vegna þessara sjónarmiða. Stefndu mótmæli því að ráðuneytinu hafi borið að ógilda úrskurð Útlendinga­stofnunar vegna þess tíma sem afgreiðsla málsins tók. Tíminn sem málið tók leiði út af fyrir sig ekki til þess að efni séu til að vísa málinu aftur til Útlendinga­stofnunar. Auk þess hefði málið tekið enn lengri tíma hefði því verið vísað aftur þangað. Í stefnu sé byggt á því að stefnandi og öll hans upplýsingagjöf og framburður hafi verið trúverðugur. Hann hafi þó í upphafi gefið rangar upplýsingar um sjálfan sig. Þá hafi hann sagt að hann hefði búið árum saman í Belgíu sem ekki hafi reynst rétt. Stefndu mótmæli því að stefnandi eigi von á að sæta þrælahaldi eða of­sóknum í heimalandi sínu en hann hafi ekki sýnt fram á þetta. Þvert á móti hafi stjórnvöld þar unnið gegn því sem hann telji sér standa ógn af við heimkomuna. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi eigi von á ofsóknum í heimalandi sínu vegna trúarbragða. Hann búi því ekki við ástæðuríkan ótta um að verða hnepptur í þrældóm eða ótta um ofsóknir eða að öryggi hans, lífi og frelsi verði ógnað. Niðurstaða Þegar lögreglumaður ræddi við stefnanda á Keflavíkurflugvelli við komu hans til landsins 23. október 2004 sagðist hann vera ferðamaður en hann hafði þá framvísað við lögreglumanninn fölsuðu vegabréfi frá Belgíu. Í framhaldi af því og að lokinni tollskoðun óskaði stefnandi eftir hæli á Íslandi. Lögreglumaðurinn skráði í lögreglu­skýrslu upplýsingar, sem hafðar voru eftir stefnanda, um nafn hans, uppruna og ástæður hans fyrir hælisumsókninni. Daginn eftir var tekin skýrsla af stefnanda hjá lög­reglunni á Keflavíkurflugvelli þar sem persónu­upplýsingar um hann koma fram, hverjir fjölskylduhagir hans væru og aðrar upplýsingar. Stefnandi veitti nánari upplýsingar í viðtali hjá Útlendingastofnun 22. mars 2005 í tilefni af umsókn sinni en þar lýsir hann meðal annars því að hann hefði flúið heimaland sitt skömmu áður en hann kom til Íslands og ástæðum fyrir því. Hann lýsti því að hermenn hefðu komið á heimili hans þar sem hann og faðir hans hafi verið. Hermennirnir hafi ætlað að taka búfé þeirra en þeir hafi reynt að koma í veg fyrir það. Hermennirnir hafi beitt þá ofbeldi, tekið búfénaðinn og stefnanda og farið með hann í fangelsi. Hann kvaðst ekki vita hvers vegna hann var settur í fangelsi en í skýrslutöku áður upplýsti hann að fangelsið hefði verið herstöð. Hann hafi verið í fangelsinu í tvö ár en þá hafi hann strokið þaðan. Stefnandi kvaðst hafa flúið frá Máritaníu af því að hann hafi verið þar í fangelsi, hann hefði engin rétt­indi í heima­landinu og svertingjar séu þrælar. Verði hann sendur heim bíði hans þar þræl­dómur og fangelsi. Hann kvaðst hafa verið pyntaður í fangelsinu. Samkvæmt þessu telur stefnandi sig hafa ríka ástæðu til að óttast að honum verði haldið í þrældómi verði hann sendur aftur til heimalands síns sem gæti verið brot á 8. gr. alþjóða­samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979. Útlendingastofnun sendi fyrirspurn til Flóttamanna­stofnunar Sameinuðu þjóð­anna 18. maí 2006 þar sem spurt var í fyrsta lagi um breytingar á stjórn­mála­ástandi í Máritaníu og hvort það hefði í raun breytt einhverju fyrir stöðu fólks sem tilheyrði non-Moor þjóðernishópum. Í öðru lagi var spurt hvort þrældómur viðgengist í landinu í þeim mæli að fólk, einkum af non-Moor uppruna, gæti haft ástæðuríkan ótta um að vera þvingað í þrældóm, væri það sent þangað, aðeins á grundvelli þess að það tilheyrði non-Moor þjóðernishópum. Enn fremur var óskað athugasemda stofn­unar­­innar er snertu hælis­leitendur frá Máritaníu og upplýsinga um áreiðanlegar heim­ildir í því sambandi. Svar barst ekki fyrr en 17. júlí 2006, eftir að hin umdeilda ákvörðun Útlendinga­stofnunar frá 19. júní s.á. var tekin. Flóttamannastofnunin aflaði upplýsinga í Máritaníu en í skýrslu frá Nouakchott 15. júlí s.á. er því lýst að jákvæðar breytingar hefðu orðið í landinu eftir að ný stjórn tók við völdum. Vonir stæðu til að unnt væri að koma að lýðræðislegri stjórnaháttum og er því nánar lýst í skýrslunni og hvernig það kæmi fram. Í skýrslunni kemur meðal annars fram að staðfest hefði verið af núverandi stjórn að flóttamönnum væri velkomið að snúa aftur heim til Máritaníu. Ekki kemur fram að gerðar hefðu verið ráðstafanir af hálfu stjórnvalda til að tryggja öryggi þeirra. Þá kemur einnig fram í skýrslunni að ekki sé unnt að útiloka þann möguleika að ríkisborgarar Máritaníu, sem sendir væru aftur til heimalandsins, hefðu gildar ástæður til að óttast að þeir yrðu neyddir til þrældóms af þeirri ástæðu einni að þeir tilheyrðu hópi af non-Moor uppruna. Það væri þó ólíklegt miðað við þróunina. Þeir gætu óttast að þurfa að búa við erfiðar félagslegar og efnahagslegar aðstæður, verði þeir sendir aftur heim, af þeirri ástæðu einni að þeir tilheyrðu non-Moor þjóðernishópum. Samt sem áður gætu aðrar aðstæður haft þar áhrif, svo sem fjárhagur og menntun viðkomandi, en um þetta þyrfti að afla sérstakra upplýsinga til að unnt væri að meta hvort hann hefði ástæðu til að óttast ofsóknir. Almennt sé það þannig að því fátækari og ómenntaðri sem viðkomandi væri og því lægri sem staða hans væri í þjóðfélaginu þeim mun meiri væri áhættan og óttinn líklegri. Við verstu aðstæður gæti viðkomandi orðið fyrir mannréttindabrotum. Í lok skýrslunnar er tekið fram að svar við þeirri spurningu, hvort þrældómur viðgengist í landinu í þeim mæli að fólk, sem sent væri þangað, gæti haft ástæðuríkan ótta við að vera þvingað í þrældóm, væri eingöngu almennt svar enda væri spurningin almenn. Til að fá nákvæmari og gagnlegri upplýsingar þyrfti fyrirspurn að miðast við aðstæður sem ættu við í tilteknu máli. Í niðurstöðukafla hinnar umdeildu ákvörðunar Útlendingastofnunar kemur fram að frásögn stefnanda af handtöku og fangelsisvist þyki ekki ótrúverðug þegar litið væri til mannréttindaskýrslna þar sem greint sé frá tíðum geðþóttahandtökum lögreglu. Einnig liggi fyrir að barsmíðar og pyntingar eigi sér sannarlega stað í fangelsum víðs vegar um landið. Þá er vísað til læknisvottorðs frá 19. maí 2006 en þar komi fram að stefnandi hafi gengist undir aðgerð sem teljist fremur lítið inngrip. Fram kemur að Útlendingastofnun telji að með þessu hafi ekki komið fram sönnun fyrir frásögn stefnanda af misþyrmingum lögreglu í fangelsinu. Af rökstuðningi fyrir ákvörðun Útlendingastofnunar verður ráðið að engar frekari upplýsingar hafi legið fyrir um það hvort stefnandi sætti geðþóttahandtöku og misþyrmingu af hálfu herlögreglu við handtökuna, svo og fangelsun án sakar, þar sem honum hafi verið haldið í þrælkun, að öðru leyti en því sem stefnandi skýrði sjálfur frá. Í niðurstöðu­kafla ákvörð­unar­innar kemur fram að mat Útlendingastofnunar sé að stefnanda bíði hvorki dauði né ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð verði hann endursendur til heimalands síns. Varð niðurstaðan sú að aðstæður stefnanda væru ekki þannig sem kveðið er á um í 44. og 45. gr. laga um útlendinga, sbr. A lið 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, sbr. viðauka frá 1967. Stefnanda stafaði ekki hætta af því að verða sendur til heimalands síns. Við skilgreiningar á því hvort stefnandi teljist flóttamaður samkvæmt framangreindum ákvæðum ber að taka mið af því hvort hann hafi næga og réttmæta ástæðu til að óttast ofsóknir í heimalandinu vegna uppruna síns eða kyn­þáttar. Til þess að komast að raun um það var nauðsynlegt að afla viðeigandi upplýsinga um aðstæður stefnanda sjálfs, eftir því sem unnt var, en meta þurfti hvort hann hefði réttmæta ástæðu til að óttast að honum verði gert að sæta þrælkun í heimalandinu fari hann aftur þangað. Samkvæmt 3. mgr. 50. gr. laga um útlendinga ber Útlendingastofnun að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga af sjálfsdáðum þegar teknar eru ákvarðanir samkvæmt 1. og 2. mgr. sömu lagagreinar, m.a. í málum um vernd gegn sendingu úr landi, réttarstöðu flóttamanns og hæli. Þau atriði sem vísað er til í ákvörðun Útlendingastofnunar veita ekki viðhlítandi upplýsingar um aðstæður stefnanda, sem gátu haft þýðingu við mat á því hvort hann teldist í hættu vegna ofsókna í Máritaníu, eins og hann hefur lýst. Í svari Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna kemur fram ábending um að unnt hefði verið að veita gagnlegri upplýsingar ef fyrirspurn Útlendinga­stofnunar hefði miðast við ákveðið mál. Breytir engu í þessu sambandi þótt svarið hafi ekki borist fyrr en eftir að ákvörðunin var tekin, enda bar Útlendinga­stofnun að sjá til þess að málið væri nægilega upplýst áður en tekin var ákvörðun í því. Ber með vísan til þessa og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að fella ákvörðunina úr gildi eins og krafist er. Í niðurstöðukafla úrskurðar dómsmálaráðuneytisins kemur fram að ráða megi af frásögn stefnanda að handtaka hans í Máritaníu hafi verið geðþóttaákvörðun. Ekkert í frásögninni gefi tilefni til að ætla að þarlend stjórnvöld hafi í hyggju að handtaka stefnanda á ný. Talið er ljóst að verði stefnandi sendur til heimalands síns komi hvorki til þess að hann verði fangelsaður né hnepptur í þrældóm, en þrælahald hafi verið bannað með lögum frá 1981 og hafi ný stjórnvöld hug á því að fylgja banninu eftir af festu. Stefnandi hefur lýst ofsóknum, sem hann sætti í Máritaníu, en þessar lýsingar hljóta að teljast trúverðugar í ljósi þeirra upplýsinga sem fyrir liggja í málinu um aðstæður í landinu. Niðurstaða ráðuneytisins var sú að stefnandi hefði hvorki sýnt fram á að hans biði þrældómur við endurkomu til landsins né að yfirvöld í Máritaníu hefðu ofsótt hann vegna kynþáttar hans. Í úrskurðinum segir að stefnandi uppfyllti þar með ekki skilyrði flóttamanna­samningsins og ættu ákvæði 44. og 46. gr. laga um útlendinga því ekki við um hann. Þegar litið er til rökstuðningsins, sem fram kemur í úrskurðinum fyrir þessari niðurstöðu, verður hún ekki talin byggð á fullnægjandi upplýs­ingum um aðstæður stefnanda sjálfs í heimalandinu þannig að unnt hafi verið að meta hvort stefnandi hefði lögmæta ástæðu til að óttast að honum yrði haldið í þrælkun í heima­landinu, fari hann aftur þangað. Ber þegar af þeirri ástæðu og með vísan til 10. gr. stjórn­sýslulaga að taka kröfu stefnanda til greina og fella úrskurðinn úr gildi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Katrínar Theodórsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 500.000 krónur án virðis­aukaskatts. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Felld er úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 19. júní 2006 um að synja umsókn stefnanda, Amadou Shernu Daillo, um hæli og neita honum um dvalarleyfi og að honum skyldi vísað frá landi svo fljótt sem verða mætti. Úrskurður dómsmála­ráðuneytisins frá 10. janúar 2007, þar sem ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest, er einnig felldur úr gildi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Katrínar Theodórsdóttur hdl., 500.000 krónur.
Mál nr. 385/2012
Sjómaður Laun Veikindaforföll Fordæmi
G starfaði sem vélstjóri á skipi Í hf. Af gögnum málsins varð ráðið að þrír vélstjórar, G og tveir aðrir, hafi skipst á að fara í veiðiferðir skipsins þannig að einn þeirra hafi verið í fríi þriðju hverja ferð. Sammæltust þeir um að skipta með sér tveimur aflahlutum 1. og 2. vélstjóra fyrir hverja veiðiferð skipsins, samtals 2,4 hlutum. Samkvæmt því fékk hver þeirra andvirði 0,8 hlutar í jafnaðarlaun fyrir hverja veiðiferð skipsins og sá Í hf. um að miðla þessum tekjum vélstjóranna milli þeirra við launauppgjör hverju sinni. G slasaðist um borð og var óvinnufær frá 10. júní til 4. september 2010. Í málinu krafðist G veikindalauna á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 í tvo mánuði sem næmu aflahlut í veiðiferðum skipsins á þeim tíma eða andvirði 0,4 aflahlutar til viðbótar því sem hann hafði áður fengið greitt frá Í hf. Hæstiréttur vísaði í niðurstöðu sinni til dóma réttarins nr. 288/2007 og 289/2007 þar sem atvik voru sambærileg og hafnað var kröfu skipverja um „öll laun, sem fylgdu“ stöðunum er þeir höfðu skipst á að gegna vegna, „vegna innbyrðis greiðslumiðlunar“. Var Í hf. sýknað af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi starfaði stefndi frá árinu 2007 sem 2. vélstjóri á uppsjávarveiðiskipinu Þorsteini ÞH-360 sem gert er út af áfrýjanda. Á skipinu störfuðu yfirvélstjóri, 1. vélstjóri og 2. vélstjóri. Af gögnum málsins verður ráðið að þrír vélstjórar, stefndi og tveir aðrir, hafi skipst á að fara í veiðiferðir skipsins þannig að einn þeirra hafi verið í fríi þriðju hverja ferð. Sammæltust þeir um að skipta með sér tveimur aflahlutum 1. og 2. vélstjóra fyrir hverja veiðiferð skipsins, samtals 2,4 hlutum. Samkvæmt því fékk hver þeirra andvirði 0,8 hlutar í jafnaðarlaun fyrir hverja veiðiferð skipsins. Sá áfrýjandi um að miðla þessum tekjum vélstjóranna milli þeirra við launauppgjör hverju sinni. Síðari hluta marsmánaðar 2010 slasaðist stefndi um borð skipinu er hann fékk mikið högg á bak. Þrátt fyrir það hélt hann áfram störfum fram á vor, en versnaði sífellt í bakinu uns hann varð ófær til vinnu. Samkvæmt vottorði læknis var hann óvinnufær frá 10. júní til 4. september 2010. Á fyrstu tveimur mánuðum þess tímabils greiddi áfrýjandi stefnda sömu laun og hann hafði áður notið og námu þau andvirði 0,8 aflahlutar á skipinu í veiðiferðum þess á þeim tíma. Með bréfi áfrýjanda 23. mars 2010 hafði stefnda verið sagt upp störfum „með lögbundnum fyrirvara.“ Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda og krafðist þess að sér yrðu greidd veikindalaun í umrædda tvo mánuði, sem næmu 1,2 aflahlut í veiðiferðum skipsins á þeim tíma, eða andvirði 0,4 aflahlutar til viðbótar því sem hann hafði áður fengið greitt. Var þessi krafa stefnda tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi. II Í máli þessu reynir á skýringu 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. þeirrar lagagreinar, sem krafa stefnda á hendur áfrýjanda styðst við, skal skipverji, er verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur, ekki missa neins í af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, svo lengi sem hann er óvinnufær af þeim sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði. Samhljóða regla var áður í 1. málslið 3. mgr. 18. gr. sjómannalaga nr. 67/1963 eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 49/1980. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 138/1984, sem birtur er í dómasafni 1985, bls. 1360, var tekin afstaða til kröfu sjómanns á fiskiskipi, sem veiktist í veiðiferð en hafði áður sammælst við útgerðarmann um að taka launalaust leyfi eftir lok hennar, um laun í veikindaforföllum vegna næstu veiðiferðar á grundvelli 3. mgr. 18. gr. laga nr. 67/1963. Þar var fallist á þá kröfu með því að lagaákvæði þetta yrði ekki skýrt þannig að réttur skipverja, sem veiktist við vinnu sína, til launa yrði skertur sökum þess að hann hefði á veikindatímabilinu átt að vera í launalausu leyfi. Til stuðnings þessu var vísað til skýringa í athugasemdum við frumvarp, sem varð að lögum nr. 49/1980, en þar sagði meðal annars: „Hins vegar er gert ráð fyrir að skipverji, sem forfallast við vinnu sína, haldi launum þótt hann hafi átt að fara í launalaust frí síðar.“ Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þessum fordæmum í sams konar tilvikum verið fylgt við beitingu 1. mgr. 36. gr. núgildandi sjómannalaga, sbr. dóm í máli nr. 207/2005, sem birtur er í dómasafni 2005, bls. 4121, og dóm 19. apríl 2011 í máli nr. 389/2010. Dómar réttarins, sem upp voru kveðnir 6. mars 2008 í málum nr. 288 og 289/2007, vörðuðu á hinn bóginn þá aðstöðu að tveir skipverjar deildu með sér einni stöðu og fóru því til skiptis í aðra hverja veiðiferð, en launum fyrir þær allar var skipt á milli þeirra. Í hvoru tilviki um sig varð annar þessara tveggja skipverja óvinnufær vegna veikinda og höfðaði mál á hendur útgerð skipsins til heimtu veikindalauna. Niðurstaðan varð sú að útgerðin var sýknuð af kröfum þeirra skipverja, sem málin höfðuðu, um „öll laun, sem fylgdu“ stöðunum er þeir höfðu skipst á að gegna, vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar“ eins og komist var að orði í dómunum tveimur. Stefndi var sem fyrr segir vélstjóri á skipi áfrýjanda. Er ágreiningslaust að samkomulag var um það milli hans og tveggja annarra vélstjóra á skipinu að hver þeirra um sig fengi greidd laun fyrir hverja veiðiferð skipsins, sem næmu andvirði 0,8 aflahlutar á skipinu, í stað þess að fá greiddan 1,2 hlut fyrir þær tvær veiðiferðir, sem þeir færu, en ekkert fyrir þá þriðju. Hefur stefndi fengið þau laun greidd frá áfrýjanda þann tíma sem hann var óvinnufær. Atvik máls þessa eru því sambærileg þeim sem til úrlausnar voru í síðastgreindum tveimur dómum Hæstaréttar frá 2008 og leiðir af því að áfrýjandi verður sýknaður af kröfu stefnda. Samkvæmt 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjandi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., er sýkn af kröfu stefnda, Gunnars Þórarinssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 22. mars 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 21. nóvember sl., er höfðað með stefnu birtri 23. maí sl. Málið var endurupptekið 24. febrúar sl., endurflutt samdægurs og dómtekið að því búnu. Stefnandi er Gunnar Þórarinsson, kt. [...], Svarfaðarbraut 16, Dalvík. Stefndi er Ísfélag Vestmannaeyja, kt. [...], Strandvegi 28, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda 1.657.538 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. ágúst 2010 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi starfaði frá árinu 2007 sem 2. vélstjóri á skipinu Þorsteini ÞH 360 sem stefndi gerir út. Sú vinnutilhögun gilti á skipinu að þrír vélstjórar skiptu með sér stöðu 1. og 2. vélstjóra. Fór hver þeirra að jafnaði í tvær veiðiferðir en var í leyfi þá þriðju. Höfðu þeir með sér innbyrðisgreiðslumiðlun þannig að hver þessara þriggja vélstjóra var alltaf með 0.8 af hlut í jafnaðarkaup í stað þess að vera á fullum launum í vinnu en launalausir í fríum. Mun stefndi hafa séð um að miðla þessum tekjum vélstjóranna milli þeirra við launauppgjör hverju sinni. Með bréfi dagsettu 23. mars 2010 var stefnanda sagt upp störfum en í maí sama ár hafði hann samband við 1. stýrimann á skipinu og tilkynnti honum að hann hefði dottið í stiga í veiðiferð sem stóð frá 16. mars til 23. mars sama ár. Stefnandi mun þó hafa haldið áfram störfum fram á vor en segir að honum hafi sífellt versnað í bakinu uns hann hafi orðið óvinnufær með öllu frá og með 10. júní til 4. september sama ár. Stefndi greiddi stefnanda sem staðgengilslaun fyrstu tvo mánuði óvinnufærnitímabilsins 0.80 hlut í samræmi við innbyrðisgreiðslumiðlun vélstjóranna en ekki 1.20 hlut sem stefnandi telur í samræmi við ákvæði kjarasamningsins um aflahlut 2. vélstjóra. Að liðnu tveggja mánaða tímabilinu mun stefndi hafa greitt stefnanda kauptryggingu í samræmi við 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 uns stefnandi varð vinnufær að nýju þann 4. september sama ár. Ekki mun vera ágreiningur um greiðslur fyrir það tímabil. Með bréfi dagsettu 29. október 2010 krafði stefnandi stefnda um vangreitt slysakaup og benti á að stefnda bæri að greiða full laun fyrstu tvo mánuði slysatímabilsins, þ.e. 1.20 hlut í þessu tilviki en ekki 0.80 hlut. Þá var bent á að lögbundin greiðsluskylda útgerðar í slysatilvikum fari ekki eftir því hvort skipverjar miðli milli sín tekjum sínum eða ekki eða hafi með sér ákveðið vinnufyrirkomulag varðandi frítökur. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni með tölvupósti 12. janúar 2011. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hafi sannanlega orðið óvinnufær á ráðningartíma sínum hjá stefnda. Ráðningartíma stefnanda hafi lokið vegna uppsagnar þann 23. júní 2010 og ekki sé um það deilt að það hafi ekki áhrif á veikindalaunarétt stefnanda. Eingöngu sé deilt um það hvort hlutur óvinnufærs 2. vélstjóra fyrstu tvo mánuði forfalla eigi að vera 0.80 eins og stefndi hafi miðað við eða 1.20 eins og hlutaskiptaákvæði kjarasamningsins segi til um, sbr. gr. 1.01 í kjarasamningi aðila og 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 2. mgr. 27. gr. Stefnandi byggir á því að greiða skuli fullt kaup fyrstu tvo mánuði óvinnufærni með vísan til 1. mgr. gr.1.39 í kjarasamningi aðila og 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga. Stefnandi vísar til dóma Hæstaréttar Íslands þar sem fram komi að réttur til veikindalauna haldist þótt skipverjar hafi átt að fara í launalaust frí í næstu veiðiferð eða hafi ætlað að hætta eftir veiðiferð en slasast. Þá bendir stefnandi á dóm Hæstaréttar í málinu H. 2005:4121, en þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að óvinnufær skipverji ætti rétt á staðgengilslaunum í fulla tvo mánuði enda þótt hann hafi starfað á skiptimannakerfi, þ.e. færi tvær veiðiferðir á sjó og væri eina veiðiferð í fríi. Hafi skipverjinn fengið greidd full veikindalaun allan forfallatímann. Stefnandi telur að hið sama gildi gagnvart sér og fram komi í þessum dómum og breyti engu þótt vinnufyrirkomulagið hafi verið þannig að hann færi í frí þriðju hverju veiðiferð og þá skipti ekki máli að skipverjar hefðu haft með sér innbyrðisgreiðslumiðlun, enda ráðist greiðsluskylda útgerðar í forföllum ekki af þessu tvennu. Stefnandi bendir á að Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu í máli H.2001:3484 að 36. gr. sjómannalaganna sé sérregla. Þar af leiðandi gildi ekki regla skaðabótalaganna hvað varðar compensatio lucri cum damno. Af þeim ástæðum greiðist fullar bætur fullan staðgengilslaunatímann en ekki eingöngu sannanlegt fjártjón eins og við ákvörðun tímabundins tekjutaps samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Stefndi hafi greitt stefnanda í andstöðu við framangreinda dóma Hæstaréttar þegar hann láti slysakaupsgreiðslur til stefnanda ráðast af fyrirkomulagi sem vélstjórarnir hafi haft með sér varðandi greiðslu jafnaðarlauna og frítúratöku. Virðist stefndi ganga út frá því að greiðsluskylda útgerðar vegna óvinnufærni eigi að vera breytileg og misjöfn og fara alfarið eftir því hvort og þá um hvað skipverjar hafi sjálfir samið um sín á milli um vinnutilhögun varðandi frítökur og/eða innbyrðis greiðslumiðlun. Stefnandi telur að óvinnufærir skipverjar eigi í öllum tilvikum að fá full laun fyrstu tvo mánuði forfallanna án tillits til þess hvaða vinnufyrirkomulag skipverjar hafi með sér eða hvort þeir miðli sjálfir tekjum sín á milli. Stefnandi byggir á því að fullt kaup 2. vélstjóra sé samkvæmt kjarasamningi 1.20 hlutur en ekki 0.80 hlutur. Sé gerð krafa um mismuninn, 0.40 hlut og byggir stefnandi á því að innbyrðisgreiðslumiðlun ljúki þegar skipverji verður óvinnufær. Stefnandi byggir á því að ólögmætt sé að semja um lakari kjör en lágmarksákvæði kjarasamninga segi til um, sbr. 4. gr. sjómannalaga, gr. 1.53. í kjarasamningi aðila, 7. gr. laga nr. 30/1938, 10. gr. laga nr. 55/1980 og 1. gr. laga um starfskjör launafólks. Lágmarkshlutur vélstjóra sé 1.20 og sé heimilt að semja um betri kjör fyrir launþegann, séu þau tvímælalaust honum hagstæðari. Lækkun úr 1.20 hlut í 0.80 hlut sé það að sjálfsögðu ekki. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 36. gr. sjómannalaga skuli óvinnufær skipverji fá fyrstu tvo mánuði óvinnufærni sinnar þau heildarlaun er staða hans á skipinu samkvæmt hutaskiptaákvæði kjarasamningsins gefi þann tíma sem hann sé forfallaður. Launarétturinn falli ekki niður þótt enginn staðgengill sé ráðinn í stað hins óvinnufæra skipverja, eins og stundum gerist á smærri fiskiskipum, einkum þegar um skammtímaforföll sé að ræða. Í gr. 1.03 í kjarasamningi aðila sé fjallað um hvernig fari með greiðslu forfallakaups þegar staðgengill komi ekki í stað hins forfallaða. Það segi sig sjálft að eigi skipverji rétt á slysa- eða veikindalaunum, þótt hann hafi beðið um frí áður en hann varð óvinnufær, glatist ekki sá réttur í þeim tilvikum að fríið sé ákveðið fram í tímann eftir fyrirfram ákveðnu kerfi. Frítökufyrirkomulagið sem fyrir hendi hafi verið á Þorsteini ÞH 360 breyti engu um rétt stefnanda til fullra stöðugildislauna fyrstu 60 daga óvinnufærninnar, þ.e. 1.20 hlutar en ekki 0.80 hlutar. Þá létti það ekki á greiðsluskyldu stefnda þótt einhverjir úr áhöfn skipsins óski eftir að miðla milli sín eigin aflatekjum með fulltingi útgerðarinnar með þeim hætti að þeir séu ekki á fullum launum í vinnu og ekki launalausir þegar þeir séu í fríi, heldur hafi jafnaðarkaup allan ráðningartímann. Slíkt fyrirkomulag verði ekki tæki fyrir útgerð fiskiskips til ólögmætrar auðgunar með því að skerða lögbundinn slysa- og veikindalaunarétt skipverja að óbreyttum kjarasamningum og sjómannalögum. Stefnandi byggir á því að niðurstaða Hæstaréttar í málum nr. 288/2007 og 289/2007 hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli þar sem stefnandi og hinir vélstjórarnir tveir hafi ekki verið ráðnir í hlutastarf. Þá hafi þeir ekki verið ráðnir til að gegn stöðu tveggja vélstjóra þótt þeir hefðu með sér fastákveðið frítúrakerfi og greiðslumiðlun sín á milli sem fríi ekki útgerðina greiðsluskyldu vegna óvinnufærni. Greiðsluskylda útgerðar í forföllum ráðist ekki af því hvernig skipverjar skipi fríum sínum og heldur ekki af því þótt einstakir skipverjar miðli tekjum sínum eftir eigin hentugleika eða hvaða vinnufyrirkomulag þeir hafi sín á milli. Þá geti það ekki skipt máli hvort einhver komi í stað hins forfallaða, hver sá maður sé og hvaðan hann komi. Greiðsluskylda útgerðar sé alltaf og í öllum tilvikum sú sama fyrstu 60 daga forfallanna að óbreyttum sjómannalögum og kjarasamningum. Stefnandi sundurliðar kröfu sína með þeim hætti að hann hafi orðið óvinnufær 10. júní 2010. Hann hafi átt rétt á fullu kaupi í næstu tvo mánuði eða til 10. ágúst sama ár. Upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við 10. ágúst sama ár er greiðslu staðgreiðslulaunatímabilsins hafi lokið. Hlutur vélstjóra vegna síðustu 20 daga júnímánaðar hafi verið 800.604 krónur. Að viðbættu 10,17% orlofi sé 0.4 hlutur sem á vanti 294.008 krónur. Í júlímánuði hafi hlutur vélstjóra verið 1.892.801 króna og að viðbættu 10,17% orlofi sé 0.4 hlutur sem á vanti 1.042.650 krónur. Fyrstu 10 daga ágústmánaðar hafi hlutur vélstjóra verið 582.597 krónur og að viðbættu 10,17% orlofi sé 0.4 hlutur sem á vanti 320.880 krónur. Stefnandi vísar til 4.gr., 6. gr. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 27. gr. Þá vísar hann til 1. gr. laga nr. 55/1980 og gr. 1.03, 1. mgr. gr. 1.39 og 1.53. kjarasamnings L.Í.Ú. og VM. Dráttarvaxtakrafa er byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 5. gr. og krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að hann hafi að fullu efnt skyldur sínar um greiðslu launa til stefnanda vegna starfa hans. Við uppgjörið hafi verið farið að fullu í samræmi við 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og kjarasamningsins um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra, vélavarða o.fl. á fiskiskipum sem undirritaður hafi verið 17. desember 2008. Að mati stefnda ber að skýra orðalagið „skal hann eigi missa neins í af launum sínum“ í 1. málslið 1. mgr. 36. gr. laganna svo að ákvæðið feli í sér rétt til sömu launa og viðkomandi hefði fengið ef hann hefði ekki orðið óvinnufær. Fái þetta stoð í 2. málslið ákvæðisins þar sem eingöngu sé gert ráð fyrir að skipverji fái laun í samræmi við fyrirhuguð störf. Verði að telja það í ósamræmi við þau sjónarmið sem að baki ákvæðinu liggi að greiða hærri laun vegna veikindaforfalla en ef skipverji hefði verið að störfum á tímabilinu. Sé þessi skýring í samræmi við það sem fram hafi komið í athugasemdum sem fylgt hafi frumvarpi til sjómannalaga þar sem almennt sé talað um forfallakaup og fram komi að ákvæðið feli í sér að skipverji á fiskiskipi fái greiddan hlut ef fyrir er að skipta, annars kauptryggingu, en skipverji á farskipi fái, auk grunnkaups og fastra álaga á það, greidda tilfallandi yfirvinnu. Þetta þýði með öðrum orðum að skipverji sem verði óvinnufær af völdum vinnuslyss fái greitt kaup þennan tíma eins og verið hefði ef hann hefði ekki forfallast. Að mati stefnda verður þessi tilvísun ekki skilin öðru vísi en svo að stefnandi hafi átt að fá sömu laun og hefði hann ekki slasast. Stefndi vísar til gr. 1.39 í kjarasamningi aðila en þar komi fram að greiða skuli vélstjóra full laun samkvæmt 36. gr. sjómannalaga verði hann frá störfum vegna veikinda eða slysa. Telur stefndi framangreint ákvæði ekki veita stefnanda rétt til hærri launa í veikindaforföllum en almennt gildi samkvæmt 36. gr. sjómannalaga. Stefndi telur ekki unnt að líta svo á að stefnandi hafi gegnt 100% starfi vélstjóra, enda hafi hann eingöngu farið í 2/3 hluta allra veiðiferða. Því eigi full laun hans að miðast við það starfshlutfall sem hann hafi verið ráðinn í, þ.e. 2/3 hluta af starfi 2. vélstjóra. Stefndi álítur að greiðslumiðlunarkerfið, sem komið hafi verið á í sátt við stefnanda, breyti því ekki að þrír vélstjórar hafi verið ráðnir í tvær stöður. Það starfshlutfall sem skipverji sé ráðinn í aukist ekki við það að hann fari í leyfi vegna slyss eða veikinda. Stefndi byggir á almennum sjónarmiðum að baki reglum um veikindarétt sem feli í sér samhjálp og sé ætlað að tryggja fjárhagslegt öryggi starfsmanna. Slík sjónarmið geti almennt ekki tryggt launþega betri rétt en hann hefði átt ef ekki hefði komið til forfalla viðkomandi vegna slyss eða veikinda. Þá sé réttur til forfallalauna jafnframt byggður á bótasjónarmiðum sem feli almennt í sér að gera tjónþola eins settan og ef ekki hefði komið til tjóns eða slyss, en ekki betur settan eins og stefnandi krefjist. Stefndi telur ekki unnt að byggja á því að frítúrakerfi vélstjóranna þriggja hafi eingöngu verið á þeirra vegum og þeir hafi í raun allir verið á fullum hlut. Svo unnt væri að hafa fyrirkomulagið með þessum hætti hafi verið nauðsynlegt að afla samþykkis og aðildar stefnda að samkomulaginu. Hafi ráðningarsambandið falist í því að stefndi hafi ráðið hvern og einn vélstjóra miðað við að hann væri í 2/3 hluta af starfi vélstjóra. Stefndi hafi greitt stefnanda laun í tvo mánuði meðan hann hafi verið í veikindaleyfi sem byggst hafi á sömu forsendum og hefði hann verið vinnufær á tímabilinu. Hafi stefndi því að fullu efnt skyldur sínar við stefnanda vegna veikindaforfalla sinna. Stefndi byggir á lögum nr. 35/1985, einkum 36. gr. laganna. Þá byggir hann á almennum reglum vinnumarkaðsréttar, einkum reglum um forfallalaun. Þá byggir stefndi á kjarasamningi um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra, vélavarða o.fl. á fiskiskipum sem undirritaður hafi verið 17. desember 2008 á milli L.Í.Ú. og VM. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Niðurstaða. Ekki er um það deilt í máli þessu að stefnandi varð óvinnufær vegna slyss er hann varð fyrir er hann gegndi störfum 2. vélstjóra á skipinu Þorsteini ÞH 360 í marsmánuði 2010. Var stefnandi óvinnufær með öllu frá 10. júní sama ár og greiddi stefndi honum staðgengilslaun í tvo mánuði frá þeim tíma í samræmi við ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Sú vinnutilhögun gilti á skipinu að þrír vélstjórar skiptu með sér stöðu 1. og 2. vélstjóra. Fór hver þeirra að jafnaði í tvær veiðiferðir en var í leyfi þá þriðju. Höfðu þeir með sér innbyrðisgreiðslumiðlun þannig að hver þessara þriggja vélstjóra var alltaf með 0.80 af hlut í jafnaðarkaup í stað þess að vera á fullum launum í vinnu en launalausir í fríum. Mun stefndi hafa séð um að miðla þessum tekjum vélstjóranna milli þeirra við launauppgjör hverju sinni. Stefndi greiddi stefnanda sem staðgengilslaun 0.80 hlut en ekki 1.20 hlut eins og stefnandi krefst. Snýst ágreiningur aðila í máli þessu aðeins um það hvort óvinnufær skipverji eigi að fá 1.20 hlut án tillits til þess vinnufyrirkomulags sem vélstjórar höfðu með sér á skipinu og stefndi telur að leiða eigi til þess að stefnandi eigi aðeins rétt á greiðslu 0.80 hlutar. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga skal skipverji, sem verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur, ekki missa neins í af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, svo lengi sem hann er óvinnufær af þeim sökum, en þó ekki lengur en í tvo mánuði. Samhljóða regla var áður í 1. málslið 3. mgr. 18. gr. sjómannalaga nr. 67/1963 eins og þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 49/1980. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 138/1984, sem birtur er í dómasafni 1985 bls. 1360, var tekin afstaða til kröfu sjómanns á fiskiskipi, sem veiktist í veiðiferð en hafði áður sammælst við útgerðarmann þess um að taka launalaust leyfi eftir lok hennar, um laun í veikindaforföllum vegna næstu veiðiferðar á grundvelli 3. mgr. 18. gr. laga nr. 67/1963. Þar var fallist á þá kröfu með því að lagaákvæði þetta yrði ekki skýrt þannig að réttur skipverja, sem veiktist við vinnu sína, til launa yrði skertur sökum þess að hann hefði á veikindatímabilinu átt að vera í launalausu leyfi. Til stuðnings þessu var vísað til skýringa í athugasemdum við frumvarp, sem varð að lögum nr. 49/1980, en þar sagði meðal annars eftirfarandi: „Hins vegar er gert ráð fyrir að skipverji, sem forfallast við vinnu sína, haldi launum þótt hann hafi átt að fara í launalaust frí síðar.“ Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þessu fordæmi í sams konar tilvikum verið fylgt við beitingu 1. mgr. 36. gr. núgildandi sjómannalaga, sbr. dóm í máli nr. 207/2005, sem birtur er í dómasafni 2005 bls. 4121, en þess er að gæta að dómar réttarins 6. mars 2008 í málum nr. 288 og 289/2007, sem stefndi hefur skírskotað til í málatilbúnaði sínum, vörðuðu ósambærileg atvik. Þá ber einnig að vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 389/2010 sem kveðinn var upp þann 19. apríl 2011. Telja verður að fyrir liggi skýr fordæmi Hæstaréttar í sambærilegum málum og verður ekki talið að sú vinnutilhögun sem gilti meðal vélstjóra á skipinu breyti því að stefnandi átti rétt á greiðslu 1.20 hlutar í veikindaforföllum sínum. Ekki er ágreiningur um útreikning stefnanda á kröfu sinni og verður hún því tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., greiði stefnanda, Gunnari Þórarinssyni 1.657.538 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. ágúst 2010 til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 626/2010
Hlutabréf Kaupsamningur Söluréttur Kaupréttur Tekjuskattur Fjármagnstekjuskattur Stjórnsýsla Vanhæfi Stjórnvaldsúrskurður Flýtimeðferð
B höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra þar sem opinber gjöld B vegna gjaldáranna 2005 og 2006 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist B þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem stofn til álagningar tekjuskatts, útsvars og fjármagnstekjuskatts, eins og hann hafði gert á skattframtölum fyrir gjaldárin 2005 og 2006, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem B hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn K árin 2001 og 2003 um kaup á hlutabréfum í K, en með þeim fékk B einnig að láni hjá K fé til kaupa á hlutabréfunum. K skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af B á sama verði og B keypti þau með álagi, kysi B svo að þremur árum liðnum og K áskildi sér rétt til að kaupa þau aftur á sama verði ef B léti af störfum sínum hjá sér á sama tímabili. Til tryggingar láninu frá K setti B hlutabréfin að handveði. B hélt því fram að ríkisskattstjóri hefði verið vanhæfur til að fjalla um málið vegna tiltekinna ummæla hans á opinberum vettvangi um skattlagningu samninga um kaup- eða sölurétt. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu B hafnað. B hélt því einnig fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður gekk. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu hafnað með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára, enda hefði B ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Um framangreint var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar var rakið að auk þess að K hefði lánað B fé til kaupa á hlutabréfum í K hefðu þrjú atriði falist í hinum umdeildu samningum en áhrif þeirra gætu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi var B heimilt að þeim tíma liðnum að selja K aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt vöxtum, uppbót og álagi. Í öðru lagi var K heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk vaxta af láninu fyrir því, ef ráðningarsambandi B og K yrði slitið. Í þriðja lagi gekkst B undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili nema með heimild félagsins en gjalda K annars févíti. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrátt fyrir að samningar B og K snérust ekki um kauprétt að hlutabréfum fælu þeir um margt í sér spegilmynd dæmigerðra kaupréttarsamninga og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Þar sem að í upphafsorðum 9. gr. laga nr. 90/2003 væri tekið fram að tekjur í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna og sama ákvæðis í eldri lögum nr. 75/1981 gætu myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmt kauprétti hlyti eðli máls samkvæmt að fara á sama veg um starfstengd kaup á hlutabréfum eins og B og K hefðu samið um. Hæstiréttur tók fram að á grundvelli samninganna hefðu tekjur B í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 getað myndast ef annað af tvennu gerðist. Annars vegar ef B hefði neytt söluréttar og þá haft af því hagnað sem svaraði til mismunar á söluverði og markaðsverði hlutabréfanna að viðbættri umsaminni uppbót og álagi. Hins vegar ef B losnaði undan viðjum kaupréttar K með því að starfa hjá honum um þriggja ára skeið eftir gerð hvors samnings og hlyti að launum fyrir það tekjur sem svöruðu til mismunar á markaðsverði hlutabréfanna og því verði sem kaupréttarins hefði ella verið neytt fyrir. Hvorki var í úrskurði ríkisskattstjóra né í málatilbúnaði Í byggt á ofangreindu heldur vísað til þess að tilvist söluréttar hefði valdið því að hlutabréfakaup B hefðu ekki orðið endanleg fyrr en við lok tímabilsins þegar B mátti neyta söluréttarins og að þá yrði að telja B til tekna mismuninn á markaðsverði hlutabréfanna á því tímamarki og umsömdu kaupverði. Að mati Hæstaréttar stóðst þessi forsenda ekki, enda hafði eignarréttur að hlutabréfunum færst yfir til B og K verið greitt kaupverð fyrir bréfin við upphaf samningssambandsins. Var aðalkrafa B því tekin til greina á þann hátt að felldur var úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra og Í gert að endurgreiða B það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðarins. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu B um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. nóvember 2010. Hann krefst þess aðallega að ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra 26. maí 2010 og viðurkennt að sér hafi verið rétt í skattframtali fyrir gjaldárið 2005 að telja fram 25.821.654 krónur sem stofn til álagningar tekjuskatts og útsvars og 2.258.199 krónur sem stofn til fjármagnstekjuskatts og í skattframtali fyrir gjaldárið 2006 að telja fram 39.655.358 krónur sem stofn til tekjuskatts og útsvars og 5.734.172 krónur sem stofn til fjármagnstekjuskatts. Áfrýjandi krefst jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér 44.879.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. júní 2010 til 29. sama mánaðar og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess sama og að framan greinir að öðru leyti en því að viðurkennt verði að stofn til álagningar tekjuskatts hans og útsvars skuli vera 27.846.654 krónur og fjármagnstekjuskatts 233.199 krónur gjaldárið 2005, en til tekjuskatts og útsvars 41.530.358 krónur og fjármagnstekjuskatts 3.859.172 krónur gjaldárið 2006. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Samkvæmt gögnum málsins gerðist áfrýjandi í ágúst 2000 starfsmaður hjá Kaupþingi banka hf. og gegndi þá stöðu lögfræðings við fyrirtækjaráðgjöf, en eftir að félagið hafði sameinast Búnaðarbanka Íslands hf. undir heitinu Kaupþing Búnaðarbanki hf. varð áfrýjandi í árslok 2003 forstöðumaður á því sviði. Þeirri stöðu mun hann enn hafa gegnt í október 2008 þegar félagið, sem hét orðið aftur Kaupþing banki hf., var tekið til slita eftir lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Áfrýjandi gerði í desember 2001 þrjá samninga við áðurnefndan vinnuveitanda sinn. Þar var í fyrsta lagi um að ræða lánssamning, sem var undirritaður 21. þess mánaðar, en samkvæmt honum tók áfrýjandi að láni frá Kaupþingi banka hf. 36.600.000 krónur. Fjárhæð þessa átti áfrýjandi að endurgreiða í einu lagi 21. desember 2004, en á lánstímanum skyldi hún bera 9,8% ársvexti. Í samningnum var meðal annars tekið fram að til tryggingar efndum áfrýjanda yrðu sett að veði hlutabréf í Kaupþingi banka hf. að nafnverði 3.000.000 krónur, en önnur atriði í samningnum en nú hefur verið getið varða ekki sakarefni þessa máls. Samningnum fylgdi yfirlýsing áfrýjanda frá sama degi með ósk hans um að lánsfjárhæðin yrði greidd út með innborgun á tiltekinn reikning Kaupþings banka hf., „þar sem greiðslunni verður varið í greiðslu á hlutafé í Kaupþingi hf. sem undirritaður hefur keypt af KÞ.“ Í öðru lagi er óumdeilt að áfrýjandi hafi 21. desember 2001 gert við Kaupþing banka hf. samning, sem mun síðan hafa glatast, um að hlutabréf í félaginu að nafnverði 3.000.000 krónur, sem geymd væru á tilteknum vörslureikningi, væru sett því að handveði til tryggingar láni að fjárhæð 36.600.000 krónur, sem veitt hafi verið samkvæmt samningi um kaup áfrýjanda á þeim hlutabréfum. Í veðsamningnum mun hafa verið tiltekið að áfrýjandi afsalaði sér öllum umráðum yfir hlutabréfunum á gildistíma veðsetningarinnar, sem næði til arðs af þeim og jöfnunarhlutabréfa sem kynnu að verða gefin út, en hann skyldi þó fara með atkvæðisrétt á grundvelli hlutabréfanna væri skuld hans í skilum. Í þriðja lagi gerðu áfrýjandi og félagið samning 31. desember 2001 „um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í Kaupþingi hf.“, en samkvæmt honum var áfrýjandi kaupandi, félagið var seljandi og varðaði samningurinn „kaup kaupanda á hlut í KÞ af KÞ, sölurétt kaupanda á hlut til KÞ og kauprétt KÞ á hlut kaupanda“, allt eftir því, sem þar var nánar ákveðið. Í samningnum var því lýst að áfrýjandi keypti af Kaupþingi banka hf. hlutabréf í félaginu að nafnverði 3.000.000 krónur fyrir samtals 36.600.000 krónur, sem greiddar yrðu sama dag og samningurinn yrði undirritaður. Í 5. grein hans skuldbatt félagið sig „ef kaupandi óskar, til að lána kaupanda fyrir öllu kaupverði hins selda“ með þeim skilmálum að skuldin yrði greidd í einu lagi að liðnum þremur árum frá undirritun samningsins nema áfrýjandi kysi að greiða hana fyrr, hún bæri 9,8% ársvexti, sem yrðu höfuðstólsfærðir árlega, og áfrýjandi setti félaginu hlutabréfin að handveði til tryggingar henni, en að auki sagði eftirfarandi í þessari grein: „Ef kaupandi hættir vegna ákvörðunar hans sjálfs að vinna hjá KÞ gjaldfellur lánið. Gjaldfellingin á ekki við ef starfsmaður hættir störfum af öðrum ástæðum en vegna ákvörðunar hans sjálfs.“ Í 6. grein samningsins var mælt fyrir um að hlutabréfin yrðu afhent „eigi síðar en þegar greiðsla hlutarins hefur átt sér stað“, en þá fengi áfrýjandi rétt til hlutabréfanna, sem yrðu rafrænt skráð á nafn hans, með þeim takmörkunum, sem leiddu af veðsetningu þeirra. Þess var og getið að öll réttindi ættu að fylgja hlutabréfunum frá afhendingu, svo sem til arðs, forgangs að nýju hlutafé og jöfnunarhluta. Samkvæmt 7. grein samningsins var áfrýjanda í þrjú ár frá undirskrift hans óheimilt að selja hlutabréfin. Ef hann seldi allt að einu skyldi hann greiða félaginu févíti, sem yrði ákveðið eftir nánari reglum og aldrei lægra en sem næmi mismuni á markaðsverði hlutabréfanna og kaupverði þeirra að viðbættum vöxtum, en jafnframt myndi lán eftir 5. grein samningsins „gjaldfalla við söluna.“ Tekið var fram að áfrýjanda væri óheimilt að semja við aðra um að taka áhættu af breytingum á andvirði hlutabréfanna, en í niðurlagi greinarinnar sagði jafnframt: „Falli söluréttur niður fellur einnig niður kvöð um sölubann ... Falli sölurétturinn niður verður kaupréttur í 11. gr. virkur þannig að KÞ hefur rétt á að kaupa hlutinn skv. því verði sem tilgreint er í 11. gr.“ Í 8., 9. og 10. grein samningsins voru ákvæði um sölurétt og sagt að með honum væri átt við rétt áfrýjanda til að selja hlutabréfin til Kaupþings banka hf. samkvæmt því, sem þar greindi nánar, en tekið var fram að áfrýjandi hefði „rétt en ekki skyldu til að nýta söluréttinn.“ Um nánara inntak þessa réttar sagði eftirfarandi í 9. grein: „KÞ skuldbindur sig, að uppfylltum skilyrðum þessa samnings, og óski kaupandi eftir því, að kaupa hið selda á markaðsverði á lokadegi og til viðbótar greiða kaupanda uppbót sem nemur mismun á því verði sem kaupandi keypti hið selda á af KÞ að viðbættum fjármagnskostnaði ... kaupanda vegna kaupa á hinu selda, að frádregnu fyrrnefndu markaðsverði og að frádregnum arði sem kann að hafa verið greiddur út til kaupanda vegna hins selda. Ef markaðsverð hins selda er hærra en framreiknað kaupverð kaupanda skal 10% af þeim mun bætt við uppbótina. Hafi jöfnunarbréf verið gefin út til kaupanda vegna hins selda skal markaðsverðið einnig skoðast sem fullnaðargreiðsla fyrir þann hlut og skal sá hlutur fylgja með í sölunni. Til viðbótar skal KÞ greiða kaupanda 50% álag á uppbótina.“ Tekið var fram að markaðsverð á lokadegi væri lokagengi á verðbréfaþingi á uppgjörsdegi söluréttar, sem eingöngu mætti nýta á þriggja daga tímabili þegar þrjú ár væru liðin frá undirritun samningsins, en eftir það yrði réttarins aðeins neytt með samþykki Kaupþings banka hf. Sölurétturinn var jafnframt háður þeim takmörkunum að á næstu þremur árum skyldi hann falla niður ef áfrýjandi segði upp starfi hjá Kaupþingi banka hf., hann léti af því „án þess að virða uppsagnarfrest“ eða honum yrði sagt upp eða ráðningu hans rift vegna brota í starfi, en í síðastgreinda tilvikinu skyldi lán til hlutabréfakaupanna falla í gjalddaga eftir ákvæðum 5. greinar samningsins. Yrði áfrýjanda á hinn bóginn sagt upp starfi af öðrum ástæðum, léti hann af því vegna veikinda eða varanlegs líkamstjóns eða félli hann frá skyldi sölurétturinn verða virkur í eina viku frá starfslokadegi og falla síðan niður, en lán myndi þá gjaldfalla eins og að framan greinir. Í 13. grein samningsins var mælt fyrir um hvernig áfrýjanda bæri að standa að því að neyta söluréttarins, sem Kaupþing banki hf. hefði eina viku til að efna að framkominni tilkynningu, en í 14. grein var tekið fram að áfrýjanda væri óheimilt að framselja þennan rétt. Í 11. grein samningsins voru svofelld ákvæði um kauprétt: „Láti kaupandi af störfum af eigin ákvörðun innan 3ja ára frá gerð þessa samnings, er sagt upp vegna brota í starfi innan sömu tímamarka eða uppfylli kaupandi ekki önnur skilyrði þessa samnings hefur KÞ kauprétt á hinu selda á verði sem er jafn hátt og kaupandi keypti hið selda á af KÞ að viðbættum fjármagnskostnaði ... kaupanda vegna kaupanna. Hafi arður verið greiddur til kaupanda vegna hins selda skal það koma til frádráttar því verði sem KÞ þarf að greiða kaupanda vegna kaupréttarins. Kauprétturinn tekur einnig til jöfnunarbréfa sem gefin hafa verið út til kaupanda vegna hins selda og eru þau innifalin í því verði sem tilgreint er hér að ofan í þessari grein. KÞ skal hafa viku til að nýta kauprétt sinn eftir að hann verður virkur. Kauprétturinn verður virkur þegar uppsögn eða riftun er tilkynnt eða starfsmaður lætur af störfum án þess að virða uppsagnarfrest. Kauprétturinn verður ávallt virkur um leið og söluréttur fellur niður. KÞ hefur val um hvort félagið nýtir þennan rétt eða ekki. Selji kaupandi bréfin án þess að bjóða KÞ bréfin fyrst til sölu, þ.e. hafi kauprétturinn orðið virkur, skulu ákvæði um févíti í 7. gr. þessa samnings eiga við um söluna.“ Loks er þess að geta að í 12. grein samningsins sagði eftirfarandi um skattskyldu: „KÞ mun halda eftir staðgreiðsluskatti samkvæmt gildandi reglum á uppgjörsdegi söluréttar eða kaupréttar. Skattskylda launa- og fjármagnstekna sem kann að myndast vegna þessa samnings er á ábyrgð kaupanda.“ Í nóvember og desember 2003 gerði áfrýjandi aftur samninga um hlutabréfakaup við vinnuveitanda sinn, sem hét þá Kaupþing Búnaðarbanki hf. Þar var í fyrsta lagi um að ræða samning „um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í Kaupþingi Búnaðarbanka hf.“, en hann var undirritaður 19. nóvember 2003 og tók til 375.000 hluta, sem áfrýjandi keypti fyrir 79.340.875 krónur að meðtalinni þóknun að fjárhæð 590.875 krónur. Samningur þessi var í meginatriðum samsvarandi samningnum frá 31. desember 2001, sem lýst var að framan, en lán, sem áfrýjandi skyldi eiga kost á fyrir kaupverði hlutabréfanna, átti þó að bera svokallaða REIBOR millibankavexti, og álag á uppbót, sem greitt yrði áfrýjanda ef hann neytti söluréttar, skyldi vera 77% í stað 50% samkvæmt 9. grein eldri samningsins. Þá átti söluréttur áfrýjanda ekki að falla niður þótt hann léti af starfi hjá félaginu innan þriggja ára, eins og gilti í tilteknum tilvikum eftir eldri samningnum, heldur verða virkur og skyldi áfrýjandi þá eiga kost á að neyta réttarins í einn mánuð frá starfslokum ef þau stöfuðu af uppsögn af hendi félagsins, en ella í tvo. Að auki var ráðgert í ákvæðum þessa samnings um kauprétt félagsins að fyrir hlutabréfin skyldi greitt verð, sem reiknað yrði á sama hátt og lýst var í 11. grein eldri samningsins, að því viðbættu að áfrýjandi fengi „uppbót sem nemur 10% af mismun upphaflegs kaupverðs og þess verðs sem kauprétturinn er nýttur á.