Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 566/2007
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
|
G krafðist þess að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta hæfilegt árgjald vegna þeirrar kvaðar sem L lagði að mati G á fasteign hans, með nýtingu hennar við að koma vatni Jökulsár á Brú til sjávar eftir orkuvinnslu L. Ekki var fallist á dómkvaðningu matsmanna á grundvelli 2. mgr. 147. gr., sbr. 139. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Hins vegar var fallist á beiðni G á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 ætti G rétt á að afla og leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem hann teldi málstað sínum til framdráttar. Bæri dómara þannig að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanna samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 nema að skilyrði 77. gr. og 78. gr. laganna væru ekki fyrir hendi, leitað væri mats um atriði sem dómari teldi bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða beiðnin beindist að atriði sem ekki heyrði undir matsmann að fjalla um, sbr. 2. mgr. 60. gr. sömu laga. Við úrlausn um beiðni G hefði það ekki verið hlutverk dómara á þessu stigi að taka afstöðu til þeirra efnisvarna sem L færði fram og lutu beint að úrlausn sakarefnis að baki matsbeiðninni og meta á þeim grundvelli, umfram það sem að framan segir, hvort verða bæri við beiðni G. Samkvæmt framansögðu voru skilyrði 1. mgr. 77. gr. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991 talin vera uppfyllt og því fallist á kröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 12. október 2007, þar sem kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna var hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hin umbeðna dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Með beiðni 20. apríl 2007 fór sóknaraðili þess á leit við Héraðsdóm Austurlands að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til að meta hæfilegt árgjald til sóknaraðila úr hendi varnaraðila vegna þeirrar kvaðar sem lögð er að mati sóknaraðila á fasteign hans, Egilsstaði I, með nýtingu hennar við að koma vatni Jökulsár á Brú til sjávar eftir raforkuvinnslu varnaraðila í Fljótsdal. Sóknaraðili bendir á að sá, sem land á að straumvatni, eigi eignarrétt á vatnsbotni út í miðjan farveg ef um merkjavatn sé að ræða eins og hátti til hjá honum. Af þessu leiði að vatnsbotn Lagarfljóts og vatnsfarvegur innan merkja jarðar hans sé í eigu hans og þar með allar nýtingarheimildir nema að því leyti sem þær eru takmarkaðar með lögum. Eigi hann því að lögum tilkall til árgjalds úr hendi sóknaraðila fyrir framangreinda kvöð. Sóknaraðili reisir kröfu sína um dómkvaðningu matsmanna aðallega á heimild 2. mgr. 147. gr., sbr. 139. gr. vatnalaga nr. 15/1923, en til vara á ákvæðum 77. gr. laga nr. 91/1991. Bendir hann á að með matinu sé verið að afla sönnunar um hvert sé fullt verð fyrir þá kvöð sem lögð hafi verið á eign hans. Af hálfu varnaraðila er kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna hafnað. Bendir varnaraðili á að ekki sé kveðið sérstaklega á um það í vatnalögum að landeiganda beri greiðsla fyrir slíka nýtingu náttúrulegs vatnsfarvegar. Eins og matsbeiðnin sé sett fram þurfi matsmenn að taka afstöðu til þess hvort fyrir liggi kvöð og snúist matsgerðin þannig öðrum þræði um lögspurningu. II. Sóknaraðili reisir kröfu sína um dómkvaðningu matsmanna aðallega á heimild 2. mgr. 147. gr., sbr. 139. gr. vatnalaga svo sem áður greinir. Eins og málið liggur nú fyrir verður ekki talið að sóknaraðila hafi tekist sönnun um að fyrir liggi eignarnám eða önnur aðstaða, sem að lögum verður jafnað til þess, og heimilar dómskvaðningu matsmanna á grundvelli fyrrnefndra ákvæða vatnalaga. Mál hefur ekki verið höfðað um það sakarefni sem fyrrnefnd matsbeiðni lýtur að. Af þeim sökum byggir sóknaraðili matsbeiðni sína til vara á 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991, en þar kemur fram að aðili, sem hefur lögvarinna hagsmuna að gæta, geti beiðst dómkvaðningar matsmanns þótt krafa hafi ekki verð gerð um matsatriði í dómsmáli, ef það er gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. ber að fara eftir ákvæðum IX. kafla laganna við öflun slíkrar matsgerðar eftir því sem við getur átt. Samkvæmt gögnum málsins virðist það ætlun sóknaraðila að höfða mál á hendur varnaraðila um heimtu árgjalds vegna kvaða sem hann telur að lagðar hafi verið á fasteign hans með fráveitu vatns úr vatnsaflsvirkjun varnaraðila. Í því skyni hefur hann beiðst dómkvaðningar matsmanna til að afla sönnunargagna um fjárhæð kröfu sinnar til að leggja grundvöll að kröfugerð sinni í væntanlegu dómsmáli byggða á túlkun hans á þeim heimildum sem hann telur felast í eignarráðum yfir vatnsfarvegi. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 á sóknaraðili rétt á að afla og leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi varnaraðila né dómstóla að takmarka þann rétt umfram það sem leiðir af ákvæðum laga nr. 91/1991. Ber dómara þannig að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanna samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 nema að skilyrði 77. gr. og 78. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að beiðnin beinist að atriði, sem ekki heyrir undir matsmann að fjalla um, sbr. 2. mgr. 60. gr. laganna og dóm Hæstaréttar í máli nr. 209/2007 frá 3. maí 2007. Samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 91/1991 tekur dómari, sem öflun sönnunargagna fer fram fyrir, ákvarðanir og úrskurðar um þau atriði sem hefðu ella borið undir dómara við sönnunarfærslu við rekstur máls. Við úrlausn um beiðni sóknaraðila var það ekki hlutverk dómara á þessu stigi að taka afstöðu til þeirra efnisvarna sem varnaraðili færði fram og lúta beint að úrlausn sakarefnis að baki matsbeiðninni og meta á þeim grundvelli, umfram það sem hér að framan segir, hvort verða bæri við beiðni sóknaraðila. Þá er einnig til þess að líta, að sóknaraðili verður sjálfur að bera kostnað af matsgerðinni að því leyti sem hann verður ekki á síðari stigum felldur á aðra með ákvörðun málskostnaðar í máli um sakarefnið. Samkvæmt framansögðu verður að telja skilyrði 1. mgr. 77. gr. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991 vera uppfyllt og ber því að verða við beiðni sóknaraðila um að dómkveðja matsmenn. Krafa sóknaraðila um málskostnað fyrir héraðsdómi verður ekki tekin til greina þegar af þeirri ástæðu að ekki verður séð að slík krafa hafi verið höfð uppi þar. Varnaraðila verður aftur á móti gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Umbeðin dómskvaðning matsmanna skal fara fram. Varnaraðili, Landsvirkjun, greiði sóknaraðila, Gunnari Jónssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 88/2006
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 3. gr. laga nr. 94/2000, í 6 mánuði þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, [kt.], [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis D-hús og jafnframt að lagt verði bann við því að hann veiti henni eftirför, nálgist hana á almannafæri og hringi til hennar eða setji sig á annan hátt í samband við hana.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Krafa sóknaraðila um nálgunarbann er dagsett 12. desember 2005 og eru í hinum kærða úrskurði rakin nokkur tilvik sem lögregla hefur til rannsóknar vegna ætlaðra brota varnaraðila gegn fyrrum sambúðarkonu sinni, A. Í gögnum málsins liggur einnig fyrir að lögregla var kölluð að heimili A 5. febrúar 2006 vegna ónæðis af hálfu varnaraðila. Var hann þá handtekinn og færður til yfirheyrslu. Einnig hefur verið lögð fyrir Hæstarétt lögregluskýrsla 11. febrúar 2006 þar sem fram kemur að varnaraðili hafi þann dag verið handtekinn vegna gruns um brot á nálgunarbanni því sem hann var látinn sæta með hinum kærða úrskurði, en samkvæmt 1. mgr. 143. gr. laga nr. 19/1991 frestaði kæra varnaraðila ekki réttarverkun hins kærða úrskurðar. Ekki verður á því byggt í máli um nálgunarbann, að bannið muni hugsanlega raska umgengnisrétti barna við þann aðila sem banninu á að sæta, enda séu skilyrði nálgunarbanns uppfyllt. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða allan kostnað af kærumáli þessu eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili, X, greiði allan kostnað af kærumáli þessu, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur.
|
Mál nr. 196/1999
|
Skaðabætur Líkamstjón
|
R varð fyrir slysi á leið sinni í vinnu um borð í skip. Við uppgjör slysabóta varð ágreiningur um við hvaða tímamark ætti að miða að ástand R hefði verið orðið með þeim hætti að hann hefði ekki getað vænst frekari bata í skilningi skaðabótalaga. Við úrlausn málsins var stuðst við niðurstöðu örorkunefndar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 1999. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Slys það, sem mál þetta reis af, varð 24. ágúst 1993 eða löngu áður en orðalagi 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var breytt með lögum nr. 37/1999. Ekki hafa verið lögð fram önnur læknisfræðileg gögn, sem máli skipta, en þau, sem örorkunefnd studdist við þegar hún lét í ljós álit 1. júlí 1997 og 5. nóvember sama árs. Fyrir héraðsdómi gáfu skýrslur formaður örorkunefndar og annar þeirra lækna, sem stóðu að áliti hennar. Auk þess kom fyrir dóm sérfræðingur í háls-, nef- og eyrnalækningum, sem gert hafði tvær aðgerðir á stefnda, aðra 22. ágúst 1994, en hina 6. febrúar 1995. Ekki er fallist á með áfrýjanda að framburður þessa læknis eða önnur gögn málsins hnekki niðurstöðu örorkunefndar. Verður héraðsdómur því staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hraðfrystihús Eskifjarðar hf., greiði stefnda, Runólfi Ómari Jónssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 13. ágúst sl. af Runólfi Ómari Jónssyni, kt. 051252-5949, Hátúni 23, Eskifirði, gegn Hraðfrystihúsi Eskifjarðar, kt. 630169-4299, Strandgötu 39, Eskifirði, og Tryggingarmiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmt skylt að greiða honum 2.072.213 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. mars 1998 til greiðsludags og að dráttarvextir bætist við höfuðstól á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi þeirra, fyrst 5. mars 1999. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu en til vara er krafist lækkunar. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að mati dómsins en í varakröfu er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnandi varð fyrir slysi þann 24. ágúst 1993 á Eskifirði. Hann var þá á leið um borð í skipið Hólmaborg SU-11 en þar var hann háseti. Er hann gekk eftir bryggjunni var skyndilega strekkt á landfestum skipsins en við það þeyttist hann upp í loft og kom niður á höfuð og hægri öxl. Hann rotaðist og var fluttur með sjúkraflugi til Reykjavíkur og var hann lagður inn á Borgarspítalann. Í læknisvottorði Friðriks K. Guðbrandssonar, sérfræðings á háls- nef- og eyrnadeild spítalans, sem dagsett er 17. október 1995, segir að stefnandi hafi fengið höfuðhögg, sem valdið hafi höfuðkúpubroti með klettbeinsbroti og liðhlaupi á steðja-/ístaðsmótum, með þar af leiðandi heyrnarskerðingu, og áverka á heyrnarkerfi sem geti valdið suði. Þar kemur einnig fram að aðgerð var gerð á eyranu þann 22. ágúst 1994 en þá hafi liðhlaupið á steðja-/ístaðsmótum komið í ljós. Gerð hafi verið tilraun til að koma því í réttar skorður en það hafi ekki gróið sem skyldi og því hafi enduraðgerð verið gerð þann 6. febrúar 1995. Í vottorði sama læknis frá 6. september 1996 segir að heyrnarmæling, sem fram fór 12. apríl 1996, hafi sýnt verulega skerta heyrn á hægra eyra. Réttargæslustefndi leitaði álits örorkunefndar til ákvörðunar á varanlegri örorku og miskastigi stefnanda vegna líkamstjónsins sem stefnandi varð fyrir vegna slyssins. Samkvæmt áliti nefndarinnar, sem dagsett er 1. júlí 1997, var varanlegur miski metinn 25% og varanleg örorka 35%. Í álitinu kemur enn fremur fram að nefndin telji að stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata sem máli skiptir eftir 1. janúar 1995. Með bréfi lögmanns stefnanda til örorkunefndar, dagsettu 21. ágúst 1997, er óskað eftir áliti nefndarinnar á því hvernig beri að skilja það álit nefndarinnar að stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata eftir 1. janúar 1995. Var í því sambandi m.a. vísað til þess að í læknisvottorði komi fram að stefnandi hafi farið í aðgerð þann 6. febrúar 1995. Hann hafi eðlilega verið frá vinnu vegna aðgerðarinnar og hafi hann ekki hafið vinnu að nýju fyrr en í september 1995. Í svarbréfi örorkunefndar frá 5. nóvember 1997 segir að nefndin fallist á þau sjónarmið, sem fram komi í framangreindu bréfi lögmannsins, að álit nefndarinnar um að stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata eftir 1. janúar 1995 standist ekki samkvæmt þeim gögnum sem fyrir lágu þegar álitið var gefið. Enn fremur að skekkjan sé þess eðlis að nefndinni sé heimilt með bókun að leiðrétta hana. Telur örorkunefnd að eftir 1. september 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata vegna slyssins. Réttargæslustefndi gerði athugasemdir við þessa málsmeðferð og niðurstöðu örorkunefndar með bréfi til nefndarinnar dagsettu 1. desember 1997. Var farið fram á að örorkunefndin tæki málið til efnislegrar meðferðar á ný og að hún tæki afstöðu til þeirra raka sem fram koma í bréfinu, að niðurstaða örorkunefndar verði rökstudd og loks að lögmanni stefnanda verði gerð grein fyrir framangreindum kröfum og honum gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Erindinu var svarað með bréfi örorkunefndar 17. desember sama ár. Þar segir m.a. að í gögnum málsins komi fram að um áramótin 1994/1995 hafi verið fyrirhuguð skurðaðgerð á tjónþola sem framkvæmd hafi verið 6. febrúar 1995. Áður en sú aðgerð hafi verið framkvæmd "hefði nefndin ekki talið að tjónþoli gæti vænst frekari bata af afleiðingum slyssins, enda telur nefndin að aðgerð þessi hafi ekki verið tilgangslaus". Þótt árangur af aðgerðinni hafi ekki verið sá sem vonast var til hafi niðurstaða af því ekki orðið ljós fyrr en nokkru síðar. Nefndin hafi því með bókuninni í nóvember 1997 verið að leiðrétta mistök sem hafi orðið við samningu álitsgerðarinnar að þessu leyti. Réttargæslustefndi greiddi stefnanda bætur fyrir varanlega örorku og varanlegan miska samkvæmt uppgjöri dagsettu 4. desember 1997 en bæturnar voru reiknaðar út á grundvelli álits örorkunefndar frá 1. júlí 1997. Einnig fékk hann greiddar þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá slysdegi til 1. janúar 1995. Í uppgjörinu kemur enn fremur fram að samkomulag sé um að gera málið upp að öðru leyti en hvað varðar tímabundið atvinnutjón stefnanda þar sem aðilar væru ósammála um tímalengd þess og umfang. Í málinu er ekki deilt um annað en það hvenær þess hafi ekki verið að vænta að stefnandi fengi frekari bata af meiðslunum sem hann hlaut við slysið. Af hálfu stefnda er því haldið fram að miða beri við að ekki hafi verið að vænta frekari bata eftir 1. janúar 1995. Stefnandi telur hins vegar að það hafi ekki verið fyrr en 1. september það ár sem hann hafi ekki getað vænst frekari bata og beri stefnda því að greiða honum bætur fyrir tímabundið atvinnutjón til þess tíma. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafi slasast alvarlega á bryggjunni á Eskifirði þann 24. ágúst 1993 og hafi hann verið fluttur með sjúkraflugi til Reykjavíkur. Þar hafi hann verið lagður inn á Borgarspítalann en komið hafi í ljós að lokinni skoðun að hann var verulega slasaður. Höfuðkúpubotn hafi verið brotinn og einnig klettbein í andliti. Þá hafi verið greind lömun í andlitstaugum. Blóð hafi verið í hægra miðeyra og sár í hlust. Einnig hafi komið í ljós rifa á hægri hljóðhimnu með tilheyrandi heyrnartapi og “hámarks leiðslutruflun heyrnar á hægra eyra með spurningu um rof í heyrnarbeinakeðjunni”. Þar sem grunur hafi verið um rof í heyrnarbeinakeðjunni, sem af leiddi heyrnartap, hafi stefnanda verið fylgt eftir á göngudeild enda hafi hann búið við nær stöðugt suð í höfði og minnkaða heyrn á hægra eyra og er í því sambandi vísað til vottorðs Friðriks Guðbrandssonar háls-, nef- og eyrnalæknis, dagsettu 17. nóvember 1995 á dskj. nr. 13. Þegar í ljós hafi komið eftir heyrnarmælingu þann 3. júní 1994 að heyrn hafði ekki lagast hafi verið tekin ákvörðun um að kanna miðeyra og reyna að lagfæra í heyrnaraðgerð eins og fram komi í áðurgreindu vottorði. Stefnandi hafi farið í aðgerð 22. ágúst 1994 en þá hafi komið í ljós að um “liðhlaup á steðja-ístaðsmótum var að ræða” en gerð hafi verið tilraun til að koma þessu í réttar skorður. Það hafi hins vegar ekki gróið sem skyldi. Þann 6. febrúar 1995 hafi því verið gerð enduraðgerð á hægra eyra og miðeyra. Miðeyra hafi verið endurbyggt með svokallaðri “partial ossicular replacement prosthesis, PORP gerð”. Um sé að ræða aðgerð þar sem smábein úr gerviefni sé sett í stað þess beins sem sé laskað. Aðgerðin hafi því miður ekki tekist fyllilega enda mjög erfið. Þegar álitsgerð örorkunefndar lá fyrir hafi lögmaður annast gagnaöflun og kröfugerð fyrir stefnanda. Þá hafi náðst samkomulag um uppgjör við réttargæslustefnda að undanskildum bótum fyrir tímabundið atvinnutjón stefnanda þar sem aðilar hafi verið ósammála um tímalengd þess tjóns og umfang. Hafi því málið verið gert upp að öðru leyti þann 4. desember 1997 en settur fyrirvari í uppgjörið um tímabundið atvinnutjón að kröfu stefnanda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum umrædds slyss fyrr en eftir 1. september 1995. Þangað til eigi stefnandi rétt á því að stefndi bæti honum tímabundið atvinnutjón. Stefndi hafi hins vegar aðeins bætt honum tímabundið atvinnutjón til 1. janúar 1995. Í þessu sambandi byggir stefnandi á áliti örorkunefndar frá 1. júlí 1997 og leiðréttingu nefndarinnar á mistökum sínum varðandi dagsetningu á dskj. nr. 7. Í upphaflegum niðurstöðum örorkunefndar segi að nefndin telji að eftir 1. janúar 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata sem máli skipti. Þetta segi nefndin þrátt fyrir þá staðreynd að stefnandi hafi farið í aðgerð á eyra eftir þann dag. Réttargæslustefndi hafi túlkað þessa setningu þannig að ekki bæri að greiða bætur vegna tímabundinnar örorku eftir þessa dagsetningu. Þessu hafi stefnandi ekki unað og því hafi lögmaður hans ritað örorkunefnd bréf þann 21. ágúst 1997. Þar hafi nefndinni verið bent á að í gögnum málsins, sem nefndin hefði undir höndum, m.a. í læknisvottorði Friðriks Guðbrandssonar læknis á dskj. nr. 13, komi fram að stefnandi hefði farið í aðgerð á hæra eyra og miðeyra þann 6. febrúar 1995. Reynd hafi verið nokkuð flókin endurbygging á miðeyra sem að vísu hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Engu að síður hafi stefnandi verið frá vinnu vegna aðgerðarinnar og ekki hafið vinnu á ný fyrr en í september 1995. Hafi einnig verið vakin athygli nefndarinnar á því að í málinu lægju fyrir nokkur dagpeningavottorð Auðbergs Jónssonar læknis sem sýndu að stefnandi hefði að áliti læknisins ekki fengið fullan bata. Örorkunefnd hafi svarað stefnanda með bréfi þann 5. nóvember 1997. Þar hafi nefndin fallist á að framangreint tímamark stæðist ekki samkvæmt þeim gögnum sem lágu fyrir. Nefndin hafi einnig sagt að skekkjan væri þess eðlis að nefndinni væri með bókun heimilt að leiðrétta hana. Hafi nefndin talið að eftir 1. september 1995 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins. Réttargæslustefnda hafi verið tilkynnt um þessa niðurstöðu örorkunefndar með bréfi dagsettu 10. nóvember 1997 og í kjölfarið hafi hann ritað nefndinni ítarlegt bréf þar sem m.a. hafi verið lagt að nefndinni að taka málið til efnislegrar meðferðar á ný. Örorkunefnd hafi svarað réttargæslustefnda með bréfi dagsettu 17. desember 1997 þar sem nefndin hafi ítrekað afstöðu sína, m.a. með þeim orðum að þó að árangur aðgerðarinnar í febrúar 1995 hafi ekki verið sá er vonast hafi verið til breyti það ekki þeirri staðreynd að niðurstaðan af aðgerðinni hafi ekki orðið ljós fyrr en nokkru síðar. Örorkunefndin hafi því með bókuninni verið að leiðrétta mistök sem orðið hefðu við samningu álitsgerðarinnar. Það sé óumdeilt að stefnandi hafi gengist undir flókna aðgerð á miðeyra hægra eyra þann 6. febrúar 1995 þegar reynd var endurbygging á miðeyra. Þó að árangur aðgerðarinnar hafi ekki orðið sá sem stefnt hafi verið að hafi sú niðurstaða ekki orðið ljós fyrr en nokkru síðar. Það að árangur hafi ekki orðið af aðgerðinni breyti ekki þeirri staðreynd að aðgerðin hafi verið framkvæmd og stefnandi verið nokkuð lengi að ná sér eftir aðgerðina. Hann hafi því verið óvinnufær og eigi því rétt á að tímabundið atvinnutjón hans verði bætt af stefnda. Aðgerðin hafi verið framkvæmd m.a. vegna þess að stefnandi hafi verið með þrálátan hljóm eða suð í eyra og verulega skerta heyrn. Talið sé að fólk geti lært að lifa með því en þarfnist þá stoðmeðferðar og er í því sambandi vísað til vottorðs Friðriks K. Guðbrandssonar læknis frá 6. september 1996 á dskj. nr. 16. Því hafi verið mjög eðlilegt að aðgerðin væri reynd. Í vottorði sama læknis frá 12. febrúar 1997 sjáist síðan að stefnandi eigi enn í veikindum sínum og hafi verið til lækninga á því ári. Enn fremur er vísað til dagpeningavottorðs Auðbergs Jónssonar læknis sem styðji álit örorkunefndar og staðfesti óvinnufærni stefnanda á þeim tíma er deila aðila taki til. Í vottorði læknisins frá 14. ágúst 1995 komi fram í 6. tl. að læknisaðgerðum sé ólokið. Stefnandi hafi farið í endurteknar aðgerðir og fari enn í eftirlit í ágúst það ár. Stefnandi styður kröfur sínar við lög nr. 50/1993, einkum I. og II. kafla laganna. Stefnandi vísar til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 varðandi kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti en krafist sé vaxta frá 5. mars 1998 til greiðsludags þar sem stefndi hafi sannanlega verið krafinn um greiðslu með bréfi þann 5. febrúar 1998. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefnda er vísað til þess að Auðbergur Jónsson hafi skoðað stefnanda u.þ.b. 15 mín. eftir slysið. Þá hafi hann verið fölur, ekki gengið óstuddur, ekki vitað um stund og stað og kvartað um verk en ekki ógleði. Blætt hafi úr hægri hlust. Björn Gunnlaugsson læknir hafi fylgt stefnanda á Sjúkrahús Reykjavíkur á slysdegi en stefnandi hafi verið lagður inn á heila- og taugaskurðdeild. Stefnandi hafi dvalið á sjúkrahúsinu 24. til 26. ágúst og aftur 4. til 7. september 1993. Eins og fram hafi komið hafi höfuðkúpubotn stefnanda verið brotinn. Fengið hafi verið álit háls-, nef- og eyrnadeildar á meðan stefnandi hafi verið í meðferð á heila- og taugaskurðdeild. Við skoðun á hægra eyra hafi komið í ljós rifa á hægri hljóðhimnu með heyrnartapi. Enn fremur hafi verið um að ræða hámarks leiðslutruflun heyrnar á hægra eyra með spurningu um rof í heyrnarbeinakeðjunni. Andlitslömun, sem komið hafði nokkrum dögum eftir slys, hafi verið á bataleið við skoðun. Stefnanda hafi verið fylgt eftir á göngudeild háls-, nef og eyrnadeildar. Við skoðun þann 3. júní 1994 hefði heyrn ekkert lagast og því hafi verið tekin ákvörðun um að kanna hægra miðeyra og reyna að lagfæra það með aðgerð. Aðgerð hafi verið framkvæmd þann 22. ágúst 1994. Hafi þá komið í ljós að um liðhlaup á steðja-/ístaðsmótum hafi verið að ræða. Gerð hafi verið tilraun til að koma þessu í réttar skorður. Þetta hafi hins vegar ekki gróið. Þann 6. febrúar 1995 hafi verið gerð enduraðgerð á hægra eyra en þessi aðgerð hafi heldur ekki tekist sem skyldi. Stefnandi hafi verið frá vinnu upphaflega frá slysdegi og fram til ársloka 1993 en verið svo á sjó frá janúarbyrjun og fram til 19. ágúst 1994. Síðan hafi hann verið frá vinnu frá 20. ágúst 1994 til ágústloka 1995. Í álitsgerð örorkunefnd frá 1. júlí 1997 sé m.a. komist að þeirri niðurstöðu að eftir 1. janúar 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata sem máli skipti af afleiðingum vinnuslyssins þann 24. ágúst 1993. Þessu áliti sínu hafi örorkunefnd síðan breytt með bókun dagsettri 5. nóvember 1997 á þá lund að eftir 1. september 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum umrædds slyss. Af hálfu stefnda er því haldið fram að þessi breyting örorkunefndar sé röng og er í því sambandi vísað til gagna málsins, sem lögð hafi verið fyrir örorkunefnd, og til skaðabótalaga nr. 50/1993. Réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá slysdegi til 1. janúar 1995 þótt tímabundnu atvinnutjóni stefnanda hafi lokið fyrir 1. janúar 1995. Til vara sé gerð sú krafa í málinu að í síðasta lagi hafi ekki verið að vænta frekari bata fyrir tjónþola eftir 6. febrúar 1995, en þá hafi seinni eyrnaaðgerðin verið framkvæmd. Verði lok tímabundins atvinnutjóns stefnanda miðuð við þá dagsetningu ætti hann rétt á 324.064 krónum í bætur fyrir tímabilið 1. janúar til 6. febrúar 1995. Þá bendir stefndi á að þótt mat á því hvenær ekki sé að vænta frekari bata samkvæmt skaðabótalögunum nr. 50/1993 feli í sér mat á læknisfræðilegu ástandi tjónþola sé hér um að ræða mat sem byggi á lögfræðilegri túlkun á skaðabótalögunum, þ.e.a.s. skaðbótalögin skilgreini hvaða meginregla liggi að baki orðalaginu "þegar ekki er að vænta frekari bata". Stefndi telur að skaðabótalögin beri að túlka þannig að ekki sé að vænta frekari bata fyrir tjónþola frá og með því tímamarki þegar læknisfræðileg meðferð reynist ekki lengur hafa áhrif til breytinga á miskastigi eða fjárhagslegri örorku tjónþola vegna slyss. Komi þannig í ljós að tiltekin læknisfræðileg meðferð hafi ekki haft áhrif til breytinga á miska- eða fjárhagslegri örorku geti sú meðferð ekki orðið til þess að lengja tímabundið atvinnutjón tjónþola samkvæmt skaðabótalögunum. Stefndi kveðst því telja að hér eigi að beita hlutlægu mati á hver árangur meðferðar hafi orðið, en ekki huglægu mati á hvort viðkomandi læknisfræðileg meðferð hafi verið réttlætanleg. Þannig megi ljóst vera að sú meðferð sem ekki skili árangri geti ekki lengt tímabil tímabundins atvinnutjóns tjónþola. Stefndi mótmælir því að spurningunni um hvenær ekki hafi verið að vænta frekari bata sé svarað út frá þeirri forsendu hvað sé læknisfræðilega réttlætanleg meðferð á hverjum tíma, eins og örorkunefndin hafi gert, en ekki út frá því hvort sú meðferð hafi haft áhrif á varanlegan miska eða örorku stefnanda vegna slyssins. Í því sambandi bendir stefndi sérstaklega á eftirfarandi orðalag örorkunefndar frá 17. desember 1997 á dskj. nr. 10: “Í gögnum málsins kemur fram að um áramótin 1994/1995 var fyrirhuguð skurðaðgerð á tjónþola sem framkvæmd var 6. febrúar 1995. Nefndin telur ljóst, að áður en sú aðgerð var framkvæmd hafi nefndin ekki talið að tjónþoli gæti vænst frekari bata af afleiðingum slyssins, enda telur nefndin að aðgerð þessi hafi ekki verið tilgangslaus. Þótt árangur af aðgerðinni hafi ekki verið sá sem vonast var til, breytir það ekki þeirri staðreynd að niðurstaða af því varð ekki ljós fyrr en nokkru síðar.” Þá er af stefnda talið að læknisfræðileg gögn í málinu sýni með hlutlægum hætti fram á að tímabundnu atvinnutjóni stefnanda vegna slyssins þann 24. ágúst 1993 hafi verið lokið þann 1. janúar 1995. Gerðar hafi verið tvær aðgerðir til að reyna að betrumbæta heyrn stefnanda án sýnilegs varanlegs árangurs. Fyrri aðgerðin hafi verið framkvæmd þann 22. ágúst 1994 og sú seinni 6. febrúar 1995. Í læknisvottorði frá 17. október 1995 segi m.a. að þessar aðgerðir hafi ekki tekist sem skyldi og óvíst væri um árangur ef aðgerð yrði reynd í hið þriðja sinn. Þetta hafi örorkunefnd staðfest í niðurstöðu álitsgerðar sinnar frá 1. júlí 1997 þar sem segi: “Hefur hann gengist undir tvær aðgerðir vegna rofsins í heyrnarbeinakeðjunni í hægra miðeyra sem ekki hafa skilað árangri sem skyldi...” Af hálfu stefnda er dráttarvaxtakröfu stefnanda enn fremur mótmælt en því er haldið fram að greiða eigi vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga verði um áfellisdóm að ræða. Niðurstöður Í 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 segir að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón skuli ákveða fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli geti hafið vinnu að nýju eða þar til ekki sé að vænta frekari bata. Eins og hér að framan er rakið var leitað álits örorkunefndar vegna ákvörðunar á bótum sem stefnandi skyldi fá greiddar vegna tjónsins sem hann varð fyrir í umræddu slysi. Samkvæmt 1. mgr. reglugerðar um starfsháttu örorkunefndar nr. 335/1993 segir að í áliti örorkunefndar skuli að jafnaði koma fram hvenær nefndin telji að tjónþoli hafi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum líkamstjóns, sbr. 2. og 3. gr. skaðabótalaga. Eins og þegar hefur komið fram segir í áliti örorkunefndar frá 1. júlí 1997 að örorkunefnd telji að eftir 1. janúar 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata sem máli skipti af afleiðingum slyssins. Þessi ákvörðun var leiðrétt á fundi örorkunefndar 4. nóvember 1997 eins og fram kemur í gögnum málsins. Formaður nefndarinnar og annar tveggja læknanna, sem á sæti í nefndinni, komu fyrir dóminn þar sem þeir skýrðu þessar niðurstöður örorkunefndar og tilgreindu rökin fyrir þeim. Kom þá m.a. fram að ekki hafi komið í ljós fyrr en nokkru eftir aðgerðina þann 6. febrúar 1995 að hún hafi ekki skilað árangri. Læknirinn lýsti því enn fremur fyrir dóminum að vonir hefðu verið bundnar við að stefnandi fengi frekari bata alveg þar til undir lok þess tíma er hann gat aftur farið að vinna í september 1995. Þá hafi það verið mat læknanna í nefndinni að í framhaldi af aðgerðinni hafi stefnandi verið til meðferðar í einhvern tíma þar á eftir og einnig hafi það tekið stefnanda einhvern tíma að jafna sig eftir aðgerðina. Nefndin hafi talið að út frá þessum upplýsingum hafi ekki verið að vænta frekari bata eftir 1. september 1995. Eins og fram kemur í gögnum málsins hafði Friðrik Kristján Guðbrandsson, sérfræðingur í háls- nef- og eyrnalækningum, stefnanda til meðferðar vegna meiðsla hans í eyra. Í málinu liggja fyrir þrjú vottorð hans, dagsett 17. október 1995, 6. september 1996 og 12. febrúar 1997, þar sem lýst er áverkum í hægra eyra stefnanda og læknisaðgerðum vegna þeirra. Læknirinn kom fyrir dóminn og lýsti nánar því sem fram kemur í vottorðunum og öðrum atriðum í því sambandi. Var farið inn í eyrað og skoðað í miðeyra en bein þar voru ekki samtengd og voru því sett gervibein þar í aðgerðinni 6. febrúar 1995. Aðgerðin hafi ekki borið þann árangur sem vonast var eftir. Þó hafi heyrn mælst betri í apríl sama ár en það hafi aðeins verið um tíma. Læknirinn skoðaði stefnanda enn aftur í lok ágúst 1995 og hafi þá endanlega legið fyrir að ekki væri að vænta frekari bata. Hann vísaði stefnanda þá á Heyrnar- og talmeinastöð í von um að hann fengi einhverja bót þar. Stefnandi kom til læknisins í eftirlit nokkrum sinnum á þessu tímabili og einnig fylgdist læknirinn með stefnanda og líðan hans í gegnum síma þegar stefnandi var úti á landi. Læknirinn staðfesti að stefnanda hafi ekki liðið vel á þessu tímabili, hann hafi verið með suð fyrir eyrunum og heyrnartap og hann hafi borið sig illa. Þegar litið er til þess sem hér hefur verið rakið verður að telja að stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata fyrr en 1. september 1995. Krafa stefnanda í málinu um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns er óumdeild að öðru leyti. Með vísan til þess og til 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga ber að taka kröfuna til greina. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 bera skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með vísan til þess að stefnandi krafðist bóta með bréfi dagsettu 5. febrúar 1998, en þá lágu fyrir öll nauðsynleg gögn varðandi mat á tímabundnu atvinnutjóni stefnanda, ber að taka dráttarvaxtakröfu hans til greina. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Hraðfrystihús Eskifjarðar, greiði stefnanda, Runólfi Ómari Jónssyni, 2.072.213 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. mars 1998 til greiðsludags en dráttarvextir bætast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 5. mars 1999 og 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 477/2005
|
Líkamsárás Skilorð
|
D var gefið að sök að hafa slegið A í andlitið með glasi með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð fyrir ofan vinstri augabrún, hrufl á vinstra augnloki og grunn sár við nefrót og enni. D játaði sakargiftir og þótti brot hans réttilega fært undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þótti ekki koma til álita að lækka refsingu D með vísan til 3. mgr. 218. gr. a sömu laga þar sem ekki yrði nægilega ráðið af framburði vitna að atlaga hans hefði verið unnin í áflogum eða átökum við A. Þá þótti ekki í ljós leitt að háttsemi A hefði verið með þeim hætti að 1. eða 4. tl. 74. gr. laganna ætti við. Hins vegar þótti nægilega í ljós leitt að A hefði ítrekað áreitt D umrædda nótt og var litið til þess við ákvörðun refsingar hans. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin sex mánaða skilorðsbundið fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsing hans verði látin niður falla, til vara að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið en að því frágengnu að refsing verði milduð og skilorðsbundin. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt 3. júlí 2004 á skemmtistaðnum Opus í Hafnarstræti í Reykjavík slegið A í andlitið með glasi sem við það hafi brotnað með þeim afleiðingum að hann hlaut 4 cm skurð fyrir ofan vinstri augabrún, hrufl á vinstra augnloki og grunn sár við nefrót og á enni. Í hinum áfrýjaða dómi er brot hans réttilega fært undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Eins og þar kemur fram hefur ákærði játað sakargiftir. Hann hefur hins vegar borið því við að A hafi átt upptökin og vísar í því efni til 3. mgr. 218. gr. a. laganna og 1. og 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. sömu laga. Í fyrsta lagi hafi A ítrekað ýtt við sér á dansgólfi skemmtistaðarins. Í öðru lagi hafi A síðar um kvöldið er þeir voru við barinn ýtt við sér og einnig hafi hann ásamt vinum sínum kýlt sig. Hafi ákærði þá svarað í sömu mynt. Loks kvaðst hann síðar um nóttina hafa átt leið framhjá barnum og hafi A og „einhverjir vinir hans“ byrjað að kýla sig og berja. Kvaðst ákærði þá hafa verið með bjórglas í hendi og slegið A í andlitið. Framburður ákærða um að A hafi reitt hann til reiði með þessum hætti er á sama veg við rannsókn lögreglu og fyrir dómi og fær hann nokkurn stuðning í vætti B, vinar A, og C, vinar ákærða, en báðir voru á skemmtistaðnum þessa nótt. Bar C fyrir dómi að A og félagi hans hafi ítrekað ónáðað ákærða. A hafi ýtt við ákærða á dansgólfinu og verið að „espa til slagsmála“. C kvaðst hins vegar ekki hafa orðið var við handalögmál milli þeirra, en séð A „gera tilraun til að slá Dany með hnefa“. Kvaðst vitnið við svo búið hafa dregið ákærða á brott með sér. Ljóst er af framburði C að hann sá ekki aðdraganda þess að ákærði sló A með glasinu. Vitnið B skýrði svo frá hjá lögreglu að A hafi fyrr um nóttina „frekar ... átt upptökin af þessum deilum“ og seinna um nóttina hafi hann séð „einhver slagsmál vera í uppsigi, tveir menn hafi skipst á höggum“. Skyndilega hafi annar þeirra, sem hann skömmu síðar sá að var A, gripið um andlitið og úr því byrjað að blæða, en ákærði hlaupið á brott. Vitnið kvaðst fyrir dómi ekki hafa séð hvor átti upptökin, en fullyrti þá að ekki hafi verið um átök að ræða. Framburður A var nokkuð á reiki. Við rannsókn málsins skýrði hann svo frá að hann hafi verið nýkominn á barinn þegar ákærði sló hann fyrirvaralaust með glasinu. Í yfirheyrslu fyrir dómi bar hann hins vegar að snemma um kvöldið hafi þeir ákærði verið með „einhverjar ýtingar á dansgólfinu“ og sérstaklega spurður um hvort þeim hafi lent saman á barnum bar hann að það gæti verið að hann hafi ýtt við ákærða, en neitaði með öllu að hafa ráðist á eða kýlt hann. Hann neitaði því einnig að þeir hafi lent í handalögmálum. Fallist er á með héraðsdómi að sú háttsemi ákærða að slá brotaþola í andlitið með glasi hafi verið hættuleg. Er ekkert fram komið í málinu sem réttlættir þann verknað. Ekki verður nægilega ráðið af framburði vitna að atlaga ákærða hafi verið unnin í áflogum eða átökum milli hans og brotaþola. Kemur því ekki til álita að lækka refsingu ákærða með vísan til 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga. Þá er heldur ekki í ljós leitt að háttsemi A hafi verið með þeim hætti að 1. eða 4. töluliður 74. gr. laganna eiga hér við. Hins vegar er nægilega í ljós leitt með staðföstum framburði ákærða, sem að nokkru fær stoð í framburði vinar hans C, A sjálfs og vinar hans B, að A hafi ítrekað áreitt ákærða umrædda nótt og verður til þess litið við ákvörðun refsingar hans. Ákærði hefur ekki fyrr sætt refsingu svo vitað sé. Er hún hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, en rétt þykir að fresta fullnustu hennar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Dany Hudson Tavares De Sa, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, samtals 172.657 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 14. apríl sl. á hendur Dany Hudson Tavares De Sa, [kt], Hvammabraut 12, Hafnarfirði ,,fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 3. júlí 2004, á skemmtistaðnum Opus, Hafnarstræti 7, Reykjavík, slegið A, [kt], í andlitið með glasi sem við það brotnaði, með þeim afleiðingum að hann hlaut 4 cm langan skurð fyrir ofan vinstri augabrún, hrufl á vinstra augnlok og grunn sár við nefrót og á enni. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Ákærði krefst þess að refsing ákærða verði látin niður falla, en til vara að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið. Til þrautavara er þess krafist að ákærða verði eingöngu gerð sú vægasta refsing sem lög frekast heimila og að refsing verði alfarið skilorðsbundin. Þá er þess krafist að verjanda verði tildæmd hæfileg málsvarnarlaun. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 3. júlí 2004 var lögregla send að skemmtistaðnum Ópus í Hafnarstræti aðfaranótt 3. júlí 2004, en þaðan hafði borist tilkynning um slagsmál. Á vettvangi var A, blóðugur í andliti með stóran skurð á vinstri augabrún. Vildi A ekki aðstoð lögreglu og var mjög æstur. Hann sættist þó á að fara á bráðamóttöku LSH í Fossvogi og var fluttur þangað með sjúkrabifreið. Á slysadeild ræddi lögreglumaðurinn Guðmundur Ingi Rúnarsson við A og kvað hann þá mann, dökkan á hörund, hafa kýlt sig í andlitið með glerflösku, en fyrr um kvöldið hefði A verið að deila við hann. A kvað mann þennan hafa verið að espa sig upp og verið með leiðindi. Á vettvangi hittust fyrir þeir B og C, sem báðir voru á veitingastaðnum er átökin urðu milli A og ákærða. Við lögregluyfirheyrslu yfir A 5. júlí 2004 kvaðst A hafa verið mjög skamma stund á veitingastaðnum Ópus er ákærði hafi slegið hann í andlitið með bjórkrús. Krúsin hafi brotnað og hafi A skorist töluvert í andliti. Kvaðst A ekkert kannast við ákærða og ekki hafi komið til orðaskipta milli þeirra. Við lögregluyfirheyrslu 31. janúar 2005 skýrði A svo frá að um miðjan júní 2004 hefði hann farið á veitingastaðinn Ópus ásamt vini sínum, D, og hefði vinur hans farið að deila við ákærða. A hefði farið að dansa við einhverja stúlku á veitingastaðnum og ákærði og A ýtt hvor við öðrum, en ekkert annað gerst, fyrr en þeir hittust aftur aðfaranótt 3. júlí 2004. Samkvæmt áverkavottorði frá 3. ágúst 2004 kom A á slysadeild LSH Fossvogi, aðfaranótt 3. júlí 2004. Í vottorðinu segir að við skoðun hafi hann verið með um 4 sm skurð á enni fyrir ofan vinstri augabrún. Hann hafi einnig verið með hruflsár á augnloki fyrir neðan vinstri augabrún. Einnig hafi hann verið með tvö grunn sár vinstra megin á nefi, yfir nefrótina og einnig víðar á enni. Hann hafi kvartað um óþægindi í vinstra auga, eins og það væri glerbrot þar, en eftir að skolað hafði verið vandlega úr auganu hafi ekki verið að sjá merki um sár eða aðskotahlut í auganu. Þá hafi hann verið með gips á hægri hendi eftir fyrri áverka. Saumuð hafi verið 8 spor í sár á ennið. Sár á nefi og fyrir neðan augabrún hafi verið límd saman með límplástri. Greining slysadeildar var sár í andliti og aðskotahlutir í auga. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Dany Hudson Tavares De Sa, kvaðst hafa verið að fara að dansa á veitingastaðnum Ópus umrætt kvöld og hafi A, sem ákærði hafði aldrei séð áður, komið að ákærða og ýtt við honum, aftan frá. Kvaðst ákærði hafa talið í fyrstu að það hafi verið óvart, en það hafi gerst aftur og A hafi slegið til ákærða og þeir þá farið að slást, en engin orð hafi fallið á milli þeirra. Þá hafi komið dyravörður þar að og skilið þá að. Síðan hafi dálítill tími liðið og hafi ákærði staðið við barinn er A hafi aftur komið að ákærða og ýtt við ákærða, aftan frá. Einhver vinur A hafi verið með honum og þeir hafi byrjað að kýla ákærða. Hafi ákærði kýlt til baka. Vinur A hefði komið þar að og skilið þá að og reynt að tala við A. Ákærði hefði þá farið á annan bar, en komið aftur til baka á Opus skömmu síðar. Hann hafi sest niður á barnum, en þá hafi A aftur birst og verið með einhver leiðindi. Ákærði kvaðst þá hafa ætlað á salernið, en á leiðinni þangað hafi A komið að ákærða ásamt tveimur vinum A og byrjað að kýla ákærða. Höggin hafi aðallega lent í andliti og á bringu ákærða. Ákærði hafi þá verið með bjórglas í vinstri hendi og kvaðst ákærði hafa slegið því í andlit A og hafi glasið brotnað á andliti hans. Ákærði kvaðst ekki hafa leitt hugann að því að hann væri með glas í hendinni, um ósjálfráð viðbrögð hafi verið að ræða. Ákærði kvaðst vera rétthentur. Síðan hafi ákærði farið af staðnum, en lögreglan hafi stöðvað vin hans, C, og rætt við hann. Þeir hafi svo hist daginn eftir og þá hafi ákærði farið til lögreglunnar. Ákærði kvaðst hafa drukkið um 3 bjóra umrætt kvöld. Ákærði kvað einhverja vini ákærða hafa komið út á eftir ákærða er hann yfirgaf skemmtistaðinn og hafi þeir átt í einhverju orðaskaki við ákærða. Ákærði kvaðst ekki hafa séð A eftir árásina. Ákærði kvaðst hafa flutt til Íslands fyrir tveimur árum síðan. Hann kvaðst vera í vinnu hjá fyrirtækinu Gullfiskur. Vitnið, C, kvaðst vera vinur ákærða og hefðu þeir ákærði og tvær stúlkur sem með þeim voru, sest við borð nálægt dansgólfinu á veitingastaðnum Ópus umrætt kvöld. Þau hafi verið á leið á dansgólfið er hópur manna hafi komið að og einhver maður ýtt við ákærða. Ákærði hafi snúið sér við og ákærði og þessi maður farið að rífast, en vitnið kvaðst hafa leitt ákærða að borðinu aftur. Eftir stutta stund hafi maðurinn komið aftur og farið að atast í ákærða og hafi vitnið ítrekað fengið ákærða til að leiða þetta hjá sér. Þeir hafi síðan farið af veitingastaðnum og yfir á Kaffi Viktor, enda kvaðst vitnið hafa séð að þeir gátu ekki skemmt sér á Opus, vegna þessa manns, sem sífellt var að áreita þá. Er þeir hafi snúið aftur á veitingastaðinn hafi maðurinn verið þar enn og vandræðin byrjað á ný. Vitnið kvaðst hafa reynt að ræða við dyraverði og fá þá til að hafa afskipti af ákærða og A, en þeir hafi ekki gert það. Vitnið kvaðst hafa reynt að draga ákærða í burtu og eftir stutta stund hafi þeir orðið ölvaðir. Kvaðst þá vitnið ekki muna eftir sér fyrr en hann var staddur fyrir utan veitingastaðinn og hafi þurft að dvelja nótt í fangageymslu lögreglu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð nein hnefahögg ganga á milli ákærða og A, enda kvaðst vitnið ávallt fá ,,blackout” er hann verði vitni að átökum undir áhrifum áfengis. Vitnið kvaðst þó hafa séð A reyna að slá ákærða, en áður en til þess hafi komið hafi vitnið dregið ákærða í burtu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð er ákærði sló A með bjórglasinu. Vitnið kvaðst heldur ekki hafa séð að ákærði ætti frumkvæði að átökum, enda sé það ekki líkt ákærða að standa í slíku. Vitnið kvaðst hafa drukkið mikið áfengi þetta kvöld. Vitnið, E, frændi A, kvaðst hafa verið staddur á veitingastaðnum umrætt kvöld, ásamt A, en áður hefði hann verið heima hjá A að drekka. Vitnið kvaðst hafa staðið við barinn veitingastaðnum umrætt kvöld og hafi A staðið fyrir aftan vitnið, en vitnið kvaðst ekki hafa haft augun á A þann tíma sem þeir voru á veitingastaðnum. Vitnið kvaðst allt í einu hafa séð að glerbrotum rigndi yfir fót vitnisins og hafi vitnið snúið sér við og hafi þá A haldið um andlit sitt. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neitt til samskipta ákærða og A fyrr um kvöldið. Ákærði hafi síðan gengið út og vinur A hafi gengið á eftir ákærða út. Vitnið kvað síðan slagsmál hafa brotist út milli ákærða og vinar A fyrir utan veitingastaðinn. Vitnið kvaðst hafa verið mjög ölvað umrætt kvöld. Vitnið, A, kvaðst hafa komið á veitingastaðinn Opus umrætt kvöld ásamt E vini hans um tólfleytið. Þá hafi þeim ákærða lent saman á dansgólfinu, þeir hafi ýtt hvor við öðrum og B, vinur vitnisins hafi stíað þeim í sundur. Vitnið kvaðst ekki muna hvers vegna þetta hafi verið. Vitnið kvaðst hafa verið með gifs á hægri hendi, en hann sé rétthentur og kvaðst ekki hafa kýlt ákærða, þannig á sig kominn. Síðan hafi vitnið farið af veitingastaðnum heim til sín og fengið sér að drekka. Ákærði kvaðst hafa fundið á sér áfengisáhrif um kvöldið. Þegar þeir E hafi komið aftur á veitingastaðinn um tveimur tímum síðar hafi ákærði gengið að honum nánast um leið og hann kom inn á staðinn og barið hann í andlitið með glasi og hafi glasið brotnað. Vitnið kvaðst hafa verið statt á barnum er þetta gerðist. Er borinn var undir vitnið framburður E fyrir dómi, um að A hefði verið búinn að vera við barinn í um 20-30 mínútur er A varð fyrir árás ákærða, kvaðst vitnið hafa orðið fyrir höfuðhöggi þetta kvöld og minnið væri ekki alveg í lagi. Spurður um hvort vitnið hefði ráðist á ákærða þetta kvöld, kvaðst vitnið hafa ýtt við honum, en ekki gefið honum slíkt tilefni til að berja hann með glasi í höfuðið. Vitnið, B, kvaðst vera vinur A. Hann kvaðst hafa hitt A á Opus umrætt kvöld. Vitnið hafi staðið umrætt kvöld við barinn og A og ákærði hafi staðið öðrum megin við barinn en vitnið hinum megin. Vitnið kvaðst ekki vita hver hafi átt upptökin að þeim deilum. Er borinn var undir vitnið framburður vitnisins í lögregluskýrslu um að A hefði frekar átt upptökin að deilunum en ákærði, kvað vitnið langt um liðið og það geti vel verið að A hafi frekar átt upptökin, en vitnið sé ekki með það á hreinu. Þeir A og ákærði hafi ýtt hvor við öðrum og hafi vitnið þá gengið á milli og stíað þeim í sundur. Þeir hafi ekki verið að kýla hvor annan, en ýta hvor við öðrum. Talsvert seinna um kvöldið hafi vitnið verið að dansa á dansgólfinu og hafi þá tekið eftir því að einhver æsingur var við barinn. Vitnið hafi litið í áttina að barnum og séð að A hélt höndum fyrir andlit sitt og kvaðst vitnið hafa séð blóð drjúpa af höndum hans. Vitnið kvað að sér hefði strax dottið í hug að ákærði hefði verið þar að verki, vegna þess að ákærði og A hefðu fyrr um kvöldið verið að kýta. Vitnið hafi litið í átt til ákærða,en ákærði hefði þá gripið jakka sinn af stól og hlaupið af stað. Vitnið hafi hlaupið á eftir ákærða og ýtt í bakið á honum. Ákærði hafi snúið sér við og þeir hafi lent í slagsmálum. Vitnið kvaðst ekki vita hver hefði verið með A umrætt kvöld. Vitnið kvaðst ekki telja að A hefði yfirgefið veitingastaðinn og enga möguleika á að A hefði farið burt af veitingastaðnum í 2-3 klukkustundir. Vitnið kvaðst hafa fundið til áfengisáhrifa þetta kvöld, en hann kvaðst muna atburði vel. Vitnið, Guðmundur Ingi Rúnarsson lögreglumaður, kvaðst hafa komið á vettvang umrætt kvöld, en kvaðst muna mjög lítið eftir atvikum. Þó kvaðst vitnið muna eftir því að A hefði verið á vettvangi, mjög ölvaður og æstur. Þá hafi töluvert blætt úr honum en lögreglumenn og sjúkraflutningamenn hafi þurft að beita hann fortölum til að fá hann til að líta á skurðina í andliti hans. Vitnið staðfesti skýrslu þá sem það gerði og liggur frammi í málinu. Niðurstaða. Ákærði hefur játað að hafa slegið A í andlitið með glasi og hafi glasið brotnað á andliti hans. Ákærði kvað hins vegar tiltekinn aðdraganda hafa verið að árás sinni á A og kvaðst hvorki geta játað því né neitað að afleiðingar árásar hans hafi verið þær sem í ákæru greinir. Samkvæmt læknisvottorði Theódórs Friðrikssonar frá 3. ágúst 2004, voru áverkar A þeir sem í ákæru greinir, er hann kom á slysadeild LSH umrædda nótt og samkvæmt vætti Guðmundar Inga Rúnarssonar hafði ákærði skurði í andliti sem mikið blæddi úr, þegar lögregla kom á vettvang. Er samkvæmt framangreindu sannað að áverkar A voru þeir sem í ákæru greinir. Er ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt framburði vitnisins A höfðu þeir ákærði átt í einhverjum útistöðum á veitingastaðnum Opus fyrr um kvöldið, áður en atburðir þeir sem greinir í ákæru áttu sér stað. Vitnið A kvað þá einungis hafa ýtt hvor við öðrum, en vitnið kvaðst hafa verið í gifsi á hægri hendi og því ekki getað kýlt ákærða, eins og ákærði hefur haldið fram að hann hafi gert. Framburður vitnisins B er á sama veg, að ákærði og vitnið A hafi verið að ýta hvor við öðrum, en vitnið B hafi gengið á milli þeirra og skilið þá að. Vitnið kvaðst ekki muna glöggt eftir því hvor þeirra átti þá upptökin en kvaðst ekki útiloka að það hefði verið A, eins og vitnið greindi frá í lögregluskýrslu. Ákærði hefur borið fyrir dómi að vitnið A og vinir hans hafi ítrekað áreitt ákærða og slegið hann, áður en ákærði sló til A með bjórglasi. Framburður vitnisins C rennir nokkrum stoðum undir þennan framburð ákærða, en við mat á sönnunargildi framburðar hans verður að líta til tengsla hans við ákærða og þess að vitnið kvaðst hafa drukkið mikið áfengi um kvöldið og fái ávallt ,,blackout” er það verði vitni að átökum. Önnur vitni sem komu fyrir dóm hafa ekki getað staðfest framburð ákærða um atburðarás frá því að deilur spruttu fyrst milli ákærða og A, fram að árás ákærða á A. Játning ákærða liggur fyrir um að hann hafi slegið vitnið, A, í andlitið með bjórglasi, sem brotnaði í andliti hans. Jafnvel þótt dómurinn telji sannað að þeir A og ákærði hafi fyrr um kvöldið deilt og stjakað hvor við öðrum, og ekki sé útilokað að A hafi átt upptökin að þeim deilum, réttlætir það á engan hátt hættulega árás ákærða á A, síðar um kvöldið, en árás þar sem glerhlut er slegið í andlit er ávallt afar hættuleg og ræður því tilviljun ein, hvaða áverkar hljótast af því. Ákærði hefur aldrei áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé. Hann játaði þá háttsemi sem greinir í ákæru og verður litið til þess við ákvörðun refsingar. Á hinn bóginn verður einnig litið til þess hve hættuleg árás ákærða var. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu þriggja mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Ólafsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Uppkvaðning dómsins hefur dregist nokkuð vegna anna dómara. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Dany Hudson Tavares De Sa, sæti fangelsi í 6 mánuði, en frestað er fullnustu 3 mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 787/2013
|
Samningur Hlutafé Hlutafélag Innlausn
|
L höfðaði mál gegn Á ehf. í kjölfar þess að henni var sagt upp störfum hjá Á ehf. og hlutur hennar í A ehf. var leystur til félagsins. Deildu aðilar um hvort taka ætti tillit til vaxtaberandi skulda Á ehf. við útreikning á innlausnarverðinu sem átti að byggja á núvirtu sjóðstreymi Á ehf. síðustu tvö ár og ætluðu sjóðstreymi næstu tveggja ára. Þegar L keypti hlut í Á ehf. hafði ekki verið tekið tillit til óverulegra langtímaskulda og handbærs fjár. Í dómi Hæstaréttar kom fram þótt að réttu lagi hefði borið að taka tillit til þessa, hefði það haft óveruleg áhrif á gengi hlutarins. Þá hefði L notið 15% afsláttar við kaupin. Loks hefði L engum athugasemdum hreyft við kaupverðið en hún hefði ekki getað treyst því til frambúðar að ekki yrði við innlausn tekið mið af hærri skuldum félagsins samkvæmt síðari ársreikningum. Var því ekki fallist á það með L að líta bæri fram hjá skuldum félagsins við útreikning á innlausnarverðinu. Var Á ehf. því gert að greiða L fjárhæð í samræmi við þetta.
|
Dómur Hæstaréttar Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi réðst stefnda til starfa hjá áfrýjanda með samningi 29. júlí 2003, en áfrýjandi hét þá A&P Árnason ehf. Hinn 30. nóvember 2006 gerðu hluthafar í áfrýjanda með sér samkomulag sem fól það í sér að helstu starfsmönnum félagsins var boðið að gerast hluthafar í því. Á þeim grundvelli gerðu aðilar með sér samning 31. desember 2006 um kaup stefndu á hlutafé í félaginu. Með honum keypti stefnda 6,5% í því á genginu 8,188, en nafnverðið var 1.300.000 krónur. Samtals var því kaupverðið 10.644.649 krónur. Jafnframt fékk stefnda kauprétt á 6,75% hlut að nafnverði 1.350.000 krónur á sama gengi og því nam kaupverðið á þeim hluta 11.053.800 krónur. Það gengi sem miðað var við mun hafa falið í sér 15% afslátt sem starfsmönnum í félaginu var boðinn af genginu 9,633. Samhliða því að gera kaupsamninginn undirritaði stefnda fyrrgreint hluthafasamkomulag. Stefnda keypti síðan það hlutafé sem hún átti kauprétt á með samningi 31. ágúst 2007. Í hinum áfrýjaða dómi eru tekin orðrétt upp þau ákvæði þessara samninga sem reynir á við úrlausn málsins. Um mitt ár 2006 keypti áfrýjandi einkahlutafélagið Faktor einkaleyfastofu og var rekstur félaganna sameinaður í kjölfarið. Áfrýjandi mun hafa fjármagnað kaupin með langtímaláni. Eftir kaupin á félaginu var nafni áfrýjanda breytt í Árnason Faktor ehf. Félögin sameinuðust síðan á árinu 2012 undir nafni áfrýjanda. Stefndu var sagt upp starfi sínu hjá áfrýjanda 24. nóvember 2010. Með aðilum er ágreiningslaust að stefnda hafi þá átt 11,04% hlut í áfrýjanda að nafnverði 2.208.245 krónur og að skuld hennar við félagið hafi numið 19.131.527 krónum vegna kaupanna. Í kjölfar uppsagnar stefndu leysti áfrýjandi til sín hlut hennar í félaginu en samkomulag varð ekki um innlausnarverðið. Fór svo að áfrýjandi reiknaði innlausnarverðið einhliða og lagði 3.835.884 krónur inn á reikning stefndu 20. júní 2011. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort taka eigi tillit til vaxtaberandi skulda áfrýjanda við útreikning á innlausnarverðinu. II Eins og rakið er í héraðsdómi bar áfrýjanda að leysa til sín hlut stefndu í félaginu við starfslok hennar. Um innlausnarverðið átti samkvæmt hluthafasamkomulaginu 30. nóvember 2006 og kaupsamningi aðila 31. desember sama ár að fara eftir útreikningi á heildarverðmæti hluta í félaginu, en sá útreikningur átti að byggja á núvirtu sjóðstreymi þess síðustu tvö ár og ætluðu sjóðstreymi næstu tvö ár, það er yfirstandandi árs og þess næsta. Verðmæti félagsins eða söluverð hluta taldist þannig vera meðaltal sjóðstreymis þessara fjögurra ára framreiknað og núvirt með ávöxtunarkröfu 15%. Í minnisblaði endurskoðanda áfrýjanda 28. febrúar 2011 kom fram að við kaup stefndu á hlut í áfrýjanda 31. desember 2006 hafi verið miðað við sjóðstreymi samkvæmt ársreikningi fyrir árin 2004 og 2005 og áætlun vegna áranna 2006 og 2007. Framreiknað hefði virði félagsins numið 192.663.000 krónum en nafnverð hluta var 20.000.000 krónur og því hefði gengið á hlut verið 9,633. Að teknu tilliti til 15% afsláttar til stefndu hefði gengið verið 8,188. Einnig kom fram í minnisblaðinu að í árslok 2005 hefðu ekki verið fyrir hendi vaxtaberandi skuldir í félaginu og því hefði „útreiknað heildarverðmat“ verið jafnt „nettóverðmati eignarhlutanna“. Stefnda reisir málatilbúnað sinn á því að reikna eigi innlausnarverðið til hennar á sama grundvelli og þegar hún keypti hlut í félaginu og því beri ekki við útreikninginn að taka tillit til skulda félagsins. Þannig hefði hún mátt ganga út frá því að ekki yrði beitt öðrum aðferðum við útreikning á innlausnarverðinu henni í óhag. Í sama minnisblaði kom einnig fram að í útreikningum áfrýjanda á verðmati miðað við sjóðstreymi félagsins væri miðað við rekstrarhagnað fyrir afskriftir, vexti og skatta án tillits til endurfjárfestingar. Miðað við sjóðstreymi reiknað á þessum grundvelli samkvæmt ársreikningi fyrir árin 2008 og 2009 og samkvæmt áætlun fyrir árin 2010 og 2011 hefði virði félagsins numið 499.225.812 krónum en til frádráttar því kæmu vaxtaberandi skuldir í árslok 2009 að fjárhæð 271.721.582 krónur. Verðmæti hlutafjár næmi því 227.904.230 krónum og því væri gengið 11,3952 miðað við 20.000.000 króna nafnverð hlutafjár. Samkvæmt þessu nam virði 11,04% hlutar stefndu í félaginu 25.160.627 krónum en til frádráttar koma 1.132.228 krónur sem svara til 3,5% afsláttar og 1% umsýsluþóknunar samkvæmt fyrrgreindu hluthafasamkomulagi 30. nóvember 2006. Samkvæmt þessu nam innlausnarverðið 24.028.399 krónum. Telur áfrýjandi að honum hafi borið að leysa til sín hlut stefndu á þessum grundvelli og hefur hagað málatilbúnaði sínum í samræmi við það. III Áður en stefnda höfðaði málið í héraði aflaði hún matsgerðar dómkvadds manns um tilgreind atriði varðandi kaup hennar á hlutum í áfrýjanda og útreikning á innlausnarverði þeirra. Til að taka saman matið var dómkvaddur Sturla Jónsson endurskoðandi og skilaði hann matsgerð sinni 13. desember 2011. Í forsendum hennar kom fram það álit matsmannsins að aðferðin við mat á innlausnarverði á hlut stefndu, sem skírskotað var til í hluthafasamkomulaginu 30. nóvember 2006 og kaupsamningi aðila 31. desember sama ár, væri sú sem jafnan er nefnd „aðferð frjáls sjóðstreymis“. Þeirri aðferð var síðan lýst nánar og sögð felast í mati á verðmæti félagsins út frá sjóðstreymi sem reksturinn skapi. Við þennan útreikning kæmu til frádráttar langtímaskuldir félagsins til að finna verðmæti eigin fjár, enda væri gengið út frá því að lánadrottnar þess stæðu hluthöfum framar þegar kæmi að útgreiðslu fjármuna. Í matsgerðinni var komist að þeirri niðurstöðu að virði félagsins næmi 393.200.000 krónum og að gengi hluta í því væri 19,81 ef ekki væri tekið tillit til langtímaskulda við útreikninginn. Þá kom fram að gengi hluta í áfrýjanda miðað við 31. desember 2009 hefði numið 24,96 ef það væri reiknað með sama hætti og við sölu hlutanna til stefndu 31. desember 2006, en kröfugerð hennar miðar við það gengi. Ef veittur væri 15% afsláttur, eins og stefnda naut við kaupin, væri gengið hins vegar 21,22. Loks kom fram í matsgerðinni að vaxtaberandi langtímaskuldir áfrýjanda hefðu í árslok 2005 numið 3.822.399 krónum og að ekki hefði verið tekið tillit til þeirra við kaup stefndu á hlut í félaginu. Undir áfrýjun máls fór áfrýjandi þess á leit að matsmaður yrði dómkvaddur til að svara tilgreindum spurningum um útreikning á virði félagsins. Til að taka saman matið var kvaddur dr. Hersir Sigurgeirsson dósent og skilaði hann matsgerð sinni 10. mars 2014. Þar var því lýst hvernig virði félaga væri metið miðað við frjálst sjóðstreymi. Tók matsmaður fram að slíkur útreikningur fælist í því að meta heildarverðmæti félagins og draga síðan frá því skuldir. Þá staðfesti matsmaður að vaxtaberandi skuldir skuldir í árslok 2005 hefðu verið lægri en handbært fé. Loks kom fram í matsgerðinni að gengi á hlutum í félaginu hefði verið á bilinu 8,497 til 9,847 ef tekið hefði verið tillit til vaxtaberandi skulda og handbærs fjár við kaup stefndu 31. desember 2006. IV Eins og áður er rakið átti útreikningur á innlausnarverði hlutar stefndu í áfrýjanda að byggja á núvirtu sjóðstreymi félagsins síðustu tvö ár og ætluðu sjóðstreymi næstu tveggja ára, það er er yfirstandandi árs og þess næsta. Verðmæti félagsins eða söluverð hluta teldist þannig vera meðaltal sjóðstreymis þessara fjögurra ára framreiknað og núvirt með ávöxtunarkröfu 15%. Þá var tekið fram í samningi um kaup stefndu á hlut í félaginu 31. desember 2006 og í hluthafasamkomulaginu 30. nóvember sama ár að þennan útreikning á „heildarverðmæti hluta í félaginu“ ætti að leggja fram árlega á aðalfundi þess. Til að mat á hlutum í félaginu samkvæmt þessu endurspeglaði raunverulegt virði þeirra var nauðsynlegt að taka mið af skuldum þess. Að öðrum kosti hefðu auknar tekjur vegna fjárfestinga sem fjármagnaðar voru með lánum leitt til þess að virði hluta jókst í réttu hlutfalli við þær án þess að samsvarandi breyting hefði orðið á eigin fé félagsins. Þegar stefnda keypti hlut í áfrýjanda með samningnum 31. desember 2006 voru kaupin miðuð við síðustu tvo ársreikninga félagsins vegna áranna 2004 og 2005. Í árslok 2005 voru langtímaskuldir óverulegar en alls námu heildarskuldir félagsins 45.539.524 krónum. Handbært fé í lok þess árs nam hins vegar 37.407.960 krónum. Þótt að réttu lagi hefði borið að taka tillit til þessa við útreikning á virði félagsins eru áhrifin sem það hefði haft á gengi hluta í því óveruleg og er þess þá jafnframt að gæta að stefnda naut 15% afsláttar við kaupin. Þá er til þess að líta að hún hreyfði engum athugasemdum við kaupverðið en hún gat ekki treyst því til frambúðar að ekki yrði við innlausn tekið mið af hærri skuldum félagsins samkvæmt síðari ársreikningum. Verður því ekki fallist á það með stefndu að líta beri fram hjá skuldum félagsins við útreikning á innlausnarverðinu. Samkvæmt útreikningi endurskoðanda áfrýjanda, sem rakin er í II. kafla dómsins, nam virði hlutar stefndu í félaginu 24.028.399 krónum eftir að tekið hafði verið tillit til umsamins afsláttar og umsýsluþóknunar. Hefur þessum útreikningi ekki verið andmælt tölulega og verður hann lagður til grundvallar dómi í málinu. Frá virði hlutar stefndu í félaginu kemur til frádráttar skuld hennar vegna kaupanna að fjárhæð 19.131.527 krónur. Verður áfrýjanda því gert að greiða stefndu 4.896.872 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Frá þessu dregst innborgun áfrýjanda að fjárhæð 3.835.884 krónur miðað við 16. júní 2011 en stefnda hefur lagt til grundvallar að greiðslan komi þann dag til frádráttar. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum.mstigum falli niðurfj Dómsorð: Áfrýjandi, Árnason Faktor ehf., greiði stefndu, Lovísu Jónsdóttur, 4.896.872 krónur með 5% ársvöxtum frá 28. febrúar 2011 til 2. apríl 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.835.884 krónum miðað við 16. júní 2011. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2013. Mál þetta sem dómtekið var 3. maí 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 2. apríl 2012 af Lovísu Jónsdóttur, Jónsgeisla 23, Reykjavík, á hendur Árnason Faktor ehf., Guðríðarstíg 2-4, Reykjavík. Kröfur aðila Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 33.527.896 krónur auk verðbóta skv. neysluvísitölu frá 28.2. 2011 þ.e. 367,7 stig til stefnubirtingardags þ.e. 391 stig auk 5% ársvaxta en vanskilavaxta p.a., skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þ.d. til greiðsludags. Allt að frádregnum 3.825.884 krónum þann 16. júní 2011. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda, bæði hvað varðar fjárhæð, verðtryggingu, vexti og greiðslufyrirkomulag, og að í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Atvik máls Stefnandi var ráðin til starfa hjá stefnda sem vörumerkjaráðgjafi með ráðningarsamningi dagsettum 29. júlí 2003. Félagið hét þá A&P Árnason ehf. Hóf hún störf hjá stefnda 15. ágúst 2003. Um mitt ár 2006 keypti stefndi annað félag í sams konar rekstri, Faktor einkaleyfastofu ehf. (hér á eftir „Faktor“) og var rekstur þess félags sameinaður rekstri stefnda á því ári. Á sama tíma var nafni stefnda breytt í Árnason Faktor ehf. Hinn 30. nóvember 2006, eftir framangreindan samruna, gerðu hluthafar í stefnda með sér hluthafasamkomulag, sem m. a. fól í sér breytingu á innbyrðis skiptingu hlutafjár í félaginu. Tilgangur með samkomulaginu var m. a., eins og fram kemur í 5. gr. þess, að gera félaginu kleift að gefa lykilstarfsmönnum þess kost á gerast hluthafar í félaginu. Í 7. gr. hluthafasamkomulagsins er gerð grein fyrir meginforsendum þess og fyrir væntanlegri eignaraðild starfsmanna að félaginu. Ákvæðið er svohljóðandi: Meginforsendan fyrir hluthafasamkomulagi þessu og aðild starfsmanna að félaginu er að hluthafarnir, aðrir en LOGOS séu starfsmenn félagsins og verði það áfram. Jafnframt er það forsenda að þeir veiti félaginu starfskrafta sína óskipta. Komi til þess að hluthafi láti af störfum áður en kaupverð hlutafjár hefur að fullu verið greitt, ganga kaupin sjálfkrafa til baka á þeim hluta sem ógreiddur kann að vera þegar starfsmaður lætur af störfum. Ekki skiptir þá máli hvort starfsmaður lætur af störfum að eigin ósk eða er sagt upp störfum. Þann hluta sem hefur verið greiddur leysir félagið til sín á því verði sem lýst er í 9. gr. hér á eftir með þeim skilmálum sem lýst er í 12. gr. Sama á við ef hluthafi í starfi verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða slyss og augljóst þykir að hann muni ekki snúa til starfa eða ef hann fellur frá, þá skal gert upp við hann eða dánarbú hans með sama hætti. Tilvitnuð 9. gr. hluthafasamkomulagsins er svohljóðandi: Á hverjum aðalfundi í félaginu sem halda skal fyrir maílok ár hvert, skal auk endurskoðaðs ársreiknings leggja fram útreikning á heildarverðmæti hluta í félaginu. Útreikningar þessir byggja á núvirtu sjóðstreymi félagsins reiknuðu samkvæmt fjögurra ára meðaltali, þannig: Rauntölum síðustu tveggja ára og áætluðu sjóðstreymi næstu tveggja ára, þ.e. áætluðu sjóðstreymi yfirstandandi árs og næsta árs. Verðmæti félagsins (söluverð hluta) telst þannig vera meðaltal sjóðstreymis þessa (sic) fjögurra ára framreiknað og núvirt með 15% ávöxtunarkröfu. Tilvitnuð 12. gr. hluthafasamkomulagsins er svohljóðandi: Á meðan hömlur á viðskipti með eignarhluti í félaginu hafa ekki verið afnumin (sic) skuldbindur félagið sig til að kaupa eignarhluti í félaginu á því verði sem ofangreindir útreikningar, sbr. 9. gr. segja til um með eftirtöldum skilmálum: a) Félagið skuldbindur sig að kaupa af hluthöfum sem láta af störfum hjá félaginu á gildandi verði á hverjum tíma. b) Félagið mun leita leiða til að fjármagna kaup á eignarhlutum í félaginu, þannig að unnt verði að greiða seljendum eignarhluti í félaginu innan fárra vikna. Skuldaviðurkenningar frá kaupendum eignarhluta verða nýttar til þessa. Sé ekki unnt að staðgreiða kaupverðið er félaginu heimilt að greiða allt að 75% af kaupverðinu með skuldabréfi til fimm ára, verðtryggt með 5% föstum vöxtum og (60) mánaðarlegum gjalddögum. c) Umsýsluþóknun félagsins er 1% af keyptum eignarhlut en engin þóknun er greidd við sölu. d) Kaupverð hluta í félaginu, sem það leysir til sín skal vera 3,5% lægra en reiknað söluverð (sölugengi). e) Hluthafi sem gengur úr félaginu á engan rétt til bóka, skjala, forrita, bókhaldsgagna, höfundaréttar að verkum sem unnin hafa verið í þágu félagsins, viðskiptasambanda eða annarra eigna sem félaginu tilheyra. Í samræmi við framangreind áform hluthafa um eignaraðild starfsmanna að félaginu gerðu stefnanda og stefndi með sér samkomulag, sem dagsett var 31. desember 2006, um kaup stefnanda á hlutafé í stefnda. Heildarhlutafé félagsins var á því tímamarki 20.000.000 króna. Samkvæmt samkomulaginu keypti stefnandi hluti í félaginu af stefnda að nafnverði 1.300.000 krónur eða 6,5% af heildarhlutafé og var kaupgengið 8,188. Kaupverðið var 10.644.649 krónur. Þá var jafnframt um það samið að stefnandi skyldi eiga kauprétt að hlutum til viðbótar að nafnverði allt að 1.350.000 krónur, eða 6,75% af heildarhlutafé, á genginu 8,188 og gæti stefnandi nýtt sé kaupréttinn á tímabilinu 1. september 2007 til 31. desember 2007. Jafnframt því að undirrita kaupsamninginn áritaði stefnandi hluthafasamkomulagið frá 30. nóvember 2006. Þau ákvæði kaupsamnings stefnanda og stefnda, sem dómurinn telur máli skipta varðandi niðurstöðu máls þessa, verða nánar rakin í niðurstöðukafla dómsins en samhengis vegna er rétt að fram komi í lýsingu málsatvika að í 6. gr. kaupsamningsins er ákvæði um útreikning á verðmæti félagsins, sem er efnislega samhljóða 9. gr. hluthafasamkomulagsins frá 30. nóvember 2006, 8. gr. kaupsamningsins er efnislega í samræmi við 12. gr. hluthafasamkomulagins og 4. gr. kaupsamningsins efnislega í samræmi við 7. gr. hluthafasamkomulagsins. Með samkomulagi 31. ágúst 2007 nýtti stefnandi framangreindan umsaminn kauprétt á 6,75% hlut í stefnda og hækkaði hlutur hennar í félaginu við það í 13,25%. Með viðauka, 7. nóvember 2007, við samkomulag stefnanda og stefnda frá 31. desember 2006 og 31. ágúst 2007 var samið um breytingar á greiðslu umsamins kaupverðs. Stefnanda var sagt upp störfum hjá stefnda 24. nóvember 2010, með þriggja mánaða uppsagnarfresti, en ekki óskað eftir vinnuframlagi hennar á uppsagnarfrestinum. Ekki er ágreiningur um að við lok ráðningarsambands stefnanda og stefnda hafi stefnandi átt 11,04% af heildarhlutafé félagsins, að nafnverði 2.208.245 krónur. Ekki er heldur ágreiningur um að stefnandi skuldaði félaginu við uppsögnina 19.131.527 krónur af umsömdu kaupverði hlutafjárins. Með bréfi 2. desember 2010 tilkynnti lögmaður stefnda stefnanda m.a. að þar sem ekki hefði náðst samkomulag um annað myndi stefndi neyta heimildar til að leysa til sín hlutafjáreign hennar í félaginu, í samræmi við samkomulag stefnanda og stefnda þar að lútandi. Í framhaldi af þessu erindi áttu sér stað viðræður og bréfaskipti milli lögmanna aðila um útreikning á innlausnarverði hluta stefnanda í stefnda en án þess að samkomulag næðist. Laut meginágreiningur aðila að því hvort taka bæri tillit til vaxtaberandi langtímaskulda stefnda við útreikning innlausnarverðsins. Með bréfi 16. júní 2011 tilkynnti stefndi stefnanda að hann myndi, 20. júní 2011, greiða 3.835.884 krónur inn á bankareikning stefnanda og fæli sú greiðsla í sér fullnaðaruppgjör vegna innlausnar á hlut hennar í stefnda. Lögmaður stefnanda mótmælti uppgjörinu með tölvubréfi 27. júní. Með matsbeiðni, 1. júlí 2011, fór stefnandi þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddur yrði matsmaður til þess m.a. að meta hvert verið hefði verðmæti hlutafjár í stefnda 31. desember 2009 m.v. þá reglu sem fram kæmi í 6. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006 og skyldi matið miða við ársreikninga stefnda fyrir árin 2008 og 2009 og rekstraráætlun fyrir árin 2010 og 2011. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns, dags. 13. desember 2011, liggur fyrir í málinu. Ágreiningur aðila lýtur að því hvernig reikna beri út innlausnarverð þeirra hluta sem stefnandi átti í stefnda við starfslok hennar hjá stefnda þ.e. hvort taka beri tillit til vaxtaberandi langtímaskulda við útreikning innlausnarverðsins. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi kveður tölulega kröfugerð sína í málinu sundurliðast þannig: 1. Verðmæti skv. mati dómkvadds matsmanns (matsgerð, liður 3.4, tafla 4) kr. 499.225.000 2. Hlutur stefnanda í stefnda, 13,25% kr. 66.147.313 3. Hlutur stefnanda m.t.t. hluta sem fallið hafi niður við starfslok, ..83,33% af 13,25% kr. 55.120.556 4. Flutt verðmæti hlutar stefnanda kr. 55.120.5565. Lækkun skv. samningi 3,5% kr. - 19.229.2196. Verðmæti eignarhluta stefnanda m.v. sölugengi kr. 53.191.3367. Umsýsluþóknun skv. samningi 1% kr. - 531.9138. Kaupverð eignahluta kr. 52.659.4239. Frá dragist skuldir kr. - 19.131.527 Stefnukrafa kr. 33.527.896 Ágreiningur aðila lúti svo til eingöngu að því hvort draga beri vaxtaberandi lán frá reiknuðu innlausnarverði hluta stefnanda í stefnda og þá með hvaða hætti það skuli gert. Ekki sé deilt um hvaða samningar hafi verið gerðir og að þá beri að efna heldur um innihald þeirra og þá fyrst og fremst hvort þeir feli í sér að vaxtaberandi skuldir dragist frá matsverði félagsins. Stefnandi bendi máli sínu til stuðnings m.a. á eftirfarandi: 1. Um það hafi ekki verið samið að vaxtaberandi lán drægjust frá matsverði stefnda, sbr. m.a. 6. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006. 2. Vaxtaberandi skuldir hafi ekki verið dregnar frá kaupverði þegar salan hafi átt sér stað til stefnanda eins og fram komi í fyrirliggjandi matsgerð. 3. Kaup stefnda á öðru félagi, Faktor einkaleyfastofu ehf., í júní 2006, hafi tvöfaldað áætlað EBITDA vegna ársins 2007. Af þeim sökum hafi stefnandi greitt hærra verð fyrir hlutina en ella, þótt félagið sæti uppi með langtímalán sem tekin hafi verið vegna þeirra kaupa. 4. Stefnandi hafi hlotið að gera ráð fyrir að ef hún neyddist til að selja hluti sína á ný til félagsins yrði ekki notuð óhagstæðari aðferð við útreikning gengis bréfa hennar heldur en þegar hún hafi keypt. Ljóst sé að báðir aðilar og ekki síst stefnandi hafi gengið til samninga á þessari forsendu. 5. Stefndi hafi útbúið samninginn sjálfur og einn átt frumkvæði að viðskiptunum. Hann hafði bæði haft endurskoðendur og lögmenn sér við hlið. Einn af seljendum til félagsins hafi verið stærsta lögmannstofa í landinu. Stefnandi hafi hins vegar verið launþegi hjá félaginu. Verði því að skýra öll vafaatriði stefnda í óhag. Auk framangreinds gangi aðferðafræði stefnda ekki upp þar sem langtímalán sé ekki lækkað um næsta árs afborganir eða með öðrum hætti tekið tillit til þess að í árslok 2009 hafi handbært fé verið 57.030.689 krónur. Þá fjárhæð beri að draga frá langtímaláninu áður en það sé dregið frá verðmæti félagsins en ella alls ekki lægri fjárhæð en nemi næsta árs afborgunum langtímaskulda þ.e. 45.020.000 krónur. Í ofanálag sé um að ræða gengistryggt lán sem tekið hafi stökkbreytingum við hrunið en vaxtakjörin séu slík að félagið sé betur sett með það en ógengistryggt lán. Óeðlilegt og ósanngjarnt sé því að miða við fulla fjárhæð lánsins við þessar aðstæður. Frekar beri að horfa til fjárhæðar lánsins m.v. endurútreikning. Svo virðist sem stefndi hafi þegar fengið leiðréttingu lánsins og sé skorað á hann að upplýsa um það. Ekki sé tekið tillit til þess að allir verðbreytingaþættir hverrar afborgunar sé ofgreitt fé sem stefndi eigi kröfu á að verði endurgreitt með vöxtum. Framangreindu til stuðnings skuli á það bent að þótt viðsemjandi stefnanda hafi verið félagið þá hafi framkvæmdastjóri þess og reyndar einnig lögfræðiskrifstofan LOGOS verið að selja sína hluti til stefnda svo það gæti ráðstafað þeim áfram til starfsmanna. Hafði Gunnar Örn Harðarson, framkvæmdastjóri, því haft beina hagsmuni af því að reikna gengi bréfanna sem hæst. Það segi e.t.v. meira en nokkuð annað að EBITDA stefnda hafi að meðaltali verið 28.290.000 krónur við kaupin en við endursölu til stefnanda 74.884.000 krónur. Hafi EBITDA þannig hækkað 2,6 falt. Samt eigi gengi hlutanna aðeins að hafa hækkað úr 8,188 í 9,79, sem sé nánast sama gengi og hlutirnir hafi verið reiknaðir á við kaup stefnanda á hlutunum, ef ekki hefði komið til sérstaks 15% afsláttar. Endurgreiðslan sé nokkurn veginn sama fjárhæð og stefnandi hafi borgað fyrir hlutina. Í raun hafi stefndi borgað hærri fjárhæð en hún fái greidda, ef verðbætur séu reiknaðar á greiðslur hennar. Verði ekki fallist á sjónarmið stefnanda um efni umrædds kaupsamnings sé þess krafist að hann verði ógiltur og breytt með vísan til 36. gr. l. nr. 7/1936. Um rök fyrir sanngirni vísist til þess sem að framan sé rakið. Þurfi m.a. að líta til þess að skuld stefnanda sem dragist frá verðmæti hlutafjár eigi rætur að rekja til yfirverðs m.v. sjónarmið stefnda nú um hvernig verðmæti félagsins sé reiknað. Vaxtakrafan taki mið af 8. gr. kaupsamnings aðila en stefnandi telji sig eiga rétt til dráttarvaxta frá 28. febrúar 2011 og sé útreikningur því stefnda til hagsbóta. Í þessu sambandi reisi stefnandi kröfur sínar m.a. á því að samkomulag sé um rétt hennar til að krefja stefnda um alla fjárhæðina nú þegar enda sé það í sammræmi við kaupsamning aðila. Þar að auki sé á því byggt að stefndi hafi vanefnt samninginn og því leiði réttarreglur til þess að stefndi megi krefja um alla fjárhæðina nú en ella á grundvelli reglna um fyrirsjáanlegar vanefndir. Um lagarök vísi stefnandi til reglunnar um skuldbindingagildi samninga. Einnig sé vísað til þeirra reglna samningaréttarins að skýra beri samninga á þann hátt sem hagfelldast sé fyrir þann aðila sem ekki semji textann eða hafi frumkvæði að gerð samningsins og ekki njóti sérfræðiaðstoðar við gerð hans. Einnig þeirrar reglu að taka beri tillit til þess þegar launþegi geri samning við atvinnurekanda sinn. Um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndi kveður ágreining málsaðila lúta að því hvernig reikna beri út innlausnarverð hlutafjárins. Stefnandi geri grein fyrir því í stefnu að meginefni ágreiningsins í málinu lúti að því, hvort taka beri tillit til vaxtaberandi langtímaskulda við útreikning innlausnarverðsins. Um það tilgreini hann sérstaklega fimm tölusettar málsástæður. Athugasemdir stefnda við þær séu þessar helstar: 1. Stefnandi vísi til 6. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006 um að ekki hafi verið samið um að vaxtaberandi lán drægjust frá matsverði stefnda. Það sé vissulega rétt, að ekkert standi um þetta í samningnum, heldur sé þar mælt fyrir um núvirt sjóðsstreymi síðustu tvö ár og áætlað sjóðsstreymi næstu tveggja ára. Stefndi telji þetta ekki útiloka að tekið verði tillit til vaxtaberandi skulda í framtíðinni, ef slíkar grundvallarbreytingar verði á fyrirtækinu eins og orðið hafi við samruna þess við Faktor. 2. Stefnandi vísi til þess að vaxtaberandi skuldir hafi ekki verið dregnar frá kaupverði þegar salan hafi átt sér stað til stefnanda. Stefndi vísi um þetta til þess sem rakið sé í greinargerð, um stöðu langtímaskulda samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2005, sem kaupverð bréfanna hafi reiknast út frá. Þá hafi nánast engar langtímaskuldir hvílt á félaginu, eða svo óverulegar að þær hefðu vart haft mælanleg áhrif við útreikninginn. Þess vegna hafi þetta atriði enga þýðingu við úrlausn þessa máls. 3. Stefnandi vísi til þess að kaup stefnda á Faktor hafi tvöfaldað áætlað EBITDA vegna ársins 2007 og það hafi leitt til þess að stefnandi hafi greitt hærra verð fyrir hlutina en ella „þótt félagið sæti uppi með langtímalán sem tekin hafi verið vegna þeirra kaupa“ eins og segi í stefnunni. Stefndi telji þessa „röksemd“ gersamlega út í hött. Það sé innbyggt í regluna um kaupverð bréfanna að áætla skuli sjóðsstreymið tvö ár fram í tímann. Það hafi verið gert. Fram að höfðun máls þessa hafði enginn haldið því fram að þetta hafi ekki verið réttilega gert, þegar gengi hlutafjárins hafi verið ákveðið í upphafi. Kaupin á Faktor og samruni félaganna sé sá þáttur sem valdið hafi gríðarlegri tekjuaukningu hjá hinu sameinaða félagi, og þess vilji stefnandi njóta í sjóðsstreymisútreikningunum, en þessu hafi einnig fylgt veruleg lántaka sem stefnandi vilji ekki að komi inn í sama útreikning. Stefndi telji þetta atriði sýna rökleysu í málatilbúnaði stefnanda. 4. Stefnandi vísi til þess að báðir aðilar hljóti að hafa gengið út frá því sem vísu, þegar stefnandi hafi keypti hlutaféð, að sama aðferð yrði notuð við innlausn bréfanna, ef til kæmi, eins og notuð hafi verið þegar hún hafi keypt þau. Stefndi byggi á því, að hann noti sömu aðferð við útreikningana með þeim breytingum sem beint leiði af því að fyrirtækið sé ekki það sama og verið hafi þegar stefnandi hafi keypt hlutaféð. Því sé ítarlega lýst í greinargerð stefnda. 5. Stefnandi vísi til þess að stefndi hafi útbúið samninginn og einn átt frumkvæði að viðskiptunum við stefnanda. Stefndi hafi við samningsgerðina átt greiðan aðgang að þjónustu lögmanna og endurskoðenda, en stefnandi hafi verið launþegi hjá félaginu. Stefndi taki vegna þessa fram að kaupsamningurinn hafi verið verulega ívilnandi fyrir stefnanda, og greiðslukjör sem hún hafi notið hafi verið henni verulega hagstæð. Þannig hafi hún aðeins verið búin að greiða lítið brot af kaupverði bréfanna, þegar hún hafi hætt störfum hjá félaginu. Því fari þess vegna fjarri að félagið hafi beitt stefnanda einhvers konar yfirburðastöðu. Í því sambandi verði að mati stefnda ekki framhjá því litið að stefnandi sé viðskiptalögfræðingur að mennt, hún hafði starfað hjá félaginu í nokkur ár, þegar viðskiptin hafi átt sér stað, og gert sér fulla grein fyrir því hvað falist hafi í þeim samningum sem við hana hafi verið gerðir. Í málinu liggi fyrir ferilskrá stefnanda, sem hún hafi afhent stefnda er hún hafi sótt um vinnu hjá félaginu á sínum tíma. Þar megi m. a. sjá að í viðskiptafræðihluta náms hennar hafi hún valið sem valfag „Verðmætamat fyrirtækja“. Vafaatriði sem kunni að koma fram við túlkun samninganna verði þess vegna ekki skýrð stefnanda í hag með þeim hætti sem gerð sé krafa um um í stefnunni. Stefnandi haldi því einnig fram að aðferðafræði stefnda við útreikning innlausnarverðsins gangi ekki upp þar sem langtímalán sé þar ekki lækkað um næsta árs afborganir af því. Þetta sé beinlínis rangt að mati stefnda. Jafnframt mótmæli stefndi vangaveltum stefnanda um að „óeðlilegt“ og „ósanngjarnt“ sé að miða við fulla fjárhæð langtímalánsins, sem sé í erlendum gjaldmiðli, og beri þá frekar að horfa til fjárhæðar lánsins miðað við „endurútreikning“. Skori stefnandi á stefnda að upplýsa um hvort stefndi hafi fengið lánið „leiðrétt“. Því sé til að svara að stefndi hafi á sínum tíma óskað eftir því að fá langtímalán í erlendum gjaldmiðli, og það fengist. Stefndi telji sig ekki eiga neinn rétt á „leiðréttingu“ lánsins, einfaldlega vegna þess að lánið sé ekki með ólögmætri gengistryggingu. Þess vegna hafi stefndi ekki fengið neina lækkun á fjárhæð lánsins, þó svo að það hafi hækkað verulega vegna gengisbreytinga, og telji sig ekki eiga rétt á neinum slíkum „leiðréttingum“. Til stuðnings röksemdum sínum um að forsendur útreikninga stefnanda fái ekki staðist bendi stefndi á að eigið fé félagsins í árslok 2009 hafi verið rúmar 97,2 milljónir króna. Stefnandi geri í málinu kröfu um að fá fyrir 11,04% í félaginu meira en helming þessa fjár, þ.e. 55.120.556 krónur. Til þess að unnt væri að leysa út alla hluthafana með sama hætti þyrfti eigið fé félagsins að vera 499.280.390 krónur. Fyrir höfðun máls þessa hafi stefnandi fengið dómkvaddan matsmann til að láta í té matsgerð um álitaefni sem varði útreikning á innlausnarverði hlutafjárins, sem mál þetta snúist um. Til þess að framkvæma umbeðið mat hafi verið kvaddur til Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi. Matsgerð hans hafi verið lögð fram við þingfestingu málsins. Af hálfu stefnanda sé engin grein gerð fyrir matsgerð þessari í stefnu og ekki vísað til hennar sem sönnunargagns um nein tiltekin atriði. Telji stefndi reyndar að með þessari matsgerð hafi stefnanda ekki tekist að renna frekari stoðum undir kröfugerð sína, enda séu í matsgerðinni dregin fram ýmis atriði sem styðji frekar málstað stefnda en stefnanda. Vísist um það til útlistunar í kafla 2.2 í matsgerðinni, sem hafi fyrirsögnina „Aðferð frjáls sjóðstreymis“. Í málinu liggi frammi minnisblað Einars Hafliða Einarssonar, löggilts endurskoðanda hjá Deloitte ehf., sem annast hafi endurskoðun fyrir stefnda. Þar sé gerð grein fyrir útreikningum hans á hlutafjáreign stefnanda og endurkaupsverði samkvæmt þeim samningum sem aðilar hafi gert með sér. Niðurstaða hans sé efst á bls. 3, þar sem segi: Heildarinnlausnarverð hlutafjárins væri á bilinu kr. 24.806.750 kr. 28.849.001, sem væri það uppgjörsverð sem hluthafasamkomulagið gerir ráð fyrir að þyrfti að greiða LJ ef hún verði búin að greiða allan hlutinn. Óumdeilt sé að stefnandi hafði við starfslok sín hjá stefnda aðeins eignast 83,3333% af því hlutafé sem hún hafi verið skrifuð fyrir. Þegar viðræður málsaðila um innlausn hlutafjárins höfðu siglt í strand hafi stefndi ákveðið að greiða stefnanda fyrir hlutaféð í samræmi við útreikning endurskoðandans, með þeim hætti að tekin hafi verið efri mörkin af hinum tilvitnuðu fjárhæðum. Hafi stefnanda samhliða bréfi, 16. júní 2011, verið send greiðsla í samræmi við þetta. Við uppgjörið hafi verið dregin frá skuld stefnanda vegna viðskiptanna, svo og aðrir frádráttarliðir samkvæmt samningum aðila. Greiðslan hafi verið að fjárhæð 3.835.884 krónur. Í bréfinu hafi verið tekið fram að félagið hefði ákveðið að nýta ekki rétt sinn til að greiða hluta fjárhæðarinnar með skuldabréfi. Með þessu uppgjöri telji stefndi að stefnandi hafi fengið umsamið verð fyrir hlutaféð að fullu greitt. Stefnandi geri kröfu til þess, verði ekki fallist á sjónarmið hans um efni samnings aðila, að samningurinn verði ógiltur eða honum breytt með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekki sé þó tekið fram í þeirri málsútlistun til hvers ógilding eigi að leiða, en nærtækast væri þá að ætla að báðir ættu að skila því sem þeir hefðu fengið frá hinum á grundvelli samningsins. Ef það sé réttur skilningur sé stefndi tilbúinn til samninga um það. Annars sé ekki skýrt í stefnunni hvað það sé í 36. gr. laga nr. 7/1936 sem gæti átt við í þessu máli, en stefndi telji fjarri öllu lagi að sanngirnisrök geti leitt til ívilnunar fyrir stefnanda í þessu máli. Hvað sem öllu öðru líði sé það staðreynd að þegar hún hafi hætt störfum hafi hún aðeins verið búin að greiða 3.677.375 krónur af heildarkaupverði umrædds hlutafjár, en kaupverðið hafi verið ákveðið rúmar 18 milljónir. Um það bil helmingur hinnar innborguðu fjárhæðar hafi verið greiddur með arði af hlutabréfunum, en um leið og stefnandi hafi orðið hluthafi í félaginu hafi laun hennar verið hækkuð umtalsvert til þess að gera henni kleift að standa við greiðsluskilmálana, sem samið hafi verið um. Hún geri í málinu kröfu um að fá greiddar rétt tæpar 30 milljónir króna til viðbótar þeim 3,8 milljónum sem hún hafi þegar fengið. Stefnda sé ljóst að sanngirni sé afstætt hugtak, en hann telji það ekki ná yfir málstað stefnanda í máli þessu. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda sé þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Sjónarmið sem að áður séu rakin til stuðnings sýknukröfu eigi einnig við um lækkunarkröfur stefnda. Sé því harðlega mótmælt að útreikningar stefnanda á stefnukröfu verði lagðir til grundvallar niðurstöðu í málinu, enda feli þeir í sér rökleysu sem enginn dómstóll geti tekið mark á. Ef fallist væri á kröfugerðina væri um leið búið að kippa fótum undan fyrirtækinu sem gæti ekki með nokkru móti staðið undir innlausnarkröfum annarra starfsmanna á hlutafé þeirra, sem búast megi fastlega við að komi fram ef kröfur stefnanda nái fram að ganga. Stefnandi geri jafnframt kröfu til þess, verði hann dæmdur til að greiða stefnanda eitthvað til viðbótar því sem þegar hafi verið greitt, að greiðslukjör þess verði ákveðin í samræmi við hluthafasamkomulag aðila, þ.e. að stefnda verði heimilað að greiða 75% heildarfjárhæðar með verðtryggðu skuldabréfi til 5 ára með föstum 5% ársvöxtum. Í þessu felst jafnframt að vaxtakröfu stefnanda sé mótmælt, enda sé hún ekki í samræmi við þá samninga sem kröfurnar séu reistar á. Forsendur og niðurstaða Báðir aðilar hafa í málatilbúnaði sínum ítrekað vísað til hluthafasamkomulags frá 30. nóvember 2006 máli sínu til stuðnings og hafa nokkur ákvæði þess verið tekinn upp í atvikalýsingu í dómi þessum. Stefnandi gerðist aðili að samkomulagi þessu í framhaldi af kaupsamningi hennar og stefnda 30. desember 2006. Í 12. gr. hluthafasamkomulagsins segir að verði ágreiningur um túlkun eða efndir þess skuli hluthafarnir leggja sig fram um að jafna hann. Takist það ekki skuli ágreiningurinn borinn undir gerðardóm. Þrátt fyrir framangreint snýr ágreiningur aðila fyrst og fremst að túlkun og skýringu á kaupsamningi aðila frá 30. desember 2006 en eins og rakið hefur verið voru þau ákvæði hluthafasamkomulagsins sem mæltu fyrir um kaup starfsmanna á hlutum í stefnda þ.m.t. ákvæði um skilyrði fyrir kaupum, innlausn hluta, ef starfsmaður léti af störfum, og hvernig innlausnarverðið skyldi reiknað, tekin efnislega óbreytt upp í kaupsamningnum. Er því 12. gr. hluthafasamkomulagsins ekki því til fyrirstöðu að mál þetta fái efnislega meðferð fyrir héraðsdómi. Eins og ítrekað hefur verið rakið lýtur ágreiningur aðila að því hvernig reikna beri út innlausnarverð þeirra hluta í stefnda, sem voru í eigu stefnanda við starfslok hennar hjá stefnda. Er meginágreiningurinn um, hvort taka beri tillit til vaxtaberandi langtímaskulda við útreikning innlausnarverðsins. Af hálfu stefnanda er á því byggt að ekki hafi verið um það samið að vaxtaberandi lán drægjust frá matsverði stefnda, sbr. m.a. 6. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006, og vaxtaberandi skuldir því ekki verið dregnar frá kaupverði, þegar salan til stefnanda hafi átt sér stað. Kaup stefnda á öðru félagi, Faktor einkaleyfastofu ehf., í júní 2006, hafi tvöfaldað áætlað EBITDA vegna ársins 2007. Af þeim sökum hafi stefnandi greitt hærra verð fyrir hlutina en ella, þótt félagið sæti uppi með langtímalán sem tekin hafi verið vegna þeirra kaupa. Stefnandi hafi hlotið að gera ráð fyrir að ef hún neyddist til að selja hluti sína á ný til félagsins yrði ekki notuð óhagstæðari aðferð við útreikning gengis bréfa hennar en þegar hún hafi keypt. Ljóst sé að báðir aðilar og ekki síst stefnandi hafi gengið til samninga á þessari forsendu. Þá hafi stefndi útbúið samninginn sjálfur og haft einn frumkvæði af viðskiptunum. Hann hafði bæði haft endurskoðendur og lögmenn sér við hlið við þá samningsgerð og megi í því sambandi nefnda að einn af hluthöfunum, sem selt hafi hluti til félaginu til að gera sölu á hlutum til lykilstarfmanna mögulega, hafi verið stærsta lögmannstofa í landinu. Stefnandi hafi hins vegar verið launþegi hjá félaginu. Verði því að skýra öll vafaatriði hvað skýringu kaupsamningsins varði stefnda í óhag. Af hálfu stefnda er á því byggt að þótt í 6. gr. kaupsamnings aðila hafi ekki, samkvæmt orðanna hljóðan, verið um það samið að vaxtaberandi lán drægjust frá matsverði stefnda, hafi það ekki útilokaðað tekið yrði tillit til vaxtaberandi skulda í framtíðinni, ef slíkar grundvallarbreytingar yrðu á fyrirtækinu eins og orðið hafi við samruna þess við Faktor. Þá vísar stefndi máli sínu til stuðnings til þess að samkvæmt ársreikningi stefnda fyrir árið 2005, sem kaupverð hlutanna í stefnda hafi reiknast út frá, hafi nánast engar vaxtaberandi langtímaskuldir hvílt á félaginu, eða svo óverulegar að þær hefðu vart haft mælanleg áhrif á útreikninginn. Þess vegna hafi tilvist þessara skulda enga þýðingu við úrlausn málsins. Stefndi telji þá röksemd stefnanda að við kaup stefnda á Faktor hafi áætluð EBITDA vegna ársins 2007 tvöfaldast og það hafi leitt til þess að stefnandi hafi greitt hærra verð fyrir hlutina en ella, þótt félagið, eins og segi í stefnu, sæti uppi með langtímalán, sem tekin hafi verið vegna þeirra kaupa“. Þessi röksemd fái ekki staðist enda sé það innbyggt í regluna um kaupverð bréfanna að áætla skuli sjóðsstreymið tvö ár fram í tímann. Kaupin á Faktor og samruni félaganna sé sá þáttur sem valdið hafi gríðarlegri tekjuaukningu hjá hinu sameinaða félagi og þess vilji stefnandi njóta í sjóðsstreymisútreikningunum. Þessu hafi hins vegar einnig fylgt veruleg lántaka sem stefnandi vilji ekki að komi inn í sama útreikning. Stefndi telji þetta atriði sýna rökleysu í málatilbúnaði stefnanda. Stefndi byggi á því að hann hafi notað sömu reikniaðferð við söluna til stefnanda og notuð hafi verið við útreikning á innlausnarvirðinu með þeim breytingum sem beint leiði af því að fyrirtækið sé ekki það sama við innlausnina og verið hafi þegar stefnandi hafi keypt hluti í því. Þá byggi stefndi á því að umræddur kaupsamningur hafi verið verulega ívilnandi fyrir stefnanda og þau greiðslukjör sem hún hafi notið verið henni verulega hagstæð. Þannig hafi hún aðeins verið búin að greiða lítið brot af kaupverði bréfanna, þegar hún hafi hætt störfum hjá félaginu. Því fari þess vegna fjarri að félagið hafi beitt stefnanda einhvers konar yfirburðastöðu. Í því sambandi verði að mati stefnda ekki framhjá því litið að stefnandi sé viðskiptalögfræðingur að mennt, hún hafði starfað hjá félaginu í nokkur ár, þegar viðskiptin hafi átt sér stað, og gert sér fulla grein fyrir því hvað falist hafi í þeim samningum, sem við hana hafi verið gerðir. Í málinu liggi fyrir ferilskrá stefnanda, sem hún hafi afhent stefnda er hún hafi sótt um vinnu hjá félaginu á sínum tíma. Þar megi m.a. sjá að í viðskiptafræðihluta náms hennar hafi hún valið sem valfag „Verðmætamat fyrirtækja“. Vafaatriði sem kunni að koma fram við túlkun samninganna verði þess vegna ekki skýrð stefnanda í hag með þeim hætti sem gerð sé krafa um um í stefnunni. Hvað varði fullyrðingar stefnanda um að umrætt vaxtaberandi langtímalán sé ofreiknað, þar sem ekki sé tekið tillit til endurútreiknings vegna ólögmætrar gengistryggingar, sé því til að svara að umrætt lán sé lögmætt gengistryggt lán og því ekki að vænta neinnar lækkunar á því. Hins vegar hafi lánið hækkað verulega vegna gengistryggingarinnar. Þá sé ennfremur rangt, eins og stefnandi haldi fram, að stefndi hafi ekki fært næsta árs afborganir af láninu til lækkunar í ársreikningi 2009. Þá byggir stefndi á því að forsendur útreikninga stefnanda til grundvallar stefnukröfum hans fái ekki staðist. Eigið fé félagsins í árslok 2009 hafi verið rúmar 97,2 milljónir króna. Stefnandi geri í málinu kröfu um að fá fyrir 11,04% í félaginu meira en helming þessa fjár, þ. e. 55.120.556 krónur. Til þess að unnt væri að leysa út alla hluthafana með sama hætti þyrfti eigið fé félagsins er vera 499.280.390 krónur. Eins og ítrekað hefur verið rakið gerðu þáverandi hluthafar í stefnda hluthafasamkomulag 30. nóvember 2006. Meginmarkmið samkomulagsins var eins og áréttað er í 5. gr. þess að gefa svonefndum lykilstarfsmönnum félagsins kost á að eignast hluti í því. Í 4. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006 er gerð grein fyrir forsendunum fyrir kaupum stefnanda á hlutum í stefnda og eru þær sagðar þessar helstar: 6. gr. kaupsamningsins er svohljóðandi: Á hverjum aðalfundi í félaginu sem halda skal fyrir maílok ár hvert, skal auk endurskoðaðs ársreiknings leggja fram útreikning á heildarverðmæti hluta í félaginu. Útreikningar þessir byggja á núvirtu sjóðstreymi félagsins síðustu 2 ár og áætluðu sjóðstreymi næstu tveggja ára þ.e.a.s. yfirstandandi árs og þess næsta. Verðmæti félagsins (söluverð hluta) telst þannig vera meðaltal sjóðstreymis þessa fjögurra ára framreiknað og núvirt með 15% ávöxtunarkröfu. Óumdeilt er að framangreindur útreikningur var ekki lagður fram á aðalfundum félagins eða kynntur hluthöfum með öðrum hætti, á þeim árum sem hér skipta máli. 8. gr. kaupsamningsins er svohljóðandi: Á meðan hömlur á viðskipti með eignarhluti í félaginu hafa ekki verið afnumdar skuldbindur félagið sig til að kaupa og seljandi að selja eignarhluti í félaginu á því verði sem ofangreindir útreikningar segja til um með eftirtöldum skilmálum: a) Félagið skuldbindur sig að kaupa af hluthafa sem lætur af störfum hjá félaginu og hluthafinn skuldbindur sig til að selja á gildandi verði á hverjum tíma. b) Félagið skuldbindur sig til að kaupa af hluthöfum sem láta af störfum og seljandi að selja með þeim hætti að staðgreiðsla geti numið allt að 25% verðmætis, en allt að 75% verði greitt með 5 ára skuldabréfi sem beri 5% fasta vexti. c) Umsýsluþóknun félagsins er 1% af keyptum eignarhlut en engin þóknun er greidd við sölu. d) Kaupverð hluta í félaginu, sem það leysir til sín skal vera 3,5% lægra en reiknað söluverð (sölugengi). Stefndi skuldbatt sig með framangreindri 8. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006 til að innleysa þá hluti sem stefnandi keypti af félaginu, ef til starfloka hennar kæmi, á því verði sem útreikningur samkvæmt 6. gr. samkomulagsins mælti fyrir um. Sama gilti um viðbótarhluti, sem stefnandi keypti af stefnda með samkomulagi 31. ágúst 2007. Útreikningur samkvæmt 6. gr. samkomulagsins byggir á núvirtu sjóðstreymi félagsins, reiknuðu samkvæmt fjögurra ára meðaltali, þannig: Rauntölum síðustu tveggja ára og áætluðu sjóðstreymi næstu tveggja ára, þ.e. áætluðu sjóðstreymi yfirstandandi árs og næsta árs. Verðmæti félagsins (söluverð hluta) telst þannig vera meðaltal sjóðstreymis þessa fjögurra ára framreiknað og núvirt með 15% ávöxtunarkröfu. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hugtakið sjóðstreymi, samkvæmt 6. gr. samkomulagsins, beri í samræmi við þá aðferð sem beitt hafi verið við kaup stefnanda á hlutum í stefnda að skýra sem beina tilvísun til EBITDA, sem við útreikning á verðmæti fyrirtækja eða greiningu á rekstri vísi til rekstrarhagnaðar án tillits til vaxta, skatta og afskrifta. Ekki er ágreiningur með aðilum um að kaupverð stefnanda hafi byggst á EBITDA stefnda og var það ennfremur staðfest í skýrslu hins dómkvadda matsmanns fyrir dómi. Samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns var útreikningur á því gegni sem stefnandi keypti hluti í stefnda á, 31. desember 2006, byggður á veltufé frá rekstri 2004 og 2005 og áætlun um veltufé frá rekstri 2006 og 2007. Var árlegt meðaltal 28.900.000 krónur og núvirði m.v. 15% veginn fjármagnskostnað 192.664.000 krónur. Gengi hluta í félaginu var samkvæmt þessum útreikningi 9,633. Með sérstökum 15% afslætti var kaupgengi stefnanda því 8,188. Samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns mun vera hefð fyrir því að til einföldunar sé horft til EBITDA við mat á sjóðstreymi fyrirtækja, sbr. matsgerð, bls. 6. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns kemur fram sú ályktun hans að aðferðafræðin, sem fram komi í 6. gr. kaupsamnings aðila, vísi til verðmatsaðferðar sem jafnan sé nefnd „aðferð frjáls sjóðstreymis“. Matsmaðurinn skilgreinir í matsgerðinni hugtakið „frjálst sjóðstreymi“ og hvernig verðmæti félags sé fundið með þeirri aðferð, sem í frjálsu sjóðstreymi felist. Segir þar m.a. að frá núvirði frjáls sjóðstreymis, að viðbættum eignum, sem ekki geti talist til rekstrartengdra eigna, séu til að finna verðmæti eigin fjár dregnar frá langtímaskuldir félags, sbr. matsgerð bls. 5. Við framangreinda ályktun hins dómkvadda matsmanns er eftirfarandi að athuga. Matsmaður var ekki í matsbeiðni beðinn um túlkun á hugtakinu „sjóðstreymi“ í 6. gr. kaupsamnings aðila. Er ályktun hans því utan matsbeiðninnar og hefur ekki sönnunargildi á grundvelli hennar. Stefnandi hefur mótmælt framangreindri ályktun matsmannsins sem málinu óviðkomandi og stefndi byggir málatilbúnað sinni ekki á umræddri ályktun. Hefur hún því ekki þýðingu fyrir úrslit máls þessa. Samkvæmt fyrirliggjandi ársreikningi stefnda 2005 voru vaxtaberandi langtímaskuldir stefnda, 31. desember 2005, samtals 3.822.399 krónur. Þar af voru næsta árs afborganir 3.276.342 krónur. Óumdeilt er að ekki var tekið tillit til þessara skulda, þegar gengi hluta í stefnda og söluverð til stefnanda var ákveðið m.v. 31. desember 2006. Með hliðsjón af orðalagi 6. gr. kaupsamnings aðila, sem áður er rakið, því sem að framan er rakið um þá reikniaðferð, sem beitt var við kaup stefnanda á hlutum í stefnda 31. desember 2006 (EBITDA), því að áhvílandi vaxtaberandi langtímalán, sem sannanlega hvíldu á stefnda á þessum tímamarki, voru ekki reiknuð til lækkunar á kaupverðinu og að ómótmælt er að umræddur kaupsamningur var saminn á vegum stefnda, sbr. viðtekin sjónarmið á sviði samningaréttar um contraproferentem, verður að fallast á það með stefnanda að á stefnda hvíli sönnunarbyrði fyrir því að við innlausn á þeim hlutum, sem stefnandi hafði greitt, þegar til starfsloka hennar kom, eigi að beita annarri reikniaðferð en þeirri sem beitt var við kaup stefnanda á hlutum í stefnda og áhvílandi vaxtaberandi langtímalán að reiknast til frádráttar framreiknuðu meðaltals sjóðstreymi. Þeirri sönnunarbyrði hefur stefndi ekki fullnægt og verður hann að bera hallann af því. Af hálfu stefnda er á því byggt, eins og áður hefur verið rakið, að grundvallarbreytingar hafi orðið á rekstri stefnda við kaupin á Faktor um mitt ár 2006 og eigi þær að leiða til breytinga á umsaminni reikniaðferð við innlausn á hlutum stefnda með þeim hætti sem stefnandi byggi á þ.e. að vaxtaberandi langtímalán, sem tekið hafi verið vegna kaupanna á Faktor eigi að reiknast til lækkunar á núvirtu meðaltals sjóðstreymi. Stefndi hefur ekki stutt framangreinda málsástæðu fullnægjandi lagalegum rökum um breyttar forsendur og verður henni, með vísan til andmæla stefnanda, þegar af þeirri ástæðu hafnað. Af hálfu stefnda hefur þeirri málsástæðu verið teflt fram að verði fallist á kröfur stefnanda um innlausnarverðið, muni það leiða til ósanngjarnar niðurstöðu enda muni stefnandi þá fá í sinn hlut mun meira af eiginfé félagsins en samsvari hlutdeild hennar í eiginfénu miðað við hún hafi átt 11,04% af heildarhlutafé félagsins. Þess hefur ekki verið krafist að hálfu stefnda, með vísan til viðeigandi réttarheimilda, að umræddu ákvæði 6. gr. kaupsamnings aðila verði breytt eða vikið til hliðar, hvað útreikning á innlausnarvirði varði, með vísan til þess að ákvæðið sé ósanngjarnt. Er þessari málsástæðu, með vísan til andmæla stefnanda, því hafnað. Stefnandi hefur í stefnu sundurliðað stefnukröfur sínar. Hefur verið gerð grein fyrir þeim útreikningi í þeim kafla dómsins sem lýsir málsástæðum og lagarökum stefnanda. Augljós reikniskekkja kemur fram í 3. tl. útreikningsins og hefur hún verið leiðrétt í eftirfarandi útreikningi stefnukröfunnar. Leiðréttingin leiðir til lækkunar kröfunnar: 1. Verðmæti skv. mati dómkvadds matsmanns, sbr. matsgerð, lið 3.4, töflu 4 kr. 499.225.000 2. Hlutur stefnanda í stefnda, 13,25% kr. 66.147.313 3. Hlutur stefnanda m.t.t. hluta sem fallið hafi niður við starfslok, 83,33% af 13,25% eða 11,04% kr. 55.114.440 5. Lækkun skv. samningi um 3,5% kr. -1.929.0056. Verðmæti eignarhluta stefnanda m.v. sölugengi kr. 53.185.4357. Umsýsluþóknun skv. samningi 1% kr. - 531.8548. Kaupverð eignahluta kr. 52.653.5819. Frá dragist skuldir kr. - 19.131.527 Stefnukrafa kr. 33.522.054 Óumdeilt er að hlutur stefnanda hafi við starfslok, miðað við greidda hluti, verið 11,04%, sbr. tl. 3 og hún hafi þá skuldað 19.131.527 krónur af umsömdu kaupverði, sbr. tl. 9. Þá er óumdeilt að samkvæmt 8. gr. kaupsamnings aðila frá 31. desember 2006, c- og d-liðum, beri að lækka innlausnarverð um 1% umsýsluþóknun og 3,5% sérstakan afslátt. Nafnverð útistandandi hluta skv. tl. 1 er samkvæmt útreikningi hins dómkvadda matsmanns byggt á meðalsjóðstreymi áranna 2008-2011, núvirtu m.v. 15% veginn fjármagnskostnað. Þessum útreikningi hefur ekki verið andmælt af stefnda og telst hann því réttur. Stefndi hefur gert þá kröfu að verði hann dæmdur til að greiða stefnanda „eitthvað“ til viðbótar því sem hann hafi þegar greitt henni verði greiðsla kröfunnar ákveðin í samræmi við „hluthafasamkomulag“ aðila þ.e. stefnda verði heimilað að greiða 75% heildarfjárhæðar með verðtryggðu skuldabréfi til fimm ára með föstum 5% vöxtum. Í b-lið 12. gr. hluthafasamkomulagsins frá 30. nóvember 2006 segir að sé ekki unnt að staðgreiða kaupverðið sé félaginu heimilt að greiða allt að 75% af kaupverðinu með skuldabréfi til fimm ára, verðtryggt með 5% föstum vöxtum og 60 mánaðarlegum gjalddögum. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn því til staðfestingar að honum sé ekki unnt að greiða dómkröfur stefnanda. Stefnandi hefur mótmælt kröfunni og er henni því hafnað. Ekki eru lagaleg rök til að dæma stefnda til að greiða stefnanda verðbætur með þeim hætti sem hann gerir kröfu um í stefnu og er þeirri kröfu því hafnað. Um vexti fer sem greinir í dómsorði. Óumdeilt er að stefndi hafi greitt stefnanda 3.835.884 krónur vegna innlausnar á hlutum hennar í stefnda. Samkvæmt greinargerð stefnda var greiðslan innt af henti 20. júní 2011 en í stefnu er miðað við að greiðslan komi til lækkunar á stefnukröfum frá og með 16. júní. Þykir rétt að miða við það tímamark enda er það stefnda í hag. Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli greiða stefnanda 33.522,723 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 2.128.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar stefnanda vegna þingfestingar málsins og matsgerðar og virðisaukaskatts af þóknun lögmanna. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, Árnason Faktor ehf., greiði stefnanda, Lovísu Jónsdóttur, 33.522,723 krónur með 5% ársvöxtum frá 28. febrúar 2011 til 2. apríl 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.825.884 krónum, sem greiddar voru inn á skuldina 16. júní 2011. Stefndi greiði stefnanda 2.128.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 408/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 28. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan hefur krafist þess að kærða, X, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 28. nóvember 2000 nk. kl. 16.00 á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. [ . . . ] Fyrir liggur að verið er að rannsaka nokkur alvarleg brot gegn fíkniefnalöggjöfinni sem grunur leikur á að kærði eigi aðild að og sem getur varðað hann fangelsisrefsingu samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og/eða 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ef sök sannast. Rannsóknargögn gefa vísbendingu um að kærði tengist fíkniefnainnflutningi þeim sem er til rannsóknar þannig að telja verður að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um aðild hans að þessum málum, en hann neitar allri aðild að málunum. Að því er varðar kærða er rannsókn málsins á frumstigi og ljóst að frekari rannsókn mun fylgja í kjölfarið. Vegna alvarleika og umfangs rannsóknarinnar þykja brýnir rannsóknarhagsmunir vera fyrir því að tryggt verði að kærði hafi ekki samband við aðra sem tengjast umræddum málum á þessu stigi. Fallast ber á að kærði geti torveldað rannsókn þessara brota fari hann frjáls ferða sinna. Með vísan til a liðar 1. mgr 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að taka til greina kröfu lögreglustjórans í Reykjavík eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 28. nóvember 2000 kl. 16:00.
|
Mál nr. 703/2010
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu D á hendur J, S og H var vísað frá dómi. Málið átti rætur að tekja til kaupa D á fasteign af J og S sem fasteignasalinn H á fasteignasölunni F ehf. hafði milligöngu um kaup á. Í málinu krafði D J, S og H um greiðslu skaðabóta vegna galla. Mál sitt byggði D á tveimur matsgerðum og var krafa hennar samtala niðurstöðutalna þeirra. Í héraðsdómi var talið að grundvöllur málsins væri óljós þar sem töluvert skorti á skýrleika í lýsingu málsástæðna D varðandi einstaka kostnaðarliði og samhengi þeirra við gögn málsins. Þótti málatilbúnaðar D því ekki uppfylla skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var málinu því vísað frá dómi. Var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Danía Árnadóttir, greiði varnaraðilunum Jóni Kristni Garðarssyni og Sigrúnu Grétu Helgadóttur samtals 100.000 krónur í kærumálskostnað og varnaraðilanum Helga Hákoni Jónssyni 100.000 krónur.
|
Mál nr. 72/2006
|
Landamerki
|
Í málinu var deilt um landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur í Þórshafnarhreppi. Snerist deilan um staðsetningu Ytri-Bjarghúsa, sem nefnd voru í landamerkjabréfi Læknesstaða frá 1885 og í lýsingu á merkjum jarðanna í gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916, og um það hvort landamerkin lægju að endingu að sjó neðan við Þrætusig í Þrætusigsskúta. Ekki var talið unnt að staðsetja Ytri-Bjarghús með vissu, enda vísuðu aðilar aðeins á grónar rústir sem framburður vitna tók ekki af skarið um hvort væru eftir húsin auk þess sem niðurstöður matsgerðar voru ekki taldar geta ráðið staðsetningu húsanna. Þegar lýsing örnefna í landi Skoruvíkur og lýsing jarðarinnar í gerðabók fasteignamatsnefndar voru virtar saman var ekki talið geta staðist að Ytri-Bjarghús hefðu staðið fyrir vestan Þrætusig svo sem miðað var við í aðalkröfu Í. Við mat á því hvort miða bæri staðsetningu húsanna við varakröfu Í eða kröfu Ó o.fl. var litið til orðalags fyrrnefndrar örnefnalýsingar, staðhátta og þess sem ráða mátti af matsgerð um umfang rústa á þeim stöðum sem aðilar miðuðu kröfugerð sína við. Þá var litið til þess að gögn málsins og staðhættir bentu til þess að matjurtagarður, sem sjá mátti leifar af á milli þeirra staða þar sem aðilar töldu Ytri-Bjarghús hafa staðið, hefði verið í landi Skoruvíkur. Gat garðurinn aðeins verið í landi þeirrar jarðar ef varakrafa Í yrði tekin til greina. Að öllu þessu virtu var talið að miða yrði við að Ytri-Bjarghús hefðu verið á þeim stað sem greindi í varakröfu Í, en ekki þóttu efni til að fallast á að landamerkin lægju að endingu að sjó neðan við Þrætusig. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna því að Í gæti talist hafa unnið ítaksrétt í bjargi í landi Læknesstaða með hefð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 25. nóvember 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. janúar 2006 og áfrýjuðu aðaláfrýjendur öðru sinni 6. febrúar sama ár með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur, beggja í Þórshafnarhreppi, liggi frá Skálakrossi með hnitin N 655771 A 685254 í Byggingarstein, öðru nafni Biskupsstein, með hnitin N 659668 A 685657 og þaðan í Ytri-Bjarghús með hnitin N 660638,022 A 685368,913. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 10. apríl 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að landamerki fyrrnefndra jarða liggi frá Skálakrossi í Byggingarstein með sömu hnit og áður er getið, en frá honum í Ytri-Bjarghús, sem aðallega verði staðsett með hnitin N 660436,43 A 685040,98 en til vara N 660511,56 A 685148,06, og þaðan í miðjan Þrætusigsskúta með hnitin N 660466,94 A 685050,00. Að þessu frágengnu krefst gagnáfrýjandi þess að viðurkennd verði önnur landamerki milli jarðanna en að framan greinir og eigi hann þá ítaksréttindi í landi Læknesstaða til reka, fuglatekju og eggjatekju meðfram, í og undir Skoruvíkurbjargi frá þeim merkjum, sem ákveðin verði til sjávar, að miðjum Þrætusigsskúta. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómendur Hæstaréttar gengu á vettvang 11. september 2006. I. Samkvæmt gögnum málsins tilheyrir Skoruvík, sem er austust jarða á norðanverðu Langanesi, gagnáfrýjanda. Hann kveðst hafa eignast hana 1911, en áður hafi hún verið eign Hofskirkju í Vopnafirði að minnsta kosti frá því á 16. öld. Búið hafi verið á jörðinni þar til á árinu 1977, þegar síðasti ábúandinn flutti þaðan, en ábúðarsamningi við hann hafi ekki verið sagt upp fyrr en frá fardögum 1988 að telja. Næsta jörð vestan Skoruvíkur er Læknesstaðir, sem eftir fyrirliggjandi gögnum hafa einnig verið nefndir Læknisstaðir. Aðaláfrýjendur kveðast eiga þessa jörð í óskiptri sameign, en hún mun hafa farið í eyði 1953. Landamerkjabréf var gert 12. maí 1885 fyrir Læknesstaði og hjáleiguna Höfða í þáverandi Sauðaneshreppi. Þar sagði að land jarðarinnar og Skoruvíkur „skilur Ytri-Bjarghús og Byggingarsteinn (Biskupssteinn), þaðan bein stefna í Skálakross ...“. Einnig kom þar fram að „Læknisstaðir og Höfði eiga reka og fuglbjörg fyrir sínu landi, að því fráskildu: 1. að Sauðaneskirkja á hálfan hvalreka frá Dretavíkurá í Beinþúfu. 2. að Sauðaneskirkja á fuglbjarg frá Lönguhlíðargjá út að Stóra-Sigi, og 3. á Hofskirkja fuglbjarg þaðan og að Ytri-Bjarghúsum.“ Landamerkjabréf þetta, sem var áritað um samþykki af ábúendum aðliggjandi jarða, þar á meðal tveimur ábúendum á Skoruvík, svo og af presti á Sauðanesi, var lesið á manntalsþingi 29. maí 1886 og fært í landamerkjabók Þingeyjarsýslu. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hefur ekki fundist landamerkjabréf fyrir Skoruvík. Í gerðabók fasteignamatsnefndar Norður-Þingeyjarsýslu frá 1916, þar sem fært var mat á jörðinni, er á hinn bóginn að finna svofellda lýsingu á merkjum hennar og Læknesstaða: „... úr Skálakross í Byggingarstein, úr Byggingarsteini í ytri Bjarghús á Skoruvíkurbjargi, en fuglabjarg og reki nær í miðjan Þrætusigsskúta í Skoruvíkurbjargi.“ Í mati á Læknesstöðum sagði þar meðal annars: „Læknisstaða og Skoruvíkurland skilur ytri Bjarghús og byggingarsteinn (Biskupssteinn), þaðan bein stefna í Skálakross.“ Ekki var þar getið um sérstök mörk á fuglabjargi og reka, svo sem gert var í lýsingu á Skoruvík. Í samræmi við ákvæði laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum gaf sýslumaður Þingeyjarsýslu út áskorun 20. maí 1953 til þeirra, sem teldu sig eiga önnur ítök í jörðum innan umdæmis hans en skógarítök og veiðiítök í ám og vötnum, að lýsa réttindum sínum innan tólf mánaða frá síðustu birtingu hennar. Áskorun þessi var birt þrívegis í Lögbirtingablaði, síðast 10. júní 1953. Að liðnum þessum fresti strikaði sýslumaður í landamerkjabók yfir áðurgreindan texta úr landamerkjabréfi Læknesstaða frá 12. maí 1885, sem kom í framhaldi af orðunum „Læknisstaðir og Höfði eiga reka og fuglbjörg fyrir sínu landi“, og ritaði þar við svofellda athugasemd: „Ítökum ekki lýst samkv. áskorun 20.5.´53. Því eru þau niður fallin. J. Skaptason.“ Gagnáfrýjandi gerði leigusamning 26. júní 1995 við Þórshafnarhrepp um Skoruvík, þar sem meðal annars var tekið fram að leigutakanum væri heimilt að nýta reka á jörðinni og önnur hlunnindi, sem henni fylgja, þar á meðal æðarvarp og fugla- og eggjatekju í björgum. Leigutíminn skyldi vera eitt ár, en framlengjast um eitt ár í senn ef samningnum yrði ekki sagt upp af hendi annars hvors með þriggja mánaða fyrirvara. Ekki liggur annað fyrir en að samningur þessi sé enn í gildi. Þórshafnarhreppur mun hafa 15. maí 1996 veitt Eggjafélagi Þórshafnar heimild til eggjatöku í björgum austur frá Þrætusigi. Með bréfi til hreppsins 28. sama mánaðar mótmæltu aðaláfrýjendur því að félaginu hafi verið veitt heimild til allrar „eggjatöku í Læknesstaðabjörgum frá Þrætusigi út að Ytri Bjarghúsum.“ Í hinum áfrýjaða dómi er lýst skiptum aðaláfrýjenda við gagnáfrýjanda af þessu tilefni í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað með stefnu 29. apríl 2003. II. Í málinu er ekki ágreiningur um merki jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða að því leyti, sem þau ráðast sunnan frá Skálakrossi af beinni línu norður að Byggingarsteini, en hnitasetning beggja þessara kennileita er óumdeild. Jafnframt er óumdeilt hvar Þrætusig er við bjargbrún, svo og að þar sé að finna hæsta punkt á landsvæðinu, sem málið varðar. Frá Byggingarsteini er um 1 km að bjargbrún og greinir aðilana á um hvar Ytri-Bjarghús hafi verið, en þau ráða næsta merkjapunkti á þeirri leið. Í aðalkröfu gagnáfrýjanda er miðað við að Ytri-Bjarghús hafi staðið í stefnu norðvestur frá Byggingarsteini, um 50 m suðvestan við Þrætusig, en í varakröfu að Ytri-Bjarghús hafi verið um 100 m í norðaustur frá Þrætusigi. Aðaláfrýjendur telja Ytri-Bjarghús á hinn bóginn hafa verið um 375 m fyrir norðaustan þann stað, sem aðalkrafa gagnáfrýjanda miðast við, eða sem næst 350 m frá Þrætusigi. Auk þessa deila aðilarnir um það hvort landamerkin liggi að endingu að sjó neðan við Þrætusig í Þrætusigsskúta, svo sem gagnáfrýjandi krefst, eða verði dregin í beinni línu frá Byggingarsteini um Ytri-Bjarghús til sjávar, eins og aðaláfrýjendur telja rétt. Af áðurnefndu landamerkjabréfi fyrir Læknesstaði frá 12. maí 1885 er ljóst að Ytri-Bjarghús voru þekkt á þeim tíma, hvort sem þau hafa þá staðið enn eða ekki, og verður að ætla að svo hafi jafnframt verið þegar lýsingar á Læknesstöðum og Skoruvík voru færðar í áðurnefnda gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916. Eins og málið liggur fyrir verða þessi hús á hinn bóginn ekki staðsett nú með vissu, enda vísa aðilarnir í þessum efnum aðeins á grónar rústir, sem framburður vitna tekur ekki af skarið um hvort séu eftir Ytri-Bjarghús. Samkvæmt matsgerð fornleifafræðings, sem aðaláfrýjendur fengu dómkvaddan eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, hafa á ýmsum tímum verið hús á öllum þeim þremur stöðum, þar sem aðilarnir telja í dómkröfum sínum að Ytri-Bjarghús hafi staðið. Taldi hann elstu húsin hafa verið reist á 13. öld og aftur á 18. til 20. öld á þeim stað, sem gagnáfrýjandi miðar við í aðalkröfu sinni, næst að aldri hafi verið hús frá 19. öld á staðnum, sem krafa aðaláfrýjenda tekur mið af, og yngst hafi verið hús frá síðustu öld þar sem gagnáfrýjandi finnur varakröfu sinni stað, en við hann var miðað í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Varðandi gildi matsgerðarinnar að þessu leyti er til þess að líta að rannsóknir á þessum rústum, sem matsmaðurinn reisti ályktanir sínar á, voru verulega misjafnar að umfangi. Þær voru minnstar á þeim stað, sem síðast var getið, en þar var ekki grafið í jörðu, heldur látið við það sitja að álykta af ytri ummerkjum, sem nú blasa við. Af þessu verður ekki séð að útilokað hafi verið að eldri hús geti áður hafa verið á þessum stað. Þegar af þessari ástæðu geta niðurstöður matsgerðarinnar engu ráðið um hvar talið verði að Ytri-Bjarghús hafi staðið. Í málinu liggja fyrir skrár Örnefnastofnunar Íslands frá árinu 1966 með lýsingu á örnefnum í landi Skoruvíkur og Læknesstaða, en þær voru sagðar vera reistar á frásögn nafngreindra manna, sem þekkingu höfðu á staðháttum, meðal annars þáverandi ábúanda fyrrnefndu jarðarinnar. Í lýsingu örnefna varðandi Skoruvík var meðal annars greint frá staðarheitum í Skoruvíkurbjargi í talningu úr austri til vesturs, en henni lauk með eftirfarandi orðum: „Þá eru enn björg inn að svonefndum Þrætusigsskúta ..., sem er við Þrætusig ..., sem er á merkjum í bjarginu móti Læknisstöðum. Þess skal getið, að Skoruvík á bjargið lengra en landið upp af.“ Í áðurnefndri lýsingu jarðarinnar í gerðabók fasteignamatsnefndar, sem gagnáfrýjandi byggir á í málinu, voru landamerki sögð liggja úr Byggingarsteini í Ytri-Bjarghús, en fuglabjarg næði í miðjan Þrætusigsskúta. Þegar þessar tvær heimildir eru virtar saman getur ekki staðist að Ytri-Bjarghús hafi staðið fyrir vestan Þrætusig, svo sem miðað er við í aðalkröfu gagnáfrýjanda. Í framhaldi af þeim orðum í skrá um örnefni í landi Skoruvíkur, sem vísað var til hér að framan, sagði eftirfarandi: „Á brúninni austan í Bjargkinninni ..., sem er kinn í bjarginu, eru smátættur, sem nefndar eru Ytri-Bjarghús ... Þarna eru merkin. Þaðan er svo línan í Byggingarstein“. Að virtum staðháttum á vettvangi verður að fallast á með gagnáfrýjanda að Bjargkinnin, sem hér um ræðir, hljóti að vera heiti á samfelldu graslendi í aflíðandi halla frá hæsta punkti bjargsins við Þrætusig. Sá staður, þar sem aðaláfrýjendur telja að Ytri-Bjarghús hafi staðið, er sem áður segir um 350 m í norðaustri frá Þrætusigi, en staðurinn, sem varakrafa gagnáfrýjanda miðar við, er um 50 m frá Þrætusigi í sömu stefnu. Af áðurgreindri matsgerð verður ráðið að rústir húsa á fyrrnefnda staðnum eru verulega meiri að umfangi en rúst á þeim síðarnefnda og verða þær vart nefndar „smátættur“. Til þess verður jafnframt að líta að gagnáfrýjandi hefur haldið því fram að matjurtagarður, sem sjá má leifar eftir í graslendinu á milli þessara tveggja staða, hafi tilheyrt Skoruvík. Sú staðhæfing hefur fengið stuðning í framburði vitnis, auk þess sem gæta verður að því að garðurinn hefur staðið við veginn eftir Langanesi til Skoruvíkur, talsvert austan við bæjarhús á Læknesstöðum. Benda staðhættir þannig til þess að garðurinn hafi heyrt til Skoruvíkur. Hann getur því aðeins hafa verið í landi þeirrar jarðar að varakrafa gagnáfrýjanda verði tekin til greina, en teldist ella hafa verið í landi Læknesstaða. Að öllu þessu virtu verður að fallast með héraðsdómara að miða verði við að Ytri-Bjarghús hafi verið á þeim stað, sem um ræðir í varakröfu gagnáfrýjanda. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða niðurstöður hans staðfestar um önnur atriði en málskostnað, en í ljósi úrslita málsins er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta sem dómtekið var 15. ágúst sl. er höfðað með stefnu birtri 2. maí 2003. Stefnendur eru Óli Þorsteinsson, Fjarðarvegi 17, Þórshöfn, Skúli Þorsteinsson, Hólavegi 9, Laugum, Guðbjörn Magnússon, Leiðhömrum 26, Reykjavík, Ólöf Magnúsdóttir, Fagragarði 12, Keflavík, Helgi Frímann Magnússon, Krummahólum 6, Reykjavík, Haraldur Magnússon, Fjarðarvegi 12, Þórshöfn, Jón Magnússon, Fannafold 27, Reykjavík, Magnús Sigurnýas Magnússon, Búhamri 52, Vestmannaeyjum og Matthías Magnússon, Hraunbæ 31, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnenda í aðalsök eru þær að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur afmarkist af línu er liggi á milli eftirtaldra hnitsettra landamerkja í samræmi við landamerkjalýsingu frá árinu 1885: Úr Skálakrossi sem er hnitapunktur nr. 3 á dskj. nr. 5 (Norður 655771,717, Austur 685254,450), í Byggingarstein (Biskupsstein) sem er hnitapunktur nr. 2 á dskj. nr. 5 (Norður 659667,450, Austur 685657,117), í Ytri-Bjarghús sem er hnitapunktur nr. 1 á dskj. nr. 5 (Norður 660638,022, Austur 685368,913). Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Af hálfu stefnda í aðalsök er krafist sýknu í aðalsök og málskostnaðar. Með gagnstefnu birtri 4. júní 2003 höfðaði stefndi gagnsök á hendur stefnanda í aðalsök. Endanlegar dómkröfur stefnanda í gagnsök eru þær aðallega, að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða afmarkist af línu er liggi á milli eftirtalinna hnitsettra landamerkja: Úr Skálakrossi (Austur: 685254, Norður: 655771), í Byggingarstein (Biskupsstein), (Austur: 685657, Norður: 659668) í hnitpunkt nr. 1 á korti á dskj. Nr. 58 (Austur 685040,98, Norður 660436,43) í miðjan Þrætusigsskúta, hnitpunktur Austur: 685040,98, Norður. 660466,94 sbr. kort á dskj. nr. 58. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða afmarkist af línu er liggi á milli eftirtalinna hnitsettra landamerkja: Úr Skálakrossi (Austur: 685254, Norður: 655771), í Byggingarstein (Biskupsstein), (Austur: 685657, Norður: 659668) í hnitpunkt 2 á korti á dskj. nr. 58 (Austur 685148,06, Norður 660511,56) og þaðan í miðjan Þrætusigsskúta, hnitpunkt Austur: 685040,98, Norður. 660466,94 sbr. kort á dskj. nr. 58. Til þrautavara er þess krafist að dómurinn ákveði aðra landamerkjalínu milli jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða á því svæði sem um er deilt í þessu máli, auk þess sem viðurkennt verði með dómi að gagnstefnandi eigi ítaksréttindi í landi aðalstefnanda til reka-, fugla- og eggjatöku meðfram, í og undir bjarginu á svæði sem markast frá landamerkjalínu sem viðurkennd verði af dómnum á punkti út við bjargbrún í miðjan Þrætusigsskúta hnitpunkt Austur: 685050,00, Norður: 660466,94 sbr. kort á dskj. nr. 58. Í öllum tilvikum er þess krafist að aðalstefnendur geriði gagnstefnanda málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefnda í gagnsök eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnanda. MÁLSATVIK Stefnendur í aðalsök og stefndu í gagnsök, hér eftir nefndir stefnendur, eru afkomendur systkinanna Magnúsar Jónssonar og Þuríðar Jónsdóttur og eiga jörðina Læknesstaði á Langanesi í óskiptri sameign. Jörðin Læknesstaðir liggur að sjó og fuglabjörgum á Langanesi. Hafa Læknesstaðabændur og aðrir bændur í nágrenninu haft í gegnum tíðina hlunnindi af fuglabjargi og reka hver fyrir sínu landi. Næsta jörð austan við Læknesstaði er Skoruvík. Jörðin Skoruvík er kirkjujörð og er nú á forræði jarðadeildar Landbúnaðarráðuneytisins. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að landamerki jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða liggi eins og í kröfugerð þeirra segir. Árið 1996 hafi Eggjafélag Þórshafnar verið stofnað á Þórshöfn. Félagsmenn þess félags hafi það vor hafið að taka egg á svæði í bjarginu sem stefnendur hafi talið vera háð eignarrétti sínum. Stefnendur hafi mótmælt þessu um leið og þeir urðu varir við eggjatökuna og hafi reynt að leita réttar síns hjá stjórnvöldum. Eggjataka félagsins á þessum stað hafi byggst á eignarrétti ríkisins á jörðinni Skoruvík og verið gerð með samþykki Þórshafnarhrepps sem hafi verið og sé leigutaki jarðarinnar. Skorað hafi verið á Landbúnaðarráðuneytið, sem fulltrúa stefnda, eiganda jarðarinnar Skoruvíkur, að viðurkenna óskoraðan eignarrétt stefnenda að fuglabjörgum sbr. bréf lögmanns stefnenda til stefnda dags. 20. apríl 1999. Svar ráðuneytisins hafi borist þann 26. apríl 2000, en þar hafi eignarrétti stefnenda verið hafnað og talið að landamerki jarðanna væru í miðjum Þrætusigsskúta skv. landamerkjalýsingu fasteignamatsnefndar frá 1920. Hafi þá einnig komið í ljós að ráðuneytið byggði ekki á ítökum stefnda í bjarginu heldur beinlínis á skráðum heimildum en ráðuneytið hafi viðurkennt í bréfi sínu að ítök væru fallin niður fyrir vanlýsingu. Sjónarmiðum ráðuneytisins hafi verið mótmælt, sbr. bréf lögmanns stefnenda dags. þann 12. maí 2000. Árin 2000-2002 hafi Þórshafnarhreppur bannað eggjatöku á hinu umdeilda svæði vegna sjónarmiða stefnenda. Fyrir liggi af hálfu Þórshafnarhrepps að hreppurinn muni ekki leyfa eggjatöku á hinu umdeilda svæði fyrr en málið hefur verið til lykta leitt með dómi. Vegna þessa telji stefnendur ekki þörf á því að hreppurinn sé aðili að málinu en honum hafi verið tilkynnt um málssóknina. MÁLSÁSTÆÐUR STEFNENDA Í AÐASLÖK OG STEFNDU Í GAGNSÖK Stefnendur byggja á því að landamerki Skoruvíkur og Læknesstaða markist af línu frá Skálakrossi í Biskupsstein (Byggingarstein) og frá þeim punkti í Ytri-Bjarghús. Sé þetta byggt á landamerkjaskrá frá árinu 1885. Er því mótmælt að þær heimildir sem stefndi vísi til hrindi þinglýstri landamerkjaskrá. Því er einnig mótmælt að landamerkjabréfið feli í sér einhliða yfirlýsingu þáverandi eigenda Læknesstaða. Þvert á móti sé skjalið fullgild landamerkjaskrá undirrituð af fulltrúum eigenda beggja jarðanna í samræmi við ákvæði þágildandi laga um landamerki frá 17. mars 1882 en þau lög eru forveri laga nr. 41/1919. Sérstaklega sé mótmælt meintum umboðsskorti þeirra sem ritað hafi undir landamerkjaskrána. Í fyrsta lagi sé ljóst að skv. ákvæðum landamerkjalaga frá 1882 hafi ábúendur verið fullgildir umboðsmenn landeiganda nema að annar væri fulltrúi væri tilgreindur er byggi í lögsagnarumdæminu sbr. 13. gr. laganna. Í öðru lagi verði að telja líklegt að V. Sigurðsson prestur að Sauðanesi sem undirritaði landamerkjaskránna hafi verið fulltrúi Hofskirkju við undirritun skráarinnar. Í þriðja lagi sé ljóst að sýslumaður sem var umboðsmaður ríkisins hafi ekki talið vera fyrir hendi umboðsskort. Stefnendur byggi á því að staðfesting sýslumanns og athugasemdalaus þinglýsing á skjalinu sanni svo ekki verði um villst að ekki hafi verið um umboðsskort að ræða. Jafnvel þó að svo ólíklega vildi til að dómstólar teldu að ábúendur hefðu ekki umboð til að undirrita landamerkjaskránna eða teldu að hún væri ekki gild landamerkjaskrá sé ljóst hvar allir ábúendur jarðanna tveggja hafi talið landamerkin vera árið 1885. Landamerkjaskráin sé því samtímaheimild um hvar allir aðilar hafi talið landamerkin vera jafnvel þó að hún væri ekki gild sem slík. Þá benda stefnendur á að stefndi hafi ekki látið gera sambærilega landamerkjaskrá vegna Skoruvíkur þrátt fyrir lagaskyldu og hljóti að bera halla af því. Landamerkjabréfið jafngildi dómsátt í landamerkjamáli í samræmi við reglur landamerkjalaga frá 1882 og laga nr. 41/1919. Þá sé á því byggt að ef skjalið hafi ekki ígildi dómsáttar þá sé a.m.k. ljóst að um sé að ræða skjal sem sýslumaður hafi gefið út í embættisnafni um ágreiningsefni það sem í málinu er til umfjöllunar. Því beri að líta svo á að efni skjalsins sé rétt þar til annað sannist sbr. 71. gr. laga nr. 91/1991. Beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Þá er á það bent að skjalinu sé þinglýst án athugasemda með öllum þeim réttaráhrifum sem því fylgi. Stefnendur byggja á því að þinglýst heimild þeirra gangi framar öllum óþinglýstum heimildum þ.á.m. þeim er stefndi byggi á í málatilbúnaði sínum. Vísast í þessu sambandi til reglna um þinglýsingu sem í gildi hafi verið á þeim tíma sem þinglýsing fór fram og jafnframt til reglna núgildandi þinglýsingarlaga. Þá byggja stefndu jafnframt á traustfangsreglum þinglýsingarlaga. Þá er því mótmælt að lýsing á landamerkjum í gerðabók fasteignamatsnefndar hafi einhverja þýðingu í málinu eða teljist opinbert vottorð um landamerkin eins og haldið sé fram af stefndu. Samkvæmt lýsingu jarðarinnar Skoruvíkur í gerðabókinni séu landamerki jarðanna við Ytri-Bjarghús. Augljóst sé af lýsingunni að Skoruvík sé ætlað að eiga fuglabjarg og reka í miðjan Þrætusigsskúta en ekki landamerki. Ýmis önnur réttindi fylgi þeim fulla eignarrétti sem stefnandi haldi fram svo sem netlög, selveiði o.fl. Mjög undarlegt verði að teljast að lýsingin sé skráð með þessum hætti ef um sé að ræða landamerki. Engin skýring sé á því af hverju niðurlag lýsingarinnar hljóði ekki á þann veg að línan liggi einfaldlega frá Ytri-Bjarghúsum í miðjan Þrætusigsskúta en það væri eðlilegast ef um landamerki væri að ræða í miðjum Þrætusigsskúta. Þá sé einnig ljóst að hvort sem Ytri-Bjarghús séu talin vera þar sem þau eru merkt á dskj. nr. 5 eða á dskj. nr. 58 þá fylgi nánast ekkert land á svæðinu á milli Ytri-Bjarghúsa og Þrætusigsskúta. Verði að telja í ljósi þessa mjög undarlegt að landeigendur þessara jarða hafi ákveðið landamerkin með þessum hætti. Einfaldara hefði verið að miða landamerkin við Þrætusigsskúta og sleppa því að láta línuna ganga í gegnum Ytri-Bjarghús. Stefnendur telja í samræmi við ofangreint að eina haldbæra skýringin á lýsingu á landamerkjum Skoruvíkur í gerðabók fasteignamatsnefndar sé að Skoruvík sé talin eiga ítaksréttindi í fuglbjargi og reka frá Ytri-Bjarghúsum í miðjan Þrætusigsskúta eins og standi berum orðum í lýsingunni en ekki sé átt við landamerki jarðanna. Í þessu sambandi er bent á að skráð ítök Hofskirkju, sem átt hafi Skoruvík á þessum tíma séu nokkuð keimlík þeim réttindum sem skráð séu upp eftir óþekktum heimildarmanni í gerðabók fasteignamatsnefndar. Þá séu lýsingar í gjörðabók ekki samkvæmar sjálfum sér. Stefnendur byggja á því að dskj. nr. 6 sé ein heimild en ekki safn margra heimilda. Tvær lýsingar séu á landamerkjum jarðanna á dskj. nr. 6. Í lýsingu á landamerkum í kafla um Læknesstaði er þeim lýst nákvæmlega eins og á dskj. nr. 3-4. Stefndu telja því að stefnandi geti ekki byggt kröfur sínar á þessari heimild enda beri henni ekki saman um hvar landamerkin séu. Raunar byggi stefnendur á því að dskj. nr. 6 skjóti stoðum undir landamerkjaskrá á dskj. nr. 3-4 enda sé um að ræða tvær samtímaheimildir sem séu nákvæmlega eins orð fyrir orð. Þá sé því einnig mótmælt að dskj. 6 og dskj. 33-34 séu samhljóða hvað landamerkin varðar. Lýsingar á dskj. nr. 33 og 34 eru ekki einu sinni samhljóða. Í þriðja lagi er því mótmælt að lýsingar á dskj. nr. 6 séu opinber skjöl í skilningi 71. gr. laga nr. 91/1991. Lýsingar á landamerkjum geti ekki talist opinber vottorð embættismanna um það sem gerist í embætti þeirra eða sýslan. Í besta falli sé hægt að líta svo á að lýsingarnar beri vott um að einhver hafi lýst merkjum með þessum hætti. Þess utan sé ljóst að lýsingum beri ekki saman svo erfitt sé að sjá hvað stefnandi ætli sér að sanna með því að byggja á dskj. nr. 6. Í fjórða lagi er því mótmælt að dskj. nr. 6 sé öllum kunnugt og byggt hafi verið á því í framkvæmd um áratuga skeið. Á dskj. nr. 6 sé að finna tæplega 100 ára gamalt fasteignamat. Það verður því ekki séð að mönnum sé nauðsynlegt að þekkja þetta skjal né heldur að menn eigi almennt að þekkja til þess nema til að þekkja rétt sinnar jarðar vegna skatta og skyldna sem lagðar voru á þá tilteknu jörð af ríkisvaldinu á meðan fasteignamatið var í gildi. Mjög vafasamt verði að telja að fasteignamatið hafi verið opinbert plagg á þeim tíma sem það var gert en í seinni tíð hafi dskj. nr. 6 legið á söfnum fólki til sýnis. Stefnendur benda sérstaklega á að fullyrðingar stefnda um nýtingu og beitingu lýsingarinnar í framkvæmd standist ekki samanburð við bréf fulltrúa stefnda á dskj. nr. 16 en í því bréfi sé ekki byggt á því að Skoruvík eigi landamerki í miðjan Þrætusigsskúta heldur aðeins nytjarétt. Þá standist fullyrðingarnar ekki samanburð við þau skjöl sem stafi frá heimamönnum t.d. á dskj nr. 57. Stefnendur byggja á því að stefndi þurfi að sanna nytin og framkvæmdina. Stefnendur byggja á því að landamerkjaskrá á dskj. nr. 3-4 sé ekki aðeins fullgild landamerkjaskrá skv. ákvæðum laga og opinber heimild um landamerkin heldur einnig samningur, ígildi dómsáttar, á milli eigenda jarðanna um hvar merkin eigi að vera. Landamerkjaskráin á dskj. nr. 3-4 hafi því ekki aðeins þýðingu að eignarrétti sem slík heldur sé einnig eignarheimild á því landi sem um ræðir. Því er mótmælt að svokölluð landamerkjalýsing á dskj. nr. 6 eigi að hrinda landamerkjaskrá á dskj. nr. 3-4 vegna þess að hún sé yngri heimild. Stefnendur byggja á því að eigi sé hægt að þoka eldri eignarrétti með seinni tíma yfirlýsingum án þess að réttur skv. eldra heimildarskjali sé framseldur af þar til bærum aðila. Þá byggja stefnendur á því að lýsingar á örnefnum sem lagðar hafa verið fram á dskj. nr. 33-34 hrindi ekki landamerkjaskrá á dskj. nr. 3-4. Um sé að ræða skjöl er sem eðli sínu skv. fjalli um örnefni en ekki landamerki sérstaklega. Óljóst sé hver frumheimild þessara skjala sé en þeir aðilar sem þau skráðu virðist ekki hafa tekið tillit til þinglýstrar landamerkjaskrár. Þá er á það bent að lýsingar í örnefnaskrá á dskj. nr. 33 á merkjum jarðanna virðast styðja málatilbúnað stefnenda en ekki stefnda. Ekki sé samræmi á milli lýsinganna hvað merkin varðar. Ljóst sé að nokkurrar ónákvæmni gæti í þessum skjölum sem standist ekki fyllilega skoðun á vettvangi. Þá er því mótmælt að 71. gr. laga nr. 91/1991 gildi um þessar lýsingar í þessu máli en um það atriði vísa stefnendur til sömu sjónarmiða og gerð var grein fyrir vegna dskj. nr. 6. Önnur skjöl sem stefndi vísi til kröfu sinni til stuðnings um að landamerki jarðanna eigi að miða við miðjan Þrætusigsskúta innihaldi engar upplýsingar um ætluð landamerki jarðanna. Samkvæmt dómkröfum stefnda sjálfs sé ljóst að stefnendur eigi allstóran hluta af Skoruvíkurbjargi að mati stefnda. Vegna þessa styðji þau gögn sem stefndi hefur lagt fram ekki kröfur hans. Þá sé einnig ljóst að Skoruvík eigi mikil fuglabjörg, m.a. í Skoruvíkurbjargi, og rekahlunnindi. Enginn ágreiningur sé uppi um það atriði. Stefnendur mótmæla því að þessi skjöl ein og sér eða með öðrum heimildum víki til hliðar skýrum ákvæðum um landamerki jarðanna á dskj. nr. 3-4. Eftir ofangreindu styðji sú meginheimild sem stefndi byggi á frekar málstað stefnenda en stefnda. Þá sýni önnur framlögð skjöl stefnda ekki fram á réttmæti þeirrar kröfu að miða beri landamerki jarðanna við miðjan Þrætusigsskúta. Með vísan til dskj. nr. 3-4 og 6 beri því að slá því föstu að landamerki Læknesstaða og Skoruvíkur afmarkist af línu úr Skálakrossi í Byggingarstein og úr Byggingarsteini í Ytri-Bjarghús. Stefnendur byggja á því að aldrei hafi verið ágreiningur fyrr eða síðar um hvar merkin væru. Í þessu sambandi benda þeir á allar bréfaskriftir sem voru undanfari málshöfðunar. Hvergi komi fram í þeim þessi ágreiningur þrátt fyrir að alla tíð hafi legið fyrir við hvaða tóftir stefnendur töldu Ytri-Bjarghús vera. Í þessu sambandi er bent á það að Eggjafélag Þórshafnar, sem hafi í raun hafið ágreininginn með því að reyna að halda fram nytjarétti stefnda, hafi byggt bjarghús rétt innan við landamerkin Skoruvíkurmegin miðað við línu þá sem stefnendur haldi fram í aðalsök á milli Ytri-Bjarghúsa og Byggingarsteins. Sú bygging sýni svo ekki verði um villst hvar heimamenn er vilja nýta bjargið telja merkin vera. Stefnendur telja að fullsannað sé að Ytri-Bjarghús séu á þeim stað sem þeir haldi fram. Verði ekki fallist á þetta telja stefnendur að gögnin geri þá staðsetningu svo sennilega að líta verði svo á að stefndi verði að hnekkja fullyrðingum stefnenda og beri því sönnunarbyrðina að þessu leyti. Stefnendur mótmæla því að stefndi hafi unnið rétt fyrir hefð hvort sem er eigna-, afnota- eða ítakshefð. Stefndi hafi ekki nýtt landið og farið með það sem sína eign í 20 ár sbr. 2. gr. hefðarlaga. Stefnendur benda á að stefndi hafi ekki á neinn hátt ráðstafað landi því eða fuglabjörgum sem deilt er um. Þannig hafi stefndi ekki girt landið, ekki ráðstafað því að lögum á nokkurn hátt né nýtt það sannanlega. Stefndi hafi enda ekki lagt fram nein gögn um vörslur sínar og ráðstöfun á landinu heldur látið nægja að fullyrða að svo hafi verið. Stefnendur hafna þeim fullyrðingum sem órökstuddum og ósönnuðum. Í samræmi við ofangreint telji stefnendur fráleitt að halda fram eignarhaldi stefnda á hinu umdeilda landi eins og gert sé. Eftir ofangreindu sé málsástæðu stefnda um afnotahefð sbr. 7. gr. fyrningarlaga einnig hafnað. Þá er því einnig hafnað að stefndi hafi unnið ítakshefð með 40 ára óslitinni notkun sbr. 8. gr. hefðarlaga eins og haldið er fram í stefnu. Á það er bent að stefndi hafi ekki sýnt fram á neina nýtingu þeirra ítaka sem hann haldi fram. Til þess að hægt sé að taka kröfu stefnda til greina þyrfti hann að hafa hefðað ítaksréttindi eftir mitt ár 1953 þegar þau hafi fallið niður fyrir vanlýsingu. Innkallanir hafi veirð birtar í samræmi við lög nr. 113/1952 og ítakið hafi fallið niður. Þá er algerlega ósannað skv. framansögðu að stefndi hafi eftir þennan tíma nýtt björgin á þann hátt sem stefndi heldur fram. Ljóst sé að stefndi hafi ekki nýtt reka á þessu tímabili enda ómögulegt að nýta reka á hinu umdeilda svæði. Þá liggi ekkert fyrir um nýtingu fugls og eggja á bjarginu. Hins vegar sé ljóst að hluti stefnenda hafi nýtt umdeildan hluta bjarganna frá 1964. Þá hafi ekki verið búið í Skoruvík frá árinu 1977 og jörðin ekki verið nýtt af stefnda frá þeim tíma. Þannig sé útilokað að stefndi hafi hefðað þau ítök sem hann heldur fram. Í ljósi þessa er mótmælt fullyrðingum stefnda um að stefnendur hafi sýnt af sér tómlæti gagnvart stefnda vegna meintrar nýtingar stefnda á svæðinu. Stefndu hafi látið nýtingu stefnenda óáreitta frá 1885 enda séu engin gögn um deilur um landamerki eða nýtingu á svæðinu. Þá sé ljóst að ef stefndi hafi talið sig eiga ítök eða eignarland á svæðinu hefði stefndi átt að bregðast við árið 1953. Með því að gera það ekki hafi stefndi sýnt af sér tómlæti. Stefnendur benda á að það var fyrst árið 1996 sem reynt var að nýta það landssvæði sem stefndi heldur fram að sé sitt en við það tækifæri hafi stefnendur strax brugðist við. Fyrir þann tíma hafi enginn ágreiningur verið um að hið umdeilda landssvæði væri á Læknesstaðalandi og hafi Læknesstaðamenn nytjað landið sem slíkt. Loks bendir stefnandi á að órökstuddar fullyrðingar stefnda um eignarhald eða nýtingu landsins séu mjög ótrúverðugar í ljósi bréfaskrifta stefnda eftir að mál þetta kom upp á yfirborðið árið 1996. Þannig hafi það fyrst verið í bréfi landbúnaðarráðuneytisins þann 26. apríl 2000 sem haldið hafi verið fram eignarrétti á hinu umdeilda svæði. Í því bréfi og fyrra bréfi stefnda hafi aldrei verið haldið fram eignarrétti á grundvelli hefðar eða því haldið fram að hið umdeilda svæði væri í vörslum ríkisins þrátt fyrir að fullt tilefni gæfist til. Stefnendur vísa máli sínu til stuðnings til meginreglna eignarréttarins sérstaklega hvað varðar reglur um landamerki. Um friðhelgi eignarréttarins er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Þá er vísað til landamerkjalaga frá 17. mars 1887 sbr. núgildandi lög nr. 41/1919 um landamerki. Þá er vísað til reglna laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Um hefð er vísað til hefðarlaga nr. 46/1905. Um þinglýsingu er vísað til tilskipunar frá 1883 ásamt síðari breytingum sbr. núgildandi lög nr. 39/1978. Þá vísa stefnendur til reglna laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNDA Í AÐALSÖK OG STEFNANDA Í GAGNSÖK Stefndi kveður að enda þótt þinglýst landamerkjalýsing sé ekki til staðar liggi fyrir landamerkjalýsing sem fram komi í gjörðabók fasteignamatsnefndar Norður-Þingeyjarsýslu sem löggilt var af Stjórnarráði Íslands 20. mars 1916 en þar sé landamerkjum Skoruvíkur lýst þannig: “Að austanverðu út á miðjum Fonti eru landamerki, einnig fuglabjörg og reki, við vörðu þá er Steinka nefnist; þaðan bein lína í vörðu á Tóuöxl milli Skála og Skoruvíkur. Þaðan bein lína í vörðu á mel við Bjarnarvatn í Ölvesflóa; þaðan bein lína í vörðu á heiðarbrún, og svo þaðan bein lína í Skálakross; úr Skálakross í Byggingarstein; úr Byggingarsteini í ytri Bjarghús á Skoruvíkurbjargi, en fuglabjarg og reki nær í miðjan Þrætusigsskúta í Skoruvíkurbjargi.” Stefndi reisir aðalkröfu sína á því að með síðasta hluta framangreindrar setningar, þ.e. “..en fuglabjarg og reki nær í miðjan Þrætusigsskúta í Skoruvíkurbjargi”, sé átt við landamerki jarðanna. Íslenska ríkið eigi eignarrétt að því landi sem landamerkjalýsing þessi taki til í samræmi við kort á dskj. 58 og hnit þau sem tilgreind eru þar og í kröfugerð stefnda. Afstaða ráðuneytisins komi fram í bréfi landbúnaðarráðuneytis til eins af landeigendum Læknesstaða dags. 7. 5. 1997 og í bréfi ráðuneytisins dags. 26. 4. 2000. Stefndi telur skráningu í gjörðabók þessa hafa farið fram með þessum hætti til að fullnægja lagaskyldu og einnig eftirfarandi löggilding af Stjórnarráði Íslands. Ekki liggi annað fyrir en að landamerkjalýsing sú sem fram komi í framangreindri gjörðabók frá 1916, sé byggð á heimildum frá eigendum jarðanna. Lýsing í gjörðabók fasteignamatsnefndar sé öllum kunn sem eigi að þekkja hana og þurfi að hafa vitneskju um hana. Jafnframt sé hún sú heimild sem byggt sé á og hafi verið byggt á í framkvæmd um margra áratuga skeið. Ábúendur og leigutakar jarðarinnar Skoruvíkur hafi alla síðustu öld nýtt reka á því landi sem um sé deilt í þesu máli og haft eggja- og fuglatekju í Skoruvíkubjargi í samræmi við ákvæði þessarar landamerkjalýsingar í gjörðabók fasteignamatsnefndar. Landamerkjalýsing þessi sé jafnframt yngri en yfirlýsing 1885 og ætti skv. því að ganga framar síðastnefndu lýsingunni. Þessi niðurstaða sé í samræmi við þau viðhorf sem hafa gilt í framkvæmd um margra áratuga skeið bæði af opinberum og einkaréttarlegum aðilum. Um marga áratuga skeið og sennilega alla síðustu öld, a.m.k. hafi verið litið svo á að þetta land og þessi hluti Skoruvíkurbjargs væri innan landamerkja Skoruvíkur og hluti af jörðinni. Þetta komi fram í ýmsum heimildum svo sem landamerkjalýsingu sem fram kemur í gjörðabók fasteignamatsnefndar Norður-Þingeyjarsýslu og lýsingar Örnefnastofnunar Íslands á jörðunum. Landamerkjalýsingar sem fram komi annars vegar í umræddri gjörðabók fasteignamatsnefndar og hins vegar í lýsingum Örnefnastofnunar Íslands séu samhljóða og beri að öllu leyti saman um hvar landamerkin séu milli Skoruvíkur og Læknesstaða. Þetta séu opinber skjöl og teljist rétt þar til annað hafi verið sannað, sbr. 71.gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu ættu þessar heimildir að ganga framar þeirri yfirlýsingu sem aðalstefnendur byggja mál sitt aðallega á. Telur stefndi að stefnendur hafi sönnunarbyrði fyrir því að þessi gögn sem íslenska ríkið byggir kröfur sínar á um landamerki Skoruvíkur og Læknesstaða, séu röng. Skoruvíkurbjarg sé í ýmsum lýsingum sem frammi liggja í málinu þau björg sem séu vestur frá bænum og bendir það eindregið til þess að Skoruvíkurbjarg og það land sem um sé deilt í þessu máli sé hluti af jörðinni Skoruvík og innan landamerkja hennar. Ekkert sé fjallað um Skoruvíkurbjarg í lýsingum á Læknesstöðum. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 8. 11. 1995 sé einnig byggt á því við lýsingu landamerkja við mat á söluverði jarðarinnar Skoruvíkur að landamerki Skoruvíkur og Læknesstaða séu í Skoruvíkurbjargi í miðjum Þrætusigsskúta. Hvorki kaupsamningur né afsal hafi fundist hjá sýslumannsembættinu á Húsavík fyrir jörðinni Skoruvík, þegar ríkið eignaðist jörðina um 1911. Ekkert verði ráðið um stærð Læknesstaða af þeim kaupsamningum og afsölum sem fyrir liggja í málinu. Stefnendur byggi rétt sinn nánast eingöngu á landamerkjalýsingu. Stefndi telji skjalið ekkert sönnunargildi hafa í málinu, þar sem það sé aðeins einhliða yfirlýsing að því er virðist þáverandi eiganda Læknesstaða um hans skoðun á því hvar landamerki jarðanna liggi. Undirritanir ábúenda Skoruvíkur árið 1885 eða 1886 hafi að sjálfsögðu ekkert lagalegt gildi þar sem þeir hafi ekki verið eigendur Skoruvíkur og ekki getað bundið þá jörð eða eigendur hennar. Jörðin Skoruvík hafi verið kirkjujörð í eigu Hofskirkju í Vopnafirði á 19. öld og þannig á þeim tíma sem ábúendur Skoruvíkur undirrituðu framangreint skjal. Fuglabjarg sem m.a. er deilt um eignarrétt að í þessu máli beri nafnið Skoruvíkurbjarg m.a. í daglegu tali og framkvæmd. Bendi það eindregið til þess að það dragi nafn sitt af þeirri jörð sem það tilheyri og sé hluti af, þ.e. Skoruvík. Allt bjargið beri nafn jarðar stefnda, þ.e. Skoruvíkurbjarg. Samkvæmt skrám Fasteignamats ríkisins fylgi jörðinni Skoruvík á Langanesi Þórshafnarhreppi, land, fjós byggt 1927, fjárhús með áburðarkjallara byggt 1944, tvær hlöður byggðar 1944, íbúðarhús byggt 1950 og reki sem metinn er á kr. 813.000. Jörðinni Læknesstöðum I og II á Langanesi fylgir skv. skrám Fasteignamats ríkisins, land, sumarbústaður og reki sem metinn er samtals á kr. 40.000. Leigusamningur dags. 26. 6. 1995 milli landbúnaðarráðuneytis og Þórshafnar-hrepps byggi m.a. á nýtingu á reka á jörðinni og öðrum hlunnindum sem tilheyri jörðinni, þ.e. æðarvarp og fugla- og eggjataka í björgum. Samningurinn hafi verið samþykktur af Jarðanefnd Norður-Þingeyjarsýslu sbr. áritun á hann skv. 6. gr. 1. mgr. jarðalaga nr. 65/1976, en engar athugasemdir hafi verið gerðar af hennar hálfu. Til að dómkröfur stefnenda nái fram að ganga þurfi þeir að sanna að eignarréttur þeirra nái til þess svæðis sem þeir segjast eiga. Ef dómurinn fallist ekki á að framangreind gögn sanni að landamerki jarðanna séu með þeim hætti sem stefndi haldi fram í gagnkröfu sinni sbr. m.a. dskj. 58 miðað við þau gögn og sjónarmið sem nefnd hafi verið hér að framan, er á því byggt að stefndi hafi öðlast ítaksréttindi fyrir hefð sbr. 2.gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Stefndi telur ótvírætt að skilyrðum hefðarlaga sé fullnægt hér. Fallist dómurinn ekki á framangreint, er gerð krafa um að dómurinn ákveði aðra landamerkjalínu milli jarðanna Skoruvíkur og Læknesstaða á því svæði sem um er deilt í þessu máli auk þess sem stefndi byggir á því að jörðin Skoruvík/stefndi eigi ítaksréttindi í landi stefnanda til reka- og eggja- og fuglatekju. Byggt er á því ef ekki er fallist á framangreind sjónarmið, að eftir gildistöku laga nr. 113/1952 og innkallanir sem lögin buðu hafi stefndi nýtt jörð þá sem um er deilt í málinu svo að ný ítaksréttindi hafi stofnast og að stefndi hafi hefðað ítaksréttindi með 40 ára óslitinni notkun frá þeim tíma og að skilyrðum 8. gr. laga nr. 46/1905 sé fullnægt, enda hafa reki, egg og fugl verið nýtt frá þessum tíma fram á daginn í dag. Stefnendur hafi ekki litið á umdeilt landssvæði sem sína eign í þau u. þ. b. 100 ár sem hér séu til umfjöllunar og það sé ekki fyrr en 1997 að þeir hafi greint stefnda frá afstöðu sinni. Stefnendur og þeir sem þeir leiða rétt sinn frá hafi sýnt af sér þvílíkt stórkostlegt tómlæti gagnvart nýtingu stefnda á þessu landssvæði að aldrei ætti að taka kröfu þeirra til greina. Stefndi bendir á að gert er ráð fyrir því að hægt sé að skilja hlunnindi eða ítök frá jörð skv. 3.gr. jarðalaga nr. 65/1976 og er mótmælt fullyrðingu stefnenda um annað. Byggt er á því að lýsing sem fram kemur í gjörðabók fasteignamatsnefndar Norður- Þingeyjarsýslu sem fyrr er lýst fullnægi skilyrðum laga nr. 41/1919 um landamerki. Stefndi vísar til meginreglna eignarréttar, en einnig til hefðarlaga nr. 46/1905 sérstaklega til 2. gr., 7. og 8. gr. sbr. 1. gr. Einnig til laga nr. 41/1919 um landamerki, m.a. 5. gr. og til jarðalaga nr. 65/1976, sérstaklega 3. gr. Einnig til 71. gr. og 130. gr. sbr. 129.gr. laga nr. 91/1991 og til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um tómlæti og til laga nr. 64/1994, aðallega 8. gr. Vegna viðurkenningarkröfu í gagnsök er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Einnig vísar stefndi um gagnsök til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA Í landamerkjaskrá Þingeyjarsýslu er svofelld lýsing á landamerkjum jarðarinnar Læknesstaða og hjáleigunnar Höfða: „Læknisstaða og Skoruvíkurland, skilur Ytri-Bjarghús og Byggingarsteinn (Biskupssteinn), þaðan bein stefna í Skálakross. Þá skilur Læknisstaða- og Kumlavíkurland, bein stefna úr Skálakrossi og í Hólmatjörn. Þá skilur Læknisstaða og Brimnesland bein stefna úr Hólmatjörn og í Flóabotnavatn. Þaðan bein stefna þangað sem Dretavíkurá og Rauðilækur falla saman, þaðan ræður Dretavíkurá til sjávar. Læknisstaðir og Höfði eiga reka og fuglabjörg fyrir sínu landi, (að því fráskildu: 1. Að Sauðanesskirkja á hálfan hvalreka frá Dretavíkurá í Beinþúfu. 2. Að Sauðanesskirkja á fuglbjarg frá Lönguhlíðargjá út að Stóra-Sigi, og 3. á Hófskirkja fuglabjarg þaðan og að Ytri-Bjarghúsum.).” Þá er eftirfarandi athugasemd árituð á landamerkjalýsinguna: „Ítökum ekki lýst samkv. áskorun 20. 50 ´53. Því eru þau niður fallin. J. Skaptason.” Landamerkjalýsingin er árituð af ábúendum á Kumlavík, Hrollaugsstöðum, Brimnesi og Skoruvík og prestinum á Sauðanesi 12. maí 1885. Hún var innfærð í landamerkjabók og þinglesin á manntalsþingi 29. maí 1886. Landamerkjabréf fyrir Skoruvík fyrirfinnst ekki en í Gjörðabók fasteignamatsnefndar í Norður- Þingeyjarsýslu eru landamerki sögð: „Að austanverðu út á miðjum Fonti eru landamerki, einnig fuglabjarg og reki, við vörðu þá er Steinka nefnist, þaðan bein lína í vörðu á tóuöxl milli Skála og Skoruvíkur. Þaðan bein lína á vörðu á mel við Bjarnavatn í Ölvesflóa; þaðan bein lína í vörðu á heiðarbrún, og svo þaðan bein lína í Skálakross, úr Skálakross í Byggingarstein; úr Byggingarsteini í ytri Bjarghús á Skoruvíkurbjargi, en fuglabjarg og reki nær í miðjan Þrætusigsskúta í Skoruvíkurbjargi.” Í örnefnalýsingu fyrir jörðina Skoruvík segir m.a: svo „ Þá eru enn björg inn að svonefndum Þrætusigsskúta (111) sem er við Þrætusig (fleirt.) (112), sem er á merkjum í bjraginu móti Læknisstöðum. Þess skal getið, að Skoruvík á bjargið lengra en landið upp af. Á brúninni austan í Bjargkinninni (112a), sem er kinn í bjarginu, eru smátættur sem nefndar eru Ytri-Bjarghús (113). Þarna eru merkin. Þaðan er svo línan í Byggingarstein (114).” Í upphafi örnefnalýsingar þessarar segir að Skúli Skúlason hafi skráð örnefnin hér og í sumar hafi Björn Kristjánsson vitavörður farið þar yfir það. Ekki kemur fram hvar og hvenær þetta var. Í lok lýsingar segir að hún hafi verið yfirfarin 14. mars 1966 með Jóhanni Gunnlaugssyni bónda á Eiði og margt verið lagað en Jóhann gjörþekki Langanes utanvert. Í örnefnalýsingu fyrir jörðina Læknisstaði segir að Skúli Skúlason hafi skráð hér örnefni sem Zofonias Jónsson hafi farið yfir í sumar og aukið við nokkuð. Kemur ekki fram hvar eða hvenær þetta var. Þá segir aftan við lýsinguna að hún hafi verið yfirfarin 14. mars 1966 af Jóhanni Gunnlaugssyni, Eiði sem sé gagnkunnugur á Langanesi. Ljóst er af landamerkjabréfi Læknesstaða, sem áritað er af ábúanda Skoruvíkur, að merki jarðanna liggja úr Skálakrossi í Biskupsstein og þaðan í Ytri Bjarghús. Stefndi heldur því fram að úr Ytri Bjarghúsum liggi línan í Þrætusigsskúta. Stefnendur krefjast þess að dæmt verði að línan liggi úr Biskupssteini í Ytri Bjarghús. Aðilar deila um hvar Ytri Bjarghús séu. Af hálfu stefnda hefur verið lagður fram uppdráttur á dskj. nr. 58 þar sem er að finna þrjá punkta merkta 1 3. Miðast krafa stefnda við að punktur 1 sé Ytri Bjarghús, varakrafa við að punktur 2 sé Ytri Bjarghús en krafa stefnenda miðar við að punktur 3 sé Ytri Bjarghús. Kemur nú til úrlausnar hvar Ytri-Bjarghús séu og er hér miðað við uppdráttinn á dskj. nr. 58. Punktur 1 liggur vestan Þrætusigs og telur dómari það ekki samrýmast heimildum þeim sem aðilar hafa lagt fram að Þrætusig sé austan Ytri-Bjarghúsa eins og aðalkrafa stefnda byggir á. Þá telur dómari að jarðrask það sem stefnendur halda fram að sé tótt Ytri-Bjarghúsa og merkt er 3. á dskj. 58 sé allt of stórt til þess að geta verið umrædd tótt. Kemur einnig hér til að samkvæmt örnefnaskrá fyrir Skoruvík er Stóri Karl undan landi hennar en hann er við punkt 3 á uppdrættinum og enn fremur að fram kemur í skýrslum vitna að kartöflugarður sem merktur er á uppdráttinn er í landi Skoruvíkur. Verður því kröfu stefnenda um að punktur 3 sé á mörkum jarðanna hafnað. Við athugun á vettvangi mátti greinilega sjá að tótt er að finna þar sem punktur 2 er á uppdrættinum. Er það álit dómsins að þar sé að finna Ytri-Bjarghús og sé þessi staður á mörkum jarðanna. Kemur þá til athugunar hvort fallist verður á það með stefnda að draga beri línu úr punkti 2 í Þrætusig eins og gert er í kröfugerð stefnda, en stefnendur hafa mótmælt því. Í landamerkjabréfi Læknesstaða segir að Læknesstaðir og hjáleigan Höfði eigi reka og fuglabjörg fyrir sínu landi en jafnframt kemur fram að Sauðaneskirkja og Hofskirkja eigi ítök í landinu. Þá kemur fram í örnefnalýsingu Skoruvíkur að jörðin eigi bjargið lengra en landið upp af. Þykir dómara ljóst af þessu að mörk ítaka í bjarginu hafi verið haldin við Þrætusig en ágreiningslaust að landið upp af að Ytri-Bjarghúsum hafi verið innan merkja Læknesstaða. Samkvæmt þessu verður þeirri kröfu stefnda að merki jarðanna liggi á línu úr Ytri Bjarghúsum í Þrætusig hafnað. Af hálfu stefnda er sú krafa gerð til þrautavara að dómurinn ákveði aðra landamerkjalínu milli jarðanna en krafa er gerð um. Eins og að framan greinir er það niðurstaða dómsins að punktur 2 á dómskjali nr. 2 sé á mörkum en ekki er fallist á þá kröfu stefnda að þaðan sé lína dregin í Þrætusig. Kröfugerð stefnenda nær ekki lengra til norðurs en að Ytri-Bjarghúsum. Dómurinn telur að rétt sé að merki jarðanna til norðurs liggi eftir línu sem dregin er í beinu framhaldi af línu úr Biskupssteini um Ytri Bjarghús og til sjávar. Kemur þá til úrlausnar hvort réttindi sem lýst er að Hofskirkja hafi átt samkvæmt landamerkjabréfi Læknesstaða og ekki er ágreiningur um að nýtt hafi verið af ábúendum í Skoruvík séu niður fallin. Ekki verður annað séð en að réttindi þessi sem taka til fuglabjarga frá Stóra-Sigi að Ytri-Bjarghúsum samkvæmt nefndu landamerkjabréfi hafi verið ítaksréttindi í þeim skilningi, sem um ræðir í 1. gr. laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Er jafnframt fullnægt skilyrðum 2. og 3. gr. laga nr. 113/1952 fyrir því, að öðrum ákvæðum laganna verði beitt um réttindi stefnda, svo sem haldið er fram af stefnendum. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 113/1952 skyldu héraðsdómarar á næstu sex mánuðum eftir gildistöku laganna fá birta þrívegis í Lögbirtingablaði áskorun til þeirra, sem teldu sig eiga ítök í jörðum í viðkomandi umdæmi, um að lýsa réttindum sínum innan tólf mánaða frá síðustu birtingu áskorunarinnar. Samkvæmt 11. gr, laganna skyldu þau þegar öðlast gildi, en þau birtust í Stjórnartíðindum 29. desember 1952. Áskorun samkvæmt lögum þessum um að menn lýstu ítaksrétti sínum var gefin út af sýslumanninum í Þingeyjarsýslu og birtist í Lögbirtingablaði 27. maí, 3. júní og 10. júní 1953. Samkvæmt áritun sýslumannsins í Þingeyjarsýslu í landamerkjabók var ítaksréttindum ekki lýst. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 113/1952 skyldi ítak falla úr gildi, ef því væri ekki lýst innan þess frests, sem greindi í 4. gr. laganna. Verður samkvæmt framansögðu að líta svo á, að nefnd ítaksréttindi séu niður fallin vegna vanlýsingar. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á slíka óslitna hagnýtingu framangreindra ítaksréttinda í landi stefnenda, eftir að þau féllu niður, að til greina komi að fallast á það með stefnda að skilyrði hefðarlaga hafi verið uppfyllt. Verður því kröfu hans um að viðurkennt verði að stefndi eigi réttindi innan landamerkja Læknesstaða eins og þau eru ákvörðuð í dómi þessum hafnað. Rétt þykir að stefndu í aðalsök og stefnandi í gagnsök greiði stefnendum í aðalsök og stefndu í gagnsök 1.000.000 króna í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Landamerki jarðanna Læknesstaða og Skoruvíkur afmarkast af línu sem dregin er úr Skálakrossi sem er hnitpunktur (Norður: 655771 Austur: 685254), í Byggingarstein (Biskupsstein), (Norður: 659668, Austur 685657), og þaðan bein lína til sjávar um Ytri-Bjarghús, hnitpunkt nr. 2 á dskj. 58 (Norður: 660511,56, Austur: 685148,06). Kröfu stefnanda í gagnsök, íslenska ríkisins, um viðurkenningu á ítaksréttindum í landi stefndu í gagnsök og stefnenda í aðalsök er hafnað. Stefndi í aðalsök og stefnandi í gagnsök, íslenska ríkið, greiði stefnendum í aðalsök og stefndu í gagnsök, Óla Þorsteinssyni, Skúla Þorsteinssyni, Guðbirni Magnússyni, Ólöfu Magnúsdóttur, Helga Frímanni Magnússyni, Haraldi Magnússyni, Jóni Magnússyni, Magnúsi Sigurnýasi Magnússyni og Matthíasi Magnússyni, 1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 329/2010
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Ómerk ummæli Friðhelgi einkalífs Miskabætur
|
D höfðaði mál aðallega á hendur G, en til vara V, vegna ummæla sem birtust í tímaritinu Vikunni. Krafðist D þess að ummælin yrðu ómerkt, að G, en til vara V, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, að honum yrðu dæmdar miskabætur og fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að forsendur dómsins yrðu birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í héraði féll D frá öllum kröfum á hendur V. Höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur, en neðan við inngang greinarinnar sagði: „Texti: Vikan“. Viðmælandinn V gat ekki staðfest að orðrétt væri eftir henni haft nema í einu tilviki. Talið var að eins og hér háttaði til bæri G ábyrgð á ummælum í greininni sem ritstjóri blaðsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. lagar nr. 57/1956 um prentrétt, og breytti þá engu um hvort viðmælandi hennar sem ummælin voru höfð eftir kynni einnig að geta talist höfundur greinarinnar. Hafnað var ómerkingu tveggja ummæla með vísan til þess að þau fælu í sér lýsingu á skoðunum og gildismati V. Með tveimur ummælanna var D borin á brýn refsiverð háttsemi og í tveimur ummælum til viðbótar var talin felast staðhæfing um að D hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi. Voru þessi ummæli talin varða við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda fælu þau í sér fullyrðingar sem engum stoðum hefði verið skotið undir né væru réttar, og voru þau dæmd dauð og ómerk. Þá var fallist á að G hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Loks var fallist á kröfu D um birtingu forsendna og niðurstaðna dómsins í fyrsta tölublaði Vikunnar eftir uppsögu dómsins, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar hafnað. Þá var G dæmd til að greiða D 300.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi gekk í hjúskap með Ágústu Þóreyju Brynjólfsdóttur 17. desember 1995 og eignuðust þau dótturina Apríl Rún 3. apríl 1996. Stefndi og Ágústa Þórey skildu 7. janúar 1999 og í kjölfar þess fékk Ágústa Þórey forsjá yfir Apríl Rún. Ágústa andaðist 26. febrúar 2005 og færðist forsjáin þá yfir til hans. Síðari eiginkona stefnda hefur síðar ættleitt Apríl Rún. Móðir Ágústu Þóreyjar heitinnar og fyrrverandi tengdamóðir stefnda, Valborg F. Svanholt Níelsdóttir, óskaði eftir því í júní 2008 að fá umgengni við Apríl Rún. Þeirri kröfu var hafnað af sýslumanninum í Keflavík 13. ágúst 2008 en kröfunni var síðan vísað frá með úrskurði dómsmálaráðuneytisins 19. janúar 2009. Málefni fjölskyldunnar voru til umfjöllunar í blaðinu DV 9. apríl 2005. Fjallað var um andlát Ágústu, skilnað hennar og stefnda, deilur innan fjölskyldunnar og málefni Apríl Rúnar. Þann 30. júlí 2009 birtist grein í 30. tölublaði tímaritsins Vikunnar um fjölskylduhagi stefnda en áfrýjandi var þá starfandi ritstjóri tímaritsins. Í umfjöllun þess var sérstaklega fjallað um skilnað stefnda og Ágústu heitinnar, auk samskipta hans við fjölskyldu hennar. Þá var einnig fjallað um atlæti Apríl Rúnar hjá stefnda og um ættleiðingu eiginkonu stefnda á barninu. Í inngangi greinarinnar kom fram að Valborg hafi ekki fengið að hitta Apríl Rún í rúmt ár. Móðir stúlkunnar hafi látist skyndilega tæpum fimm árum áður og Apríl Rún þá flutt til föður síns og íslenskrar konu hans sem ættleiddi stúlkuna. Ættleiðingin hafi haft í för með sér að lagalega teldist Apríl ekki lengur skyld móðurfólki sínu. Því næst sagði: „Apríl var flutt nauðug úr landi í kjölfarið en býr á Íslandi núna.“ Í framhaldinu var þess getið í innganginum að Valborg hafi haft miklar áhyggjur af velferð barnsins en hún væri algjörlega réttlaus þótt um hennar eigið hold og blóð væri að ræða. Í millifyrirsögn greinarinnar stóð. „Flúði ofbeldið“, en í eftirfarandi texta var svo greint frá flótta Ágústu Þóreyjar vegna ofbeldis af hálfu stefnda og sagði þar meðal annars: „Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Ágústa Dante til að tryggja öryggi dóttur sinnar. Hana grunaði að hann skoðaði barnaklám á Netinu og fann reyndar slíkt efni í heimilistölvunni.“ Einnig var fjallað um að samkomulag hafi náðst við Dante um að barnið dveldi fyrstu vikurnar í Reykjanesbæ hjá móðurbróður sínum og konu hans og sækti þar skóla, en Dante hafi ekki viljað að barnið væri hjá móðurmóður sinni og sagði meðal annars í kafla sem greindi frá þessu og bar fyrirsögnina: „Forræðisdeila bak við luktar dyr“: „Nokkrum vikum eftir andlát Ágústu sótti faðir Aprílar hana í frímínútum á skólalóðinni og flutti hana nauðuga úr landi“ og fjórum línum neðar: „Hann greip þá til sinna ráða og rændi Apríl í frímínútum“. Þá var í kafla með fyrirsögninni: „Öskubuska litla“, fjallað um dvöl stúlkunnar hjá föður sínum og konu hans. Sagði þar meðal annars: „Dante og Alda eiga fjögur börn, öll nokkuð yngri en Apríl. Á meðan hún dvaldi hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tímans í ýmis húsverk og það að hjálpa við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Öskubusku. Þetta er að mínu mati allt of mikil ábyrgð fyrir lítið barn. Ég tel það nokkuð víst að sama sagan gildi í dag þar sem hún er hjá Dante og fjölskyldu hans hér á landi.“ Í framhaldi þessa sagði svo: „Eftir að Apríl var numin á brott af föður sínum ... “. Stefndi höfðaði mál þetta 25. ágúst 2009, aðallega á hendur áfrýjanda, en til vara Valborgu F. Svanholt Níelsdóttur. Hann krafðist ómerkingar á níu ummælum sem merkt voru stafliðunum A til I, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá krafðist hann þess að áfrýjandi, en til vara Valborg, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, sbr. 229. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga. nr. 19/1940. Ennfremur gerði hann kröfu um að sér yrðu greiddar 5.000.000 krónur í miskabætur og 400.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í tveimur dagblöðum auk sams konar birtingar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í þinghaldi 15. febrúar 2010 féll hann frá öllum kröfum á hendur Valborgu, en hélt fast við kröfur á hendur áfrýjanda. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefnda um ómerkingu á ummælunum í B til G lið, en hafnað að því er varðar A, H og I lið og unir hann þeirri niðurstöðu. Þá var áfrýjanda gert að greiða stefnda 600.000 krónur í miskabætur og 300.000 krónur til að standa straum af opinberri birtingu dómsins, auk nánar tilgreindra vaxta. Jafnframt var fallist á að áfrýjandi hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Fyrir Hæstarétti er krafist staðfestingar á ómerkingar á eftirfarandi ummælum: B. „Apríl var flutt nauðug úr landi í kjölfarið en býr á Íslandi núna.“ C. „Flúði ofbeldið“. D. „Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Ágústa Dante til að tryggja öryggi dóttur sinnar. Hana grunaði að hann skoðaði barnaklám á Netinu og fann reyndar slíkt efni í heimilistölvunni.“ E. „Nokkrum vikum eftir andlát Ágústu sótti faðir Aprílar hana í frímínútum á skólalóðinni og flutti hana nauðuga úr landi“. F. „Hann greip þá til sinna ráða og rændi Apríl í frímínútum, ... “. G. „Eftir að Apríl var numin af brott af föður sínum ...“. Stefndi reisir kröfur sínar um ómerkingu ummælanna aðallega á því að þau feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir sem varði við 235. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 234. gr. laganna, sem áfrýjandi beri ábyrgð á sem ritstjóri greinarinnar samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Áfrýjandi heldur fram að álitaefni málsins snúist ekki um hver sé höfundur greinarinnar heldur hver sé höfundur ummælanna, sem stefndi krefst ómerkingar á. Viðmælandi áfrýjanda, Valborg F. Svanholt Níelsdóttir, hafi viðurkennt að hafa viðhaft ummælin sem um er deilt í málinu og viðtalið birst með hennar samþykki undir fullu nafni hennar. Hún teljist því höfundur þeirra eftir 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Viðmælandi geti einn þurft að svara til ábyrgðar á efni rits, en ekki beri nauðsyn til að beina kröfum bæði að blaðamanni og viðmælanda, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar nr. 92/1991, sem birtur er í dómasafni árið 1993 á bls. 565. Í því ljósi komi ábyrgð áfrýjanda eftir 3. mgr. 15. gr. laganna því ekki til álita í málinu. Vilborg hefur staðfest fyrir dómi að ummælin í C. lið séu rétt eftir henni höfð, en að öðru leyti væri frásögnin að efni til rétt, en „orðavalið kannski ekki það sem er haft eftir mér.“ Í reit neðan við áðurnefndan inngang greinarinnar segir: „Texti: Vikan“. Var höfundur greinarinnar því ekki nafngreindur heldur látið við það sitja að vísa um texta umfjöllunarinnar til blaðsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. mars 2009 í máli nr. 328/2008. Verður áfrýjandi, sem var sem fyrr segir ritstjóri blaðsins, er greinin var birt, eins og hér háttar til talin bera ábyrgð á ummælunum, sbr. 3. mgr. 15. gr. laganna. Breytir þá engu hvort Valborg kunni einnig að teljast höfundur ummælanna í C. lið. Þegar umfjöllunin eru lesin í heild sinni verða ummælin í B og E lið ekki skilin á annan veg en að þau feli í sér skoðanir og gildismat móðurmóður barnsins á því að barnið hafi ekki viljað fara með föður sínum úr landi. Verður því ekki fallist á ómerkingu þeirra. Með ummælunum í C og D lið er áfrýjanda á hinn bóginn borin á brýn refsiverð háttsemi sem fellur undir ákvæði almennra hegningarlaga, eins og nánar er lýst í forsendum um þessa liði í hinum áfrýjaða dómi. Með orðunum í F og G lið felst staðhæfing um að stefndi hafi gerst sekur um brot gegn 226. gr. eða 193. gr. almennra hegningarlaga með því að svipta barn sitt frelsi, þótt hann færi með forsjá þess. Samkvæmt framansögðu varða ummælin í C, D, F og G lið við 235. gr. laganna, enda fela þau í sér fullyrðingar sem engum stoðum hefur verið skotið undir að séu réttar. Þessi ummæli verða því dæmd dauð og ómerk eftir 241. gr. almennra hegningarlaga. Fallist er á með héraðsdómi með vísan til forsendna hans að með ummælunum hafi áfrýjandi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga. Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dóms þessa, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar er hafnað. Stefndi á rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi áfrýjanda vegna áðurnefndra ærumeiðandi ummæla, sem eru hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Framangreind ummæli í kröfulið C, D, F og G, sem nánar greinir í forsendum dóms þessa, skulu vera dauð og ómerk. Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dómsins. Áfrýjandi, Guðríður Haraldsdóttir, greiði stefnda, Dante Lynn Kubischta, 300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 24. mars 2010. Mál þetta var höfðað 25. ágúst 2009 og dómtekið 3. mars 2010. Stefnandi er Dante Lynn Kubischta, Stafnesvegi 14 í Sandgerði. Stefnda er Guðríður Haraldsdóttir, Jaðarsbraut 41 á Akranesi. Stefnandi gerir eftirfarandi kröfur: 1. Að eftirfarandi ummæli í stafliðum A til I, sem birt voru á forsíðu, sem millifyrirsagnir, í inngangi og meginmáli á blaðsíðum 30 til 32 í 30. tölublaði Vikunnar 2009, og stefnda ber ábyrgð á sem ritstjóri samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956, verði dæmd dauð og ómerk, en ummælin varði við 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga: A. Óttast mjög um velferð hennar á heimil föður B. Apríl var flutt nauðug úr landi í kjölfarið en býr á Íslandi núna. C. Flúði ofbeldið D. Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Ágústa Dante til að tryggja öryggi dóttur sinnar. Hana grunaði að hann skoðaði barnaklám á Netinu og fann reyndar slíkt efni í heimilistölvunni. E. Nokkrum vikum eftir andlát Ágústu sótti faðir Aprílar hana í frímínútum á skólalóðinni og flutti hana nauðuga úr landi. F. Hann greip þá til sinna ráða og rændi Apríl í frímínútum, ... G. Eftir að Apríl var numin á brott af föður sínum ... H. Með bréfið í hendi kærði ég Dante fyrir andlegt og líkamlegt ofbeldi gagnvart dóttur sinni ... I. Á þessum tíma komu tvær ungar stúlkur í þessu sveitarfélagi fram með svipaða sögu og í kjölfarið hlaut Dante tvær nýjar kærur fyrir misnotkun. Til vara er byggt á því að ofangreind ummæli varði við 234. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og á þeim grundvelli verði ummælin dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. 2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir: A. Að hafa með ummælum sínum um viðkvæm einkamálefni stefnanda, sem birtust á forsíðu, bls. 2 og bls. 30-32 í 30. tölublaði Vikunnar 2009, brotið gegn friðhelgi einkalífs hans, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. 15. gr. prentlaga nr. 57/1956. B Að hafa viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir, sem tilgreindar eru í stafliðum A til I í kröfulið 1, um stefnanda í 30. tölublaði Vikunnar 2009, sem teljast varða við 235. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. 15. gr. prentlaga nr. 57/1956. Til vara er byggt á því að hin tilvitnuðu ummæli varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga. 3. Þess er krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. málsl. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 4. Þess er krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. 5. Þess er krafist að forsendur og dómsorð dóms í málinu verði birt í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gengur, sbr. 22. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. 6. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að krafa um miskabætur verði stórlega lækkuð. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefnandi, sem er bandarískur ríkisborgari, gekk í hjúskap með Ágústu Þórey Brynjólfsdóttur 17. desember 1995. Hinn 3. apríl 1996 eignuðust hjónin dóttur, Apríl Rún Kubischta. Hjónin skildu 7. janúar 1999 og fékk móðirin forsjá barnsins. Ágústa andaðist 26. febrúar 2005 en við það hvarf forsjáin til stefnanda. Með úrskurði áfrýjunardómstóls Farifax County í Virginíu í Bandaríkjunum frá 13. janúar 2006 var Apríl Rún ættleidd af Öldu Karlsdóttur, síðari eiginkonu stefnanda. Með beiðni 10. júní 2008 óskaði Valborg F. Svanholt Níelsdóttir, amma Aprílar Rúnar í móðurætt, eftir því við sýslumanninn í Keflavík að fá umgengni við barnið. Þeirri kröfu hafnaði sýslumaður með úrskurði 13. ágúst sama ár. Valborg skaut þeim úrskurði til dómsmálaráðuneytisins sem vísaði kröfunni frá stjórnvöldum með úrskurði 19. janúar 2009. Niðurstaða bæði sýslumanns og ráðuneytisins var reist á því að lagatengsl barnsins við ömmu sína hefðu rofnað við ættleiðinguna, en þau tengsl hefðu verið forsenda fyrir umgengni á grundvelli 47. gr. barnalaga nr. 76/2003. Í 30. tölublaði tímaritsins Vikunnar, sem kom út 30. júlí 2009, var fjallað um fjölskylduhagi stefnanda, skilnað hans og Ágústu heitinnar, auk samskipta stefnanda við fjölskyldu hennar. Einnig var rætt um atlæti Aprílar Rúnar hjá stefnanda, samskipti þeirra feðgina og um ættleiðingu núverandi eiginkonu stefnanda á barninu. Umfjöllun þessi spannar þrjár blaðsíður, auk þess sem efninu er slegið upp á forsíðu tímaritsins með fyrirsögn og mynd af Valborgu, móður Ágústu. Stefnandi telur að með umfjöllun þessari hafi verið vegið gróflega að æru hans með ásökunum um ofbeldi í garð fyrri eiginkonu, vörslu efnis með barnaklámi, barnsrán, líkamlegt og andlegt ofbeldi í garð dóttur sinnar og misnotkun á börnum. Áður höfðu málefni fjölskyldunnar verið til umfjöllunar á opinberum vettvangi í helgarblaði DV, sem út kom 9. apríl 2005. Þar var rætt um andlát Ágústu, skilnað hennar og stefnanda og um deiluna innan fjölskyldunnar. Einnig var fjallað um líðan Aprílar Rúnar og önnur málefni barnsins. II. Stefnandi telur að umfjöllun tímaritsins Vikunnar um fjölskyldumál sín hafi verið hatrömm og óvægin í sinn garð. Heldur stefnandi því fram að þetta hafi valdið sér sálarangist og vanlíðan, auk þess sem umfjöllunin hafi orðið honum til álitshnekkis. Stefnandi fullyrðir að engin tilraun hafi verið gerð af hálfu tímaritsins við vinnslu greinarinnar til að bera efnið undir hann svo honum væri kleift að koma að athugasemdum eða bregðast með einhverju móti við röngum fullyrðingum í sinn garð. Stefnandi heldur því fram að gróflega hafi verið vegið að honum með þeim ummælum sem krafist er ómerkingar á. Telur stefnandi að ummælin í heild sinni eða í einstökum atriðum hafi falið í sér ærumeiðandi aðdróttanir í sinn garð. Til stuðnings þessu bendir stefnandi á í fyrsta lagi að með ummælum í stafliðum B, E, F og G í kröfulið 1 sé því slegið föstu að stefnandi hafi skömmu eftir andlát fyrrverandi eiginkonu sinnar gerst sekur um frelsissviptingu og barnsrán, en við slíku broti liggi þungar refsingar samkvæmt 226. gr. almennra hegningarlaga. Þessar ásakanir telur stefnandi úr lausu lofti gripnar, enda hafi hann farið einn með forsjá barnsins á þeim tíma sem honum er gefið að sök að hafa rænt dóttur sinni og flutt hana nauðuga úr landi. Í öðru lagi vísar stefnandi til þess að honum sé gefið að sök í staflið D í kröfulið 1 að hafa skoðað barnaklám á netinu og að hafa haft slík efni í sinni vörslu í heimilistölvu fjölskyldunnar. Fyrir þessu sé enginn fótur en háttsemi af þessu tagi sé ekki aðeins refsiverð samkvæmt 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga heldur einnig siðferðilega mjög ámælisverð. Í þriðja lagi bendir stefnandi á að honum sé gefið að sök eða í öllu falli látið að því liggja í stafliðum D, H og I í kröfulið 1 að stefnandi hafi misnotað dóttur sína og tvö önnur stúlkubörn kynferðislega, en slík brot varði við 200. gr. og 202. gr. almennra hegningarlaga. Í því sambandi tekur stefnandi fram að allar kærur á hendur sér í þessa veru hafi verið felldar niður með bréfum ríkissaksóknara 23. febrúar 2009 eða rúmum fimm mánuðum áður en umfjöllun Vikunnar birtist á prenti. Loks bendir stefnandi á í fjórða lagi að honum sé gefið að sök í stafliðum A, C, D og H í kröfulið 1 að vera ofbeldismaður með því að beita bæði dóttur sína og fyrrverandi eiginkonu jafnt andlegu sem líkamlegu ofbeldi, en slík háttsemi getið meðal annars varðað við 217. gr. eða 218. gr. almennra hegningarlaga, auk þess að vera siðferðilega ámælisverð. Þessu andmælir stefnandi og telur fullyrðingar í þessa veru úr lausu lofti gripnar. Í þessu sambandi tekur stefnandi fram að samhliða því að ríkissaksóknari felldi niður mál vegna kæru á hendur stefnanda hafi barnaverndarnefnd í umdæmi stefnanda lokið vinnslu máls af sama tilefni með bréfi 6. mars 2009. Stefnandi telur að öll ummæli í stafliðum A til I í kröfulið 1 séu ærumeiðandi aðdróttanir sem feli í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda. Verði ekki fallist á að ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga er á því byggt til vara að þau varði við 234. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Í báðum tilvikum beri að ómerkja ummælin, sbr. 1. mgr. 241. gr. laganna, auk þess sem dæma beri stefndu til refsingar. Stefnandi heldur því fram að með umfjölluninni hafi freklega verið brotið gegn friðhelgi einkalífs hans sem njóti verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu auk annarra alþjóðlegra sáttmála. Brot þessi feli í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda og því hafi stefnda fellt á sig miskabótaábyrgð, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, auk þess sem gerð sé krafa um að stefnda sæti refsingum samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga fyrir að greina frá málefni opinberlega sem ekkert erindi eigi við almenning. Við ákvörðun miskabóta telur stefnandi horfa til hækkunar að Vikan sé gefin út í hagnaðarskyni, auk þess sem útgefandi eða blaðamenn á hans vegum hafi í fjölda mála undanfarið verið sakfelldir fyrir ærumeiðingar. Til stuðnings refsi- og fébótaábyrgð stefndu er vísað til 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Krafa um greiðslu kostnaðar til að birta dóm í málinu í dagblöðum er reist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, en krafa um að forsendur og niðurstaða dómsins verði birt í næsta tölublaði Vikunnar er reist á 1. og 2. mgr. 22. gr. laga um prentrétt. III. Stefnda bendir á að fjölmiðlar hafi verulegt svigrúm til umfjöllunar um menn og málefni og sá réttur sé varinn af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Vísar stefnda til þess að gjalda beri varhug við því að takmarka rétt fjölmiðla til að taka á móti og miðla upplýsingum. Einnig geti fjölmiðlar ekki borið ábyrgð á öllu því sem nafngreindir heimildarmenn hafi að segja, enda væri slíkt til þess fallið að kæfa niður alla umræðu og upplýsingamiðlun, eins og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi bent á í dómum sínum. Stefnda telur að umfjöllun um mál þetta í Vikunni hafi í senn verið sanngjörn og fagleg í öllu tilliti, auk þess sem hún hafi áður birst í öðum fjölmiðlum. Stefnda vísar til þess að höfundur beri ábyrgð á efni rits ef hann hefur nafngreint sig, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Stefnda heldur því fram að höfundur hljóti að vera sá sem lætur ummæli falla, þ.e. sá sem ummæli eru eignuð ef hann er nafngreindur. Því geti höfundur í þessu tilfelli ekki verið neinn annar en Valborg F. Svanholt Níelsdóttir. Hún beri því ábyrgðina en ekki stefnda og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu. Þar fyrir utan fari í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar að láta stefndu sem þriðja mann bera ábyrgð á ummælum Valborgar, enda verði hún sjálf að bera ábyrgð á eigin ummælum fyrir dómi. Verði stefnda gerð ábyrgð fyrir þeim ummælum sem Valborg lét falla er því haldið fram að ummælin fari ekki í bága við almenn hegningarlög. Af þeirri ástæðu beri því einnig að sýkna stefndu. Til stuðnings þessu bendir stefnda á að ummæli í staflið A í kröfulið 1 um að Valborg óttaðist um velferð Aprílar Rúnar á heimili föður hafi aðeins að geyma þá skoðun Valborgar að hún óttaðist um velferð barnsins hjá stefnanda. Þennan gildisdóm sé henni frjálst að láta í ljós og hann geti ekki verið andlega ómerkingarkröfu. Í staflið C í kröfulið 1 sé krafist ómerkingar á ummælum í millifyrirsögn um að Ágústa hafi flúið ofbeldið, en með þessu sé vísað í frásögn Valborgar af samskiptum dóttur hennar og stefnanda. Þetta sé í samræmi við það sem Ágústa sjálf hafi tjáð fjölskyldu sinni og ritað í dagbók sína, auk þess sem um þetta hafi þegar verið fjallað í DV árið 2005. Hitt sé svo annað að í hvert sinn sé matsatriði hvað falli undir andlegt ofbeldi en mat þar að lútandi fari fram hjá þeim sem telji sig verða fyrir slíku. Um sé að ræða persónulega upplifun sem feli í sér gildisdóm Ágústu heitinnar sem móðir hennar hafi eftir henni. Varðandi ummæli í staflið D í kröfulið 1 telur stefnda að þau verði ekki ómerkt þar sem ummælin séu sönn. Ágústa hafi yfirgefið stefnanda og ástæðan sem hún gaf hafi meðal annars verið sú að hún vildi tryggja öryggi dóttur sinnar. Einnig hafi Ágústa greint frá þeim grunsemdum sínum að stefnandi skoðaði barnaklám á netinu og að hún hafi fundið slíkt efni í tölvu sinni. Með þessu sé hins vegar engu slegið föstu um hvað stefnandi hafi gert eða að þetta efni hafi verið í tölvunni af hans völdum. Hvað varðar ummæli í stafliðum B, E, F og G tekur stefnda fram að verið sé að lýsa atburðarás sem átti sér stað og því séu ummælin sönn. Ummælin geti því ekki verið andlag ómerkingarkröfu með vísan til meginreglunnar um refsileysi sannra ummæla. Í stuttu máli hafi stefnandi komið dag einn, skömmu eftir að Ágústa andaðist, á skólalóð grunnskólans í Sandgerði og numið stúlkuna á brott fyrirvaralaust og gegn hennar vilja. Þetta hafi móðurfjölskyldan upplifað þannig að stúlkunni hafi hreinlega verið rænt. Þótt vera megi að eilítið hafi verið fært í stílinn sé aftur á móti hreinn útúrsnúningur hjá stefnanda að líta á þetta sem ásökun um mannrán í skilningi 226. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli í staflið H í kröfulið 1 telur stefnda að verði ekki ómerkt þar sem þau lýsi því aðeins að Valborg hafi kært stefnanda fyrir andlegt og líkamlegt ofbeldi gagnvart dóttur sinni. Þessi kæra hafi verið lögð fram hjá barnaverndaryfirvöldum í kjölfar þess að Valborgu barst bréf frá barninu haustið 2008. Eingöngu sé greint frá þeirri staðreynd hvað sem líði réttmæti þeirra ásakana. Sama eigi við um ummæli í staflið I í kröfulið 1, en þar sé aðeins lýst þeirri staðreynd að lagðar hafi verið fram kærur á hendur stefnanda. Um refsikröfu tekur stefnda fram að sú krafa sé of almenns eðlis og með öllu skorti lýsingu á því hvernig hver og ein ummæli getið bakað refsiábyrgð. Þannig hefði stefnandi þurft að tiltaka hvernig tilvitnuð ummæli í einstökum atriðum varði við 229. gr., 234., gr. 235. gr. eða 236. gr. almennra hegningarlaga. Þar fyrir utan geti 229. gr. almennra hegningarlaga ekki átt við þar sem upplýsingar um þetta málefni hafi þegar verið á vitorði almennings vegna umfjöllunar í DV um sama mál. Stefnda andmælir miskabótakröfu stefnanda á þeim grundvelli að hún beri ekki ábyrgð að lögum á ummælunum. Þar fyrir utan hafi ummælin ekki falið í sér ærumeiðingar í skilningi almennra hegningarlaga, en verði svo talið séu allt að einu ekki fyrir hendi skilyrði til að dæma miskabætur, enda hafi ummælin aðeins verið endurtekin á opinberum vettvangi. Af sömu ástæðu komi ekki til greina að dæma miskabætur vegna ætlaðra brota gegn friðhelgi einkalífs, auk þess sem þeir hagsmunir stefnanda geti ekki komið í veg fyrir að Valborg tjái sig opinberlega um sína reynslu og persónuleg málefni. Þá skipti engu máli í þessu tilliti gagnvart stefndu dómar á hendur útgefanda Vikunnar eða blaðamönnum á hans vegum. Allar þessar sömu ástæður telur stefnda leiða til þess að miskabætur verði lækkaðar. Kröfu um kostnað vegna birtingar dóms er mótmælt á þeim grundvelli að engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings þeirri kröfu. Þar fyrir utan hafi stefnandi enga hagsmuni af því að fá dóminn birtan opinberlega í dagblöðum sökum þess að dómar séu hvort sem er birtir opinberlega, en það ætti að duga í þessu tilviki. Jafnframt er fjárhæð kröfunnar mótmælt sem of hárri. Einnig er kröfu um birtingu dómsins í næsta tölublaði Vikunnar andmælt, enda verði ekki um það dæmt án aðildar útgefanda blaðsins. Í öllu falli verði ekki í senn krafist kostnaðar af birtingu dómsins og birtingar í Vikunni. Loks er vaxtakröfu mótmælt og því haldið fram að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema frá dómsuppsögu. IV. 1. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956, ber höfundur blaðs eða tímarits refsi- og fébótaábyrgð á efni ritsins ef hann hefur nafngreint sig og er auk þess annað hvort heimilisfastur hér á landi þegar ritið kemur út eða undir íslenskri lögsögu þegar mál er höfðað. Ef enginn höfundur er nafngreindur fer um ábyrgðina í þeirri röð sem talin er í 3. mgr. sömu greinar, en hún hvílir fyrst á útgefanda rits eða ritstjóra. Stefnda var ritstjóri Vikunnar þegar út kom 30. tölublað 71. árgangs ritsins 30. júlí 2009 en í því blaði er að finna umfjöllun um málefni fjölskyldu Valborgar F. Svanholt Níelsdóttur, fyrrverandi tengdamóður stefnanda. Höfundur greinarinnar er ekki tilgreindur en í reit með knöppum útdrætti um efni greinarinnar segir að texti sé blaðsins. Stefnda hefur borið því við að Valborg sé höfundurinn, enda sé allt efni greinarinnar haft eftir henni. Af þeim sökum beri stefnda ekki ábyrgðina á grundvelli 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Þótt efni greinarinnar sé að stórum hluta ummæli innan tilvitnunarmerkja sem sögð eru höfð eftir Valborgu er inni á milli að finna umfjöllun um málefnið sem augljóslega er blaðsins. Einnig hefur Valborg borið fyrir dómi að hún hafi vísað blaðamanni Vikunnar á umfjöllun um málið í DV frá 9. apríl 2005 til að komast hjá því að endurtaka söguna, en samræmi í umfjöllun Vikunnar og DV um málið er greinilegt. Þá sagði Valborg að orðavalið væri blaðamannsins, sem hún ræddi við, þótt innihaldið væri rétt að efni til. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á það með stefndu að Valborg ein geti talist höfundur greinarinnar. Því hvílir ábyrgðin á stefndu sem ritstjóra þar sem höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur og skiptir þá engu þótt Valborg kunni einnig að teljast höfundur greinarinnar. Þá er haldlaus með öllu sú málsástæða stefndu að lög um prentrétt fari í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar að því leyti sem þau geri þriðja mann ábyrgan fyrir ummælum sem aðrir láti falla. 2. Í staflið A í kröfulið 1 krefst stefnandi þess að ómerkt verði ummæli á forsíðu blaðsins þess efnis að Valborg óttist mjög um velferð barnabarns síns á heimili stefnanda. Fyrir dómi hefur Valborg staðfest þetta álit sitt, en það felur aðeins í sér skoðun hennar og gildismat, sem ekki getur varðað við ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga. Verða þessi ummæli því ekki ómerkt. Í staflið C í kröfulið 1 er krafist ómerkingar á millifyrirsögninni „Flúði ofbeldið“ en af þeim texta sem kemur í framhaldinu verður ráðið að átt sé við að Ágústa Þórey Brynjólfsdóttir hafi flúið stefnanda vegna framkomu hans. Undir þessari millifyrirsögn koma einnig þau ummæli sem greinir í staflið D í kröfulið 1 en fyrri málsliður þeirra er þannig: „Fljótlega eftir það, eða í lok árs 1997, yfirgaf Ágústa Dante til að tryggja öryggi dóttur sinnar.“ Með þessu er stefnanda ekki aðeins gefið að sök ofríki gagnvart fyrrverandi eiginkonu heldur einnig dóttur sinni. Í málinu liggur ekki fyrir að þessi ummæli eigi við rök að styðjast og verða þau því ómerkt með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Með öllu er ósannað að stefnandi hafi haft í sinni vörslu barnaklám, en slík háttsemi er refsiverð samkvæmt 4. mgr. 210. gr. almennra hegningaralaga. Samkvæmt 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga verða því ómerkt þau ummæli í síðari málsgrein stafliðar D í kröfulið 1 þar sem látið er að því liggja að stefnandi hafi haft slíkt efni með höndum. Skiptir engu um kröfuna þótt þessu sé ekki slegið föstu afdráttarlaust heldur sett fram í þeim búningi að grunur hafi beinst að stefnanda. Er þess þá að gæta að samhengi ummælanna felur það í sér að grunsemdir séu rökstuddar þar sem efni af þessu tagi hafi fundist í tölvu heimilisins. Í stafliðum B, E, F og G í kröfulið 1 er krafist ómerkingar á ummælum þess efnis að stefnandi hafi numið dóttur sína eða rænt henni í frímínútum á skólalóð og flutt hana nauðuga úr landi nokkrum vikum eftir að móðir barnsins andaðist. Í málinu liggur ekkert fyrir um að stúlkan hafi í umrætt sinn ekki viljað fara með föður sínum. Þar fyrir utan fór stefnandi með forsjá barnsins á þessum tíma og því gat viljaafstaða dóttur hans ekki ráðið úrslitum. Að þessu gættu var með engu móti réttlætanlegt að lýsa þessum atburði eins og um frelsissviptingu hefði verið að ræða. Samkvæmt þessu verða ummælin ómerkt með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Í staflið H í kröfulið 1 er þess krafist að ómerkt verði ummæli um að Valborg hafi með bréf í hendi frá barnabarni sínu kært stefnanda fyrir andlegt og líkamlegt ofbeldi gagnvart stúlkunni. Nokkru síðar í greininni er haft eftir Valborgu að hún hafi í kjölfarið haft samband við barnavernd í sveitarfélaginu og fengið þær upplýsingar að rannsókn málsins hefði leitt í ljós að um væri að ræða uppspuna hjá barninu. Að þessu gættu kemur ekki til álita að ummælin verði ómerkt, enda er ekki um það deilt að Valborg hafi lagt fram kæru á hendur stefnanda hjá yfirvöldum í kjölfar þess að stúlkan sendi henni bréf 10. júní 2008. Skiptir þá engu þótt ekki sé tekið fram að kæran hafi verið lögð fram hjá barnaverndaryfirvöldum. Loks er þess krafist í staflið I í kröfulið 1 að ómerkt verði ummæli þess efnis að tvær ungar stúlkur hafi á sama tíma og Valborgu barst bréfið frá stúlkunni komið fram með svipaða sögu og í kjölfarið hafi verið lagðar fram tvær nýjar kærur fyrir misnotkun. Um þessar kærur er ekki nánar fjallað en þó tekið fram að Valborg viti ekki meira um þessi mál og hvort rannsókn standi enn yfir. Þegar Vikan kom út 30. júlí 2009 hafði ríkissaksóknari með bréfi 23. febrúar sama ár fellt niður kærur á hendur stefnanda. Þótt ummælin hafi falið í sér ófullnægjandi upplýsingar um málefnið eru ummælin ekki röng svo langt sem þau ná. Því kemur ómerking ekki til álita þótt fallast megi á það með stefnanda að þau vinnubrögð hafi með öllu verið óforsvaranleg að bera ummælin ekki undir stefnanda svo hann gæti brugðist við með því að upplýsa um afdrif þessara mála. 3. Svo sem rakið hefur verið í næsta kafla hér á undan varða nokkur af þeim ummælum sem birtust í Vikunni í umrætt sinn við 235. gr. almennra hegningarlaga. Einnig voru aðdróttanir í garð stefnanda birtar og bornar út opinberlega, enda þótt ekki hafi verið fyrir hendi sennileg ástæða til að telja þær réttar, eins og málið horfði við þeim sem ritaði greinina. Varðar þetta því jafnframt við 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Til stuðnings refsikröfu vísar stefnandi að auki til 229. gr. almennra hegningarlaga um refsinæmi þess að skýra opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi sem réttlætt geti verknaðinn. Það málefni sem fjallað var um í Vikunni snerti hjónaband og skilnað stefnanda og fyrrverandi eiginkonu hans. Einnig var fjallað um málefni dóttur þeirra en stefnandi hefur farið með forsjá stúlkunnar frá árinu 2005 eftir að móðirin andaðist. Þessi skrif Vikunnar lutu því að einkamálefnum stefnanda í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga. Kemur þá til skoðunar hvort nægar ástæður hafi verið fyrir hendi sem réttlætt geta umfjöllunina. Af vitnisburði Valborgar fyrir dómi verður ráðið að fyrir henni vakti fyrst og fremst að fjalla um að ættleiðing stjúpmóður á barninu kom í veg fyrir að krafa hennar um umgengni við barnabarn sitt yrði tekin til greina, sbr. úrskurður sýslumannsins í Keflavík 13. ágúst 2008 og úrskurður dómsmálaráðuneytisins 19. janúar 2009. Fullt tilefni var til að ræða opinberlega um þá umdeilanlegu niðurstöðu stjórnvalda að úrlausn dómstóls í Bandaríkjunum um ættleiðingu kæmi í veg fyrir að amma barnsins teldist náinn vandamaður í skilningi 3. mgr. 47. gr. barnalaga, nr. 76/2003. Umfjöllun tímaritsins um einkamálefni stefnanda gekk hins vegar mun lengra en helgast getur af þeim tilgangi og varðaði hún við 229. gr. almennra hegningarlaga. Skiptir þá engu þótt málefni fjölskyldunnar hafi fyrir fimm árum verið til umfjöllunar í DV. Í málinu liggur fyrir að stefnda vann ekki greinina heldur blaðamaður á tímaritinu. Kom fram í skýrslu stefndu fyrir dómi að hún hefði aðeins lesið yfir greinina í því skyni að leiðrétta ritvillur og málfar, auk þess sem hún hefði stytt inngang blaðamanns. Eins og áður greinir hvílir ábyrgðin á stefndu sem ritstjóra tímaritsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Að þessu virtu og þegar litið er til niðurstöðu dómsins um kröfur að einkarétti, sem og málsatvika að öðru leyti, þykja almannahagsmunir ekki standa til að stefndu verði refsað. 4. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið fól umfjöllun Vikunnar í sér ærumeiðingar í garð stefnanda auk þess sem brotið var gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, en sá réttur nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar. Með þessu hefur verið framin meingerð gegn friði og persónu stefnanda sem stefnda ber miskabótaábyrgð á samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Að öllu virtu þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 600.000 krónur með vöxtum svo sem greinir í dómsorði. Samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, er tekin til greina krafa um upphafsdag dráttarvaxta frá því liðinn var mánuður frá þingfestingu málsins. Með vísan til 1. og 2. mgr. 22. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956, er fallist á kröfu stefnanda um að forsendur og niðurstaða dóms þessa skuli birta í næsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dómsins. Breytir engu um þá kröfugerð þótt útgefandi tímaritsins eigi ekki aðild að málinu, enda hvílir þessi skylda á honum lögum samkvæmt. Með hliðsjón af því að máli þessu var slegið upp á forsíðu Vikunnar, en blaðinu er gjarnan stillt upp á áberandi stöðum í blaðsöluhillum á sölustöðum, auk þess sem ritið liggur víða frammi löngu eftir útgáfu, þykir jafnframt rétt með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga að gera stefndu að greiða stefnanda 300.000 krónur til að standa straum af opinberri birtingu dómsins. Eftir þessum úrslitum verður stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Framangreind ummæli í stafliðum B, C, D, E, F og G í kröfulið 1 skulu vera dauð og ómerk. Stefndu, Guðríði Haraldsdóttur, er ekki gerð refsing. Stefnda greiði stefnanda, Dante Lynn Kubischta, 900.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 600.000 krónum frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 189/2004