“ Í öðru lagi gerði áfrýjandi lánssamning við félagið 9. desember 2003, en með honum tók áfrýjandi að láni 79.340.875 krónur, sem endurgreiða átti í einu lagi 19. nóvember 2006, og átti skuldin að bera „12 mánaða REIBOR vexti“, sem þá væru 5,5%. Önnur ákvæði lánssamningsins svöruðu efnislega til samningsins frá 21. desember 2001, sem áður var lýst, að undanteknu því að í yngri samningnum var tekið fram að félagið gæti meðal annars sagt láninu upp ef áfrýjandi bryti gegn kaupsamningnum frá 19. nóvember 2003, en samsvarandi fyrirmæli voru ekki í eldri lánssamningnum. Þá gaf áfrýjandi í þriðja lagi út yfirlýsingu 9. desember 2003 um að Kaupþingi Búnaðarbanka hf. væru sett að handveði hlutabréf að nafnverði samtals 375.000 krónur til tryggingar skuld að fjárhæð 79.340.875 krónur. Efnisatriði í þessari yfirlýsingu svara til þess, sem áður var lýst varðandi samning um handveð frá 21. desember 2001, að öðru leyti en því að veðréttur félagsins samkvæmt yfirlýsingunni náði ekki til arðs af veðsettu hlutabréfunum. Samkvæmt kaupsamningi áfrýjanda við Kaupþing banka hf. 31. desember 2001 átti söluréttur þess fyrrnefnda, bann við sölu hans á hlutabréfunum, sem samningurinn tók til, og kaupréttur þess síðarnefnda að falla eins og áður greinir niður þegar þrjú ár væru liðin frá undirritun samningsins. Áfrýjandi var starfandi hjá félaginu, sem komið var í stað upphaflega viðsemjanda hans, þegar ákvæði samningsins um þessi atriði runnu skeið sitt á enda 31. desember 2004 og neytti þá hvorki hann söluréttar né félagið kaupréttar. Skuld áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum frá 21. desember 2001 átti sem fyrr segir að greiðast á sama degi árið 2004. Til þess mun ekki hafa komið, en af gögnum málsins verður ekki séð hvort samningur hafi verið gerður á þessum tíma um nýjan gjalddaga skuldarinnar. Í skattframtali áfrýjanda fyrir gjaldárið 2005 var stofn til tekjuskatts og útsvars vegna tekna ársins 2004 tilgreindur samtals 25.821.654 krónur, en fjármagnstekjur voru taldar alls 2.258.199 krónur. Í framtalinu var ekki vikið að atriðum, sem vörðuðu brotthvarf framangreindra réttinda og skyldna áfrýjanda eftir kaupsamningnum frá 31. desember 2001, en meðal framtalinna fjármagnstekna munu 2.025.000 krónur hafa komið til vegna arðs af hlutabréfunum, sem hann keypti með þeim samningi og kaupsamningnum frá 19. nóvember 2003. Áfrýjandi gerði 1. desember 2005 nýjan lánssamning við vinnuveitanda sinn, sem þá virðist hafa aftur tekið upp heitið Kaupþing banki hf. Með þeim samningi tók áfrýjandi að láni 577.058.159 krónur til endurgreiðslu í einu lagi 1. desember 2010, en á lánstímanum átti skuldin að bera REIBOR vexti með 1,2% álagi, sem legðust árlega við höfuðstól skuldarinnar. Kveðið var á um skyldu áfrýjanda til að setja að handveði til tryggingar skuldinni hlutabréf í Kaupþingi banka hf. að nafnverði samtals 1.540.583 krónur, en jafnframt um heimild félagsins til að krefja áfrýjanda um frekari tryggingar ef verðmæti veðsins rýrnaði umfram nánar tilgreind mörk. Í tengslum við þetta var tekið fram að „ábyrgð lántaka á skuldinni ... takmarkast við andvirði handveðsins og hvers kyns viðbótartrygginga sem hann kann að leggja fram ... en auk þess skal hann því til viðbótar bera ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar eins og hún er á hverjum tíma með öðrum eignum sínum. ... Að öðru leyti en að framan greinir ber lántaki ekki ábyrgð á greiðslu skuldarinnar með öðrum eignum en handveðinu.“ Sama dag gaf áfrýjandi út yfirlýsingu um að Kaupþingi banka hf. væru sett að handveði hlutabréf í því félagi að nafnverði 1.540.583 krónur til tryggingar hvers kyns skuldbindingum, sem áfrýjandi kynni að standa í við bankann. Tekið var fram að Kaupþing banki hf. skyldi fara með öll umráð hlutabréfanna á meðan veðrétturinn væri í gildi, en þó skyldi áfrýjandi hafa á hendi atkvæðisrétt vegna þeirra, njóta forgangsréttar til áskriftar að nýju hlutafé og taka við arði af þeim. Jafnframt var mælt svo fyrir að áfrýjanda væri óheimilt að ráðstafa hlutabréfunum án samþykkis veðhafans á meðan skuldir, sem veðið tæki til, væru ekki að fullu greiddar. Í málinu virðist óumdeilt að í lánssamningi þessum hafi verið teknar saman skuldir áfrýjanda við Kaupþing banka hf. samkvæmt samningunum frá 21. desember 2001 og 9. desember 2003, sem stöfuðu af áðurgreindum kaupum hans á hlutabréfum í félaginu sem þá voru að nafnverði samtals 675.000 krónur, en jafnframt skuldir við þann sama eða önnur fjármálafyrirtæki, sem áfrýjandi hafi stofnað til vegna annarra kaupa á hlutabréfum í sama félagi að nafnverði alls 865.583 krónur. Síðastgreind hlutabréfakaup koma máli þessu ekki frekar við, en handveðsetning áfrýjanda samkvæmt yfirlýsingunni frá 1. desember 2005 tók þannig til allra hlutabréfa hans í félaginu. Í framhaldi af gerð lánssamningsins og handveðsyfirlýsingarinnar, sem hér hefur verið lýst, gerðu áfrýjandi og Kaupþing banki hf. sameiginlega yfirlýsingu 30. desember 2005, þar sem felld voru úr gildi ákvæði í samningi þeirra frá 19. nóvember 2003 um sölurétt áfrýjanda, kauprétt félagsins og takmarkanir á heimild hans til að selja hlutabréfin, sem hann keypti með þeim samningi. Samkvæmt skattframtali áfrýjanda 2006 nam stofn til tekjuskatts hans og útsvars vegna tekna á árinu 2005 samtals 39.655.358 krónum og til fjármagnstekjuskatts 5.734.172 krónum, en þar af munu 1.875.000 krónur hafa stafað af arði af hlutabréfunum í Kaupþingi banka hf., sem áfrýjandi keypti með samningnum 19. nóvember 2003. Í framtalinu var einskis getið um að söluréttur, sölubann og kaupréttur að hlutabréfunum, sem sá kaupsamningur tók til, hafi fallið niður á árinu 2005. Samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi hafa átt fyrrnefnd hlutabréf í Kaupþingi banka hf. og staðið í skuld vegna kaupa á þeim þegar félagið var tekið til slita 8. október 2008. Ekki er ágreiningur um að þessi hlutabréf hafi þá orðið verðlaus með öllu. Á stjórnarfundi Kaupþings banka hf. 25. september sama ár hafði verið samþykkt heimild handa framkvæmdastjóra félagsins til að fella niður allar persónulegar skuldbindingar starfsmanna þess samkvæmt lánssamningum, sem gerðir hefðu verið í tengslum við kaup þeirra á hlutabréfum í félaginu. Óumdeilt er að þessarar heimildar hafi meðal annars verið neytt gagnvart áfrýjanda vegna skuldbindinga, sem hann bar eftir fyrrgreindum lánssamningi frá 1. desember 2005, en fyrir liggur að Kaupþing banki hf. höfðaði mál á hendur áfrýjanda með stefnu 22. júní 2010 til riftunar á þeirri ráðstöfun og greiðslu á 85.391.224 krónum. Því máli mun ekki vera lokið fyrir héraðsdómi. II Ríkisskattstjóri ritaði bréf til Kaupþings banka hf. 9. maí 2005, þar sem óskað var eftir nánar tilgreindum upplýsingum um samninga og viðskipti félagsins við stjórnendur þess á árunum 2002, 2003 og 2004, þar á meðal samninga um kauprétt og sölurétt að hlutabréfum í félaginu og lánssamninga, svo og önnur hlutabréfaviðskipti milli þess og stjórnenda. Þessu erindi svaraði Kaupþing banki hf. 6. júní 2005, þar sem meðal annars var upplýst um kaupsamning áfrýjanda 19. nóvember 2003 og lánssamning 9. desember sama ár og voru afrit þeirra látin af hendi. Ríkisskattstjóri virðist ekkert hafa aðhafst frekar af þessu tilefni gagnvart áfrýjanda fyrr en með bréfi 23. febrúar 2009, þar sem því var beint til hans á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að „láta í té upplýsingar og gögn um starfstengd hlutabréfakaup ... í Kaupþingi banka hf. ... með sölurétti.“ Í bréfinu var meðal annars vísað til þess að ríkisskattstjóri hafi fengið upplýsingar um að áfrýjandi hafi „fengið sölurétt á 300.000 hlutum í desember 2001 og 375.000 hlutum í nóvember 2003“. Af því tilefni var lagt fyrir áfrýjanda að láta af hendi afrit af samningum við Kaupþing banka hf. um kaup á hlutabréfum í félaginu með sölurétti og lánssamningum sem slíku tengdust, svo og að upplýsa „hvort söluréttir hafi verið nýttir, hvort þeim hafi verið sagt upp eða fallið hafi verið frá þeim eða hvort söluréttirnir hafi runnið út samkvæmt lokadagsetningu samninganna og tilgreina dagsetningar í því sambandi.“ Þá var jafnframt lagt fyrir áfrýjanda að veita upplýsingar um markaðsgengi á hlutabréfum í félaginu annars vegar þegar hann hafi gert samninga um þau og hins vegar þegar söluréttur hafi verið nýttur, fallið hafi verið frá honum eða hann runnið út. Áfrýjandi mun af þessu tilefni hafa 4. maí 2009 sent ríkisskattstjóra áðurgreinda samninga frá 2001 og 2003 og yfirlýsingu frá 30. desember 2005 ásamt því að veita upplýsingar um þau atriði, sem að framan greinir. Með bréfi 7. desember 2009 tilkynnti ríkisskattstjóri áfrýjanda að fyrirhuguð væri endurákvörðun opinberra gjalda hans vegna gjaldáranna 2003 til 2006. Til nánari skýringa á þessu voru rakin fyrrgreind atvik í tengslum við hlutabréfakaup áfrýjanda með samningunum 31. desember 2001 og 19. nóvember 2003. Vísað var til þess að fyrir lægju upplýsingar um að „starfstengd kaup á hlutabréfum með sölurétti“ hafi rutt sér til rúms hér á landi á árunum 2001 til 2003, einkum á sviði fjármálafyrirtækja. Algengt væri í þeim tilvikum að söluréttur, sem mætti líta á sem tryggingarvernd, gilti í þrjú til fimm ár, en slíkir samningar hefðu oft einkenni kaupréttarsamninga og gætu því tekjur af þeim orðið skattskyldar með sama hætti og launatekjur. Ríkisskattstjóri liti svo á „að samningafléttan sem þarna búi að baki feli oftast í sér að verið sé að skapa áhættulaus eða áhættulítil skilyrði fyrir söluréttarhafann til þess að hann geti annað hvort hagnast á kaupunum eða komist hjá tapi.“ Samkvæmt samningum um þetta léti söluréttarhafinn yfirleitt ekkert fé af hendi við kaupin, heldur gæfi út eingreiðsluskuldabréf til jafnlengdar söluréttinum, sem tryggt væri með veði „í söluréttinum“. Hann væri óframseljanlegur og söluréttarhafanum skylt að eiga hlutabréfin og vera í starfi hjá vinnuveitandanum um tiltekinn tíma. Hækkuðu hlutabréfin í verði á þeim tíma, sem söluréttur gilti, gæti söluréttarhafinn ákveðið að eiga þau áfram og gert upp skuld samkvæmt skuldabréfinu, en ef verðið lækkaði gæti hann nýtt söluréttinn og gengið „skaðlaus frá kaupunum eða jafnvel með hagnaði.“ Umfjöllun um þetta lauk svo með eftirfarandi orðum: „Ríkisskattstjóri telur að í því tilviki sem hér um ræðir hafi gjaldandi gert starfstengda samninga við KB á árunum 2001 og 2003 sem líta verði á sem kaupréttarútfærslu sem hann hafi haft tekjur af sem skattleggja beri sem laun. Samningarnir byggi á starfssambandi gjaldanda við KB og hafi að öðru leyti á sér það yfirbragð sem lýst er hér á undan. Því beri að líta fram hjá formi viðskiptanna, sbr. ... 57. gr. laga nr. 90/2003 ... og færa gjaldanda til tekna sem launatengd hlunnindi þær tekjur sem hann hafði af hlutabréfunum á meðan söluréttirnir voru í gildi. Annars vegar sé um að ræða þá hækkun sem varð á verðmæti hlutabréfanna í KB frá þeim tíma sem kaupsamningarnir voru gerðir og þangað til söluréttinum lauk og hins vegar fenginn arð á sama tímabili. Við útreikning á kaupréttartekjum beri að líta til 9. gr. laganna þar sem kveðið er á um hvernig beri að reikna út slíkar tekjur.“ Áfrýjandi andmælti framangreindri ráðagerð í ítarlegu bréfi til ríkisskattstjóra 20. janúar 2010. Þau andmæli fengu því ekki breytt að ríkisskattstjóri lét verða af boðaðri endurákvörðun gjalda áfrýjanda með úrskurði 26. maí 2010. Forsendur þess úrskurðar verða ekki raktar hér, en í meginatriðum var niðurstaða þar reist á röksemdum, sem svara til þess sem fram kom í áðurgreindu bréfi ríkisskattstjóra 7. desember 2009. Í úrskurðinum var endurákvörðun gjalda áfrýjanda vegna gjaldársins 2005 dregin saman á þann hátt að hann hafi á árinu 2004 haft arðstekjur að fjárhæð samtals 2.025.000 krónur af hlutabréfunum í Kaupþingi banka hf., sem hann keypti með samningum 31. desember 2001 og 19. nóvember 2003. Söluréttur samkvæmt eldri samningnum, sem hafi verið gerður um 300.000 hluti, hafi runnið út 31. desember 2004 og gengi hlutanna þá verið 442, þannig að verðmæti þeirra hafi numið 132.600.000 krónum. Kaupverð þessara hluta hafi verið 36.600.000 krónur og áfrýjandi því haft tekjur að fjárhæð 96.000.000 krónur af verðhækkun. Stofn til tekjuskatts hans og útsvars, sem var 25.821.654 krónur, yrði því hækkaður um 96.000.000 krónur að viðbættum 2.025.000 krónum vegna arðstekna og 24.506.250 krónum vegna álags samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 eða samtals 122.531.250 krónur. Stofn til fjármagnstekjuskatts, sem var 2.258.199 krónur, yrði á hinn bóginn lækkaður um 2.025.000 krónur. Vegna gjaldársins 2006 var vísað til þess að áfrýjandi hafi haft 1.875.000 krónur í arðstekjur á árinu 2005 af hlutabréfunum, sem hann keypti með samningnum 19. nóvember 2003. Gengi þeirra 375.000 hluta, sem samningurinn tók til, hafi verið 746 þegar söluréttur samkvæmt honum féll niður 30. desember 2005 og verðmæti þeirra þannig 279.750.000 krónur. Kaupverð hlutanna hafi verið 79.340.875 krónur og hafi áfrýjandi því notið tekna af verðhækkun að fjárhæð 200.409.125 krónur. Stofn til tekjuskatts og útsvars, sem var 39.655.358 krónur, yrði því hækkaður sem þessu svarar að viðbættum 1.875.000 krónum vegna arðstekna og 50.571.031 krónu vegna álags eða samtals um 252.855.156 krónur. Stofn til fjármagnstekjuskatts, sem var 5.734.172 krónur, lækkaði þessu til samræmis um 1.875.000 krónur. Vegna þessara breytinga hækkuðu álögð gjöld áfrýjanda vegna gjaldársins 2005 um 52.984.785 krónur, en vegna 2006 um 102.781.810 krónur eða samtals 155.766.595 krónur. Áfrýjandi greiddi innheimtumanni stefnda 44.879.000 krónur 22. júní 2010 upp í þau gjöld, sem lögð voru á hann með framangreindum úrskurði ríkisskattstjóra. Fjárhæð þessarar greiðslu hefur ekki sérstaklega verið skýrð í málinu, en með henni fylgdi bréf áfrýjanda, þar sem lýst var yfir að hún væri innt af hendi með fyrirvara og jafnframt gerð krafa um endurgreiðslu hennar eftir ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi mál þetta 29. júní 2010. Fyrrgreindar aðalkröfur hans miða að því að fá úrskurð ríkisskattstjóra frá 26. maí 2010 felldan úr gildi og opinber gjöld áfrýjanda færð í það horf, sem þau voru eftir upphaflegri álagningu, svo og að stefnda verði gert að endurgreiða með vöxtum fjárhæðina, sem áfrýjandi innti af hendi 22. júní sama ár. Með varakröfu leitar áfrýjandi á hinn bóginn ógildingar á úrskurðinum að öðru leyti en því að áðurnefndar arðstekjur á árunum 2004 og 2005 verði taldar með stofni til tekjuskatts og útsvars og lækki stofn til fjármagnstekjuskatts sem því svarar. III Með vísan til forsendna héraðsdóms verða staðfest niðurstaða hans um málsástæður áfrýjanda, sem lúta annars vegar að vanhæfi ríkisskattstjóra til að fara með málið, sem lauk með úrskurðinum 26. maí 2010, og hins vegar að því að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar opinberra gjalda áfrýjanda samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið liðinn þegar úrskurðurinn gekk. Af ákvæðum kaupsamninga áfrýjanda við Kaupþing banka hf. 31. desember 2001 og Kaupþing Búnaðarbanka hf. 19. nóvember 2003, sem áður voru rakin, orkar ekki tvímælis að eignarréttur að hlutabréfunum, sem samningarnir tóku til, færðist í hendur áfrýjanda um leið og kaupverð bréfanna var greitt með fé, sem félögin veittu honum með lánssamningunum 21. desember 2001 og 9. desember 2003. Kaupsamningarnir geymdu þó um leið ákvæði um þrennt annað, sem ráðist gæti af nánari atvikum á næstu þremur árum. Í fyrsta lagi var mælt fyrir um heimild áfrýjanda til að neyta að þeim tíma liðnum réttar til að selja félaginu aftur hlutabréfin fyrir verð, sem svaraði til upphaflegs kaupverðs þeirra ásamt vöxtum af láni fyrir því auk sérstakrar uppbótar og álags á söluverðið, en þessi söluréttur áfrýjanda var þó í meginatriðum háður því skilyrði að hann yrði þá enn við störf hjá félaginu. Í öðru lagi var mælt fyrir um heimild félagsins til að kaupa aftur hlutabréfin af áfrýjanda hvenær sem var á þessu tímabili fyrir verð, sem svaraði upphaflegu kaupverði og vöxtum af láni fyrir því, en þessi kaupréttur félagsins gat orðið virkur ef ráðningarsambandi áfrýjanda við það var slitið. Í þriðja lagi gekkst áfrýjandi undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili nema með heimild félagsins, en gjalda til þess févíti, sem næmi að minnsta kosti öllum hagnaði af ráðstöfun hlutabréfanna, ef hann virti ekki þetta sölubann. Samningsákvæðin um þessi þrjú atriði geta engu um það breytt að kaupin sem slík voru fullnuð þegar í stað við undirritun samninganna og greiðslu kaupverðs, en á hinn bóginn gátu þessi ákvæði haft ýmis önnur áhrif í lögskiptum aðilanna á síðari stigum. Í því sambandi er þess fyrst að gæta að hefði áfrýjandi neytt söluréttar síns hefði hann eftir það verið settur eins og kaupin hefðu aldrei verið gerð, en þó jafnframt notið ábata af samningsbundinni viðbót á söluverðið. Hefðu hlutabréfin lækkað í verði fram að því að söluréttar væri neytt hefði áfrýjandi að auki haft þann hag af þeirri ráðstöfun að þurfa ekki að bera tjón af verðlækkuninni. Þessi hlunnindi áfrýjanda af nýtingu söluréttarins hefðu orðið á kostnað félagsins. Hlutabréfin, sem hann keypti, hækkuðu á hinn bóginn verulega í verði á þriggja ára tímabili eftir gerð hvors samnings og kom því aldrei til þess að hann neytti söluréttar. Hann hafði því þegar upp var staðið engan fjárhagslegan ávinning af söluréttinum annan en þann að hafa ekki þurft að stofna til útgjalda til að tryggja sig á samsvarandi hátt fyrir hugsanlegri verðlækkun hlutabréfanna, svo sem með gerð afleiðusamnings við fjármálafyrirtæki. Hefði félagið í annan stað fengið tilefni til að neyta kaupréttar síns og látið verða af því hefði áfrýjandi að vísu orðið eins settur og ef kaupsamningarnir hefðu aldrei verið gerðir, en vegna hækkana, sem urðu á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði, hefði slík ráðstöfun orðið áfrýjanda til verulegs tjóns. Með því að starfa hjá félaginu til enda þess þriggja ára tímabils, sem um var samið, kom áfrýjandi í veg fyrir þetta tjón og naut þessa ávinnings af störfum sínum á því tímabili til viðbótar almennum launatekjum. Af sölubanni bar áfrýjandi ekki frekari byrðar en að geta ekki leyst til sín á þriggja ára tímabili hagnað af hækkun á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði, enda var hann með sölurétti tryggður fyrir tjóni af lækkun verðsins. Að loknu tímabili sölubannsins var áfrýjanda á hinn bóginn frjálst að ráðstafa hlutabréfunum, þar á meðal til að afla sér lánsfjár gegn veði í þeim svo sem hann gerði 1. desember 2005, en höftin, sem hvíldu upp frá því á ráðstöfunarrétti áfrýjanda yfir hlutabréfunum, stöfuðu af almennum reglum um áhrif veðréttinda, sem hann stofnaði sjálfur til, og voru sölubanni alls óviðkomandi. Þegar framangreind atriði eru virt í heild er ljóst að samningar áfrýjanda við Kaupþing banka hf. 31. desember 2001 og Kaupþing Búnaðarbanka hf. 19. nóvember 2003 voru ekki um kauprétt að hlutabréfum í þeirri dæmigerðu mynd að samið hafi verið um rétt starfsmanns til að kaupa tiltekinn fjölda hlutabréfa í félögunum að liðnum þremur árum fyrir markaðsverð, sem bréfin höfðu á samningsdegi, með því skilyrði að hann gegndi áfram störfum á því tímabili. Þess í stað fólu samningar áfrýjanda við félögin um margt í sér spegilmynd slíks kaupréttarsamnings, en fram hjá því verður á hinn bóginn ekki horft að endanlega niðurstaðan eftir þessum tveimur leiðum verður í raun nánast sú sama. Samkvæmt 1. málslið 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 1. málslið 7. gr. áðurgildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, teljast til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs, en engu skiptir hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Eftir nánari fyrirmælum í 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar þessara lagagreina telst meðal annars til skattskyldra tekna í þessu sambandi endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, sem innt er af hendi fyrir annan aðila. Af áðurgreindu efni kaupsamninga áfrýjanda við Kaupþing banka hf. 31. desember 2001 og Kaupþing Búnaðarbanka hf. 19. nóvember 2003 getur enginn vafi leikið á því að áfrýjanda voru með þeim og lánssamningunum 21. desember 2001 og 9. desember 2003 veitt hlunnindi, sem stóðu honum til boða sökum þess eins að hann var starfsmaður félaganna og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um þriggja ára skeið. Með upphafsorðum 9. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 8. gr. a. laga nr. 75/1981 eins og þeim var breytt með 2. gr. laga nr. 86/2000, hefur löggjafinn tekið af tvímæli um að tekjur í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og sama ákvæðis laga nr. 75/1981 geti meðal annars myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmt kauprétti. Eðli máls samkvæmt hlýtur að fara á sama veg um annars konar starfstengd kaup á hlutabréfum, eins og áfrýjandi gerði með samningunum 31. desember 2001 og 19. nóvember 2003, og gerist þá ekki þörf á að beita 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, til að fella hlunnindi áfrýjanda af þessum kaupum undir tekjur samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. beggja laga. Við afmörkun á því hver þau hlunnindi hafi nánar verið verður að gæta að því að við gerð samninganna áskotnuðust áfrýjanda ekki þegar í stað tekjur í þessum skilningi ef frá er talinn hagur hans af sölurétti, sem gerði hann eins settan og ef hann hefði á eigin kostnað gert afleiðusamning til að tryggja sig fyrir lækkun á gangverði hlutabréfanna, en í úrskurði ríkisskattstjóra 26. maí 2010 voru áfrýjanda ekki metnar tekjur vegna þessa og kemur þetta því ekki til frekari skoðunar í málinu. Eftir efni samninganna frá 31. desember 2001 og 19. nóvember 2003 gátu að öðru leyti ekki myndast tekjur hjá áfrýjanda í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 fyrr en annað af tvennu gerðist. Annars vegar hefði áfrýjandi getað neytt söluréttar samkvæmt samningunum og haft af því hagnað, sem svaraði til mismunar á söluverði og markaðsverði hlutabréfanna á þeim tíma að viðbættri umsaminni uppbót ásamt álagi. Hins vegar gat áfrýjandi losnað undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns með því að starfa áfram hjá honum um þriggja ára skeið eftir gerð hvors samnings og hlotið að launum fyrir það tekjur, sem svöruðu til mismunar á markaðsverði hlutabréfanna og því verði, sem kaupréttarins hefði ella verið neytt fyrir. Eins og ítrekað hefur áður komið fram nýtti áfrýjandi aldrei sölurétt samkvæmt samningunum frá 31. desember 2001 og 19. nóvember 2003 og myndaði sá réttur því ekki tekjur honum til handa. Í úrskurði ríkisskattstjóra 26. maí 2010 voru breytingarnar, sem gerðar voru á stofnum til álagningar tekjuskatts, útsvars og fjármagnstekjuskatts áfrýjanda gjaldárin 2005 og 2006, reistar á þeirri meginforsendu að tilvist þessa söluréttar hafi valdið því að hlutabréfakaup áfrýjanda af Kaupþingi banka hf. og Kaupþingi Búnaðarbanka hf. hafi í raun ekki orðið endanleg fyrr en við lok tímabilsins, sem áfrýjandi mátti neyta hans, og yrði því að telja honum til tekna mismuninn á markaðsverði hlutabréfanna á því tímamarki og umsömdu kaupverði. Sú forsenda fær samkvæmt framansögðu ekki staðist. Hvorki var í úrskurði ríkisskattstjóra né hefur stefndi í málatilbúnaði sínum fyrir dómi byggt á því að önnur atriði, sem að framan greinir, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar voru í úrskurðinum, og verður dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli, sbr. 2. mgr. 111. gr. og 1. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þessa verður að taka aðalkröfu áfrýjanda til greina á þann hátt að felldur verður úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra frá 26. maí 2010 og stefnda gert að endurgreiða áfrýjanda 44.879.