|
Skattskylda Virðisaukaskattur
|
S krafðist ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar, þar sem félaginu var gert að standa ríkissjóði skil á virðisaukaskatti af skilagjaldi, sem það krafði viðskiptavini sína um við afhendingu svokallaðra veglykla. S sér um rekstur vegganga um Hvalfjörð og veitti veglykill viðskiptavini félagsins það hagræði að þurfa ekki að nema staðar við gjaldhlið, en lykillinn nýttist S til að fylgjast með ferðafjölda viðskiptavinar. Afhending veglykils var háð því skilyrði að skilagjald væri greitt. Var skilagjaldið talið standa í slíkum tengslum við sölu á skattskyldri þjónustu félagsins, að telja varð það til skattverðs þjónustunnar í skilningi laga um virðisaukaskatt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2004 og krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar frá 30. desember 2002 í málinu nr. 494/2002 vegna ákvörðunar skattstjóra vesturlandsumdæmis varðandi virðisaukaskatt áfrýjanda árin 1998, 1999, 2000 og 2001. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi sér um rekstur vegganga í samræmi við lög nr. 45/1990 um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð. Ágreiningur aðila varðar endurákvörðun skattstjóra 12. desember 2001 um hækkun skattskyldrar veltu félagsins til virðisaukaskatts þau ár sem greind eru í kröfugerð. Laut hækkunin að endurgjaldi fyrir afhendingu veglykla. Heldur áfrýjandi því fram að afhendingin sé einungis til þess að hafa eftirlit með afnotum og gera notkunina mælanlega og megi ekki líta á hana sem skattskylda veltu í skilningi 11. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1988 segir að skattverð sé það verð sem virðisaukaskattur sé reiknaður af við sölu á vörum og verðmætum, skattskyldri vinnu og þjónustu. Í 2. mgr. 7. gr. er sérstaklega getið um ýmsan kostnað og verðmæti sem skuli teljast til skattverðs. Í athugsemdum við 7. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 50/1988 kemur fram að hvers konar kostnaður og gjöld, sem seljandi krefur kaupanda um skuli teljast til skattverðs og skipti í því sambandi ekki máli hvort þau séu innifalin í söluverði án sérgreiningar eða komi sérstaklega fram á reikningi eða sérreikningi. Afhending veglykils er þáttur í þeirri þjónustu sem viðskiptamönnum félagsins er veitt með áskriftarsamningi, mælir hana og er forsenda þess að áskrifanda sé kleift að ferðast um göngin án þess að stöðva bifreið við gjaldhlið. Afhendingin er háð því skilyrði að skilagjald sé greitt. Skilagjaldið stendur því í slíkum tengslum við sölu á skattskyldri þjónustu félagsins að telja verður það til skattverðs þjónustunnar í skilningi 7. gr. laga nr. 50/1988. Með framangreindri athugasemd og annars með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Samkvæmt atvikum málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2004. Stefnandi málsins er Spölur ehf., kt.511295-2119, Mánabraut 20, Akranesi, en stefndi er íslenska ríkið, kt.550169-2829, Arnarhvoli Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 26. júní 2003, sem árituð var um birtingu af lögmanni stefnda hinn 27. sama mánaðar og þingfest hér í dómi 4. september s.á. Málið var dómtekið 3. þessa mánaðar að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Stefnandi krefst þess, að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar frá 30. desember 2002 í málinu nr. 494/2002, vegna ákvörðunar skattstjóra Vesturlands varðandi virðisaukaskatt stefnanda árin 1998, 1999, 2000 og 2001. Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila Forsaga málsins er sú, að Alþingi samþykkti hinn 5. maí 1990 lög nr. 45/1990 um vegtengingu við utanverðan Hvalfjörð. Þar var ríkisstjórninni veitt heimild til að fela hlutafélagi að annast að nokkru eða öllu leyti undirbúning, fjármögnun og framkvæmdir við vegtenginguna, svo og rekstur um tiltekinn tíma. Lögin gera ráð fyrir því, að samgönguráðherra semji við framkvæmdaaðila um gerð, rekstur og tilhögun mannvirkja, gjaldtökutíma og önnur atriði er þurfa þykir. Samningurinn átti þó ekki öðlast gildi, fyrr en Alþingi hefði staðfest hann. Stefnandi og samgönguráðherra (eftirleiðis málsaðilar) gerðu samning á grundvelli laganna hinn 25. janúar 1991, sem síðan var staðfestur af Alþingi með þingsályktun 18. mars 1991. Samningnum var breytt með nýjum samningi, dags. 3. júní 1993, sem staðfestur var af Alþingi 20. apríl 1994. Enn var nýr samningur gerður milli málsaðila, dags. 22. apríl 1995, í tilefni samþykktar Alþingis 24. febrúar 1995. Leitað var álits ríkisskattstjóra, áður en fyrsti samningur málsaðila var gerður, um gjaldskyldu virðisaukaskatts af fyrirhuguðu veggjaldi. Niðurstaða ríkisskattstjóra var sú að taka veggjalds væri virðisaukaskattskyld. Í 9. gr. samningsins frá 25. janúar 1991 er vísað til álits ríkisskattstjóra. Síðan segir: og mun félagið þess vegna fá útlagðan virðisauka endurgreiddan úr ríkissjóði. Í samningi málsaðila frá 23. júní 1993 var ákveðið, að virðisaukaskattur af umferðartekjum verði ekki hærri en 14%, og að ríkissjóður muni tryggja, að hækkun skattsins umfram það, muni ekki hafa áhrif á greiðslugetu félagsins á endurgreiðslutíma stofnlána. Af þessu tilefni var lögum um virðisaukaskatt breytt með lögum nr. 80/1998 á þá lund, að aðgangur að vegamannvirkjum var færður í 14% skattþrep, áður en veggöngin voru tekin í notkun. Með bréfi, dags. 28. september 2000, óskaði skattstjóri Vesturlandsumdæmis eftir skýringum stefnanda á því, að svo virðist sem ekki sé innheimtur virðisaukaskattur af veglyklum í Hvalfjarðargöng eða honum skilað í ríkissjóð. Í bréfinu var tekið fram, að öll sala eða afhending vöru eða verðmæta gegn greiðslu teljist til skattskyldrar veltu, skv. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, (eftirleiðis vskl.), nema hún sé sérstaklega undanþegin skv. 12. gr. sömu laga. Þess var óskað, að stefnandi gerði ítarlega grein fyrir því undir hvaða undanþáguákvæði sala veglykla falli, eins og segir í bréfinu. Í svarbréfi stefnanda frá 11. október s.á. er því haldið fram, að afhending veglykla til viðskiptamanna, sem þess óska, geti ekki talist virðisaukaskattskyld, enda sé virðisaukaskattur ekki innheimtur. Viðskiptamenn fái veglykla afhenta við undirritun áskriftarsamnings og fyrirframgreiðslu fyrir ákveðinn ferðafjölda. Veglykillinn þjóni þeim tilgangi að hafa eftirlit með ferðafjölda viðkomandi viðskiptamanns samhliða því að gera eftirlitið þægilegra. Viðskiptamaður greiði tryggingagjald við móttöku veglykils, sem fáist endurgreitt þegar lykli sé skilað. Veglyklarnir þjóni því eingöngu þeim tilgangi að gera áskriftarsamningana mögulega og séu þeir því hluti aðfanga, er varði virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins, sem sé sala á aðgengi um Hvalfjarðargöng. Með bréfi, dags. 13. október s.á., óskaði skattstjóri eftir áliti ríkisskattstjóra á því, hvort afhending veglykla að Hvalfjarðargöngum falli undir virðisaukaskattskylda veltu, skv. 11. gr. vskl., en tilkynnti stefnanda samhliða, að ákvörðun yrði tekin að fengnu svari ríkisskattstjóra. Ríkisskattstjóri svaraði fyrirspurn skattstjóra með bréfi, dags. 29. júní 2001og ákvað, að sala (þannig) veglyklanna væri virðisaukaskattskyld og bæri 14% virðisaukaskatt. Stefnanda var sent afrit þessa bréfs. Stefnandi mótmælti áliti ríkisskattstjóra með bréfi til skattstjóra, dags. 18. september s.á. og byggði á því að ekki væri um sölu á veglyklunum á ræða. Einnig afhenti stefnandi bókhaldsgögn, sem skattstjóri hafði áður óskað eftir í tengslum við ákvörðun um gjaldskyldu virðisaukaskatts. Með bréfi til stefnanda, dags. 25. september óskaði skattstjóri frekari upplýsinga um veglyklana, m.a. hvort þeir væru innskattaðir, hvert væri kostnaðarverð þeirra, hvaða útreikningar lægju til grundvallar innheimtu skilagjaldi að fjárhæð 2.000 kr., og hvort um frekari gjaldtöku væri að ræða ef notandi glataði veglyklinum. Að sögn stefnda var þessari fyrirspurn svarað munnlega og í kjölfar þess eða 2. nóvember 2001, hafi skattstjóri boðað hækkun á skattskyldri veltu stefnanda og útskatti á uppgjörstímabilinu frá og með september-október 1998 til og með maí-júní 2001, auk 10% álags. Stefnandi mótmælti þessari ákvörðun skattstjóra með bréfi, dags. 4. desember s.á. og ítrekaði fyrri sjónarmið um, að veglyklarnir væru lánaðir viðskiptamönnum, án nokkurrar endurgreiðslu eða endurgjalds. Einnig var beitingu álags mótmælt. Skattstjóri hratt boðaðri breytingu í framkvæmd með bréfi 12. desember 2001. Stefnandi kærði úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar með bréfi, dags. 20. febrúar 2002. Yfirskattanefnd felldi úrskurð í málinu 30. desember 2002 og staðfesti ákvörðun skattstjóra að öðru leyti en því, að álag var fellt niður. Með bréfi, dags. 7. febrúar 2003, óskaði stefnandi eftir afstöðu samgöngu- og fjármálaráðherra um það, hvernig stefndi hygðist tryggja stefnanda skaðleysi vegna úrskurðar yfirskattanefndar, samkvæmt gildandi samningi þeirra í milli. Stefndi hafnaði því, að honum bæri að tryggja stefnanda skaðleysi vegna úrskurðar yfirskattanefndar, þar sem ekki hafi verið um að ræða hækkun á skatthlutfalli virðisaukaskatts, heldur hafi álitaefnið lotið að skattskyldu viðskipta stefnanda og viðskiptamanna hans. Stefnandi höfðaði síðan mál þetta með stefnu dags. 26. júní 2003, eins og áður er lýst. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því, að afhending hans á veglyklum falli ekki undir skattskyldusvið laga um virðisaukaskatt. Eignaréttur að veglyklum sé í höndum stefnanda og færist ekki yfir til viðskiptamanna hans. Viðskiptamönnum stefnanda sé í sjálfsvald sett, hvort þeir fái afnot af veglyklum, en þeir greiði eftir sem áður gjald í hvert sinn fyrir veitta þjónustu, auk álagðs virðisaukaskatts, sbr. framlagt ljósrit áskriftarsamninga. Ljóst sé, að lögin endurspegli ákvæði ríkisins og Spalar hf. um framkvæmd og rekstur vegtengingar um utanverðan Hvalfjörð og ljóst, að ákvarðanir verði ekki teknar einhliða. Yfirlýstur tilgangur laganna hafi verið að tryggja, eins og frekast var kostur, þau sjónarmið ríkisins, að einkaaðili legði út fyrir kostnaði við gerð gangnanna, og hagmuni framkvæmdaraðila um rekstrartryggingu og öryggi, en síðast en ekki síst sjónarmið almennings um að gjaldi yrði haldið í lágmarki. Ákvörðun skattstjóra fari í bága við þessi yfirlýstu markmið. Einu gildi, hvort undanþágur virðisaukalaga eigi við eða ekki, þar sem afhending veglykils falli utan skattskyldu laganna. Skattstjóri hafi, að mati stefnanda, ekki tekið rökstudda afstöðu til þessa álitaefnis og ekki hafi verið bætt úr þeim ágalla á kærustigi. Stefnandi áréttar í þessu sambandi, að öll atriði, sem snerta skatta og gjöld hans, séu ákveðin í samningi málsaðila, sem staðfestur hafi verið af Alþingi. Sé vilji til þess að breyta ákvæðum hans, verði það aðeins gert við samningaborðið, en ekki með einhliða ákvörðun skattyfirvalda. Þannig væri unnt að færa framkvæmd í takt við réttar ákvarðanir, svo að eftir á teknar ákvarðanir verði engum til tjóns. Þau sjónarmið skattyfirvalda að líkja afhendingu veglykils við umbúðir, t.d. gosumbúðir, fái ekki staðist. Veglykli sé ekki fargað eftir notkun eða þegar viðskiptamaður hafi sagt upp viðskiptum sínum. Viðskiptamanni sé gert að skila lyklinum aftur til stefnanda, sem síðan sé endurhlaðinn fyrir næsta viðskiptamann. Hið gagnstæða gildir um kaupendur drykkjarumbúða. Þeim sé ekki skylt að skila umbúðum. Umbúðunum sé ýmist fargað eða þær teknar til endurvinnslu. Stefnandi hafi ekki fengið tækifæri til að skýra mál sitt hjá ríkisskattstjóra og því megi ljóst vera af niðurstöðu hans, að þetta atriði hafi ekki legið nægjanlega skýrt fyrir. Stefnandi byggir í öðru lagi á því, að þeim sjónarmiðum, sem skattyfirvöld og stefndi byggja á, verði ekki beitt afturvirkt, þar sem ljóst sé, að virðisaukaskattur hafi ekki verið innheimtur við afhendingu og leiðréttingu verði ekki komið við gagnvart viðskiptamanni. Í þessu sambandi vísar stefnandi til þeirra ummæla í bréfi ríkisskattstjóra frá 16. febrúar 1998, að félaginu beri að innheimta og skila „virðisaukaskatti af gjaldi fyrir umferð um göngin“. Stefnandi byggir einnig á því, að málsmeðferð skattstjóra hafi verið áfátt. Þannig hafi hvorki skattstjóri né ríkisskattstjóri gefið stefnanda kost á að tjá sig efnislega um málið, áður en raunveruleg ákvörðun var tekin. Ákvörðun skattstjóra byggi á þeirri gefnu forsendu, að úrlausn ríkisskattstjóra sé bindandi en það sé rangt og því hafi skattstjóri að mati stefnanda ekki tekið sjálfstæða rökstudda afstöðu til allra sjónarmiða stefnanda, heldur aðeins hlítt fyrirmælum ríkisskattstjóra. Stefnandi kveðst og hafna tilvísun yfirskattanefndar til dóms Hæstaréttar frá 30. maí 2002 fyrir niðurstöðu sinni. Í því máli hafði ríkisskattstjóri gefið út almenn fyrirmæli, sem snert hafi ótiltekinn fjölda skattgreiðenda. Úrlausn ríkisskattstjóra snúi í raun að stefnanda einum og hafi ákvörðun verið tekin, án þess að stefnandi kæmi að sjónarmiðum sínum. Skattstjóri hafi byggt ákvörðun sína á því, að álit ríkisskattstjóra væri bindandi. Því sé ljóst, að andmæli stefnanda gátu enga þýðingu haft. Stefnandi vísar til laga nr. 45/1990 um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð, til stuðnings kröfum sínum, svo og til ákvæða laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt ásamt síðari breytingum. Þá vísar stefnandi til meginreglna eignaréttarins um yfirfærslu eignarréttar. Til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi hafnar þeim málsástæðum stefnanda, að afhending á veglyklum falli utan skattskyldusviðs virðisaukaskattslaganna og að óheimilt sé, eins og hér standi á, að leggja á virðisaukaskatt afturvirkt, þar sem virðisaukaskatturinn hafi ekki verið innheimtur við afhendingu veglyklanna og leiðréttingu verði ekki komið við eftirá. Einnig sé þeirri málsástæðu stefnanda hafnað, að málsmeðferð stefnda hafi verið áfátt. Stefndi vísar til þess, að hugtakið skattskyldusvið sé þannig skilgreint í 2. gr. vskl., að skattskyldan nái til allra vara og verðmæta, nýrra og notaðra, og til allrar vinnu og þjónustu, hverju nafni sem nefnist og ekki er sérstaklega lýst undanþegin í 3. mgr. 2. gr. vskl. Óumdeilt sé, að sú þjónusta er stefnandi veiti almenningi sé virðisaukaskattskyld og beri 14% virðisaukaskatt. Stefndi byggir á því, að veglykillinn sem vara og afnotarétturinn af honum, sem þjónusta, falli undir skattskyldusvið virðisaukaskatts og ekki sé undanþága frá því í lögunum. Skattverð sé það verð, sem virðisaukaskattur reiknist af í viðskiptum, sbr. 1. mgr. 7. gr. vskl. Samkvæmt sömu lagagrein eigi skattverðið að miðast við heildarendurgjald eða heildarandvirði hins selda án virðisaukaskatts. Í 2. mgr. 7. gr. sé sett fram í 7 töluliðum, þó ekki tæmandi, hvað telja skuli til skattverðs. Í 3. tl. séu tiltekin tengingar- og stofngjöld og aðrar fjárhæðir, sem seljandi krefji kaupanda um sem skilyrði fyrir afhendingu skattskyldrar vöru. Stefnandi haldi því fram, að afhending veglykils sé þáttur í þeirri þjónustu, sem viðskiptamönnum stefnanda er veitt með áskriftarsamningi og forsenda þess, að áskrifanda sé kleift að ferðast um Hvalfjarðargöng, án þess að bifreið hans sé stöðvuð við gjaldhliðið. Stefndi byggir á því, að afhending veglyklanna til viðskiptamanna, sé í slíkum tengslum við sölu á skattskyldri þjónustu, þ.e. aðgangi að göngunum, að telja verði skilagjald þeirra hluta af skattverði þjónustunnar, sbr. 7. gr. vskl. og einnig til hliðsjónar 1. mgr. 6. gr. rgl. 577/1989 og því sé tekið undir niðurstöðu ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar í málinu. Í vskl. sé undanþága ekki veitt frá skattskyldu þjónustunnar með veglyklana. Ekki sé heldur tekin afstaða til þessa í samningi stefnanda og íslenska ríkisins, eins og stefnandi virðist byggja á. Með samningnum sé verið að tryggja stefnanda gegn hækkunum virðisaukaskatts umfram 14%. Ákvörðun um skattskyldu veglyklanna byggist á lögum, sbr. og 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, en ekki á samningnum. Sú málsástæða stefnanda að breyta þurfi samningum við „samningarborðið en ekki með einhliða ákvörðun skattyfirvalda“ hafi því ekki þýðingu. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda, sem lýtur að ólögmæti þess að innheimta virðisaukaskatt afturvirkt, eins og hér standi á, þar sem leiðréttingu verði ekki komið við gagnvart viðkomandi viðskiptamönnum stefnanda. Stefndi vísar þessu til stuðnings til 1. tl. 1. mgr. 3. gr., vskl., sbr. 15. gr. sömu laga, þar sem þeim sé skylt að innheimta virðisaukaskatt og standa skil á honum í ríkissjóð, sem í atvinnuskyni eða með sjálfstæðri starfssemi selji eða afhendi vörur eða verðmæti eða inni af hendi skattskylda vinnu eða þjónustu. Stefnanda hafi því frá upphafi borið að skila virðisaukaskatti af því gjaldi, sem viðskiptavinir hans hafi greitt fyrir veglykilinn. Skattskyldan, eða skyldan til að skila virðisaukaskatti falli hvorki niður við það, að stefnandi hafi vanrækt að innheimta virðisaukaskattinn né fyrir það, að leiðréttingu verði ekki komið við gagnvart viðskiptavini. Stefndi hafnar einnig þeirri málsástæðu stefnanda, að málsmeðferðarreglum hafi verið áfátt í meðförum málsins hjá skattstjóra. Skýrt komi fram í 1. mgr. 39. gr. vskl., sbr. 1. mgr. 101. gr. 75/1981 m.s.br., að ríkisskattstjóri hafi m.a. það hlutverk að setja skattstjórum framkvæmdar- og starfsreglur, ásamt leiðbeiningum og verklagsreglum. Skattstjóri hafi óskað eftir leiðbeiningu ríkisskattstjóra 13. október 2000 um hvort afhending veglykla gegn gjaldi teldist til virðisaukaskattskyldrar veltu o.fl. Skattstjóri hafi sent stefnanda afrit af bréfi ríkisskattstjóra samhliða fyrirspurnarbréfi, dags. 26. júlí s.á. Annað fyrirspurnarbréf hafi verið sent stefnanda 25. september 2001 og enn annað bréf, dags. 2. nóvember 2001. Stefnandi hafi því haft næg tækifæri til að andmæla rökstuðningnum, sem hann hafi notfært sér, áður en ákvörðun var tekin í máli hans. Öll þessi bréf liggi frammi í málinu. Stefndi vísar til til 130. gr. laga um meðferð einkamála til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni. Sakarefni þessa máls varðar það álitaefni, hvort stefnanda sé skylt að standa ríkissjóði skil á virðisaukaskatti af 2000 króna skilagjaldi, sem hann krefur viðskiptavini sína um við afhendingu veglykla, eins og síðar verður nánar lýst. Fyrst verður tekin afstaða til þeirrar málsástæðu stefnanda, að meðferð málsins hjá skattyfirvöldum hafi verið áfátt. Ríkisskattstjóri hafi í raun tekið ákvörðun um skattskyldu stefnanda og skattstjóri Vesturlands hafi gert niðurstöðu hans að sinni. Stefnandi hafi ekki átt þess kost að gæta hagsmuna sinna við meðferð málsins hjá ríkisskattstjóra, eins og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 mæli fyrir um. Stefndi bendir í þessu sambandi á, að ríkisskattstjóri hafi, samkvæmt 1. mgr. 39. gr. vskl. víðtæka leiðbeiningarskyldu gagnvart skattstjórum um allt er lýtur að ákvörðunum um virðisaukaskatt. Ríkisskattstjóri hafi farið að þessum fyrirmælum að beiðni skattstjórans, enda sé það einnig verkefni hans að setja skattstjórum framkvæmdar- og starfsreglur og hafa eftirlit með störfum þeirra. Dómurinn lítur svo á, að afskipti ríkisskattstjóra af málinu falli undir lögbundið hlutverk hans. Megináherslan liggi í því, hvort stefnandi hafi átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum og andmælum, áður en skattstjóri, sem er lögformlegur úrskurðaraðili, tók ákvörðun um skattskyldu hans. Ljóst er af gögnum málsins, að stefnandi fékk vitneskju um þá fyrirætlan skattstjóra að leita leiðsagnar ríkisskattstjóra um skattskyldu stefnanda. Í bréfi skattstjóra til stefnanda, dags. 26. júlí 2001, kemur fram, að hann hafi með bréfi, dags. 13. október 2000, óskað eftir áliti ríkisskattstjóra á því, hvort afhending veglykla væri virðisaukaskattskyld. Síðan segir í bréfinu: Samdægurs sendi skattstjóri yður tilkynningu um ofangreint og að ákvörðun í málinu yrði tekin þegar svar ríkisskattstjóra lægi fyrir. Í bréfi ríkisskattstjóra til skattstjóra, dags. 29. júlí 2001 er lauslega gerð grein fyrir því hvernig staðið er að afhendingu veglykla og að skilagjald fáist endurgreitt, þegar veglykli sé skilað. Ríkisskattstjóra var því ljóst, hvert var ágreiningsefnið. Í niðurlagi bréfsins segir þó, að sala á veglyklum sé virðisaukaskattskyld og beri 14% virðisaukaskatt. Skattstjóri er réttur úrskurðaraðili um skattskyldu, sbr. 26. gr. virðisaukaskattslaga. Skattstjóri gaf stefnanda kost á andmælum, áður en ákvörðun var tekin , sem stefnandi nýtti sér, eins og fyrr er lýst. Ekki verður annað séð, en skattstjóri hafi tekið afstöðu til allra þeirra atriða, sem stefnandi byggir kröfur sínar á hér fyrir dómi. Dómurinn hafnar því þeirri málsástæðu stefnanda að ógilda beri úrskurð yfirskattanefndar á þeirri forsendu, að hann hafi ekki notið lögbundins andmælaréttar. Stefnandi heldur því einnig fram, að stefndi sé bundinn af tvíhliða samningi, sem málsaðilar gerðu um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð frá 23. júní 1993 og staðfestur var af Alþingi 20. apríl 1994. Samningurinn hafi m.a. átt að tryggja hóflega gjaldtöku fyrir notendur Hvalfjarðarganga og verði ekki breytt einhliða af stefnda. Í 2. mgr. 9. gr. samningsins segir það eitt, að virðisaukaskattur af umferðartekjum skuli ekki vera hærri en 14%, eða eins og af fólksflutningum á hverjum tíma. Enn fremur, að ríkissjóður muni tryggja að hækkun skattsins umfram 14% hafi ekki áhrif á greiðslugetu félagsins (stefnanda) á endurgreiðslutíma stofnlána. Að mati dómsins er engin afstaða tekin í samningi málsaðila til þess álitamáls, sem hér er til úrlausnar. Stefndi tryggði stefnanda það eitt, að virðisaukaskattur færi ekki umfram 14% af þeirri þjónustu, sem stefnandi hugðist veita almenningi gegn gjaldi. Stefndi fullnægði því samningsskyldu sinni með því að standa fyrir breytingu á lögum um virðisaukaskatt, sbr. lög nr. 80/1998, nú 9. tl. 14. gr. vskl. Loks liggur fyrir að taka afstöðu til þess, hvort umrætt skilagjald falli undir skattskyldusvið virðisaukaskattslaga. Eins og fyrr er getið, gera stefnandi og viðskiptavinur hans svonefndan áskriftarsamning, þegar veglykill er fyrst afhentur. Í áskriftarsamningi er tekið fram, að áskrifandi (viðskiptavinur) sé ábyrgur fyrir veglykli og hann skuli bæta Speli ehf. veglykil, sem glatast. Þar er einnig tekið sérstaklega fram, að skilagjald verði endurgreitt, ef áskrifandi eða Spölur ehf. segja samningnum upp. Áskriftarsamningur er gerður í tengslum við afsláttarkjör, sem viðskiptamanni eru veitt við kaup fyrirfram kaup á ferðum um göngin, sem háð eru ferðafjölda. Lyklinum er komið fyrir í bifreið viðskiptavinar og er óheimilt að færa hann milli bifreiða. Veglykillinn þjónar þeim tvíþætta tilgangi, annars vegar að flýta för viðskiptavinar og greiða fyrir umferð, enda þarf viðskiptavinur ekki að stöðva bifreið sína við gjaldhlið í hvert skipti, sem hann ekur þar um, og hins vegar mælir lykillinn rafrænt notkun viðskiptavinar. Veglykill nýtist því báðum samningsaðilum. Við afhendingu veglykils greiðir viðskiptamaður 2.000 krónu skilagjald, sem nýtist honum við síðari afsláttarkaup, en fæst endurgreitt, þegar veglykli er skilað, eins og áður er lýst. Lögmaður stefnanda upplýsti aðspurður við munnlega aðalmeðferð málsins, að stefnandi gæfi viðskiptavinum sínum kost á að kaupa 10 ferðir með afsláttarkjörum, gegn fyrirframgreiðslu, án þess að þurfa að greiða fyrir veglykil. Við slík kaup væri sami afsláttur veittur, og þegar veglykill er afhentur. Aftur á móti væri meiri afsláttur veittur, ef keyptar væru 50 ferðir og þá væri gert að skilyrði, að veglykill væri notaður. Einnig upplýsti lögmaðurinn að stefnandi hefði ekki greitt virðisaukaskatt af skilagjaldi, eða innskatt af skiluðum lyklum, þrátt fyrir ákvörðun skattyfirvalda, þar sem réttaróvissa ríkti um skyldu hans til að innheimta skattinn og standa skil á honum. Málsaðila greinir ekki á um það, að stefnandi sé eigandi umræddra veglykla og skilagjald fáist endurgreitt, þegar veglykli er skilað. Yfirskattanefnd og skattstjóri byggðu ákvörðun sína á því, að 2. gr. vskl. skilgreini skattskyldusvið laganna þannig, að skattskyldan nái til allra vara og verðmæta, nýrra og notaðra, og til allrar vinnu og þjónustu, hverju nafni sem nefnist. Einu undantekningar frá skattskyldu sé að finna í 3. mgr. 2. gr. laganna. Veglykillinn sem vara og afnotarétturinn af honum sem þjónusta falli undir skattskyldusvið laganna, þar sem undanþága hafi ekki verið veitt, berum orðum. Ákvæðið verði að skýra þröngt. Einnig var á því byggt af hálfu skattyfirvalda í þessu sambandi, að afhending veglykla og gjaldtaka í tengslum við hana falli undir 3. mgr. 7. gr. vskl. Þar segir, að telja skuli tengingar- og stofngjöld til skattverðs svo og aðrar fjárhæðir, sem seljandi krefur kaupanda um, sem skilyrði fyrir afhendingu skattskyldrar vöru. Stefndi byggir málsvörn sína á sömu lagasjónarmiðum og skattyfirvöld. Óumdeilt er, að gjaldtaka stefnanda fyrir aðgengi að Hvalfjarðargöngum er virðisaukaskattskyld. Afnot veglykils veitir áskrifanda það hagræði að þurfa ekki að nema staðar við gjaldhlið, en stefnanda nýtist veglykillinn til að fylgjast með ferðafjölda viðskiptavinar. Afhending veglykils, þegar áskriftarsamningur er fyrst gerður, er í beinum tengslum við greiðslu áskrifanda fyrir rétt til þess að ferðast um Hvalfjarðargöng. Greiðsla veggjalds er því forsenda þess, að áskrifandi njóti þess hagræðis, sem veglykillinn veitir. Í því felst þjónusta við áskrifanda, sem tengist órjúfanlega afhendingu veglykla, eins og yfirskattanefnd og skattstjóri byggðu ákvörðun sína á. Samkvæmt framansögðu er það því niðurstaða dómsins, að ekki sé annað fært en fella móttöku skilagjalds stefnanda undir ákvæði 3. mgr. 7. gr. vskl. Engu breytir að mati dómsins, hvernig eignarrétti að veglykli er háttað eða endurgreiðslu skilagjalds, enda verður ekki ráðið af tilvitnuðu lagaákvæði, að það hafi nokkra þýðingu. Í þessu sambandi er einnig litið til 3. mgr. 2. gr. vskl., en þar er að finna tæmandi talningu undanþáguheimilda, sem lögin veita. Sýkna ber stefnda af kröfum stefnanda með vísan til framangreindra röksemda. Rétt þykir, að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu, á grundvelli þess, að réttaróvissa var um virðisaukaskattskyldu stefnanda, sem aðeins var unnt að leysa úr með dómi, sbr. 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið er sýknað af kröfum stefnanda, Spalar ehf. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 439/2007
|
Refsiheimild Fiskveiðibrot
|
S, sem var skipstjóri á bátnum K, var ákærður fyrir línuveiðar á friðuðu svæði sem lokað var fyrir línu- og togveiðum. Í málinu bar S fyrir sig að refsiákvæði 2. töluliðar 2. gr. reglugerðar nr. 809/2002 um friðunarsvæði við Ísland uppfyllti ekki kröfur um skýrleika og gæti því ekki talist fullnægjandi refsiheimild. S bar því einnig við að hann hefði verið í góðri trú við umræddar veiðar þar sem hann hefði farið eftir upplýsingum heimamanna sem vanir voru veiðum á svæðinu. Í niðurstöðu Hæstaréttar var talið að refsiheimild 2. töluliðar 2. gr. reglugerðar nr. 809/2002 og 5. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands væri skýr og ótvíræð. Ennfremur sagði að S sem var með skipstjórnarréttindi og gerði bátinn út í atvinnuskyni hefði mátt vera kunnugt um hvaða lög og reglugerðir giltu um veiðar á hinu friðaða veiðisvæði, en þess yrði að krefjast af skipstjórnarmönnum að þeir þekktu lög og reglugerðir sem snúa að veiðum og sérstaklega snerta atvinnu þeirra. Var S dæmdur til greiðslu 400.000 króna sektar í Landhelgissjóð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2007 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákvörðuð refsing. Fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu um upptöku á andvirði afla og veiðarfæra. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Varðskipið Týr stóð fiskibátinn Kló RE 147 að línuveiðum á friðuðu svæði aðfaranótt 25. ágúst 2005 inn af Reykjafjarðaráli á Húnaflóa, en það svæði var lokað fyrir línu- og togveiðum. Staðarákvarðanir varðskipsins og bátsins á þeim tíma er hann var staðinn að veiðunum eru tilgreindar í ákæru. Eru þær óumdeildar í málinu. Samkvæmt ákæru er brot ákærða talið varða við 2. tölulið 2. gr., sbr. 3. gr. reglugerðar nr. 809/2002 um friðunarsvæði við Ísland og 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 15. gr. og 16. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 79/1997 eru íslenskum skipum bannaðar veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi Íslands nema á þeim veiðisvæðum og veiðitímum sem tilgreind eru í ákvæðinu, enda undanþiggi ráðherra ekki tiltekin svæði slíkum veiðum. Er þar nánar kveðið á um að þegar rætt sé um viðmiðunarlínu sé átt við línu sem dregin er umhverfis landið á milli 48 nánar tilgreindra staða sem gefnir eru upp í ákvæðinu með tilgreindum punktum. Þrír fyrstu staðirnir, sem taldir eru upp í ákvæðinu og marka viðmiðunarlínuna eru Horn, Selsker og Ásbúðarrif. Í 2. tölulið 2. gr. þágildandi reglugerðar nr. 809/2002, sbr. nú samsvarandi ákvæði reglugerðar nr. 310/2007, kemur fram að veiðar með fiskibotn- og flotvörpu og línuveiðar séu bannaðar á svæði norðaustur af Horni sem markast af línum sem dregnar eru á milli sjö nánar tilgreindra punkta. Að sunnan markist svæðið af línu sem dregin er í 12 sjómílna fjarlægð frá viðmiðunarlínu, sbr. lög nr. 79/1997. Ljóst er af þessum orðum reglugerðarinnar að nauðsynlegt er að gæta ákvæða laga nr. 79/1997 þegar suðurmörk umrædds hólfs eru fundin. Eru þau því afmörkuð þannig að lína er dregin í 12 mílna fjarlægð frá viðmiðunarlínu sem í þessu tilviki liggur milli Horns, Selskers og Ásbúðarrifs, sbr. 5. gr. laganna. Eru ákvæði 2. töluliðar 2. gr. reglugerðar nr. 809/2002 og 5. gr. laga nr. 79/1997 að þessu leyti skýr og ótvíræð refsiheimild. Ákærði, sem var skipstjóri í umræddri veiðiferð, var með skipstjórnarréttindi og gerði bátinn út í atvinnuskyni. Þess verður að krefjast af skipstjórnarmönnum að þeir þekki lög og reglugerðir sem snúa að veiðum og sérstaklega snerta atvinnustarfsemi þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 430/2003 í dómasafni réttarins 2004 bls. 870. Honum mátti því vera kunnugt um hvaða lög og reglugerðir giltu um veiðar á hinu friðaða veiðisvæði á Húnaflóa og þá hvernig suðurmörk þess skyldu fundin, sem var einfalt verk. Ummæli ákærða um að hann hafi treyst leiðbeiningum heimamanna á Skagaströnd sem vanari voru veiðum á þessu svæði breyta engu þar um. Ákærði hefur þannig unnið sér til refsingar samkvæmt 15. gr. laga nr. 79/1997. Í því ákvæði er vísað um viðurlög til 16. og 17. gr. laganna. Eftir að brot ákærða var framið var lágmarkssekt samkvæmt þeim ákvæðum afnumin með 3. gr. laga nr. 22/2005 að því tilskildu að ekki væri um ítrekað brot að ræða. Skal sekt eftir þá lagabreytingu eigi nema hærri fjárhæð en 4.000.000 krónum, en við ítrekað brot eigi lægri en 400.000 krónum. Er refsing ákærða ákveðin með hliðsjón af 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Útgáfa ákæru og meðferð málsins fyrir héraðsdómi dróst úr hófi. Þegar litið er til framangreinds og brots ákærða er refsing hans hæfilega ákveðin 400.000 króna sekt, en verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins skal hann sæta fangelsi í 24 daga. Skal sektarfjárhæðin renna í Landhelgissjóð Íslands, sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 79/1997. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Pálmason, greiði 400.000 króna sekt í Landhelgissjóð Íslands innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 24 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 396.904 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 20. júní 2007. I Mál þetta, sem þingfest var 6. desember 2006 og dómtekið 6. þessa mánaðar, er höfðað af lögreglustjóranum á Blönduósi 17. nóvember 2006 á hendur Sigurði Pálmasyni, fæddum 24. mars 1948, til heimilis að Arnarsmára 2, Kópavogi „fyrir fiskveiðibrot, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 2. ágúst 2005, sem skipstjóri á línubátnum Kló RE-147, skipaskrárnr. 2062, sem er 5,92 brúttórúmlestir og 9,12 m að mestu lengd, verið að línuveiðum á friðuðu svæði inn af Reykjafjarðaráli á Húnaflóa. Eftirfarandi staðarákvarðanir voru gerðar af varðskipinu Tý: Kl. 00:14 RE-147: r/v 111,2° og fjarlægð 3,71 sjóml. Staður varðskips: 66°25,919´N 021°33,958´V Gefur þetta stað bátsins um 1,8 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 00:20 RE-147: r/v 110,0°og fjarlægð 2,62 sjóml. Staður varðskips 66°25,652N 021°31,457´V Gefur þetta stað bátsins um 2,0 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 00:26 RE-147 r/v 104,0° og fjarlægð 1,48 sjóml. Staður varðskips 66°25,380´N 021°28,959´V Gefur þetta stað bátsins um 2,1 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 00:34 RE-147 r/v 052,2°og fjarlægð 0,37 sjóml. Staður varðskips 66°25,060´N 021°26,190´V Gefur þetta stað bátsins um 2,3 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 00:47 RE-147 r/v 070,0°og fjarlægð 0,05 sjóml. Staður varðskips 66°25,559N 021°25,779V Gefur þetta stað bátsins um 2,5 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 01:36 RE-147 r/v 300,3° og fjarlægð 0,12 sjóml. Staður varðskips 66°26,335´N 021°26,873´V Gefur þetta stað bátsins um 2,7 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 02:06 RE-147 r/v 012,8°og fjarlægð 0,12 sjóml. Staður varðskips 66°26,680´N 021°27,168´V Gefur þetta stað bátsins um 3,0 sjóml. innan lokaða svæðisins. Kl. 02:51 RE-147 r/v 212,7°og fjarlægð 0,20 sjóml. Staður varðskips 66°27,230N 021°29,030V Gefur þetta stað bátsins um 2,6 sjóml. innan lokaða svæðisins. II III Ákærði kvaðst hafa verið á veiðum á þessu svæði tveimur dögum áður og fiskað ágætlega. Hann kvað marga báta hafa verið á þessu svæði og þar af nokkrir frá Húnaflóa. Ákærði sagðist hafa róið frá Skagaströnd en þar hafi hann fengið upplýsingar um það hvar þetta lokaða svæði væri og hann hefði farið þangað og fiskað ásamt öðrum í góðri trú án þess að hafa sjálfur fullkomlega aðgætt að því hvernig þetta svæði væri afmarkað og taldi sig vera alveg öruggan. Ákærði greindi frá því að hann teldi reglugerðina til þess fallna að valda misskilningi og skapa vandræði því það hefði verið einfalt að setja síðasta punktinn í hólfið líkt og hina og koma þannig í veg fyrir mál eins og þetta. Í raun hafi allur flotinn misskilið þetta eins og hann. Ákærði benti á að hann væri með farmannapróf frá Stýrimannaskólanum sem sé hæsta stig menntunar sem þar er hægt að fá en þrátt fyrir það hafi hann ekki skilið reglugerðina fullkomlega fyrr en hann hafði talað við bekkjarbróður sinn, sem sé skipherra, og hann hafi símleiðis sagt honum hvernig þessi útreikningur ætti að vera. Eftir það samtal hafi hann skilið hvernig ætti að finna síðasta punktinn og það hafi í raun verið einföld þriggja talninga miðun tekin 12 mílur frá þrem punktum og strikað á milli og þar sem línurnar skerist sé síðasti punkturinn. Hann kvaðst hafa lesið reglugerðina og ekki skilið hana en hann hafi síðan rætt við heimamenn og treyst þeim upplýsingum sem þeir gáfu, enda hafi menn verið þarna á veiðum í mörg ár. Ákærði kvaðst hafa fengið upplýsingar um punkta varðandi hólfið hjá vitninu Sævari Hallgrímssyni, trillusjómanni á Skagaströnd. Sævar hafi skrifað punktana niður fyrir hann á miða en Sævar hafi tjáð honum að hann hefði fengið upplýsingarnar sem á miðanum voru hjá vitninu Sigurði Steinari, skipherra á varðskipinu. Ákærði kvaðst hafa hringt í Sigurð Steinar vegna þessa og þá hafi hann sagt að vitnið Sævar ætti að vera með réttar upplýsingar en hann hafi líka sagt að hann gæti ekki að því gert þótt menn misskildu hann. Ákærði kvaðst því ekki hafa haft ástæðu til annars en að treysta þeim upplýsingum sem á miðanum voru. Vitnið Sævar Rafn Hallgrímsson sjómaður var dómkvaddur til að meta til verðs veiðarfæri Klóar RE. Vitnið staðfesti matsgerð sína. Vitnið bar að ákærði hefði fengið upplýsingar hjá honum varðandi hið friðaða hólf. Hann kvaðst hafa sagt honum hvernig sjómenn á Skagaströnd hefðu starfað við þetta hólf og hann sagt honum að þeir miðuðu við línu dregna úr punkti 7 í punkt 1 en þannig sé þetta í öllum siglingabókum og Sjómannaalmanakinu. Vitnið kannaðist við að hafa látið ákærða hafa miða með hnitum varðandi þetta. Vitnið bar að fjórum til fimm mánuðum áður en þetta gerðist hefði hann hringt í Landhelgisgæsluna í þeim tilgangi að spyrjast fyrir um hvernig þetta hólf væri. Þeir hafi ekki getað útskýrt það betur en svo að honum hafi verið gefið símanúmerið hjá Sigurði Steinari skipherra. Sigurður Steinar hafi sagt honum að hólfið væri eins og fram kemur á blaðinu sem hann afhenti ákærða. Vitnið bar að hann hafi líkt og aðrir sett punktana sem gefnir eru upp í reglugerðinni inn í GPS-tæki og þannig hafi hann fengið út hvernig hólfið ætti að vera og þetta hafi allir aðrir sem þarna réru gert. Vitnið kvaðst hafa róið í þetta hólf frá því eftir árið 2000 og það hafi enginn vitað um þennan áttunda punkt. Vitnið Jón Ebbi Björnsson, varðstjóri hjá Landhelgisgæslu Íslands, átti samtal við vitnið Hjalta Kristinsson en útskrift af því samtali er meðal gagna málsins. Vitnið kvaðst í fyrstu ekki hafa áttað sig á því hvaða hólf Hjalti átti við en honum hafi ekki þótt spurningar Hjalta nægilega markvissar. Vitnið kvaðst hafa verið með tvær reglugerðir í huga þegar hann var að reyna að átta sig á því hvaða hólf var verið að spyrja um og hann hafi boðist til að senda þær báðar til spyrjandans með faxi en hann hafi ekki haft tök á að taka við þeim. Vitnið kvaðst ekki hafa heimild til að gefa upp ákveðna punkta þegar svona háttar til heldur sé honum eingöngu heimilt að lesa upp þá punkta sem getið er í reglugerð og síðan að reyna að koma reglugerðunum til spyrjenda ef því er að skipta. Vitnið mundi ekki eftir mörgum hólfum sem eru með sama hætti og þetta umrædda hólf, þ.e. að reikna þurfi út einn punkt hólfsins en hinir séu gefnir upp í reglugerð. IV Ákærði byggði vörn sína einnig á því að refsiheimildir þær sem vísað er til í ákæru séu ekki nægilega skýrar og þar af leiðandi geti þær ekki verið grundvöllur refsingar. Umrætt hólf er eins og áður hefur komið fram afmarkað með sjö punktum sem tilgreindir eru í reglugerð nr. 809/2002. Í reglugerðinni segir síðan: ,,Að sunnan afmarkast svæðið af línu sem dregin er í 12 sjómílna fjarlægð frá viðmiðunarlínu sbr. lög nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands.“ Ætlast verður til af skipstjórnarmönnum að þeir kanni áður en veiðar hefjast hvort veiðar eru heimilar á viðkomandi svæði. Við lestur 2. tl. 2. gr. nefndrar reglugerðar nr. 809/2002 má sjá að hinu friðaða svæði er lokað að sunnan með ákveðnum hætti og ber reglugerðin með sér að svæðinu verður ekki lokað með því að draga línu úr punkti 1 í punkt 7 líkt og ákærði gerði. Leggja verður til grundvallar að til að finna áttunda punktinn og loka þar með hinu friðaða hólfi að sunnanverðu hafi við lestur 2. tl. 2. gr. nefndrar reglugerðar sbr. 5. gr. laga nr. 79/1997 legið fyrir að draga varð línur úr Horni, Selsskeri og Ásbúðartjörn, enda ekki um aðra punkta að ræða í lögum nr. 79/1997 til að miða við á þessu svæði. Verður því ekki fallist á með ákærða að reglugerðin hafi verið svo óskýr að hún geti ekki orðið grundvöllur refsingar í málinu. Í máli þessu er ekki deilt um staðsetningu á bát ákærða, Kló RE, þegar skipverjar á varðskipinu Tý höfðu afskipti af honum. Í 15. gr. laga nr. 79/1997 segir að brot gegn lögunum varði viðurlögum hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi. Af framburði ákærða verður augljóslega ráðið að um ásetning var ekki að ræða af hans hálfu. Kemur því til skoðunar hvort háttsemi hans verði metin honum til gáleysis. Ákærði hefur haldið því fram að hann hafi verið í góðri trú um að honum hafi verið heimilt að veiða með línu á þessum stað. Með framburði vitna sem að framan er rakinn telst sannað að sjómenn á Skagaströnd, en þaðan réri ákærði á þessum tíma, hafi veitt á þessu svæði jafnvel í áraraðir og talið það heimilt. Vitnin báru að þau hafi ásamt fleirum reynt að fá úr því skorið hvernig ætti að loka hólfinu og hefðu ásamt fleirum reynt að afla upplýsinga um það. Vitnið Sævar Rafn bar að í öllum siglingabókum og Sjómannaalmanakinu sé hólfinu lokað með því að draga línu úr punkti 1 í punkt 7 eins og þeir hafi gert. Hann kvaðst hafa hringt í Landhelgisgæsluna til að fá upplýsingar en þar hafi hann ekki fengið aðrar útskýringar en þær að best væri að hringja í vitnið Sigurð Steinar skipherra. Það hafi hann gert og skrifað niður eftir honum þær upplýsingar sem hann hafi afhent ákærða á miða. Við mat á því hvort ákærði sýndi af sér gáleysi í umrætt sinn verður að meta hvort hann hafi í raun gert það sem ætlast má til af honum sem góðum og gegnum skipstjóra varðandi upplýsingaöflun um hið títtnefnda hólf. Áður er þess getið að reglugerðin sem segir til um hvernig hólfið er afmarkað telst ekki svo óskýr að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna ákærða. Hins vegar er ljóst að hún er alls ekki skýr því ekki verður með neinum hætti ráðið hvers vegna 8. punkturinn er einfaldlega ekki merktur með hniti eins og aðrir punktar reglugerðarinnar. Er hún þannig í raun villandi. Fram hefur komið að sjómenn á Skagaströnd skildu hana einfaldlega ekki og báru vitni að þau ásamt fleirum hefðu mikið reynt til að fullvissa sig um afmörkun hólfsins. Ákærði kom til Skagastrandar og þar var honum sagt hvernig heimamenn hefðu róið í hólfið í allmörg ár. Hann kvaðst sjálfur ekki hafa skilið reglugerðina almennilega og raunar hafi hann ekki skilið hana fyrr en eftir að hann talaði við skipherra hjá Landhelgisgæslunni sem hafi skýrt þetta út fyrir honum. Í ljósi trúverðugs framburðar vitna fyrir dóminum þess efnis að ákærði hafi fengið hjá þeim upplýsingar um afmörkun hólfsins jafnframt því sem honum var tjáð að þarna hefðu heimamenn stundað veiðar árum saman og þess að reglugerðin er langt frá því að vera skýr um afmörkun hólfsins verður það ekki metið ákærða til gáleysis að hafa verið á veiðum á þeim stað og stund sem í ákæru greinir. Verður hann því sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins í máli þessu. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að sýkna ákærða af kröfu ákæruvaldsins um upptöku á andvirði afla og veiðarfæra. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að greiða allan sakarkostnað úr ríkissjóði. Samkvæmt yfirliti rannsóknara er sakarkostnaður við rannsókn málsins 91.548 krónur. Af þeirri fjárhæð eru 87.648 krónur vegna réttargæslu skipaðs verjanda ákærða Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns á rannsóknarstigi málsins. Fallist er á að þessi fjárhæð sé hæfileg vegna réttargæslu lögmannsins en fjárhæð þóknunar vegna réttargæslu og fjárhæð málsvarnarlauna skal ákveða í einu lagi sbr. 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Til viðbótar þessum kostnaði eru málsvarnarlaun lögmannsins en þau þykja hæfilega ákveðin 124.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málsvarnarlauna er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu var rekið annað samkynja mál. Af hálfu ákæruvaldsins sótti málið Bjarni Stefánsson, lögreglustjóri á Blönduósi. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Ákærði, Sigurður Pálmason, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Ákærði er sýkn af kröfu ákæruvaldsins um upptöku andvirðis afla og veiðarfæra. Sakarkostnaður að fjárhæð 216.048 krónur, þar af réttargæslu- og málsvarnarlaun Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 212.148 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnar- og réttargæslulaun innifela virðisaukaskatt.
|
Mál nr. 49/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Fallist var á kröfu L um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. janúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 29. janúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa átt þátt í brotum gegn 164 gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 14/2003
|
Kærumál Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Málatilbúnaður K, sem laut að aðalkröfu, var svo óljós og ruglingslegur og í innbyrðis ósamræmi, að ekki varð lagður efnisdómur á kröfuna. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest um frávísun málsins með vísan til d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2002, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. janúar 2003. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2002, þar sem vísað var frá dómi aðalkröfu sóknaraðila í máli hans gegn varnaraðilum þess efnis að viðurkennt yrði með dómi að ekki hafi komist á kaupsamningur milli aðilanna 12. júlí 2001 um Akralind 9 í Kópavogi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfuna til efnismeðferðar. Hann krefst jafnframt kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða honum kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 164/2003
|
Eignaspjöll Matsgerð Geðhagir
|
X var sakfelldur fyrir eignaspjöll, með því að hafa kveikt í bifreið með þeim afleiðingum að bifreiðin eyðilagðist. Að virtum þeim gögnum sem fyrir lágu um geðhagi X, þóttu ákvæði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1940 ekki standa því í vegi að honum yrði gerð refsing í málinu. Var honum gert að sæta fangelsi í 3 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti og í málflutningi skipaðs verjanda hans fyrir réttinum 1. október 2003 voru reifuð sjónarmið þess efnis að framlagt læknisvottorð tiltekins sérfræðings í heimilis- og embættislækningum, 23. júlí 2003, gæfi tilefni til að kanna nánar hvort ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ætti við um geðhagi ákærða. Af hálfu ákæruvalds var ekki brugðist við ábendingum þessum. Að loknum fyrrnefndum málflutningi 1. október 2003 var með ákvörðun Hæstaréttar sama dag lagt fyrir ríkissaksóknara, með vísan til d. liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að hlutast til um að aflað yrði gagna frá geðlækni og eða sálfræðingi um andlegan þroska og heilbrigði ákærða. Í þinghaldi í Héraðsdómi Reykjavíkur 15. október 2003 voru Helgi Garðar Garðarsson geðlæknir og Brynjar Emilsson sálfræðingur dómkvaddir til starfans. Í niðurstöðu rannsóknar geðlæknisins 17. nóvember kemur fram að ákærði hafi haft geðröskunareinkenni allt frá barnsaldri og allt bendi til að hann hefði um margra ára skeið þjáðst af geðsjúkdómi með endurteknum geðslagssveiflum. Segir ennfremur í niðurstöðunni að ákærði sé að afplána refsivist og við hæfi að hann hljóti viðeigandi faglega meðferð, ekki síst í því skyni að fyrribyggja að geðheilsu hans hraki enn frekar, en það geti leitt til langvinns geðrofs (psykosis). Verði að telja að veruleg áhætta fylgi „einhliða refsivist í fangelsi.“ Þá segir meðal annars í niðurstöðu rannsóknar áðurnefnds sálfræðings 14. nóvember að ljóst sé að ákærði þjáist af talsverðum langtíma sálarmeinum og að „einhliða refsivist“ muni ekki bera árangur án meðferðarvinnu. Mælt sé með því að ákærði fái langtímameðferð sálfræðings og eða geðlæknis því andlegt ástand hans muni líklega versna fái hann ekki aðstoð. Matsmennirnir komu fyrir dóm 28. nóvember og staðfestu þar matsgerðir sínar. Í skýrslu sinni kvaðst Helgi Garðar hafa takmarkaða trú á því að „einhliða refsing“ bæri árangur og betra væri að hann væri á geðdeild hjá fagmönnum, að minnsta kosti um tíma. Þá kom fram í skýrslu Brynjars að hann héldi að „einhliða refsivist“ bæri „ekki mikinn árangur“. Hann væri ekki viss um að ákærði „læri af því.“ Málið var tekið til munnlegs málflutnings að lokinni framangreindri gagnaöflun 10. desember 2003. Þegar þau gögn eru virt, sem nú liggja fyrir um geðhagi ákærða, þykja ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga ekki standa því í vegi að ákærða verði dæmd refsing í málinu. Til þess er að líta að samkvæmt lögum nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist skulu fangar njóta viðeigandi heilbrigðisþjónustu á meðan á afplánun stendur og þess að fangelsismálastofnun getur, um stundarsakir eða allan refsivistartímann, heimilað að fangi sé vistaður á sjúkrahúsi eða annarri stofnun svo að hann fái notið sérstakrar meðferðar ef slíkt er talið henta vegna heilsufars hans. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var ákærði síðast dæmdur í héraði 1. nóvember 2002 í fangelsi í sex mánuði fyrir fjársvik og umferðarlagabrot. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar, sem dæmdi ákærða 15. apríl 2003 fyrir þau brot í fangelsi í níu mánuði. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2003. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 2. desember 2002 “á hendur X, [ . . . ], óstaðsettum í hús í Reykjavík, fyrir eignaspjöll, með því að hafa að morgni mánudaginn 17. júní 2002, kveikt í bifreiðinni V, þar sem bifreiðin stóð við [ . . . ] í Reykjavík, með þeim afleiðingum að bifreiðin eyðilagðist. Telst þetta varða við 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Þ, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 95.415.” Ákærði krafðist sýknu af ákærunni en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krafðist ákærði frávísunar á skaðabótakröfunni en til vara að fjárhæð hennar yrði lækkuð. Þá krafðist ákærði þess að sakarkostnaður yrði greiddur úr ríkissjóði. Loks krafðist hann málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málið var dómtekið 6. mars sl. I. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst henni tilkynning kl. 07.11 að morgni 17. júní 2002 þess efnis að eldur logaði í bifreið fyrir utan [ . . . ]. Þegar lögreglan kom á vettvang var eldur laus í farþegarými bifreiðarinnar V þar sem bifreiðin stóð í bifreiðastæði fyrir framan fjölbýlishúsið. Barst svartur reykur út um brotna hliðarrúðu við ökumannssæti bifreiðarinnar. Þau H og I voru að hella vatni á eldinn þegar lögreglu bar að en I býr með Þ, eiganda bifreiðarinnar V, og H er dóttir Þ og býr á [ . . . ], í stigagangi við hliðina á [ . . . ]. Slökkvilið kom á vettvang og slökkti eldinn. Þau Þ, H og I kváðust hafa vaknað upp við mikinn hvell og farið út í glugga og þá séð ákærða vera að bogra inn um brotna rúðuna við ökumannssæti bifreiðarinnar V. Kvaðst I hafa farið út á svalir og kallað til ákærða hvað hann væri að gera og þá hafi ákærði litið upp og horft á hann. Kváðust þau svo hafa séð ákærða teygja hendurnar í átt að ökumannssæti bifreiðarinnar og síðan hafi skyndilega blossað upp mikill eldur inni í bifreiðinni. Að því búnu hafi ákærði hlaupið í átt að svartri Honda bifreið sem lagt var með ljósin kveikt fyrir framan bifreiðina V og bakkað út af bifreiðastæðinu og ekið á brott. Kvaðst H hafa séð skráningarnúmer Honda bifreiðarinnar og að það hafi byrjað á [ . . . ]. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hefur ákærði verið á bifreiðinni [ . . . ] sem er svört Honda bifreið. Þ, H og I sögðust kannast við ákærða þar sem hann væri fyrrum sambýlismaður systurdóttur Þ. Hefði ákærði áður skemmt bifreiðina V og verið með hótanir og leiðindi í garð Þ og fjölskyldu hennar, líklega vegna þess að hann gæti ekki náð til fyrrum sambýliskonu sinnar sem færi huldu höfði vegna ofsókna ákærða. Kváðu þau ákærða ekki vera í andlegu jafnvægi. Við þingfestingu málsins 18. desember 2002 neitaði ákærði sök. Aðspurður fyrir dóminum um framburð ofangreindra vitna kvað hann framburð þeirra vera lygi en þau hötuðu hann mikið. Aðspurður um ferðir sínar aðfararnótt 17. júní 2002 kvaðst ákærði hafa verið á veitingastaðnum Nasa fram til um klukkan fimm en þá hafi hann farið yfir á veitingastaðinn Astró og verið þar fram til um sjöleytið. Hann hafi síðan farið á Hlöllabáta milli sjö og átta eftir lokun á Astró. Þar hafi hann fengið sér að borða og síðan tekið leigubíl úr bænum og heim til sín. Ákærði kvaðst eiga bifreiðina [ . . . ] og hafi hún verið fyrir utan Vegghamra 24 alla þessa nótt. Aðspurður um hvort hann hefði verið með einhverjum þessa nótt sagðist ákærði hafa verið með einhverri stelpu, sem líklega heiti [ . . . ], alla nóttina en sagðist ekki hafa náð í hana þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Í lögregluskýrslu dags. 18. júní sl. skýrði ákærði svo frá að hann hefði verið niðri í bæ alla nóttina og hefði hann verið að skemmta sér á skemmtistaðnum Nasa. Hann hefði hitt þar stelpu og farið með henni á veitingastaðinn Astró og verið þar með henni þar til lokað var. Þá hefði hann tekið leigubíl heim og taldi að klukkan hefði verið um átta þegar hann fór úr bænum. Kvaðst hann hafa verið með stelpunni í bænum og kvatt hana um klukkan átta þegar hann hefði farið heim. Vitnið Þ, eigandi bifreiðarinnar V, kom fyrir dóminn og sagðist hafa verið með barnabarn sitt í pössun þessa nótt og um klukkan hálf sjö um morguninn komið með það inn í svefnherbergi þar sem I, sambýlismaður hennar, var og hafi hún vakið hann. Þá hafi þau heyrt brothljóð og farið út í glugga en I hafi sagt að þarna væri hann kominn maðurinn einu sinni enn. Síðan hafi I rokið út á svalir. Þá hafi vitnið séð ákærða sem hún þekki vel enda hafi systurdóttir hennar búið með honum Vitnið kvaðst hafa séð hvar ákærði var að bogra inn í bílinn og þegar hann hafi komið út aftur hafi blossað upp eldur í framsætinu. Þá hafi sambýlismaður hennar kallað til ákærða og ákærði því litið upp og kveðst vitnið þá hafa náð augnsambandi við hann. Ákærði hafi síðan stokkið upp í bíl sinn, sem lagt hafi verið þarna fyrir aftan, og ekið í burtu. Vitnið kvað þau síðan hafa hringt á lögreglu. Hafi hún síðan séð dóttur sína koma út úr næsta stigagangi, þar sem hún býr, með vatnsfötu og skvett vatni inn í bílinn. Þá hafi sambýlismaður hennar einnig farið út með aðra fötu og dóttirin með þriðju fötuna áður en tekist hafi að slökkva í bílnum. Hafi þau séð gangstéttarhellu liggjandi í framsæti bílsins. Aðspurð um bíl ákærða kvað vitnið hann hafa verið á bíl af gerðinni Honda sem hún viti að sé bíll hans. Vitnið kvað ákærða hafa ráðist á bifreið hennar og barið með kúbeini þann 21. mars 2002 en það mál hafi verið látið niður falla hjá lögreglu. Hins vegar hafi ákærði sakað hana um ýmislegt, m.a. að hafa stolið frá honum tölvu og málningu. Aðspurð kvað vitnið samskipti þeirra ákærða og vitnisins hafa verið erfið í um það bil eitt og hálft ár. Vitnið I, sambýlismaður vitnisins Þ, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa heyrt smell og við það rokið út í glugga og séð þar sem ákærði stakk hausnum inn um gluggann bílstjóramegin á bíl Þ. Hafi blossinn síðan komið út á eftir ákærða. Kvaðst vitnið þá hafa öskrað á ákærða ofan af svölunum en síðan farið og náð í vatnsfötu. Hann hafi hitt H þar sem hún var búin að ausa fyrstu fötunni. Hann kvað ákærða hafa ekið burt á bíl sínum, sem sé svartur og líklega af gerðinni Honda Civic. Bílnum hafi verið lagt fyrir aftan bílana á bílastæðinu og verið í gangi með ljósin á. Vitnið kvað slökkvilið hafa komið á vettvang eftir að þau H hefðu slökk eldinn. Vitnið H, dóttir vitnisins Þ, kom fyrir dóminn og sagði frá atburðum aðfararnætur 17. júní sl. þannig að hún hefði vaknað við eitthvert hljóð og rokið út í glugga og séð ákærða vera að skvetta einhverju inn í bifreiðina V og kveikja í. Síðan hafi hann hlaupið út í bíl, sem staddur var þarna rétt hjá, og ekið í burtu. Aðspurð kvaðst hún vera alveg viss um að þetta hefði verið ákærði enda þekkti hún hann vel. Vitnið kvað bifreið ákærða hafa verið annað hvort dökkbláa eða svarta. Sagðist hún hafa sagt lögreglu númer bílsins á sínum tíma en mundi það ekki nákvæmlega fyrir dóminum. Vitnið staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu sem tekin var af henni 18. júní 2002. Er sú skýrsla í öllum aðalatriðum til samræmis við skýrslu vitnisins fyrir dóminum. Vitnið B, sem býr að [ . . .], kom fyrir dóminn og kvaðst hafa vaknað við háan skell og öskur og því farið út í svefnherbergisglugga og litið út. Hafi hún þá séð svartan lítinn bíl aka í burtu. Hún hafi náð númerinu á honum en myndi það ekki nú þar sem komið væri hálft ár síðan þetta var en taldi sig hafa gefið lögreglu upp númerið. Síðan hafi augu hennar beinst að logandi bíl á stæðinu og vegna öskursins sem hún heyrði hefði hún í fyrstu talið að það væri einhver að brenna inni í bílnum. Þá hafi eigandi bílsins, karlmaður, komið út og annað hvort stjúpdóttir hans eða dóttir með vatnsfötur og hafi vitnið þá farið í fötin og ætlað að ná í slökkvitæki á göngunum en þá hafi lögreglan verið að koma. Aðspurð kvaðst vitnið ekki geta lýst manninum, sem var í bifreiðinni, sem ók á brott. Þá kvaðst hún aðspurð ekki þekkja þau Þ og I en viti að þau búi í næsta húsi. Borin var undir vitnið lögregluskýrsla sem hún gaf 27. júní sl. og staðfesti hún hana. Er hún í samræmi við skýrslu vitnisins fyrir dóminum. Vitnið BH sem býr að [ . . . ] gaf skýrslu fyrir dóminum. Hún kvaðst hafa vaknað upp aðfararnótt 17. júní sl. við brothljóð og farið út að glugganum og þá heyrt einhvern kalla og síðan séð hvar maður fór inn í bíl, bakkaði og sneri við á dökkum bíl sem gæti verið af gerðinni Honda Civic. Kvaðst vitnið síðan hafa hringt á lögregluna. Aðspurð kvaðst vitnið ekki geta lýst þessum manni og kvaðst heldur ekki hafa séð það sem gerðist áður en þetta var. Aðspurð um tengsl sín við Þ sagðist hún ekki hafa þekkt hana á þessum tíma en þær hafi verið nágrannar í lengri tíma. [ . . . ]. Vitnið staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu 21. júní sl. en efni hennar er í samræmi við skýrslu hennar fyrir dóminum. R, rannsóknarlögreglumaður, kom fyrir dóminn en hann tók ljósmyndir á vettvangi af bifreiðinni V og tók sýni úr farþegarými hennar sem send voru til rannsóknar á því hvort fyndust eldhvetjandi efni. Kvað hann sýnin hafa verið tekin úr ökumannssæti bifreiðarinnar V og farþegarými þar í kring. Mestur bruninn hefði verið í kringum ökumannssætið eins og framlagðar myndir beri með sér. Vitnið GK, fyrrverandi dyravörður á veitingahúsinu Astró, kom fyrir dóminn og kvað sig minna að hafa verið að vinna á Astró aðfararnótt 17. júní sl. Hann kvað veitingahúsið vera með leyfi til klukkan hálf sjö sem þýði að þá sé lokað klukkan hálf sex. Hann kvað miðað við að allir gestir væru farnir út klukkan hálf sjö en sagðist ekki muna nákvæmlega hvenær síðustu gestir hefðu farið af staðnum aðfararnótt 17. júní sl. Vitnið kvaðst kannast við ákærða því hann væri félagi félaga vitnisins. Aðspurður kvaðst hann ekki muna eftir að hafa hitt ákærða að morgni 17. júní sl. Hann kvað um 100-200 manns vera að jafnaði inni á veitingastaðnum Astró í einu en í heild kæmu milli 400-600 manns inn á staðinn frá miðnætti til klukkan sex að morgni. Hann kvað engar skýrslur til um fjölda gesta. Tekin var skýrsla í gegnum síma af vitninu RT þar sem hann var staddur á lögreglustöðinni á Bolungarvík. Kvaðst hann hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Astró aðfararnótt 17. júní sl. Hann hafi verið kominn út af staðnum rétt fyrir klukkan sjö. Inni á Astró hafi hann hitt ákærða og hafi þeir farið saman út og verið að spjalla saman fram til klukkan tíu til fimmtán mínútur yfir sjö um morguninn þegar vitnið tók leigubíl í Lækjargötu. Kvaðst hann vera viss um tímasetninguna því konan hans hefði hringt í hann rétt yfir sjö þennan morgun. Í málinu liggur frammi skýrsla Rannsóknastofu í lyfja og eiturefnafræði dags. 24. júní 2002. Þar kemur fram að rannsökuð hafi verið þrjú sýni sem tekin voru af brunavettvangi í þessu máli. Var lagt fyrir rannsóknarstofuna að kanna hvort í sýnunum væru leifar af eldhvetjandi efnum. Fram kemur að niðurstaða rannsóknarinnar hafi verið sú að mjög mikið af lífrænum efnum hafi mælst í sýnunum og hafi samsetningin verið mjög lík í öllum sýnum og samsvarað samsetningu efna í bensíni nema hvað innbyrðis hlutföll efnanna hefðu verið að einhverju leyti frábrugðin því bensínsýni sem til er á rannsóknastofunni. Niðurstaðan væri því sú að sýnin innihéldu leifar bensíns í umtalsverðu magni. Verjandi ákærða ritaði dómara málsins bréf dags. 6. mars sl. þar sem komið var á framfæri því áliti ákærða að hann teldi útilokað að unnt væri, a.m.k. frá 4. hæð hússins[ . . . ], að greina með fullri vissu skráningarnúmer bifreiða á bifreiðastæðinu þar fyrir utan. II. Ákærði hefur neitað sök en framburður hans hefur ekki verið að öllu leyti stöðugur. Ber þar helst í milli að í lögregluskýrslu og fyrir dóminum kvaðst ákærði hafa verið að skemmta sér með stúlkunni [ . . . ] fram til klukkan átta en eftir að aðalmeðferð málsins var hafin nefndi ákærði nafn RT og kvað hann hafa verið með sér í einhvern tíma þennan morgun. Framburðir vitnanna Þ, H og I hafa allir verið á sama veg. Framburður þeirra var staðfastur og trúverðugur en þau báru öll þrjú að þau hefðu séð ákærða bogra inn um bílrúðu bifreiðarinnar V og þar hefði síðan gosið upp eldur. Framburðir annarra vitna styðja framburði þeirra ef frá er talinn vitnisburður vitnisins RT. Þá er þess að gæta að þegar ákærði gaf skýrslu fyrir dóminum við framhaldsaðalmeðferð málsins þann 13. febrúar sl. kvaðst hann hafa verið alla nóttina að skemmta sér með stúlkunni [ . . . ]. Ekki vissi ákærði frekari deili á henni og tókst ekki að hafa upp á henni til að leiða hana fyrir dóminn til skýrslutöku. Við framhaldsaðalmeðferð 27. febrúar sl. nefndi ákærði fyrst að framangreindur RT hefði verið á tali við hann á þeim tíma sem tilkynning barst lögreglu um bílbrunann að morgni 17. júní sl. Með vísan til þessa og þess að frásögn RT er í ósamræmi við framburði framangreindra vitna verður ekki hjá því komist að telja framburð hans ótrúverðugan. Með staðföstum samhljóða framburði vitnanna Þ, I og H, sem studdur er af framburði annarra vitna en RT, þykir vera hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um brot það sem honum er gefið að sök og er réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákærði á að baki nokkurn sakarferil. Þann 24. apríl 1996 hlaut ákærði tveggja ára fangelsisdóm skilorðsbundinn í 2 ár fyrir skjalafals. Ákærði var síðan aftur dæmdur í 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 2 ár þann 19. desember 2001 fyrir fjárdrátt. Þann 1. nóvember 2002 hlaut ákærði 6 mánaða fangelsisdóm fyrir fjársvik og brot á umferðarlögum. Í þeim dómi var dómurinn frá 19. desember 2001 tekinn upp og dæmdur með. Refsing sú er ákærða verður ákveðin nú er hegningarauki við dóminn frá 1. nóvember 2002 sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Ekki verður talið að ákærði eigi sér einhverjar málsbætur. Með vísan til framanritaðs þykir hæfileg refsing ákærða vera fangelsi í 3 mánuði. Af gögnum málsins er ljóst að tjón kæranda er eigin áhætta að fjárhæð 67.000 krónur en hins vegar er fjárhæð bónusmissis vegna kaskótryggingar ekki ljós. Rétt þykir því gegn mótmælum ákærða að vísa þeim hluta skaðabótakröfunnar frá dómi vegna vanreifunar en dæma ákærða til að greiði kæranda 67.000 krónur í skaðabætur. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Stefanía G. Sæmundsdóttir fulltrúi Lögreglustjórans í Reykjavík. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði Þ 67.000 krónur í skaðabætur. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar 160.000 krónur.