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Í ljósi framangreindra atriða, sem ráða þeirri niðurstöðu í málinu, eru á hinn bóginn ekki skilyrði til að verða við kröfu áfrýjanda, sem lýtur að viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna til álagningar tekjuskatts, útsvars og fjármagnstekjuskatts, sem tilgreindir voru í skattframtölum hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006. Eftir þessum úrslitum málsins og að teknu tilliti til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður ríkisskattstjóra 26. maí 2010, þar sem endurákveðin voru opinber gjöld áfrýjanda, Bjarka H. Diego, fyrir gjaldárin 2005 og 2006, er felldur úr gildi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 44.879.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. júní 2010 til 29. sama mánaðar, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2010. Mál þetta sem dómtekið var 4. október sl. er höfðað með stefnu birtri 29. júní sl. Stefnandi er Bjarki H. Diego, Lálandi 5, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega: a. að úrskurður ríkisskattstjóra, dags. 26. maí 2010 (tilvísun 2010/279), verði ógiltur; og b. að viðurkennt verði með dómi að stefnanda hafi verið rétt í framtali sínu gjaldárið 2005 að telja fram stofn til tekjuskatts og útsvars 25.821.654 krónur og stofn til fjármagnstekjuskatts 2.258.199 krónur og í framtali sínu gjaldárið 2006 að telja fram stofn til tekjuskatts og útsvars 39.655.358 krónur og stofn til fjármagnstekjuskatts 5.734.172 krónur og c. að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 44.879.000 krónur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. júní 2010 til stefnubirtingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi sömu dómkröfur og fram koma í aðalkröfu en þó þannig að a. viðurkennt verði með dómi að skattskil stefnanda séu endurákvörðuð með þeim hætti að fyrir gjaldárið 2005 skuli telja fram stofn til tekjuskatts og útsvars 27.846.654 krónur og stofn til fjármagnstekjuskatts 233.199 krónur og fyrir gjaldárið 2006 skuli telja fram stofn til tekjuskatts og útsvars 41.530.358 krónur og stofn til fjármagnstekjuskatts 3.859.172 krónur. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins. MÁLSATVIK Í árslok 2001 var stefnanda, ásamt fleiri starfsmönnum Kaupþings, veittur kostur á að kaupa 3.000.000 hluti í bankanum á markaðsvirði sem þá var 12,20 krónur fyrir hvern hlut, væntanlega til samræmis við það markmið að hagsmunir bankans og starfsmanna færu saman. Starfaði stefnandi þá sem lögfræðingur í fyrirtækjaráðgjöf Kaupþings hf. Var kaupverð 36.600.000 og bauðst stefnanda að taka lán fyrir kaupunum að fjárhæð samtals 36.600.000 krónur. Var lánið til þriggja ára, með föstum 9,8% vöxtum, og skyldi greiðast með einni afborgun hinn 21. desember 2001. Voru hlutabréfin veðsett lánveitanda til tryggingar efndum lánssamningsins samkvæmt sérstakri handveðsyfirlýsingu, sem undirrituð var sama dag og lánssamningurinn. Í útborgunarbeiðni með lánssamningnum kemur fram að lánveitingin sé til kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi til samræmis við samning þar um. Stefnandi gerði samhliða samning við Kaupþing sem veitti honum sölurétt á umræddum hlutabréfum. Sem gagngjald fyrir söluréttinn gekkst stefnandi undir skuldbindingu um að selja ekki næstu 3 árin hlutabréfin, en yrði það engu að síður gert skyldi stefnandi greiða Kaupþingi févíti. Söluréttur skyldi einnig falla niður ef stefnandi segði upp störfum hjá Kaupþingi eða ef honum yrði sagt upp störfum vegna brota í starfi. Við slíkar aðstæður skyldi Kaupþing eiga kauprétt að hlutabréfum stefnanda á verði sem væri jafnhátt og hann hafði keypt hina seldu hluti á, að viðbættum fjármagnskostnaði, en að frádregnum arðgreiðslum. Söluréttur var einungis nýtanlegur í 3 daga að 3 árum liðnum frá undirritun samningsins, en einnig hefði verið unnt að nýta söluréttinn ef stefnanda hefði verið sagt upp störfum án sakar eða hefði stefnandi látið af störfum vegna veikinda eða varanlegs líkamlegs tjóns. Skyldi söluréttur þá vera virkur í eina viku frá starfslokadegi en falla niður eftir það. Stefnandi kveðst hafa notið allra þeirra réttinda sem fylgt hafi eignarhaldi að bréfunum, s.s. atkvæðisréttar, réttar til arðgreiðslna, forgangs til hlutafjárhækkunar og útgáfu jöfnunarhlutabréfa. Stefnandi hafi nýtt atkvæðisrétt sinn vegna hlutafjáreignarinnar á aðalfundum á þeim tíma sem sölurétturinn hafi verið í gildi, notið arðgreiðslna vegna hlutabréfanna og nýtt forgangsrétt sem hlutabréfin hafi veitt honum vegna hlutafjáraukningar í Kaupþingi. Einu takmarkanir sem hafi verið á eignarhaldi hlutabréfanna hafi verið ráðstöfunarhömlur sem leiða hafi mátt af veðsetningu hlutabréfanna og sölubann sem hafi verið afleiðing söluréttar sem stefnanda hafi verið veittur samhliða kaupum á hlutabréfunum. Á fundi stjórnar Kaupþings banka hinn 8. ágúst 2003 hafi verið skipuð sérstök launanefnd í bankanum, sem hafi verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar hafi verið til bankans í tengslum við skráningu hans á sænskan hlutabréfamarkað. Á fundinum hafi jafnframt verið staðfestar reglur fyrir nefndina. Hlutverk nefndarinnar samkvæmt þeim reglum hafi m.a. verið að „align theincentives of the excecutives with actions that willenhance long-term shareholder value“. Í nóvember árið 2003 hafi stefnanda, auk rúmlega 60 annarra starfsmanna bankans, stjórnenda sem og annarra lykilstarfsmanna, aftur verið veittur kostur á að kaupa hluti í Kaupþingi, til samræmis við fyrrgreinda stefnu stjórnar bankans. Í þetta skipti hafi verið um að ræða 375.000 hluti. Greitt hafi verið markaðsverð fyrir hlutina, 210 krónur pr. hlut, og hafi stefnandi greitt samtals 78.750.000 krónur fyrir þá. Hafi stefnanda boðist að taka lán fyrir kaupunum að fjárhæð samtals 79.340.875 krónur, að meðtalinni miðlunarþóknun til Kaupþings að fjárhæð 590.875 krónur (0,75%) vegna kaupa á umræddum hlutabréfum. Lánið hafi verið til þriggja ára, með REIBOR millibankavöxtum, og skyldi greiðast með einni afborgun hinn 19. nóvember 2006. Hafi hlutabréfin verið veðsett lánveitanda til tryggingar efndum lánssamningsins samkvæmt sérstakri handveðsyfirlýsingu, sem undirrituð hafi verið sama dag og lánssamningurinn. Veðrétturinn hafi þó ekki tekið til arðgreiðslna, enda hafi stefnandi á þessum tíma haft umtalsverða tryggingarþekju, þ.e. verðmæti hlutabréfa hans hafi verið umtalsvert hærra en lánveitingar á móti. Í útborgunarbeiðni með lánssamningnum komi fram að lánveitingin sé til kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi til samræmis við samning þar um. Stefnanda hafi samhliða verið veittur söluréttur samkvæmt samningi, dags. 19. nóvember 2003, með samsvarandi skilmálum og samkvæmt samningi frá 31. desember 2001, nema hvað samkvæmt samningnum frá 2003 hafi vinnuveitanda verið heimilt, samkvæmt 10. og 11. gr. samningsins, að segja stefnanda upp störfum (án sakar stefnanda) og nýta sér síðan rétt samkvæmt samningunum til að kaupa hlutabréf stefnanda á verði sem væri jafnhátt og hann hefði keypt hina seldu hluti á, að viðbættum fjármagnskostnaði og 10% álagi af mismun upphaflegs kaupverðs og þess verðs sem kaupréttur væri nýttur á. Sölurétturinn hafi sem fyrr einungis verið nýtanlegur í 3 daga að 3 árum liðnum frá undirritun samningsins, en einnig hefði verið unnt að nýta söluréttinn hefði stefnanda verið sagt upp störfum án sakar eða hann látið af störfum vegna eftirlaunaaldurs, veikinda, andláts eða varanlegs líkamlegs tjóns. Skyldi söluréttur þá vera virkur í eina viku frá starfslokadegi en falla niður eftir það. Stefnandi hafi eftir sem áður notið allra þeirra réttinda sem fylgt hafi eignarhaldi á bréfunum og nýtt atkvæðisrétt sinn á grundvelli hlutabréfaeignar á aðalfundum á þeim tíma sem sölurétturinn hafi verið í gildi, notið arðgreiðslna vegna hlutabréfanna og forgangsréttar sem hlutabréfin hafi veitt honum. Einu takmarkanir sem verið hafi á eignarhaldi hlutabréfanna hafi, líkt og áður, verið ráðstöfunarhömlur sem leiða hafi mátt af veðsetningu hlutabréfanna og sölubann sem hafi verið afleiðing söluréttar sem stefnanda hafi verið veittur. Á aðalfundi Kaupþings banka hinn 27. mars 2004 hafi verið samþykkt tillaga um að starfsmönnum og stjórnendum skyldi veittur valréttur til hlutabréfakaupa í bankanum. Þar hafi verið staðfest að kaupréttir sem og söluréttir með tilheyrandi eignarhaldi gætu á hverjum tíma numið allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Jafnframt hafi aðalfundur samþykkt að fela stjórn bankans að veita lán til hlutabréfakaupa til samræmis við almennar reglur um fjármögnun slíkra kaupa. Tillagan hefði áður verið kynnt Fjármálaeftirlitinu og rækilega farið yfir forsendur hennar. Í ræðu formanns launanefndar stjórnar bankans sem hann hafi flutt fyrir tillögunni komi fram að markmið launastefnu bankans sé að tengja saman hagsmuni starfsmanna við hagsmuni hluthafa með því að gera starfsmenn að eigendum að hlutum í bankanum. Þessu markmiði yrði hins vegar ekki náð nema með fjármögnun slíkra kaupa. Jafnframt sé lögð á það áhersla í ræðu formanns launanefndar að mikilvægt sé fyrir bæði starfsmenn og bankann sjálfan að starfsmenn séu varðir fyrir tjóni lækki verð hlutabréfanna. Söluréttur stefnanda vegna hlutabréfakaupa hinn 21. desember 2001 hafi runnið út þremur árum síðar án þess að til kæmi nýting á réttindum samkvæmt samningnum. Hafi lánið verið endurfjármagnað, en stefnandi hefði á þeim tíma keypt fleiri hluti í bankanum, m.a. í tengslum við nýtingu á forgangsrétti til hlutafjárkaupa við aukningu hlutafjár. Hafi þau hlutafjárkaup verið fjármögnuð af SPRON og Sparisjóði Keflavíkur, tryggð með veði í öllum hlutabréfum stefnanda í Kaupþingi og hafi allar lánveitingar verið með ríflegri tryggingarþekju. Öll hlutabréf stefnanda hafi eftir sem áður verið tekin handveði til tryggingar efndum, sem Kaupþing hafi annast um, og eftir sem áður hafi verið óheimilt að selja hlutabréfin á lánstímanum. Á árinu 2005 hafi Fjármálaeftirlitið gert athugasemdir við að hlutabréfakaup starfsmanna væru fjármögnuð utan bankans og í kjölfarið hafi stjórn bankans samþykkt hinn 28. september 2005 að slíkar lánveitingar skyldu ávallt fara fram innan bankans sjálfs. Rökin fyrir því hafi verið þau að í reglum bankans, sem staðfestar hafi verið af Fjármálaeftirlitinu, hafi verið gert ráð fyrir að innan bankans væri virkt eftirlit með fjárhagsstöðu starfsmanna. Slíku eftirliti væru hins vegar takmörk sett þegar um væri að ræða lánafyrirgreiðslur frá öðrum fjármálafyrirtækjum. Auk þessa skyldu hlutabréfakaup starfsmanna ávallt fara fram fyrir milligöngu Kaupþings og rétt að líta á fjármögnun kaupanna sem eðlilega afleiðingu kaupanna. Loks hafi verið talið að það gæti haft óheppilegar afleiðingar ef stjórnendur og starfsmenn bankans yrðu fjárhagslega háðir öðrum fjármálafyrirtækjum sem þeir væru í samkeppni við. Í minnisblaði til launanefndar stjórnar hinn 19. september 2005 séu raktar ýmsar hugleiðingar varðandi hlutabréfakaup starfsmanna, fjármögnun þeirra, útgönguleiðir og ákvarðanatöku. Í minnisblaðinu komi fram að slík viðskipti séu gerð á markaðsverði og skilmálar að öðru leyti sambærilegir við kjör bestu viðskiptavina bankans. Í minnisblaðinu sé einnig farið yfir mikilvægi „for the relevant employeeto have some sort of an exit, in case theshare prices drop“. Farið sé yfir vandkvæði þess að starfsmenn geti ekki stofnað félög og möguleika á að reyna að breyta afstöðu FME til þess, auk þess sem hugmyndir um að stofna sérstakan sjóð utan um fjárfestingu starfsmanna séu reifaðar. Á fyrrgreindum stjórnarfundi hinn 28. september 2005 hafi launamál verið til umræðu og kynntar fyrir stjórn heimildir starfsmanna til hlutabréfakaupa samkvæmt ákvörðun aðalfundar félagsins og áformuð kaup. Stjórnin hafi samþykkt á fundinum að selja mætti til stjórnarformanns, framkvæmdastjóra og ótilgreindra lykilstarfsmanna tiltekið magn hluta í bankanum og að veita mætti starfsmönnum lán til kaupanna. Jafnframt segi í fundargerðinni að leitast sé við að takmarka áhættu starfsmanna á kaupum á hlutum, sem fjármögnuð séu með lánum frá Kaupþingi í þeim tilvikum sem verð hlutafjár í félaginu kunni að lækka. Eftir að Kaupþing hafi innleitt alþjóðlega reikningsskilastaðla (IFRS) hafi endurskoðendur bankans talið að söluréttir til starfsmanna hefðu áhrif við útreikning bankans á eiginfjárhlutfalli. Þessar athugasemdir endurskoðenda hafi verið sérstaklega tilgreindar í minnisblaði til launanefndar stjórnar hinn 19. september 2005. Athugasemdirnar hafi leitt til þess að stjórn bankans hafi óskað eftir því við starfsmenn að þeir felldu niður sölurétt á hlutabréfum sínum í bankanum gegn því að fundin yrði önnur útfærsla til að takmarka áhættu þeirra af hlutabréfaeign í bankanum. Stefnandi sem og aðrir starfsmenn bankans hafi fallið frá sölurétti sínum að beiðni bankans með yfirlýsingu, dagsettri 30. desember 2005. Tilkynning þess efnis hafi verið birt í Kauphöll Íslands sama dag. Áður en stefnandi hafi fallið frá sölurétti sínum hafi verið gerður lánssamningur við Kaupþing, hinn 1. desember 2005, þar sem allar skuldbindingar stefnanda vegna hlutabréfakaupa í bankanum hafi verið endurfjármagnaðar. Sé lánssamningurinn til fimm ára og skuli koma til endurgreiðslu hinn 1. desember 2010. Vextir á láninu séu breytilegir REIBOR vextir, auk 1,2% álags. Til tryggingar efndum lánssamningsins séu settir að handveði allir hlutir stefnanda í Kaupþingi. Líkt og áður sé stefnanda óheimilt að ráðstafa hlutabréfunum í Kaupþingi á gildistíma lánsins, með hvaða hætti sem er, nema með samþykki bankans. Í fyrrgreindum lánssamningi komi fram að lánið sé veitt til fjármögnunar hlutabréfakaupa. Jafnframt segi að veðhlutfall samningsins, þ.e. markaðsverðmæti trygginga deilt með eftirstöðvum skuldarinnar, skuli á hverjum tíma vera að lágmarki 150%. Fari veðhlutfallið niður fyrir 120% og slíkt vari í a.m.k. 5 bankadaga samfleytt, skuli lántaki að fenginni tilkynningu bankans leggja fram frekari tryggingar, þannig að veðhlutfallið nái aftur 150%. Veðhlutfall stefnanda hafi á þeim tíma sem lánið var veitt verið um 200% og því langt umfram þau viðmið sem almennt hafi gilt um lánveitingar á móti verðbréfum. Auk þessa hafi stefnandi gengist í ábyrgð fyrir greiðslu 10% skuldarinnar eins og hún sé á hverjum tíma með öllum öðrum eignum sínum og gengist þannig í ríkari ábyrgð fyrir skuldbindingum vegna verðbréfalána en almennir viðskiptavinir bankans. Verð hlutabréfa í Kaupþingi, líkt og öðrum fjármálafyrirtækjum, hafi lækkað á seinni hluta árs 2007 í kjölfar lausafjárkreppu og hafi sú lækkun haldið áfram á árinu 2008. Bankinn hafi þá þurft að taka afstöðu til þess hvort nýta skyldi þær heimildir sem falist hafi í lánssamningum og handveðsyfirlýsingum og krefja stefnanda og aðra starfsmenn um frekari tryggingar vegna skulda við bankann eða hreinlega selja hina seldu hluti til uppgjörs á skuldinni, sem hefði verið hagfelldast fyrir stefnanda og forðað honum frá tjóni. Samkvæmt skilmálum lánssamnings og handveðsyfirlýsingar hafi stefnanda verið óheimilt að selja hlutabréf í bankanum nema með samþykki bankans. Bankinn hafi því í raun ekki farið með ráðstöfunarrétt á hlutabréfum stefnanda og þ.a.l. ákvörðunarvald um hvort þau skyldu seld til efnda skuldbindinga stefnanda. Starfsmenn hafi á umræddum tíma óskað eftir uppgjöri á lánum en sala hlutabréfa þeirra hefði verið í ósamræmi við það markmið bankans að um langtímaeign væri að ræða, auk þess sem slíkt hafi getað reynst torvelt vegna stöðu þeirra sem innherja í bankanum. Hafi því ekki verið fallist á þessar óskir starfsmanna og sölubann þvert á móti ítrekað. Á stjórnarfundi bankans hinn 25. september 2008 hafi stjórn Kaupþings banka síðan samþykkt, væntanlega með vísan til stöðu starfsmanna vegna sölubanns, að fela forstjóra bankans að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna, þannig að ábyrgð þeirra skyldi takmörkuð við þær tryggingar sem lagðar hefðu verið fram við lánveitingu. Slitastjórn Kaupþings banka hf. hafi nú tilkynnt stefnanda um riftun fyrrgreindrar ráðstöfunar stjórnar Kaupþings, sem eigi rætur að rekja til nefndra kaupa stefnanda á hlutabréfum í Kaupþingi og endurákvörðun ríkisskattstjóra taki til, og krafið hann um greiðslu 85.391.224 króna, auk vaxta. Fyrir liggi að upplýsingar um söluréttarsamninga starfsmanna hafi legið fyrir og verið aðgengilegir skattyfirvöldum í hátt í áratug og megi m.a. geta þess að samningar um sölurétt sem gerðir hafi verið á árinu 2003 og deilt sé um í máli þessu hafi verið tilkynntir til Kauphallar Íslands og þannig upplýst um þá opinberlega. Hinn 9. maí 2005 hafi ríkisskattstjóri sent fyrirspurn til Kaupþings varðandi samninga og viðskipti bankans við tiltekna stjórnendur hans um hlutabréfakaup í bankanum, þar sem farið hafi verið fram á afrit af kaupréttarsamningum, söluréttarsamningum og lánssamningum sem gerðir hafi verið á árunum 2002, 2003 og 2004. Hinn 6. júní 2005 hafi borist svarbréf frá Kaupþingi vegna fyrirspurnar ríkisskattstjóra þar sem m.a. komi fram að á árunum 2001 og 2003 hefði stefnandi gert samning um kaup á hlutabréfum með sölurétti. Í svarbréfinu sé sérstaklega tekið fram að innlausnargengi söluréttarins sé miðað við áhrif hugsanlegrar skattlagningar við nýtingu söluréttarins. Næst hafi það gerst í málinu að hinn 23. febrúar 2009 hafi ríkisskattstjóri sent stefnanda fyrirspurnarbréf með vísan til 96. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt þar sem stefnandi hafi m.a. verið beðinn um að gera nánari grein fyrir kaupum sínum á hlutabréfum í Kaupþingi sem tryggð væru með sölurétti og leggja fram afrit af tilheyrandi samningum, þ.m.t. lánssamningum. Með svarbréfi, dagsettu 4. maí 2009, hafi umbeðin gögn verið send ríkisskattstjóra, en rétt sé að geta þess að samningur stefnanda um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í Kaupþingi, dagsettur 19. nóvember 2003 sem og lánssamningur stefnanda við Kaupþing, dagsettur 9. desember 2003, hefðu áður verið afhentir ríkisskattstjóra í júní 2005, sem og samningar samhljóða þeim sem stefnandi hefði gert við Kaupþing á árinu 2001. Með bréfi ríkisskattstjóra, dagsettu 7. desember 2009, hafi stefnanda síðan verið boðuð breyting á gjaldstofnum gjaldáranna 2005 og 2006, þannig að stofn til tekjuskatts og útsvars sem var 25.821.654 krónur fyrir gjaldárið 2005 yrði 123.846.654 krónur, auk 25% álags og verðbótaálags og stofn til tekjuskatts og útsvars sem var 39.655.358 krónur fyrir gjaldárið 2006 yrði 241.939.483 krónur, auk 25% álags og verðbótaálags. Í boðunarbréfinu hafi stefnanda verið veittur frestur til að koma að skriflegum athugasemdum og skýringum við fyrirhugaðar breytingar og skyldu andmæli hafa borist eigi síðar en á Þorláksmessu 2009. Var frestur síðan framlengdur, fyrst til 8. janúar 2010, síðan í 5 daga til 13. janúar og að lokum til 20. janúar 2010, en þann dag hafi stefnandi skilað inn ítarlegum andmælum vegna fyrirhugaðrar endurákvörðunar opinberra gjalda gjaldárin 2003 – 2006. Hinn 26. maí 2010 úrskurðaði ríkisskattstjóri síðan um breytingu á tekjuskattsstofni stefnanda fyrir gjaldárin 2005 og 2006 til samræmis við boðaða breytingu og ákvarðaði auk þess 25% álag á tekjuskattsstofn. Hafi stefnanda borist úrskurðurinn með ábyrgðarbréfi hinn 27. maí 2010. Var úrskurðurinn kveðinn upp rúmum 4 mánuðum eftir að ríkisskattstjóra bárust andmæli stefnanda, þrátt fyrir að fyrirmæli 5. mgr. 96. gr. laga um tekjuskatt um að rökstuddan úrskurð um endurálagningu skuli að jafnaði kveða upp innan tveggja mánaða frá því honum berast andmæli. Hinn 3. júní 2010 hafi vinnuveitanda stefnanda, BBA Legal ehf., síðan borist bréf þar sem þess hafi verið krafist að haldið yrði eftir af kaupi stefnanda sem launþega, til greiðslu á opinberum gjöldum utan staðgreiðslu hinn 1. júní 2010, 155.583.679 krónur, þrátt fyrir að krafan hafi þá ekki enn verið fallin í gjalddaga, sbr. 6. mgr. 112. gr. laga um tekjuskatt. Þrátt fyrir að stefnandi sé ósammála niðurstöðu úrskurðarins hafi hann greitt 44.879.000 krónur inná kröfu innheimtumanns ríkissjóðs með fyrirvara 22. júní 2010. Er krafist endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar, auk vaxta, samhliða kröfu um að nefndur úrskurður ríkisskattstjóra verði ógiltur. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNANDA Aðalkrafa stefnanda um að úrskurður ríkisskattstjóra verði ógiltur er í fyrsta lagi á því byggð að ríkisskattstjóri hafi verið vanhæfur til meðferðar málefnis stefnanda og að ákvörðun sú sem fram kemur í úrskurðinum sé því ólögmæt. Um sérstakt hæfi skattyfirvalda fari eftir 104. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, þar sem um hæfi til skattaákvörðunar sé vísað til hæfisreglna er gilda um héraðsdómara. Í g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segi að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru „önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa“. Ríkisskattstjóri sé útgefandi og ábyrgðarmaður tímaritsins Tíundar, sem sé fréttablað ríkisskattstjóra, og ábyrgist því efni sem birtist í tímaritinu. Í júníútgáfu tímaritsins árið 2009 hafi birst grein eftir Aðalstein Hákonarson, endurskoðanda og deildarstjóra eftirlitsdeildar embættis ríkisskattstjóra, en stefnandi kveður svo virðast sem eftirlitsdeild fari með málefni stefnanda þar sem boðunarbréf til stefnanda sé undirritað af starfsmanni deildarinnar, sem einnig riti undir úrskurð ríkisskattstjóra. Greinin sem beri heitið „Gátu endurskoðendur gert betur?“ byrji á svofelldum orðum: „Á þessu efnahagshruni bera tiltölulega fáir menn ábyrgð og hún er sýnu mest í afmörkuðum hópi bankamanna.“ Þá hafi einnig birst grein eftir nefndan Aðalstein í nóvemberriti Tíundar árið 2009, sem beri heitið „Skuldauppgjör í skjaldborgum“. Í greininni komi fram margskonar dylgjur og hrein fyrirlitning á lánveitingum til starfsmanna fjármálafyrirtækja vegna hlutabréfakaupa, en þar segi m.a.: „Í fjármálageiranum tíðkaðist að stjórnendur gætu keypt hlutabréf í fyrirtækinu sem þeir störfuðu hjá á kjörum sem almenningi stóðu ekki til boða. Fyrirtækin sjálf veittu þeim eingreiðslulán til nokkurra ára eða útveguðu slík lán til kaupanna. Til viðbótar veittu þessi fyrirtæki stjórnendum sínum ókeypis sölurétt á hlutabréfunum sem tryggðu að þeir gætu sagt sig frá kaupunum ef lækkun yrði á verðmæti bréfanna þannig að þeir myndu ekki tapa. Einhverjir fengu svona fyrirgreiðslu í gegnum einkahlutafélög sem þeir áttu sjálfir og þannig gátu þeir mögulega sótt sér skattahagræði umfram aðra. Sumir græddu á þessu fjárhæðir sem voru hærri en ævitekjur velflestra Íslendinga en aðrir lentu í hruninu og sátu uppi með skuldir og verðlitlar og verðlausar eignir eða jafnvel fluttu eignir sínar yfir á nöfn ættingja eða vina. Lánin sem fyrirtækin í fjármálageiranum veittu til kaupa á eigin hlutabréfum voru jafnan uppá tugi eða hundruð milljóna króna og gengu undir nafninu lánssamningur. Slík lán var ekki að finna í þjónustuframboði bankanna og því stóðu þau almenningi ekki til boða, enda menn oft að semja við sjálfa sig.“ Með greininni hafi birst stór mynd af höfuðstöðvum Kaupþings. Í fyrrgreindum greinum séu bankastarfsmenn vændir um óeðlilega viðskiptahætti sjálfum sér til hagsbóta og að bera hreinlega ábyrgð á efnahagshruni heillar þjóðar, án þess að fyrir liggi rökstuðningur fyrir svo alvarlegum ávirðingum. Komi einnig fram hreinar rangfærslur í greinunum sem lýsi svo ekki verði um villst afstöðu greinarhöfundar til þess úrlausnarefnis sem hér er til umfjöllunar. Fyrrgreindar greinar og þá sérstaklega síðarnefnd grein lúti ekki að almennri umfjöllun og séu heldur ekki almenns eðlis líkt og segi í úrskurði ríkisskattstjóra, heldur varði greinin beinlínis þann ágreining sem hér sé til umfjöllunar, þ.e. kaup starfsmanna í fjármálafyrirtækjum á hlutabréfum, þar sem hlutabréfakaup séu fjármögnuð af viðkomandi fjármálafyrirtækjum og starfsmönnum sé samhliða veittur söluréttur til að freista þess að veita þeim tryggingu fyrir tímabundnum lækkunum á keyptum hlutabréfum. Fari heldur ekki á milli mála ef tekið sé mið af þeirri mynd sem fylgi greininni að greinarhöfundur sé fyrst og fremst að vísa til samninga líkt og þeirra sem stefnandi hafi gert við vinnuveitanda sinn, Kaupþing, og hér séu til umfjöllunar. Í Fréttablaðinu hinn 15. september 2009 sé síðan eftirfarandi haft eftir ríkisskattstjóra sjálfum: „Þeir sem eru með kauprétti eða sölurétti hafa oftast fært ávinninginn sem fjármagnstekjur. Við lítum svo á að þetta séu ekkert annað en launatekjur.