|
Mál nr. 401/2014
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 28. maí 2014 þess efnis að X skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hún komi á eða í námunda við heimili [...], að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreindan stað, mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að [...] veiti [...] eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrum hætti.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2014 þar sem lagt var nálgunarbann á varnaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem greinir í dómsorði. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 28. maí 2014 þess efnis að varnaraðili, X, sæti nálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt sé bann við því að hún komi á eða í námunda við heimili [...] að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreindan stað, mælt frá miðju hússins, og að varnaraðili veiti [...] eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrum hætti. Staðfest eru ákvæði hins kærða úrskurðar um þóknun verjanda og réttargæslumanns. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 398/1999
|
Kærumál Lögræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var svipt sjálfræði í sex mánuði. Verulegar líkur voru taldar á að hún væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi og að skortur hennar á innsæi í sjúkdóminn leiddi til þess að hún væri ófær um að ráða persónulegum högum sínum vegna heilsubrests, sbr. a. lið 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. október sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 1999, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Krefst sóknaraðili þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að hún verði svipt sjálfræði. Þá er þess krafist að þóknun skipaðs verjanda hennar vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti verði greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og þóknun talsmanns hans greidd úr ríkissjóði. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði verður að telja verulegar líkur á að sóknaraðili sé haldin alvarlegum geðsjúkdómi, en hún neitar að dveljast á sjúkrahúsi og telur sig heila heilsu. Verður að fallast á með héraðsdómara að skortur sóknaraðila á innsæi í sjúkdóm sinn leiði til þess að hún sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum vegna alvarlegs heilsubrests, sbr. a. lið 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Ingólfs Hjartarsonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 35.000 krónur handa hvorum, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 545/2007
|
Kynferðisbrot Tilraun Skilorð Miskabætur
|
S var í héraði talinn hafa gerst sekur um brot gegn 196. gr., nú 2. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga með því að hafa nýtt sér svefndrunga og ölvunarástand X og reynt að hafa við hana kynferðismök. Sú niðurstaða var staðfest fyrir Hæstarétti. Við ákvörðun refsingar S var m.a. litið til þess að brot hans beindist gegn persónu- og kynfrelsi konu sem hann vissi að hafði átt við erfiðan geðsjúkdóm að stríða og þess að brotið hefði haft verulegar andlegar afleiðingar fyrir hana. Þótti refsing S hæfilega ákveðin fangelsi í tólf mánuði en þar af voru níu mánuðir skilorðsbundnir með hliðsjón af verulegum drætti sem varð á rannsókn málsins og því að S hafði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þá þótti S með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til X sem þóttu hæfilega ákveðnar 500.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. september 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, að refsing verði þyngd og hann dæmdur til að greiða X 1.000.000 krónur með vöxtum eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Fallist er á með héraðsdómi að sannað sé að ákærði hafi notfært sér svefndrunga og ölvun X til þess að reyna að hafa við hana kynferðismök. Brot hans er réttilega heimfært til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi og er refsing hans jafnframt hæfilega ákveðin þar. Að teknu tilliti til þess verulega dráttar, sem varð á rannsókn málsins, svo og að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, er rétt að binda hluta refsingarinnar skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um bætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sturla Sigurgeirsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Fresta skal fullnustu níu mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 614.428 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 22. febrúar 2007 á hendur Sturlu Sigurgeirssyni, kennitala [...],[...], Reykjavík, fyrir kynferðisbrot gegn X, kennitala [...], framin í Reykjavík, með því að hafa: 1) Síðla árs 2003, á heimili X að [...], reynt að setja getnaðarlim sinn í kynfæri hennar þar sem hún svaf í rúmi sínu og þannig notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum. 2) Að morgni fimmtudagsins 3. nóvember 2005, á heimili X að [...], reynt að setja getnaðarlim sinn í kynfæri hennar þar sem hún svaf í rúmi sínu, haldið henni fastri er hún vaknaði við þetta og þröngvað eða reynt að þröngva henni með ofbeldi til samræðis. Er brot ákærða samkvæmt 1. lið talið varða við 196. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992, en samkvæmt 2. ákærulið aðallega við 194. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við sömu lagagrein sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu X er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2005 til þess dags er mánuður var liðinn frá því að bótakrafa var birt ákærða, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, til greiðsludags. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af ákæru. Komi hins vegar til sakfellingar sé heimfærslu til 194. gr. almennra hegningarlaga andmælt og þess krafist að hann verði þá dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfi og að hún verði þá bundin skilorði. Þá verði bótakröfu í ákæru vísað frá dómi en hún annars lækkuð verulega. Loks verði allur sakarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnar- og réttargæsluþóknun til handa verjanda. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu barst lögreglu tilkynning kl. 08.19, fimmtudaginn 3. nóvember 2005, um að nauðgun hefði átt sér stað í íbúð að [...], Reykjavík. Er lögreglumenn komu á vettvang kl. 08.35 hafi A, sem tilkynnt hafi um atvikið, tekið þar á móti þeim. Í íbúðinni hafi einnig verið X og hafi henni augljóslega verið mikið niðri fyrir. Hafi hún verið klædd hvítum bol og hvítum nærbuxum. Hafi A tjáð lögreglu að hann hafi verið gestkomandi hjá X um nóttina, ásamt ákærða, og hafi þau öll setið þar við drykkju. Kvaðst A hafa sofnað ölvunarsvefni í sófanum og er hann vaknaði hafi hann séð hvar X var að henda ákærða út úr íbúðinni. Hefði hún þá sagt honum að ákærði hefði nauðgað henni. Kemur og fram í frumskýrslunni að lögreglumenn hafi í framhaldi flutt X, í fylgd A, á neyðarmóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss til skoðunar. Jafnframt hafi lögreglumenn farið að heimili ákærða að [...] og handtekið hann þar. Hafi hann verið fluttur á lögreglustöð þar sem framkvæmd hafi verið á honum réttarlæknisfræðileg skoðun. Þá hóf lögregla rannsókn á meintum brotavettvangi. Er lögreglan hafði tal af X á neyðarmóttökunni kvaðst hún hafa orðið fyrir nauðgun af hendi ákærða. Hafi þau tvö, ásamt A, verið að skemmta sér kvöldið áður. Er liðið hafi á kvöldið hafi ákærði farið heim til sín en A sofnað ölvunarsvefni í sófa í íbúð X. Kvaðst X hafa verið búin að klæða sig í náttkjól og í þann mund að fara að sofa er ákærði hafi komið inn í íbúðina og nauðgað henni. Kvaðst X vilja kæra atburðinn. Kemur fram í lögregluskýrslunni að X hafi verið í miklu uppnámi en jafnframt virst undir annarlegum áhrifum. Hafi hún þjáðst af geðsjúkdómum og hafi verið á sterkum lyfjum vegna þeirra. Miðvikudaginn 9. nóvember 2005 óskaði X eftir að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir að hafa nauðgað henni umrædda nótt. Kemur fram í lögregluskýrslu sem tekin var þá af henni að ákærði hefði farið heim til sín um miðnættið eftir að hafa verið, ásamt henni og A, við drykkju á heimili hennar um kvöldið. Hafi A lagst til svefns í sófa í íbúðinni en hún sjálf hafi lagst til svefns í rúmi sínu, sem sé í sama rými og sófinn. Hafi hún svo vaknað við það, einhvern tímann um morguninn, að ákærði barði að dyrum. Kvaðst hún ekki viss hvort hún eða A hafi opnað fyrir honum en hann hafi í það minnsta komist inn í íbúðina. Einhvern tímann í framhaldi kvaðst X hafa vaknað upp við að ákærði hafi verið búinn að klæða hana úr nærbuxunum og hafi verið að reyna að hafa við hana mök með því að reyna að koma lim sínum inn í leggöng hennar. Hafi ákærði haldið höndum hennar niðri og við það hafi ól á úri hennar slitnað. Hún hafi þó barist á móti honum, náð að koma honum ofan af sér og hrekja hann út úr íbúðinni með barsmíðum. Hafi þetta staðið mjög stutt yfir og hafi hún ekki náð að kalla á hjálp, enda hafi hún verið að berjast við ákærða til að hann færi af henni. Hann hafi hins vegar á meðan á þessu stóð sagt eitthvað á þá leið: „Slappað af X.“ A hafi fyrst vaknað þegar hún hafi verið búin að hrekja ákærða út og hafi hann hringt á lögreglu stuttu síðar. Kvaðst X telja að ákærði hefði ekki verið með smokk og að hann hefði ekki haft sáðlát við þessar aðfarir. Eftir að hafa skýrt frá ofangreindu kvaðst X einnig vilja kæra ákærða fyrir annað atvik sem gerst hefði síðla árs 2003, en þá hafi hún búið í íbúð að [...], við hliðina á íbúð ákærða. Kvaðst X í umrætt sinn hafa verið að skemmta sér, ásamt ákærða og fleira fólki, og sofnað í framhaldi ölvunarsvefni uppi í rúmi sínu í öllum fötunum. Hafi hún þá vaknað við það að ákærði hafi verið búinn að klæða hana úr að neðan, úr buxum og nærbuxum, en hann hafi sjálfur verið búinn að klæða sig úr öllum fötum. Hafi hann þá verið að reyna að troða lim sínum inn í leggöng hennar. Hafi hún náð að komast frá honum og reka hann út. Kvaðst hún hvorki hafa sagt frá þessu atviki né leitað sér aðstoðar vegna þess hjá læknum eða öðru fagfólki. Hún hafi hins vegar í kjölfar þess verið lögð inn á geðdeild, en hún hafi verið þunglyndis- og kvíðasjúklingur frá árinu 1990. Eigi hún til að missa minnið ef hún reiðist mikið og þar af leiðandi sé minni hennar af þessum atvikum ekki fullkomið. Er tekin var lögregluskýrsla af ákærða að viðstöddum verjanda, strax eftir handtöku hans að morgni fimmtudagsins 3. nóvember, kannaðist hann við að hafa verið við drykkju ásamt X og A í íbúð X nóttina á undan. Kvaðst hann þó lítið muna eftir atburðum næturinnar enda lendi hann í því að muna ekki eftir atvikum þegar hann drekki, eða fá svokallað „blackout“. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa haft mök við X þá um nóttina. Hins vegar hafi hann haft mök við hana áður eða um hálfu ári fyrr. Tekin var aftur lögregluskýrsla af ákærða, miðvikudaginn 28. júní 2006, en þá hafði X sett fram kæru á hendur honum eins og að framan greinir. Er í upphafi lögregluskýrslu þessarar tekið fram að ákærða hafi verið kynntur réttur hans til að njóta aðstoðar verjanda en hann hafi ekki viljað nýta sér þann rétt að svo stöddu. Er í lögregluskýrslu þessari haft eftir ákærða að hann teldi sig muna betur eftir atvikum en áður. Er og haft eftir honum að einhvern tímann umrædda nótt hafi þau X og A sofnað. Síðan segir : „Ég veit ekki hvort að það fóru að koma hjá mér hugsanir um að sofa hjá X, en það gæti verið að ég þjáist af kynlífsfíkn og klámfíkn. Síðan er það næsta sem ég veit er að ég er farinn að eiga við X þar sem hún lá sofandi í rúminu en hún vaknaði við það og varð skiljanlega mjög reið og henti mér út og vakti við það A. Ég veit ekki hvað ég fór langt en ég man eftir því að hafa verið farinn að káfa á X en síðan fór ég í svokallað „blackout“ þannig að ég man ekkert frekar af því sem gerðist en það gerist stundum fyrir mig. Það næsta sem ég man er það að X var að henda mér út. Ég veit hreinlega ekki hvort ég náði að hafa mök við hana en A sagði mér síðar að hún hafi verið með áverka í klofinu.“ Þá er haft eftir ákærða að sú frásögn sé „hárrétt“ sem höfð er eftir A í lögregluskýrslu, sem tekin var af honum 9. nóvember 2005, að X hafi komið til hans, eftir að hafa hent ákærða út úr íbúðinni, og sagt honum að ákærði hefði nauðgað sér. Þá er eftirfarandi haft eftir ákærða varðandi atvikið sem lýst er í ákærulið 1: „Síðan vil get ég sagt að svona gæti hafa gerst áður þar sem ég vaknaði einu sinni við hliðina á X, uppi í rúmi og þá sá ég að X var í rusli, leið illa. Ég spurði hana hvað væri að en þá sagði hún að ég hefði gert eitthvað svipað, s.s. að ég hefði nauðgað sér og barið sig. Ég mundi ekkert eftir því og geri ekki enn og það sá ekkert á henni. Ég veit ekki hvort það gerðist eða ekki. Ég lét hana hafa tíu þúsund krónur og síðar fjögur þúsund krónur vegna þessa, sem einskonar skaðabætur.“ Í málinu liggur frammi skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á X, sem framkvæmd var á neyðarmóttöku slysadeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss 3. nóvember 2005 kl. 12.30. Haft er þar eftir henni að ákærði hafi tekið hana og ýtt henni ofan í sófa, dregið hana úr nærbuxunum og nauðgað henni í gegnum leggöng. Hún hafi reynt að streitast á móti. Hafi hún verið óviss um hvort hann fékk sáðlát en þegar hann hafi staðið upp hafi hún hent honum út. Kemur og fram að ákærði hafi haldið handleggjum hennar. Um ástand hennar við skoðun segir að hún hafi verið ölvuð og þreytuleg og að hún hafi verið reið út í ákærða. Um tilfinningalegt ástand hennar er merkt við að hún hafi verið fjarræn, eirðarlaus og óttaslegin. Þá er merkt við að kreppuviðbrögð hafi einkennst af skjálfta og hrolli. Í niðurstöðum læknis segir að X hafi verið úrvinda af þreytu vegna áfengisneyslu og svefnleysis. Við skoðun hafi ekki sést nein merki um ofbeldi á líkama hennar nema að við leggangaopið sé afrifa í slímhúðinni sem gæti hafa orsakast við nýlegar samfarir. Tekið var blóðsýni úr X er hún var skoðuð á neyðarmóttöku og var það rannsakað hjá lyfjafræðistofnun. Í matsgerð, sem dagsett er 29. maí 2007, kemur fram að alkóhól í blóði hafi verið 2,11. Í skýrslu tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík 29. nóvember 2005 kemur fram að engin lífsýni sem nothæf geti talist til DNA-kennslagreiningar hafi fundist við rannsókn á sængurfatnaði, fötum og öðrum munum. Þá liggur fyrir matsgerð lyfjafræðistofnunar, dags. 29. maí 2007, þar sem fram kemur að alkóhól í blóði hans hafi mælst 2,01. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði neitar sakargiftum samkvæmt báðum liðum ákæru. Skýrði ákærði svo frá að hann væri öryrki vegna geðsjúkdóms en hann hefði verið greindur með geðhvörf sem haldið væri í skefjum með inntöku lyfja. Þá hafi hann átt við áfengissýki að stríða og væri drykkja hans það mikil að þeir dagar væru færri sem hann drykki ekki en þeir sem hann drykki. Kvaðst ákærði telja að góður kunningsskapur hafi verið á milli hans og X, en íbúðir þeirra hafi verið samliggjandi er þau bjuggu bæði að [...]. Hafi hann flutt inn í íbúð sína á árinu 2001 en hún hafi flutt inn nokkru seinna. Aðspurður um sakargiftir í ákærulið 1 kvað ákærði þær vera rangar. Hann kvaðst hins vegar kannast við að hafa átt kynferðislegt samneyti við X en það hafi verið með samþykki beggja. Hefði þá allt bent til þess að þau hefðu haft samfarir enda kvaðst hann hafa vaknað við hliðina á henni eftir „blackout“. Hafi hún þá verið klædd bol en hann verið allsnakinn. Hafi hún ekki gert neinar athugasemdir við hann vegna þessa í það skiptið. Hann sagðist ekki vera viss um hvenær þetta var en það gæti hafa verið á árinu 2003. Þá sagði ákærði að rétt væri eftir sér haft í skýrslu, sem tekin var af honum hjá lögreglu 30. júní 2006, að einhverju sinni hafi hann vaknað upp við hliðina á X og hún hafi þá sagt hann hafa meðal annars nauðgað sér og barið sig. Hann kvaðst hins vegar ekki minnast þess sjálfur að þetta hefði gerst þannig í raun. Þá kannaðist hann við að hafa látið hana tvívegis fá peninga, tíu og fjögur þúsund krónur, til þess að greiða skuldir. Hafi það eingöngu verið gert í greiðaskyni, eins og fleiri dæmi væru um á milli þeirra, en ekki beint hugsað sem skaðabætur. Ákærði var spurður hvort verið gæti að umrætt atvik hefði átt sér stað í byrjun febrúarmánaðar 2004, þar sem haft væri eftir X í vottorði Gísla Á. Þorsteinssonar geðlæknis, að hún hefði orðið fyrir líkamsárás og tilraun til nauðgunar í byrjun febrúar 2004, skömmu áður en hún var lögð þar inn á bráðadeild. Svaraði ákærði þá þannig að hann myndi eftir að X hefði verið lögð inn stuttu eftir að hún hefði „sagt honum frá þessu“ en þá hafi hann ekkert endilega búist við að hún vildi tala við hann meir. Varðandi 2. lið ákærunnar skýrði ákærði svo frá að um miðnætti aðfaranætur fimmtudagsins 3. nóvember 2005 hafi hann verið staddur heima hjá sér er hann heyrði símleiðis í A. Hafi það svo einhvern veginn þróast þannig að hann fór til þeirra X þar sem þau hafi verið við bjórdrykkju á heimili hennar. Hafi þau setið þar öll við drykkju en hann teldi þó að hann hefði í tvígang skroppið út um nóttina. Í fyrra skiptið til að kaupa sígarettur í 10-11 en í síðara skiptið til að redda meira áfengi. Undir morgun hafi þau X og A sofnað, hann í sófanum en hún í rúmi sínu, en sjálfur kvaðst ákærði hafa haldið drykkjunni eitthvað áfram. Dvöl hans í íbúðinni umrædda nótt hafi svo endað með því að X hafi beðið hann að fara vegna ágreinings milli þeirrar. Spurður hvort hann hafi haft einhver kynferðisleg afskipti af X þar sem hún lá í rúmi sínu umrætt sinn sagði ákærði að hann myndi þetta ógreinilega en hann myndi þó að hann „hefði eitthvað verið utan í henni“ en hann myndi það þó ekki nákvæmlega. Spurður nánar með hvaða hætti það hefði verið kvaðst ákærði kjósa að neita að svara þeirri spurningu. Ákærði var þá spurður hvort rétt væri haft eftir honum í framangreindri lögregluskýrslu þar sem segi: „Ég veit ekki hvort að það fóru að koma hjá mér hugsanir um að sofa hjá X, en það gæti verið að ég þjáist af kynlífsfíkn og klámfíkn. Síðan er það næsta sem ég veit er að ég er farinn að eiga við X þar sem hún lá sofandi í rúminu en hún vaknaði við það og varð skiljanlega mjög reið og vakti við það A.“ Kvað hann þetta rétt eftir sér haft og að þetta hefði atvikast með þessum hætti en hann kvaðst þó ekki tilbúinn að lýsa því frekar með hvaða hætti hann hefði verið farinn að „eiga við X“. Ákærði var og spurður hvort eftirfarandi umsögn í sömu lögregluskýrslu væri rétt eftir honum höfð: „Ég veit ekki hvað ég fór langt en ég man eftir að hafa verið farinn að káfa á X en síðan fór ég í svokallað „blackout“ þannig að ég man ekkert frekar af því sem gerðist en það gerist stundum fyrir mig. Ég veit hreinlega ekki hvort að ég náði að hafa mök við hana en A sagði mér síðar að hún hafi verið með áverka í klofinu.“ Svaraði ákærði því til að hann væri ekkert viss um að þetta væri rétt eftir sér haft. Gerð skýrslunnar hefði tekið langan tíma auk þess sem komið hefði í ljós að málinu væri ekki lokið með þessari skýrslutöku. Hann hefði því verið orðinn óþolinmóður og verið tregur til að undirrita skýrsluna auk þess sem hann hafi ekki haft næga einbeitingu til að geta almennilega lesið hana yfir. Lögreglumaðurinn hafi svo lesið hér og þar úr skýrslunni. Hefði einhverju verið breytt en síðan kvaðst ákærði hafa viljað losna frá þessu og komast burt. Rétt væri að hann fái oft svokallað „blackout“ en hins vegar væri orðalagið: „Ég veit hreinlega ekki hvort ég náði að hafa við hana mök“ ekki rétt því það benti til þess að hann hefði verið ákveðinn í að reyna að hafa mök við X en hann minntist þess ekki að þessu hafi verið svo farið. Sérstaklega spurður um rispur sem greinst höfðu á bringu hans við læknisskoðun, eftir að hann var handtekinn, sagðist ákærði telja að þær væru af hans eigin völdum. Ákærði kvaðst hafa verið allsgáður er hann gaf framangreinda lögregluskýrslu 30. júní 2006. Hins vegar hefði verjandi hans ekki verið viðstaddur skýrslutökuna þar sem lögreglumaðurinn sem tók hana hefði blekkt sig. Lögreglumaðurinn hefði sagt að hann þyrfti eingöngu að gera þessa skýrslu til að ljúka þessu máli en að það færi ekkert fyrir dóm. Ákærði taldi sig hafa vitað að hann ætti rétt á aðstoð verjanda og að hann þyrfti ekki að tjá sig án aðstoðar hans. Hafi ákvörðun hans um að afþakka aðstoð verjanda við skýrslutökuna helgast af þessari yfirlýsingu lögreglumannsins. Ákærði sagði að tengsl þeirra X hefðu haldist óbreytt allt fram að atvikinu sem ákæruliður 2 lýtur að. Eftir það atvik hafi þau talað saman símleiðis í nokkur skipti og einu sinni hafi hann bankað hjá henni og hún þá hleypt honum inn. Spurður út í umsögn í læknisvottorði Kristófers Þorleifssonar, um að ákærði hefði tjáð honum í viðtali 29. nóvember 2006 að hann hefði farið inn í íbúð X, háttað hana úr og átt við hana mök, kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa sagt þetta við lækninn og að hann skilji ekki hvaðan læknirinn hafi þetta. Sagðist ákærði hafa sagt lækninum nákvæmlega það sama og hann sagði í skýrslutökunni hjá lögreglu. X kvað þau ákærða hafa búið á sama stigagangi fjölbýlishúss og verið kunningjar. Aðspurð um kæruefni samkvæmt ákærulið 1 sagði X að umrætt sinn hefði hún orðið vör við það þegar hún vaknaði að hún væri ekki í neinu að neðan. Hafi þetta verið á árinu 2003, líklega í febrúar, en hún hafi þá verið nýflutt í húsið. Er hún var spurð hvort þetta gæti hafa verið síðar á árinu 2003 kvaðst hún ekki muna það. Sagði hún að þegar hún vaknaði hefði ákærði verið inni í íbúðinni en íbúðin sé aðeins eitt herbergi. Hún kvaðst þó ekki muna nákvæmlega hvar hann var en hann hafi allavega ekki verið uppi í rúmi hennar. Líklega hafi hann setið einhvers staðar í herberginu. Hafi hann verið alklæddur, í skyrtu og buxum. Hafi þau verið við drykkju í íbúðinni um nóttina ásamt A og konu sem kölluð sé B, en þau tvö síðastnefndu hafi verið farin úr íbúðinni er vitnið fór að sofa. Hafi mikið verið drukkið umrætt kvöld. Kvaðst vitninu ekkert hafa litist á sjálfa sig þegar hún vaknaði því hún hafi verið komin í mikið kvíðakast og rugl. Aðspurð nánar um þetta sagðist vitnið á þessum tíma hafa verið mjög illa haldin vegna geðsjúkdóma sem hrjái hana. Þá hafi hún neytt töluverðs áfengis á umræddu tímabili og eigi til að fá svokallað „blackout“. Hafi hún verið greind með þunglyndi og ofsakvíða og hafi þetta versnað mjög síðan árið 1996. Hún kvað samgang hafa verið áfram á milli þeirra ákærða eftir umræddan atburð en hún kannaðist ekki við að hafa haft lykil að íbúð hans eins og ákærði hefur borið. Spurð hvort þau ákærði hefðu haft kynmök á þessu tímabili kannaðist hún ekki við það. Vitnið var spurt hvort eftirfarandi umsögn í lögregluskýrslu, sem hún gaf 9. nóvember 2005, væri rétt eftir henni höfð: „X kveðst síðan hafa vaknað við það að Sturla var búin að klæða sig úr að neðan, buxum og nærbuxum, en hann sjálfur hafi verið búinn að klæða sig úr öllum fötum, og hafi X vaknað við það að hann hafi verið að reyna að troða lim sínum inn í leggöng hennar.“ Svaraði vitnið þá „Þetta var alla vega góð tilraun“. Ítrekað aðspurð um þetta sagði X fyrst að þetta væri rétt eftir sér haft en bætti því við að alla vega hefði hann verið að reyna að fá hana í rúmið. Hún hefði síðan sofnað og ákærði mætti ekki sjá sofandi kvenmann án þess að afklæða hann. Alla vega hefði hann afklætt hana. Vitnið tók og fram að minni hennar væri ekki gott vegna geðrænna veikinda sinna og ætti hún til að missa minnið ef hún reiddist mjög mikið. Þá hefði hún og verið mjög spennt á taugum, meðal annars vegna þessa máls. Er hún var spurð hvort verið gæti að umræddur atburður hefði gerst stuttu áður en hún var lögð inn á bráðamóttöku geðdeildarinnar eða í byrjun febrúar 2004, eins og haft er eftir henni í læknisvottorði Gísla Á. Þorsteinssonar geðlæknis, svaraði hún að það gæti verið. Aðspurð um kæruatriði samkvæmt 2. ákærulið sagði vitnið að þau A og ákærði hefðu verið við drykkju umrætt kvöld og hefði því lokið þannig að ákærði yfirgaf íbúðina en A fékk að gista á sófa í herberginu. Sjálf kvaðst hún hafa háttað sig ofan í rúm og sofnað. Undir morgun kvaðst hún hafa orðið vör við að ákærði kæmi aftur inn í íbúðina. Hafi hún stuttu síðar, líklega milli kl. fimm og sex, vaknað við það að ákærði var ofan á henni og hélt henni. Kvaðst hún þá hafa verið í náttkjólnum og í nærbuxum innan undir. Ákærði hafi hins vegar verið í gallabuxum og skyrtu sem hafi verið hneppt frá honum. Hafi ákærði verið að reyna að færa hana úr nærbuxunum. Kvaðst vitnið hafa reiðst þá mjög og náð að koma honum ofan af sér og síðan út úr íbúðinni. Hafi þetta allt gerst mjög snöggt og gæti hún ekki munað hvort ákærða hafi tekist að koma henni úr buxunum. Hann hefði hins vegar reynt að halda höndunum á henni. Hann hafi þó hvorki hótað henni né beitt hana öðru ofbeldi. Ekki minntist hún þess að hafa klórað ákærða í þessum átökum né kallað á hjálp. Þá hafi ólin á úri hennar farið í sundur í átökunum því hún hafi eftir á tekið eftir að úrið lá í rúminu með sundurslitna ól. Eftir að ákærði var farinn út kvaðst vitnið hafa fengið sér einn eða tvo bjóra og reynt að jafna sig. Hafi hún sagt A frá því sem gerst hefði en hann hefði vaknað þegar hún var að reka ákærða út. Hafi hann fljótlega kallað til lögreglu en vitnið kvaðst ekki hafa viljað tilkynna atburðinn til lögreglu. Hafi það því verið ákvörðun A að kalla hana til. Þegar vitnið var spurt út í þann framburð sinn hjá lögreglu, að hún hefði í greint sinn vaknað við að ákærði var búinn að klæða hana úr nærbuxunum og verið að reyna að hafa við hana mök með því að koma limi sínum inn í leggöng hennar, kvaðst hún ekki muna þetta í smáatriðum. Hún kvaðst hins vegar kannast við að hafa lýst þessu svo hjá lögreglu. Hún gæti hins vegar ekki munað þetta vel. Er hún var spurð hvort hún teldi sig hafa munað þetta betur þegar hún gaf skýrslu sína hjá lögreglu sex dögum eftir meintan atburð játaði hún því hikandi. Spurð hvort hún teldi að þau geðlyf sem hún tæki nú hefðu einhver áhrif á minni hennar við skýrslugjöf hennar fyrir dóminum taldi vitnið svo ekki vera. Þá var vitnið innt eftir hvort hún kannaðist við þá frásögn sem lögreglumaður hafði eftir henni á neyðarmóttökunni að ákærði hefði komist inn í íbúðina þegar hún var að búa sig undir að fara að sofa og nauðgað henni. Kvaðst hún þá ekki muna sérstaklega eftir þessu samtali við lögreglumanninn. Ekki kvaðst hún heldur neitt geta tjáð sig um þá umsögn sem Jóhanna Jónasdóttir læknir skráði eftir henni á neyðarmóttökunni, að ákærði hefði ýtt henni ofan í sófann, dregið hana úr nærbuxunum og nauðgað henni gegnum leggöng. Vitnið kvaðst aldrei hafa haft nein kynferðisleg samskipti við ákærða af fúsum og frjálsum vilja. Þorsteinn Þór Guðmundsson lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang 3. nóvember 2005. Hann mundi ekkert eftir atvikum en staðfesti frumskýrslu sem hann gerði um málið. Þórir Ingvarsson lögreglumaður kvaðst hafa rætt við X á neyðarmóttökunni. Kvaðst hann hafa handskrifað eftir henni á staðnum umsögn hennar en síðan hafi hann unnið úr því þá formlegu skýrslu sem fyrir liggi í málinu. Hafi hún í samtalinu meðal annars skýrt honum frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðisofbeldi af hendi tilgreinds manns. Ástand hennar hafi verið fremur dapurt. Hún hafi verið eitthvað ölvuð og hafi hún átt erfitt með að segja frá því sem gerðist. Spurður út í skýrslu sem hann tók af ákærða 30. júní 2006 og ástæðu þess að verjandi ákærða hafi þá ekki verið viðstaddur sagði hann að illa hefði gengið að finna tíma sem hentaði bæði verjanda og ákærða. Þegar þetta hefði borist í tal við ákærða við boðun hans hefði ákærði óskað eindregið eftir að fá að gefa skýrsluna enda þótt verjandinn yrði þá ekki viðstaddur. Kvaðst vitnið ekki hafa talið ástæðu til að meina honum það. Kvaðst hann ekki muna annað en að ástand ákærða hefði verið ágætt við yfirheyrsluna og ekki annað að sjá en að hann væri vel hæfur til að gefa skýrslu. Þá sagði hann fráleitt að hann hefði sagt ákærða að mál þetta yrði fellt niður að lokinn skýrslutöku yfir honum. Er Þórir var spurður um mismunandi notkun hans á gæsalöppum í skýrslum sem hann tók af ákærða sagðist hann nota gæsalappir í þeim tilvikum þegar hann hefur framburðinn mjög nákvæmlega eftir skýrslugjafa og geri hann sér þá far um að nota sem mest orðalag viðkomandi. Sigurður Sigurbjörnsson lögreglumaður, sem ritaði undir sem vottur við lögregluskýrslu sem tekin var af ákærða 30. júní 2006, kvaðst ekki minnast annars en að ákærði hefði þá verið allsgáður. Sagðist hann eingöngu hafa verið viðstaddur er ákærði las skýrslu sína yfir, staðfesti hana og undirritaði. A kvaðst hafa verið staddur aðfaranótt 3. nóvember 2005 í íbúð X og verið þar við drykkju ásamt ákærða og henni. Kvaðst hann ekki hafa orðið var við að þau hefðu neitt verið að draga sig saman umrætt sinn. Hins vegar vissi hann til þess að góður vinskapur hefði verið á milli þeirra. Sjálfur kvaðst hann hafa þekkt X um langt skeið en ekkert kynferðislegt samband hefði verið á milli sín og hennar. Á sama hátt hefði hann þekkt ákærða vel og engin óvild hefði verið á milli þeirra. Hafi þau öll verið orðin mjög ölvuð og kvaðst A loks hafa lagst til svefns og sofnað áfengisdauða í sófanum í íbúðinni. Kvaðst hann telja að ákærði hefði þá setið á móti honum en sagðist ekki muna hvar X var þá. Hafi hann svo vaknað við mikinn hávaða sem stafaði af því að X hafi þá verið að henda ákærða út úr íbúðinni. Hafi ákærði verið kominn út úr íbúðinni þegar hann vaknaði. X, sem klædd hafi verið í ljósan náttslopp, hafi þá sagt honum að ákærði hefði nauðgað sér án þess að lýsa því nokkuð nánar. Hann kvaðst hins vegar hafa spurt hana hvort hún vildi ekki leita til lögreglunnar en hún hafi þá neitað því. Honum hafi hins vegar sýnst andlegt ástand X það slæmt að honum hafi ekki litist á blikuna. Hafi hún virst sem ein taugahrúga. Hafi henni verið mikið niðri fyrir og hún hafi grátið. Kvaðst hann því hafa metið stöðuna þannig að eitthvað alvarlegt hefði gerst. Hafi hann því ákveðið að hafa sjálfur samband við lögreglu og óska eftir athugun hennar á málinu. Hafi hann gert það strax og telji hann að lögreglan hafi komið á staðinn fimmtán til tuttugu mínútum síðar. Jóhanna Jónasdóttir læknir staðfesti að hún hefði skoðað X á neyðarmóttökunni og gert þá skýrslu sem þar var unnin vegna skoðunarinnar. Kvaðst hún hafa reynt að skrá niður frásögn hennar af atburðinum eins nákvæmlega og unnt var. Hafi X meðal annars virst kvíðin, hrædd og ósofin. Fersk afrifa utan við leggangaop gæti gefið vísbendingu um nýlegar samfarir en þyrfti ekki að gera það. Slíkar afrifur grói yfirleitt á tveimur til þremur sólarhringum. Þá gæfi slík afrifa heldur enga vísbendingu um hvort ofbeldi hefði verið beitt ef um samfarir hafi verið að ræða. Kristófer Þorleifsson, sérfræðingur á geðdeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, staðfesti að hann hefði unnið læknisvottorð um andlegt ástand ákærða, dags. 10. janúar 2007. Kom fram hjá honum að ákærði hefði skýrt honum frá því við skoðun hinn 29. nóvember 2006, vegna framkominnar kæru um nauðgun, að umrætt sinn hefði hann farið inn í íbúð konunnar sem kærði hann. Þau hefðu bæði verið drukkin og hefði hann háttað hana úr og átt við hana mök. Kvaðst vitnið telja að ákærða hafi tekist allvel, með lyfjainntöku, að halda einkennum geðhvarfasýki sinnar í skefjum og hafi dómgreind hans því ekki átt að vera brengluð vegna hennar. Hins vegar væri áfengissýki ákærða hans aðalvandamál í dag. Mætti því segja að ákærði væri brenglaður ef hann væri drukkinn en að hann væri í lagi ef hann væri ódrukkinn. Helgi Guðbergsson læknir framkvæmdi réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða strax eftir handtöku hans. Taldi hann að rispa framan á bringu hans hefði verið nýleg og að hún gæti samrýmst því að ákærði hefði fengið hana í nýlegum átökum, þess vegna eftir neglur. Gísli Á. Þorsteinsson, læknir á geðsviði Landspítala-háskólasjúkrahúss, kvaðst hafa haft X til meðferðar í alllangan tíma. Staðfesti hann vottorð sem hann gaf út um andlegt heilbrigði X hinn 7. mars 2007. Kom meðal annars fram hjá Gísla að X hefði haft orð á því, þegar hún var lögð inn á geðdeildina í febrúar 2004, að hún hefði orðið fyrir árás og verið rænd. Hún hefði hins vegar ekki minnst á að hún hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi fyrr en löngu síðar. Gísli sagði að X væri haldin langvinnum þunglyndissjúkdómi sem ylli ekki í sjálfu sér minnisleysi. Hins vegar, ef viðkomandi kæmist í tilfinnanlegt uppnám eða kæmist í aðstæður sem virkuðu framandi og jafnvel ógnvekjandi á hann, væri honum hættara við minnisleysi en ella. Taldi Gísli ekki útilokað að sumir gætu upplifað þá stöðu sem ógnvekjandi sem X hafi verið í sem vitni hér fyrir dómi, það er að koma fyrir dóm sem meintur brotaþoli að ákærða viðstöddum. Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, staðfesti að engin lífsýni hefðu fundist í þeim gögnum sem haldlögð voru á vettvangi sem gætu talist nothæf til DNA-kennslagreiningar. Kristján Friðþjófsson rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu tæknideildar um skoðun á vettvangi. Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur staðfesti vottorð sitt sem hún gaf vegna viðtala sem hún tók við X á vegum neyðarmóttökunnar á tímabilinu 10. maí 2005 til 24. ágúst 2006. Kvaðst hún telja að þau einkenni sem hún lýsir í vottorðinu gætu vel samrýmst því að X hefði orðið fyrir áfalli vegna þeirra brota sem hún telji sig hafa orðið fyrir af hendi ákærða. Sálræn áföll sem hún hafi orðið fyrir fyrr á lífsleiðinni gætu ekki skýrt þá áfallaröskun sem hún virtist hafa orðið fyrir. Guðrún Blöndal, geðhjúkrunarfræðingur á geðsviði Landspítala-háskólasjúkrahúss, sagði X hafa verið dagsjúkling á deildinni, sem staðsett sé að [...], allt síðan hún flutti þangað á árinu 2003. Sagði hún X hafa skýrt sér frá því fyrir nokkrum mánuðum að ákærði hefði leitað á hana með því að þreifa á henni og reyna að setja getnaðarlim sinn inn í hana. Hefði X eingöngu sagt sér frá öðru tilvikanna, það er hinu síðara. Taldi Guðrún að X hefði eftir þennan atburð virst kvíðnari, einangrað sig meira og virst verr haldin af þunglyndi sínu en áður. Niðurstaða í ákærulið 1. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa síðla árs 2003 reynt að setja getnaðarlim sinn í kynfæri X þar sem hún svaf í rúmi sínu og þannig notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum. Sakargiftir á hendur ákærða vegna þessa atviks komu fyrst fram þegar tekin var lögregluskýrsla af X 9. nóvember 2005 vegna kæru hennar á hendur ákærða um tilraun til nauðgunar sem fjallað er um í ákærulið 2. Skýrði hún þá frá því að hún hefði einhvern tímann síðla árs 2003 vaknað við það að ákærði hafi verið búinn að klæða hana úr að neðan, úr buxum og nærbuxum, en hann hafi jafnframt sjálfur verið búinn að klæða sig úr öllum fötum. Hafi hann þá verið að reyna að troða lim sínum inn í leggöng hennar. Hafi hún náð að komast frá honum og reka hann út. Eins og áður hefur verið rakið lýsti hún þessum atburði hins vegar nokkuð á annan veg er hún gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnisburður hennar, sem var nokkuð reikandi og á köflum mótsagnakenndur, sem hugsanlega má rekja til þess geðsjúkdóms sem hún er haldin samkvæmt vætti Gísla Á. Þorsteinssonar geðlæknis, verður ekki skilinn á annan veg en þann að ákærði hafi ekki verið við hlið hennar þegar hún vaknaði. Hafi hann setið á stól annars staðar í herberginu og verið fullklæddur, en þá hafi hann verið búinn að klæða hana úr að neðan. Þá hefur vitnisburður hennar um það hvenær umrætt atvik á að hafa gerst verið nokkuð á reiki. Enda þótt X hafi ítrekað verið spurð út í rás atvika í umrætt sinn verður ekki af vitnisburði hennar fyrir dómi ráðið svo ótvírætt sé að ákærði hafi reynt að setja getnaðarlim sinn í kynfæri hennar. Ákærði hefur fyrir dómi borið að rétt væri eftir honum haft í lögregluskýrslu að hann hafi einhverju sinni, hugsanlega á árinu 2003, vaknað upp við hliðina á X og hún þá sagt hann meðal annars hafa nauðgað sér og barið sig. Hins vegar neitaði hann að þetta hefði í raun gerst með þessum hætti. Þar sem engin önnur gögn liggja fyrir sem renna stoðum undir sakargiftir samkvæmt þessum lið ákæru, og framburður kæranda er ekki skýrari en raun ber vitni, þykir varhugavert, gegn neitun ákærða, að telja sannað að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið. Niðurstaða í ákærulið 2. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að bæði ákærði og X voru verulega ölvuð umrædda nótt og bæði hafa upplýst að þeim hætti til að fá svokallað „blackout“ eftir slíka drykkju. Þá hefur og komið fram að X hafi þar að auki átt við að stríða langvinnan þunglyndissjúkdóm sem við tilteknar aðstæður geti haft áhrif á minni hennar. Sýnast þessar staðreyndir hafa að sýnu leyti haft í för með sér að framburður beggja um málsatvik var fjarri því að vera skýr og því erfiðara en ella fyrir dóminn að átta sig á hvað í raun gerðist umrætt sinn. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum ákærulið. Eins og að framan hefur verið lýst játaði ákærði fyrir lögreglu að hafa verið farinn „að eiga við“ X umrætt sinn þar sem hún lá sofandi. Bar hann fyrir sig minnisleysi vegna drykkju um það hversu langt það gekk en kvaðst muna eftir að hafa verið farinn að káfa á henni. Hafi því lokið með því að X hafi hent honum út. Er ákærði var yfirheyrður um sakarefnið fyrir dómi dró hann nokkuð úr játningu sinni. Gaf hann þá skýringu að verjandi hans hefði ekki verið viðstaddur umrædda yfirheyrslu hjá lögreglu og að lögreglumaðurinn hefði blekkt sig til að samþykkja að gefa skýrsluna án þess að verjandinn yrði viðstaddur með yfirlýsingu um að málið yrði í kjölfarið fellt niður. Þessu hefur lögreglumaðurinn eindregið mótmælt. Ákærði játaði þó að hafa verið „eitthvað utan í henni“ en neitaði að svara er hann var beðinn að lýsa því með hvaða hætti það hefði verið. Er borinn var undir hann framangreindur framburður hans hjá lögreglu um að hann hafi verið farinn að eiga við X þar sem hún lá sofandi og að hún hefði vaknað við það og orðið mjög reið, sagði hann þetta vera rétt eftir sér haft en kvaðst þó ekki tilbúinn að lýsa þessari háttsemi sinni frekar. Hann kvaðst þó ekki minnast þess að hafa haft þann ásetning að hafa mök við X og kvað framburð sem eftir honum var hafður í lögregluskýrslunni að því leyti til rangan. Nokkurs misræmis gætir í vitnisburði X hjá lögreglu og fyrir dómi varðandi það atvik sem hér um ræðir. Hún bar þó í báðum tilvikum á þann veg að hún hefði vaknað við að ákærði var ofan á henni og hélt höndum hennar. Sá munur var hins vegar á framburði hennar varðandi það hversu langt ákærði gekk að öðru leyti, að hjá lögreglu sagði hún að ákærði hefði verið búinn að klæða hana úr nærbuxunum og verið að reyna að hafa við hana mök með því að reyna að koma lim sínum inn í leggöng hennar en fyrir dómi taldi hún að ákærði hefði verið að reyna að klæða hana úr nærbuxunum þegar hún vaknaði. Hafi þetta allt gerst mjög snöggt og gæti hún ekki munað hvort ákærða hefði tekist að koma henni úr buxunum. Þegar hún fyrir dómi var spurð nánar út í ofangreindan framburð hjá lögreglu kvaðst hún ekki muna þetta í smáatriðum en kannaðist við að hafa lýst þessu eins og þar greinir. Þegar framangreint er virt, og jafnframt litið til þess að engin lífsýni, sem nothæf gátu talist til DNA-kennslagreiningar, fundust við rannsókn á sængurfatnaði, fötum og öðrum munum á vettvangi, þykir varhugavert að telja sannað að ákærði hafi í greint sinn sett eða reynt að setja getnaðarlim sinn í kynfæri X eins og honum er gefið að sök í þessum ákærulið. Sú staðreynd að X hafi reynst vera með ferska afrifu við leggangaopið við skoðun á neyðarmóttöku fær ekki að haggað þessari niðurstöðu, enda kom fram í vitnisburði Jóhönnu Jónasdóttur læknis að slík afrifa þyrfti ekki að gefa vísbendingu um nýlegar samfarir og gæfi heldur enga vísbendingu um hvort ofbeldi hefði verið beitt ef um samfarir hefði verið að ræða. Þegar hins vegar, auk framangreinds, er litið til vitnisburðar A um frásögn X af háttsemi ákærða og andlegt ástand hennar er hún lýsti atvikinu, vættis Jóhönnu Jónasdóttur læknis um ástand X þegar hún kom á neyðarmóttöku, vættis Guðrúnar Blöndal geðhjúkrunarfræðings um versnandi einkenni þunglyndis hennar og svo vættis Heiðdísar Sigurðardóttur sálfræðings um þá áfallaröskun sem X virtist hafa orðið fyrir í umrætt sinn, þykir verða að leggja til grundvallar að ákærði hafi haft þann ásetning að notfæra sér svefndrunga og ölvunarástand X í þeim tilgangi að hafa við hana kynferðismök. Hafi hann sýnt þann ásetning í verki með því að leggjast ofan á hana, halda höndum hennar og reyna að færa hana úr nærbuxunum. Af framburði X verður hins vegar ekki annað ráðið en að henni hafi strax tekist að velta ákærða af sér er hún vaknaði. Að þessu virtu þykir varhugavert að telja sannað að ákærði hafi með þessari háttsemi sinni gerst sekur um tilraun til nauðgunar sem varði við 194. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 196. gr., sbr. 20. gr., sömu laga, sbr. lög nr. 40/1992, enda fellur verknaðarlýsing í ákæru undir efnislýsingu þeirrar greinar auk þess sem málið var flutt með tilliti til þessa, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991, og hefur vörnum ákærða því ekki verið áfátt af þeim sökum. Eftir útgáfu ákæru var þessu lagaákvæði breytt með lögum nr. 61/2007. Fer því um dóm vegna brots ákærða eftir 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, sem fæddur er árið 1964, hefur samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Brot hans beindist gegn persónu- og kynfrelsi konu sem ákærði vissi að hafði átt við erfiðan geðsjúkdóm að glíma. Hefur brotið aukið enn frekar á vanda hennar og haft verulegar andlegar afleiðingar fyrir hana. Að þessu gættu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 12 mánuði. X hefur gert kröfu um greiðslu miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna úr hendi ákærða auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2005 til þess dags er mánuður var liðinn frá því bótakrafan var kynnt ákærða en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun við réttargæslu úr hendi ákærða samkvæmt mati réttarins. Er krafan studd þeim rökum að brotaþola hafi liðið mjög illa eftir brotið enda hafi það verið til þess fallið að valda andlegri vanlíðan. Hafi hún sokkið djúpt ofan í þunglyndi, en hún sé þunglyndis- og kvíðasjúklingur fyrir, og geti brotið haft mjög alvarleg áhrif á persónu, andlega heilsu og kynfrelsi brotaþola og ófyrirséð um hvort hún muni ná sér að fullu. Til stuðnings kröfunni er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af fyrirliggjandi vottorði Heiðdísar Sigurðardóttur sálfræðings og vitnisburði hennar fyrir dómi verður ráðið að eftir atburð þann sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hafi komið fram hjá brotaþola tilgreind einkenni um áfallaröskun. Þá kemur fram í vottorði Gísla A. Þorsteinssonar geðlæknis, sem og vitnisburði hans fyrir dómi, að brotaþoli hefði greint honum frá auknum geðrænum einkennum eftir þetta atvik, einkum meiri hræðsluköstum, fælni, hræðslu við að vera innan um ókunnugt fólk og martröðum að næturlagi. Loks taldi Guðrún Blöndal geðhjúkrunarfræðingur að brotaþoli hefði eftir þennan atburð virst kvíðnari, einangrað sig meira og virst verr haldin af þunglyndi sínu en áður. Með vísan til þessa er það niðurstaða dómsins að með broti sínu gagnvart brotaþola hafi ákærði valdið henni miska. Á hún rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákvarðaðar 500.000 krónur ásamt vöxtum eins og nánar er tilgreint í dómsorði. Ákærði greiði 148.753 krónur í útlagðan sakarkostnað. Þá greiði ákærði helming af 336.150 króna málsvarnar- og réttargæslulaunum Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns og helming af 249.000 króna réttargæsluþóknun Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns X, við rannsókn málsins og fyrir dómi, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Í báðum tilvikum hefur við ákvörðun þóknunar verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ragnheiður Harðardóttir vararíkissaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður, Jónas Jóhannsson héraðsdómari og Helgi I. Jónsson dómstjóri kváðu upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Sturla Sigurgeirsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði X 500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2005 til 30. júlí 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 148.753 krónur í útlagðan sakarkostnað. Ákærði greiði helming af 336.150 króna málsvarnar- og réttargæslulaunum Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns og helming af 249.000 króna réttargæsluþóknun Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns X, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Í báðum tilvikum hefur við ákvörðun þóknunar verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 672/2013
|
Skuldabréf Kyrrsetning Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
E gaf út skuldabréf í desember 2006 til K hf. að fjárhæð 147.000.000 krónur. Í janúar 2008 undirrituðu E og starfsmaður K hf. yfirlýsingu þar sem fram kom að gerð væri skilmálabreyting á skuldabréfinu þannig að það yrði eftirleiðis í þremur erlendum myntum. Kom þar fram að höfuðstóll skuldarinnar á „myntbreytingardegi“ væri jafnvirði 53.869.038 króna. A hf. byggði á því að hann hefði eignast skuldabréfið er Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun í október 2008 um að ráðstafa tilteknum eignum K hf. til N hf., sem síðar varð A hf. Í júlí 2009 óskaði E eftir því við A hf. að eignarhaldi á eignsafni sem samningur milli hans og K hf. um eignastýringu tók til yrði breytt á þann veg að eiginkona E yrði jafnframt skráð eigandi að því. E og eiginkona hans tilkynntu A hf. í ágúst sama ár að þau segðu upp samningnum um eignastýringu og óskuðu eftir að féð yrði lagt inn á tiltekinn innlánsreikning á nafni eiginkonu E. Í kjölfarið krafðist A hf. þess að sýslumaður kyrrsetti eign E á eignarstýringarsafni hans hjá A hf. til tryggingar kröfu A hf. samkvæmt áðurgreindu skuldabréfi. Náði kyrrsetningin fram að ganga. Höfðaði A hf. mál gegn E til staðfestingar á kyrrsetningunni auk þess sem hann gerði kröfu um að viðurkennt yrði að A hf. ætti kröfu á hendur E samkvæmt skuldabréfinu. Á meðan mál A hf. gegn E var rekið fyrir héraðsdómi höfðaði eiginkona E mál gegn A hf. þar sem hún krafðist þess að A hf. yrði gert að greiða henni tiltekna fjárhæð sem svaraði til helmings andvirðis inneignar á eignastýringarsafninu. Með héraðsdómi, sem ekki var áfrýjað til Hæstaréttar, var krafa hennar tekin til greina. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 470/2010 var áðurgreindu máli A hf. á hendur E vísað frá héraðsdómi. A hf. höfðaði aftur mál gegn E og krafði E um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar auk þess sem hann krafðist staðfestingar á áðurnefndri kyrrsetningu. E tók til varna og höfðaði jafnframt gagnsök á hendur A hf. og krafði hann um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Var krafa E reist á því annars vegar að A hf. hefði ranglega haldið frá sér fé sem A hf. hefði haft til eignastýringar í þágu E og hins vegar að A hf. hefði ekki átt tilkall til 11 greiðslna af skuld E samkvæmt skuldabréfinu þar sem réttindi samkvæmt því hefði ekki fallið til A hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008. Í héraði var fallist á fjárkröfu A hf. og kyrrsetning staðfest, en A hf. var sýknaður af kröfu E. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að ógerlegt væri að sjá af málatilbúnaði A hf. í héraðsdómsstefnu hvernig hann teldi að finna mætti fjárhæð skuldar E með tilliti til upphaflegs höfuðstóls hennar samkvæmt skuldabréfinu, verðbóta, vaxta og innborgana. Þótt E hefði ítrekað undir rekstri málsins andmælt útreikningum A hf. á skuldinni hefði sá síðarnefndi ekki lagt fram viðhlítandi gögn til úrbóta. Var fjárkröfu A hf. því vísað frá héraðsdómi. Þá leiddi af því að svo færi um dómkröfu A hf. sem varðaði þau efnislegu réttindi sem kyrrsetningu hjá E var ætlað að tryggja, að kröfu A hf. um staðfestingu hennar var einnig vísað frá héraðsdómi. Að því er varðaði kröfu E um greiðslu þess fjár sem A hf. hafði haft í vörslum sínum til eignastýringar vísaði Hæstiréttur til þess að ekkert lægi fyrir í málinu til stuðnings því að féð hefði við uppsögn samningsins um eignastýringu verið háð tryggingarréttindum til handa A hf. Þá væri kyrrsetningin sem A hf. fékk gerða í þessari eign E endanlega fallin niður með dóminum, en að auki hefðu fjárnám sem A hf. hafði tvívegis fengið gerð í eigninni verið felld niður. Var A hf. því gert að greiða E þá fjárhæð sem hefði verið gjaldkræf þegar eftir uppsögn samningsins. Fjárkröfu E vegna þeirra 11 greiðslna af skuldabréfinu eftir október 2008 var á hinn bóginn hafnað þar sem kröfuréttindi K hf. samkvæmt skuldabréfinu voru talin hafa færst í hendur A hf. með áðurgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 2. september 2013. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. október 2013 og áfrýjaði hann öðru sinni 17. sama mánaðar. Tekur áfrýjun hans bæði til dóms Héraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2013 í máli gagnáfrýjanda á hendur honum og úrskurðar dómsins 21. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu hans um að aðalsök í málinu yrði vísað frá dómi. Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að kröfum gagnáfrýjanda í aðalsök í héraði verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim, en að því frágengnu að fjárhæð greiðslukröfu gagnáfrýjanda verði lækkuð og hafnað kröfu hans um staðfestingu kyrrsetningar, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði hjá aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009. Einnig krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. janúar 2014. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 53.696.804 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags og að staðfest verði kyrrsetning 18. ágúst 2009 í „eign aðaláfrýjanda á eignarstýringarsafni hans nr. B#470500 hjá gagnáfrýjanda“, svo og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda í gagnsök í héraði. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að aðaláfrýjandi gaf út skuldabréf 15. desember 2006 til Kaupþings banka hf. að fjárhæð 147.000.000 krónur. Í skuldabréfinu, sem bar númerið 327-74-6222, var mælt fyrir um að fjárhæð skuldar aðaláfrýjanda yrði bundin vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu og skyldi hann greiða af skuldinni svokallaða breytilega kjörvexti með 0,75% álagi. Á fyrsta gjalddaga skuldabréfsins, 1. janúar 2008, átti aðaláfrýjandi að greiða 130.000.000 krónur af höfuðstól skuldarinnar „auk vaxta og verðbóta“, en upp frá því eftirstöðvar skuldarinnar ásamt vöxtum með 48 mánaðarlegum afborgunum. Í skuldabréfinu var ekki kveðið á um tryggingar fyrir greiðslu skuldarinnar. Samkvæmt yfirliti frá bankanum, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram, voru greiddar samtals 105.853.094 krónur inn á framangreinda skuld hans í fimmtán áföngum á tímabilinu frá 10. janúar til 18. október 2007, þó svo að slíkar afborganir hafi ekki verið ráðgerðar eftir hljóðan skuldabréfsins. Gagnáfrýjandi hefur ekki í málatilbúnaði sínum fært fram sérstakar skýringar á þessum greiðslum, sem flestar voru auðkenndar sem „umframgr.“ á yfirlitinu. Aðaláfrýjandi hefur einnig lagt fram greiðsluseðil til sín frá Kaupþingi banka hf. vegna gjalddaga skuldabréfs með númerinu 6222 1. janúar 2008, en samkvæmt seðlinum var þetta sá fyrsti af 49 gjalddögum skuldabréfsins. Átti afborgun af nafnverði að nema 48.914.539 krónum og af verðbótum 2.885.976 krónum, en að viðbættum vöxtum að fjárhæð 1.003.993 krónur og 510 krónum vegna kostnaðar átti samtals að greiða 52.805.018 krónur á þessum gjalddaga. Á seðlinum kom fram að „eftirstöðvar með verðb. eftir greiðslu“ yrðu engar. Aðaláfrýjandi undirritaði 25. janúar 2008 skjal á eyðublaði frá Kaupþingi banka hf. með yfirskriftinni „beiðni um skilmálabreytingu úr íslenskum krónum í erlendar myntir“. Þar kom fram að beiðnin sneri að skuldabréfi nr. 327-74-6222 og óskaði aðaláfrýjandi eftir að skilmálum þess yrði breytt „með þeim hætti að eftirstöðvar skuldarinnar miðist framvegis við erlendar myntir skv. neðangreindu“, sem yrði „breytileg myntkarfa ... USD 33% ... CHF 34% ... JPY 33%“. Á skjalinu voru reitir, sem voru ætlaðir bankanum til útfyllingar, en þar kom meðal annars fram að „höfuðstóll sem skal myntbreyta“ væri 53.869.038 krónur, vextir yrðu 4,35% á ári að viðbættu 1,1% álagi, gjalddagi höfuðstóls yrði einn, 10. febrúar 2009, en vaxta tólf, í fyrsta sinn 10. febrúar 2008. Þessi síðarnefndi hluti skjalsins var dagsettur 29. janúar 2008. Þann dag undirrituðu aðaláfrýjandi og starfsmaður Kaupþings banka hf. yfirlýsingu með fyrirsögninni „myntbreyting úr íslenskum krónum í erlendar myntir“, þar sem fram kom að gerð væri skilmálabreyting á skuldabréfi nr. 327-74-6222 að upphaflegri fjárhæð 147.000.000 krónur þannig að það yrði „erlent myntkörfulán með breytilegum vöxtum“. Ætti skuldin að verða „eftirleiðis í eftirtöldum erlendum myntum: USD % hlutfall af lánsfjárhæð 33 ... CHF % hlutfall af lánsfjárhæð 34 ... JPY % hlutfall af lánsfjárhæð 33“. Neðan við undirskrift aðaláfrýjanda á yfirlýsingunni var reitur undir yfirskriftinni „útfyllist af starfsmanni bankans við myntbreytingu“, þar sem sagði að höfuðstóll skuldarinnar á „myntbreytingardegi“ væri jafnvirði 53.869.038 króna. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er vísað til þess að Fjármálaeftirlitið hafi 21. sama mánaðar tekið ákvörðun um að ráðstafa tilteknum eignum og skuldbindingum Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heiti gagnáfrýjanda, og kveðst hann með þessu hafa eignast fyrrgreint skuldabréf. Aðaláfrýjandi undirritaði 31. mars 2009 skjal með fyrirsögninni „breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði“, þar sem kom fram að það sneri að skuldabréfi nr. 327-35-7015 útgefnu af honum 15. desember 2006 að upphaflegri fjárhæð 147.000.000 krónur. Neðan við fyrirsögnina „sundurliðun eftirstöðva“ sagði meðal annars: „Eftirstöðvar þann 12.01.2009 jafnvirði ISK 105.700.979“ og „Framreikn. eftirstöðvar jafnvirði ISK 94.265.063“. Þá kom fram að skilmálar ættu að breytast þannig að lánstími yrði fjórir mánuðir, gjalddagi fyrstu afborgunar, sem væri þó ein, yrði 10. maí 2009, en vaxtagjalddagar yrðu þrír, sá fyrsti 10. febrúar sama ár. Þetta skjal var jafnframt undirritað af hálfu gagnáfrýjanda. Enn undirrituðu aðilarnir skjal með sömu fyrirsögn 4. júní 2009 og var þar vísað á sama hátt og áður greinir til skuldabréfs frá 15. desember 2006. Þessu sinni sagði að „eftirstöðvar þann 20.05.2009“ væru „jafnvirði ISK 108.267.576“, vextir skyldu reiknaðir frá 14. apríl 2009 og greiðast mánaðarlega í fjögur skipti, í fyrsta sinn 1. maí sama ár, en fyrsti og jafnframt eini gjalddagi höfuðstóls yrði 1. september 2009. Í málinu liggur fyrir að aðaláfrýjandi gerði 4. júní 2004 samning við Kaupþing banka hf. um eignastýringu og virðist óumdeilt að gagnáfrýjandi hafi tekið við stöðu viðsemjanda aðaláfrýjanda í október 2008. Með bréfi til gagnáfrýjanda 20. júlí 2009 óskaði aðaláfrýjandi eftir því að „eignarhaldi að eignasafni“, sem sá samningur tók til, yrði breytt á þann hátt að nafngreind eiginkona sín yrði „skráð eigandi ásamt mér enda eignasafnið hjúskapareign okkar.“ Aðaláfrýjandi og eiginkona hans tilkynntu síðan gagnáfrýjanda með bréfi, sem barst honum 6. ágúst 2009, að þau segðu upp samningnum frá 4. júní 2004 og var óskað eftir að „andvirði safnsins“ yrði lagt á tiltekinn innlánsreikning á nafni eiginkonu aðaláfrýjanda. Ekki verður séð að gagnáfrýjandi hafi svarað þessum bréfum. Gagnáfrýjandi afhenti sýslumanninum í Hafnarfirði 12. ágúst 2009 beiðni um kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda, þar sem þess var farið á leit að kyrrsett yrði „fyrir gerðarbeiðanda eign gerðarþola á eignastýringarsafni hans nr. B # 470500 sem vistað er hjá gerðarbeiðanda, til tryggingar fullnustu eftirfarandi kröfum“. Í framhaldi af þessu sagði að krafa gagnáfrýjanda styddist við „skuldabréf nr. 327-35-7015 (upprunalega nr. 327-74-6222)“, en höfuðstóll hennar væri 28.793.898 japönsk jen, 305.932 svissneskir frankar og 270.437 bandaríkjadalir. Við þær fjárhæðir ættu að bætast samtals 2.984.152 krónur vegna innheimtuþóknunar og virðisaukaskatts auk „áfallandi dráttarvaxta samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands ... komi til gjaldfellingar frá 1. september 2009 til greiðsludags og alls kostnaðar af frekari fullnustugerðum og eftirfarandi staðfestingarmáls.“ Tekið var fram að gagnáfrýjandi krefðist þess einnig að aðaláfrýjandi yrði „sviptur umráðum hinnar kyrrsettu eignar og hún verði í vörslu sýslumanns á reikningi hjá gerðarbeiðanda“, en um þetta vísaði hann til 19. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Í beiðninni var greint frá því að Kaupþing banki hf. hafi 15. desember 2006 lánað aðaláfrýjanda 147.000.000 krónur, sem hafi átt að endurgreiða með 130.000.000 krónum auk vaxta og verðbóta 1. janúar 2008, en eftir það með 48 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. febrúar sama ár. Aðaláfrýjandi hafi 29. janúar 2008 óskað eftir skilmálabreytingu, sem bankinn hafi samþykkt, og hafi lánið verið „fært yfir í erlendar myntir“ á þann hátt, sem áður var lýst. Lánstíminn „skyldi vera 12 ár með gjalddaga þann 10. febrúar 2009“, en „greiða skyldi vexti frá 10. febrúar 2008 til gjalddaga með eins mánaðar millibili.“ Lánið hafi að beiðni aðaláfrýjanda verið „fryst“ þannig „að gjalddagi þess er nú 1. september 2009“. Þetta lán hafi verið „tryggt með innistæðu á markaðsreikningi“ með tilteknu númeri, sem aðaláfrýjanda hafi svo verið heimilað að færa inn á eignastýringarsafn sitt hjá bankanum „án þess að það væri sérstaklega veðsett til tryggingar þessarar skuldar en það eignasafn stendur til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi gerðarþola“. Á þeim reikningi væri yfirdráttarheimild fyrir 7.500.000 krónum, en „inneign á eignasafni“ væri yfir 98.000.000 krónur. Bankinn hafi ekki orðið við ósk aðaláfrýjanda og eiginkonu hans í fyrrgreindu bréfi, sem barst bankanum 6. ágúst 2009 og fylgdi beiðninni um kyrrsetningu, enda stæði eignastýringarsafnið að handveði fyrir yfirdráttarskuld og væri tékkareikningurinn yfirdreginn. Gagnáfrýjanda væri nauðsynlegt að tryggja hagsmuni sína með því „að kyrrsetja fyrir kröfu sinni ofangreindan reikning“, en hann hefði orðið þess vís í samtölum við aðaláfrýjanda að sá síðarnefndi hygðist ekki greiða skuldina. Aðaláfrýjandi hefði jafnframt óskað eftir að inneign á eignastýringarsafninu yrði „flutt yfir á nafn annars aðila“, en með því myndi tryggingarstaða versna „um sem nemur næstum allri innistæðunni.“ Gagnáfrýjandi teldi að mjög myndi draga úr líkindum til að fá fullnustu skuldarinnar eða fullnusta yrði verulega örðugri ef kyrrsetning yrði ekki heimiluð, en sér væri ekki kunnugt um aðra eign aðaláfrýjanda, sem gæti staðið „undir greiðslu þessarar skuldar.“ Teldi gagnáfrýjandi að skilyrðum 5. gr. laga nr. 31/1990 væri fullnægt til að gerðin mætti fara fram og væri óskað eftir að hún yrði tekin fyrir án undangenginnar boðunar til aðaláfrýjanda. Krafa um að sá síðastnefndi yrði „vörslusviptur hinni kyrrsettu eign“ væri reist á því að mikil hætta væri á „að eignin verði fjarlægð“ og yrðu þá hagsmunir gagnáfrýjanda í brýnni hættu. Loks var þess sérstaklega getið að „eins og mál standa núna er gerðarbeiðanda ómögulegt að gera fjárnám í eigninni þar sem lánið er ekki enn gjaldfallið.“ Sýslumaður tók þessa beiðni fyrir 18. ágúst 2009 á heimili aðaláfrýjanda án undangenginnar boðunar til hans. Við gerðina var meðal annars fært til bókar að gagnáfrýjandi krefðist þess að „kyrrsett verði eign gerðarþola á eignastýringarsafni hans nr. B # 470500 ... til tryggingar eftirfarandi kröfu“, sem síðan var tilgreind á sama hátt og í beiðni gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi hafi hist fyrir og hafi hann átt símtal við nafngreindan lögmann, en síðan mótmælt „þessari kyrrsetningargerð þar sem hann kveður eiginkonu sína líka vera eigandi að fjármununum.“ Hann hafi óskað eftir „þeirri breytingu“ við gagnáfrýjanda, en sá síðarnefndi „kannast ekki við að hafa orðið við ósk hans og að eignarsafnið sé einungis á nafni gerðarþola.“ Sýslumaður hafi hafnað mótmælum aðaláfrýjanda og ákveðið að kyrrsetningin næði fram að ganga gegn tryggingu að fjárhæð 1.000.000 krónur, sem gagnáfrýjandi hafi þegar sett. Var síðan bókað að sýslumaður „kyrrsetur eignarstýringarsafn gerðarþola nr. B # 470500“ án þess að nokkurs væri getið um að aðaláfrýjanda hafi verið gefinn kostur á að benda á eign til kyrrsetningar. Með þessu lauk gerðinni og var ekkert frekar fært til bókar vegna áðurnefndrar kröfu gagnáfrýjanda um að aðaláfrýjandi yrði sviptur umráðum yfir eigninni, sem kyrrsett var. Gagnáfrýjandi fékk 21. ágúst 2009 útgefna stefnu í Héraðsdómi Reykjaness í máli á hendur aðaláfrýjanda. Samkvæmt henni krafðist gagnáfrýjandi annars vegar að fyrrgreind kyrrsetning yrði staðfest og hins vegar að „viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. 327-35-7015, útgefnu þann 15. desember 2005 af stefnda með gjalddaga þann 1. september 2009, að höfuðstól JPY 28.793.898, CHF 305.932 og USD 270.437 auk vaxta og kostnaðar.“ Þá krafðist gagnáfrýjandi málskostnaðar. Aðaláfrýjandi tók til varna í málinu, sem var þingfest 9. september 2009. Á meðan framangreint mál var rekið fyrir héraðsdómi höfðaði eiginkona aðaláfrýjanda mál á hendur gagnáfrýjanda, þar sem hún krafðist þess að honum yrði gert að greiða sér 49.179.500 krónur með dráttarvöxtum frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags auk málskostnaðar. Fjárhæð þessarar kröfu svaraði til helmings andvirðis inneignar á fyrrnefndu eignastýringarsafni eins og hún hafði verið tilgreind á yfirliti frá gagnáfrýjanda 6. ágúst 2009. Krafan var reist á því að eiginkona aðaláfrýjanda ætti helmingshlut í safninu á grundvelli tilkynningar til gagnáfrýjanda 20. júlí 2009 og að samningi við hann um eignastýringu hafi verið sagt upp. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010 var kyrrsetningin 18. ágúst 2009 ekki talin standa þessari kröfu í vegi, enda hafi gerðin tekið til eignastýringarsafns aðaláfrýjanda, en ekki hlutdeildar eiginkonu hans í því, og var krafa hennar tekin til greina. Hún mun hafa fengið gert fjárnám hjá gagnáfrýjanda 6. ágúst 2010 fyrir kröfu samkvæmt þessum dómi, sem ekki var áfrýjað. Gagnáfrýjandi greiddi kröfuna 2. september sama ár með samtals 56.653.421 krónu að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Dómur gekk í héraði í áðurnefndu máli gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda 14. júlí 2010 og var honum áfrýjað til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 var málinu vísað frá héraðsdómi og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum. Að gengnum þessum dómi Hæstaréttar fékk gagnáfrýjandi gert fjárnám hjá aðaláfrýjanda 22. nóvember 2011 og studdist hann þar við „skuldabréf með skilmálabreytingum“ sem heimild til gerðarinnar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Við gerðina lagði gagnáfrýjandi meðal annars fram skjal með heitinu „endurútreikningur láns nr. 351-35-7015“ og virðist á grundvelli þess hafa krafist fjárnáms fyrir kröfu að höfuðstól 62.069.465 krónur að viðbættum vöxtum og kostnaði, sem hafi samtals numið 3.722.085 krónum. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns mætti aðaláfrýjandi ekki til gerðarinnar. Fjárnám var gert samkvæmt ábendingu gagnáfrýjanda í „eignastýringarsafni B # 470500“ og tekið fram að undir það ættu 58.551.586 krónur „skv. þremur reikningum og reikningur EUR 356,23.“ Jafnframt var gert fjárnám í nánar tilgreindri fasteign, þar sem aðaláfrýjandi virðist hafa átt heimili. Að ósk gagnáfrýjanda felldi sýslumaður þetta fjárnám niður 28. nóvember 2011. Sýslumaður tók fyrir 17. janúar 2012 nýja beiðni gagnáfrýjanda um fjárnám hjá aðaláfrýjanda á sama grundvelli. Í það sinn kvað gagnáfrýjandi höfuðstól skuldarinnar nema sömu fjárhæð og að framan var getið, en áfallna vexti og kostnað að frádreginni innborgun á hinn bóginn 22.667.378 krónum. Gegn andmælum aðaláfrýjanda ákvað sýslumaður að fjárnám næði fram að ganga og var það gert í inneign aðaláfrýjanda í eignastýringarsafni hjá gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi mun hafa borið ágreining um þetta fjárnám undir héraðsdóm, en gagnáfrýjandi fékk gerðina tekna fyrir á ný hjá sýslumanni 7. nóvember 2012 og var hún þá felld niður. Gagnáfrýjandi fékk gefna út stefnu í máli þessu í Héraðsdómi Reykjaness 23. nóvember 2011 og krafðist samkvæmt henni að aðaláfrýjanda yrði gert að greiða sér 62.069.465 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags, svo og að staðfest yrði fyrrgreind kyrrsetning 18. ágúst 2009. Þá krafðist gagnáfrýjandi málskostnaðar. Mál þetta var þingfest í héraði 14. desember 2011 og tók aðaláfrýjandi til varna auk þess að höfða gagnsök á hendur gagnáfrýjanda 10. janúar 2012. Í henni krafðist aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda greindist þessi gagnkrafa hans í tvo þætti og var annars vegar um að ræða kröfu hans um greiðslu á 49.179.500 krónum, sem munu hafa staðið eftir af fjárhæðinni sem gagnáfrýjandi hafði til eignastýringar í þágu aðaláfrýjanda samkvæmt áðursögðu, og hins vegar samtölu 11 greiðslna, sem aðaláfrýjandi kvað gagnáfrýjanda hafa borist inn á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006 á tímabilinu 10. nóvember 2008 til 4. ágúst 2009. Áðurgreind fjárhæð, sem gagnáfrýjandi krafðist samkvæmt héraðsdómsstefnu úr hendi aðaláfrýjanda, var studd við endurútreikning gagnáfrýjanda 10. nóvember 2011 á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006. Í þeim endurútreikningi var horft fram hjá breytingum, sem gerðar voru á skilmálum skuldabréfsins 25. janúar 2008 varðandi gjaldmiðil skuldbindinga samkvæmt því eða eftir atvikum gengistryggingu þeirra. Jafnframt voru vextir reiknaðir á nýjan leik vegna tímabilsins, sem fjárhæð skuldarinnar átti að hafa tekið breytingum eftir gengi erlendu gjaldmiðlanna, en í héraðsdómsstefnu kvað gagnáfrýjandi þennan endurútreikning hafa verið gerðan á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Í þinghaldi 7. nóvember 2012 breytti gagnáfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að í stað þess að krefjast greiðslu á 62.069.465 krónum leitaði hann aðallega dóms um skyldu aðaláfrýjanda til að greiða sér 53.836.604 krónur en til vara 53.696.804 krónur. Samkvæmt skýringum, sem gagnáfrýjandi gaf á þessum breytingum á dómkröfu, áttu þær rætur að rekja til þess að hann teldi nýlega dóma Hæstaréttar standa því í vegi að hann gæti endurreiknað vexti sem aðaláfrýjandi hefði þegar staðið skil á. Með hinum áfrýjaða dómi var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 53.836.604 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags og var jafnframt staðfest kyrrsetning sýslumanns 18. ágúst 2009. Þá var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfunni, sem aðaláfrýjandi hafði uppi í gagnsök, en málskostnaður felldur niður. II Í héraðsdómsstefnu gagnáfrýjanda var greint þannig frá atvikum málsins að aðaláfrýjandi hafi „í formi skuldabréfs“ 15. desember 2006 fengið lán hjá Kaupþingi banka hf., sem væri „nú stefnandi“. Þetta lán hafi átt að endurgreiða þannig að 1. janúar 2008 yrðu greiddar 130.000.000 krónur auk vaxta og verðbóta, en eftirstöðvar með 48 mánaðarlegum afborgunum á gjalddögum frá 1. febrúar sama ár. Aðaláfrýjandi hafi 29. janúar 2008 farið fram á skilmálabreytingu, sem gagnáfrýjandi hafi samþykkt. Lánstíminn skyldi þá vera 12 ár með fyrsta gjalddaga 10. febrúar 2009. Gagnáfrýjandi hafi síðan „fryst“ lánið að beiðni aðaláfrýjanda „þannig að gjalddagi þess skyldi vera þann 1. september 2009.“ Þetta lán hafi verið tryggt með innstæðu á tilteknum bankareikningi hjá gagnáfrýjanda, en aðaláfrýjanda hafi á síðari stigum verið heimilað að færa þá innstæðu á eignastýringarsafn sitt hjá gagnáfrýjanda án þess að gætt hafi verið að því að það yrði veðsett til tryggingar þessari skuld. Gagnáfrýjandi lýsti því síðan í héraðsdómsstefnu að hann hafi 18. ágúst 2009 fengið kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda í inneign hans á nánar tilteknu eignarstýringarsafni, en greint var í stuttu máli frá ástæðum þess að gagnáfrýjandi teldi skilyrði hafa verið uppfyllt fyrir þeirri gerð. Hann hafi í framhaldi af henni höfðað mál til staðfestingar á kyrrsetningunni og viðurkenningar á að aðaláfrýjandi stæði í skuld við sig samkvæmt skuldabréfi nr. 327-35-7015, útgefnu 15. desember 2006 og með gjalddaga 1. september 2009, en höfuðstóll þess hafi verið tilteknar fjárhæðir í þremur erlendum gjaldmiðlum. Í héraði hafi þeirri viðurkenningarkröfu verið hafnað, en krafa um staðfestingu kyrrsetningar tekin til greina að hluta. Dómi um þetta hafi verið áfrýjað, en Hæstiréttur vísað málinu frá héraðsdómi 17. nóvember 2011. Samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 stæði kyrrsetning áfram eftir slík lok dómsmáls um staðfestingu hennar ef gefin væri út réttarstefna í nýju máli í því skyni innan viku frá því að fyrra máli lyki. Þess var jafnframt getið að gagnáfrýjandi hafi 22. nóvember 2011 fengið gert fjárnám hjá aðaláfrýjanda, sem ekki hafi mætt til gerðarinnar, en gagnáfrýjanda væri nauðsynlegt að „fá útgefna þessa stefnu vegna ákvæða 92. gr. aðfararlaga um heimild til að krefjast úrlausnar héraðsdómara um aðfarargerð innan átta vikna frá því að gerð lauk.“ Eftir þá umfjöllun, sem að framan greinir, var í sérstökum lið í héraðsdómsstefnu rakinn „rökstuðningur kröfugerðar“ gagnáfrýjanda, þar sem sagði eftirfarandi: „Stefnandi kveðst hafa endurreiknað lán stefnda á grundvelli þeirra fyrirmæla sem fram koma í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu (vxl.), enda falli samningsákvæði skuldabréfsins undir gildissvið 1. mgr. 18. gr. Höfuðstóll skuldabréfsins á myntbreytingardegi, þ.e. þegar skuldabréfinu var myntbreytt í erlendar myntir, var 53.869.038 kr., sbr. skilmálabreytingu dags. 29.01.2008 á dskj. nr. 4. Sú fjárhæð hafi verið endurreiknuð í samræmi við 18. gr. vxl., þ.e.a.s. upphaflegur höfuðstóll kröfunnar, í íslenskum krónum (53.869.038 kr.), hafi verið vaxtareiknaður með óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands frá útgreiðsludegi skuldabréfsins (30.01.2008), sbr. 3. mgr. 18. gr. vxl., og hafi verið lagðir við höfuðstól einu ári eftir lántöku og síðan árlega, sbr. 12. gr. vxl. Frá þessari fjárhæð hafi svo verið dregnar greiðslur, sem stefndi hafi innt af hendi (þ.e. afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og vanskilaálögur), samtals 6.485.781 kr., vaxtareiknaðar frá greiðsludegi hverrar greiðslu til viðmiðunardags endurútreiknings, sem sé gjalddagi lánsins, þ.e. 1. september 2009. Þannig útreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Stefnandi kveður að samkvæmt ofangreindu nemi nýr höfuðstóll kröfunnar, endurreiknuð í samræmi við 18. gr. vxl., á gjalddaga hennar 62.069.465 kr.“ Í framhaldi af þessu var síðan tekin upp í stefnuna tafla með sundurliðun útreiknings á vöxtum af 20 innborgunum, sem gagnáfrýjandi kvað hafa borist inn á skuldina á tímabilinu frá 5. mars 2008 til 4. ágúst 2009. Samkvæmt sundurliðuninni nam höfuðstóll þessara innborgana samtals 6.485.781 krónu þegar dregin hafi verið frá greiðsla á kostnaði, reiknaðir vextir af innborgununum voru alls 807.740 krónur og þessar tvær fjárhæðir samanlagðar 7.293.521 króna. Eftir framangreinda umfjöllun um kröfugerð voru í héraðsdómsstefnu raktar lagatilvísanir gagnáfrýjanda, talin upp gögn, sem yrðu lögð fram við þingfestingu málsins, gerður áskilnaður um frekari gagnaöflun og fyrirkalli beint til aðaláfrýjanda. III Um framangreindan málatilbúnað gagnáfrýjanda í héraðsdómsstefnu er þess að gæta að hvergi var þar beinlínis tekið fram hvort hann styddi kröfu sína um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda við skuldabréfið, sem sá síðarnefndi gaf út 15. desember 2006, en í lýsingu atvika, sem áður var rakin, var aðeins rætt um að aðaláfrýjandi hafi þann dag tekið lán „í formi skuldabréfs“, sem að nokkru var reifað frekar, hjá Kaupþingi banka hf., sem ranghermt var að væri „nú“ gagnáfrýjandi. Hafi gagnáfrýjandi ætlast til að málatilbúnaður sinn í stefnunni yrði skilinn á þann veg að fjárkrafa sín væri reist á skuldabréfinu, sem hann hefur reyndar loks tekið af tvímæli um í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti, var reifun málsins í stefnunni í verulegum atriðum áfátt. Þannig kom þar hvergi fram hver höfuðstóll skuldabréfsins hafi verið, að fjárhæð þess hafi verið bundin vísitölu neysluverðs eða hvaða vexti skuldin hafi átt að bera. Greint var í meginatriðum frá upphaflegum skilmálum skuldabréfsins um endurgreiðslu skuldarinnar, en í engu var getið um verulegar innborganir, sem Kaupþingi banka hf. bárust samkvæmt áðursögðu inn á skuldina fyrir fyrsta gjalddaga hennar, hvað þá hvernig þeim hafi verið ráðstafað til innborgunar á höfuðstól eða í öðru skyni. Í lýsingu atvika í stefnunni var heldur ekki greint frá því að skilmálum skuldabréfsins hafi 29. janúar 2008 verið breytt á þann hátt að fjárhæð skuldarinnar á tilteknum degi stæði ekki lengur í íslenskum krónum eða eftir atvikum að gengistrygging fjárhæðar í þeim gjaldmiðli kæmi í stað verðtryggingar með vísitölu neysluverðs og skuldinni hafi þannig verið ætlað að verða upp frá því í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum eða ráðast af gengi þeirra, en þó var að nokkru getið um breytingar, sem gerðar voru á skilmálum um endurgreiðslu skuldarinnar, án þess að breyttum vaxtakjörum væri lýst. Með því að þessarar meginbreytingar á fjárhæð skuldarinnar var ekki getið á viðhlítandi hátt var áðurgreind umfjöllun í stefnunni um rökstuðning kröfugerðar gagnáfrýjanda, sem í verulegum atriðum snerist um endurútreikning skuldarinnar, því sem næst óskiljanleg. Af fyrrnefndri töflu, sem tekin var upp í héraðsdómsstefnu og sýna átti sundurliðun á útreikningi vaxta af innborgunum á skuld aðaláfrýjanda, varð að vísu ráðið að inntar hafi verið af hendi 20 slíkar innborganir á tímabilinu frá 5. mars 2008 til 4. ágúst 2009. Þeim innborgunum var á hinn bóginn að engu öðru leyti lýst, svo sem um það hvernig þær kunni að hafa skipst í greiðslu vaxta og afborgana af höfuðstól skuldarinnar eða hvort skuldinni hafi verið haldið í skilum með þeim. Á þessum rökstuðningi fyrir kröfugerð gagnáfrýjanda var að öðru leyti sá annmarki að í engu var getið hvernig „upphaflegur höfuðstóll kröfunnar“, sem gagnáfrýjandi nefndi þannig ranglega, hafi getað talist 53.869.038 krónur 29. janúar 2008 þegar skilmálabreyting var gerð. Þá var ekki sýnt hvernig þessi fjárhæð hafi við endurútreikning skuldarinnar verið vaxtareiknuð með ótilgreindum „óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands frá útgreiðsludegi skuldabréfsins“, sem var ranglega sagður hafa verið 30. janúar 2008, og ekki var þess getið hver niðurstaða þess útreiknings hafi orðið. Í skýringum í stefnu var hermt að frá þessum ótilgreinda endurreiknuðum höfuðstól skuldarinnar væru dregnar greiðslur, sem aðaláfrýjandi hafi innt af hendi, nánar tiltekið afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og svonefndar vanskilaálögur, og næmu þær samtals 6.485.781 krónu. Af þessari lýsingu var ekki ljóst hvort einungis sú fjárhæð hafi komið til frádráttar endurreiknaðri skuld aðaláfrýjanda eða hvort jafnframt hafi verið tekið tillit til reiknaðra vaxta af þeim greiðslum, sem voru að fjárhæð 807.740 krónur samkvæmt töflunni í héraðsdómsstefnu með sundurliðun vaxtaútreiknings. Samkvæmt því, sem að framan hefur verið rakið, var ógerlegt að sjá af málatilbúnaði gagnáfrýjanda í héraðsdómsstefnu hvernig hann teldi að finna mætti fjárhæð skuldar aðaláfrýjanda með tilliti til upphaflegs höfuðstóls hennar samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006, verðbóta, vaxta og innborgana. Þótt aðaláfrýjandi hafi undir rekstri málsins ítrekað andmælt útreikningum gagnáfrýjanda á skuldinni hefur sá síðarnefndi ekki lagt fram viðhlítandi gögn til að bæta úr þessum annmörkum á málatilbúnaði sínum. Verður þannig að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að fjárkröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi. Með því að svo fari um dómkröfu gagnáfrýjanda, sem varðar þau efnislegu réttindi sem kyrrsetningu hjá aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009 var ætlað að tryggja, leiðir af sjálfu að málalok verða þau sömu um kröfu gagnáfrýjanda um staðfestingu kyrrsetningarinnar. Verður málinu þannig vísað í heild frá héraðsdómi að því er varðar aðalsök í héraði. IV Sem fyrr segir krefst aðaláfrýjandi þess meðal annars fyrir Hæstarétti að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.967.388 krónur. Er þetta sama krafa og aðaláfrýjandi gerði í gagnsök í héraði og hefur hann eins og áður kom fram greint hana í tvo þætti, þar sem annars vegar er krafa um greiðslu á 49.179.500 krónum, sem aðaláfrýjandi kveður gagnáfrýjanda hafa ranglega haldið frá sér af fé sem gagnáfrýjandi hafi haft í vörslum sínum til eignastýringar í þágu aðaláfrýjanda, og hins vegar á samanlagðri fjárhæð 11 greiðslna, sem aðaláfrýjandi kveður gagnáfrýjanda hafa fengið á tímabilinu frá 10. nóvember 2008 til 4. ágúst 2009 inn á kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006. Að því er varðar fyrrnefnda þáttinn í dómkröfu aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir, verður að líta til þess að samkvæmt yfirliti frá gagnáfrýjanda um eignastýringarsafn aðaláfrýjanda í vörslum bankans, sem sýndi stöðu þess 6. ágúst 2009, var andvirði þess 98.359.001 króna. Í fyrrgreindu máli eiginkonu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda, sem lokið var með óáfrýjuðum héraðsdómi 23. mars 2010, krafðist hún greiðslu úr hendi gagnáfrýjanda á sem svaraði helmingi þessarar fjárhæðar eða 49.179.500 krónum. Sú krafa var tekin til greina með dóminum og greiddi gagnáfrýjandi hana. Má því líta svo á að ágreiningur geti ekki staðið um að hinn helmingur þessa eignastýringarsafns, sem aðaláfrýjandi krefst nú að gagnáfrýjanda verði gert að standa sér skil á, hafi 6. ágúst 2009 numið sömu fjárhæð. Í 11. lið samnings aðaláfrýjanda við Kaupþing banka hf. 4. júní 2004 um eignastýringu var kveðið á um heimild aðaláfrýjanda til að segja samningnum upp „hvenær sem honum hentar“ og var ekki áskilinn uppsagnarfrestur, en mælt var svo fyrir að bankinn legði eign viðskiptavinar, sem kæmi til útborgunar vegna uppsagnar, á vörslureikning handa honum nema hann gæfi fyrirmæli um aðra ráðstöfun fjárins. Aðaláfrýjandi sagði þessum samningi upp fyrir sitt leyti með bréfi, sem barst gagnáfrýjanda 6. ágúst 2009, og óskaði eftir að andvirði eignastýringarsafnsins yrði lagt inn á tiltekinn bankareikning eiginkonu sinnar. Ekkert liggur fyrir í málinu til stuðnings því að þetta fé aðaláfrýjanda hafi við uppsögn samningsins verið háð tryggingarréttindum til handa gagnáfrýjanda. Kyrrsetningin, sem gagnáfrýjandi fékk gerða í þessari eign aðaláfrýjanda 18. ágúst 2009, er endanlega fallin niður með dómi þessum, sbr. 3. málslið 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990. Þá hafa fjárnám, sem gagnáfrýjandi hefur tvívegis fengið gerð í þessari eign aðaláfrýjanda, verið felld niður samkvæmt því sem áður greinir. Að þessu virtu hefur gagnáfrýjandi engar haldbærar varnir gegn kröfu aðaláfrýjanda um að honum verði gert að greiða af þessum sökum 49.179.500 krónur. Gagnáfrýjandi verður því dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda þá fjárhæð, sem var samkvæmt framansögðu gjaldkræf þegar eftir uppsögn samningsins frá 4. júní 2004, en af þeim sökum á aðaláfrýjandi rétt til dráttarvaxta af henni frá 6. ágúst 2009 svo sem nánar greinir í dómsorði. Síðari þátturinn í kröfu aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir, er reistur á því að gagnáfrýjandi hafi ekki að réttu lagi átt tilkall til greiðslna af skuld aðaláfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu frá 15. desember 2006, þar sem réttindi samkvæmt því hafi ekki fallið til gagnáfrýjanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, auk þess sem skuldabréfið hafi hvað sem því líði ekki verið áritað um framsal frá Kaupþingi banka hf. til gagnáfrýjanda. Um þessar málsástæður er þess að gæta að réttindi samkvæmt skuldabréfinu voru ekki reist á afleiðusamningum milli Kaupþings banka hf. og aðaláfrýjanda, þótt það kunni að hafa verið gefið út til uppgjörs á skuldum samkvæmt slíkum samningum, svo sem aðaláfrýjandi hefur haldið fram. Skuldabréf þetta getur því ekki fallið undir sérstök fyrirmæli, sem komu fram um afleiðusamninga í 1. lið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins og leiddu til þess að þeir færðust ekki frá Kaupþingi banka hf. til gagnáfrýjanda. Af orðalagi þessa ákvæðis í ákvörðuninni leiddi að kröfuréttindi Kaupþings banka hf. færðust í hendur gagnáfrýjanda án þess að koma þyrfti til sérstaks framsals í hverju og einu tilviki. Að þessu virtu eru engin efni til að verða við dómkröfu aðaláfrýjanda að þessu leyti. Eftir úrslitum málsins verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar kröfur gagnáfrýjanda, Arion banka hf., um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda, Einars Þórs Einarssonar, og staðfestingu kyrrsetningar, sem gerð var hjá honum 18. ágúst 2009. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 49.179.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2013. Mál þetta, sem var þingfest 14. desember 2011, var höfðað af Arion banka hf., kt. [...], Borgartúni 19, Reykjavík, með birtingu stefnu 24. nóvember 2011 gegn Einari Þór Einarssyni, kt. [...], Mýrarkoti 6, Bessastaðahreppi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 53.836.604 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þá dómkröfu að aðalstefndi verði dæmdur til greiðslu 53.696.804 króna með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá 1. september 2009 til greiðsludags. Lagði aðalstefnandi fram sundurliðun á útreikningi sínum, dskj. 34. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að staðfest verði með dómi kyrrsetning í eigu stefnda á eignastýringarsafni hans nr. B#470500 hjá stefnanda, samkvæmt kyrrsetningargerð nr. K-13-2009 er fram fór við sýslumannsembættið í Hafnarfirði þann 18. ágúst 2009. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi gerir aðallega þá dómkröfu að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er gerð krafa um að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst stefndi þess að synjað verði um staðfestingu kyrrsetningargerðar nr. K-13-2009 frá 18. ágúst 2009. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Þann 25. janúar 2012 þingfesti stefndi, Einar Þór Einarsson, gagnstefnu í málinu þar sem hann gerði þær dómkröfur að gagnstefndi verði dæmdur til þess að greiða gagnstefnanda 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 556.433 krónum frá 10. nóvember 2008 til 10. desember 2008 en af 1.034.109 krónum frá þeim degi til 12. janúar 2009, en af 1.616.306 krónum frá þeim degi til 3. apríl 2009, en af 2.262.745 krónum frá þeim degi til 13. apríl 2009, en af 2.651.232 krónum frá þeim degi til 4. maí 2009 en af 2.782.308 krónum frá þeim degi til 2. júní 2009 en af 2.967.591 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 3.210.536 krónum frá þeim degi til 4. ágúst 2009, en af 3.791.888 krónum frá þeim degi til 6. ágúst 2009, en af 52.967.388 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi gagnstefnda auk virðisaukaskatts. Gagnstefndi lagði fram greinargerð í gagnsök 7. mars 2012 og krafðist þess aðallega að máli gagnstefnanda yrði vísað frá dómi. Til vara krafðist hann sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda. Til þrautavara krefst hann sýknu að svo stöddu og til þrautaþrautavara krefst gagnstefndi þess að kröfur gagnstefnanda í gagnsök verði lækkaðar verulega og jafnframt að dráttarvaxtakröfum gagnstefnanda verði alfarið hafnað. Í öllum tilvikum gerði gagnstefndi kröfu um málskostnað úr hendi gagnstefnanda. Málflutningur um frávísunarkröfu stefnda fór fram þann 29. maí 2012 og var henni hafnað með úrskurði uppkveðnum 21. júní 2012. Málflutningur um frávísunarkröfu gagnstefnda fór fram 4. október 2012 og var þeirri kröfu hafnað með úrskurði uppkveðnum 19. október 2012. Aðalmeðferð í máli aðalstefnanda og gagnstefnanda fór fram þann 26. júní sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Málavextir. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á veðskuldabréfi númer 327-74-6222, útgefnu af stefnda til stefnanda þann 15. desember 2006, sem var skilmálabreytt þann 29. janúar 2009 og fékk númerið 0327-35-7015. Stefndi byggir sýknukröfur sínar á aðildarskorti og að ofangreind lántaka hafi verið hluti af afleiðusamningi stefnda við Kaupþing hf. Hafa fjölmörg gögn verið lögð fram í málinu sem verða rakin að hluta hér með. Eignastýringarsafnið B#470500. Þann 4. júní 2004 gerði stefndi samning um eignastýringu við aðalstefnanda. Í gr. 11 eru ákvæði um uppsögn á samningnum og segir að viðskiptavinur geti sagt upp samningnum hvenær sem honum henti og bankinn geti sagt samningnum upp með fjögurra vikna fyrirvara. Þá eru ákvæði um að viðskiptavinur geti gefið fyrirmæli um aðra ráðstöfun á þeim fjármunum sem séu í safninu en bankinn leggi til. Þá er tekið fram að uppsögn samningsins skuli vera skrifleg, með símbréfi eða öðrum sannanlegum hætti. Að auki er tekið fram að allar eignir, sem hafi verið eða muni verða inni á reikningnum, tilheyri og sé eign reikningseigandans. Með bréfi, dagsettu 20. júlí 2009, er þess farið að leit við stefnanda að hann breyti eignarhaldi á eignastýringarsafninu þannig að eiginkona stefnda, Steinunn R. Sigurðardóttir, verði skráður eigandi ásamt aðalstefnda, enda sé eignasafnið hjúskapareign þeirra. Er bréfið áritað um móttöku hjá Nýja Kaupþingi banka hf. 20. júlí 2009. Með bréfi, dagsettu 31. júlí 2009, sagði stefndi samningi um eignastýringu upp hjá stefnanda. Var farið fram á það í bréfinu til stefnanda að andvirði safnsins yrði lagt inn á sparisjóðsreikning nr. 327-13-74 á nafni eiginkonu stefnda, Steinunnar R. Sigurðardóttur. Er bréfið áritað um móttöku hjá Nýja Kaupþingi banka hf., 6. ágúst 2009. Með bréfi lögmanns stefnda til stefnanda, dagsettu 17. ágúst 2009, var þess krafist að stefnandi yrði við kröfum stefnda og eiginkonu hans um að leggja andvirði eignastýringarsafnsins inn á tékkareikning eiginkonu stefnda, en við því hafði bankinn ekki orðið. Handveðssamningur. Þá er í gögnum málsins afrit af handveðssamningi sem stefndi undirritaði 15. apríl 2005 hjá stefnanda. Setti stefndi að handveði með þeim samningi alla fjármálagerninga og öll önnur verðmæti sem eru inni á eignastýringarsafni veðsala hjá veðhafa, þ.e. fjárvörslureikning veðsala, Eignastýring #470500. Segir í samningnum að veðið nái til allra fjármálagerninga/verðmæta sem verði geymd á ofangreindum fjárvörslureikningi veðsala, bæði þeirra sem séu til staðar við undirritun samningsins og einnig þeirra sem bætist við síðar. Er veðandlagið sett veðhafa að handveði til tryggingar greiðslum á yfirdráttarskuld á tékkareikning nr. 327-26-7633 hjá Kaupþingi banka. Í samningnum eru skilmálar veðsetningarinnar raktir frekar og heimild til fullnustu. Lánssamningur og gjaldeyrisviðskiptin. Samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefndi lánssamning í erlendum myntum við stefnanda 29. mars 2006. Segir í gr. 2.1 í samningnum að lántaki lofi að taka að láni og bankinn lofi að lána að jafnvirði 60.000.000 íslenskra króna í erlendum myntum þannig: USD 25%, CHF 30%, JPY 20% og EUR 25%. Í gr. 2.3 segir að lánið skuli greiðast inn á reikning lántaka, aðalstefnda, við bankann. Tilgangur láns þessa sé kaup á fasteign og lántaki skuldbindi sig til að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem það sé veitt til. Í gr. 2.4 segir að lántaki skuldbindi sig til að endurgreiða lánið með einni greiðslu þann 5. mars 2007 og er vísað um greiðslu vaxta til 3. gr. samningsins. Í gr. 2.5 segir m.a. að lántaki heimili bankanum að skuldfæra reikning sinn í bankanum, 0324-26-7644, fyrir greiðslum afborgana og vaxta samkvæmt þessum samningi. Skuldfærsla reikningsins fari fram án undangenginnar tilkynningar til lántaka og gildi heimildin þar til lánið sé að fullu greitt. Óski lántaki eftir breytingum á fyrirkomulagi þessu skuli hann senda bankanum skriflega beiðni þess efnis. Verði vanskil af hálfu lántaka hafi bankinn einnig heimild til að skuldfæra bankareikninginn fyrir gjaldfallinni afborgun lánsins, auk vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar af láninu eins og ákveðið sé í samningnum. Þá skuldbindi lántaki sig til að hafa ávallt innstæðu á reikningnum til greiðslu afborgana. Í gr. 2.6 segir að lántaka sé heimilt að greiða lánið hraðar eða að fullu áður en að samningsbundnum gjalddaga sé komið án sérstaks uppgreiðslugjalds. Í gr. 2.7 segir að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af, en greiði lántaki afborganir, vexti, dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum, þá skuli hann greiða samkvæmt sölugengi bankans. Í gr. 4.1 segir að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar samkvæmt lánssamningnum gefi lántaki út tryggingarbréf, útgefið 16. mars 2006, að upphaflegum höfuðstól 125.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs á 1. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni Kirkjuvöllum 5, Hafnarfirði. Þá eru í samningnum ákvæði um útreikning vaxta og lántökukostnað. Í gr. 7 eru ákvæði um einhliða uppsögn lánveitanda á lánssamningnum. Í gr. 8 eru ákvæði um breytingar á lánssamningi og tilkynningar milli aðila samningsins og í gr. 9 er fyrirvari vegna endurfjármögnunar bankans. Í gr. 14 eru ákvæði sem heimila lánveitanda að selja þriðja aðila aðild að lánssamningnum í heild eða að hluta, eða framselja lánið til þriðja aðila án samráðs eða samþykkis lántaka. Í gr. 14.2 segir að með undirritun sinni á lánssamninginn veiti lántaki lánveitanda heimild til að framselja lánið eða selja hluta þess til annarra fjármálafyrirtækja, telji lánveitandi slíkt framsal hagkvæmt, m.a. vegna X. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, án þess að honum verði tilkynnt um það fyrirfram. Þá er ákvæði sem segir að rísi mál vegna lánasamnings þessa skuli reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Er lánssamningur þessi undirritaður af stefnda. Í beinu framhaldi af ofangreindum samningi áttu eftirfarandi viðskipti sér stað vegna framvirkra gjaldmiðlaviðskipta stefnda hjá stefnanda samkvæmt framlögðum gögnum. Fyrstu viðskiptin eru frá 18. apríl 2006 þar sem stefndi seldi 60.000.000 króna og keypti 645.230,67 EUR. Þann 6. júní 2006 keypti stefndi 64.875.000 krónur og seldi 500.000,00 ISV. Þann sama dag keypti stefndi 500.000,00 ISV og seldi 64.875.000 krónur. Aftur þann sama dag keypti stefndi 500.000,00 ISV og seldi 66.298.295 krónur. Þann 13. júní 2006 keypti stefndi 60.326.400 krónur og seldi 640.000 EUR. Þann 6. september 2006 keypti stefndi 66.298.295 krónur og seldi 500.000,00 ISV. Þann sama dag keypti stefndi 500.000,00 ISV og seldi 66.809.515 krónur. Þann 6. október 2006 keypti stefndi 66.809.515 krónur og seldi 500.000,00 ISV. Þann sama dag keypti stefndi 500.000,00 ISV og seldi 67.377.540 krónur. Þann 6. nóvember keypti stefndi 67.377.540 krónur og seldi 500.000,00 ISV. Þann sama dag keypti stefndi 500.000,00 ISV og seldi 69.136.100 krónur og þann 10. janúar 2007 keypti stefndi 64.841.675 krónur og seldi 500.000,00 ISV. Handveðssamningur. Þann 5. maí 2006 undirritaði stefndi handveðssamning milli aðila þar sem hann setti að handveði markaðsreikning númer 0327-13-300926 til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum veðsala við veðhafa, hvenær sem þær hafa eða munu stofnast og í hvaða formi sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er, hvort sem þær eru vegna víxla, skuldabréfa, tékka og yfirdráttar á tékkareikningum, debet- og kreditkortaviðskipta, lánssamninga, reikningslána o.fl. Afleiðusamningurinn Þann 14. júní 2006 undirrituðu gagnstefnandi og KB banki hf. almenna skilmála fyrir viðskiptavini markaðsviðskipta Kaupþings banka hf. Segir í 2. mgr. 7. gr. samningsins að með undirritun sinni á skilmála þessa samþykki viðskiptavinur að kominn sé á skriflegur samningur við bankann, í samræmi við III. kafla laga um verðbréfaviðskipti með síðari breytingum, um að skyldur viðskiptavinar og bankans, samkvæmt samningum um afleiður, sbr. 17. gr. laga um verðbréfaviðskipti, skuli jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnun, við endurnýjun, vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti og að samningurinn skuli halda gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. og 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Eru almennir samningsskilmálar um gildissvið, framkvæmd samninga, símaupptökur, skuldfærslu reikninga og gjaldtöku, tryggingar, skuldajöfnun, vanefndir og heimild bankans til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptavinar, ábyrgð á samningum og skaðleysisyfirlýsing, upplýsingaskyldu og tilkynningar, trúnað og óhlutdrægni og ýmis ákvæði tilgreind. Með samningnum er handveðssamningur vegna afleiðusamninga nr. 1112 þar sem bankareikningur nr. 0327-13-7622 er settur að handveði fyrir þeim viðskiptum. Í tölvupósti frá Kaupþingi banka til lögmanns gagnstefnanda segir að það sé enginn afleiðusamningur nr. 1112 fyrir hendi. Handveðssamningur vegna afleiðusamninga nr. 1112. Þann 14. júní 2006 undirritaði stefndi handveðssamning vegna afleiðusamninga nr. 1112 þar sem hann setti að handveði bankareikning nr. 0327-13-7622 og þar með alla innstæðu þess reiknings. Skuldabréf nr. 0327-74-6222. Þann 15. desember 2006 undirritaði stefndi skuldabréf með sjálfskuldarábyrgð, verðtryggt lán með breytilegum vöxtum að fjárhæð 147.000.000 króna hjá stefnanda. Var númer bréfsins 0327-74-6222. Er lánstíminn fimm ár, vextir reiknast frá kaupdegi, fjöldi afborgana eru fjörutíu og níu og fyrsti gjalddagi 1. janúar 2008. Lánið bar kjörvexti 6,20% með vaxtaálagi 0,75% eða samtals 6,95%. Þá er ritað í reitinn „gjalddagar“. „Greiða skal kr. 130.000.000 þann 1. janúar 2008 auk vaxta og verðbóta frá kaupdegi. Greiða skal eftirstöðvar með 48 greiðslum á 1. mán. fresti í fyrsta sinn þann 1.2.2008.“ Grunnvísitala bréfsins er 266,1 stig og bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Þann 29. janúar 2008 undirritaði stefndi breytta skilmála um myntbreytingu úr íslenskum krónum í erlendar myntir vegna ofangreinds skuldabréfs þannig að skilmálar bréfsins verði þannig að lánstíminn verði tólf mánuðir, vextir reiknist frá 30. janúar 2008, gjalddagi fyrstu afborgunar verði 10. febrúar 2009, fjöldi afborgana verði einn, grunnvextir verði 4,34%, vaxtaálag þá 1,1% eða samtals 5,45% og vaxtagjalddagar skyldu verða „12x1, fyrst 10.02.2008“. Þá er tekið fram að veðskuldabréfið verði í eftirtöldum erlendum myntum. USD 33%, SHF 34%, JPY 33%. Á bakhlið skjalsins kemur fram að lánið sé númer 0327-74-06222 og er undirritun aðalstefnda vottuð af tveimur vitundarvottum. Þá segir einnig: „Útfyllist af starfsmanni bankans við myntbreytingu.“ og er höfuðstóll lánsins á myntbreytingardegi jafnvirði 53.869.038 íslenskra króna. Undirritar starfsmaður bankans þessa áritun. Fékk skuldabréfið við skilmálabreytinguna númerið 0327-35-7015. Í gögnum málsins liggur fyrir útreikningur dagsettur og undirritaður 29. janúar 2008 af aðilum þar sem andvirði skuldabréfsins er 53.788.234 krónur og bankakostnaður 80.804 krónur eða samtals 53.869.038 krónur. Er það samkvæmt stefnanda sú fjárhæð sem árituð var á skilmálabreytinguna undirritaða sama dag af stefnda. Þá kemur enn fremur fram í þeim útreikningi að heildarlántökukostnaður verði 3.104.848 krónur og er sú fjárhæð sundurliðuð í vexti og kostnað vegna þrettán gjalddaga. Þann 31. mars 2009 undirritaði stefndi breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfsins með erlendu myntviðmiði. Númer skuldabréfs verður 0327-35-7015, upphaflega að fjárhæð 147.000.000 króna og útgáfudagur 15. desember 2006. Eru eftirstöðvar þann 12. janúar 2009 sagðar að jafnvirði 105.700.979 krónur og framreiknaðar eftirstöðvar 94.265.063 krónur. Skilmálar verði þannig að lánstíminn sé fjórir mánuðir, vextir reiknist frá 12. janúar 2009, fyrsti gjalddagi 10. maí 2009, fjöldi afborgana einn og mánuður á milli gjalddaga. Vextir eru óbreyttir og fjöldi vaxtadaga sagðir 3 x 1, fyrst 10. febrúar 2009 og lokagjalddagi 10. maí 2009. Dagsetning skjalagerðar er 25. febrúar 2009. Þá er áritað að lánið sé lengt um þrjá mánuði en að öðru leyti haldist ákvæði skuldabréfsins óbreytt. Þann 4. september 2009 undirritar stefndi breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfsins með erlendu myntviðmiði. Segir í skjalinu að dagsetning skjalagerðar sé 20. maí 2009, númer skuldabréfs sé 0327-35-007015 og upphafleg fjárhæð 147.000 króna. Sundurliðun eftirstöðva er sögð þann 20. maí 2009 jafnvirði 108.267.576 króna. Er skilmálabreytingin skráð þannig að vextir reiknist frá 14. apríl 2009 og sé fyrsti gjalddagi afborgunar 1. september 2009. Fjöldi afborgana sé einn og mánuður á milli gjalddaga. Lokagjalddagi er 1. september 2009 og skuldfærslureikningur 0327-26-7622. Vextir voru óbreyttir og fjöldi sérstakra vaxtagjalddaga sagðir „4 x 1 fyrst 01.05.2009.“ Þá er áritað að vaxtagjalddagar séu 4 x 1 fyrst 01.05.2009, lán lengt sem því nemi og vaxtakjör óbreytt. Að öðru leyti haldist ákvæði veðskuldabréfsins óbreytt. Eru ofangreindar skilmálabreytingar áritaðar á frumrit skuldabréfsins. Útreikningur á láni nr. 327-35-007015, dagsettur 12. ágúst 2008, liggur fyrir í málinu þar sem kemur fram að staða lánsins sé 108.860.457 krónur á þeim degi. Þann 1. janúar 2008, gaf stefnandi út greiðsluseðil og sendi stefnda með gjalddaga 1. janúar 2008 vegna skuldabréfs nr. 6222, upphaflega að fjárhæð 147.000.000 króna, útgefið 15. desember 2006. Eru eftirstöðvar sagðar 48.914.539 krónur, afborgun verðbóta 2.885.976 krónur, vextir 1.003.993 krónur og tilkynningar og greiðslugjald 510 krónur eða samtals 52.805.018 krónur. Eru eftirstöðvar sagðar 0.00 krónur. Tiltekið er að gjalddagi sé 1 af 49. Greiðsluyfirlit, dagsett 21. september 2009, vegna skuldabréfs nr. 0327-74-6222 liggur fyrir í málinu þar sem fram kemur að greitt hafi verið inn á skuldabréfið frá 10. janúar 2007 til 19. júní 2007 samtals 105.853.094 krónur. Kemur fram á yfirlitinu að þann 1. febrúar 2008 hafi verið skuldfært uppgjör að fjárhæð 53.869.038 krónur en gjalddaginn hafi verið 1. janúar 2008. Einnig liggur fyrir í málinu yfirlit yfir greiðslur útláns, útprentað 5. mars 2012, þar sem fram kemur að gjalddagi vegna skuldabréfs nr. 0327-35-6222 sé 1. janúar 2008 og greiðsludagur 1. febrúar 2008 og til greiðslu séu alls 53.869.038 krónur. Kveður aðalstefnandi að þessi fjárhæð sé ógreidd. Þann 10. nóvember 2011 fór fram endurútreikningur á skuldabréfinu. Segir í skjalinu sem stílað er á stefnda í kaflanum „Forsendur láns“. Upphaflegur höfuðstóll í ÍSK 53.869.038 krónur. Uppgreiðsluvirði láns í dag í ÍSK 109.685.045 krónur. Lánveitandi Arion banki hf. Útgreiðsludagur 30. janúar 2008 og dagsetning útreiknings 1. september 2009. Í kaflanum „Endurútreikningur“ segir: Upphaflegur höfuðstóll í ÍSK 53.869.038 krónur. Áfallnir vextir á upprunalegan höfuðstól 15.493.948 krónur. Uppgreiðsluandvirði láns án innborgana í ÍSK 69.362.986 krónur. Greiðslur til vaxtaútreiknings 6.485.781 króna. Vextir á innborganir 807.740 krónur og alls greitt með vöxtum 7.293.521 króna. Niðurstaða endurútreiknings og nýr höfuðstóll sé 62.069.465 krónur og lækki um 47.615.580 krónur. Eru eftirtaldar innborganir tilgreindar í bréfinu til stefnda. Innborganir á lán Þann 12. ágúst 2009 sendi stefnandi sýslumanninum í Hafnarfirði kyrrsetningarbeiðni þar sem farið var fram á að eignastýringarsafn aðalstefnda nr. B#470500 yrði kyrrsett til tryggingar kröfu stefnanda vegna skuldabréfs nr. 327-35-7015. Var staða eignastýringarsafnsins sögð vera 98.359.001 sem krafist var kyrrsetningar á. Fór kyrrsetning fram 18. ágúst 2009 í málinu K-13-2009 á heimili stefnda. Mótmælti hann kyrrsetningunni. Þann 21. ágúst 2009 höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda til viðurkenningar á skuld stefnda við stefnanda og til staðfestingar á kyrrsetningargerð nr. K-13-2009 hjá sýslumanninum í Hafnarfirði er framkvæmd var 18. ágúst 2009 en kyrrsett var eign stefnda í eignastýringarsafni hans nr. B#470500 hjá stefnanda til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi nr. 327-26-7015 (6222). Gekk dómur í héraðsdómi þann 14. júlí 2010 þar sem staðfest var kyrrsetning í helmingi eignastýringarsafnsins en viðurkenningarkröfunni vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 470/2010 þann 17. nóvember 2011 var málinu vísað frá héraðsdómi í heild sinni, m.a. á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði farið út fyrir grundvöll málsins, enda hefði bankinn einungis krafist viðurkenningar á því að hann ætti ótilgreinda fjárkröfu samkvæmt skuldabréfinu en ekki kröfu tiltekinnar fjárhæðar. Samrýmdist það ekki 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., en samkvæmt ákvæðinu gæti kyrrsetning ekki farið fram til tryggingar fjárkröfu án þess að kveðið væri á um fjárhæð hennar. Þann 23. mars 2010 gekk dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu E-12679/2009. Krafði Steinunn R. Sigurðardóttir, eiginkona aðalstefnda og gagnstefnanda, þess að Arion banka hf. yrði gert að greiða henni 49.179.500 krónur ásamt tilgreindum dráttarvöxtum á grundvelli eignarhluta hennar í eignastýringarsafni nr. B#470500 hjá gagnstefnda. Var gagnstefndi, stefndi í því máli, dæmdur til að greiða henni umþrætta fjárhæð ásamt dráttarvöxtum. Var þeim dómi ekki áfrýjað til Hæstaréttar og greiddi gagnstefndi þá fjárhæð til lögmanns gagnstefnanda þann 2. september 2010. Framsal Fjármálaeftirlitsins. Af hálfu stefnanda var lögð fram ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um skipan skilanefnda fyrir Kaupþing banka hf., ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, til Nýja Kaupþings banka hf., kt. 581008-0150. Segir í 1. lið að öllum eignum Kaupþings banka hf., hverju nafni sem nefnast, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum, sé ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. þegar í stað. Þær eignir og réttindi sem tilgreindar séu í VIÐAUKA séu þó undanskildar framsalinu. Með bréfi þann 14. október 2008 frá forstjóra Fjármálaeftirlitsins til stjórnar Fjármálaeftirlitsins segir um forsendur fyrir skiptingu efnahagsreiknings Landsbanka Íslands hf., Kaupþings hf. og Glitnis hf. í samræmi við lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. m.a. að afleiðusamningar séu ekki færðir yfir í nýja bankann. Þá er tekið fram að útlán til viðskiptavina, önnur en þau sem tilgreind eru sérstaklega, skulu færð yfir í nýja bankann á bókfærðu verði að teknu tilliti til áætlaðra afskrifta einstakra útlána. Þá er staðfesting stefnanda frá 10. janúar 2012 um að skuldabréf nr. 327-35-7015 (upphaflega nr. 354-74-6222) hafi verið framselt frá Kaupþingi banka hf. til Arion banka hf. í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf. Skýrsla stefnda fyrir dómi. Stefndi kvaðst fyrir dóminum hafa verið í miklum viðskiptum við Kaupþing banka hf. í gegnum tíðina og hafi hlaupið á milljarði yfir árið. Hann hafi selt fyrirtækið Sandtak og fengið fyrir það 104.000.000 króna, sem hann hafi sett inn á eignastýringarsafn hjá bankanum. Það hafi verið í kringum árið 2004. Eftir að hann seldi fyrirtækið hafi hann keypt og selt fasteignir, blokkir og raðhús og fleira og hafi það farið í gegnum bankann. Þá hafi hann verið með útgerð á sama tíma. Þá hafi bankinn séð um fjárfestingar fyrir sig í hlutabréfum, skuldabréfum, erlendum samningum o.fl. Hafi það verið kallað afleiðusamningar, gjaldmiðlaskiptasamningar o.fl. Hafi stefnandi fjármagnað alla þessa hluti. Stefndi kvaðst hafa gefið út skuldabréf 15. desember 2006 að fjárhæð 147.000.000 króna og hafi það verið hluti af afleiðuviðskiptum. Andvirði lánsins hafi farið í að greiða upp 60.000.000 króna lán sem hafi verið gefið út nánast á sama degi. Stefndi kvaðst ekki hafa fengið sérstakt uppgjör vegna skuldabréfsins heldur hafi féð farið í að greiða marga aðra samninga. Stefndi kveðst hafa reynt að fá uppgjör bæði hjá stefnanda og skilanefnd Kaupþings banka hf. en ekki fengið nema að hluta vegna lánasamnings, dskj. nr. 40. Stefndi kvaðst hafa fengið yfirlit frá skilanefndinni fyrir nokkrum dögum þar sem standi lán nr. 3077 vegna erlends lánasamnings og hafi hann greitt þennan lánasamning um leið og hann fékk skuldabréfið útgreitt. Stefnda var sýnt dskj. 17, afrit af greiðsluseðli, og kvaðst hann kannast við hann. Kvað hann aðspurður að þegar lánið 147.000.000 króna hafi verið tekið hafi staða hans hjá stefnanda verið góð. Þau hafi verið með fullt af lánasamningum og bankinn hafi verið með fullt af veðum í Kirkjuvöllum, Engjavöllum og Strandgötu. Þá hafi bankinn verið með veð fyrir öllum skuldum hans. Aðspurður kvað hann lánið hafa verið sett upp sem fimm ára lán, en síðan hafi bara átt að skoða stöðuna. Þetta hafi verið ákvörðun bankans. Kvað hann ávallt hafa verið gefin út skilyrt veðleyfi af hálfu bankans þegar greiðslur komu inn vegna sölu eigna og hafi greiðslur því gengið til bankans. Aðspurður um greiðslur að fjárhæð 105.000.000 króna kvað hann það hafa verið ýmsar innkomur sem bankinn hafi ráðstafað inn á skuldabréfið. Hann hafi ekki gefið bankanum bein fyrirmæli um að þær greiðslur færu inn á skuldabréfið, en bankinn hafi gefið út skilyrt veðleyfi þegar eignir seldust og ráðstafað greiðslum í framhaldi af sölum. Aðspurður um viðbrögð hans þegar greiðsluseðill, dskj. 17, var gefinn út kvaðst hann hafa þá rætt við bankann og sagt þá fjárhæð ekki vera í samræmi í ákvæði skuldabréfsins. Bankinn hafi sagt að það þyrfti að breyta eftirstöðvunum, þar sem búið væri að selja mismikið af fasteignum og þá annaðhvort í erlent lán eða lán með 20% vöxtum. Hann hafi samið um það við Sigurð Þór Snorrason, starfsmann bankans. Útistandandi hafi verið þá eitthvað af ógreiddum samningum og mikið af íbúðum óseldar á þeim tíma. Aðspurður um skilmálabreytingar fylgjandi veðskuldabréfinu kvaðst hann ekki hafa séð yfirstrikanir á bakhlið bréfsins en kannaðist við aðrar. Lýsti stefndi því hvernig kyrrsetningin fór fram. Kvað hann sýslumann ekki hafa leiðbeint sér við gerðina né hafi honum verið bent á að hann gæti bent á eignir né að hann gæti losnað undan gerðinni með því að benda á eignir eða setja tryggingar fyrir gerðinni. Fulltrúi sýslumanns hafi ekki kynnt sig persónulega en kynnt sig sem fulltrúa sýslumanns. Þá hafi Elín Stefánsdóttir, starfsmaður Arion banka, verið með sýslumanni. Stefndi kvaðst hafa lagt fram bréf sitt til Arion banka við gerðina um uppsögn á eignastýringarsafninu. Stefndi kvaðst hafa verið í útgerð á þessum tíma, leigja og selja kvóta og fengið fyrirgreiðslu hjá stefnanda vegna þeirra viðskipta. Á þessum tíma hafi þau fengið tækifæri á að leigja kvóta fyrir 60.000.000 króna í byrjun ágúst 2009. Þau hafi á þeim tíma þurft að losa peninga vegna þeirra viðskipta. Þá lýsti stefndi því að í júlí 2009 hafi hann óskað eftir því að eignastýringarsafnið væri fært á nafn þeirra hjóna. Í framhaldi hafi hann sagt eignastýringarsafninu upp. Aðspurður um það hvort stefndi hafi lýst því yfir við stefnanda í ágúst 2009 að hann ætlaði ekki að standa við skuldbindingar sínar, neitaði hann því. Sagði hann Elínu hafa hringt þá í sig og sagt sér að það þyrfti að fara að gera upp bréfið, það stæði í rúmlega 108.000.000 króna. Stefndi kvaðst hafa sagt að sér hafi þótt það fullmikið en hann væri tilbúinn að greiða upphaflegan höfuðstól sem hafi verið rúmlega 53.000.000 króna. Þá kvaðst stefndi aldrei hafa fengið tilkynningar um breytingu á vöxtum skuldabréfsins. Aðspurður um það í hvað lánsfjárhæð skuldabréfsins hafi farið, kvað hann það hafa farið inn á lán, dskj. 40, og aðra samninga, hann hafi m.a. verið með fleiri skuldabréf þarna. Aðspurður um bréf til stefnanda, dagsett 20. júlí 2009, dskj. 10, kvaðst stefndi hafa verið á sjó á þessum tíma, og eiginkona hans hafi átt í erfiðleikum með að taka út fé af eignastýringarsafninu. Því hafi þau ætlað að setja helming af eignastýringarsafninu á hennar nafn svo hún ætti auðveldara með að taka út fé. Þar sem bankinn hafi ekki orðið við beiðni þeirra hafi þau sagt eignastýringarsafninu upp. Þau hafi hins vegar engin svör fengið frá stefnanda vegna þeirra bréfa. Aðspurður um dskj. 17, greiðsluseðil, kvaðst stefndi ekki muna til þess að hafa fengið hann sendan heim á sínum tíma en gæti ekki fullyrt um það. Hann myndi þó að honum hafi verið sýndur seðillinn og sagt að það væri staðan sem síðan hafi verið gengið frá. Kvaðst stefndi hafa fengið yfirlit yfir viðskipti sín send um hver áramót og hann hafi áframsent þau til síns endurskoðanda. Hann hafi ekki gert athugasemdir við þau yfirlit. Alltaf hafi verið talað um það að skuldabréfið yrði gert upp þegar íbúðir seldust. Málsástæður stefnanda í aðalsök. Stefnandi byggir málsókn sína á verðtryggðu skuldabréfi sem stefndi gaf út þann 15. desember 2006 til stefnanda upphaflega að fjárhæð 147.000.000 króna. Var skuldabréfið upphaflega með númer 327-74-6222 en fékk nýtt númer, 0327-35-7015, við skilmálabreytingu bréfsins 29. janúar 2008 þegar bréfinu var breytt í erlent lán. Skuldabréfið sé til [tólf]fimm ára með fyrsta gjalddaga 1. janúar 2008. Samkvæmt ákvæðum bréfsins hafi átt að greiða 130.000.000 króna af bréfinu á fyrsta gjalddaga en eftirstöðvar bréfsins með 48 gjalddögum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. febrúar 2008. Þann 29. janúar 2008 hafi stefndi óskað eftir skilmálabreytingu á láninu úr íslenskum krónum í erlendar myntir. Við myntbreytinguna hafi nýja lánið fengið nýtt númer, 7015, og var heildarskuld stefnda þá 53.869.038 krónur. Stefndi hafi líka skrifað undir greiðsluáætlun, dskj. 41, en þar komi fram andvirði skuldabréfsins, 53.788.284 krónur, og ef lántökukostnaður, 80.084 krónur, séu dregnar frá fáist eftirstöðvar skuldabréfsins sem koma fram á sjálfri skilmálabreytingunni 29. janúar 2008, 53.869.038 krónur. Á dskj. 31, greiðsluyfirliti, komi fram eftirstöðvar skuldabréfsins með vöxtum og áföllnum kostnaði, samtals 53.869.038 krónur. Er sú fjárhæð með dráttarvöxtum til 30. janúar 2008. Þegar skilmálabreytingin hafi verið gerð hafi dráttarvextir verið fallnir á kröfuna, 1.063.425 krónur, og samtals hafi eftirstöðvar því verið orðnar 53.869.038 krónur sem hafi verið höfuðstóll skuldarinnar við myntbreytinguna og innfært á skuldabréfið. Stefndi hafi á þeim tíma engar athugasemdir gert við skuldina og ekki fyrr en kyrrsetningin fór fram. Lagði stefnandi fram bókun 23. janúar 2013 þar sem höfuðstóll skuldarinnar er útskýrður. Stefndi hafi aftur þann 31. mars 2009 óskað eftir breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfsins með erlendu myntviðmiði sem stefnandi varð við. Voru eftirstöðvar þann 12. janúar 2009 sagðar að jafnvirði 105.700.979 króna og framreiknaðar eftirstöðvar 94.265.063 krónur. Þann 4. júní 2009 hafi stefndi aftur óskað eftir skilmálabreytingu og frystingu á láninu og var lánið þá að jafnvirði 108.267.576 króna. Stefnandi kveður lán þetta hafa verið tryggt með innstæðu á markaðsreikningi nr. 327-13-300926 hjá stefnanda, en að stefndi hafi svo farið fram á að færa þá inneign inn á eignastýringarsafn sitt hjá stefnanda með númerinu B # 470500 án þess að það hafi verið sérstaklega veðsett til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Þá hafi stefndi greitt hraðar inn á bréfið en bréfið sjálft kvað á um eða 105.853.094 krónur til 1. janúar 2008, sbr. dskj. 34. Eftirstöðvar lánsins hafi því verið 52.805.018 krónur 1. janúar 2008, eins og dómskjal 17, greiðsluseðillinn, beri með sér. Þann greiðsluseðil hafi stefndi ekki greitt. Stefnandi kveðst hafa endurreiknað lán stefnda á grundvelli þeirra fyrirmæla sem fram koma í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda falli samningsákvæði skuldabréfsins undir gildissvið 1. mgr. 18. gr. Höfuðstóll skuldabréfsins á myntbreytingardegi, þ.e. þegar skuldabréfinu hafi verið myntbreytt í erlendar myntir, hafi verið 53.869.038 krónur, sbr. skilmálabreytingu dags. 29. janúar 2008. Sú fjárhæð hafi verið endurreiknuð í samræmi við 18. gr. vxl., þ.e.a.s. upphaflegur höfuðstóll kröfunnar, í íslenskum krónum (53.869.038 kr.), hafi verið vaxtareiknaður með óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands frá útgreiðsludegi skuldabréfsins (30.01.2008), sbr. 3. mgr. 18. gr. vxl., og hafi verið lagðir við höfuðstól einu ári eftir lántöku og síðan árlega, sbr. 12. gr. vxl. Frá þessari fjárhæð hafi svo verið dregnar greiðslur, sem stefndi hafi innt af hendi (þ.e. afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og vanskilaálögur), samtals 6.485.781 króna, vaxtareiknaðar frá greiðsludegi hverrar greiðslu til viðmiðunardags endurútreiknings, sem sé gjalddagi lánsins, þ.e. 1. september 2009. Þannig útreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Stefnandi kveður að samkvæmt ofangreindu nemi nýr höfuðstóll kröfunnar, endurreiknaður í samræmi við 18. gr. vxl., á gjalddaga hennar 62.069.465 krónum sem hafi verið stefnufjárhæð. Stefnandi hafi lagt fram bókun þann 7. nóvember 2012 þar sem hann hafi breytt kröfugerð sinni til lækkunar og lagt fram endurútreikning hennar, byggðan á forsendum dóma Hæstaréttar í málum nr. 471/2010, 600/2011 og 646/2012. Segir stefnandi í bókun sinni að hann geti ekki, með vísan til niðurstöðu Hæstaréttar í ofangreindum málum, krafið stefnda um greiðslu vaxta umfram þá fjárhæð erlendra vaxta, sem hann hafi sannanlega greitt, enda teljist vextir af kröfunni fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittunum stefnanda. Stefnandi lækki því kröfu sína í málinu með tilliti til þessa. Lagði stefnandi fram sundurliðun á útreikningi sínum því til staðfestu. Stefnandi mótmælti bókun stefnda á dskj. 36 sem nýjum málsástæðum og ósönnuðum enda engin grein gerð fyrir þeim í greinargerð stefnda. Einnig mótmælir stefnandi bókun á dskj. 38 þar sem stefndi krefst lækkunar krafna vegna innborgana 7. febrúar 2007 og 11. maí 2009 en millifærsla þann 7. febrúar 2007 tengist máli þessu ekkert og millifærsla 11. maí 2009 hafi verið færð inn á lánið eins og komi fram á dskj. 45. Stefnandi skýrir muninn á aðal- og varakröfu þannig að í aðalkröfunni sé ofgreiðslu vaxta ekki ráðstafað inn á höfuðstólinn. Stefndi hafi greitt hærri vexti en óverðtryggðir vextir voru, en í varakröfunni sé ofgreiddum vöxtum ráðstafað inn á höfuðstólinn. Ákveðin óvissa hafi verið um það hvernig skyldi fara með ofgreidda vexti. Í dómi Hæstaréttar, Plastiðjumálinu, hafi lántakandi krafist endurgreiðslu á ofgreiddum vöxtum en Hæstiréttur hafnað því. Þá séu greiddir vextir stefnda færðir inn á endurútreikninginn en ekki vextir samkvæmt Seðlabanka Íslands. Því sé ekki verið að krefja aðalstefnda um ofreiknaða vexti af skuldinni. Upphaflega hafi verið gerð krafa um greiðslu með erlendu myntviðmiði áður en dómar Hæstaréttar fóru að ganga. Í stefnu sé gerð krafa miðað við fyrri útreikning skv. 5. gr. vaxtalaga en síðan hafi Borgarbyggðardómurinn gengið og hafi kröfugerðin þá verið lækkuð í samræmi við þann dóm. Þá krefst stefnandi dráttarvaxta og segir kröfuna hafa fallið í gjalddaga 1. september 2009 og sé heimild í bréfinu að reikna dráttarvexti frá gjalddaga. Þegar kyrrsetningin var gerð, 18. ágúst 2009, var skuldabréfið ekki fallið í gjalddaga og þá ekki aðfararhæft. Kyrrsetningin. Stefnandi segir að þann 13. mars 2009 hafi stefndi óskað eftir því að fjármunir sem hann átti í bankanum yrðu færðir á eignastýringarsafn hans í bankanum nr. B#470500 sem hafi verið gert. Þeir fjármunir hafi verið handveðsettir fyrir öllum skuldum stefnda við bankann. Annar handveðssamningurinn frá 5. maí 2006 hafi verið til tryggingar fyrir innlánsreikningi stefnda gagnvart öllum skuldum hans hjá bankanum. Eignastýringarsafn nr. B#470500 hafi ekki verið veðsett nema til tryggingar á yfirdráttarskuld reiknings nr. 763 hjá bankanum. Hinn samningurinn hafi verið til tryggingar á öllum skuldum stefnda hjá bankanum. Bankinn hafi hins vegar ætlað, við yfirfærslu af reikningi stefnda yfir í eignastýringarsafnið, að safnið yrði áfram til tryggingar öllum skuldum stefnda hjá bankanum en bankinn hafi hins vegar gert ákveðin mistök þannig að skuldabréf nr. 7015 hafi verið ótryggt. Stefndi hafi óskað tvívegis eftir því að skuld hans við bankann yrði fryst, sem hafi verið gert þannig að afborgunum var frestað og að lokum þannig að lokagreiðsla yrði 1. september 2009. Í framhaldi hafi stefndi farið í ákveðnar breytingar á eignum sínum sem virtust vera gerðar í þeim tilgangi að koma eignum undan þannig að bankinn gæti ekki gengið í þær vegna skulda stefnda við stefnanda. Þannig hafi stefndi í júní 2009 fært hesthús, sem hann átti, yfir á nafn eiginkonu sinnar. Þá hafi stefndi óskað eftir því í júlí 2009 að helmingur eignastýringarsafnsins yrði fært á nafn eiginkonu sinnar. Á þeim tíma hafi stefnandi verið í þeirri trú að eignarstýringarsafnið væri allt veðsett fyrir skuldum stefnda við bankann. Í framhaldi hafi stefndi, eða 31. júlí 2009, sagt upp eignastýringarsafninu og óskað eftir afhendingu eignanna. Vegna þessara aðgerða taldi stefnandi brýnt að fá fjármuni á eignastýringarsafninu kyrrsetta en þann 6. ágúst 2009 hafi eftirstöðvar skuldabréfsins verið 108.860.457 krónur en inneign á eignastýringarsafninu verið 98.359.001 króna. Á þeim tíma töldu allir að eftirstöðvar sem voru í erlendum myntum að nokkur mismunur væri á kröfu bankans og eignastöðu stefnda, svo kyrrsetningar var krafist í ágúst 2009 og sé krafist staðfestingar á þeirri kyrrsetningu. Eiginkona stefnda höfðaði síðan mál gegn bankanum og gerði kröfu um greiðslu á helmingi af eignastýringarsafninu í máli nr. E12679/2009 við Héraðsdóm Reykjavíkur og varð niðurstaðan sú að bankinn var dæmdur til greiðslu á þeim fjármunum. Stefnandi greiddi þá fjárhæð 2. september 2009 ásamt dráttarvöxtum. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 470/2011 vísaði Hæstiréttur máli stefnanda frá dómi, uppkveðnum 17. nóvember 2011, vegna ákveðinna galla á málatilbúnaði stefnanda þess máls. Það mál, sem rekið sé hér, hafi verið höfðað innan viku frá því málinu var vísað frá Hæstarétti. Stefnandi mótmælir því að umrætt eignasafn stefnda sé einnig í eigu eiginkonu stefnda en hann hafi ekki gert reka að því að breyta safninu í svokallað hjónasafn sem heimilt sé. Þá mótmælir stefnandi þeirri málsástæðu stefnda að hann hafi boðið fram greiðslu á höfuðstól kröfunnar en á þeim tíma hafi skuldin verið uppreiknuð rúmlega 108.000.000 króna en þá hafi menn talið að lán í erlendri mynt væri lögleg krafa. Þann 18. ágúst 2009 hafi farið fram kyrrsetningargerð hjá sýslumanninum í Hafnarfirði þar sem kyrrsett var inneign stefnda á eignastýringarsafni hans nr. B # 470500. Stefnandi kveður kyrrsetninguna hafa verið nauðsynlega til þess að tryggðir væru hagsmunir hans. Stefnandi vísar til 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., en þar komi fram að kyrrsetning standi í eina viku frá því gerðarbeiðanda sé kunnugt um frávísun dóms. Að loknum þeim fresti falli gerðin sjálfkrafa úr gildi, nema gerðarbeiðandi hafi áður fengið stefnu gefna út á ný til staðfestingar henni. Stefna hafi verið birt stefnda í máli þessu 24. nóvember 2011 og sé málið því höfðað innan tilskilins frests. Þá hafi stefnandi gert aðför í eignum stefnda þann 22. nóvember 2011. Ekki hafi verið mætt af hálfu stefnda við þá aðfarargerð. Lagatilvísanir. Stefnandi kveðst vísa um efnisleg skilyrði kyrrsetningar til 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann en vegna kröfunnar um staðfestingu kyrrsetningar til VI. kafla sömu laga. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 35. gr. laga nr. 31/1990. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Vísað er til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fá m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Stefnandi mótmælir kröfu stefnda um sýknu á grundvelli aðilaskorts. Kveður hann skuldabréfið hafa verið gefið út til Kaupþings banka hf., sem fór yfir til Nýja Kaupþings banka hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, birt í Lögbirtingablaðinu, og tekin á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Hafi skuldabréfinu verið ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. auk þess sem yfirlýsingar liggja fyrir frá gagnstefnda um eign bréfsins en um þetta efni hafi gengið dómur í máli Hæstaréttar nr. 567/2011. Þá hafi stefndi undirritað tvær skilmálabreytingar hjá stefnanda en ekki til Kaupþings sem hann byggi nú á að eigi bréfið. Stefndi hafi greitt 11 greiðslur til stefnanda en ekki til Kaupþings. Sáttaumleitanir hafi farið fram til að leysa málið og sé það í bága við málsástæðu stefnda nú um að stefnandi eigi ekki kröfuna. Þá fari sú yfirlýsing stefnda um að hann hafi boðið stefnanda höfuðstól skuldarinnar til greiðslu í bága við málsástæðu hans nú. Stefndi hafi aldrei boðið Kaupþingi hf. greiðslu. Stefnandi mótmælir kröfu stefnda um lækkun á skuldinni. Í greinargerð stefnda sé gerð almenn krafa um lækkun en enginn rökstuðningur færður fyrir þeirri kröfu. Gagnsök. Gagnstefndi krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda. Til vara krefst hann lækkunar á kröfum gagnstefnanda. Þá sé fallið frá þeirri kröfu í greinargerð að krefjast sýknu að svo stöddu. Krafa gagnstefnanda, 3.791.888 krónur, sé samtala innborgana sem stefndi hafi greitt til stefnanda og 49.179.500 krónur sé helmingur af eignastýringarsafni stefnda hjá stefnanda. Varðandi fyrri hluta kröfunnar byggi gagnstefnandi á því að gagnstefndi hafi ekki fengið skuldabréfið framselt þar sem það sé afleiðusamningur og ekki hafi verið heimilt að framselja það til Nýja Kaupþings banka hf. Skuldabréfið hafi því ekki verið framselt. Þessu sé mótmælt en skuldabréfið sé ekki afleiðusamningur. Þá mótmælir gagnstefndi því að skuldabréfið hafi verið notað til að greiða afleiðusamninga. Gagnstefnandi hafi sjálfur sagt að skuldabréfið hafi verið notað til að greiða upp í lánasamninga. Gagnstefndi mótmælir framlögðum gögnum um afleiðusamninga og að þau hafi eitthvað inn í málið að gera. Varðandi kröfu gagnstefnanda um 49 milljónir, vísar gagnstefndi til greinargerðar sinnar varðandi þennan lið. Mótmælir hann einnig dráttarvaxtakröfum gagnstefnanda en verði krafa gagnstefnanda tekin til greina þá beri honum að fá greidda vexti í fyrsta lagi frá 10. janúar 2012 eða mánuði eftir að krafan var birt. Gagnstefndi mótmælti öllum kröfum gagnstefnanda og málsástæðum hans. Þá kvað gagnstefndi að búið væri að taka á frávísunarkröfum aðila í úrskurðum og því ekki gerð krafa um það aftur nú við aðalmeðferð málsins. Þá kvað gagnstefndi að bókanir, sbr. dskj. 33, hafi verið til að bregðast við sérstöku réttarástandi vegna nýrra dóma Hæstaréttar. Gagnstefndi mótmælti því að skýrslutökur úr öðru dómsmáli, sbr. dskj. 35, hafi sönnunargildi í máli þessu. Þá mótmælir gagnstefndi því að gagnstefnandi hafi boðið fram greiðslu á höfuðstól skuldarinnar, enda hafi hann ekki lagt fram nein gögn þess efnis, né hafi hann reynt að geymslugreiða fjárhæðina. Gagnstefndi mótmælir því að ákvæði skuldabréfsins hafi verið brot gegn ákvæðum vaxtalaga um lengd verðtryggðra skuldabréfa. Skuldabréf nr. 7015 hafi verið til fimm ára en skuldari hafi greitt hraðar inn á skuldina en bréfið sjálft bar með sér. Það hafi ekki breytt grundvelli skuldabréfsins á neinn hátt. Gagnstefndi mótmælir því að í endurútreikningi hans hafi falist ný málsástæða. Ástæða þess að dskj. 34 hafi verið lagt fram, sé sú að dómur hafi fallið í máli gegn Arion banka og útreikningurinn sé byggður á því. Stefndi hafi aldrei verið krafinn um óverðtryggða vexti afturvirkt. Rangt sé að sé verið að krefja um vexti aftur í tímann. Segir gagnstefndi að í útreikningum, sbr. dskj. 34, hafi stefndi tvisvar greitt hærri vexti en seðlabankavextir hafi verið en samkvæmt Plastiðjudóminum eigi skuldari ekki rétt á endurgreiðslu. Málsástæður og lagarök stefnda í aðalsök. Stefndi krefst þess aðallega að máli stefnanda verði vísað frá dómi. Fór málflutningur fram um þá kröfu þann 29. maí 2012 og var frávísunarkröfu stefnda hafnað með úrskurði uppkveðnum 21. júní 2012. Engar nýjar málsástæður hafa komið fram hjá stefnda sem rökstyðja frekari frávísunarkröfu hans. Aðildin. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Byggir stefndi á því að umþrætt skuldabréf hafi verið liður í afleiðusamningum sem stefndi hafi gert við stefnanda og samkvæmt því hafi ekki verið heimilt að ráðstafa skuldabréfinu frá Kaupþingi banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf. Stefndi kveðst hafa leitað eftir því hjá Kaupþingi banka hf., undir rekstri Hæstaréttarmáls nr. 470/2010, að fá afrit af afleiðusamningi nr. 1112 en slitastjórn sagt hann ekki fyrir hendi. Segir stefndi að svo virðist sem skilanefnd hafi glatað honum. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa leitt líkur að eignarhaldi sínu á bréfinu og vísar til framburðar Sigurðar Þórs Snorrasonar, forstöðumanns viðskiptasviðs Arion banka hf., í héraðsdómsmálinu E-3425/2009 þar sem hann lýsir því að stefndi hafi verið í fjölþættum viðskiptum við bankann og að skuldabréfið, að fjárhæð 147.000.000 króna, sé rakið til þeirra viðskipta svo og til gjaldmiðlaskiptasamninga. Þá sé skilyrt að skuldabréf beri með sér áritun um framsal á bréfinu sjálfu, sbr. tilskipun frá 1798. Þá byggir stefndi sýknukröfu sýna á að skuldabréfið sé nafnbréf, gefið út til Kaupþings banka hf., og beri ekki áritun um framsal til stefnanda. Undirritun starfsmanna bankans síðar hafi enga þýðingu varðandi framsalsheimildir bankans. Varakrafa um lækkun. Verði sýknukrafa stefnda ekki tekin til greina krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Vísar hann til þess að stefnandi hafi ekki gert grein fyrir tölulegum grundvelli kröfunnar með vísan til skuldabréfsins. Stefndi mótmælir fyrirliggjandi útreikningum sem marklausum. Grundvöllur endurútreikninga sé ekki skýrður, lánsnúmer sé rangt og upphaflegur höfuðstóll í íslenskum krónum en ekki í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Segir stefndi kröfur stefnanda koma fyrst fram í málflutningi og mótmælir því og öllum þeim breytingum sem stefnandi hefur gert undir rekstri málsins. Stefnandi hafi raskað grundvelli málsins frá útgáfu stefnu. Þá kveður stefndi verðtryggingu lánsins vera ólögmæta og því beri að sýkna hann. Verðtryggð lán verði að vera til fimm ára. Verðtryggt lán miðað við gengi verði líka að vera til fimm ára. Þá hafi stefndi ekki greitt neitt inn á lánið, allar greiðslur séu greiðslur sem bankinn hafi tekið úr öðrum samningum sem stefndi hafi verið með hjá bankanum. Verði stefndi ekki sýknaður af öllum kröfum stefnanda, krefst stefndi þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar um 20.954.998 krónur og til þrautavara um 29.543.848 krónur. Segir hann að láninu hafi fyrst verið breytt á fyrsta gjalddaga lánsins og því sé lánið ekki verðtryggt. Stefndi hafi greitt inn á lánið um 105.000.000 króna og ef þetta dragist allt frá þá sé höfuðstóllinn 41.146.906 krónur. Þá séu innborganir að auki 6.913.590 krónur. Þá þurfi að leiðrétta dskj. 40, lánasamningur í erlendum myntum. Innborgun að fjárhæð 4.689.468 krónur hefði líka átt að lækka bréfið í öndverðu. Þessi fjárhæð hafi verið greidd af láninu en bankinn neiti að leggja fram gögn um þetta. Þá mótmælir stefndi vaxtaleiðréttingu í dskj. 38, útborgun af reikningi stefnda inn á reikning stefnanda sem sé vaxtaleiðrétting. Það sé greiðsla sem stefndi eigi að fá. Þá mótmælir stefndi nýjum málsástæðum sem koma fram í bókun stefnanda í dskj. nr. 33 en þær málsástæður komi ekki fram í stefnu. Dráttarvextir. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti af kröfunni frá 1. september 2009. Verði krafa stefnanda tekin til greina eigi hann ekki rétt á dráttarvöxtum fyrr en frá dómsuppsögu. Ekki sé rökstutt í stefnu hvers vegna bankinn eigi að fá dráttarvexti nema þá frá dómsuppsögu. Stefndi hafi boðið fram greiðslu en lánardrottinn ekki viljað taka við henni. Skuldunaut sé þá ekki skylt að greiða vexti frá þeim tíma. Stefndi kveðst hafa boðið stefnanda að greiða 53 milljónir og hafa boðið bankanum veðheimildir í skipi og fasteign en bankinn neitað og krafið hann um 108 milljónir. Staðfest sé með framburði starfsmanna bankans að stefndi hafi boðið fram greiðslu á höfuðstól skuldarinnar en bankinn ekki viljað taka við greiðslunni, sbr. tilskipun frá 1798. Sé því um viðtökudrátt af hálfu gagnstefnda að ræða. Kyrrsetningin. Stefndi kveður að hafna eigi kröfu stefnanda um staðfestingu á kyrrsetningunni þar sem Arion banki hafi ekki verið réttur aðili að kyrrsetningargerðinni. Að auki hafi kyrrsetningin verið gerð á þeim gögnum sem lágu fyrir við kyrrsetninguna en eingöngu ljósrit af skuldabréfinu hafi þá legið frammi. Þá hafi verið farið heim til stefnda án boðunar og honum ekki boðið að benda á aðrar eignir til tryggingar kröfunni. Ágreiningur sé um aðildina og líka tölulega skuld. Þá séu rangfærslur í kyrrsetningarbeiðninni eins og að sagt sé að eignasafnið væri veðsett. Stefndi vísar til 5. gr. laga um kyrrsetningu og segir að skilyrði kyrrsetningar hafi ekki verið fyrir hendi þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann ætti lögvarða kröfu á hendur stefnda. Í 6. gr. kyrrsetningarlaga sé talið fram með hvaða hætti kyrrsetning fari fram. Hún sé til tryggingar peningakröfu sem hægt sé að fylgja eftir með fjárnámi. Þá eigi kyrrsetning ekki að fara fram nema raunhæfa nauðsyn beri til. Svo hafi ekki verið fyrir hendi hér. Kyrrsetningu verði aðeins beitt í undantekningartilvikum. Skilyrði kyrrsetningar hafi ekki verið fyrir hendi og því beri að hafna henni. Krafan sem kyrrsetningunni sé ætlað að tryggja var ekki enn komin í gjalddaga og stefndi hafði greitt allar afborganir sem voru gjaldfallnar. Stefndi hafi ekkert aðhafst sem hafi verið óeðlilegt né gæti réttlætt aðgerðir stefnanda. Stefndi hafi líka sannanlega boðið fram greiðslu. Þá hafi gögnin sem fylgdu kyrrsetningarbeiðninni ekki verið í lögmæltu formi, en tilskilið sé að frumrit skuli fylgja beiðni. Það hafi ekki verið í þessu máli. Nú fyrst sé frumrit lagt fram í þessu máli. Þá eigi að boða gerðarþola til kyrrsetningargerðar og sérstök ástæða þurfi að vera til staðar sé svo ekki gert. Þá hafi stefndi aldrei undirritað endurritið heldur hafi Elín sagst hafa ritað nafn Einars í gerðina. Þá vísar stefndi til 39. gr. laga um kyrrsetningu og segir hana ekki eiga við þegar Hæstiréttur vísar máli frá dómi. Krafa gagnstefnanda. Gagnstefnandi krefst þess að gagnstefnda verið gert að greiða gagnstefnanda 52.967.388 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 556.433 krónum frá 10. nóvember 2008 til 10. desember 2008 en af 1.034.109 krónum frá þeim degi til 12. janúar 2009 en af 1.616.306 krónum frá þeim degi til 3. apríl 2009, en af 2.262.745 krónum frá þeim degi til 14. apríl 2009 en af 2.651.232 krónum frá þeim degi til 4. maí 2009, en af 2.782.308 krónum frá þeim degi til 2. júní 2009 en af 2.967.591 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 3.210.536 krónum frá þeim degi til 4. ágúst 2009, en af 3.791.888 krónum frá þeim degi til 6. ágúst 2009, en af 52.967.388 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í gagnsök. Í gagnstefnu segir í kaflanum „málsástæður og atvik máls“ að málavextir séu þeir að gagnstefnandi hafi, ásamt eiginkonu sinni, Steinunni Rósborgu Sigurðardóttur, átt í umfangsmiklum viðskiptum við Kaupþing banka hf., kt. 560882-0419, og notið þar sérfræðiráðgjafar, meðal annars um ávöxtun sparifjár, en þau hjón hafi átt í bankanum fjármuni í eignastýringu í eignastýringarsafni nr. 470500, samkvæmt samningi, dagsettum 4. júní 2004. Gagnstefnandi hafi, fyrir milligöngu Kaupþings banka hf., verið umfangsmikill á byggingarmarkaði, keypt m.a. fasteignir í byggingu, áframbyggt og selt í samráði við bankann. Til uppgjörs í afleiðusamningum hafi gagnstefnandi gefið út skuldabréf til bankans þann 15. desember 2006 að fjárhæð 147.000.000 króna, verðtryggt. Eftir útgáfu skuldabréfsins hafi bankanum borist, úr afleiðusamningum, fyrir gjalddaga, umtalsverðar greiðslur eða ríflega 100.000.000 króna sem bankinn hafi ekki gert grein fyrir. Í október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir völd hluthafafundar Kaupþings banka hf., vikið stjórninni frá og skipað skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 21. október 2008 hafi öllum eignum Kaupþings banka hf., hverju nafni sem þær nefnist, verið ráðstafað til Nýja Kaupþings hf., nú Arion banka hf. Samkvæmt 1. gr. um eignir hafi réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum ekki flust til hins nýja banka og séu því kröfur gagnstefnda í aðalsök ekki á hans forræði, enda hafi gagnstefndi ekki framsalsheimild fyrir bréfinu. Með bréfi lögmanns gagnstefnanda 20. júlí 2009 til gagnstefnda hafi þess verið farið á leit að eignarhaldi á eignastýringarsafni yrði breytt og það skráð eftirleiðis á nafn beggja hjóna, enda væri eignasafnið hjúskapareign þeirra. Tilkynning þessi til bankans hafi verið í samræmi við ákvæði 10. gr. samningsins. Á eignasafninu hafi engar kvaðir hvílt eða bönd og hafi bankanum borið að verða þegar við beiðninni, sbr. bréf lögmanns gagnstefnanda þann 17. ágúst 2009. Gagnstefndi hafi ekki orðið við tilmælum og borið fyrir sig að starfsmenn væru í sumarleyfum. Gagnstefnandi og eiginkona hans hafi sagt upp samningi um eignastýringu með bréfi þann 31. júlí 2009. Uppsögn hafi verið með skýrri heimild í 11. gr. samningsins. Bankinn hafi áritað tilkynninguna um móttöku 6. ágúst 2009 og upplýst þá um að inneign á eignastýringarsafni næmi samtals 98.359.000 krónum. Eignarhlutur hvors hjóna um sig hafi því numið 49.179.500 krónum. Gagnstefnanda hafi verið, skv. 11. gr. samningsins, frjálst að segja samningnum upp án fyrirvara og gefa fyrirmæli um ráðstöfun, allt í samræmi við samning, og hafi gagnstefnda verið skylt að verða við tilmælum. Þá hafi eigendur krafist þess að fjármunirnir yrðu lagðir inn á sparisjóðsreikning eiginkonu gagnstefnanda hjá bankanum. Gagnstefndi hafi ekki virt þessi fyrirmæli, án nokkurra skýringa. Eiginkona gagnstefnanda hafi höfðað mál á hendur gagnstefnda til heimtu á eignarhlut sínum. Krafa hennar hafi verið viðurkennd með dómi og hafi gagnstefndi greitt inneign hennar samkvæmt dómi í kjölfar fjárnáms í september 2010. Lögmaður gagnstefnanda og maka hans hafi sett fram við bankastjóra skriflegar athugasemdir með bréfi 17. ágúst 2009 og gert þá kröfu á bankann að hann viðurkenndi skyldur sínar, án þess að þeim væri svarað. Þann 18. ágúst 2009 hafi gagnstefndi fengið eignastýringarsafn gagnstefnanda kyrrsett hjá sýslumanninum í Hafnarfirði. Gagnstefndi hafi höfðað mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness gegn gagnstefnanda til staðfestingar kyrrsetningunni o.fl. Héraðsdómur hafi staðfest kyrrsetninguna að hluta en hins vegar hafi dómurinn hafnað því að gagnstefndi ætti kröfu samkvæmt skuldabréfi því er krafan byggðist á. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 hafi málinu verið vísað frá héraðsdómi. Með stefnu, útgefinni 23. nóvember 2011, hafi Arion banki hf. í máli þessu enn einu sinni stefnt gagnstefnanda þar sem nú séu hafðar uppi þær kröfur á hendur honum að aðalstefnda verði gert að greiða aðalstefnanda 62.069.465 krónur með dráttarvöxtum frá 1. september 2009 til greiðsludags. Jafnframt sé þess krafist að staðfest verið með dómi kyrrsetningargerð frá 18. ágúst 2009. Gagnstefnandi hafi ítrekað krafið bankann um afhendingu á umræddum fjármunum. Þá hafni gagnstefnandi því alfarið að hann skuldi gagnstefnda þá fjármuni er hann sé krafinn um. Þá kveður gagnstefnandi að gögn málsins beri með sér að gagnstefndi hafi tekið skuldabréf nr. 7015, útgefið 15. desember 2006, og hagnýtt sér það sem eigin eign. Gagnstefnandi hafi greitt gagnstefnda eftir hrun Kaupþings banka hf., að kröfu gagnstefnda, eftirfarandi greiðslur: Gagnstefnandi gerir kröfu til þess að fá þessar greiðslur, sem gagnstefndi hafi krafist með ólögmætum og óréttmætum hætti, endurgreiddar með dráttarvöxtum af hverri greiðslu, frá greiðsludegi til endurgreiðsludags. Dómkröfur gagnstefnanda séu til að fá andvirði af eignasafni sínu útgreitt með dráttarvöxtum og kostnaði. Eindagi kröfunnar sé 6. ágúst 2009 en þann dag hafi gagnstefndi áritað kröfu um fyrirmæli, sbr. dskj. nr. 5. Þá sé gerð krafa um endurgreiðslu á innborgunum ásamt dráttarvöxtum eins og fram hefur komið, enda hafi bankanum verið með öllu óheimilt að innheimta kröfuna og hagnýta skuldabréfið með slíkum ólögmætum og óréttmætum hætti. Gagnstefnandi kveður ekkert eignastýringarsafn vera til þar sem því hafi verið sagt upp og því eigi að greiða þá fjármuni út með dráttarvöxtum. Gagnstefndi hafi tekið skuldabréfið til sín en gagnstefnandi hefur greitt til gagnstefnda 3.791.888 krónur. Málsástæður og lagarök gagnstefnda. Gagnstefndi reifaði ekki kröfu sína um frávísun og vísaði til úrskurðar þar um frá 19. október 2012 þar sem frávísunarkröfu hans í gagnsök var hafnað. Gagnstefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Til vara krefst hann þess að kröfur gagnstefnanda verði lækkaðar og jafnframt að dráttarvaxtakröfum gagnstefnanda verði alfarið hafnað. Aðilar gera kröfur um málskostnað úr hendi hvors um sig að mati dómsins í þessum þætti. Gagnstefndi lýsir í greinargerð sinni sömu málavöxtum og koma fram í stefnu í aðalsök. Gagnstefndi byggir kröfu sína um sýknu m.a. á því að krafa gagnstefnanda virðist annars vegar byggjast á endurgreiðslu þeirra greiðslna, sem gagnstefnandi hafi greitt gagnstefnda vegna skuldabréfsins, en hins vegar á því að gagnstefndi greiði honum helming þeirrar fjárhæðar sem sé á eignastýringarsafni gagnstefnanda nr. 470500. Varðandi fyrra atriðið byggi gagnstefndi í fyrsta lagi á því að hann sé réttur eigandi kröfu skuldabréfs nr. 7015 og allar tilraunir gagnstefnanda til að halda öðru fram séu haldlausar. Gagnstefndi árétti að í gegnum allan ágreining aðila, þ.m.t. fyrra mál gagnstefnda til kyrrsetningar umræddra fjármuna, sbr. dómur Hrd. í máli nr. 470/2011, sbr. dskj. nr. 16, hafi gagnstefnandi aldrei haldið þessari röksemd á lofti. Um þetta vísist til greinargerðar sem gagnstefnandi lagði fram í því máli, sbr. dskj. 29. Það virðist því vera að gagnstefnandi hafi nú fyrst áttað sig á þessu atriði og teflt því fram, sem verði að teljast verulega ótrúverðugt af hans hálfu, og gera þessa röksemd hans að nánast engu. Gagnstefndi byggir á því að hann sé réttur og lögmætur eigandi kröfu skv. skuldabréfi nr. 7015 og hafi verið það frá birtingu ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008, sbr. dskj. nr. 24, hafi öllum eignum Kaupþings banka hf. hverju nafni sem nefnist, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum, verið ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. Þar með hafi kröfu skv. skuldabréfi nr. 7015 verið ráðstafað til gagnstefnda. Þetta fái frekari stoð í forsendum fyrir skiptingu efnahagsreiknings, dags. 19. október 2008, sem hafi verið lagðar fram sem dskj. nr. 25. Þar komi fram að útlán til viðskiptavina séu færð yfir til gagnstefnda. Varðandi þetta vísi gagnstefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 567/2011. Þessu til viðbótar liggi frammi í málinu sameiginlegar yfirlýsingar slitastjórnar Kaupþings banka hf. og gagnstefnda, sbr. dskj. nr. 20, um að skuldabréf nr. 7015 hafi verið framselt frá Kaupþingi banka hf. til gagnstefnda í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008. Af þessu ætti að vera ljóst að gagnstefndi sé réttur og lögmætur eigandi skuldabréfs nr. 7015 frá 21. október 2008 og hafi réttilega tekið við greiðslum úr hendi gagnstefnanda vegna skuldabréfsins. Gagnstefndi áréttar að samkvæmt viðskiptabréfareglunum fái framsalshafi þann rétt sem bréfið bendir til og hafi því gagnstefnandi tapað mótbárum sínum. Ekki skipti máli þótt skuldabréfið hafi ekki verið stimplað um framsalið, eins og gagnstefnandi virðist byggja málatilbúnað sinn á, enda sé það ekki gildisskilyrði framsals skv. viðskiptabréfareglunum. Þá sé þess einnig að geta að gagnstefnandi hafi skrifað undir tvær skilmálabreytingar hjá gagnstefnda, þ.e. þann 31. mars 2009 og 4. júní 2009, og sé skuldabréfið stimplað um það. Gagnstefndi byggi á því að þær áritanir svari til áritunar á bréfið, eða a.m.k. ígildis áritunar á bréfið, um framsal þess. Verði ekki fallist á ofangreinda röksemd, byggir gagnstefndi sýknukröfu sína í öðru lagi á grundvelli þess að gagnstefnandi hafi með aðgerðum sínum viðurkennt að gagnstefndi sé eigandi skuldabréfsins. Gagnstefnandi hafi greitt 11 afborganir af skuldabréfinu eftir að skuldabréfið var framselt gagnstefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 21. október 2008, líkt og gagnstefnandi staðfesti í gagnstefnu. Gagnstefnandi hafi ávallt greitt af skuldabréfinu til gagnstefnda án fyrirvara eða neinna athugasemda af nokkru tagi. Gagnstefnandi virðist fyrst hafa gert efnislegar athugasemdir við eignarhald gagnstefnda á skuldabréfinu við þingfestingu gagnstefnu þann 25. janúar 2012. Hér verði einnig að horfa til þess að gagnstefnandi virðist ekki hafa byggt á þessari athugasemd í fyrra staðfestingarmáli gagnstefnanda gegn gagnstefnda, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 470/2011, sbr. dskj. nr. 16 og einnig nr. 29. Þá ítreki gagnstefndi að gagnstefnandi hafi, í skýrri mótsögn við framangreinda afstöðu sína nú, skrifað undir tvær skilmálabreytingar við skuldabréfið hjá gagnstefnda. Með því telji gagnstefndi að gagnstefnandi hafi viðurkennt að gagnstefndi sé réttur eigandi kröfu skv. umræddu skuldabréfi. Að minnsta kosti hafi gagnstefnandi sýnt af sér verulegt tómlæti með því að hafa ekki haft frammi efnislegar athugasemd þessu aðlútandi þrátt fyrir fjölmörg tækifæri og ríkt tilefni. Þá byggi gagnstefnandi á því að skuldabréf nr. 7015 hafi ekki verið framselt til gagnstefnda, að því er virðist á þeim grundvelli að skuldabréfið sé afleiðusamningur eða tengist á einhvern hátt slíkum gerningi. Varðandi þetta vísar gagnstefnandi til þess að tekið sé fram í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 að afleiðusamningar eigi ekki að flytjast til gagnstefnda. Gagnstefndi mótmælir þeirri fullyrðingu gagnstefnanda að skuldabréfið hafi verið gefið út til uppgjörs á afleiðusamningi, a.m.k. sé ósannað á þessu stigi málsins að svo sé. Því sé sérstaklega mótmælt að þau gögn sem gagnstefnandi hafi lagt fram sem dskj. nr. 19 sanni, eða geri á nokkurn hátt líklegt, að svo sé. Gagnstefndi mótmæli einnig túlkun gagnstefnanda á dómi Hæstaréttar í máli nr. 470/2010 um að Hæstiréttur hafi hafnað því að gagnstefndi ætti kröfu skv. skuldabréfi nr. 7015, enda eigi þetta ekki við rök að styðjast. Gagnstefndi árétti jafnframt að ekki sé að sjá af málatilbúnaði gagnstefnanda að hann hafi nokkru sinni boðið Kaupþingi banka hf. greiðslu vegna skuldabréfsins þrátt fyrir að málatilbúnaður hans byggist á því að Kaupþing banki hf. eigi skuldabréfið. Eins og áður segi virðist kröfugerð gagnstefnanda öðrum þræði byggjast á því að gagnstefndi eigi að verða við fyrirmælum hans, sbr. dskj. nr. 6, og greiða honum það sem gagnstefnandi heldur fram að sé hans hlutur af eignastýringarsafni nr. 470500. Varðandi þennan hluta kröfu gagnstefnanda byggi gagnstefndi sýknukröfu sína á því að ekki sé hægt að dæma hann til greiðslu þessarar kröfu þar sem gagnstefndi hafi fengið gert fjárnám í umræddum fjármunum á eignastýringarsafni nr. 470500, og gagnstefndi krefjist greiðslu á, með aðfarargerð, dags. 17. janúar 2012, sbr. dskj. nr. 27. Þá byggir gagnstefndi á því að eignastýringarsafnið hafi verið kyrrsett þann 18. ágúst 2009. Höfðað hafi verið mál til staðfestingar þeirri kyrrsetningu og héraðsdómur Reykjaness hafi staðfest kyrrsetninguna með dómi sínum. Málinu hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar sem vísaði því frá héraðsdómi þann 17. nóvember 2011, líkt og fjallað sé um að ofan. Með því hafi kyrrsetningin þó ekki fallið niður, sbr. 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990. Í ákvæðinu komi fram að ef staðfestingarmáli sé vísað frá dómi standi gerðin í eina viku frá því málsaðila urðu þau málalok kunn. Ekki fyrr en að loknum þeim fresti falli gerðin úr gildi, nema gerðarbeiðandi hafi áður fengið stefnu gefna út á ný til staðfestingar henni. Gagnstefndi fékk gefna út stefnu á ný til staðfestingar kyrrsetningunni þann 23. nóvember 2011, sbr. dskj. nr. 1. Fjármunir á eignastýringarsafninu hafa því verið kyrrsettir frá 18. ágúst 2009. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 31/1990 varðveiti sýslumaður kyrrsetta peninga þar til gerðarbeiðandi öðlast rétt til afhendingar þeirra á grundvelli fjárnáms fyrir kröfu sinni eða gerðarþoli hefur verið sýknaður af kröfu gerðarbeiðanda í dómsmáli um hana. Þar sem gagnstefndi fékk frumrit skuldabréfsins afhent eftir að dómur Hæstaréttar féll þann 17. nóvember 2011 og skuldabréfið var orðið aðfararhæft sendi gagnstefndi inn aðfararbeiðni til sýslumannsins í Hafnarfirði. Málið hafi verið tekið fyrir þann 17. janúar 2012 og var þá tekið fjárnám í eignastýringarsafni gagnstefnanda, sbr. dskj. nr. 28. Gagnstefndi hafi því öðlast rétt til afhendingar fjármunanna á grundvelli fjárnáms. Það sé því ljóst að gagnstefnandi geti engan veginn átt rétt á að fá þessa fjármuni greidda, og það þrátt fyrir að ágreiningur sé milli aðila um sjálfa aðfarargerðina, sbr. ágreiningsmál aðila nr. Y-1/2012 sem rekið er fyrir héraðsdómi Reykjaness. Gagnstefndi telur að ofangreindar röksemdir, hver og ein og allar saman, eigi að leiða til þess að hann verði alfarið sýknaður af kröfum gagnstefnanda. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu gagnstefnda, krefst gagnstefndi þess að kröfur gagnstefnanda verði lækkaðar verulega og að kröfu stefnanda um vexti verði alfarið hafnað. Gagnstefndi krefst þess jafnframt að öllum kröfum gagnstefnanda um vexti verði hafnað, a.m.k. að krafa gagnstefnanda, verði fallist á hana, beri vexti í fyrsta lagi frá 10. janúar 2012 með birtingu gagnstefnu, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í öllu falli ber gagnstefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi áður gert þessar kröfur gagnvart gagnstefnda. Þá mótmælir gagnstefndi öllum málsatvikum, málsástæðum og lagarökum gagnstefnanda sem ganga gegn málatilbúnaði gagnstefnda. Gagnstefndi mótmælir að varakrafa gagnstefndanda komist að. Varðandi fyrri helminginn vegna ófærðar innborgunar, vísar stefnandi til tölvupósts sem liggur frammi í málinu. Í tölvupóstinum segi: „ Hæ, Einar skuldar okkur ISK 4.294.425,- fyrir uppgjör dagsins... hvaða reikning má skuldfæra??". Þá svari Pétur Richter. „ Það má skuldfæra af eftirfarandi reikningi: Varðandi það sem eftirstendur út af FX samningi Einars Þórs þa á að taka það út af reikningi 0327-13-300926“. Um sé að ræða annan reikning er skuldfært hafi verið útaf vegna skuldabréfsins. Varðandi lagarök fyrir kröfum sínum vísar gagnstefndi til meginreglna einkamálaréttarfars um skýran og ótvíræðan málatilbúnað. Gagnstefndi vísar einnig til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Gagnstefndi vísar m.a. til reglna um viðskiptabréf, þ.m.t. mótbárumissi skuldara. Gagnstefndi vísar til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 125/2008. Gagnstefndi vísar einnig til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi kröfu stefnda um málskostnað vísar gagnstefndi m.a. til ákvæða einkamálalaganna, einkum 129.-131. gr. þeirra. Gagnstefndi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi gagnstefnanda. Niðurstöður. Aðalsök. Frávísunarkrafan. Stefndi krefst þess aðallega að máli stefnanda verði vísað frá dómi. Fór málflutningur fram um þá kröfu þann 29. maí 2012 og var frávísunarkröfu stefnda hafnað með úrskurði uppkveðnum 21. júní 2012. Engar nýjar málsástæður hafa komið fram hjá stefnda sem rökstyðja frekari frávísunarkröfu hans. Verður henni því hafnað. Krafa um sýknu vegna aðildarskorts. Stefnandi gerir þá kröfu í aðalsök að stefnda verði gert að greiða honum 53.836.604 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 1. september 2009. Stefndi krefst aðallega sýknu á grundvelli aðildarskorts þar sem skuldabréf það sem stefnt er fyrir sé hluti af afleiðusamningum sem stefndi hafi gert við Kaupþing hf. og óheimilt hafi verið að framselja stefnanda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Eins og rakið er í kaflanum um málavexti, gerði stefndi margs konar samninga við stefnanda. Er þar rakinn samningur frá 4. júní 2004 um eignastýringu við stefnanda. Þá liggja fyrir nokkrir handveðssamningar í málinu. Sá fyrsti frá 15. apríl 2005 þar sem öll verðmæti stefnda, þar á meðal eignastýringarsafnið, var sett að handveði vegna tékkareiknings stefnda hjá stefnanda nr. 327-26-7633. Annar handveðssamningur var undirritaður 5. maí 2006 þar sem markaðsreikningur stefnda nr. 0327-13-300926 var settur að handveði til tryggingar á öllum skuldum og fjárskuldbindingum stefnda hjá stefnanda. Þá er handveðssamningur frá 14. júní sérstaklega tilgreindur vegna afleiðusamnings nr. 1112 og var bankareikningur nr. 0327-13-7622 settur að handveði vegna afleiðusamninga. Í skilmálabreytingum, sem stefndi undirritaði vegna skuldabréfs nr. 0327-35-7015, átti að skuldfæra af reikningi stefnda nr. 0327-26-7622. Ekkert er að finna í gögnum málsins né í ofangreindum samningum, um að andvirði skuldabréfsins nr. 0327-35-7015 hafi átt að renna inn á einhverja af ofangreindum reikningum stefnda hjá stefnanda né hefur stefndi sýnt fram á að þeir fjármunir hafi verið til þess notaðir að greiða fyrir afleiðu- eða gjaldeyrisskiptasamninga eða verið partur af þeim viðskiptum. Stefndi var augljóslega í margslungnum viðskiptum við sinn viðskiptabanka. Þrátt fyrir það hefur hann ekki sýnt fram á að sú lántaka, sem deilt er um í máli þessu, hafi verið hluti af afleiðusamningi. Bankareikningur nr. 0327-13-7622 var settur að handveði fyrir afleiðusamningi nr. 1112. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að lántakan tengist ofangreindum afleiðuviðskiptum en greiðslur voru skuldfærðar af tékkareikningi stefnda nr. 0327-26-7622. Þá kom fram hjá stefnda fyrir dóminum að innborganir á skuldabréfið hafi komið úr sölusamningum vegna fasteigna sem hann var að byggja og selja. Hafi bankinn gefið út skilyrt veðleyfi þegar eignir seldust og hafi söluandvirði þeirra viðskipta verið varið til að greiða inn á skuldabréfið. Verður umþrætt skuldabréf því ekki talið hafa verið hluti af afleiðusamningum sem stefndi var með hjá stefnanda og gögn liggja frammi um. Var yfirfærsla skuldabréfsins frá Kaupþingi banka hf. yfir til Nýja Kaupþing banka hf., síðar Arion banka hf., því lögmæt samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008. Þá verður einnig að líta til þess að stefndi undirritaði skilmálabreytingar hjá Nýja Kaupþingi banka hf. bæði 31. mars 2009 og 4. júní 2009 án þess að gera nokkurn fyrirvara um rétthafa bréfsins. Að þessu sögðu verður þeirri málsástæðu stefnda að sýkna beri hann vegna aðildarskorts hafnað. Aðal- og varakrafa stefnanda. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefnda verði gert að greiða honum 53.836.604 krónur með dráttarvöxtum frá 1. september 2009 til greiðsludags. Stefndi krefst sýknu af þessum kröfum stefnanda. Verði sýknukrafa stefnda ekki tekin til greina krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Vísar hann til þess að stefnandi hafi ekki gert grein fyrir tölulegum grundvelli kröfunnar með vísan til skuldabréfsins. Stefndi mótmælir fyrirliggjandi útreikningum sem marklausum. Grundvöllur endurútreikninga sé ekki skýrður, lánsnúmer sé rangt og upphaflegur höfuðstóll í íslenskum krónum og ekki í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Segir stefndi kröfur stefnanda koma fyrst fram í málflutningi og mótmælir því og öllum þeim breytingum sem stefnandi hefur gert undir rekstri málsins. Stefnandi hafi raskað grundvelli málsins frá útgáfu stefnu. Þá kveður stefndi verðtryggingu lánsins vera ólögmæta og því beri að sýkna hann. Verðtryggð lán verði að vera til fimm ára. Verðtryggt lán miðað við gengi verði líka að vera til fimm ára. Þá hafi stefndi ekki greitt neitt inn á lánið, allar greiðslur séu greiðslur sem bankinn hafi tekið úr öðrum samningum sem stefndi hafi verið með hjá bankanum. Verði stefndi ekki sýknaður af öllum kröfum stefnanda, krefst stefndi þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar þannig að stefnda verði ekki gert að greiða stefnanda hærri fjárhæð en 20.954.998 krónur og til þrautavara að hann verði ekki dæmdur til að greiða hærri fjárhæð en 29.543.848 krónur. Segir hann að láninu hafi fyrst verið breytt á fyrsta gjalddaga lánsins og því sé lánið ekki verðtryggt. Stefndi hafi greitt inn á lánið um 105.000.000 króna og ef þetta dragist allt frá þá sé höfuðstóllinn 41.146.906 krónur. Þá séu innborganir að auki 6.913.590 krónur. Þá þurfi að leiðrétta dskj. 40, lánasamning í erlendum myntum. Innborgun að fjárhæð 4.689.468 krónur hefði líka átt að lækka bréfið í öndverðu. Þessi fjárhæð hafi verið greidd af láninu en bankinn neiti að leggja fram gögn um þetta. Þá mótmælir stefndi vaxtaleiðréttingu í dskj. 38, útborgun af reikningi stefnda inn á reikning stefnanda sem sé vaxtaleiðrétting. Það sé greiðsla sem stefndi eigi að fá. Stefnandi lagði fram bókun þann 7. nóvember 2012 um breytta kröfugerð til lækkunar fyrir stefnda. Lagði stefnandi einnig fram yfirlit yfir útreikninga lánsins en stefnandi kvað endurútreikning lánsins byggjast á nýjum dómum Hæstaréttar um greiðslur inn á gengistryggð lán. Þá hefur stefnandi sýnt fram á, bæði með skjallegum gögnum og við aðalmeðferð málsins, hvernig upphaflegur höfuðstóll skuldarinnar var fenginn við skilmálabreytingu lánsins úr íslenskum krónum yfir í erlendar myntir, hvernig lánið hafi verið endurreiknað með vísan til 18. gr. laga nr. 38/2001 að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sem sé stefnufjárhæð og síðan aftur að gengnum dómum Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012, sem sé endanleg dómkrafa. Hefur stefndi ekki hnekkt þeim útreikningum og verða þeir lagðir til grundvallar við niðurstöður þessa máls. Stefndi krefst m.a. sýknu á þeim grundvelli að lánsnúmer sé rangt í stefnu og upphaflegur höfuðstóll í íslenskum krónum sé ekki í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Þá hafi nýjar málsástæður komið fram við aðalmeðferð málsins. Ekki er tekið undir þessar málsástæður stefnda. Skýrt hefur verið hvernig lánsnúmer skuldabréfsins er tilkomið og höfuðstóll skuldarinnar hefur verið skýrður. Þá verður ekki tekið undir þá málsástæðu að lækkun höfuðstóls kröfunnar sé ný málsástæða né hafi breytt grundvelli málsins. Hefur það ekki komið niður á málatilbúnaði stefnda. Þá verður ekki tekið undir þá málsástæðu stefnda að skilmálar skuldabréfsins og verðtrygging sé ólögmæt. Upphaflega var skuldabréfið til fimm ára. Verður sá áskilnaður að verðtrygging sé ekki heimil nema lánstíminn sé til fimm ára ekki skilinn svo að skuldara sé óheimilt að greiða hraðar niður skuld sína en ákvæði bréfsins segir til um. Engu breytir þótt ein greiðsla sé mun hærri en aðrar greiðslur eða hvernig afborgunum yfirleitt er háttað í samningnum. Ætti það ekki að raska grundvelli skilmála skuldabréfsins, enda skuldaranum til hagsbóta, falli það að greiðslugetu hans. Stefndi krefst lækkunar á dómkröfum stefnanda og vísar m.a. til greiðslu sem hann kveður hafa verið greidda inn á lánið að fjárhæð 4.294.425 krónur þann 7. febrúar 2007 og greiðslu þann 11. maí 2009 að fjárhæð 389.232 krónur. Stefnandi mótmælti því að fyrri innborgunin væri inn á umþrætt lán en sagði seinni innborgunina hafa verið færða inn á lán stefnda. Samkvæmt kvittun, sem stefndi lagði fram, voru 4.294.425 krónur teknar út af reikningi stefnda nr. 0327-13-300926 þann 7. febrúar 2007 og lagðar inn á reikning 0300-26-001505 í eigu Kaupþings banka hf. Er tilvísun sögð 311312 og skýring sögð vaxtaleiðrétting. Gegn mótmælum stefnanda hefur stefndi ekki sýnt fram á að þessi fjárhæð hafi verið innborgun á skuldabréf nr. 0327-35-7015 en skuldfæra átti tékkareikning 0327-26-7622 vegna greiðslna inn á skuldabréfið. Að auki ber einn gjaldmiðlaskiptasamningur sem lagður var fram í málinu númer 281396/311312 sem gerður var 10. janúar 2007 með gjalddaga 6. febrúar 2007. Verður ekki annað séð en þessi greiðsla tilheyri þeim samningi og sé skuldabréfinu óviðkomandi. Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Þá er rakið í yfirliti stefnanda um innborganir í stefnu þann 14. apríl 2009 innborgun að fjárhæð 389.232 krónur en stefnandi skýrði fyrir dóminum að þann dag hefðu 418.509 krónur verið dregnar út af reikningi stefnda en lagðar aftur inn þann 11. maí 2009 og 389.232 krónur skuldfærðar aftur þann sama dag. Er því þessi fjárhæð í endurútreikningi stefnanda. Verður þessari kröfu stefnda því hafnað. Að öllu ofansögðu virtu hefur stefnandi sýnt fram á að hann eigi þá fjárkröfu sem hann gerir á hendur stefnda. Hefur stefndi ekki sýnt fram á með málatilbúnaði sínum að fjárkrafa stefnanda sé óljós, óskýr eða ekki dómtæk. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 53.836.604 krónur ásamt vöxtum eins og rakið er að neðan. Stefnandi gerir kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum dráttarvexti af stefnufjárhæð frá 1. september 2009 en þá hafi skuldin verið gjaldfallin. Stefndi mótmælir þessari kröfu og segir stefnanda ekki hafa rétt til dráttarvaxta fyrr en frá dómsuppsögu. Stefnandi hafi ekki rökstutt í stefnu hvers vegna bankinn eigi að fá sér dæmda dráttarvexti og þá hafi stefndi boðið fram greiðslu en stefnandi ekki viljað taka við henni. Því sé um viðtökudrátt að ræða og geti stefnandi ekki krafið um dráttarvexti fyrir þann tíma. Í dómkröfum stefnanda í stefnu er gerð krafa um dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2009. Í málsatvikum og málsástæðum er gerð grein fyrir gjalddaga kröfunnar og í lagatilvísunum styður stefnandi kröfu sína um vexti við 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga. Tekur dómurinn ekki undir þá málsástæðu stefnda að dráttarvaxtakrafa stefnanda sé órökstudd. Þá byggir stefndi á því að hann hafi boðið fram höfuðstól skuldarinnar og vísar til framburðar Elínar Guðlaugar Stefánsdóttur, starfsmanns Arion banka hf., frá 17. febrúar 2010 í héraðsdómsmálinu E-3425/2009. Stefnandi mótmælti því að nefndur framburður hefði nokkurt sönnunargildi í máli þessu. Í nefndum framburði er vitnið spurt hvort stefndi hafi boðið að greiða höfuðstólinn og svaraði vitnið því að það hafi verið svona „viðrað þarna“. Jafnframt kemur fram í framburði vitnisins að stefndi í þessu máli hafi sagt að hann bæri ekki ábyrgð á hruninu og að hann væri jafnvel til í að borga höfuðstólsupphæðir. Gegn mótmælum stefnanda verður ekki byggt á þessum framburði, enda hefur hann ekki verið staðfestur fyrir dóminum í þessu máli. Að auki er ekki ljóst hvaða höfuðstólsupphæðir var verið að fjalla um á þeim fundi sem vitnað var til með stefnda eða hvenær hann átti sér stað. Auk þess hefur stefndi ekki sýnt fram á með gögnum að hann hafi reynt eða gert tilraunir til að greiða inn á höfuðstólinn eða þá fjárhæð sem hann taldi að honum bæri að greiða. Verður þeirri málsástæðu stefnda að um viðtökudrátt sé að ræða því hafnað og honum gert að greiða dráttarvexti af dómkröfunni frá 1. september 2009 eins og segir í dómsorði. Kyrrsetningin. Þann 12. ágúst 2009 sendi stefnandi kyrrsetningarbeiðni til sýslumannsins í Hafnarfirði og óskaði eftir því að eignastýringarsafn stefnda, B#470500, yrði kyrrsett til tryggingar fullnustu á skuld stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. 327-35-7015 (upprunalega nr. 327-74-622). Var skuldin sundurliðuð í JPY 28.793.898, CHF 305.932 og USD 270.437. Eru málavextir raktir í beiðninni og segir að gerðarbeiðandi hafi orðið þess vís í samtölum við gerðarþola að hann hyggist ekki greiða umrædda skuld. Gerðarþoli hafi farið fram á að innistæða hans á eignastýringarsafninu verði flutt yfir á nafn annars aðila og með því versni tryggingarstaða gerðarþola við gerðarbeiðanda sem nemi næstum allri innistæðunni sem sögð var vera yfir 98.000.000 króna. Gerðarbeiðanda væri ekki kunnugt um aðra eign í eigu gerðarþola sem gæti staðið undir greiðslu skuldar hans. Þá var því lýst að ómögulegt væri að gera fjárnám í eigninni þar sem lánið væri ekki enn gjaldfallið. Þá er tekið fram í beiðninni að gögn séu send með beiðninni í ljósriti en frumrit séu fyrir hendi og vísað til 2. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990. Þann 18. ágúst 2009 kyrrsetti sýslumaðurinn í Hafnafirði eignastýringarsafn hans nr. B#470500, sem vistað var hjá gerðarbeiðanda til tryggingar skuld vegna skuldabréfs nr. 327-35-7015 í erlendri mynt auk vaxta og kostnaðar í kyrrsetningarmálinu K-13-2009. Var gerðarþoli ekki boðaður til gerðarinnar, með vísan til 4. mgr. 8. gr. laga nr. 31/1990, og farið að heimili hans þar sem hann hittist fyrir sjálfur. Var honum kynnt krafa gerðarbeiðanda um kyrrsetningu á eignasafni hans nr. B#470500. Er bókað að gerðarþoli, stefndi, hafi hringt í lögmann sinn og í framhaldi mótmælti hann gerðinni og kvað eiginkonu sína einnig vera eiganda að fjármununum. Hann hafi óskað eftir þeirri breytingu við bankann en bankinn kannist ekki við að hafa orðið við ósk hans og að eignasafnið sé einungis á nafni gerðarþola. Er bókað að fulltrúi sýslumanns hafi ákveðið að gerðin skyldi ná fram að ganga og kyrrsetti eignastýringarsafnið. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda um staðfestingu á kyrrsetningunni m.a. með því að stefnandi hafi ekki verið réttur aðili að kyrrsetningargerðinni. Í kaflanum að ofan um aðild komst dómurinn að því að stefnandi væri réttur eigandi kröfunnar og hafnar sýknukröfu stefnda á grundvelli aðildarskorts. Sömu rök eiga við um þessa málsástæðu stefnda og er henni hafnað. Stefndi vísar til 5. gr. laga um kyrrsetningu og segir að skilyrði kyrrsetningar hafi ekki verið fyrir hendi þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann ætti lögvarða kröfu á hendur stefnda. Ekkert er fram komið um að sýslumaður hafi átt að hafna framkvæmd kyrrsetningarinnar í öndverðu á grundvelli aðildarskorts. Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Stefndi vísar til 6. gr. kyrrsetningarlaga en þar segi með hvaða hætti kyrrsetning fari fram. Svo hafi ekki verið þar sem gerðarbeiðandi hafi eingöngu haft ljósrit af skuldabréfinu við kyrrsetningargerðina sem sé í andstöðu við 2. mgr. 6. gr. kyrrsetningarlaga. Samkvæmt framburði Elínar Guðlaugar Stefánsdóttur í héraðsdómsmálinu E-3425/2009, sem stefndi lagði sjálfur fram í máli þessu og byggir á, svarar hún því aðspurð að hún hafi sjálf farið með fulltrúa sýslumanns heim til stefnda þegar kyrrsetningin fór fram og að hún hafi haft frumrit skuldabréfsins meðferðis. Þá hafi stefndi hringt í lögmann sinn og fengið ráðleggingar í gegnum síma. Telur dómurinn að með þessu séu þau skilyrði 2. mgr. 6. gr. laganna uppfyllt, en í gögnum málsins liggja einnig fyrir önnur þau gögn er gerðarbeiðandi lagði fram með kyrrsetningarbeiðni sinni. Telur dómurinn að skilyrði 5. og 6. gr. laganna hafi verið uppfyllt, enda var það mat sýslumannsins í Hafnarfirði sem framkvæmdi gerðina að svo hafi verið. Stefndi byggir á því að hafna beri staðfestingu á þeim forsendum að gerðarþoli hafi ekki verið boðaður til gerðarinnar né honum boðið að benda á aðrar eignir til tryggingar kröfunni. Samkvæmt gögnum þeim sem lágu fyrir við kyrrsetninguna verður ekki annað séð en að gerðarbeiðandi hafi sýnt nægjanlega fram á að hætta væri á því að gerðarþoli myndi reyna að koma þeim fjármunum undan sem krafist var kyrrsetningar á og sýnt fram á að skilyrði 2. tl. 3. mgr. 21. gr. aðfararlaga hafi verið fyrir hendi. Þó svo að ekki hafi verið bókað um það sérstaklega hvort gerðarþoli ætti aðrar eignir eða ekki til að benda á, breytir það ekki gildi kyrrsetningarinnar, en virða verður að gerðarþoli hafði lögfræðiaðstoð í gegnum síma á meðan á gerðinni stóð. Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Þá byggir stefndi á því að krafan sem kyrrsetningunni var ætlað að tryggja hafi ekki enn verið komin í gjalddaga og stefndi hafi greitt allar afborganir sem voru gjaldfallnar. Kyrrsetning er bráðabirgðagerð, gerð í þeim tilgangi að tryggja að fjármunir séu til staðar þegar krafa verður aðfararhæf. Er þessari mótbáru stefnda hafnað. Þá vísar stefndi til 39. gr. laga um kyrrsetningu og segir hana ekki eiga við þegar Hæstiréttur vísi máli frá dómi. Í 2. mgr. 39. gr. kyrrsetningarlaga segir að þótt synjað sé um staðfestingu gerðar í héraðsdómi, standi hún í þrjár vikur frá dómsuppsögu. Að loknum þeim fresti falli gerðin niður, nema gerðarbeiðandi fái áður gefna út stefnu til æðra dóms til að fá héraðsdómi hrundið. Ef æðri dómur staðfestir ákvæði héraðsdóms um synjun um staðfestingu gerðar, falli hún úr gildi frá dómsuppsögu þar. Í 3. mgr. segir að ef staðfestingarmál sé ekki þingfest gerðarbeiðanda að vítalausu, því sé vísað frá dómi eða það er hafið með samkomulagi málsaðila, standi gerðin í eina viku frá því honum urðu þau málalok kunn. Að loknum þeim fresti falli gerðin sjálfkrafa úr gildi, nema gerðarbeiðandi hafi áður fengið stefnu gefna út á ný til staðfestingar henni. Ofangreind kyrrsetning fór fram 18. ágúst 2009. Þann 21. ágúst s.á. var gefin út réttarstefna og hún birt stefnda 28. ágúst 2009. Var skilyrði 1. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1991 uppfyllt um að réttarstefna skuli gefin út innan viku frá lokum kyrrsetningar. Var niðurstaða héraðsdóms þann 14. júlí 2010 að kyrrsetning eignastýringarsafnsins var staðfest, en þó einvörðungu í helmingi eignastýringarsafnsins. Dómi þessum var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og var dómur réttarins kveðinn upp 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 þar sem málinu var í heild vísað frá dómi. Var réttarstefna aftur gefin út 23. nóvember 2011 og málið þingfest 14. desember 2011. Var stefna því gefin út aftur innan viku frá því að Hæstiréttur vísaði málinu frá dómi. Hafi það verið tilgangur 1. mgr. 36. gr. laganna um að eingöngu væri heimilt að gefa út réttarstefnu innan viku frá því að máli er vísað frá héraðsdómi, væri uppi mikil óvissa um slík mál sem hér er fjallað um, sem getur útilokað að kröfuhafi nái fram rétti sínum, fari svo að niðurstöðum undirréttar sé vísað frá dómi með dómi Hæstaréttar. Hlýtur að gilda einu hvort frávísun máls sé með úrskurði undirréttar eða með dómi Hæstaréttar. Ber því að hafna þessari málsástæðu stefnda. Að öllu ofansögðu virtu hefur stefndi ekki sýnt fram á að kyrrsetningin sem fram fór þann 18. ágúst 2009 í eignastýringarsafni nr. B#470500 í eigu stefnda hafi verið framkvæmd með þeim hætti að synja beri um staðfestingu hennar. Verður krafa stefnanda um að kyrrsetningin verði staðfest því tekin til greina. Ekki eru efni til að fara í sundurliðun þeirrar fjárhæðar, en fyrir liggur að stefnandi hefur greitt eiginkonu stefnda, Steinunni Rósborgu Sigurðardóttur, út helming eignastýringarsafnsins. Verður krafa um staðfestingu á kyrrsetningunni því tekin til greina að því virtu. Gagnsök. Gagnstefnandi gerir þá dómkröfu að gagnstefnda verði gert að greiða honum 52.967.388 krónur ásamt tilgreindum vöxtum. Er dómkrafa gagnstefnanda grundvölluð á inneign sem gagnstefnandi kveðst eiga og séu í vörslum gagnstefnda að fjárhæð 49.179.500 krónur og hafi verið inni í eignastýringarsafni gagnstefnanda hjá gagnstefnda. Er hér um að ræða sömu fjármuni og aðalstefnandi krefst kyrrsetningar á og dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að taka beri kröfu aðalstefnanda um staðfestingu á kyrrsetningu þeirra fjármuna til greina. Af þeim sökum og með vísan til þess rökstuðnings verður að sýkna gagnstefnda af þessari kröfu gagnstefnanda. Gagnstefnandi krefst þess einnig að gagnstefndi greiði honum nánar tilgreindar fjárhæðir, samtals 3.791.888 krónur með nánar tilgreindum vöxtum, en gagnstefnandi segir gagnstefnda hafa krafist þeirra greiðslna með ólögmætum og óréttmætum hætti. Hafi gagnstefnda verið með öllu óheimilt að innheimta kröfuna og hagnýta sér skuldabréfið með þeim hætti sem gagnstefndi gerði. Með vísan til forsendna í aðalsök verður gagnstefndi sýknaður af þessari kröfu gagnstefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður og að hvor aðili beri sinn kostnað. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð. Stefndi, Einar Þór Einarsson, kt. 041154-2419, greiði stefnanda, Arion banka hf., kt. 581008-0150, 53.836.604 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til greiðsludags. Staðfest er kyrrsetning sýslumannsins í Hafnarfirði frá 18. ágúst 2009 í máli nr. K-13-2009. Gagnstefndi, Arion banki hf., er sýkn af öllum kröfum gagnstefnanda. Málskostnaður fellur niður. Stefndi byggir á því að skilyrði 3. mgr. 39. gr. kyrrsetningarlaga eigi ekki við þar sem fyrra máli milli sömu aðila hafi verið vísað frá dómi samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands nr. 470/2010. Eigi vikufrestur sem tilgreindur sé í 3. mgr. 39. gr. laganna eingöngu við þegar máli sé vísað frá héraðsdómi en ekki Hæstarétti. Því hafi mál þetta verið höfðað of seint. Á þá málsástæður verður ekki fallist. Hafi það verið tilgangur ákvæðisins, væri uppi mikil óvissa um slík mál sem hér er fjallað um, sem getur útilokað kröfuhafa að ná fram rétti sínum, fari svo að niðurstöðum undirréttar sé vísað frá dómi með dómi Hæstaréttar. Hlýtur að gilda einu hvort frávísun máls sé með úrskurði undirréttar eða með dómi Hæstaréttar. Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 470/2010 var kveðinn upp 17. nóvember 2011 og stefna í máli þessu birt 24. nóvember sama ár klukkan 13.05. Er málið því höfðað á nýjan leik innan tilskilins frests. Ber því að hafna þessari málsástæðu stefnda. Að mati dómsins er samkvæmt framansögðu ekki efni til að vísa máli þessu frá dómi og er kröfu stefnda um það því hafnað. Rétt þykir að ákvörðun um málskostnað bíði efnisdóms í málinu. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð. Kröfu stefnda, Einars Þórs Einarssonar, um að máli þessu skuli vísað frá dómi er hafnað. Málskostnaður bíður efnisdóms.
|
Mál nr. 14/2000
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Vátrygging Endurkrafa Málshöfðun
|
Vátryggingafélagið T höfðaði endurkröfumál á hendur H vegna bóta sem félagið hafði greitt út á grundvelli ábyrgðartryggingar bifreiðar H. Málinu var vísað frá dómi þar sem endurkröfunefnd hafði ekki lokið umfjöllun sinni um kröfuna þegar málið var höfðað, en það var skilyrði málssóknar samkvæmt umferðarlögum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. desember 1999, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varð varnaraðili valdur að árekstri þriggja bifreiða 28. apríl 1993. Hann var þá undir áhrifum áfengis. Bifreiðin, sem varnaraðili ók, var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá Tryggingu hf., sem nú hefur verið sameinað sóknaraðila. Vátryggingafélagið greiddi bætur vegna eignatjóns og líkamstjóns, sem aðrir urðu fyrir við slysið. Hinn 2. júní 1993 og 3. október 1996 lagði svokölluð endurkröfunefnd, sem starfar samkvæmt 96. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, fyrir vátryggingafélagið að beina endurkröfum að varnaraðila að fjárhæð samtals 1.100.009 krónur. Höfðaði félagið mál þessu til samræmis á hendur varnaraðila 6. maí 1997. Vegna nánar tiltekinna annmarka, sem voru á málsmeðferð endurkröfunefndar, var því máli vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar 5. nóvember 1998, sem er birtur í dómasafni þess árs á bls. 3478. Vátryggingafélagið lagði málið á ný fyrir endurkröfunefnd 20. janúar 1999. Áður en niðurstaða var þar fengin höfðaði félagið þetta mál gegn varnaraðila 4. maí 1999 og krafðist greiðslu á 2.339.004 krónum. Var því borið við í héraðsdómsstefnu að félagið teldi sig knúið til að höfða málið áður en niðurstaða endurkröfunefndar væri fengin, þar sem fyrningarfrestur kröfu hennar væri senn á enda. Málið var þingfest 19. maí 1999. Sama dag ákvað endurkröfunefnd að vátryggingafélagið skyldi beina að varnaraðila endurkröfu að fjárhæð 1.100.009 krónur. Lækkaði félagið kröfu sína því til samræmis með yfirlýsingu á dómþingi 9. júní 1999. Eftir uppsögu dóms Hæstaréttar 5. nóvember 1998 hafði Trygging hf. nægan frest til að leita nýrrar ákvörðunar endurkröfunefndar án þess að hætta væri á fyrningu hugsanlegrar endurkröfu á hendur varnaraðila samkvæmt 6. málslið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Þegar félagið höfðaði málið skorti þrátt fyrir það skilyrði samkvæmt 96. gr. umferðarlaga fyrir málsókn. Verður því ekki um flúið að vísa málinu enn frá dómi, en engu breytir í þeim efnum að bætt hafi verið úr annmarka á heimild til málsóknarinnar þegar á sama degi og það var þingfest í héraði. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað. Aðilarnir skulu hvor bera sinn málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 647/2009
|
Kærumál Eignarréttur Útburðargerð
|
F ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að A og B yrðu með beinni aðfarargerð borin út úr geymslu. Í niðurstöðu héraðsdóms sem staðfestur var í Hæstarétti kom fram að nokkur vafi væri á því að F ehf. ætti þann rétt sem hann byggði kröfu sína um útburð á og var beiðni hans því hafnað með vísan til 1. mgr. 78. gr. og 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um útburð á varnaraðilum úr geymslu að Hverfisgötu 46, Reykjavík, merktri 05-0202, sem tilheyri eignarhluta 05-0301. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðilar verði með beinni aðfarargerð bornir út úr framangreindri geymslu ásamt öllu sem þeim tileyri og sóknaraðila fengin umráð geymslunnar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar seldu hluta í Hverfisgötu 46, Reykjavík, með kaupsamningi 18. mars en ekki 18. maí 2005 eins og sagt er í niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Kaupsamningur þessi er stimplaður um móttöku til þinglýsingar 22. mars sama ár. Í kæru sóknaraðila er talið að ekki sé fullvíst að með tilgreiningu á geymslu í nefndum kaupsamningi sé átt við þá geymslu sem um sé deilt í málinu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 29. september 2009, barst dóminum með aðfararbeiðni móttekinni 13. mars 2009. Gerðarbeiðandi, Foldir fasteignaþróunarfélag ehf., Klapparstíg 29, Reykjavík, krefst dómsúrskurðar um að gerðarþolar verði með beinni aðfarargerð bornir út úr geymslu að Hverfisgötu 46, Reykjavík, merkt 05-0202, sem tilheyrir eignarhluta 05-0301 (fastnr. 221-8907) í eigninni að Hverfisgötu 46 í Reykjavík, ásamt öllu sem þeim tilheyrir, og gerðarbeiðanda fengin umráð geymslunnar. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar. Að því er fram kemur í aðfararbeiðni keypti gerðarbeiðandi (áður BTS Byggingar ehf.) fjóra tilgreinda eignarhluta í fasteigninni að Hverfisgötu 46 í Reykjavík af H46 ehf. Nánar tiltekið var um að ræða eignarhluta nr. 05-0102 (fastnr. 221-8904), nr. 05-0201 (fastnr. 221-8905), nr. 05-0301 (fastnr. 221-8908) og nr. 05-0401 (fastnr. 221-8907). Taldi gerðarbeiðandi sig vera að kaupa alla eignarhlutina ásamt öllu sem þeim fylgdi og fylgja bæri skv. venju að engu undanskildu, eins og fram kemur í afsali og kaupsamningi vegna kaupanna. Hafi húsnæðið verið í útleigu af hálfu gerðarbeiðanda frá kaupum þess. Ágreiningur hafi verið uppi um nokkurn tíma milli gerðarbeiðanda og gerðarþola um eignarhald á geymslu sem staðsett sé á 2. hæð hússins, sem skv. eignaskiptasamningi er merkt 05-0202 og tilheyri eignarhluta 05-0301. Með bréfi dags. 3. apríl 2009 hafi gerðarbeiðandi skorað á gerðarþola að rýma umrædda geymslu, enda væri hún í eigu gerðarbeiðanda. Með bréfi dags. 20. maí 2009, hafi gerðarþolar hafnað því að rýma geymsluna. II. Á því er byggt af hálfu gerðarbeiðanda að með kaupsamningi og afsali dags. 1. nóvember 2007 hafi hann eignast að fullu og án takmarkana alla framangreinda eignarhluta í húsinu að Hverfisgötu 46 í Reykjavík, þ.á m. geymslu þá sem merkt er 05-0202, og samkvæmt eignaskiptasamningi tilheyri eignarhluta 05-0301 (fastnr. 221-8908), en óumdeilt sé að gerðarbeiðandi sé eigandi eignarhluta 05-0301. Gerðarþolar hafi því enga heimild til geymslunnar og beri að rýma hana nú þegar. Fyrir liggi að gerðarbeiðandi hafi keypt framangreinda fjóra eignarhluta, sbr. kaupsamning og afsal dags. 1. nóvember 2007. Hvergi komi fram í þinglýstum eignarheimildum seljanda, eða í þinglýstum eignarheimildum fyrirrennara seljanda, að umrædd geymsla væri undanskilin í kaupunum. Þvert á móti hafi sérstaklega verið tilgreint að eignarhlutarnir væru seldir ásamt öllu sem fylgdi og fylgja bæri skv. venju að engu undanskildu, en í því felist að geymslur sem tilheyri viðkomandi eignarhlutum fylgi með í kaupunum. Gerðarþolar, sem áður hafi verið eigendur eignarhluta 05-0301, hafi haldið því fram að geymslan hafi verið undanskilin þegar gerðarþolar seldu eignarhluta 05-0301 með kaupsamningi dags. 18. mars 2005. Hún hafi verið áfram í eigu gerðarþola eftir söluna og allar götur síðan og því hafi gerðarbeiðandi ekki getað keypt geymsluna né fengið hana afhenta við kaup sín á eignarhluta 05-0301. Þessu hafnar gerðarbeiðandi. Rétt sé hjá gerðarþolum að við sölu þeirra á umræddum eignarhluta virðist hafa verið ætlun þeirra að undanskilja geymsluna. Í afsali vegna sölunnar, sem er dags. 18. mars 2005, en þinglýst 30. maí 2005, sé umræddum eignarhluta 05-0301 hins vegar afsalað í heild sinni, án þess að framangreind geymsla sé undanskilin. Ljóst sé því að gerðarbeiðendur afsöluðu öllum eignarhlutanum með umræddu afsali, þ.á m. umræddri geymslu. Því hafi geymslan verið hluti af eignarhluta 05-0301 þegar gerðarbeiðandi keypti hann og gerðarbeiðandi því löglegur eigandi hennar. Þá sé óheimilt að selja eða ráðstafa hluta séreignar, hvort sem það er húsrými, lóðarhluti eða annað, nema fyrir liggi samþykki allra eigenda í viðkomandi húsi. Verði slíkri ráðstöfun ekki þinglýst nema áður hafi verið þinglýst nýrri eignaskiptayfirlýsingu um húsið og ráðstöfunin eða eignayfirfærslan sé í samræmi við hana, sbr. 2. mgr. 21. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Hvorki verði séð að samþykki annarra eigenda eignarhluta að Hverfisgötu 46, til halda eftir umræddri geymslu við sölu eignarhluta 05-0301, hafi verið aflað, né nýjum eignaskiptasamningi þinglýst. Gerðarbeiðendum hafi því ekki verið heimilt að halda umræddri geymslu eftir við sölu á umræddum eignarhluta. Verði því ekki komist að annarri niðurstöðu en að gerðarþolar hafi afsalað eignarétti sínum að geymslunni með kaupsamningi og afsalinu, dags. 18. mars 2005, enda hafi þeim verið óheimilt að undanskilja geymsluna. Ljóst sé að gerðarbeiðandi sé löglegur eigandi eignarhluta 05-0301 og þar með einnig löglegur eigandi að geymslu merktri 05-0202. Þar sem geymsla þessi hafi að geyma ýmislegt dót í eigu gerðarþola og gerðarbeiðanda verið meinaður aðgangur að henni af gerðarþolum, sé gerðarbeiðanda nauðsynlegt að fara fram á aðfarargerð þessa. Gerðarbeiðandi vísar einkum til fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 auk 12. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 78. greinar. III. Af hálfu gerðarþola er byggt á því að gerðarbeiðandi eigi ekki umrædda geymslu að Hverfisgötu 46, merkta 05-0202. Hún fylgi ekki eignarhluta 05-0301, heldur sé hún eign gerðarþola þar sem þeir hafi aldrei afsalað sér eignaráðum yfir henni. Beri því að hafna kröfu gerðarbeiðanda um útburð gerðarþola úr geymslunni. Gerðarþoli vísar til þess að Laugavegur 29 og Hverfisgata 46 standi á sömu lóð. Laugavegur 29 sé matshluti 01 og Hverfisgata 46 matshluti 05. Í þinglýstum eignaskiptasamningi fyrir Laugaveg 29, dags. í apríl 1994, komi fram að umrædd geymsla fylgi eignarhluta 02 01. Í þinglýstri viðbót við eignaskiptasamninginn fyrir Laugaveg 29, dags. í apríl 1994, komi fram að umrædd geymsla í matshluta 05 Laugavegi 29 (Hverfisgötu 46), sem áður hafi tilheyrt eignarhluta 02 01, tilheyri nú eignarhluta 03 01. Á þessum tíma hafi gerðarþolar verið eigendur eignarhluta 03 01, auk fleiri eignarhluta í húsinu. Með kaupsamningi, dags. 18. mars 2005, hafi gerðarþolar selt Sturlu Sighvatssyni og Jóhanni Magnússyni eignarhluta 03 01 og þá verið tekið fram að umrædd geymsla 02 02 fylgdi ekki með í sölunni. Hafi geymslan því áfram verið í eigu gerðarþola eftir söluna og hvorki seld né afhent kaupendum eignarhluta 03 01. Hafi gerðarþolar allar götur síðan átt geymsluna og haft umráð hennar. Seinni kaupendur eignarhuta 05-0301, þ.m.t. gerðarbeiðandi, hafi því hvorki keypt geymsluna né fengið hana afhenta við kaup sín á eignarhluta 03 01. Geti gerðarbeiðandi ekki öðlast meiri rétt en fyrri eigendur áttu þó svo að eignaskiptasamningi hafi ekki verið breytt. Þá sé á því byggt að gerðarþolum hafi verið heimilt að undanskilja geymsluna með sölu á eignarhluta 03 01. Í því sambandi sé m.a. á það bent að gerðarþolar hafi eftir söluna á eignarhluta 03 01 átt annan eignarhluta að Hverfisgötu 46, auk þess sem þeir séu eigendur Laugavegs 29, þ.e. matshluta 01. Þar sem gerðarþolar hafi aldrei afsalað sér umræddri geymslu séu þau réttmætir eigendur hennar. Umrædd geymsla hafi hvorki verið sýnd, seld né afhent gerðarbeiðanda þegar hann keypti eignarhlut sinn í húsinu enda hafi seljandi eignarhlutans ekki átt geymsluna og ekki getað afsalað henni. Með vísan til framangreinds sé á því byggt að þar sem gerðarbeiðandi sé ekki eigandi umræddrar geymslu, sem hann krefst að gerðarþolum verði gert að rýma, beri að hafna kröfu gerðarbeiðanda. Um lagarök vísa gerðarþolar til meginreglna samninga- og eignaréttar, laga nr. 90/1989 um aðför, laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og reglugerðar nr. 910/2000 um eignaskiptayfirlýsingar, útreikning hlutfallstalna o.fl. í fjöleignarhúsum. IV. Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda, Folda fasteignaþróunarfélags ehf., um útburð á gerðarþolum, Brynjólfi H. Björnssyni og Önnu M. Björnsdóttur. Gerðarbeiðandi greiði gerðarþolum 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 473/2004
|
Skuldamál Greiðslukort Söluverð Fyrning
|
G hf. krafðist þess að S greiddi sér eftirstöðva kaupverðs samkvæmt sex nánar tilgreindum kaupsamningum með eignarréttarfyrirvara. Hafði S undirritað alla kaupsamningana sem kaupandi og átti G hf., sem hafði fengið umrædda samninga framselda, því kröfu á hendur honum á grundvelli þeirra. Þá var bent á að S hefði með áritun sinni á kortumsókn sem handhafi svonefnds aukakorts og athugasemdalausri notkun þess undirgengist skilmála um kortið og ætti G hf. því einnig á grundvelli þeirra kröfu á hendur S um greiðslu eftirstöðva kaupverðs umræddra kaupsamninga. Ekki var fallist á að kröfur G hf. væru fyrndar. Þá var ekki talið skipta neinu fyrir úrlausn málsins að S hefði verið úrskurðaður gjaldþrota árið 1992, að kröfunum hefði að hálfu G hf. verið fyrst beint að eiginkonu S eða að G hf. hefði ekki neytt heimildar í samningunum til að rifta þeim. Var því fallist á kröfur G hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. september 2004. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 3. nóvember sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 30. nóvember 2004 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta í héraði til heimtu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt sex nánar tilgreindum kaupsamningum með eignarréttarfyrirvara. Um er að ræða svonefnda raðgreiðslusamninga og er meginmál þeirra samhljóða. Samkvæmt 1. gr. skilmála kaupsamninganna lofar kaupandi að kaupa og seljandi að selja tilgreinda muni. Þá lofar kaupandi að greiða kaupverð þeirra með þeim kjörum er í samningunum greinir. Jafnframt heimilar kaupandi samkvæmt 3. gr. skilmálanna að VISA-kortareikningur hans, sem tilgreindur er í samningunum, verði skuldfærður fyrir mánaðarlegum afborgunum. Áfrýjandi undirritaði alla umrædda kaupsamninga sem kaupandi og á stefndi, sem fengið hefur umrædda samninga framselda, því kröfu á hendur honum á grundvelli samninganna sex fyrir ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt þeim. Eiginkona áfrýjanda var korthafi þess VISA-greiðslukorts sem heimilað var að skuldfæra afborganir samkvæmt samningunum. Áfrýjandi var hins vegar handhafi svonefnds aukakorts og gaf rithandarsýnishorn sem slíkur á umsókn um kortið. Jafnframt heimilaði hann með áritun sinni á umsóknina að tilgreindur bankareikningur hans yrði skuldfærður fyrir úttekt af kortinu. Samkvæmt skilmálum á bakhlið umsóknarinnar gilda þeir fyrir handhafa aukakorts, sem telst einnig korthafi samkvæmt þeim. Þá er sérstaklega tekið fram í skilmálunum að aukakorthafi beri til jafns við korthafa ábyrgð á greiðslu úttekta sinna með kortinu. Áfrýjandi hefur með áritun sinni á kortumsóknina og athugasemdalausri notkun kortsins undirgengist þessa skilmála og á stefndi því einnig á grundvelli þeirra kröfu á hendur áfrýjanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs umræddra kaupsamninga. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína fyrir Hæstarétti í fyrsta lagi á því að kröfur stefnda séu fyrndar. Skoraði hann á stefnda að leggja fram frekari gögn fyrir Hæstarétt varðandi framsal á umræddum kröfum til hans og um greiðslu afborgana af kaupsamningunum eftir 30. október 1999. Varð stefndi við þeirri áskorun. Af þeim gögnum sést að stefndi greiddi þáverandi eigendum krafna samkvæmt umræddum samningunum upp eftirstöðvar þeirra fyrir árslok 1999 og fékk þá framselda á nánar tilteknum dögum síðari hluta þess árs. Fyrir liggur einnig samkvæmt þessum gögnum að eftir að umræddu greiðslukorti var lokað með uppsögn Landsbanka Íslands hf. 10. september 1999 sendi áfrýjandi eiginkonu stefnda greiðsluseðla vegna afborgana samkvæmt kaupsamningunum sex vegna gjalddaga þeirra 30. október og 30. nóvember 1999 og voru þeir greiddir 29. desember sama ár. Þá sést af þessum gögnum að afborganir þær sem í gjalddaga féllu 30. desember 1999 voru greiddar 23. febrúar 2000. Samkvæmt 41. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð fyrnist krafa stefnda samkvæmt samningunum á fjórum árum frá þeim degi sem hún varð gjaldkræf. Hefur framsal á kröfum samkvæmt umræddum samningum til stefnda engin áhrif á greiðsluskyldu áfrýjanda eða gjalddaga á þeim greiðslum sem honum bar að inna af hendi. Framsalið hefur því ekki þýðingu fyrir upphaf fyrningarfrests á umræddum kröfum. Samkvæmt framansögðu hefur verið staðið í skilum með afborganir samkvæmt samningunum fram til afborgana þeirra er gjaldféllu 31. janúar 2000 og varðar krafa stefnda í máli þessu einungis þann hluta kaupverðs, sem féll í gjalddaga þann dag og síðar samkvæmt ákvæðum samninganna. Því voru ekki liðin fjögur ár frá gjalddaga neins hluta umræddra krafna þegar fyrningarfrestur var rofinn með höfðun þessa máls 15. janúar 2000 og er krafa stefnda ófyrnd. Engu skiptir fyrir úrlausn þessa máls að áfrýjandi hafi verið úrskurðaður gjaldþrota árið 1992, að kröfum vegna vanskila á eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt umræddum samningum hafi af hálfu stefnda fyrst verið beint að eiginkonu áfrýjanda eða að stefndi hafi ekki neytt heimildar í samningunum til að rifta þeim. Eru varnir áfrýjanda sem á þessu byggjast því haldlausar. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest enda hefur áfrýjandi hvorki andmælt útreikningi á kröfu stefnda né heimild hans til að krefjast dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá 31. janúar 2000. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigurður Pétur Hauksson, greiði stefnda, Greiðslumiðlun hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 15. janúar 2004 og dómtekið 14. þ.m. Stefnandi er Greiðslumiðlun hf. VISA ÍSLAND, Álfabakka 16, Reykjavík. Stefndi er Sigurður Pétur Hauksson, Espigerði 6, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 1.400.937 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Stefnandi kveður umkrafða skuld vera tilkomna vegna sex kaupsamninga með eignarréttarfyrirvara sem þannig er lýst í stefnu: “I. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0576153, dags. 17.03.1999. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var P-II 400 (128k) örgj., 64MB vinnslum., 6,4GB h. disk, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Tæknibæ ehf. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 1.312.500,00 og skyldi greiða skuldina með 36 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 30.04.1999. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir, upphaflega 13,1%. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningnum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000, kr. 984.378,00. II. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0576154, dags. 17.03.1999. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var P-II 400 (128k) örg., 64MB vinnslum, 6,4GB h.disk, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Tæknibæ ehf. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 314.546,00 og skyldi greiða skuldina með 36 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 30.04.1999. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir, upphaflega 13,1%. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningnum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000, kr. 235.912,00. III. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0586998, dags. 14.02.1999. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var Kaup á Matterhorn, Else borði og Como stólum, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Rúmfatalagernum hf. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 76.949,00 og skyldi greiða skuldina með 30 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 28.02.1999. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir, upphaflega 12,4%. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Búnaðarbanka Íslands hf. sem síðar framseldi heimildarskjalið til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningnum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000, kr. 51.300,00. IV. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0583549, dags. 11.02.1999. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var húsbúnaður skv. vörunótu nr. 1-00803685, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Miklatorgi hf./IKEA. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 71.292,00 og skyldi greiða skuldina með 18 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 28.02.1999. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir, upphaflega 12,7%. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Íslandsbanka hf. sem síðar framseldi heimildarskjalið til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000, kr. 31.688,00. V. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0583552, dags. 14.02.1999. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var húsbúnaður skv. vörunótu nr. 1-00803728, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Miklatorgi hf./IKEA. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 34.252,00 og skyldi greiða skuldina með 12 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 28.02.1999. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir, upphaflega 12,7%. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Íslandsbanka hf. sem síðar framseldi skjalið til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000, kr. 5.709,00. VI. Kaupsamningur með eignarréttarfyrirvara nr. 0302598, dags. 20.06.1998. Um er að ræða raðgreiðslusamning vegna VISA-greiðslukorts nr. 4539-8618-0012-3439. Andlag kaupsamningsins var Hreingerningarvél, sem stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, keypti af Rainbow Air á Íslandi ehf. Samtals skuld stefnda vegna kaupanna nam í upphafi kr. 174.216,00 og skyldi greiða skuldina með 36 mánaðarlegum afborgunum í fyrsta skipti 31.08.1998. Vextir skv. samningnum skyldu vera breytilegir. Vextir á höfuðstól skyldu reiknast frá undirskrift samningsins, eins og hann væri hverju sinni. Ef um breytilega vexti væri að ræða skyldu þeir miðast við vegið meðaltal af vöxtum af almennum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða, sbr. tilkynningar Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru þá er útreikningur hverrar greiðslu skyldi fara fram. Samningur þessi var framseldur til Rekstrarfélagsins Fjárvangs hf. sem síðar framseldi skjalið til Greiðslumiðlunar hf. VISA ÍSLAND, sbr. áritanir á skjalið. Þar sem greiðslufall varð af afborgunum skv. samningnum greiddi stefnandi bréfið upp og námu eftirstöðvar skuldarinnar á uppgreiðsludegi 31.01.2000 kr. 91.950,00.” Þar sem vanefndir stefnda á greiðsluskyldu sinni til stefnanda séu stórfelldar og viðvarandi og fyrirsjáanlegt að hann mundi ekki greiða umsamdar afborganir kveður stefnandi forsendur fyrir áframhaldandi afborgunum samkvæmt hinum umsömdu greiðslufyrirkomulögum hafa brostið og þar af leiðandi hafi stefnanda verið heimilt að gjaldfella heimildarskjölin. Samtals nemi skuld stefnda við stefnanda samkvæmt framangreindum kaupsamningum með eignarréttarfyrirvara 1.400.937 krónum. Hvað varðar greiðsluskyldu stefnda vísar stefnanda til ákvæða 1. gr. framangreindra kaupsamninga með eignarréttarfyrirvara þar sem m.a. komi fram að kaupandi lofi að “greiða umsamið kaupverð skv. ofanskráðu...” Óumdeilt sé í málinu að stefndi hafi verið aðili téðra kaupsamninga, undirritað þá og undirgengist þær skyldur sem greini í samningunum. Stefndi hafi verið aukakorthafi Kristínar S. Halldórsdóttur, samanber kortaumsókn dags. 6. apríl 1998. Auk þess sem greiðsluskylda stefnda sé byggð á þeim heimildarskjölum sem að framan sé lýst og stefndi sé aðili að vísar stefnandi kröfum sínum til stuðnings til b. liðs 1. gr. viðskiptaskilmála stefnanda þar sem segi: “Unnt er að fá útgefið aukakort, eitt eða fleiri, á sama kortareikning, með samþykki korthafa. Viðskiptaskilmálar þessir gilda einnig fyrir handhafa slíkra aukakorta og telst hann einnig korthafi skv. þeim.” Þá er vísað til ákvæðis b. liðar 7. gr viðskiptaskilmálanna þar sem segi að aukakorthafi beri “á sama hátt ábyrgð á greiðslu úttekta sinna með kortinu til jafns við aðalkorthafa.” Í stefnu segir að bú Kristínar S. Halldórsdóttur hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og hafi skiptum í því verið lokið. Af þeim sökum sé málssókn þessari ekki beint að henni jafnframt. Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga sem fái m.a. lagastoð í 45. og 51. gr. laga n.r 50/2000 en um gjalddaga kröfunnar er einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. jafnfram er vísað til eldri kaupalaga nr. 39/1922, 5., 6. og 28. gr. og til 12. gr. þeirra laga um gjalddaga. II Stefndi vísar til þess, sbr. framlagða kortaumsókn Kristínar S. Halldórsdóttur, að einungis aðalkorthafi hafi þurft að undirrita og jafnframt að samþykkja viðskiptaskilmála stefnanda samhliða rithandarsýnishorni sínu en stefndi, sem sé aukakorthafi, hafi aðeins verið látinn rita rithandarsýnishorn sitt en ekki verið gert að samþykkja viðskiptaskilmálana. Því geti hann ekki verið bundinn af þeim samningi heldur beri að líta svo á að hann hafi aðeins haft umboð eða prókúrurétt til að gera umrædda kaupsamninga fyrir hönd aðalkorthafa. Að auki hafi “útgefandi” hafnað öllum umsóknum stefnda um að fá kreditkort, m.a. vegna þess að hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 30. september 1996. Ljóst megi vera að stefndi hafi í besta falli haft stöðu ólögráða einstaklings. Um það er vísað til ákvæða viðskiptaskilmála stefnanda um fjölskyldukort. Þar segi m.a. að forráðamaður ólögráða einstaklings geti óskað eftir að fá útgefið fjölskyldukort fyrir hönd þess ólögráða, sem hann fari með forræði yfir, og séu úttektir fjölskyldukorthafa gerðar í umboði aðalkorthafa og á hans ábyrgð. Sýknukrafa stefnda er einnig studd við það að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 3. gr. laga nr. 14/1905 þar sem liðið hafi meira en 4 ár frá því að “útgefandi” sagði upp umræddum kortasamningi og þar til hann stefndi í málinu. III Að því leyti sem hér að framan er af hálfu stefnanda vitnað til efnis kaupsamninga með eignarréttarfyrirvara og viðskiptaskilmála, sem fylgja kortaumsókn, er það í samræmi við framlögð gögn. Með notkun aukakorts síns í framangreindum viðskiptum gerðist stefndi samningsaðili stefnanda á grundvelli viðskiptaskilmála hans, sem stefnda máttu vera ljósir, og ber hann ábyrgð á greiðslu úttekta sinna með kortinu til jafns við aðalkorthafa, sbr. b. lið 7. gr. viðskiptaskilmálanna. Ekki var um að ræða fjölskyldukort enda er ekki fram komið að stefndi sé ólögráða og hefur málsástæða hans, sem að þessu lýtur, ekki þýðingu um úrslit málsins fremur en það að stefnandi hafi hafnað umsóknum stefnda um að fá kreditkort (sem aðalkorthafi). Það, sem stefndi heldur fram um uppsögn kortasamnings 10. september 1999, styðst við útprentun úr tölvukerfi Landsbankans en hefur ekki þýðingu um samskipti aðila málsins. Upphaf fyrningarfrests kröfu stefnanda á hendur stefnda miðast við þann dag er stefnandi eignaðist gjaldkræfa kröfu á hendur stefnda á uppgreiðsludegi 31. janúar 2000. Fjögurra ára fyrningartími var því eigi fullnaður er stefna var birt 15. janúar 2004, sbr. 3. gr., 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr.14/1905. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða málsins sú að fallast beri á kröfur stefnanda. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda 1.400.937 krónur með vöxtum eins og fram kemur í dómsorði og málskostnað sem er ákveðinn 300.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Sigurður Pétur Hauksson, greiði stefnanda, Greiðslumiðlun hf. VISA ÍSLAND, 1.400.937 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 41/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 106. gr. sömu laga, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upplýst er fyrir Hæstarétti að varnaraðili hafi 25. janúar 2008 lýst yfir áfrýjun á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur þann sama dag, sem getið er í hinum kærða úrskurði. Skýra verður úrskurðarorðin svo að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem hann hafði við birtingu nefnds héraðsdóms til að lýsa yfir áfrýjun hans, þannig að yfirlýsing um áfrýjun áður en sá frestur rann út bindi ekki sjálfkrafa enda á gæsluvarðhald yfir honum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur varir, þó eigi lengur en til föstudagsins 22. febrúar 2008, klukkan 16:00. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum í dag var dómfelldi dæmdur í fimm ára fangelsi vegna brota á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Frá refsingunni dregst óslitið gæsluvarðahald frá 12. nóvember 2007. Dómfelldi tók sér frest til ákvörðunar um áfrýjun. Samkvæmt 106. gr. laga nr. 19/1991 lýkur gæsluvarðhaldi þegar dómur hefur verið kveðinn upp í málinu. Eftir kröfu ákæranda getur dómari þó úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á fresti skv. 2. mgr. 151. gr. laganna stendur. Dómfelldi hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna vegna gruns um afbrot sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir. Með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og 106. gr. sömu laga verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki þykja efni til þess að verða við kröfu dómfellda um að hann sæti aðeins farbanni á meðan á áfrýjunarfesti stendur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Dómfelldi, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur varir, þó eigi lengur en til föstudagsins 22. febrúar 2008, klukkan 16:00.