“ Þannig hafi ríkisskattstjóri látið í ljós skýra skoðun sína og embættis síns á því úrlausnarefni sem ágreiningur aðila lúti að í dagblaðsviðtali, áður en stefnanda hafi gefist kostur á að koma að andmælum, röksemdum og gögnum í málinu. Hafi sú niðurstaða sem fram kemur í úrskurðinum því í raun ekki komið á óvart, þrátt fyrir augljósa annmarka á henni og þá staðreynd að stefnandi hafi ekki haft af sölurétti neinn ávinning, þar sem með því að úrskurða um aðra niðurstöðu en ríkisskattstjóri hafði áður opinberað hefði hann sjálfur og embætti ríkisskattstjóra beðið álitshnekki. Hafi ríkisskattstjóri því haft skýra hagsmuni af því að komast að þeirri niðurstöðu sem fram komi í úrskurðinum, þar sem hann hefði áður lýst yfir þeirri afstöðu sem þar komi fram í blaðaviðtali. Sé ekki hægt að fallast á það sem fram komi í úrskurðinum um að nefnd ummæli ríkisskattstjóra séu „mjög almenn“ og einfaldlega dregið fram „það meginsjónarmið tekjuskattslaga að tekjur og hlunnindi sem aðilar fá fyrir vinnuframlag sitt fyrir vinnuveitanda sinn skuli skattleggja sem laun samkvæmt [1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003]“ þar sem ríkisskattstjóri lýsi því skilmerkilega yfir að það sé afstaða embættisins að hugsanlegur ávinningur vegna söluréttar skuli skattleggjast sem launatekjur, en ágreiningur stefnanda og ríkisskattstjóra lúti að verulegu leyti að nákvæmlega því atriði. Stefnandi sé fyrrverandi bankastarfsmaður og hafi m.a. starfað um næstum fimm ára skeið sem millistjórnandi hjá Kaupþingi. Af augljósum ástæðum sé því ekki traustvekjandi að fjárhagsleg velferð fjölskyldu hans sé undir ákvörðun embættis ríkisskattstjóra og fyrrgreindra starfsmanna hans komin. Megintilgangur hæfisreglna sé að stuðla að efnislega réttri og málefnalegri niðurstöðu máls og skipti miklu að þeir sem fara með dóms- og úrskurðarvald aðhafist ekkert við meðferð málsins, sem dragi úr tiltrú á því að komist verði að löglegri og málefnalegri niðurstöðu. Í ljósi framangreindra ummæla sem fram hafi komið hjá ríkisskattstjóra og deildarstjóra eftirlitsdeildar embættis ríkisskattstjóra og birtist m.a. í tímariti embættisins hafi stefnandi haft gilda ástæðu til að ætla að mál hans fengi ekki sanngjarna og hlutlæga málsmeðferð hjá embætti ríkisskattstjóra, líkt og úrskurðurinn beri einnig með sér. Áréttað er að vegna m.a. þeirra ríku fjárhagslegu og persónulegu hagsmuna sem ákvarðanir ríkisskattstjóra varði séu gerðar sömu hæfiskröfur til hans og héraðsdómara, sbr. 104. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Hæfisreglur þessar séu mun strangari en hæfisreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Sé ljóst að dómari sem hefði viðhaft þau ummæli sem fram komi hér að framan um aðila og/eða mál sem hann hafi til úrlausnar væri vanhæfur til meðferðar málsins, ekki síst þar sem fram komi fyrir fram mjög eindregin skoðun embættis ríkisskattstjóra á niðurstöðu málsins. Um réttindi stefnanda til hlutlægrar málsmeðferðar fyrir dómstólum og þar með skattayfirvöldum megi einnig vísa til 1. mgr. 70. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Vegna alls þess sem rakið er hér að framan og með tilvísun til 104. gr. laga um tekjuskatt og g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og með hliðsjón af 5. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi ríkisskattstjóri, deildarstjóri eftirlitsdeildar ríkisskattstjóra, sem og allir aðrir starfsmenn embættisins, ótvírætt verið vanhæfir til úrskurðar um endurákvörðun skattskila stefnanda og meðferðar málsins að öðru leyti. Þar sem úrskurðurinn sé af þeim sökum ólögmætur beri að ógilda hann. Samkvæmt úrskurðinum sé tekjuskattsstofn stefnanda endurákvarðaður fyrir gjaldárin 2005 og 2006 og sé það rökstutt þannig fyrir gjaldárið 2005 að stefnandi hafi haft samtals 2.025.000 krónur í arðstekjur á árinu 2004 vegna þeirra hlutabréfa sem stefnandi hafi keypt á árunum 2001 og 2003. „Tekjur“ stefnanda af verðhækkunum 300.000 hluta (að nafnvirði 3.000.000 króna) séu síðan reiknaðar 96.000.000 króna, sem sé mismunur á því markaðsverði sem stefnandi hafi keypt hlutabréfin fyrir á árinu 2001 (gengið 122 krónur á hlut) og markaðsvirði hlutabréfanna þegar söluréttur sem veittur hafi verið vegna kaupa á hlutabréfunum hafi fallið niður í lok árs 2004 (gengið 442 krónur á hlut). Fyrir gjaldárið 2006 hafi stefnandi hins vegar haft 1.875.000 krónur í arðstekjur á árinu 2005 vegna þeirra hlutabréfa sem stefnandi hafi keypt á árinu 2003. „Tekjur“ stefnanda af verðhækkun 375.000 hluta séu síðan reiknaðar 200.409.125 krónur, sem sé mismunur á því markaðsverði sem stefnandi hafi keypt hlutabréfin fyrir á árinu 2003 (gengið 210 krónur á hlut) og markaðsvirði hlutabréfanna þegar söluréttur sem veittur hafi verið vegna kaupa á hlutabréfunum hafi verið gefinn eftir af hálfu stefnanda að beiðni vinnuveitanda hans í lok árs 2005 (gengið 746 krónur á hlut). Sé endurákvörðun ríkisskattstjóra rökstudd með vísan til 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt, þar sem líta beri á „allar tekjur“ af nefndum hlutabréfum frá kaupum þeirra til loka söluréttarsamninga sem skattskyldar tekjur og að í því felist að bæði verðhækkun á hlutabréfunum sem og arðstekjur af þeim beri að skattleggja sem launatengd hlunnindi á umræddu tímabili, sjá bls. 15 í úrskurðinum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekki notið hagnaðar eða annarra tekna af umræddum hlutabréfum (hér eftir nefnt „launatekjur“) að öðru leyti en því að stefnandi hafi fengið greiddan arð vegna þeirra (hér eftir nefnt „arðstekjur“). Stefnandi hafi hvorki selt né innleysti hlutabréf sín í Kaupþingi, enda hafi honum verið það óheimilt, og hafi hann því engar launatekjur haft af hlutabréfaeign sinni eða samningum um sölurétt vegna þeirra. Sé honum engu að síður gert að greiða af hlutabréfaeign sinni tekjuskatt, með vísan til 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt, þótt ekkert ákveðið atvik, eins og sala, innlausn eða nýting réttar, hafi gefið tilefni til skattlagningar. Sú grundvallarregla gildi að íslenskum rétti að ekki verði lagðar á menn álögur með sköttum nema skýr lagaheimild sé fyrir hendi. Sé þessi grundvallarregla bundin í stjórnarskrá, þar sem segi í 40. gr. að engan skatt megi leggja á né breyta nema með lögum. Segi einnig í 77. gr. stjórnarskrár að skattamálum skuli skipað með lögum og að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráði skattskyldu. Þá mæli stjórnarskrá fyrir um friðhelgi eignarréttarins í 72. gr. Með vísan til nefndra ákvæða stjórnarskrár hafi verið litið svo á að skattalög, þ.m.t. lög um tekjuskatt, sem leggja greiðsluskyldu á þegnana beri að skýra þröngt. Þannig verði ekki lögð á menn önnur opinber gjöld en þau sem lög örugglega heimila og skýra beri þröngt allar slíkar lagaheimildir. Megi í dómum Hæstaréttar finna fjölmörg dæmi þess að ákvæði, sem leggja skatta eða aðrar hliðstæðar álögur á þegnana, skuli vera skýr og ótvíræð og að þau beri að skýra þröngt. Í 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt segi að til skattskyldra tekna skuli telja endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, án tillits til viðmiðunar, sem innt er af hendi fyrir annan aðila. Þar með teljist hvers konar biðlaun, starfslaun, nefndarlaun, stjórnarlaun, eftirlaun og lífeyrir, fatnaður, fæði, húsnæði, risnufé, verkfærapeningar, ökutækjastyrkir, flutningspeningar og aðrar hliðstæðar starfstengdar greiðslur, fríðindi og hlunnindi, svo og framlög og gjafir sem sýnilega séu gefnar sem kaupauki. Ákvæðið, líkt og önnur ákvæði laga um tekjuskatt, hljóti að bera að skýra þröngt, með vísan til fyrrgreindra sjónarmiða sem gildi um skattalög og jafnvel þótt um auðkennatalningu sé að ræða, sem ekki sé tæmandi talin, verði ákvæðið vart skýrt þannig að það taki til atvika þar sem launatekjur séu engar, líkt og í tilfelli stefnanda. Finnist heldur engin fordæmi fyrir slíkri skattlagningu í gjörvöllu dómasafni Hæstaréttar Íslands. Einu „hlunnindi“ sem stefnandi hafi notið vegna umræddra hlutabréfakaupa í Kaupþingi hafi verið réttur til að greiða atkvæði á hluthafafundum og nýting forgangsréttar við hlutafjárútboð, auk arðstekna. Þau „hlunnindi“ hafi hins vegar ekki haft neitt hagrænt gildi fyrir stefnanda og verði honum því ekki gerður skattur vegna þessa. Hafa hlutabréfakaupin þvert á móti valdið stefnanda tjóni, líkt og krafa slitastjórnar Kaupþings banka hf. á hendur honum beri með sér, og sé því í raun verið að skattleggja tap hans af viðskiptum með hlutabréf í Kaupþingi. Í úrskurðinum sé langt seilst í röksemdarfærslu fyrir því að stefnandi hafi haft einhverjar launatekjur af meintum hlunnindum. Þannig sé til rökstuðnings meintum hlunnindum stefnanda vísað til reglugerðar nr. 696/1996 um framsetningu og innihald ársreikninga og samstæðureikninga, nánar tiltekið 4. gr. reglugerðarinnar, þar sem kveðið sé á um hvernig færa beri í reikningum fyrirtækja markaðsverðbréf sem skráð séu á Verðbréfaþing Íslands, þrátt fyrir að stefnandi sé augljóslega einstaklingur og reglugerðin eigi því alls ekki við um hann. Sé þess heldur hvergi getið í tilvísun til reglugerðarinnar að hlutabréfaeign stefnanda hafi ávallt verið veðsett og geti því ekki talist til handbærs fjár. Virðist hugmyndin að skattlagningu meintra launatekna einnig eiga rætur sínar að rekja til svars Félags löggiltra endurskoðenda við fyrirspurn ríkisskattstjóra um meðferð kaupsamninga um hlutabréf með söluréttartryggingu í bókhaldi lögaðila, þar sem vísað sé til túlkunar á alþjóðlegum reikningsskilastöðlum fyrir fyrirtæki (IFRS), sem að sjálfsögðu eigi ekki við um stefnanda. Þá sé til rökstuðnings úrskurðarorði vísað til 2. mgr. B-liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt þar sem fram komi að laun greidd í hlunnindum „skuli talin til tekna eftir gangverði á hverjum stað og tíma“. Lögskýringu þessari og tilvísun til reglugerðar frá árinu 1963 sé alfarið vísað á bug. Fyrir það fyrsta verði ekki fallist á að ákvæði reglugerðarinnar sé gild réttarheimild. Reglugerðin sé sett á grundvelli laga nr. 70/1962 og laga nr. 22/1956 og sé tilvísað ákvæði til frekari skýringar á almennu ákvæði þágildandi laga um skattskyldar tekjur. Almennt ákvæði um skattskyldar tekjur sem nú sé í 7. gr. laga um tekjuskatt hafi tekið margvíslegum breytingum frá árinu 1962 og verði reglugerðarákvæði til skýringar á eldra lagaákvæði því ekki beitt um skýringu þess. Jafnvel þótt fallist yrði á að reglugerðarákvæðið sé í gildi verði það ekki skýrt þannig að það taki til skattlagningar vegna hækkunar á hlutabréfaeign, líkt og gert sé í úrskurðinum. Umræddur B-liður 13. gr. reglugerðar frá 1963 tilgreini í 1. mgr. að til launatekna teljist hvers konar hlunnindi og form fyrir greiðslu, t.d. hlutafjáreign í hlutafélagi. Í 2. mgr. segi síðan að laun greidd í hlunnindum skuli talin til tekna eftir gangverði á hverju stað og tíma. Með því sé að sjálfsögðu verið að vísa til þess að þiggi launþegi sem endurgjald fyrir vinnu sína hlutafjáreign í hlutafélagi skuli meta þá greiðslu til gangverðs á þeim tíma sem hlutafjáreignin er afhent sem endurgjald fyrir vinnu, en ekki að líta skuli til hækkunar á verði hlutafjáreignar á meðan hún er í eigu launþega. Þar sem ákvæðið eigi ekki við um tilvik stefnanda sé því ekki unnt að vísa til þess til rökstuðnings skattskyldu stefnanda þrátt fyrir að hlutabréfaeign hans kunni að hafa hækkað á einhverju tímabili, þar sem óyggjandi sé að stefnandi hafi innt af hendi greiðslu fyrir umrædd hlutabréfakaup og engra launatekna eða hlunninda notið vegna þessa. Þar sem stefnandi hafi ekki haft neinar launatekjur eða hlunnindi af hlutabréfaeign sinni í skilningi 7. gr. laga um tekjuskatt, reglugerðar frá árinu 1963 eða samkvæmt einhverjum öðrum lagareglum eða réttarheimildum sé ekkert tilefni til að endurákvarða skattskil vegna hlutabréfakaupa hans. Þá hafi heldur ekki verið á valdi stefnanda að selja hlutabréfin og öðlast þannig launatekjur vegna þeirra heldur hafi það verið á valdi yfirstjórnar Kaupþings að veita heimild til sölu hlutabréfa stefnanda, en slíkt hefði stangast á við stefnu stjórnar og hluthafafund bankans frá 27. mars 2004. Aðstaða stefnanda sé því ekki eingöngu sú að hann hafi ekki haft af umræddri hlutabréfaeign launatekjur eða nýtt sér einhvern rétt vegna þessa, t.d. vegna sölu, heldur sé staðreyndin sú að eignarhald stefnanda á nefndum hlutabréfum hafi allt frá árinu 2001 verið bundið almennu sölubanni og stefnanda því í raun óheimilt að innleysa hagnað og þannig öðlast launatekjur vegna hlutabréfakaupanna. Hið almenna sölubann sé staðreynd og skipti 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög um bann við hömlum á viðskipti milli aðila í hlutafélögum þar sem hluthafar eru 200 eða fleiri, sem vísað er til í úrskurðinum, engu máli í því tilliti, þar sem tilgreint ákvæði vísi augljóslega eingöngu til ákvæða 22. og 23. gr. sömu laga um forkaupsrétt og samþykki stjórnar fyrir framsali. Sé úrskurðurinn því enn óskiljanlegri í ljósi þeirrar staðreyndar að ekki eingöngu hafi stefnandi engar launatekjur haft af hlutabréfakaupunum heldur hafi honum einnig verið það ómögulegt, án sérstaks samþykkis yfirstjórnar bankans, þar sem slíkt hefði gengið gegn samningum stefnanda við bankann og verið í algeru ósamræmi við stefnu yfirstjórnar hans, og eigi það jafnt við um það tímamark þegar söluréttur stefnanda hafi runnið út hinn 31. desember 2004 og þegar stefnandi féll frá sölurétti sínum hinn 31. desember 2005. Í úrskurði ríkisskattstjóra sé því haldið fram og úrskurðarorð á því byggt að kaupréttur stefnanda eða „kaupréttarútfærsla“ samkvæmt samningum sem hann hafi gert við Kaupþing um hlutabréfakaup og sölurétt vegna þeirra á árunum 2001 og 2003 hafi haft í för með sér „hlunnindi“ fyrir stefnanda og færi ríkisskattstjóri þau „hlunnindi“ stefnanda til tekna fyrir gjaldárin 2005 og 2006. Ekki sé að finna í lögum skilgreiningu á hugtökunum kaupréttur og söluréttur, en þó muni óumdeilt hvernig skýra beri umrædd hugtök. Þannig sé með kauprétti átti við rétt annars samningsaðila, en ekki skyldu, til að kaupa tiltekna eign á fyrir fram ákveðnu verði og á tilteknu tímabili eða innan tiltekins tíma. Með sölurétti sé hins vegar átt við rétt eiganda, en ekki skyldu, til að selja tiltekna eign á fyrir fram ákveðnu verði á tilteknu tímabili eða innan tiltekins tíma. Með kaupum á umræddum hlutabréfum í Kaupþingi hafi stefnandi tekið á sig skuldbindingu þar sem hann hafi gert lánssamninga við Kaupþing og hafi efndir lánssamninganna verið tryggðar með veði í nefndum hlutabréfum. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki lagt út fjármuni vegna kaupanna sé ljóst að hann hafi tekið á sig skuldbindingu og lagt að veði alla hlutabréfaeign sína í Kaupþingi til tryggingar efndum skuldbindinga sinna. Hafi skuldbinding stefnanda jafnframt borið vexti, sem tekið hafi mið af þeirri tryggingu sem hann hafi notið vegna söluréttarins. Áhætta stefnanda vegna nefndrar skuldbindingar hafi hins vegar verið takmörkuð með sérstökum samningi sem hann hafi gert við Kaupþing hf. um sölurétt á hinum keyptu hlutum. Umræddir söluréttir hafi hins vegar ekki verið veittir án gagngjalds af hálfu stefnanda, þar sem stefnanda hafi, líkt og fram kemur í málavaxtalýsingu, m.a. verið óheimilt að selja hlutabréf sem hann hefði keypt í 3 ár frá undirritun samninganna auk þess sem Kaupþing hafi átt kauprétt að hlutabréfunum við tilteknar aðstæður. Þrátt fyrir að nefndur söluréttur hafi takmarkað áhættu stefnanda vegna skuldbindinga sem lántökur stefnanda höfðu í för með sér hafi það ekki komið í veg fyrir áhættu stefnanda af eignarhaldinu, þar sem stefnandi hafi í raun tekið áhættu af gjaldþroti mótaðila síns, Kaupþings, samkvæmt söluréttinum og áhættu af því að þurfa að greiða skatt af hugsanlegri nýtingu söluréttarins við sölu ef hlutabréfaverð í Kaupþingi hefði lækkað. Verði hins vegar ekki fallist á að stefnandi hafi greitt vinnuveitanda sínum endurgjald fyrir söluréttinn hefði verið rétt að endurákvarða skattskil stefnanda fyrir gjaldárin 2002 og 2004 af verðmætum þeirra hlunninda sem gætu hafa falist í hlunnindum af endurgjaldslausum sölurétti frá árunum 2001 og 2003, þar sem líta mætti svo á að í söluréttinum hafi falist einhvers konar trygging gegn lækkun hlutabréfa í Kaupþingi og rétt hefði verið af hálfu stefnanda að greiða iðgjald vegna þessa. Mætti þá líta á það sem hlunnindi að ekki var greitt iðgjald fyrir þá tryggingu sem veitt var af hálfu vinnuveitanda hans. Vandamálið sem stefnandi hafi hins vegar staðið frammi fyrir vegna þessa sé að ekkert mat hafi legið fyrir um þessi hlunnindi af hálfu skattyfirvalda. Hafi stefnandi einnig litið þannig á að hlunnindi vegna söluréttarins bæri að telja til tekna ef og þegar hann væri nýttur, þar sem um óvissar tekjur væri að ræða fram til þess tíma, sbr. 2. mgr. 59. gr. laga um tekjuskatt Þar sem stefnandi hafi síðan ekki nýtt sér sölurétt sinn hafi hann því ekki haft af söluréttinum neinar tekjur. Stefnandi telur einnig ljóst að við kaup sín á umræddum hlutabréfum í Kaupþingi hafi hann orðið eigandi þeirra og notið allra þeirra réttinda sem eignarhald hans yfir bréfunum fól í sér. Þannig hafi stefnandi notið atkvæðisréttar sem fylgt hafi hlutabréfunum, réttar til jöfnunarhlutabréfa og forgangsréttar við útgáfu nýrra hluta. Hafi stefnandi ekki eingöngu notið umræddra réttinda, heldur nýtt sér þau einnig þar sem hann hafi greitt atkvæði á aðalfundum Kaupþings, tekið við arðgreiðslum og nýtt rétt sinn til forgangsréttar vegna hlutafjárútboða Kaupþings á tímabilinu, ásamt því að taka á sig skuldbindingar vegna þessa, sbr. t.d. skattframtal stefnanda fyrir gjaldárið 2005, þar sem fram komi að stefnandi hafi keypt samtals 183.222 hluti í forgangsréttarútboði Kaupþings á árinu 2004 að kaupverði 65.959.920 krónur. Í úrskurðinum (á bls. 24) sé gert lítið úr þeirri staðreynd að stefnandi hafi verið skráður eigandi þeirra hlutabréfa sem um ræði og að hann hafi nýtt sér þau réttindi og borið þær skyldur sem í eignahaldinu séu fólgnar. Komi fram í úrskurðinum að oft hafi komið fram upplýsingar um að slíkar skráningar séu ekki sönnun fyrir raunverulegu eignarhaldi og að bankar og fjármálafyrirtæki hafi „orðið uppvís“ að því að skrá t.d. hlutabréf í eigu annarra aðila en hinna raunverulegu eigenda og vista þannig eignarhald fyrir aðra. Ekki sé ljóst hvað ríkisskattstjóri eigi við með því að skráning í hlutaskrá sé ekki sönnun fyrir eignarhaldi, en væntanlega sé verið að vísa til svokallaðrar safnskráningar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, sbr. 12. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Slíku hafi þó ekki verið fyrir að fara í tilviki stefnanda þar sem hann hafi sjálfur verið formlegur og réttmætur eigandi umræddra hlutabréfa og notið allra þeirra réttinda og borið þær skyldur sem í eignarhaldinu hafi falist. Einu takmarkanir sem verði hafi á eignarhaldi stefnanda hafi verið þær sem leiða hafi mátt af veðsetningu þeirra vegna fjármögnunar hlutabréfakaupanna, auk þess sem kveðið hafi verið á um söluhömlur í söluréttarsamningum. Hafi stefnandi því ekki átt kauprétt að hlutabréfum í Kaupþingi eða notið einhverrar „kaupréttarútfærslu“ vegna þeirra, heldur hafi hann verið réttmætur eigandi nefndra hlutabréfa, en notið söluréttar samkvæmt sérstökum samningi við vinnuveitanda sinn þar um. Í 79. gr. a. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, eins og þeim var breytt með lögum nr. 89/2006, sé einnig gert ráð fyrir að starfskjör stjórnenda og starfsmanna geti m.a. falist í sölurétti og geri löggjafinn þar greinarmun á kauprétti annars vegar og sölurétti hins vegar. Þrátt fyrir skýran eignarrétt stefnanda á umræddum hlutabréfum sé úrskurðurinn byggður á því að söluréttur stefnanda sé gerður að kauprétti eða „kaupréttarútfærslu“ og séu stefnanda ætlaðar tekjur eða hlunnindi vegna þessa. Virðist lagagrundvöllur þessa byggja á rýmkandi skýringu 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt, en einnig er í úrskurðinum vísað til svokallaðrar „raunveruleikareglu“ í 57. gr. laganna, auk þess sem í úrskurðinum segi að við „útreikning á kaupréttartekjum beri að líta til 9. gr. laganna þar sem kveðið er á um hvernig ber að reikna út slíkar tekjur“. Lagagrundvöllur úrskurðarins virðist þannig öðrum þræði byggður á lögjöfnun þar sem ákvæði 9. gr. laganna um tekjur vegna kaupa á hlutabréfum með kauprétti sé beitt með lögjöfnun um hlutabréfakaup stefnanda, þannig að það taki einnig til söluréttar hans. Áður hafi verið fjallað um hvernig skýra beri 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt og að ákvæðið verði, með þeim takmörkunum sem stjórnarskrá leggi við skýringu á skattalögum, vart skýrt svo rúmt að það taki til „tekna“ eða „hlunninda“ sem engin séu. Verði ekki séð hvernig sú ákvörðun ríkisskattstjóra sem fram komi í úrskurðinum um að hreinlega breyta sölurétti sem stefnandi hafi notið vegna hlutabréfakaupa í Kaupþingi, í kauprétt eða „kaupréttarútfærslu“, og skattlagning á grundvelli þessa, samrýmist fyrrgreindum sjónarmiðum og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár. Þá sé heldur ekki heimild til að lögjafna milli reglna um skattlagningu kaupréttar annars vegar og skattlagningu söluréttar hins vegar, líkt og ríkisskattstjóri geri við „útreikning á kaupréttartekjum“ með vísan til 9. gr. laga um tekjuskatt. Ljóst sé að 9. gr. laganna sé sérregla sem ekki verði skýrð rúmt og þar sem ákvæðið taki ekki til söluréttarsamninga verði því ekki, m.a. með vísan til ákvæða stjórnarskrár, beitt með lögjöfnun um atvik sem ekki falli undir það. Svokallaðri „raunveruleikareglu“ 57. gr. laga um tekjuskatt sem ríkisskattstjóri vísi til í úrskurðinum verði heldur ekki beitt í máli stefnanda og alls ekki með þeim hætti sem gert sé í úrskurðarorði, þar sem tilnefnt ákvæði varði milliverðsreglur á milli aðila. Þá sé skilyrðum ákvæðisins heldur ekki fullnægt þar sem viðskipti stefnanda við vinnuveitanda hans hafi ekki á nokkurn hátt verið frábrugðin því sem almennt gerist á milli starfsmanna og vinnuveitenda þeirra, þar sem alvanalegt hafi verið í framkvæmd að samið sé um sölurétt í viðskiptum starfsmanna og vinnuveitenda þeirra, auk þess sem gert sé ráð fyrir því í lögum, sbr. áðurnefnt ákvæði 79. gr. a. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Líkt og áður komi fram sé í úrskurðinum á því byggt að umræddir samningar um hlutabréfakaup og sölurétt vegna þeirra feli í sér „kaupréttarútfærslu“ og séu stefnanda færðar til tekna sem launatengd hlunnindi sú hækkun sem orðið hafi á verðmæti hlutabréfa í Kaupþingi frá þeim tíma sem stefnandi hafi keypt hlutabréf í Kaupþingi og þar til sölurétti hafi lokið, auk arðgreiðslna sem stefnandi hafi fengið á tímabilinu. Með því að líta þannig á að um „kaupréttarútfærslu“ hafi verið að ræða sem lokið hafi verið þegar söluréttur féll niður forðist ríkisskattstjóri að líta heildstætt á málavexti og þá staðreynd að stefnandi hafi ekki hagnast á umræddum viðskiptum og hafi ekki haft af þeim neinar launatekjur. Með því megi jafnframt segja að ríkisskattstjóri horfi fram hjá fyrrnefndri „raunveruleikareglu“ að því leyti sem skýra megi hana til hagsbóta fyrir stefnanda. Stefnandi hafi í einu og öllu fylgt þeirri stefnu og lotið þeim reglum sem mörkuð hefði verið hjá vinnuveitanda hans, þ.e. að eiga umrædd hlutabréf og selja þau ekki allt frá því Kaupþing var skráð á markað á árinu 2000. Stefnandi hafi notið ákveðinnar verndar eða tryggingar fyrir verðlækkun hlutabréfanna, vegna skuldbindinga sem hann hefði undirgengist vegna þeirra, upphaflega í formi söluréttar en síðan, frá 1. desember 2005, með því að persónuleg ábyrgð hans hafi verið takmörkuð við 10% af heildarfjárhæð lánveitinga, sem á þeim tíma hafi þó verið lakari kjör og með ríkari persónulegri ábyrgð en öðrum viðskiptavinum bankans hafi staðið til boða. Jafnframt hafi verið kveðið á um það í láns- og handveðssamningum að hlutabréfin yrðu seld ef verðmæti þeirra færi niður fyrir ákveðið veðsetningarhlutfall af heildarskuldinni. Með þessu móti hafi verið talið tryggt að ekki myndi reyna á persónulega ábyrgð stefnanda vegna lánveitingar fyrir hlutabréfakaupunum. Hafi stefnanda verið óheimilt að selja bréfin án sérstakrar heimildar og það sölubann hafi tekið gildi áður en söluréttirnir frá 2001 og 2003 urðu nýtanlegir. Hafi stefnandi einnig gengist undir umrædda 10% persónulega ábyrgð, samhliða veðsetningu allra hlutabréfa sinna í Kaupþingi, með láns- og veðsamningum, dags. 1. desember 2005, áður en hann hafi fallið frá sölurétti sínum frá árinu 2003. Líkt og áður segi hafi hann þó eftir sem áður verið bundinn af almennu sölubanni og öll hlutabréf hans veðsett til tryggingar efndum lánssamninga við Kaupþing. Úrskurður ríkisskattstjóra miði að því að slíta ofangreindan feril algerlega í sundur og skattleggja sölurétti sem aldrei hafi verið nýttir. Séu umræddir söluréttir í raun „kaupréttarútfærsla“ líkt og fram komi í úrskurðinum hafi þannig ekki falist kaup í niðurfellingu eða lokum söluréttarsamninga stefnanda á umræddum hlutabréfum. Líkt og áður hafi komið fram hafi skipulega verið unnið að því markmiði að starfsmenn eignuðust allt að 9% af heildarhlutafé í Kaupþingi. Í því skyni hafi verið gefnir út kaupréttir, lánað til hlutabréfakaupa og stundum veittir söluréttir í þeim tilgangi að takmarka persónulega ábyrgð starfsmanna vegna þessa. Eins og fram komi í málavaxtalýsingu hafi verið talið æskilegt að finna annað form vegna þessa í september 2005. Sú útfærsla sem ákveðin hafi verið af hálfu yfirstjórnar bankans hafi verið að veita lán með takmarkaðri persónulegri ábyrgð gegn því að stefnandi félli frá sölurétti. Með sama hætti verði að líta á þá breytingu sem framlengingu á umræddum sölurétti og þar með framlengingu á þeirri „kaupréttarútfærslu“ sem lögð sé til grundvallar í úrskurðinum. Hlutabréf stefnanda hafi eftir sem áður verið háð almennum söluhömlum og hafi stefnandi í fyrsta lagi getað selt bréfin með því að greiða upp lán á gjalddaga þess í lok árs 2010. Í raun hefði stefnandi þó enga vissu fyrir því að lánveitingar til hans yrðu gerðar upp á þeim tíma, þar sem sú stefna hafi verið ríkjandi að starfsmenn ættu hlutabréfin allt þar til þeir hættu störfum hjá bankanum. Stefnandi telji að ekki sé lengur til staðar heimild til endurákvörðunar vegna ákvæða 2. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt. Úrskurðurinn feli í sér afturvirka breytingu á skattaframkvæmd Engar reglur eða leiðbeiningar hafi legið fyrir um það hvernig skattlagningu söluréttar skuli háttað, en fyrir liggi að skattyfirvöldum hafi verið fullkunnugt um söluréttarsamninga stefnanda þegar við útgáfu þeirra, en upplýst hafi verið um þá opinberlega, m.a. með tilkynningum til Kauphallar, bæði þegar þeir hafi verið gefnir út og eins þegar fallið hafi verið frá þeim. Líkt og fram komi í málavaxtalýsingu hafi ríkisskattstjóri sent fyrirspurn til Kaupþings hinn 9. maí 2005 varðandi samninga og viðskipti bankans við tiltekna stjórnendur hans um hlutabréfakaup í bankanum, þar sem farið hafi verið fram á afrit af kaupréttarsamningum, söluréttarsamningum og lánssamningum sem gerðir hefðu verið á árunum 2002, 2003 og 2004. Hinn 6. júní 2005 hafi borist svarbréf frá Kaupþingi vegna fyrirspurnar ríkisskattstjóra þar sem fram hafi komið að á árunum 2001 og 2003 hefði stefnandi gert samninga um kaup á hlutabréfum með sölurétti. Hafi ríkisskattstjóra m.a. verið afhentur samningur stefnanda um kaup og sölurétt frá árinu 2003, ásamt lánssamningi vegna nefndra kaupa, auk þess sem afhentir hafi verið samningar um kaup á hlutum í bankanum, sölurétt og lánssamningar vegna þessa, sama efnis og stefnandi hafi gert á árinu 2001. Ríkisskattstjóri hafi því um árabil haft undir höndum öll gögn vegna umræddra sölurétta og þannig verið í lófa lagið að endurákvarða skattskil stefnanda vegna þessa. Sé haldlaus sú skýring sem fram komi á bls. 2 í úrskurðinum að ríkisskattstjóri hafi í kjölfar upplýsingaöflunar um viðskipti stefnanda við vinnuveitanda sinn á árinu 2005 hafist handa við að „skoða hefðbundna kaupréttarsamninga en söluréttarsamningar [hafi verið] teknir fyrir síðar“. Á ríkisskattstjóra hvíli sú lagaskylda að hefjast handa innan tilskilins frests eftir að hann hafi fengið fullnægjandi upplýsingar sem byggja megi rétta álagningu á, sbr. 96. og 97. gr. laga um tekjuskatt. Stefnandi telur að framtöl hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006 hafi verið gerð eftir þágildandi lögum og fyrirmælum skattyfirvalda, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga um tekjuskatt. Með framtali stefnanda fyrir gjaldárið 2006 og þeim fylgigögnum sem ríkisskattstjóri hefði fengið afhent frá vinnuveitanda hans á miðju ári 2005 hefði hann því látið í té allar upplýsingar og gögn um skattskil sín, m.a. vegna umræddra söluréttarsamninga. Hafi skattyfirvöldum því verið óheimilt að endurákvarða honum skattskil vegna gjaldáranna 2005 og 2006 hinn 26. maí 2010 þar sem þá hafi löngu verið liðinn sá frestur sem skattyfirvöld hefðu haft samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laganna. til þess að endurákvarða skatt vegna nefndra gjaldára. Líkt og fram komi í H 1998:2971 séu rök til þeirrar takmörkunar á svigrúmi skattstjóra til endurákvörðunar skatts, sem fram komi í 2. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt augljóslega þau, að óviðunandi sé fyrir skattaðila að búa við þá óvissu um lengri tíma, að ríkisskattstjóri kunni að breyta mati sínu á framtalsgögnum. Þá segi í nefndum dómi: „Með slíku kynni áætlunum framteljanda um tekjur og gögn að vera stefnt í óhæfilega tvísýnu og rekstrargrundvelli ef til vill kollvarpað. Þannig er 2. mgr. 97. gr. skattalaga ætlað að treysta réttaröryggi og vernda skattgreiðendur fyrir ónákvæmum og handahófskenndum vinnubrögðum skattyfirvalda. Ákvæðið verður bæði að skýra í þessu ljósi og með hliðsjón af þeirri rannsóknarskyldu, sem á skattstjóra hvílir samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laganna. Eftir því ákvæði ber skattstjóra meðal annars að ganga úr skugga um, að einstakir liðir framtals eigi sér stoð í gildandi lögum og fyrirmælum skattyfirvalda. Ef það er viðhorf skattstjóra, að svo sé ekki, ber honum að leiðrétta framtalið og gera framteljanda viðvart.“ Enginn vafi sé á því að dráttur skattyfirvalda á að kveða á um endurákvörðun skattlagningar stefnanda feli í sér stórkostlegt tjón fyrir hann og muni væntanlega leiða til gjaldþrots hans ef slík endurákvörðun nái nú fram að ganga, þar sem hann hafi ekki haft neinar launatekjur af þeim skattstofni sem endurákvörðun taki til. Með því að draga málsmeðferðina að ástæðulausu hafi skattyfirvöld komið í veg fyrir að stefnandi gæti takmarkað tjón sitt með því að krefjast sölu á hlutabréfum eða gera kröfu til bankans um greiðslu á skattinum, á grundvelli þess að það hafi verið yfirlýst markmið bankans að takmarka ábyrgð starfsmanna vegna hlutabréfakaupa. Aðstaða stefnanda til að forða sér frá tjóni nú sé hins vegar gerbreytt frá því sem áður hafi verið. Ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt sé eins og áður segir sett til verndar skattþegnum til þess að koma í veg fyrir skattlagningu löngu eftir að skattyfirvöld hafi öll gögn máls og kveður á um að óheimilt sé að breyta álagningu nema vegna síðustu tveggja ára sem næst séu á undan ári endurákvörðunar, sbr. H 1998:2971. Í þessu tilviki hafi skattyfirvöld sannanlega haft bæði framtöl stefnanda og nauðsynleg fylgigögn vegna söluréttarsamninga frá því um mitt ár 2005 og sé endurákvörðun álagningar gjaldáranna 2005 og 2006 því óheimil. Í þessu samhengi megi einnig benda á að stefnandi hafi haft réttmætar og lögmætar væntingar um að samningar frá árinu 2001 og 2003 yrðu ekki teknir til endurskoðunar á grundvelli nýrrar skattaframkvæmdar á árinu 2010. Sé í raun um að ræða breytingu á skattaframkvæmd en um slíka breytingu gildi að hún megi ekki hafa afturvirk áhrif, samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttar og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telur að rök málsins bendi eindregið til þess að ríkisskattstjóri hefði átt að beina kröfum um meinta vangreiðslu á opinberum gjöldum að vinnuveita hans, Kaupþingi, en ekki stefnanda, þar sem vinnuveitanda hafi sem launagreiðanda borið að skila staðgreiðslu af meintum tekjum stefnanda á árunum 2004 og 2005. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að vinnuveitandi hans hefði ítrekað lýst því yfir að stefnandi ætti að bera takmarkaða áhættu af hlutabréfakaupum í Kaupþingi, hvort heldur vegna mögulegra skattgreiðslna eða annars kostnaðar og þannig lýst því yfir með skýrum hætti að hann myndi standa skil á þeim opinberu gjöldum sem kynnu að falla til. Telur stefnandi að því megi að fullu jafna til þess sem kveðið sé á um í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, þar sem segi að launamaður beri ekki ábyrgð á greiðslum opinberra gjalda sem hann sanni að launagreiðandi hafi haldið eftir af launum hans. Þannig verði stefnandi ekki krafinn um meint vangreidd opinber gjöld heldur verða skattyfirvöld að líta til launagreiðanda eingöngu. Telji dómurinn að þrátt fyrir fyrrgreind atvik málsins og málsástæður stefnanda sé engu að síður rétt að endurákvarða skattskil stefnanda fyrir gjaldárin 2005 og 2006, telji stefnandi að hvað sem öðru líði sé ekki tilefni til að leggja álag á endurákvarðaða skattstofna. Líkt og áður hafi komið fram hafi framtöl stefnanda fyrir árin gjaldárin 2005 og 2006 verið í fullu samræmi við þágildandi lög og fyrirmæli skattyfirvalda og þær væntingar sem stefnandi hafi mátt gera til skattskyldu vegna kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi á árunum 2001 og 2003, samninga um sölurétti vegna þessa og lánssamninga. Hafi nefnd hlutabréfakaup komið fram með skýrum hætti í framtölum stefnanda, lánveitingar vegna þessa og uppfærð staða þeirra, auk þess sem gerð hafi verið grein fyrir arðgreiðslum og greiddur fjármagnstekjuskattur vegna þeirra. Jafnframt hafi stefnanda verið kunnugt um að ríkisskattstjóri hafi haft allar upplýsingar um kaup stefnanda á hlutabréfum í Kaupþingi, söluréttarsamninga og lánssamninga vegna þessa frá miðju ári 2005. Lúti endurákvörðun skattstofns að því að stefnandi hafi ekki fært sem tekjur meint hlunnindi vegna „nýtingar á kaupréttarútfærslu“ þegar söluréttur frá árinu 2001 hafi runnið út í lok árs 2004 og þegar stefnandi hafi fallið frá sölurétti frá árinu 2003 í lok árs 2005. Hvorki stefnandi né skattyfirvöld hafi í raun haft hugmyndaflug á þeim tíma til að ætla að skattskil skyldu færð með þeim hætti og verði honum því ekki kennt um meinta annmarka á framtali eða meint vanskil þess, sbr. 3. mgr. 108. gr. laga um tekjuskatt, þótt skattyfirvöld hafi síðar komist að niðurstöðu um „kaupréttarútfærslu“ nefndra kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi og söluréttarsamninga vegna þeirra. Sé því hvað sem öðru líði ekki rétt að leggja álag á endurákvarðaða skattstofna auk þess sem það sé einstaklega ósanngjarnt gagnvart stefnanda og brjóti freklega gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Í því samhengi megi geta þess að álagsbeiting byggi á heimildarákvæði sem hljóti að sæta endurskoðun dómstóla. Jafnframt sé mótmælt álögðu verðbótaálagi á tekjuskatt og útsvar. Aðalkrafa stefnanda byggir á þeirri forsendu að úrskurður ríkisskattstjóra verði ógiltur í heild og að stefnda verði gert að endurgreiða alla þá fjárhæð sem stefnandi hefur greitt vegna endurákvörðunar skattskila hans, ásamt vöxtum. Varakrafa stefnanda byggir á þeirri forsendu að úrskurður ríkisskattstjóra verði ógiltur að hluta fallist dómurinn eingöngu á að endurákvarða skuli arðstekjur hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006. Þannig verði ógiltur sá hluti endurákvörðunar skattskila hans sem lýtur að launatekjum sem engar voru, þ.e. endurákvörðun vegna hækkunar á verðmæti hlutabréfa í Kaupþingi frá 31. desember 2001 til 31. desember 2004 annars vegar og frá 19. nóvember 2003 til 31. desember 2005 hins vegar, þar sem stefnandi hafi engra skattskyldra hlunninda notið vegna þessa. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða stjórnarskrár, aðallega 40., 70., 72. og 77. greinar. Þá er vísað til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, aðallega 7. gr., 2. mgr. 59. gr., 2. mgr. 97. gr., 104. gr. og 3. mgr. 108. gr., laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, aðallega 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega 6. og 8. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 5. og 123.-124. gr., laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, aðallega 22. gr., laga nr. 2/1995 um hlutafélög, aðallega 79 gr. a., 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglna fjármunaréttar, einkum kröfu- og eignarréttar. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um flýtimeðferð til 123. og 124. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað byggir á 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNDA Af hálfu stefnda segir að stefnandi og KB hafi á árunum 2001 og 2003 gert samtengda samninga (tvær samningafléttur) sem hafi falist í annars vegar lánasamningi og hins vegar samningi um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í KB. Þessu til viðbótar hafi stefnandi gefið út yfirlýsingu um handveð. Innihald samninganna um kaup, sölurétt og kauprétt tali sjálft sínu máli. Þar hafi ekki að mati stefnda verið á ferðinni venjuleg hlutabréfakaup heldur hafi kaupin verið gerð á grundvelli starfssambands stefnanda og KB. Stefnandi hafi enga fjármuni lagt fram heldur aðeins skrifað undir samningana og hlutabréfin verið skráð á hann. Skýrlega komi fram að hann hafi ekki mátt selja bréfin í 3 ár en ef hann seldi bréfin þrátt fyrir bannið og handveðið skyldi hann greiða févíti. Þannig hafi verið ljóst að umrætt sölubann hafi ekki getað komið í veg fyrir sölu. KB hafi síðan haft kauprétt á bréfunum. Ef stefnandi hefði ekki staðið við þau skilyrði sem hann hafi gengist undir með samningunum hefði KB getað keypt hlutabréfin aftur á upphaflegu verði. Aðstæðum hafi verið hagað þannig að þegar sölurétturinn yrði virkur eftir 3 ár gæti stefnandi tekið ákvörðun um hvort hann vildi standa við kaupin og eiga eða selja bréfin eða hvort hann vildi nýta söluréttinn sem hefði þýtt að KB tæki við bréfunum og engin kostnaður myndi falla á stefnanda. Hér hafi því verið um að ræða mat á því hvort upphaflega kaupverðið hefði hækkað nægjanlega mikið þannig að fýsilegt væri fyrir stefnanda að standa við kaupin eða hvort hækkun hefði ekki orðið nægjanlega mikil til að vega upp á móti fjármagnskostnaðinum eða jafnvel að bréfin hefðu lækkað þannig að tap yrði fyrir stefnanda. Ljóst þyki því að í raun hafi stefnanda verið gefinn kostur á að ákveða eftir á um kaup á hlutabréfum á undirverði. Áhætta stefnanda hafi því engin verið á meðan sölurétturinn hafi verið í gildi og hafi það átt jafnvel við þó að KB hefði orðið gjaldþrota því þá hefði hann alltaf getað skuldajafnað kröfu sinni samkvæmt söluréttinum á móti kröfum á hann samkvæmt lánasamningnum. Við nýtingu söluréttarins hefði stefnandi ávallt komið út skaðlaus og án taps. Samkvæmt samningunum hafi átt að bæta við ákveðnu álagi við viðbót á söluréttarverðið, þ.e. 50%, skv. samningnum 2001 en 77% skv. samningnum 2003. Viðbótin hafi átt að bætast ofan á söluréttarverðið sem hafi verið markaðsverð hlutabréfanna við nýtingu söluréttarins og hafi átt að reikna viðbótina þannig: Upphaflegt kaupverð - markaðsverð + fjármagnskostnaður - arður. Í samningnum 2003 hafi ekki átt að draga arð frá útreikningi á viðbótinni. Að framangreindu virtu sé ljóst að fjárhæð viðbótarinnar hefði hækkað því meira sem verð á hlutabréfunum hefði lækkað. Stefnandi hafi gefið þær upplýsingar að álagið, sem greiða hafi átt ofan á viðbótina, þ.e. 50% eða 77%, hafi verið til þess að mæta skattlagningu á nýtingu söluréttarins. Þrátt fyrir háa skattprósentu hérlendis sé ljóst að álagið geri meira en svo að mæta hugsanlegri skattlagningu vegna nýtingu söluréttarins. Sýnt þyki af þessum samningum og flestum þeim tilvísunum til fundargerða stjórnar- og hlutahafafunda KB, sem komi fram hjá stefnanda, að það hafi aldrei staðið til að starfsmenn þyrftu að taka á sig tap vegna þessara samninga heldur hafði verið ítrekað að tryggja þyrfti þeim skaðlausa undankomu ef verð hlutabréfanna færi að lækka. Söluréttur, sölubann og kaupréttur KB vegna kaupanna 2001 hafi runnið út 31. desember 2004 samkvæmt samningnum 2001. Sölurétti, sölubanni og kauprétti KB vegna kaupanna 2003 hafi verið sagt upp með sameiginlegri yfirlýsingu stefnanda og KB sem tekið hafi gildi 30. desember 2005. Eftir framangreind tímamörk hafi stefnandi borið fulla fjárhagslega áhættu af hlutabréfunum. Eins og lýst sé í úrskurði ríkisskattstjóra, sbr. og umfjöllun hér að framan, verði ekki litið á þessa samninga á annan hátt en útfærslu á kauprétti eða með öðrum orðum, kaup á undirverði miðað við það tímamark þegar ákvörðun um kaupin er endanlega tekin. Stefnandi hafi fengið umrædda samninga á grundvelli starfssambands síns og KB og því um starfstengd hlunnindi að ræða. Stefnanda hafi verið gert að greiða skatt í samræmi við 1. mgr. 1. tölul. A-lið 7. gr. laga nr. 90/2003 af þeim mismun sem verið hafi á markaðsverði þegar fyrri sölurétturinn rann út 31. desember 2004 og því verði sem fest hefði verið með samningnum frá 31. desember 2001 annars vegar og því markaðsverði þegar seinni söluréttinum var sagt upp 30. desember 2005 og því verði sem fest hefði verið með samningnum frá 19. nóvember 2003 hins vegar í samræmi við útreikning samkvæmt 9. gr. sömu laga. Breyti þar engu um mat á hinum starfstengdu hlunnindum þótt stefnandi hafi ákveðið eftir framangreind tímamörk að eiga bréfin áfram, eða ekki, eða hvort stefnandi hafi samið við KB um nýtt fyrirkomulag þar sem hann hafi aðeins borið 10% persónulega ábyrgð á láni til hlutabréfakaupa. Í málatilbúnaði stefnanda sé mikil áhersla lögð á atvik sem átt hafi sér stað eftir að söluréttinum, sölubanninu og kauprétti KB skv. samningnum frá 2003 var sagt upp (eða skömmu áður sbr. það að lánasamningur var gerður 1. desember 2005 en umrædd uppsögn átti sér svo stað með yfirlýsingu 30. desember 2005). Stefndi líti svo á að meðan sölurétturinn hafi verið í gildi hafi stefnandi í raun enga fjárhagslega áhættu borið á hlutabréfunum þar sem hann hafi getað nýtt söluréttinn í samræmi við ákvæði samningsins. KB hafi borið áhættuna af hlutabréfunum meðan sölurétturinn hafi verið í gildi og hefði við nýtingu stefnanda á söluréttinum tekið bréfin til sín og „gert upp skuldina“ skv. lánasamningnum (þ.e. strikað út lánið) á móti söluréttarkröfu stefnanda á hlutabréfunum. Stefndi telur að atburðarrásin eftir að söluréttinum lauk skipti því engu máli fyrir úrslit málsins. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að síðari tilvik geti ekki hafa haft áhrif á skattlagningu stefnanda skv. úrskurðinum. Ef um venjulegan kaupréttarsamning hefði verið að ræða sé ljóst að skattlagður hefði verið mismunur á kaupréttargenginu sem fest var í upphafi samninganna og markaðsgengi þegar kauprétturinn var nýttur skv. 9. gr. laga nr. 90/2003. Fullljóst sé að ekki hefði verið horft til síðari tilvika við þá skattlagningu. Í tilviki hefðbundins kaupréttar hefði kaupréttarhafi við nýtingu kaupréttar verið í sömu sporum og stefnandi að taka ákvörðun um það að selja bréfin strax eða eiga bréfin áfram. Aðilar sem nýtt hafi kauprétt t.d. í KB, án þess þó að selja hlutabréfin, hafi greitt skatt af kaupréttartekjum sínum óháð því hvort þau bréf urðu síðar verðlaus eins og bréf stefnanda urðu við fall KB. Samningarnir frá 2001 og 2003 um kaup, sölurétt, og kauprétt á hlutum í KB hafi því ekki verið annað en útfærsla á kauprétti. Stefndi byggir á því, samkvæmt framansögðu, að hér sé um að ræða útfærslu á kauprétti þegar samningar færi starfsmanni valrétt um að standa við kaupin eða ganga frá þeim sér að skaðlausu með því að nýta söluréttinn og að engin raunveruleg kaup hafi átt sér stað fyrr en sölurétturinn sé runninn út eða fallinn úr gildi. Hækkun hlutabréfa á söluréttartímabili eigi, eins og í tilviki kaupréttar, að teljast starfstengd laun og sæta launaskattlagningu. Stefndi bendir enn á að stefnandi hafi ekki lagt út fé við kaupin og áhættan af kaupunum hafi ekki flust yfir til hans fyrr en sölurétturinn hafi verið fallinn úr gildi. Sölurétturinn hafi ekki verið framseljanlegur vegna starfssambandsins og mörg dæmi séu um að fjármálafyrirtæki séu skráð fyrir hlutabréfunum á VS reikningum sem raunverulega séu í eigu annarra. Þá bendir stefndi á að samkvæmt nýlegum alþjóðlegum reikningsskilastöðlum færi launagreiðandinn og útgefandi söluréttar ekki hjá sér sölu á hlutabréfum nema í formi biðreikningsfærslu þar til sölurétturinn sé úr gildi fallinn og ljóst sé hvort kaupin standi eða bréfunum verði skilað. Reikningsskilanefnd löggiltra endurskoðenda hafi einnig sent frá sér sambærilegt álit á þessu ári. 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 mæli m.a. fyrir um skattskyldu starfstengdra hlunninda sem endurgjald fyrir hvers konar vinnu. Augljóst sé að mati stefnda að stefnandi hafi fengið umrædda samninga á grundvelli starfssambands síns við KB. Til skattskyldra hlunninda í þessu sambandi teljist m.a. að launagreiðandi afhendi starfsmanni verðmæti án endurgjalds eða óverulegs endurgjalds eða kaupi af starfsmanni eignir, þannig að starfsmaður hagnist af. 9. gr. laga nr. 90/2003 fjalli um útreikning á tekjum vegna kaupa á hlutabréfum samkvæmt kauprétti. Ákvæðið fjalli ekki um sölurétt og öðru er ekki haldið fram í úrskurði ríkisskattstjóra. Þar sem ríkisskattstjóri meti málavexti þannig að samningaflétturnar hafi í raun verið nýting stefnanda á kauprétti (kaupréttarútfærslu) hafi þótt rétt að beita ákvæðinu til útreiknings og ákvörðunar á tekjum, skv. 1. tölul. A-liðar 7. gr. sömu laga. 57. gr. laga nr. 90/2003 heimili skattyfirvöldum að hlutast til um skattlagningu hafi viðskipti verið færð í annan búning en raunverulegt innihald þeirra segði til um. Hin umdeilda samningaflétta hafi ekki verið venjuleg hlutabréfaviðskipti heldur nýting stefnanda á kauprétti (kaupréttarútfærslu) og eigi því beiting ákvæðisins við í þessu máli. Hér sé ekki eingöngu um milliverðlagsreglu að ræða eins og stefnandi haldi fram í málflutningi sínum. 2. mgr. B-liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 fjalli um hvernig eigi að meta verðmæti hlunninda sem skattskyld séu samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003. Ljóst þyki því að lengi hafi verið til staðar skylda til greiðslu skatts af hlunnindum vegna afhendingar á hlutabréfum, sbr. 1. mgr. ákvæðisins. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 sé undantekning frá meginreglu um tímamörk endurákvörðunar skattyfirvalda skv. 1. mgr. ákvæðisins og túlka þurfi hana í samræmi við það. Hvorki komi fram fullnægjandi upplýsingar í framtali stefnanda né í fylgigögnum um hina umdeildu kaupréttarútfærslu. Með þessu móti hafi stefnandi ekki upplýst skattyfirvöld að eigin frumkvæði um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Eigi lagagreinin því ekki við um takmörkun freststíma. Krafa um ógildingu á úrskurði ríkisskattstjóra á grundvelli vanhæfis byggi aðallega á ábyrgð ríkisskattstjóra sem útgefanda og ábyrgðamanni á greinum er birst hafi í fréttablaði embættisins, Tíund, sem og á óundirbúnu fréttaviðtali við ríkisskattstjóra sjálfan. Í þessum hluta stefnunnar sé almennur texti í tímariti slitinn úr samhengi, blásinn upp og staðhæft um skoðanir og afstöðu greinarhöfundar ásamt því að hann sé sakaður um „[...] hreinar rangfærslur [...]” án þess að slíkt sé nánar tilgreint. Framangreindar greinar fjalli almennt og hlutlaust um ákveðna málaflokka, þ.e. ábyrgð endurskoðenda á bankahruninu annars vegar og hlutabréfakaup sem ljóst sé að stóðu almenningi ekki til boða hins vegar, en fjalli ekki um sérstök eða einstök mál. Vanhæfiskrafa á hendur ríkisskattstjóra sé því algjörlega órökstudd og enginn eðlilegur lagagrundvöllur færður fram til stuðnings. Með vísan til leiðbeiningarskyldu ríkisskattstjóra, sbr. 101. gr. laga nr. 90/2003, sé ekkert óeðlilegt við að ríkisskattstjóri eða starfsmenn embættisins fjalli almennt og á hlutlausan hátt um ákveðna málaflokka eða atvik sem snúi að skattamálum. Samkvæmt sama lagaákvæði sé ein af starfsskyldum ríkisskattstjóra að gefa út og hafa aðgengileg fyrir almenning reglur og gögn sem hann metur að rétt sé að kynnt sé fyrir almenningi. Vart verði séð hvernig undan því verði vikist að skoðun embættisins endurspeglist með einum eða öðrum hætti í framsetningu á því efni þar sem almenningi sé gert kunnugt um helstu álitaefni á sviði skattframkvæmdar. Sú fullyrðing að stefnandi hafi ekki haft aðrar tekjur af umræddum hlutabréfum en sem nemi þeim arði sem stefnandi hafi fengið vegna eignarhalds hans á bréfunum orki mjög tvímælis. Í úrskurði ríkisskattstjóra komi ítrekað fram að grundvöllur skattlagningar séu hin starfstengdu hlunnindi sem felist í kaupum stefnanda með kaupréttarútfærslu á hlutabréfum í KB. Með vísan til úrskurðar yfirskattanefndar, í máli nr. 117/2009, og dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. mars 2010 í máli Þórðar Más Jóhannssonar gegn íslenska ríkinu hafi þótt ljóst, að „[...] söluréttarsamningurinn og tengdir samningar hafi í skattalegu tilliti falið í sér nýtingu stefnanda á kauprétti að umræddum hlutabréfum [...], sbr. 1. mgr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. og 9. gr. laga nr. 90/2003” eins og komi fram í forsendum dóms héraðsdóms. Skipti því ekki máli hvort stefnandi hafi „[...] selt eða innleyst hlutabréf sín [...]” eða hvort stefnandi hafi orðið fyrir meintu tjóni vegna umræddra kaupa á hlutabréfum í KB eftir umrætt tímamark eins og haldið sé fram í stefnu. Sambærileg skattaáhrif hefðu átt sér stað vegna hefðbundinna kauprétta þótt stefnandi hafi orðið fyrir tjóni síðar. Varðandi umfjöllun um hvernig túlka beri ákvæði 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og gildi reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt, sem réttarheimild, hafni stefndi rökstuðningi og málatilbúnaði stefnanda þar að lútandi alfarið með vísan til áralangrar dóma-, úrskurða- og skattframkvæmdar, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands 9. október 2003 í máli nr. 144/2003. Eins og ítrekað komi fram í úrskurði stefnda sé skattskylda stefnanda byggð á 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og er jafnframt vísað til 2. mgr. B-liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 til nánari útfærslu á því hvernig meta skuli hlunnindi stefnanda til tekna samkvæmt ákvæði A-liðar 7. gr. Einnig hafi verið vísað til B-liðar 13. gr. reglugerðarinnar til að benda á, að ákvæði um afhendingu hlutabréfa geti talist til hlunninda og hafi heimildin sem slík verið til staðar í skattframkvæmd um langan tíma með einum eða öðrum hætti. Sú getgáta stefnanda að „[...] hugmynd að skattlagningu [...]” megi rekja til svars Félags löggiltra endurskoðenda (FLE) við fyrirspurn ríkisskattstjóra séu beinlínis röng. Skýrt komi fram í úrskurði ríkisskattstjóra að eina atriðið úr svörum FLE sem ríkisskattstjóri hafi byggt mál þetta á gagnvart stefnanda hafi verið að það samrýmdist ekki tilteknum reikningsskilaaðferðum að bókfæra áhrif samninganna til tekna eða gjalda fyrr en sölurétturinn væri úr gildi fallinn og ljóst sé hver niðurstaða af þeim yrði. Í málatilbúnaði stefnanda sé því haldið fram að sölubann hafi haldið áfram þrátt fyrir að samningarnir um kaup, sölurétt og kauprétt frá árinu 2001 og 2003 hafi annars vegar runnið út og hins vegar verið sagt upp. Þetta meinta áframhaldandi sölubann virðist stefnandi byggja á c lið 7.1 gr. lánasamningsins frá 1. desember 2005 sem kveður á um að hið veðsetta megi ekki selja né veðsetja öðrum nema að fengnu skriflegu samþykki bankans. Þá sé í handveðsyfirlýsingunni, frá sama degi, staðlað ákvæði um að veðsala sé óheimilt, meðan skuldbindingarnar séu ógreiddar, að ráðstafa veðandlaginu nema með skriflegu leyfi veðhafa. Einnig virðist stefnandi draga þær ályktanir að þar sem KB hafði þá stefnu að gefa „[...] starfsmönnum kost á að eiga 9% í bankanum [...]” hafi stefnandi ekki getað selt sín hlutabréf. Ákvæðið í handveðsyfirlýsingunni sé staðlað ákvæði sem hafi þann tilgang að tryggja að veðandlagið verði ekki selt eða því ráðstafað með öðrum hætti án þess að veðhafi fái kröfu sína greidda eða að andvirði veðandlagsins fari upp í kröfuna. Ákvæðið í c lið 7.1 gr. lánasamningsins feli ekki í sér frekari takmörkun en hið staðlaða ákvæði í handveðsyfirlýsingunni þar sem í báðum tilvikum sé kveðið á um skriflegt samþykki bankans til að selja/ráðstafa hið veðsetta. Hér hafi því eingöngu verið um að ræða ráðstöfunarhömlur sem leiða hafi mátt af almennri veðsetningu hlutabréfanna en ekki eiginlegt sölubann. Hið meinta áframhaldandi sölubann sé m.a. stutt þeim rökum að sala hlutabréfanna hafi ekki verið á valdi stefnanda heldur hafi það verið á valdi yfirstjórnar KB að veita heimild til sölu þeirra en slíkt hefði stangast á við stefnu stjórnar og hluthafafund bankans frá 27. mars 2004. Þetta standist ekki og sé augljós oftúlkun á stefnu bankans, sbr. tilvitnanir í stjórnar- og hluthafafundi. Stefna bankans hafi verið hugsuð til að halda í lykilstarfsmenn og laða til sín nýja starfsmenn. Í þeim tilgangi hafi bankinn gert starfsmönnum kleift að kaupa hluti í bankanum með kaup- eða söluréttum. Á umræddum aðalfundi hafi verið staðfest að rétt væri að viðhalda sömu stefnu og að kaup- og söluréttir til starfsmanna gætu á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutabréfum í KB. Ekki hafi því verið um að ræða stefnu bankans um að starfsmenn ættu ávallt ákveðna prósentu í bankanum heldur hafi kaup- eða söluréttir sem notaðir væru fyrir starfsmenn til að eignast hluti í bankanum átt að geta numið allt að 9% af hlutum í KB. Hér sé því ekki um að ræða að stefna bankans hafi verið sú að binda eignarhald einstakra starfmanna með þeim hætti að þeir gætu ekki selt hlutabréf sín eftir að hafa eignast bréfin með því að hafa nýtt sér kauprétt eða með útfærslu á kauprétti með sölurétti eins og fjallað sé um í þessu máli. Af öðrum ástæðum standist þessi málsástæða stefnanda heldur ekki skoðun. Ef starfsmenn hafi átt að eiga allt að 9% af hlutum í bankanum og einstaka starfsmenn hafi ekki mátt selja þá vegna fyrrgreindrar meintrar stefnu bankans, hvernig hafi þá átt að vera hægt að laða að nýja starfsmenn, eða halda í þá sem fyrir voru, með því að gefa þeim kost á að kaupa hlutabréf í bankanum með kaup- eða söluréttum þegar aðrir starfsmenn sem þegar hefðu fengið slíkt hafi ekki átt að geta selt sín bréf? Þrátt fyrir fullyrðingar um meint sölubann liggi ekki fyrir nein haldbær gögn um að stefnanda og öðrum starfsmönnum hjá KB hafi verið meinað að selja bréfin á þeim tímapunkti þegar söluréttirnir runnu út. Þvert á móti hafi stefndi undir höndum upplýsingar um að af þeim 62 starfsmönnum KB sem voru með sölurétt frá árinu 2003 seldu 42 eitthvað af hlutum sínum á tímabilinu frá 2004 að hruni bankans, þar af minnst 26 starfsmenn sem störfuðu hjá KB við hrun. Gefi það augaleið að stefna bankans um eignarhald starfsmanna hafi ekki verið með þeim hætti sem haldið sé fram í stefnu og starfsmenn hafi getað selt hlutabréf sín í KB. Með vísan til framangreinds og málavaxta að öðru leyti mótmælir stefndi því að fyrir hendi hafi verið samfellt sölubann. Í kaupréttarútfærslunni sem hér um ræði hafi falist kaup stefnanda á hlutabréfum í KB af sama aðila á grundvelli starfssambands og hann hafi fengið lán frá KB og skilyrtar, starfstengdar og endurgjaldslausar söluréttartryggingar frá bankanum sem ásamt hlutabréfunum hafi verið settar sem trygging fyrir efndum á lánunum. Sé því ljóst að í skattalegu tilliti hafi í samningafléttunni falist nýting stefnanda á kauprétti, sbr. 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. úrskurð yfirskattanefndar í máli nr. 117/2009 og margnefndan dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. mars 2010 nr. E-8656/2009. Staðhæfing stefnanda um að í hinu meinta sölubanni og kauprétti KB hafi falist endurgjald af hálfu stefnanda fyrir söluréttina séu rök sem enga þýðingu hafi til frádráttar í skattalegu tilliti. Ljóst sé að stefnandi hafi fengið umræddan kauprétt (kaupréttarútfærslu) með sölurétti á grundvelli starfssambands sem endurgjald fyrir vinnuframlag sitt fyrir KB. Fullyrðingar um annað séu haldlausar. Á meðan sölurétturinn hafi verið í gildi hafi fjárhagsleg áhætta stefnanda af umræddum hlutabréfakaupum verið hverfandi og fullyrðing um meinta áhættu vegna mögulegs gjaldþrots KB sé ómarktæk, sérstaklega í ljósi mögulegrar skuldajöfnunar láns stefnanda við kröfu samkvæmt sölurétti. Einnig beri að horfa til aðstæðna á markaði eins og þær hafi verið á þessum tíma þegar enginn hafi séð fram á annað en áframhaldandi uppgang. Rétt sé að ítreka að ekki sé verið að telja stefnanda til tekna sölurétti sem einangruð réttindi sem hann hafi fengið frá KB vegna kaupa á hlutabréfum í KB heldur þau starfstengdu hlunnindi sem felist í umræddum kaupréttarútfærslum samninganna í heild sinni. Með vísan til framangreinds og málavaxta sé rangt að ríkisskattstjóri hafi túlkað ákvæði 7. gr. laga nr. 90/2003 í ósamræmi við sjónarmið 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár eða hafi byggt úrskurð sinn á lögjöfnun frá ákvæði 9. gr. sömu laga. Í úrskurði ríkisskattstjóra komi ítrekað fram að með endurákvörðuninni sé m.a. verið að færa stefnanda til tekna þau skattskyldu hlunnindi sem felist í kaupréttarútfærslunum á meðan söluréttirnir hafi verið í gildi og stefnandi hafi verið varinn fyrir áhættu af eignarhaldinu. Við mat ríkisskattstjóra á slíkum hlunnindum verði því að taka mið af þeim aðstæðum sem uppi hafi verið þegar söluréttirnir hafi verið gerðir og í gildi og ekki sé unnt að taka tillit til síðar tilkominna atburða eða gerninga, jafnvel löngu eftir að söluréttunum hafi lokið. Geti því engan veginn staðist að gerningar sem gerðir hafi verið og atburðir sem átt hafi sér stað eftir fyrrgreind tímamörk fyrir tilstilli skattaðila eða utan hans stjórnar á atburðarásinni eigi að hafa og/eða geti haft áhrif á mat á skattskyldum hlunnindum stefnanda sem stafi af umræddum kaupréttarútfærslum. Stefndi lítur svo á að um útfærslu á kauprétti hafi væri að ræða eins og ítrekað hafi verið haldið fram af stefnda. Aldrei hefði komið til álita að líta heildstætt í tilviki hefðbundins kaupréttar á málið, með þeim hætti sem stefnandi geri, og tengja skattskyldu við atburði sem komið hafi til löngu síðar. Það væri í ósamræmi við hvernig hefðbundnir kaupréttir séu metnir til tekna. Í 2. málsl. 9. gr. laga nr. 90/2003 segi: „Til skattskyldra tekna telst mismunur á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi og gangverði bréfanna þegar kaupréttur er nýttur.“ Því liggi í augum uppi að ekki geta komið til álita við útreikning á umræddum hlunnindum atvik sem gerist löngu eftir nýtingu kaupréttarútfærslunnar. Stefndi átti sig heldur ekki á hvernig stefnandi geti krafist þess að líta beri heildstætt á mál stefnanda en slíti sjálfur söluréttina úr samhengi í málatilbúnaði sínum. Hvað heildstæðu sjónarmiðin varði sé fróðlegt að bera saman samningana um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutabréfum í KB frá 2001 og 2003 annars vegar og lánasamninginn frá 1. desember 2005 og hið meinta sölubann sem eigi að hafa fylgt þeim lánasamningi hins vegar. Í samningunum 2001 og 2003 sé ljóst að KB veiti stefnanda ákveðin hlunnindi sem hann kunni að njóta eftir ákveðinn tíma og þeim sé ætlað að tryggja að í staðinn njóti KB starfskrafta stefnanda þann tíma. Ef stefnandi hlíti ekki skilyrðum þeim sem sett séu í samninginn falli sölurétturinn niður og KB geti tekið hlutabréfin til baka með kaupréttinum eða þá að stefnandi, þrátt fyrir bann um sölu og veðhömlur, selji hlutabréfin fyrr en ákvæði samningsins heimili og þá geti KB beitt stefnanda févíti. Hér sé greinilega um gagnkvæma samninga að ræða þar sem KB veiti möguleika á hlunnindum og til þess að fá þau þurfi stefnandi að vinna ákveðinn tíma hjá KB. Með lánasamningnum frá 1. desember 2005, sem skv. skýringum stefnanda hafi verið nýtt fyrirkomulag hjá KB til að gefa starfmönnum kost á að eignast hluti í KB, hafi ekki verið um samskonar tryggðarband að ræða og í fyrri samningunum. Þannig sé lánasamningurinn frá 1. desember 2005 ekki með sama hætti gagnkvæmur á þá leið að starfsmaður bindi sig til að vinna í ákveðinn tíma í framtíðinni hjá vinnuveitanda sínum gegn því að fá ákveðin hlunnindi í staðinn standi hann við sinn hluta samningsins. Staðhæfingar stefnanda um að söluréttir hans, sem og annarra, hafi verið opinberir í um áratug vegna tilkynningar til Kauphallar Íslands, sem og að þeir hafi komið fram í uppgjöri, framtölum og ársreikningum KB, breyti engu um það að ekki hafi legið fyrir fullnægjandi upplýsingar í framtali stefnanda eða í fylgigögnum varðandi þá kaupréttarútfærslu sem hér um ræði, sbr. 2. mgr. 97. gr. Hér skipti öllu máli að stefnandi hafi ekki upplýst skattyfirvöld að eigin frumkvæði um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Eigi því frestur samkvæmt 1. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga, þ.e. heimild til endurákvörðunar skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára, við í máli þessu. Í þessu sambandi sé rétt að hafa í huga margstaðfesta túlkun yfirskattanefndar og dómstóla á 97. gr. laga nr. 90/2003. Rangt sé að ríkisskattstjóri hafi dregið málsmeðferð þessa máls, hvað þá að ástæðulausu. Ríkisskattstjóri hafi unnið sleitulaust að vinnslu fjölda mála er varði hefðbundna kaupréttarasamninga og kaupsamninga með sölurétti, m.a. að máli stefnanda frá því á miðju ári 2005. Slíkum málum fylgi gríðarleg upplýsinga- og gagnaöflun ásamt tímafrekri úrvinnslu þeirra. Þó almennt sé talið að málafjöldi geti ekki afsakað meintan drátt á málum þá hafi slíkt ekki áhrif á það hvort 1. eða 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 eigi við um endurákvörðunarheimild skattyfirvalda. Staðhæfing um „[...] stórkostlegt tjón [...]” stefnanda og mögulegt gjaldþrot hans breyti þar engu um, sérstaklega þar sem hann hefði getað óskað eftir bindandi áliti ríkisskattstjóra og þannig fengið fyrir fram bindandi úrlausn á skattalegri meðferð umdeildra hlutabréfakaupa með sölurétti. Augljóst sé að ekki sé möguleiki á því að telja upp öll möguleg og ómöguleg tilvik fyrir fram í lögum, reglum eða leiðbeiningum sem taki einnig á öllum nýjustu tilbrigðum borgaranna. Staðhæfing stefnanda um að með úrskurði ríkisskattstjóra sé verið að breyta skattframkvæmd með afturvirkum hætti sé beinlínis röng og haldlaus. Í langan tíma hafi verið til staðar reglur um skattskyldu hlunninda, sbr. 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sem og ákvæði um þegar hlutabréf eru keypt á undirverði, sbr. m.a. auglýsing ríkisskattstjóra nr. 10/1999 frá 18. júní 1999. Um þróun starfstengdra samninga um hlutabréfakaup megi benda á dóma Hæstaréttar nr. 26/2002 og nr. 144/2003 og úrskurði yfirskattanefndar nr. 451/2000 og 299/2009. Breyting á formi eða nafni gerninga breyti ekki raunverulegu innihaldi þeirra. Þrátt fyrir fullyrðingar stefnanda um einkaréttarlegar yfirlýsingar KB þess efnis að bankinn myndi standa skil á opinberum gjöldum sem kynnu að falla til vegna hlutabréfakaupa stefnanda breyti það engu um skýran lagabókstaf 3. málsl. 22. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í 2. málsl. sömu greinar segi: „Launamaður ber ekki ábyrgð á greiðslu opinberra gjalda sem hann sannar að launagreiðandi hafi haldið eftir af launum hans.“ Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að launagreiðandi hans, KB, hafi haldið eftir staðgreiðslu opinberra gjalda af hlunnindum stefnanda vegna umræddrar kaupréttarútfærslu. Geti því 2. málsl. 22. gr. ekki átt við um tilvik stefnanda og beri því stefnandi ásamt launagreiðanda sínum, KB, óskipta ábyrgð á vanteknum opinberum gjöldum stefnanda. Sérstaklega komi fram í 12. gr. samninganna um kaup, sölurétt og kauprétt á hlutum í Kaupþingi hf. að skattskylda sem kunni að myndast vegna samninganna sé á ábyrgð kaupanda en einnig komi fram að KB muni halda eftir skatti og gjöldum samkvæmt gildandi reglum á uppgjörsdegi söluréttanna eða kaupréttanna. Meintir einkaréttarlegir gerningar um skiptingu ábyrgðar vegna skattgreiðslna hafi ekki áhrif gagnvart skattyfirvöldum eða innheimtumanni ríkissjóðs samkvæmt lögum og geti því ekki komið til álita. Samkvæmt 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 sé heimilt að fella niður álag samkvæmt 1. og 2. mgr. greinarinnar „ef skattaðili færir rök fyrir því að honum verði eigi kennt um annmarka á framtali eða vanskil þess, að óviðráðanleg atvik hafi hamlað því að hann skilaði framtali á réttum tíma, bætt úr annmörkum á framtali eða leiðrétt einstaka liði þess.“ Stefnandi hafi ekki upplýst um þá staðreynd að í samningafléttunum hafi raunverulega verið um kaupréttarsamninga að ræða sem falið hafi í sér launahlunnindi fyrir stefnanda. Þar af leiðandi geti stefndi ekki fallist á að skilyrði til niðurfellingar álags sé til staðar. Viðbótarálag hafi verið lagt á stefnanda skv. 122. gr. laga nr. 90/2003 en þar segi að það skuli bæta 2,5% álagi við ef ákvæðið eigi við. Ekki sé því heimilt að fella það niður. NIÐURSTAÐA Stefnandi heldur því fram að ríkisskattstjóri hafi verið vanhæfur til meðferðar máls stefnanda og að ákvörðun sú sem fram kemur í úrskurðinum sé því ólögmæt. Um vanhæfi skattyfirvalda gilda ákvæði 104. gr. laga nr. 90/2003, en samkvæmt þeim má maður eigi taka þátt í meðferð máls ef honum hefði borið að víkja sæti í því sem héraðsdómari. Gengur þetta ákvæði framar hæfisreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem það hefur að geyma strangari hæfisskilyrði en almennar hæfisreglur þeirra laga, sbr. 1. málslið 2. mgr. 2. gr. laganna. Því hefur ekki verið haldið fram að ákvæði a. til f. liða 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eigi við um ríkisskattstjóra, Aðalstein Hákonarson, greinarskrif Aðalsteins eða tilvitnuð ummæli ríkisskattstjóra í Fréttablaðinu 15. september 2009. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt skal ríkisskattstjóri setja framkvæmda- og starfsreglur ásamt leiðbeiningum og verklagsreglum. Enn fremur skal hann birta reglur og ákvarðanir sem hann metur að hafi þýðingu fyrir skattaðila og eftir atvikum gefa út og hafa til sölu. Leiðir af þessari skyldu ríkisskattstjóra að svigrúm hans og starfsmanna embættis hans til almennrar umfjöllunar um álitaefni á sviði skattamála er nokkurt. Lítur dómari svo á að ummæli Aðalsteins Hákonarsonar í blaðinu Tíund sem stefnandi vitnar til í málatilbúnaði sínum séu almenns efnis og leiði ekki til þess að þeir starfsmenn ríkisskattstjóra sem kváðu upp úrskurð í máli stefnanda hafi verið vanhæfir til þeirrar stjórnarathafnar. Í Fréttablaðinu 15 september 2009 var eftirfarandi haft eftir ríkisskattstjóra: „Þeir sem eru með kauprétti eða sölurétti hafa oftast fært ávinninginn sem fjármagnstekjur. Við lítum svo á að þetta séu ekkert annað en launatekjur.“ Í ummælum þessum er ekki skírskotað til sérstaks tilviks hvað þá tilviks stefnanda heldur viðhorfs til þess hvernig skuli fara almennt með skattskil vegna ávinnings þeirra sem hafi kaup- og sölurétt. Verður að líta svo á að það leiði af fyrrgreindum starfsskyldum ríkisskattstjóra og sé í samræmi við þær, að ummæli þessi voru höfð uppi, og verður ekki á það fallist með stefnanda að hér sé um atvik eða aðstæður að ræða sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni ríkisskattstjóra með réttu í efa. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að úrskurður ríkisskattstjóra frá 26. maí sl. sé ógildur vegna vanhæfis hans. Samkvæmt upphafsákvæði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, teljast til skattskyldra tekna, með þeim undantekningum og takmörkunum er greinir í lögunum, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnast og metin verði til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan tekjurnar stafa eða í hvaða formi þær eru. Í l. mgr. l. tl. A-liðar lagagreinarinnar er mælt fyrir um skattskyldu endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, án tillits til viðmiðunar, sem innt er af hendi fyrir annan aðila, og eru þar nefnd í dæmaskyni ýmiss konar laun og aðrar hliðstæðar starfstengdar greiðslur, fríðindi og hlunnindi, svo og framlög og gjafir sem sýnilega séu gefnar sem kaupauki. Er tekið fram, að hvorki skipti máli, hver tekur við greiðslum né í hvaða gjaldmiðli goldið er, hvort sem það er í reiðufé, fríðu, hlunnindum eða vinnuskiptum. Samkvæmt þessu teljast ekki einungis beinar fjárgreiðslur til skattskyldra tekna sem laun fyrir vinnu, heldur einnig hvers konar fríðindi og hlunnindi, sem launamenn hljóta í starfi. Þá segir í B-lið 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963, að ekki skipti máli í hverju laun eða endurgjald fyrir unnið verk sé fólgið, verði það metið til peninga. Teljist til launatekna hvers konar hlunnindi, veitt í launaskyni, og önnur form fyrir greiðslur, svo sem fæði, húsnæði, ljós og hiti, bifreiðaafnot, einkennisbúningur og annar fatnaður, greiðslur í vörum úr verslunum eða afurðum úr framleiðslufyrirtæki og greiðsla í sérhverjum öðrum verðmætum eða eignum, t.d. hlutafjáreign í hlutafélagi, innstæða í félagi eða fyrirtæki, hlutdeild í skipi eða húseign og svo framvegis. Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, verður að skýra tekjuhugtak laga nr. 90/2003 rýmkandi lögskýringu. Í 9. gr. laganna segir að tekjur skv. 1. tölul. A-liðar 7. gr., vegna kaupa manns á hlutabréfum samkvæmt kauprétti sem hann hafi öðlast vegna starfa fyrir annan aðila, sbr. þó 10. gr., skuli ákveðnar þannig að til skattskyldra tekna teljist mismunur á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi og gangverði bréfanna þegar kaupréttur er nýttur. Með gangverði sé átt við skráð markaðsverð í kauphöll eða á skipulegum tilboðsmarkaði þegar kaupréttur er nýttur. Ef hlutabréf í félagi eru ekki skráð í kauphöll skal miða við gangverð þeirra í viðskiptum, annars bókfært verð eigin fjár samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi eða árshlutareikningi viðkomandi félags. Um óvenjuleg skipti í fjármálum segir í 1. mgr. 57. gr. laganna að ef skattaðilar semji um skipti sín í fjármálum á hátt sem sé verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skuli verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans, en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Stefnandi gerði samning á árinu 2001 við launagreiðanda sinn, Kaupþing hf., um kaup á hlutum í Kaupþingi banka hf. sem bankinn sölutryggði og veitti lán fyrir. Samningurinn, sem er dagsettur 31. desember 2001 var um kaup á 300.000 hlutum. Þá gerði stefnandi samning við Kaupþing banka hf. hinn 19. nóvember 2003 um kaup á 375.000 hlutum. Samhliða þessum samningum voru gerðir lánasamningar á milli stefnanda og Kaupþings hf. Lánin sem bankinn veitti voru jafnhá kaupverðinu og til jafnlengdar söluréttinum sem gilti í þrjú ár. Í söluréttinum fólst að stefnandi gat gengið út úr samningunum sér að kostnaðarlausu eða jafnvel með hagnaði ef þróun á gengi hlutabréfanna yrði honum óhagstæð. Réttindi og skyldur samkvæmt þessum samningum miðuðust við að stefnandi væri í starfi hjá Kaupþingi hf. í að minnsta kosti þrjú ár. Úrskurður ríkisskattstjóra byggist á því að um hafi verið að ræða tiltekna útfærslu á kauprétti sem hafi verið liður í kaupréttarkerfi bankans við stjórnendur hans. Ekki hafi í reynd verið um staðfest kaup á hlutabréfum að ræða fyrr en sölurétturinn hafi verið útrunninn eða fallinn úr gildi með öðrum hætti, gerðist það fyrr. Með kaupunum, þar sem stefnandi hafi enga fjármuni látið af hendi, hafi gengi á hlutabréfunum verið fest með sambærilegum hætti og þegar hefðbundinn kaupréttarsamningur sé gerður. Það hafi síðan ekki verið fyrr en söluréttartryggingin hafi fallið niður, með uppsögn eða hún rann út, sem hin raunverulega nýting kaupréttarins hafi farið fram þegar áhættan af kaupunum hafi flust yfir til stefnanda. Samkvæmt samningunum hafi átt að gera upp lánin samhliða en í því tilviki sem hér er til úrlausnar hafi þau verið framlengd. Gerð samninga þessara var í beinum tengslum við þá stefnu bankans að tilteknir lykilstarfsmenn ættu kost á að eignast hluti í honum til þess m.a. að tryggja að þeir hagsmunir hluthafa og starfsmanna að hagnaður yrði sem mestur af starfsemi bankans og verðmæti hluta ykist sem mest færu saman. Samningar þessir gerðu starfsmönnunum kleift að eignast hluti í bankanum fyrir lægra verð en gilti á almennum markaði er samningar voru gerðir og voru þess efnis að starfsmenn slyppu skaðlausir frá því ef verð hluta lækkaði á því þriggja ára tímabili sem samningarnir skyldu gilda. Telur dómari ljóst að samningar þessir hafi byggst á starfssambandi aðila. Kemur þá til álita hvernig með samninga aðila skuli fara skattalega þar sem í samningunum er gengið út frá því að stefnandi öðlist sölurétt en í lögum um tekjuskatt nr. 90/2003 er ekki fyrir að fara ákvæði sem fjallar um þá gerð valréttarsamninga líkt og á sér stað um kaupréttarsamninga sbr. 9. gr. laganna. Ekki þykir skipta máli hér hverjar hömlur voru settar við sölu hlutanna vegna veðsetningar þeirra og lána sem komu síðar til. Ekki verður fram hjá því litið að tilgangur fjármálagerninga þeirra sem gerðir voru var sá að þeir virkuðu sem kaupauki fyrir stefnanda en jafnframt því að hann eignaðist hlutina skyldi hann tryggður fyrir hugsanlegri verðlækkun þeirra. Þá lánaði bankinn honum allt andvirði bréfanna og skyldu lánin endurgreitt í lok samningstíma. Samkvæmt samningunum átti stefnandi val um það að liðnum 3 árum hvort hann ætti hlutina áfram eða seldi þá en í hvoru tilviki um sig gerðu samningarnir ráð fyrir því að stefnandi greiddi lán það sem hann hafði fengið til kaupanna. Fólst í þessu að stefnandi var í aðstöðu til þess að afla sér tekna sem myndast kynnu við mismun verðs hlutanna er sölurétturinn félli úr gildi en áhætta hans vegna lækkunar verðs var engin. Lítur dómari svo á að ákvæði 1. mgr. 57. gr. eigi við hér og samkvæmt því verður fallist á það með stefnda að í framangreindum valréttarsamningum stefnanda og Kaupþings hafi falist yfirfærsla kaupréttar sams konar þeim er verða myndi með kaupréttarsamningi og beri því að telja mismuninn til skattskyldra tekna stefnanda samkvæmt tekjuhugtaki 1. mgr. 1. töluliðar A liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 enda falla fjármálagerningar þessir í reynd undir 9. gr. laganna. Stefnandi hefur byggt á því að lögmæltur frestur samkvæmt 2. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga hafi verið liðinn þegar ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð sinn 26. maí 2010 vegna skattframtala fyrir gjaldárin 2005 og 2006. Í framtölum stefnanda, eða í fylgigögnum með þeim, upplýsti stefnandi skattyfirvöld ekki að eigin frumkvæði um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Þykir því frestur samkvæmt 1. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga, þ.e. heimild til endurákvörðunar skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára, eiga við í máli þessu. Á skattframtölum stefnanda árin 2005 og 2006 var ekki gerð grein fyrir þeim launatengdu hlunnindum sem hann hlaut vegna kaupa á hlutabréfum með sölurétti sem tengdust starfi hans. Fólu samningarnir í sér umtalsverðar hlunnindatekjur og í reynd var um að ræða útfærslu á kauprétti eins og að framan er rakið. Verður ekki fallist á það að fyrir hendi séu ástæður sem leiði til niðurfellingar álags samkvæmt 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Ekki er fyrir hendi tölulegur ágreiningur hvað varðar endurákvörðun ríkisskattstjóra. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn af kröfum stefnanda, Bjarka H. Diego. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 346/2000
Kærumál Fjárnám Skattur Fyrning
Bú K var tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember 1995 og lýsti Gjaldheimtan (G) kröfu við skiptin 8. janúar 1996 um greiðslu skuldar K vegna opinberra gjalda m.a. vegna gjaldársins 1995. Skiptastjóri tók ekki afstöðu til viðurkenningar lýstra krafna, sbr. 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og lauk skiptum á þrotabúi K 1. mars 1996 án þess að greitt væri upp í lýstar kröfur. Í febrúar 1999 endurákvarðaði skattstjóri opinber gjöld K vegna gjaldáranna 1994, 1995 og 1996, að beiðni K. Þá lá fyrir að þrívegis hafði verið greitt inn á gjaldaskuld K á árinu 1999. Þann 24. febrúar 2000 leitaði tollstjóri (T) fjárnáms hjá K fyrir ógreiddum eftirstöðvum opinberra gjalda vegna gjaldáranna 1999, 1998 og 1995. K gerði ekki athugasemd varðandi gjaldárinu 1998 og 1999, en mótmælti fjárnámi vegna gjaldársins 1995, þar sem hún taldi skuldina fyrnda. Talið var að með lýsingu kröfu G við gjaldþrotaskipti á búi K hefði fyrning hennar verið rofin samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem skiptastjóri hafi ekki tekið afstöðu til viðurkenningar kröfunnar hafi nýr fyrningarfrestur byrjað að líða gagnvart T þann dag sem kröfunni var lýst. Því hafi fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 verið liðinn þegar beiðni T um fjárnám barst sýslumanni í febrúar 2000. Þá var talið að ráða mætti af 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt að endurákvörðun opinberra gjalda hefði ekki áhrif á gjalddaga og þar með fyrningu skuldar, sem myndast hefði við upphaflega álagningu gjalda, að því leyti sem fjárhæð skuldarinnar væri lægri en endanlega ákveðin gjöld að lokinni endurákvörðun. Var því ekki fallist á að endurákvörðun á opinberum gjöldum K vegna gjaldársins 1995 hefði myndað nýjan upphafsag fyrningarfrests á heildarskuld vegna gjalda þess árs. Í málinu lá ekkert fyrir um upphaflega álagningu opinberra gjalda K vegna gjaldársins 1995 og var því ekki unnt að slá því föstu í hvaða mæli fyrningartími á skuld K kynni að geta ráðist af endurákvörðuninni. Loks var ekki talið að T hefði sýnt fram á að líta mætti svo á að K hefði með innborgunum sínum viðurkennt í merkingu 6. gr. laga nr. 14/1905 að skulda honum opinber gjöld vegna ársins 1995. Var talið að T hefði ekki hnekkt þeirri vörn K að krafa um opinber gjöld vegna gjaldársins 1995 væri fyrnd og því gæti fjárnám fyrir þeirri kröfu ekki náð fram að ganga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2000, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 3. apríl 2000 um að fram yrði haldið fjárnámsgerð á hendur sóknaraðila, sem varnaraðili hafði krafist 24. febrúar sama árs fyrir skuld hennar að fjárhæð samtals 6.896.562 krónur. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði breytt á þann veg að fjárnám verði aðeins gert fyrir skuld að fjárhæð 20.840 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Með áðurnefndri beiðni 24. febrúar 2000 leitaði varnaraðili fjárnáms hjá sóknaraðila fyrir ógreiddum eftirstöðvum opinberra gjalda hennar vegna gjaldársins 1999, 15.722 krónur, gjaldársins 1998, 5.118 krónur, og gjaldársins 1995, 6.875.722 krónur, eða samtals fyrir 6.896.562 krónum að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði. Í málinu gerir sóknaraðili ekki athugasemd við að fjárnám nái fram að ganga fyrir skuld frá gjaldárunum 1998 og 1999, alls 20.840 krónum, en mótmælir hins vegar að svo fari um skuld fyrir gjaldárið 1995, sem hún telur fallna niður fyrir fyrningu. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, var bú sóknaraðila tekið til gjaldþrotaskipta 20. nóvember 1995. Gjaldheimtan í Reykjavík lýsti 8. janúar 1996 kröfu við gjaldþrotaskiptin um greiðslu skuldar sóknaraðila vegna opinberra gjalda, sem voru talin nema alls 8.356.260 krónum. Óumdeilt er að þar hafi meðal annars verið um að ræða opinber gjöld vegna gjaldársins 1995, en í málinu liggur hins vegar ekkert fyrir um hvernig heildarskuldin var greind milli einstakra ára. Við gjaldþrotaskiptin neytti skiptastjóri heimildar í lokamálslið 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að láta hjá líða að taka afstöðu til viðurkenningar lýstra krafna, þar sem hann taldi ljóst að þær fengjust í engu greiddar. Skiptum á þrotabúi sóknaraðila mun síðan hafa verið lokið 1. mars 1996 samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991 án þess að greitt væri upp í lýstar kröfur. Með bréfi 27. mars 1998 til ríkisskattstjóra mun sóknaraðili hafa leitað eftir því að opinber gjöld hennar vegna gjaldáranna 1994, 1995 og 1996 yrðu ákveðin á ný, en við upphaflega álagningu þeirra mun skattstjóri hafa áætlað skattstofna, þar sem sóknaraðili hafði ekki sinnt framtalsskyldu. Erindi þetta framsendi ríkisskattstjóri 30. mars 1998 skattstjóranum í Reykjavík, sem afgreiddi það með endurákvörðun umræddra gjalda í úrskurði 3. febrúar 1999. Í málinu liggur ekki fyrir hver endanleg fjárhæð gjaldanna hafi orðið samkvæmt úrskurðinum vegna einstakra gjaldára, en óumdeilt er að skuld vegna gjaldársins 1995, eins og um hana er rætt í málinu, sé í samræmi við niðurstöðu þessarar endurákvörðunar. Í málinu hefur varnaraðili lagt fram gögn um þrjár greiðslur inn á skuld sóknaraðila, sem bárust honum 4. febrúar, 22. nóvember og 3. desember 1999. Þeirri fyrstu, að fjárhæð 16.000 krónur, var ráðstafað inn á skuld vegna gjaldársins 1994. Var eins farið með þá næstu, sem nam 57.485 krónum. Síðasta greiðslan, sem var að fjárhæð 8.000 krónur, var látin ganga upp í skuld sóknaraðila vegna gjaldársins 1995. Um þá greiðslu liggur fyrir ljósrit af gíróseðli, þar sem varnaraðili var tilgreindur sem viðtakandi hennar og sóknaraðili sem greiðandi, en um skýringu greiðslunnar var á seðlinum svofelldur prentaður texti: „Opinber gjöld samkvæmt skattskrá utan staðgreiðslu“. Þá hefur verið lagt fram í málinu skjal á bréfsefni varnaraðila, sem eftir yfirskrift sinni virðist hafa að geyma athugasemdir varðandi innheimtu gjalda hjá sóknaraðila. Segir þar meðal annars: „Samningur við S.S.B. greiðir kr. 8.000- á mánuði“. Engar skýringar hafa komið fram á efni þessa skjals undir rekstri málsins. II. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 ber þrotamaður eftir lok gjaldþrotaskipta á búi sínu ábyrgð á skuldum, sem ekki fást þar greiddar. Segir í ákvæðinu að ef kröfu hefur verið lýst við skiptin og hún ekki fengist greidd sé fyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum. Byrji nýr fyrningarfrestur að líða á þeim degi, sem skiptum er lokið, ef krafan hefur verið viðurkennd við þau, en ella á þeim degi, sem kröfunni var lýst. Eins og áður greinir lýsti Gjaldheimtan í Reykjavík 8. janúar 1996 kröfu um greiðslu opinberra gjalda við gjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila. Með lýsingu kröfunnar var fyrning hennar rofin samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Með viðhlítandi lagaheimild tók skiptastjóri hins vegar ekki afstöðu til viðurkenningar á kröfunni. Af því leiðir samkvæmt berum orðum tilvitnaðs lagaákvæðis að nýr fyrningarfrestur byrjaði að líða gagnvart sóknaraðila áðurnefndan dag, sem kröfunni var lýst. Beiðni varnaraðila um fjárnám hjá sóknaraðila barst sýslumanninum í Reykjavík 25. febrúar 2000. Var þá liðinn fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda frá því að fyrningu skuldar sóknaraðila við Gjaldheimtuna í Reykjavík var slitið með kröfulýsingu 8. janúar 1996. Getur varnaraðili því ekki borið við að skuld sóknaraðila sé ófyrnd vegna gjaldþrotaskiptanna á búi hennar. III. Í 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt er mælt svo fyrir að ef skattar gjaldanda eru hækkaðir eftir álagningu falli „viðbótarfjárhæðin“ í gjalddaga tíu dögum eftir að honum var tilkynnt um hækkun. Af þessu verður ályktað að endurákvörðun opinberra gjalda hafi ekki áhrif á gjalddaga og þar með fyrningu skuldar, sem myndast hefur við upphaflega álagningu gjalda, að því leyti, sem fjárhæð skuldarinnar er lægri en endanlega ákveðin gjöld að lokinni endurákvörðun þeirra. Getur endurákvörðun því ekki leitt af sér nýjan gjalddaga og fyrningartíma skuldar nema að því leyti, sem skuldin verður með henni hærri en upphaflegri álagningu nam. Að gættu framangreindu verður ekki fallist á með varnaraðila að endurákvörðun skattstjórans í Reykjavík 3. febrúar 1999 á opinberum gjöldum sóknaraðila vegna gjaldársins 1995 geti hafa myndað nýjan upphafsdag fyrningarfrests á heildarskuld vegna gjalda þess árs. Ekkert liggur fyrir í málinu um hver hafi verið fjárhæð opinberra gjalda sóknaraðila á því ári samkvæmt upphaflegri álagningu þeirra, hvort þau hafi lækkað við endurákvörðun skattstjóra eða hækkað. Eins og málið liggur fyrir verður því engu slegið föstu um það í hvaða mæli fyrningartími á skuld sóknaraðila vegna gjaldársins 1995 kunni að geta ráðist af umræddri endurákvörðun 3. febrúar 1999. Eins og áður greinir hefur varnaraðili lagt fram gögn um að greiðslu frá sóknaraðila 3. desember 1999 að fjárhæð 8.000 krónur hafi verið ráðstafað til greiðslu opinberra gjalda hennar vegna gjaldársins 1995. Af þeim gögnum verður ekkert ráðið um að sóknaraðili hafi ætlast til að þannig yrði með greiðsluna farið, en á greiðsludegi stóð sóknaraðili enn í skuld við varnaraðila vegna opinberra gjalda 1998 og 1999, sem nam hærri fjárhæð en greiðslunni. Svo sem áður var rakið verður ráðið af fyrirliggjandi gögnum frá varnaraðila að samið hafi verið á ótilgreindum degi við sóknaraðila um að hún greiddi mánaðarlega inn á skuldir sínar 8.000 krónur eða sömu fjárhæð og greidd var 3. desember 1999. Varnaraðili hefur ekkert upplýst um efni þessa samnings aðilanna, þar á meðal hvort sóknaraðili hafi þar gengist undir að ljúka skuldinni, sem deilt er um í málinu, með slíkum óverulegum mánaðarlegum greiðslum. Í þessu ljósi hefur varnaraðili ekki fært viðhlítandi sönnur fyrir því að líta megi svo á að sóknaraðili hafi með þessari innborgun viðurkennt í merkingu 6. gr. laga nr. 14/1905 að skulda honum opinber gjöld vegna gjaldársins 1995. Vegna þess, sem að framan segir, hefur varnaraðili ekki með málatilbúnaði sínum hnekkt þeirri málsvörn sóknaraðila að krafa hans um opinber gjöld vegna gjaldársins 1995 sé fyrnd. Getur því fjárnám fyrir þeirri kröfu ekki náð fram að ganga. Því til samræmis verður ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 3. apríl 2000 breytt á þann veg, sem í dómsorði greinir. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Ákvörðun, sem sýslumaðurinn í Reykjavík tók 3. apríl 2000 um beiðni varnaraðila, tollstjórans í Reykjavík, um fjárnám hjá sóknaraðila, Kristrúnu Ásu Kristjánsdóttur, er breytt á þann veg að fjárnám nái fram að ganga fyrir skuld að fjárhæð 20.840 krónur. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 5. maí sl. Sóknaraðili er Kristrún Ása Kristjánsdóttir, kt. 020841-2579, Rauðalæk 69, Reykjavík. Varnaraðili er Tollstjórinn í Reykjavík, kt. 650269-7649, Tryggvagötu 19, Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að breytt verði með úrskurði aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík er fram fór 3. apríl 2000 og gerðin nái einungis til kröfu að fjárhæð 20.840 kr.­ Sýslumaðurinn í Reykjavík ákvað þann 3. apríl 2000 að krafan öll að upphæð 6.896.562 kr. væri ófyrnd þrátt fyrir mótmæli gerðarþola og gerðinni yrði haldið áfram. Þá var lýst yfir að ákvörðunin yrði borin undir Héraðsdóm Reykjavíkur. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins vegna beiðni um úrlausn þessa. Dómkröfur varnaraðila eru þær að að ákvörðun sýslumanns um að láta hina kærðu aðfarargerð halda áfram vegna kröfu varnaraðila að fjárhæð 6.896.562 kr. ásamt áfallandi dráttar­vöxtum frá 24. febrúar 2000 verði staðfest. Jafnframt er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að mati dómsins. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 7. júní sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989, áður en úrskurður var kveðinn upp. I Málsatvik Sóknaraðili var úrskurðuð gjaldþrota 20. nóvember 1995.Ágreiningur aðila snýst um það hvort krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila um greiðslu eftirstöðva vegna opinberra gjalda álagðra 1995, hafi verið fyrnd þegar varnaraðili lagði inn fjárnámsbeiðni vegna kröfunnar hjá sýslumanninum í Reykjavík 25. febrúar 2000. Kröfulýsing vegna eftirstöðvanna frá 1995 var móttekin af skiptastjóra 8. janúar 1996. Skiptastjóri tók ekki afstöðu til kröfunnar og lauk skiptum 1. mars 1996. Sóknaraðili kærði álagningu sína með skattakæru dags. 27. mars 1998. Þann 3. febrúar 1999 tók skattstjóri kæruna til greina með því m.a. að lækka verulega álagninguna vegna gjalda álagðra 1995. Þann 4. febrúar 1999 var greitt ótilgreint 16.000 kr. inná skattskuld sóknaraðila við varnaraðila. Fór greiðslan öll upp í álögð gjöld ársins 1994. Þann 22. nóvember 1999 var greitt ótilgreint 57.485 kr. inná skattskuld sóknaraðila við varnaraðila. Fór greiðslan öll upp í álögð gjöld ársins 1994. Þann 3. desember 1999 greiddi sóknaraðili kr. 8.000 inná skattskuld sína við varnaraðila. Fór greiðslan öll upp í álögð gjöld ársins 1995. Varnaraðili heldur því fram að krafa hans hafi ekki verið fyrnd við móttöku fjárnámsbeiðni hjá sýslumanni þann 25. febrúar 2000. Upphaf fyrningarfrests, í tengslum við gjaldþrotaskipti sóknaraðila, skuli miða við skiptalok þann 1. mars 1996. Fyrningu kröfunnar hafi jafnframt verið slitið með skattakæru sóknaraðila þann 27. mars 1998 og nýrri álagningu skattstjóra þann 3. febrúar 1999. Þá hafi sóknaraðili greitt inná á kröfuna 4. febrúar 1999, 22. nóvember 1999 og 6. desember 1999 og skuli reikna nýjan fjögurra ára fyrningarfrest frá hverri greiðslu. II Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili kveður kröfu gerðabeiðanda samkvæmt greiðslustöðuyfirliti, sem lagt hafi verið fram hjá sýslumanninum í Reykjavík 17. mars 2000 vera vegna opinberra gjalda fyrir árin 1995 6.875.722 kr., 1998 5.118 kr. og 1999 11.165 kr. Því er mótmælt að krafa að upphæð 6.875.722 kr. frá 1995 sé aðfararhæf þar sem hún sé fyrnd. Ekki sé ágreiningur vegna opinnberra gjalda fyrir árin 1998 og 1999. Þar sem ekki hafi verið tekin afstaða til kröfu Gjaldheimtunnar í Reykjavík í bú sóknaraðila byrji nýr fyrningarfrestur að líða frá kröfulýsingarfresti 8. janúar 1996. Fyrningarfresti vegna kröfunnar fyrir árið 1995 hafi ekki verið slitið og ekkert hafi verið lagt fram sem sýni það. Slík krafa fyrnist á fjórum árum. Um málskot þetta vísar sóknaraðili til 15. kafla laga nr. 90/1989. Um fyrningu kröfunnar er vísað til fyrningarlaga nr. 14/1905, aðallega 3. gr. og 2. mgr. 165 gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Vegna kröfu um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. III Málsástæður og lagarök varnaraðila Varnaraðili telur að skýra beri 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 á þann hátt að sé skiptum lokið, með heimild í 155. gr. gjaldþrotaskiptalaga, án þess að afstaða sé tekin til lýstrar kröfu, með heimild í 1. mgr. 119. gr. laganna, þá byrji fyrningarfrestur hennar að líða við skiptalok. Upphaf fyrningarfrests, umþrættrar kröfu í máli þessu, skuli því miða við skiptalok þann 1. mars 1996. Krafan hafi því af þessari ástæðu verið ófyrnd þegar fjárnámsbeiðni hafi verið móttekin hjá sýslumanni 25. febrúar 2000, sbr. 52. gr. laga nr. 90/1989. Lög nr. 21/1991 hafi leyst af hólmi lög nr. 6/1978 og í stað 133. gr. og 139. gr. gjaldþrotaskiptalaga hafi komið 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Í 133. gr. laganna hafi verið kveðið á um 10 ára fyrningarfrest krafna sem ekki fengjust greiddar við gjaldþrotaskipti. Í 139. gr. gjaldþrotaskiptalaga hafi verið kveðið á um við hvaða tímamark skyldi miða upphaf fyrningarfrests. Þar hafi verið sagt að væri krafa viðurkennd skyldi miða upphafið við skiptalok en væri kröfu hafnað skyldi miða við þann dag sem kröfu væri hafnað. Í greinargerð með 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga segir að hið nýja ákvæði sé frábrugðið hinu eldra að því leyti að gjaldþrotaskiptin leiði til rofa á fyrningu, en síðan byrji sá fyrningartími að líða á ný sem eigi við um hverja kröfu um sig. Með þessum orðum virðast höfundar laganna ekki hafa gert ráð fyrir öðrum efnisbreytingum frá fyrra réttarástandi. Kveðst varnaraðili halda því fram að ef skýra ætti 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga á þann hátt, sem sóknaraðili haldi fram, þá hefði verið ærin ástæða til að víkja að því sérstaklega í greinargerðinni ef ætlunin hefði verið að breyta gildandi reglum, sbr. Hrd. 1979:403. Sé lögskýring sóknaraðila notuð leiði það til þess að ákvæðið þannig skýrt leiði ekki til eðlilegs lagasamræmis heldur þvert á móti. Í 119. og 120. gr. gjaldþrotaskipta-laga komi fram reglur um það hvernig með skuli fara ef skiptastjóri fallist ekki á að viðurkenna kröfu að öllu leyti. Í þeim greinum komi fram að unnt sé að fá niðurstöðu héraðsdóms um gildi viðkomandi kröfu. Sé þetta í raun eina leiðin til að ná fram dómi um gildi kröfu gagnvart þrotabúi, sbr. 1. mgr. 116. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Ef skiptastjóri nýti sér heimild 3. ml. 1. mgr. 119. gr. gjaldþrotaskiptalaga og taki ekki afstöðu til kröfu, geti því sú staða komið upp, sé lögskýringu stefnenda beitt, að krafa kröfuhafa fyrnist á meðan á skiptum stendur. Til séu mörg dæmi þess að tekið hafi lengri tíma en fjögur ár, frá móttöku kröfulýsingar, að ljúka skiptum í þrotabúi. Geti það verið hvort sem er vegna málaferla eða að skiptastjóri sýni mikla biðlund gagnvart þrotamanni sem sé að reyna að leysa til sín bú sitt. Í greinargerð með 119. og 120. gr. gjaldþrotaskiptalaga segi að þau ákvæði séu í nær öllum atriðum sama efnis og ákvæði 108.-110. gr. eldri laga. Í greinargerðinni sé jafnframt vísað til greinargerðar með 59. og 60. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum. Í þeirri greinargerð segi m.a. að mælt sé sérstaklega fyrir um undanþágu frá skyldu til að taka afstöðu til hverrar kröfu fyrir sig ef um kröfur sé að ræða sem verði talið víst í ljósi efnahags dánarbúsins að fáist ekki greiddar, enda mundi erfiði við mat á slíkum kröfum ekki þjóna neinum tilgangi. Miðað við þetta virðist lögskýringarleið sóknaraðila vera alröng því samkvæmt henni skipti höfuðmáli, hvað upphaf fyrningarfrests varði, að skiptastjóri taki afstöðu til allra krafna hvort sem telja megi að eitthvað fáist greitt upp í þær eða ekki. Verði lögskýringarleið sóknaraðila valin megi segja að 3. ml. 1. mgr. 119. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé dauður bókstafur. Telja megi þá víst að framvegis muni kröfuhafar í öllum tilfellum krefjast þess af skiptastjórum að þeir taki afstöðu til allra krafna, einnig í þeim rúmlega 90% tilfella þegar um eignalaus bú sé að ræða, til að tryggja það að upphaf fyrningarfrests miðist við skiptalok. Slík niðurstaða yrði í andstöðu við frásögn í greinargerð með skiptalögum og öll viðurkennd lögskýringarsjónarmið. Hefði löggjafinn ætlað að breyta fyrra réttarástandi að þessu leyti hefði verið eðlilegt að kveða á um slíka breytingu með skýrum hætti í lögum eða greinargerð. Því sé haldið fram að innsend skattakæra sóknaraðila rjúfi fyrningu kröfunnar og jafngildi viðurkenningu skuldara á kröfunni, sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905. Nýr fyrningarfrestur á umþrættum eftirstöðvum gjaldanda hafi því byrjað að líða 27. mars 1998. Jafnframt sé því haldið fram að enn skuli reikna nýtt upphaf fyrningarfrests miðað við úrskurðardag skattsstjóra 3. febrúar 1999, sbr. ákvæði laga nr. 14/1905 og laga nr. 75/1981. Þá er því haldið fram að við hverja greiðslu sóknaraðila dagana 4. febrúar 1999, 22. nóvember 1999 og 3. desember 1999 hafi nýr fjögurra ára fyrningarfrestur byrjað að líða sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905. Krafa varnaraðila fyrnist því í fyrsta lagi 3. desember 2004. Kröfu um greiðslu málskostnaðar styður varnaraðili við XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Niðurstaða Samkvæmt framlagðri skrá yfir lýstar kröfur í þrotabúi sóknaraðila var ekki tekin afstaða til kröfu varnaraðila, þar sem ljóst var að ekkert myndi koma upp í greiðslu hennar, sbr. 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Kröfunni var lýst 8. janúar 1996, en skiptum í búinu lauk 1. mars 1996. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 ber þrotamaður ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin. Ef kröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar nýr fyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptunum er lokið, ef krafan var viðurkennd, en ella á þeim degi sem kröfunni var lýst. Ákvæði þetta er frábrugðið reglu 139. gr., sbr. 133. gr. eldri laga nr. 6/1978 um sama efni að því leyti að fyrningartími tekur nú mið af fyrningartíma hverrar kröfu fyrir sig, en er ekki ávallt tíu ár, eins kveðið var á um samkvæmt tilvitnuðu eldra ákvæði. Ekki er sérstaklega kveðið á um upphaf fyrningarfrests kröfu, sem óskylt er að taka afstöðu til, sbr. 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991, en telja verður að þrotamaður beri ábyrgð á henni fullan fyrningartíma frá lokum skipta. Er það í samræmi við reglu laga nr. 6/1978 sem ekki verður séð að átt hafi að breyta með núgildandi lögum um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt framansögðu bar að miða upphaf fyrningarfrests vegna lýstrar kröfu varnaraðila í bú sóknaraðila við skiptalok hinn 1. mars 1996. Krafan var því ófyrnd þegar aðfararbeiðni varnaraðila var móttekin hjá sýslumanninum í Reykjavík hinn 25. febrúar 2000, sbr. 52. gr. laga nr. 90/1989 og 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Ber því þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu varnaraðila um það að að ákvörðun sýslumanns um að láta hina kærðu aðfarargerð halda áfram vegna kröfu varnaraðila að fjárhæð 6.896.562 kr. ásamt áfallandi dráttar­vöxtum frá 24. febrúar 2000 verði staðfest. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst 40.000 kr. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að aðfarargerð nr. 011-2000 02192, sem hófst 3. apríl 2000, skuli halda áfram, vegna kröfu varnaraðila að fjárhæð 6.896.562 kr. ásamt áfallandi dráttar­vöxtum frá 24. febrúar 2000, er staðfest. Sóknaraðili, Kristrún Ása Kristjánsdóttir, greiði varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 40.000 kr. í málskostnað.