|
Mál nr. 77/2012
|
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit Evrópska efnahagssvæðið
|
B ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál BÆ hendur B ehf. Byggði héraðsdómur niðurstöðu sína á því að ekki yrði séð á hvern hátt túlkun einstakra ákvæða EES-samningsins eða nánar tilgreindrar tilskipunar Evrópusambandsins hefði þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2012, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tengslum við mál það er varnaraðili rekur á hendur sóknaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um það hvort b. liður 2. mgr. 15. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup og 2. málsliður 2. mgr. 27. gr. sömu laga „fái samrýmst ákvæðum samningsins um hið evrópska efnahagssvæði og þeim gerðum sem hann byggir á og lögteknar hafa verið sbr. ákvæði laga nr. 2/1993“ og þá einkum ákvæði tilskipunar 1999/44/EB. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurðar er staðfestur. Sóknaraðili, Bifreiðar & landbúnaðarvélar ehf., greiði varnaraðila, Böðvari Ægissyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 256/1998
|
Biðlaun Sératkvæði
|
P starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og naut réttinda og bar skyldur samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með lögum nr. 89/1994 var ríkisfyrirtækið lagt niður og rekstur þess falinn hlutafélagi. Í lögunum var ákvæði þess efnis að starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skyldi boðið sambærilegt starf hjá hlutafélaginu og þeir gegndu áður hjá ríkisfyrirtækinu. P tók við starfi hjá hlutafélaginu en stefndi ríkinu til greiðslu biðlauna á þeim grundvelli, að staða hans hjá ríkinu hefði verið lögð niður. Talið var, að skýr dómafordæmi leiddu til þeirrar niðurstöðu að nýja staðan yrði ekki talin sambærileg hinni fyrri, þar sem P hefði ekki notið hinna sérstöku réttinda starfsmanna ríkisins í hinu nýja starfi sínu, svo sem biðlaunaréttar. Ekki var fallist á að lengdur uppsagnarfrestur hjá hlutafélaginu gæti komið í stað biðlaunaréttarins. Þar sem ósannað var, að P hefði með samningum við hlutafélagið fallið frá biðlaunarétti sínum á hendur ríkinu var ríkið dæmt til að greiða P fjárhæð biðlauna í sex mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 1998. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar stefnukröfunnar. Málinu var gagnáfrýjað 29. september 1998. Af hálfu gagnáfrýjanda er þess krafist, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum biðlaun að fjárhæð 1.281.039 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, eins og greinir í héraðsdómi, frá 15. júlí 1994 til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi kemur fram, að staða gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðju ríkisins var lögð niður á árinu 1994, þegar stofnað var hlutafélag um rekstur fyrirtækisins, sbr. lög nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Tók gagnáfrýjandi boði um starf hjá hlutafélaginu, Áburðarverksmiðjunni hf., frá og með 1. júlí 1994. Hæstiréttur hefur um það dæmt allt frá árinu 1964, að 14. gr. þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins yrði túlkuð svo, að biðlaunaréttur væri fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi, sem stöðunni fylgdi, yrði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins, sbr. H.1964.936. Í dómum réttarins 24. október og 7. nóvember 1996, sbr. H.1996.3169 og 3417, og fimm samhljóða dómum 5. nóvember 1998 kemur og fram, að ný staða verði ekki talin sambærileg hinni fyrri, ef henni fylgja ekki hin sérstöku réttindi, sem starfsmaður naut áður samkvæmt lögum nr. 38/1954. Óumdeilt er, að gagnáfrýjandi naut í stöðu sinni hjá Áburðarverksmiðju ríkisins réttinda ríkisstarfsmanns samkvæmt ofangreindum lögum, þar á meðal biðlaunaréttar. Sá réttur fylgdi ekki starfi því, er hann tók við hjá Áburðarverksmiðjunni hf. Uppsagnarfrestur af hálfu vinnuveitanda var hins vegar lengdur úr þremur mánuðum í sex mánuði, þegar gagnáfrýjandi hóf störf hjá hlutafélaginu. Ósannað er, að með samningi gagnáfrýjanda við félagið um uppsagnarfrest hafi hann gagnvart aðaláfrýjanda afsalað sér biðlaunarétti samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Verður heldur ekki á það fallist, að hinn lengdi uppsagnarfrestur geti komið í stað biðlaunaréttarins, enda er í eðli sínu ólíku saman að jafna, þegar litið er til stöðu ríkisins annars vegar og hlutafélags hins vegar. Starf gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðjunni hf. telst því ekki sambærilegt hinni niðurlögðu stöðu og skiptir frekari samanburður á kjörum gagnáfrýjanda hjá þessum tveimur vinnuveitendum hér ekki máli. Samkvæmt framansögðu verður krafa gagnáfrýjanda um sex mánaða biðlaun tekin til greina, en í málinu er ekki tölulegur ágreiningur. Gagnáfrýjandi krefst dráttarvaxta frá gjalddögum launanna samkvæmt 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga og skýrir drátt á kröfugerð á hendur aðaláfrýjanda með því, að beðið hafi verið dóms í sambærilegu máli starfsmanns Síldarverksmiðja ríkisins gegn íslenska ríkinu, en hann var kveðinn upp 7. nóvember 1996. Með hliðsjón af 6. gr. laga nr. 89/1994 og þeim ágreiningi, sem uppi var um túlkun samsvarandi ákvæðis í 7. gr. laga nr. 20/1993 um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðjur ríkisins, verður þó að telja, að gagnáfrýjanda hafi borið að kynna aðaláfrýjanda fyrirhugaða kröfugerð sína í beinu framhaldi þess, að fyrri staða hans var lögð niður og hann tók við nýju starfi hjá hlutafélaginu. Verða dráttarvextir því reiknaðir frá 27. mars 1997, er mánuður var liðinn frá kröfubréfi gagnáfrýjanda til fjármálaráðuneytisins 27. febrúar 1997. Niðurstaða héraðsdóms verður þá staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Páli A. Höskuldssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði hæstaréttardómaranna Garðars Gíslasonar og Hrafns Bragasonar í hæstaréttarmálinu nr. 256/1998: Íslenska ríkið gegn Páli A. Höskuldssyni og gagnsök Í héraðsdómi kemur fram, að staða gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðju ríkisins var lögð niður með lögum nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Öll hlutabréfin áttu við stofnun félagsins að vera áfram í eigu ríkisins. Í 6. gr. laganna var mælt fyrir um að starfsmönnum fyrirtækisins skyldi boðið sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir gegndu áður. Síðan sagði í ákvæðinu: „Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á því ekki við um þá starfsmenn“. Gagnáfrýjandi starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og naut réttinda samkvæmt lögum nr. 38/1954. Honum var boðið starf hjá hlutafélaginu og tók því. Í máli því sem hér er til meðferðar telur hann að með því að staða hans var lögð niður hafi stofnast til handa honum réttur til biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Ágreiningslaust er að gagnáfrýjandi átti rétt til þessara biðlauna frá aðaláfrýjanda ef hann hefði ekki þegið hið nýja starf. Ágreiningurinn í málinu lýtur hins vegar að því hvort hann eigi rétt á biðlaunum þótt hann hafi tekið við nýja starfinu. Gagnáfrýjandi gerir kröfu til fastra launa í 6 mánuði, en til þeirra telur hann dagvinnulaun, laun fyrir fasta yfirvinnu svo og svokallaða desemberuppbót. Bendir hann á að Hæstiréttur hafi í svipuðum tilvikum viðurkennt að biðlaunaréttur væri fyrir hendi, ef hin nýja staða væri ekki sambærileg, það er að henni fylgdu ekki hin sérstöku réttindi sem starfsmaður naut áður samkvæmt lögum nr. 38/1954. Byggir gagnáfrýjandi á því að ráðningarkjör hans hjá hlutafélaginu hafi ekki orðið sambærileg. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti benti hann sérstaklega á ákvæði ráðningarsamnings síns hjá hlutafélaginu um samkeppnishömlur og að samkvæmt honum nyti hann ekki biðlauna. Af hálfu aðaláfrýjanda er þessu mótmælt og því haldið fram að ráðningarkjör hans hafi í alla staði verið sambærileg, að minnsta kosti ekki lakari. Hefur aðaláfrýjandi lagt fram útreikning á lífeyrisréttindum gagnáfrýjanda. Kemur þar fram að réttindin séu sambærileg eftir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag við það sem áður var. Gagnáfrýjandi hélt áfram að vera í Lífeyrissjóði verkfræðinga og voru iðgjöld áfram greidd af launum samkvæmt reglum sjóðsins. Að því er varðar ákvæði ráðningarsamningsins um samkeppnishömlur er þar að mestu leyti mælt fyrir um sömu atriði og gilda um öll fyrirtæki samkvæmt 2. mgr. 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 eða giltu um ríkisfyrirtæki almennt, sbr. 2. og 3. mgr. 34. gr. laga nr. 38/1954. Gagnáfrýjandi hafði fyrir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag 3 mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Eftir breytinguna var uppsagnarfrestur hans sá sami og fyrr, en fyrirtækið varð hins vegar að segja honum upp með 6 mánaða uppsagnarfresti. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 átti hann fyrir breytinguna rétt á launum í 6 mánuði yrði staða hans lögð niður. Samkvæmt greinargerð er fylgdi frumvarpi með þeim lögum voru launin við það miðuð að maður ætti rétt á biðlaunum sem svöruðu til ríflegs uppsagnarfrests. Er ekki annað fram komið en hann njóti uppsagnarfrests sem jafna má til biðlauna. Af því er að framan hefur verið rakið verður ekki annað ráðið en að ráðningarkjör gagnáfrýjanda eftir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag metin í heild, hafi verið svo sambærileg við það er hann áður hafði, að hann eigi ekki, sbr. 6. gr. laga nr. 89/1994, rétt á biðlaunum. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af öllum kröfum gagnáfrýjanda í máli þessu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 1998. Ár 1998, föstudaginn 29. maí er Héraðsdómur Reykjavíkur settur í Dómhúsinu við Lækjartorg og haldinn af Skúla J. Pálmasyni héraðsdómara. Fyrir er tekið héraðsdómsmálið nr. E-5420/1997: Páll A. Höskuldsson gegn ríkissjóði Íslands og kveðinn upp svohljóðandi dómur: Stefnandi máls þessa er Páll A. Höskuldsson, kt. 030662-7419, Leirutanga 39, Mosfellssveit, en stefndi er ríkissjóður Íslands, kt. 550169-2829. Málið var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu af ríkislögmanni 19. nóvember 1997 og þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 25. sama mánaðar. Það var dómtekið 12. maí sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til greiðslu biðlauna samtals að fjárhæð kr. 1.281.039.- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr.197.083 frá 15. júlí ´94 til 15 ágúst s.á., af kr. 394.166 frá þeim degi til 15. september s.á., af kr. 591.249 frá þeim degi til 15. október s.á., af kr. 788.332 frá þeim degi til 15. nóvember s.á., af kr. 985.415 frá þeim degi til 15. desember s.á. og af af stefnufjárhæðinni kr. 1.281.039 frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, sem miðist við gjaldskrá Lögmannsstofu Láru V. Júlíusdóttur hdl. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, en til vara, að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður í því tilviki. Málavextir, málsástæður og lagarök. Stefnandi lýsir málavöxtum svo: Hann hafi ráðist til starfa sem efnaverkfræðingur hjá Áburðarverksmiðju ríkisins á árinu 1990. Um fast starf hafi verið að ræða og hafi launakjör hans miðast við launakerfi háskólamenntaðra starfsmanna hjá ríkinu. Áburðarverksmiðja ríkisins hafi verið lögð niður með lögum nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags undir nafninu Áburðarverksmiðjan hf. Stefnandi hafi verið ráðinn til hins nýja hlutafélags og hafið þar störf 1. júlí 1994. Hann telur sig eiga rétt til 6 mánaða biðlauna vegna niðurlagningar starfs síns skv. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Í 6. gr. laga nr. 89/1994 sé kveðið á um það, að fastráðnum starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skuli boðið sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir hafi áður gegnt hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Ennfremur segi í greininni, að ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eigi því ekki við um þá starfsmenn. Sams konar ákvæði sé að finna í 7. gr. laga 20/1993 um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðjur ríkisins. Starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins, sem hófu störf hjá nýstofnuðu hlutafélagi, hafi krafist biðlauna og leitað atbeina dómstóla um þá kröfu sína. Hæstiréttur hafi fellt dóm um ágreiningsefnið 7. nóvember 1996 í máli nr. 90/1996 og tekið af tvímæli um biðlaunarétt fyrrum starfsmanns Síldarverksmiðja ríkisins, þar sem svo háttaði til, að hann hafði ráðist til starfa hjá hinu nýstofnaða hlutafélagi, þrátt fyrir að ákvæði 7. gr., að 14. gr. l. 38/1954 ætti ekki við um þessa starfsmenn. Gunnar Jónsson hæstaréttarlögmaður hafi með bréfi dags. 27. febrúar 1997 gert kröfu til greiðslu biðlauna fyrir 8 fyrrum starfsmenn Áburðarverksmiðju ríkisins, þar á meðal stefnanda þessa máls. Kröfunni hafi verið hafnað af hálfu ríkisins með bréfi ríkislögmanns dags. 14. október s.á. Stefnandi sé nú félagsmaður í Stéttarfélagi verkfræðinga og hafi ákveðið að fylgja kröfunni eftir fyrir dómstólum. Hann kveðst byggja kröfu sína á hendur stefna á því, að hann hafi starfað hjá stefnda á árabilinu 1990 og fram til 1. júlí 1994. Allan þann tíma hafi farið um kaup hans og kjör eftir þeim reglum, sem lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954 (starfsmannalaga) kveði á um. Í 14. gr. starfsmannalaganna sé mælt svo fyrir, að þegar staða sé lögð niður, skuli starfsmaður eiga rétt til biðlauna í 6 mánuði frá því að hann hætti starfi, hafi hann starfað í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði hafi hann verið lengur í þjónustu ríkisins, enda hafi hann ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins. Stefnandi vísar til þess, að samningur hafi stofnast milli sín og stefnda við ráðningu hans í starf á árinu 1990 um það, að starfskjör hans tækju mið af kjörum háskólamenntaðra starfsmanna hjá ríkinu. Hann hafi verið í föstu starfi hjá stefnda, þegar staða hans var felld niður 30. júní 1994 og því eigi hann rétt til biðlauna samkvæmt 14. gr. starfmannalaga. Ákvæði 6. gr. laga nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga, þar sem um sé að ræða skerðingu á lögbundnum réttindum, sem einungis beinist að takmörkuðum hópi manna, sbr. dóm Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996. Starf það, sem honum stóð til boða hjá hinu nýstofnaða hlutafélagi í stað þess, sem fellt var niður hjá ríkinu, geti ekki talist sambærilegt starf, þar sem starfskjör hjá hlutafélögum á almennum vinnumarkaði séu allt önnur en hjá opinberum stofnunum. Dómstólar hafi túlkað 14. gr. laga nr. 38/1954 svo, að biðlaunaréttur sé fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi, sem stöðunni fylgdi verði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins sbr. Hrd. 1964:936 og Hrd. 1990:452. Biðlaunakrafa stefnanda byggi á þeim föstu launum hans hjá stefnda, þegar starf hans var lagt niður, þ.e. dagvinnulaunum kr. 139.242 og fastri yfirvinnu kr. 57.841 á mánuði, eða samtals kr. 197.083 á mánuði í sex mánuði sem geri samtals kr. 1.182.498. Auk þess sé gerð krafa um fasta umsamda orlofsuppbót að fjárhæð kr. 89.541, sem greiðast skyldi í desember 1994. Þannig nemi biðlaunakrafa stefnanda kr. 1.281.039. Dráttarvaxtakröfu sína byggir stefnanda á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, einkum 15. gr. en dráttarvaxtakrafan miðist við gjalddaga biðlauna, sem greiðast eigi með sama hætti og laun, þ.e. mánaðarlega miðað við 15. hvers mánaðar. Málskostnaðarkrafan sé byggð á 129. gr. eml. nr. 91/1991 en krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun eigi sér stoð í lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi lýsir tilurð laganna nr. 89 frá 24. maí 1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins með þeim hætti, að nauðsynlegt hafi þótt að skjóta styrkari stoðum undir rekstur hennar með hliðsjón af því, að einkaréttur hennar til sölu á tilbúnum áburði hafi átt að falla niður 1. janúar 1995, sbr. bókun 8 um ríkiseinkarétt í EES-samningi. Við flutning frumvarps til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins á árinu 1993 hafi veruleg óvissa ríkt um framtíð fyrirtækisins með óbreyttu rekstrarformi, eins og fram komi í greinargerð með frumvarpinu, svo og vegna væntanlegra reglna á vettvangi GATT, sem kynnu að leiða til samdráttar í framleiðslu búvöru hér á landi og þar með draga úr notkun tilbúins áburðar og því samsvarandi samdráttar í framleiðslu verksmiðjunnar. Með óbreyttu rekstrarformi hafi þótt sýnt, að ókleift myndi reynast að ná viðunandi rekstrarhagkvæmni miðað við áætlað framleiðslumagn. Hlutafélagaformið hafi þótt best henta til að skapa verksmiðjunni nauðsynlegan sveigjanleika, aðlögunarhæfni og viðbragðsflýti í því skyni að tryggja framtíðarrekstur hennar. Þetta sé allt rakið í athugasemdum með frumvarpi til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins (Alþt. A 1993-1994 bls. 1270) svo og í framsöguræðum landbúnaðarráðherra (Alþt. B 1992-1993 bls. 7071 og Alþt. B 1993 bls. 1429). Landbúnaðarráðherra hafi á árinu 1992 falið Ólafi Ísleifssyni, hagfræðingi og Hákoni Björnssyni, þáverandi forstjóra Áburðarverksmiðju ríkisins, að undirbúa nauðsynlegar breytingar á lögum um Áburðarverksmiðju ríkisins í samræmi við ráðgerð markmið. Þeir hafi með bréfi til landbúnaðarráðherra, dagsettu 4. september 1992 skilað drögum að lagafrumvarpi ásamt ítarlegri greinargerð. Í bréfinu sé tekið fram, að við samningu frumvarpsins hafi verið leitað til lögmanns Áburðarverksmiðju ríkisins um ráðgjöf um lagaleg efni. Greinargerð þeirra Ólafs og Hákons, bæði við lagafrumvarpið og einstakar greinar þess, hafi einnig fylgt orðrétt sem athugasemdir með lagafrumvarpinu, þegar það var lagt fram á Alþingi. Það hafi síðan verið lögfest óbreytt með lögum nr. 89/1994 með þeirri einu breytingu, að bætt var við ákvæði um stjórn hlutafélagsins. Í athugasemdum frumvarpshöfunda um 6. gr. segi m.a., að þar sem ákvæðinu sé ætlað að tryggja fastráðnum starfsmönnum Áburðarverksmiðju rétt til sömu starfa hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir áður hafi gegnt, þyki ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 ekki eiga við. Stefnandi hafi verið starfsmaður Áburðarverksmiðju ríkisins frá árinu 1990 með starfsaldri frá 1. janúar það ár. Hann hafi verið ráðinn til hins nýja hlutafélags frá 1.júlí 1994 í sama starf og hann áður hafi gegnt og engar athugasemdir gert. Það hafi fyrst verið með bréfi lögmanns síns 27. febrúar 1997 að þeirri skoðun hafi verið lýst, að starf það, sem stefnandi nú gegni, sé ekki sambærilegt fyrra starfi hans hjá ríkisfyrirtækinu. Hin breytta starfs- og samkeppnisaðstaða verksmiðjunnar hafi verið skýrð á fundi 30 júní 1994 og jafnframt hafi þar komið fram, að tilgangur lagabreytingarinnar hafi verið sá, að tryggja áframhaldandi starfsöryggi starfsmanna verksmiðjunnar. Þennan fund hafi Hákon Björnsson, forstjóri verksmiðjunnar, sótt, allir framkvæmdastjórar og fyrirsvarsmenn einstakra rekstrarþátta, þar á meðal stefnandi, auk Sveins Snorrasonar, hrl. og Geirs Gunnarssonar, fyrrv. alþm., sem báðir hafi síðan tekið sæti í stjórn hlutafélagsins. Enginn viðstaddra hafi borið því við, að þau störf, sem stóðu þeim til boða hjá hlutafélaginu, væru ekki hin sömu eða sambærileg þeim, sem viðkomandi hafði gegnt hjá ríkisfyrirtækinu og enginn þeirra hafði fyrirvara um það við gerð ráðningarsamnings. Enginn viðstaddra hafi kosið að hætta og þiggja biðlaun, að undanskildum verksmiðjustjóranum, sem áður hafði tekið ákvörðun um að láta af störfum, enda skammt til eftirlaunaaldurs hans. Í öllum ferli undirbúningsins að hlutafélagsstofnuninni, hafi enginn þeirra starfsmanna, sem nú geri kröfu um biðlaun, gert nokkrar athugasemdir eða fyrirvara af nokkru tagi. Þessum starfsmönnum hafi þó öllum verið ljóst, að gengið hafi verið út frá því við ráðningu þeirra hjá hlutafélaginu, að verið væri að mati viðsemjenda að bjóða sambærilegt starf. Þeim hafi þá átt að vera í lófa lagið að hafa uppi andmæli eða að tjá sig með öðrum hætti, ef þeir kysu fara fram á biðlaun. Stefndi byggir á því og leggur ríka áherslu á það, að 6. gr. laga nr. 89/1994 veiti starfsmönnum ekki hvoru tveggja rétt til forgangs til starfs og rétt til biðlauna. Stefndi hafnar þeim sjónarmiðum stefnanda, að 6. gr. laga nr. 89/1994 brjóti í bága við almenna jafnræðisreglu, þar sem um sé að ræða skerðingu á lögbundnum réttindum, sem einungis hafi beinst að þröngum hópi manna. Þvert á móti sé á því byggt, að 6. gr. laga nr. 89/1994 skerði ekki biðlaunarétt, samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Tilgangur lagareglunnar hafi verið sá að veita starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins forgangsrétt til starfa hjá hlutafélaginu við stofnun þess. Starfsmenn hafi átt val um, hvort þeir nýttu sér þann forgang og hlutu því að hafa litið svo á, að starfið hjá félaginu væri sambærilegt því starfi, sem þeir hafi áður gegnt hjá Áburðarverksmiðju ríkisins, eða ella hafna boðinu um starfann og fara á biðlaun. Þegar af þeirri ástæðu fái sú málsástæða stefnanda ekki staðist, að jafnræðisreglan hafi verið brotin á starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins. Staða stefnanda hefði orðið önnur og verri hefði hann valið þann kostinn að hafna starfi og fara á biðlaun. Framtíðarstarf hans hafi verið í húfi og hafi hann því valið betri kostinn og haldið áfram starfi sínu hjá hlutafélaginu á síst lakari kjörum, ef ekki betri en hann áður hafði. Stefnandi greiði áfram í sama lífeyrissjóð og hann hafi gert í starfi hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og hafi notið þess á þeim tíma, sem breytingin varð, umfram sjóðsfélaga í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, að iðgjald hafi verið greitt af öllum launum, föstum mánaðarlaunum og yfirvinnu. Einnig hafi verið leitast við að gera launakjör stefnanda og önnur starfskjör hans sem líkust því, sem hann hafi áður notið. Fjárhæð fastra mánaðarlauna og fjöldi fastra yfirvinnutíma á mánuði hafi verið óbreytt frá því sem verið hafði. Sama gildi um greiðsludag launa. Stefnandi hafi notið sömu hlunninda, svo sem greiðslu fyrir afnot af eigin bifreið og óbreyttra orlofsréttinda. Veikindaréttur hans taki mið af veikindarétti opinberra starfsmanna hverju sinni. Auk þess njóti hann nú lengri uppsagnarfrests en gildir um ríkisstarfsmenn, þ.e. 6 mánaða fyrirvara, en sjálfur geti hann sagt upp með 3ja mánaða uppsagnarfresti, eins og áður sé lýst. Stefnandi sé eftir sem áður í Lífeyrissjóði verkfræðinga. Andist stefnandi í starfi fær ekkja hans eða börn 3ja mánaða sérstaka eftirlaunagreiðslu, sem sé rýmri regla en gilt hafi samkvæmt lögum nr. 38/1954. Loks sé í ráðingarsamningi stefnanda við hlutafélagið ákvæði um gerðardóm, sem ekki tíðkist hjá ríkisstarfsmönnum. Stefndi hafnar ennfremur þeirri staðhæfingu stefnanda, að kjör og réttindi á hinum almenna vinnumarkaði og í nýja starfinu sé öll önnur og þá væntanlega verri, en gildi um starfsmenn ríkisins. Lagaþróun og kjarasamningar undanfarinna áratuga hafi leitt til þess, að mjög hafi dregið saman í þessum efnum. Til stuðnings þessu vekur stefndi athygli á því, að önnur kjaraatriði séu hagstæðari á almennum vinnumarkaði eða persónulegum ráðningasamningum s.s. mun lengri uppsagnarfrestur, þótt þar sé biðlaunarétti ekki til að dreifa. Uppsagnarfrestur stefnanda hafi í starfi hans hjá Áburðarverksmiðju ríkisins verið þrír mánuðir, en í ráðningarsamningi hans við hlutafélagið hafi verið horft til áunnins biðlaunaréttar, sem fallið hafði niður, þegar stefnandi tók boðinu um áframhaldandi störf hjá félaginu og uppsagnarfrestur af hálfu vinnuveitandans því ákveðinn 6 mánuðir. Stefnandi hafi með öðrum orðum haldið áunnum biðlaunarétti sínum og njóti betri uppsagnarréttar en hann áður hafði. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 38/1954 sé tekið er fram um 14. gr., að biðlaunaréttur sé í raun framlengdur eða ríflegur uppsagnarfrestur (sbr. Alþt. A 1953 bls. 410), sbr. einnig dóma Hæstaréttar um þetta efni (Hrd. 1995:2342 og Hrd. 1996:4045). Þá hafi löggjöf á félagsmálasviðinu tekið umtalsverðum breytingum frá árinu 1954. Launþegar njóti nú réttar til bóta úr Atvinnuleysistryggingarsjóði, gagnstætt því sem gildi um ríkisstarfsmenn, sem njóti biðlauna. Af hálfu löggjafans sé þannig litið á, að biðlaun frá ríkinu komi í stað atvinnuleysisbóta á því tímabili. Með lögum nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum svo sem vegna samruna o.s.frv. hafi aðstaða launþega á hinum almenna vinnumarkaði breyst mjög til batnaðar. Launþegum sé nú tryggt starf hjá hinum nýja vinnuveitanda á óbreyttum kjörum, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. tilvitnaðra laga. Stefndi heldur því fram með hliðsjón af framanrituðu, að öll skilyrði, er felist í 6. gr. laga nr. 89/1994, hefi verið uppfyllt, þannig að biðlaunaréttur 14. gr. laga nr. 38/1954 geti ekki átt við gagnvart stefnanda. Varakröfu sína kveður stefndi setta fram, fallist dómurinn ekki á aðalkröfu hans. Stefndi styður varakröfuna þeim rökum að líta verði til þess, að atvinnuöryggi stefnanda hafi verið tryggt með 6. gr. laga nr. 89/1994 og honum hafi þannig verið að mestu bættir þeir fjárhagslegu hagsmunir, er felist í 14. gr. laga nr. 38/1954. Einnig verði að hafa hliðsjón af hinum langa uppsagnarfresti stefnanda hjá hlutafélaginu í þessu tilliti. Beita verði tilvitnaðri 14. gr. í þessu sambandi á sama hátt og væri um að ræða verr launað starf á vegum ríkisins á biðlaunatíma, eins og lagagreinin mæli fyrir um. Þegar allt sé virt, virðist raunar erfitt að rökstyðja, að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur málsaðila felst í því álitaefni, hvort biðlaunaréttur stefnanda hafi fallið niður við ráðningu hans til hlutafélagsins Áburðarverksmiðjunnar hf. hinn 1. júlí 1994 með vísan til ákvæðis 6. gr. laga nr. 89/1994. Óumdeilt er, að stefnandi naut í starfi sínu hjá Áburðarverksmiðju ríkisins réttarstöðu opinberra starfsmanna samkvæmt lögum nr. 38/1954. Þau lagaákvæði, sem hér reynir einkum á, er annars vegar áðurnefnd 6. gr. laga nr. 89/1994 og hins vegar 14. gr. nr. 38/1954. Tilvitnuð 6. gr. hljóðar svo: „Fastráðnum starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skal boðið sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir gegndu áður hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn“. Lagaákvæði þetta á sér hliðstæðu í ýmsum lögum, þar sem ríkisfyrirtækjum hefur verið breytt í hlutafélag, s.s. í 3. gr. laga nr. 45/1989 um stofnun hlutafélags um ríkisprentsmiðjunar Gutenberg, 4. gr. laga nr. 28/1993 um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins, 7. gr. laga nr. 20/1993 um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðju ríkisins, 3. gr. laga nr. 75/1994 um stofnun hlutafélags um Lyfjaverslun ríkisins. Ákvæði 1. mgr. 14. gr. gr. starfsmannalaga nr. 38/1954, sem hér kemur til álita er svohljóðandi: „Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði, eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins.“ Við breytingu á rekstrarformi Áburðarverksmiðju ríkisins í hlutafélag hinn 1. júlí 1994 á grundvelli laga nr. 89/1994 var staða stefnanda lögð niður í skilningi 14. gr. starfsmannalaganna. Við ráðningu sína til hlutafélagsins naut stefnandi því ekki lengur þeirra réttinda, sem starfsmannalögin veittu, né heldur bar hann skyldur samkvæmt þeim. Því verður að taka afstöðu til þess, hvort 6. gr. laga nr. 89/1994 sé þess valdandi, að biðlaunaréttur stefnanda falli niður, eins og stefndi byggir á. Þegar frumvarp til laga nr. 89/1994 var til meðferðar í landbúnaðarnefnd Alþingis, sendi stjórn starfsmannafélags Áburðarverksmiðju ríkisins (S.F.Á.) nefndinni bréf. Í bréfinu segir m.a. svo varðandi 6. gr. frumvarpsins: „Stjórnin leggur áherslu á að tryggt sé að með ákvæði 6. greinar frumvarpsins sé ekki verið að brjóta á lögbundnum og áunnum réttindum starfsmanna. ............Stjórn S.F.Á. fær ekki annað séð en að önnur málsgrein 6. greinar frumvarpsins skerði áunnin réttindi ákveðins hóps starfsmanna og því beri að fella hana niður.“ Fyrir liggur, að Teitur Gunnarsson, var kvaddur á fund landbúnaðarnefndar Alþingis sem fulltrúi starfsmanna verksmiðjunnar, ásamt Hákoni Björnssyni og fleirum til umræðu um umrædda 6. gr. Þeir greindu dóminum frá því, að nefndinni hafi verið gert það ljóst að verið væri að reyna að afnema biðlaunaréttindi ákveðins hóps starfsmanna og þeirri skoðun komið á framfæri við nefndarmenn, að hæpið væri að mati ýmissa lögfræðinga, sem leitað hafi verið til, að 6. gr. frumvarpsins fengi staðist. Hákon Björnsson, var áður forstjóri Áburðarverksmiðju ríkisins en Teitur Gunnarsson gegndi áður starfi framleiðslustjóra ríkisfyrirtækisins. Báðir voru þeir ráðnir til samsvarandi starfa hjá hlutafélaginu og þeir áður gegndu og hafa báðir höfðað mál gegn ríkinu til greiðslu biðlauna. Stefnandi bar það fyrir dómi, að á fundi 30. júní 1994, þegar breytingarnar á rekstrarformi verksmiðjunnar voru kynntar, hafi komið fram fyrirspurn til Sveins Snorrasonar stjórnarformanns hlutafélagsins um biðlaunaréttinn og hafi hann gefið þau svör, að þar væri við fyrri rekstraraðila að eiga, en ekki hlutafélagið sjálft. Framburður þeirra Hákonar Björnssonar og Teits Gunnarssonar var samhljóða framburði stefnanda að þessu leyti. Sveinn Snorrason minntist þess ekki í skýrslu sinni fyrir dóminum, að þetta atriði hafi borið að með þessum hætti, heldur taldi hann sig hafa verið að svara fyrirspurn um það, hvaða úrræði þeir ættu, sem veldu þann kostinn að ráða sig ekki til hlutafélagsins. Þeir myndu verða að sækja rétt sinn til ríkisins. Stefnandi gat þess í skýrslu sinni, að biðlaunaréttur hans hafi ekki komið til umræðu, þegar hann gerði ráðningarsamninginn við hlutafélagið og því síður borið á góma, að lenging uppsagnarfrests úr 3 mánuðum í fyrri starfskjörum hans í 6 mánuði í ráðningarsamningnum hafi á nokkurn hátt tengst brottfalli biðlaunaréttar. Stefnandi bar það ennfremur, að hann hefði engan fyrirvara gert í sambandi við meintan biðlaunarétt sinn við gerð ráðningarsamningsins. Hákon Björnsson forstjóri, hlutafélagsins, sem annaðist gerð ráðningarsamningsins við stefnanda, staðfesti fyrir dómi, að þessi tilgreinda breyting á ráðningarkjörum stefnanda hafi að hans mati ekki staðið í neinu sambandi við brottfall biðlaunaréttar. Sé litið til launakjara stefnanda hjá hlutafélaginu, með hliðsjón af umræddri 6. gr. laga nr. 89/1994, er óumdeilt, að hann naut sömu launa hjá hlutafélaginu og hann áður fékk sem starfsmaður Áburðarverksmiðju ríkisins og flest önnur starfskjör hans voru sambærileg í hinni nýju stöðu og jafnvel betri í ýmsu tilliti. Eitt er það kjaraatriði í ráðningarsamningi hans við hlutafélagið, sem telja verður að feli í sér verulega skerðingu. Um er að ræða ákvæði í 9. gr. ráðningarsamningsins sem varðar samkeppnishömlur. Ákvæðið er svohljóðandi: „Eins lengi og forstöðumaður rannsóknastofu er í starfi hjá félaginu og allt að tveimur árum eftir að hann hefur hætt starfi hjá félaginu gilda eftirfarandi samkeppnishömlur. a) Forstöðumanni rannsóknastofu er óheimilt, án skriflegs samþykkis frá stjórn félagsins, að hafa beint eða óbeint fjárhagslega hagsmuni í nokkru félagi eða fyrirtæki sem að einhverju leyti er í samkeppni við fyrirtækið eins og það er rekið á þeim tíma. b) Einnig er forstöðumanni rannsóknastofu óheimilt að ráða sig hjá eða að vinna fyrir slíkt félag, sem stjórnarmaður, starfsmaður eða ráðgjafi.“ Stefndi heldur því fram í þessu sambandi, að ákvæði þetta hafi í raun ekki falið í sér breytingu á kjörum stefnanda frá fyrra réttarsambandi. Hann hafi verið bundinn þagnarskyldu samkvæmt 32. gr. laga nr. 38/1954 og sú skylda sé óbreytt, þótt starfsmaður láti af starfi, sbr. niðurlagsákvæði tilvitnaðrar lagagreinar. Ennfremur bendir stefndi á 34. gr. sömu laga, sem feli í sér samsvarandi takmörkun á athafnafrelsi ríkisstarfmanna í atvinnulegu tilliti og mælt sé fyrir um í 9. gr. ráðningarsamningsins. Ljóst þykir, að umrætt ákvæði í ráðningarsamningi stefnanda sé mun víðtækara og feli í sér mun meiri skerðingu fyrir hann, en sú lagaskylda, sem 32. gr. og 34. gr. starfsmannalaga mæla fyrir um, einkum sé það virt að stefnandi gegnir sérhæfðu starfi og atvinnumöguleikar hans hérlendis eru takmarkaðir. Samkvæmt b) lið 9. gr. eru atvinnumöguleikar hans þrengdir til muna, kjósi hann að hverfa til annarra starfa. Þá byggir stefndi á því, að stefnanda hafi verið bætt að fullu brottfall biðlaunaréttar með því að uppsagnarfrestur hans hafi verið lengdur til samræmis við þann biðlaunarétt sem hann naut í fyrra starfi. Að mati dómsins er biðlaunaréttur annars eðlis en uppsagnarréttur og því sé ekki hægt að leggja þessi tvö kjaraatriði að jöfnu. Komi þetta skýrast fram í því, að hlutafélag geti orðið gjaldþrota og þá sé lengdur uppsagnarfrestur harla lítils virði, sbr. 5. gr. laga nr. 53/1993. Íslenska ríkið og fyrirtæki eða stofnanir á þess vegum sé varanlegri og traustari vinnuveitandi og vandséð er að þar geti komið til gjaldþrota. Þegar allt það er virt sem að framan er rakið, þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti, að starf stefnanda hjá Áburðarverksmiðjunni hf. sé sambærilegt fyrra starf hans og stefnandi njóti jafngóðra starfskjara og annarra réttinda sem í fyrra starfi hans hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Þvert á móti virðast starfskjör stefnanda hafa skerts í mörgu tilliti. Því verður að telja að 6. gr. laga nr. 89/1994 verði ekki beitt gagnvart stefnanda. Ekki verður heldur litið svo á, að stefnandi hafi svipt sig rétti til biðlauna með því að láta hjá líða að gera fyrirvara um biðlaun sín, þegar hann réði sig til starfa hjá hlutafélaginu og undirritaði ráðningarsamning sinn, eins og stefndi heldur fram. Mál af þessu tagi hafa komið til kasta dómstóla og hefur Hæstiréttur felld dóm um álitaefnið, sbr. Hæstaréttardóm 1996, bls. 3417 og einnig til hliðsjónar Hæstaréttardóm 1996 bls. 3169. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var deilt um gildi 7. gr. laga nr. 20/1993 en þau varða breytingu Síldarverksmiðju ríkisins í hlutafélag. Í niðurlagsorðum Hæstaréttar segir m.a. svo: „Dómstólar hafa túlkað 14. gr. laga nr. 38/1954 svo, að biðlaunaréttur sé fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi sem stöðunni fylgdi, verði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins, sbr til dæmis H.1964.936 og H 1990.452. Þótt laun og viðfangsefni í hinni nýju stöðu séu þau sömu og í hinni eldri, verður nýja staðan ekki talin sambærileg hinn fyrri, ef hin sérstöku réttindi samkvæmt lögum nr. 38/1954 eru ekki fyrir hendi í nýju stöðunni.“ Þau sérstöku réttindi, sem vísað er til í dómi Hæstaréttar eru m.a. biðlaunaréttindi þau, sem deilt er um í máli þessu og 14. gr. laga nr. 38/1954 fjallar um. Stefnandi hefur ekki fallið frá þessum rétti með beinum eða óbeinum hætti. Ekki verður talið, að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum að þessu leyti með því að láta hjá líða að gera fyrirvara um biðlaunarétt sinn við gerð ráðningarsamnings síns. Ekki verður önnur ályktun dregin af dómafordæmum Hæstaréttar, en að sú stefna hafi þar verið mörkuð, að fastir starfsmenn ríkisins verði ekki sviptir áunnum réttindum sínum með lögum, sem beinast að þröngum hópi ríkisstarfsmanna. Verður ekki annað séð, en jafnréttissjónarmið hafi þar verið ráðandi og einnig sé á því byggt, að viðkomandi starfsmenn hafi öðlast stjórnarskrárvarinn rétt samkvæmt 72. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33/1944 með síðari breytingum, til þeirra starfskjara, sem þeir nutu sem ríkisstarfsmenn, sem þeir verði ekki sviptir bótalaust. Í lögum þeim, sem Alþingi hefur sett á undanförnum árum og fjalla um breytingu ríkisstofnunar í hlutafélag, hefur komið skýrt fram sá vilji löggjafans, að ríkisstarfsmenn skuli sviptir rétti til biðlauna, ráði þeir sig til sambærilegra starfa hjá viðkomandi hlutafélagi. Þessum viðhorfum hefur Hæstiréttur hafnað, samanber niðurlagsorð réttarins í dómi 1996, bls. 3417, sem áður er vísað til. Niðurstaða dómsins er því sú, að fallist er á kröfur stefnanda á hendur stefnda, enda hefur stefndi ekki mótmælt kröfu stefnanda tölulega. Ákvörðun dómsins varðandi dráttarvaxtakröfu stefnanda er eftirfarandi. Stefnandi tók við starfi hjá Áburðarverksmiðjunni hf. hinn 1. júlí 1994, án þess að gera fyrirvara um rétt sinn til biðlauna eða gera stefnda á annan hátt viðvart um það, að hann hygðist halda þeim biðlaunarétti sínum til laga. Stefndi hafði því réttmæta ástæðu til að ætla með hliðsjón af 6. gr. laga nr. 89/1994, að stefnandi hefði fallið frá rétti sínum til biðlauna. Með bréfi til fjármálaráðuneytisins dags. 27. febrúar 1997 krefur Gunnar Jónsson hrl. stefnda um biðlaun fyrir hönd stefnanda og annarra starfsmanna, sem eins var komið fyrir. Með hliðsjón af þessu aðgerðarleysi stefnanda og með vísan til 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, þykir rétt, að dráttarvextir reiknist af tildæmdri fjárhæð frá 27. mars 1997 til greiðsludags. Samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst kr. 290.000, þar með talinn virðisaukaskattur. Skúli J. Pálmason kvað upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, ríkissjóður Íslands, greiði stefnanda, Páli A. Höskuldssyni, kr. 1.281.039, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. mars 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 290.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 805/2017
|
Vátryggingarsamningur Uppgjör
|
L ehf. krafði S hf. um bætur vegna tjóns sem hann varð fyrir á veiðihúsi sínu sökum vatnsleka. Óumdeilt var að S hf. viðurkenndi bótaskyldu úr húseigendatryggingu sem hann hafði veitt L ehf. Aðilar deildu á hinn bóginn um hvort S hf. hefði samþykkt án fyrirvara að greiða fyrir viðgerð á húsinu samkvæmt reikningi nafngreinds húsasmíðameistara. Talið var ósannað af hálfu L ehf. að S hf. hefði skuldbundið sig til að greiða kostnað af viðgerðinni í samræmi við reikning húsasmíðameistarans, óháð því hvort hann samrýmdist skyldum S hf. samkvæmt vátryggingarskilmálum. L ehf. hafði undir rekstri málsins í héraði aflað mats dómkvadds manns á tjóninu og kostnaði við að bæta úr því og var niðurstaða þess lögð til grundvallar í héraðsdómi. Fyrir lá að S hf. hafði greitt L ehf. bætur milli dómstiga í samræmi við hinn áfrýjaða dóm. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var S hf. sýknaður af kröfu L ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson ogViðar Már Matthíasson og Arngrímur Ísberg héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2017.Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 11.346.630 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 8. nóvember 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum1. febrúar 2016 að fjárhæð 2.763.430 krónur og 24. október 2017 að fjárhæð3.497.780 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms greiddi stefndiáfrýjanda 24. október 2017 í samræmi við dómsorð 4.691.688 krónur, þar meðtalið dráttarvexti, 193.908 krónur, og málskostnað, 1.000.000 krónur, tilviðbótar þeim 2.763.430 krónum, sem stefndi innti af hendi til áfrýjanda 1.febrúar 2016 og tilgreindar eru í dómsorði. Krafa áfrýjanda hér fyrir rétti erum það sem eftir stendur af kröfu hans fyrir héraðsdómi, en sýknukrafa stefndabyggist á því að hann hafi þegar greitt áfrýjanda í samræmi við hinn áfrýjaðadóm.Eins og lýst er í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir tjóni áveiðihúsi sínu við Rangá af völdum vatnsleka, en stefnda var tilkynnt 16.febrúar 2015 um tjónið. Óumdeilt er að stefndi viðurkenndi bótaskyldu úr húseigendatryggingu,sem hann hafði veitt áfrýjanda. Aðilar sammæltust um að Guðmundur StefánSigurbjörnsson húsasmíðameistari tæki að sér viðgerð á veiðihúsinu, en þeirdeila á hinn bóginn um hvort stefndi hafi samþykkt án fyrirvara að greiða fyrirverkið samkvæmt reikningi húsasmíðameistarans, sem upphaflega var að fjárhæð11.800.321 króna. Stefndi heldur því fram að á honum hvíli aðeins skylda til aðgreiða vátryggingarbætur í samræmi við skilmála vátryggingarinnar.Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. skilmála um húseigendatryggingu,sem í gildi var milli aðila á tjónsdegi, skyldu bætur miðast við, að svo mikluleyti sem unnt væri, að húseignin yrði ekki í lakara ástandi en fyrir tjónið.Þá sagði í 3. mgr. greinarinnar að bótafjárhæðir skyldu taka mið af kostnaðivið viðgerð á hinni vátryggðu húseign og væri félaginu í sjálfsvald sett hvortþað bætti tjón með peningagreiðslu eða greiddi kostnað af fullnægjandi viðgerðá hinu vátryggða. Þegar um peningagreiðslu væri að ræða næmi fjárhæð bóta aðhámarki þeirri fjárhæð, sem félagið hefði greitt fyrir viðgerð eða enduröflunhins vátryggða.Ósannað er af hálfu áfrýjanda að stefndi hafi skuldbundiðsig til að greiða kostnað við viðgerð á veiðihúsinu í samræmi við reikningáðurnefnds húsasmíðameistara, óháð því hvort hann samrýmdist skyldum stefndasamkvæmt vátryggingarskilmálum. Fyrir liggur að áfrýjandi aflaði undir rekstrimálsins í héraði mats dómkvadds manns á tjóninu og kostnaði við að bæta úr þvíog að stefndi samþykkti við aðalmeðferð þess að bæta áfrýjanda tjón sitt í samræmivið niðurstöðu matsgerðarinnar. Þá er sem fyrr segir fram komið í málinu aðstefndi hefur greitt áfrýjanda bætur milli dómstiga í samræmi við niðurstöðuhéraðsdóms. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfuáfrýjanda, Lax-ár ehf.Áfrýjandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28.september 2017.Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 31. maí 2016 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 14.september sl. Stefnandi er Lax-á ehf., Akurhvarfi 16, Kópavogi. Stefndi er Sjóvá-Almennartryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Endanleg krafa stefnanda er aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 11.346.630 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8.nóvember 2015 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 1. febrúar 2016að fjárhæð 2.763.430 krónur. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu ogmálskostnaðar, en til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og aðmálskostnaður verði felldur niður. Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika Stefnandi er eigandi aðveiðihúsi við Ytri-Rangá með fastanúmerið 228-5677, merkt 020101. Tjón varð áeigninni og innbúnaði hennar hinn 12. febrúar 2015 vegna þess að vatnslagnir ífjórum herbergjum hússins sprungu vegna frosts og vatn flæddi frá þeim, meðþeim afleiðingum að viður í húsinu bólgnaði og skápar, gólf, loft og veggirskemmdust. Stefnandi var með vátryggingar hjá stefnda samkvæmt eignatryggingaskírteini nr. 1895485,húseigendatryggingarskírteini nr. 1895489 og brunatryggingarskírteini nr.1895491. Er ekki ágreiningur um að stefnandi eigi rétt á bótum úrhúseigendatryggingu stefnda vegna þessa tjóns. Fyrirsvarsmaðurstefnanda tilkynnti stefnda um tjónið þann 16. febrúar 2015. Hinn 19. samamánaðar var veiðihúsið skoðað af Oddgeiri Sæmundi Sæmundssyni, matsmanni ogstarfsmanni stefnda. Viðstaddur skoðunina var Guðmundur Sigurbjörnssonhúsasmíðameistari, tilkvaddur af stefnanda. Eftir fundinn hófst Guðmundur handavið viðgerðir eftir lekann. Guðmundur mun fljótlega hafa orðið þess áskynja aðumfang tjónsins væri meira en ætlað var. Oddgeir skoðaði veiðihúsið á ný hinn6. mars 2015 að Guðmundi viðstöddum. Málsaðila greinir áum hvað hafi farið Oddgeiri og Guðmundi á milli á þessum fundum. Stefnandibyggir á því að á fundinum 19. febrúar 2015 hafi Oddgeir innt Guðmund eftir þvíhvort hann gæti sinnt viðgerðum og lagfæringum eftir lekann, stefnandi myndileggja út fyrir öllum viðgerðarkostnaði og stefnandi myndi því næst krefjastefnda um greiðslu. Guðmundur hafi getað sinnt því verki og hafi þeir Oddgeirbundist fastmælum að sá háttur yrði á hafður. Stefnandi segir að þannig hafistefnandi og stefndi áður samið um uppgjör bóta. Stefnandi fullyrðir einnig aðá fundinum 6. mars 2015 hafi Oddgeir samþykkt að Guðmundur héldi áfram verkinu.Stefndi mótmælir þessari lýsingu og fullyrðir að stefnandi hafi sjálfur óskaðeftir því að Guðmundur tæki að sér verkið og hafi stefndi orðið við þeirribeiðni. Stefndi hafnar því einnig að Oddgeir og Guðmundur hafi samið um uppgjörbóta með þeim hætti sem stefnandi byggir á. Guðmundur mun hafalokið viðgerðum á veiðihúsinu í október 2015. Í kjölfarið sendi stefnandistefnda reikning hinn 8. október 2015 fyrir þeim kostnaði sem hann kveðst hafahaft af vinnu Guðmundar og undirverktaka og efniskaupum. Reikningurinn er aðfjárhæð 11.800.321 króna, en þar af eru 110.000 krónur vegna húsbúnaðar semstefndi hefur þegar bætt stefnanda. Fyrrnefndur Oddgeir vann í kjölfariðmatsgerð, dags. 11. nóvember 2015, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu aðkostnaður við viðgerð næmi 2.763.430 krónum. Hinn 1. febrúar 2016 greiddistefndi stefnanda þá fjárhæð. Að beiðni stefnandavar Auðunn Elíson, byggingafræðingur og húsasmíðameistari, dómkvaddur semmatsmaður undir rekstri málsins. Matsgerð hans er dagsett 18. mars 2017 og munhafa verið kynnt stefnda 28. sama mánaðar. Niðurstaða hins dómkvadda matsmannser á þá leið að eðlilegur kostnaður stefnanda við viðgerð á veiðihúsinu, miðaðvið að stefnandi hafi annast viðgerðina sjálfur og miðað við að húseignin hafieftir viðgerð orðið ekki í lakara ástandi en fyrir tjónið, sé samtals 7.763.900krónur með virðisaukaskatti, miðað við verðlag í mars 2017, eða 6.261.210krónur án virðisaukaskatts. Við aðalmeðferð málsins lækkaði stefnandi upphaflegadómkröfu sína, sem var 11.690.321 króna, um samtals 343.691 krónu, þar semláðst hefði að draga virðisaukaskatt frá vinnureikningum fyrir málun ogdúklögn, vegna þess að reikningur frá IKEA að fjárhæð 137.700 krónur félliundir innbú, og vegna þess að eigin áhætta við vatnstjón væri 32.100 krónur.Við aðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnda því yfir að fallist væri ániðurstöður dómkvadds matsmanns og stefndi væri reiðubúinn að gera upp tjónstefnanda samkvæmt matsgerð eða greiða 6.261.210 krónur, að frádreginniinnborgun stefnda 1. febrúar 2016 að fjárhæð 2.763.430 krónur. Þar semfjárhæðir samkvæmt matsgerð séu miðaðar við mars 2017 eigi vextir ekki aðreiknast fyrr en mánuði eftir að matsgerð lá fyrir. Við aðalmeðferð málsins gafaðilaskýrslu Valgerður F. Baldursdóttir, stjórnarformaður stefnanda. Einniggáfu skýrslu vitnin Guðmundur Sigurbjörnsson og Oddgeir Sæmundur Sæmundsson ogAuðunn Elísson, dómkvaddur matsmaður.Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðallega á því að samkomulag hafi orðið meðstefnda og stefnanda um að Guðmundur Sigurbjörnsson húsasmíðameistari myndiannast viðgerðir á áðurnefndu veiðihúsi, að stefnandi myndi leggja út fyriröllum kostnaði samfara þeirri vinnu ogendurkrefja síðan stefnda um allan viðgerðarkostnaðinn. Byggir stefnandiá því að það samkomulag hafi fulltrúar beggja samningaaðila, GuðmundurSigurbjörnsson fyrir hönd stefnanda og Oddgeir Sæmundur Sæmundsson fyrir höndstefnda, gert hinn 19. febrúar 2015, þegar skoðun þeirra á skemmdum áveiðihúsinu fór fram. Þeir hafi síðan fyrir hönd málsaðila gert með sérviðbótarsamkomulag um að sami háttur yrði hafður á, þegar Guðmundur hafi kallaðOddgeir til sín á staðinn til að skoða og meta frekari skemmdir sem þá höfðukomið í ljós á húsinu hinn 6. mars 2015. Bæði Guðmundur og Oddgeir hafi haftumboð málsaðila til að semja þannig um frágang málsins samkvæmt stöðuumboðum,sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Krafa stefnanda er byggð á framlögðum reikningistefnanda til stefnda og raunverulegum kostnaði við viðgerðir á veiðihúsinu. Stefnandi vísar til þess aðstefndi geti ekki byggt á því að Oddgeir hafi ekki haft umboð sitt tilsamningsgerðarinnar. Með vísun til almennra skyldna stefnda semvátryggingafélags gagnvart viðsemjanda sínum og sérstaklega ákvæðis 2. mgr. 69.gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, beri stefndi halla af því ef vafileiki á því hvort slíkur samningur hafi náðst með aðilum eða ekki. Stefnanditelur að líkur séu til þess að samningur hafi náðst með aðilum um að tjónstefnanda yrði gert upp með þessum hætti þegar virt sé að matsgerð Oddgeirs sésamin í nóvember 2015, þegar stefnandi hafði sent stefnda reikning sinn. Gefiauga leið að Oddgeir hafi ekki talið sig þurfa að semja matsgerðina eftir aðsamningar náðust með honum og Guðmundi 19. febrúar 2015. Stefnandi vísar einnig til þess að stefnandiog stefndi hafi áður haft sama hátt á við uppgjör bóta úr vátryggingumstefnanda hjá stefnda. Stefnandi hafi því verið í góðri trú um að þannig hefðisamist um með aðilum þegar Guðmundur Sigurbjörnsson hóf viðgerðarvinnu sína. Til vara byggir stefnandi á þvíað stefnda beri að greiða honum vátryggingarbætur að sömu fjárhæð. Stefnandivísar til þess að stefndi hafi viðurkennt að honum beri að greiða stefnandavátryggingarbætur vegna umrædds tjóns. Stefanndivísar til framlagðra tölvupóstsamskipta málsaðila, fyrirvaralausrar innborgunarstefnda og framlagðra matsgerða. Stefnda sé skylt að greiða stefnanda fullar bæturá grundvelli framlagðra tryggingaskírteina og sé í því efni vísað tilgreiðsluskyldu stefnda samkvæmt. 35. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingasamninga. Stefnandi telur að vátryggingarbætur honum til handa verðiréttilega ákvarðaðar á grundvelli þeirra vinnulauna og efniskostnaðar semstefnandi hafi greitt vegna viðgerðar Guðmundar Sigurbjörnssonar á veiðihúsinu.Stefnandi hafi með reikningsgerð sinni og sundurliðun raunkostnaðar viðviðgerðir á veiðihúsinu lagt fullnægjandi upplýsingar fyrir stefnda til þess aðhann geti greitt út vátryggingabætur til hans á grundvelli 47. gr. laga nr.30/2004. Stefnandi geti ekki fallist á að til grundvallar bótauppgjöri verðilögð matsgerð Oddgeirs Sæmundssonar frá nóvember 2015, enda ljóst að hún byggieinungis á minnispunktum hans frá skoðun hinn 19. febrúar 2015 og þar sé í engugetið um viðbótarskoðun á tjóni sem hann framkvæmdi síðar eftir að frekara tjónkom í ljós. Þess sé krafist að stefnda verðigert að greiða stefnanda dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 8. nóvember 2015, en þá var liðinn mánuður fráþví að stefnandi sendi stefnda reikning sinn, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga.Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að honumberi aðeins að greiða raunverulegt fjártjón stefnanda, þ.e. þann kostnað semnemi raunverulegum kostnaði við endurbætur. Ekki sé ágreiningur um að stefnandieigi rétt á bótum úr húseigendatryggingu hjá stefnda. Stefndi hafnar því að samkomulaghafi náðst með málsaðilum um að stefndi myndi greiða meintan raunkostnaðGuðmundar Sigurbjörnssonar við viðgerðir á áðurnefndu veiðihúsi í samræmi viðútgefna reikninga, óháð fjárhæð þeirra. Þegar Oddgeir Sæmundur Oddgeirsson ogGuðmundur hittust á tjónsstað 16. febrúar 2015 og 6. mars sama ár til að metaumfang tjónsins hafi ekki annað farið fram þeirra í millum en óformlegarsamræður um umfang tjónsins, auk þess sem Oddgeir hafi fallist á að Guðmundurtæki að sér viðgerð fyrir hönd stefnanda. Aðilar málsins hafi áður samiðum að vátryggingarfjárhæð og uppgjör bóta færi eftir ákvæðumvátryggingarskírteinis og gildandi vátryggingarskilmála. Í 1. mgr. 13. gr.sameiginlegra skilmála húseigendatryggingar segi að bætur skuli miðast við, aðsvo miklu leyti sem unnt sé, að húseignin verði ekki í lakara ástandi en fyrirtjónið. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar skuli bótafjárhæð taka mið af kostnaðivið viðgerð á hinni vátryggðu húseign. Stefnda sé í sjálfsvald sett hvort hannbæti tjón með peningagreiðslu eða greiði kostnað af fullnægjandi viðgerð á hinuvátryggða. Þegar peningagreiðsla sé innt af hendi skuli fjárhæð bóta nema aðhámarki þeirri fjárhæð sem stefndi hefði greitt fyrir viðgerð eða enduröflunhins vátryggða. Þá sé kveðið á um uppgjör vatnstjóns í 4. gr. sérskilmála fyrirVatnstjón A. Þar segi að vátryggingarbætur miðist við sannanlegar vatnsskemmdirá hinni vátryggðu húseign. Bætur greiðist fyrir kostnað við uppbrot og rask semsé óhjákvæmilegt til þess að komast fyrir leka, svo og frágang að nýju vegnaaðgerða þannig að húseignin verði ekki í lakara ástandi en fyrir tjón. Ekki séþó bættur sá hlutur eða hluti sem tjóninu olli. Framangreindir tjónaskilmálarbyggi á þeirri meginreglu skaðabótaréttar og vátryggingaréttar að tjónþoliskuli vera eins settur fyrir og eftir tjón. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrirþví að samið hafi verið um uppgjör bóta með öðrum hætti. Gera verði ríkarkröfur um þá sönnun í ljósi þess að áður hafi verið samið um að uppgjör bótaskyldi fara samkvæmt skilmálum húseigendatryggingar. Stefnanda hafi ekki tekistslík sönnun. Þegar aðilar máls áttu í viðræðum um aðkomu matsmanna aðbótauppgjöri hafi stefnandi ekki minnst á hið meinta samkomulag um uppgjörbóta. Það hafi fyrst verið með bréfi, dags. 24. febrúar 2016, sem stefnandihafi haldið fram slíku samkomulagi. Í öllu falli hafi hvorki Oddgeir néGuðmundur haft umboð til að semja um uppgjör bóta með öðrum hætti en kveðið séá um í framangreindum tryggingarskírteinum og tryggingarskilmálum. Stefndi vísar til sömumálsástæðna fyrir varakröfu sinni eftir því sem við eigi. Jafnframt vísarstefndi til þeirrar almennu reglu að þeim sem greiðir skaðabætur verði ekkigert að bæta nýtt fyrir gamalt. Ætla verði að einhver verðmætaaukning hafi áttsér stað við endurbætur á umræddu veiðihúsi og beri að draga þá aukningu frábótum. Geti stefnandi nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar eða eigirétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna tjónsins beri að lækka bætur semþví nemi. Loks beri að draga frá kostnað vegna endurbóta við hinar sprungnuvatnslagnir, þar sem ekki skuli bæta þann hlut er tjóninu olli.Niðurstaða Ekki er um það deilt aðstefnandi á rétt á bótum úr hendistefnda vegna vatnstjóns sem varð í veiðihúsi stefnanda við Ytri-Rangá hinn 12.febrúar 2015. Stefnandi byggir aðallega á því að um hafi samist meðGuðmundi Sigurbjörnssyni húsasmíðameistara fyrir hönd stefnanda og OddgeiriSæmundi Sæmundssyni fyrir hönd stefnda hinn 19. febrúar 2015 og aftur 6. marssama ár að stefndi myndi greiða allan kostnað við viðgerðir á veiðihúsinu.Skilja verður málatilbúnað stefnanda á þann veg að komist hafi á munnlegtsamkomulag þessa efnis milli Guðmundar og Oddgeirs. Guðmundur og Oddgeir komu báðirfyrir dóm og gáfu skýrslu. Meðal gagna málsins er yfirlýsing Guðmundar dagsett24. maí 2016. Guðmundur kvaðst fyrir dóminum staðfesta efni yfirlýsingarinnar,en þar segir að við skoðun veiðihússins hinn 19. febrúar 2015 hafi Oddgeir innthann eftir því hvort hann gæti sinnt viðgerðum og lagfæringum eftir lekann;stefnandi myndi leggja út fyrir öllum viðgerðarkostnaði og stefndi myndi síðangreiða þann kostnða eftir reikningi stefnanda. Samkomulag hafi orðið með þeimum að hafa þennan hátt á. Þegar Oddgeir hafi komið aftur á staðinn 6. mars 2015hafi Oddgeir samþykkt að Guðmundur héldi áfram verkinu þótt umfang þess yrðimeira en þeir hafi talið í fyrst. Guðmundur skýrði einnig svo frá í skýrslusinni fyrir dóminum að Oddgeir hafi beðið hann um að sjá um viðgerð á umrædduveiðihúsi. Í skýrslu sinni fyrir dóminum sagði Oddgeir að viðskoðun veiðihússins hinn 19. febrúar 2015 hefði Guðmundur tjáð honum aðstefnandi hefði óskað eftir því að hann annaðist viðgerðir á tjóninu og hafihann ekki gert athugasemd við það. Oddgeir hafi tjáð Guðmundi að hann væri aðvinna fyrir stefnanda og skyldi gera honum reikning fyrir vinnu sína. Stefnandigæti sent stefnda afrit reikningsins, sem stefndi myndi greiða ánvirðisaukaskatts ef reikningurinn myndi stemma miðað við skoðun á veiðihúsinu.Hinn 6. mars 2015 hafi Oddgeir skoðað veiðihúsið á nýjan leik, þar sem í ljóshefði komið að tjónið væri meira en bara á plastparketi og fataskáp. Það hafialltaf legið fyrir að reikningur gæti aldrei numið hærri fjárhæð en sem næmitjóninu. Ef stefndi myndi ákveða að bæta tjón með peningagreiðslu myndi félagiðsenda sundurliðað tjónamat. Aðspurður hversu langan tíma tæki að vinna slíktmat nefndi Oddgeir dæmi um að slíkt mat hefði legið fyrir degi eftir skoðun átjóni. Í 1. mgr. 13. gr.vátryggingaskilmála stefnda fyrir húseigendatryggingu er kveðið á um að bætur skuli miðast við, að svo miklu leyti sem unnter, að húseignin verði ekki í lakara ástandi en fyrir tjónið. Samkvæmt 3. mgr.sömu greinar skal bótafjárhæð taka mið af kostnaði við viðgerð á hinnivátryggðu húseign. Stefnda er í sjálfsvald sett hvort hann bætir tjón meðpeningagreiðslu eða greiðir kostnað af fullnægjandi viðgerð á hinu vátryggða.Þegar peningagreiðsla er innt af hendi nemur fjárhæð bóta að hámarki þeirrifjárhæð sem stefndi hefði greitt fyrir viðgerð eða enduröflun hins vátryggða. Ískilmálum húseigendatryggingarinnar eru sérskilmálar fyrir Vatnstjón A, sembætir skemmdir á vátryggðri húseign sem eiga upptök sín innan veggja hússins ogstafa eingöngu af ófyrirsjáanlegum, skyndilegum og óvæntum leka úrvatnsleiðslum, hitakerfi eða frárennslislögnum hennar. Í 4. gr. sérskilmálannasegir að vátryggingarbætur miðist við sannanlegar vatnsskemmdir á hinnivátryggðu húseign. Bætur greiðast fyrir kostnað við uppbrot og rask sem eróhjákvæmilegt til þess að komast fyrir leka, svo og frágang að nýju vegnaaðgerða þannig að húseignin verði ekki í lakara ástandi en fyrir tjón. Ekki erþó bættur sá hlutur eða hluti sem tjóninu olli. Ekki er hægt að skilja málatilbúnað stefnanda á annanhátt en að hann telji að samið hafi verið um frávik frá þessum skilmálum.Samkvæmt almennum reglum ber sá, sem heldur því fram að samningur hafi komist ávið annan aðila, sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu. Er ekki fallist áþað með stefnanda að stefndi eigi að bera sönnunarbyrði þar um með vísan til 2.mgr. 69. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Af yfirlýsingu Guðmundarog framburði hans og Oddgeirs fyrir dóminum verður ekki skýrlega ráðið að samiðhafi verið um slíkt frávik. Gegn mótmælum stefnda er sérstakur samningur aðilaí þessa veru því ósannaður. Verður því að skilja samskipti Guðmundar og Oddgeirsá þann veg að samist hafi um að stefndi myndi bæta tjónið með peningagreiðslu,svo sem honum var heimilt að gera samkvæmt áður tilvitnaðri 3. mgr. 13. gr.vátryggingarskilmálanna. Stefndi sendi stefnanda matsgerðáðurnefnds Oddgeirs, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að kostnaður viðviðgerð á tjóninu næmi 2.763.430 krónum, sem var nánar sundurliðað eftirverkþáttum, efni, vinnu og tækjum. Þá voru liðnir um níu mánuðir frá seinniskoðun Oddgeirs. Ekkert er fram komið um að stefndi hafi á fyrra tímamarkiveitt stefnanda upplýsingar um það hvernig hann hygðist ákveða fjárhæð bóta.Hefur stefndi enga skýringu veitt á þessum drætti, sem er ekki í samræmi við þáskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 9. gr.laga nr. 30/2004 að sjá til þess að tjónþoli fáifullnægjandi upplýsingar um bótarétt sinn og sundurliðun á því hvernig bæturtil hans séu ákveðnar. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 ávátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt, sé ekki um annað samið ívátryggingarsamningi. Sömu niðurstöðu leiðir af áður tilvitnuðum ákvæðum 1. og3. mgr. 13. gr. vátryggingarskilmála stefnda og 4. gr. sérskilmála um VatnstjónA. Með matsgerð dómkvadds matsmanns var komist að þeirri niðurstöðu að eðlilegur kostnaður stefnanda við viðgerð áveiðihúsinu, miðað við að stefnandi hafi annast viðgerðina sjálfur og miðað viðað húseignin hafi eftir viðgerð orðið ekki í lakara ástandi en fyrir tjónið, sésamtals 7.763.900 krónur með virðisaukaskatti, miðað við verðlag í mars 2017,eða 6.261.210 krónur án virðisaukaskatts. Þessari matsgerð hefur ekki veriðhnekkt og verður niðurstaða hennar því lögð til grundvallar. Verður stefndi þvídæmdur til að greiða stefnanda 6.261.210 krónur. Umrædd matsgerð var kynntstefnda 28. mars 2017. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnandadráttarvexti frá 28. apríl 2017 til greiðsludags, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Svo sem áður greinir lýstistefndi því yfir við aðalmeðferð málsins að hann féllist á niðurstöðurmatsmanns og væri tilbúinn að inna greiðslu af hendi til stefnanda í samræmivið það. Verður og að leggja til grundvallar að þessi afstaða stefnda hafilegið fyrir þegar aðalmeðferð málsins var ákveðin. Þótt dómurinn hafi samkvæmtframangreindu að verulegu leyti fallist á málsástæður stefnda verður hann enguað síður, eftir úrslitum málsins, dæmdur til að greiða stefnanda stærstan hlutamálskostnaðar hans, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, þ.á m. þann kostnaðsem leitt hefur störfum dómkvadds matsmanns. Þykir málskostnaður úr hendistefnda að þessu virtu hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur og hefur þá veriðtekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti máliðÁsgeir Þór Árnason hrl. Af hálfu stefnda flutti máliðGuðjón Ármannsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. D Ó M S O R ÐStefndi,Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Lax-á ehf., 6.261.210 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 6.261.210krónum frá 28. apríl 2017 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 1.febrúar 2016 að fjárhæð 2.763.430 krónur. Stefndi greiði stefnanda1.000.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 40/2004
|
Sjómaður Uppsögn Veikindalaun Kjarasamningur
|
Á, vélstjóra á fiskiskipinu A, var sagt upp störfum, en skipið fórst áður en uppsagnarfrestur hans rann út. Útgerðarfélagið K var sýknað af kröfu Á um laun í uppsagnarfresti með vísan til þess að ráðningarsamningnum hafi verið slitið þegar skipið fórst, sbr. ótvírætt orðalag 1. mgr. og 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Varakröfu Á um greiðslu launa í veikindaforföllum samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laganna var jafnframt hafnað þar sem ekki þótti sannað að skipstjóri eða forsvarsmaður K hafi haft vitneskju um veikindi áfrýjanda. Að gefnu tilefni var þó tekið fram að réttur samkvæmt síðastnefnda ákvæðinu haldist þótt ráðningarsamningi sé slitið samkvæmt 26. gr. laganna við það að skip ferst.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2004. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 767.564 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2002 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 209.373 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi var frá júnímánuði 2001 vélstjóri á fiskiskipinu Aroni ÞH 105, sem stefndi gerði út. Sagði stefndi honum upp störfum með bréfi 31. ágúst 2002 vegna skipulagsbreytinga á rekstri félagsins. Er ágreiningslaust að uppsagnarfrestur var þrír mánuðir. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi átti áfrýjandi við vanheilsu að stríða vegna kviðslits. Kveðst hann ekki hafa farið í veiðiferð skipsins, sem hófst 25. september 2002, þar sem hann hafi þurft að leita læknis. Gekkst hann undir aðgerð vegna kviðslitsins 9. október sama árs. Þann 30. september 2002 sökk fiskiskipið Aron er það var að veiðum fyrir Norðurlandi. Aðalkrafa áfrýjanda er á því reist að hann eigi rétt til launa til loka uppsagnarfrests og að þau laun skuli miðast við meðallaun síðustu mánaða, sem áfrýjandi gegndi störfum um borð. Stefndi reisir sýknukröfu sína af þessari kröfu á því að samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 sé skiprúmssamningi slitið við það að skip ferst og hafi það leitt af þágildandi ákvæði 3. mgr. sömu greinar að skipverji hafi ekki átt rétt til launa væri skiprúmssamningi slitið innanlands af þeim ástæðum er greinir í 1. mgr. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sýkna beri stefnda af aðalkröfu áfrýjanda. Varakröfu sína reisir áfrýjandi á því að samkvæmt 1. mgr. 36. gr sjómannalaga eigi hann rétt á launum meðan hann er óvinnufær vegna sjúkdóms í allt að tvo mánuði. Hann hafi verið óvinnufær frá 25. september 2002 og er krafa hans miðuð við að svo hafi verið til 25. nóvember sama árs, en þá hafi hann hafið störf hjá öðrum atvinnurekanda. Fyrir Hæstarétti reisir stefndi sýknukröfu sína af varakröfu áfrýjanda í fyrsta lagi á því að ósannað sé að áfrýjandi hafi verið óvinnufær vegna kviðslitsins fyrr en hann gekkst undir aðgerðina 9. október 2002. Hann hafi því ekki sannanlega verið óvinnufær vegna veikinda er ráðningarsamningi hans var slitið samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga við það að skipið fórst 30. september 2002. Eigi hann þegar af þeirri ástæðu ekki rétt til launa samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sömu laga. Meðal gagna málsins er vottorð Rúnars Reynissonar læknis 17. október 2002 þess efnis að áfrýjandi hafi verið óvinnufær vegna sjúkdóms frá 25. september sama árs. Verður það lagt til grundvallar enda verður ekki fallist á það með stefnda að það rýri sönnunargildi vottorðsins að það sé ritað til Vélstjórafélags Íslands en ekki annars hvors aðila málsins. Í annan stað reisir stefndi kröfu sína um sýknu af varakröfu áfrýjanda á því að réttur til launa í veikindum samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga falli niður er skip ferst, enda sé skiprúmssamningi við það slitið samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sömu laga. Ákvæði um að skipverji eigi rétt til launa í allt að tvo mánuði verði hann óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla meðan á ráðningartíma stendur, var í lög leitt árið 1963 með breytingu á 18. gr. þágildandi sjómannalaga. Var í athugasemdum með þeirri grein frumvarpsins tekið fram að skylda útgerðarmanns til launagreiðslu samkvæmt ákvæðinu skyldi haldast „jafnt fyrir það, þó að ráðningartími sé fyrr á enda samkvæmt ákvæðum skiprúmssamnings eða vegna uppsagnar hans.“ Er af þessum athugasemdum ljóst að réttur samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga til greiðslu launa í veikindaforföllum er ekki takmarkaður við ráðningartíma skipverja. Verður því að telja að sá réttur haldist einnig þótt ráðningarsamningi sé slitið samkvæmt 26. gr. laganna við það að skip ferst. Loks reisir stefndi sýknukröfu af varakröfu áfrýjanda á því að forsvarsmenn stefnda hafi enga hugmynd haft um að áfrýjandi hafi leitað læknis í september 2002 og farið í aðgerð í október sama árs. Þá vitneskju hafi þeir ekki fengið fyrr en með bréfi áfrýjanda 4. apríl 2003, en með því gerði áfrýjandi kröfu um greiðslu launa á uppsagnarfresti. Læknisvottorð um veikindi áfrýjanda hafi þeir ekki séð fyrr en eftir þingfestingu málsins. Hafi áfrýjanda borið, yrði hann óvinnufær, að tilkynna skipstjóra eða útgerðarmanni það svo fljótt sem verða mætti samkvæmt grein 1.43. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands, sem gilt hafi á þessum tíma. Það hafi hann ekki gert og því glatað rétti sínum til að krefjast veikindalaunanna. Þessi málsástæða kom skýrlega fram í greinargerð stefnda í héraði. Teldi áfrýjandi að sú fullyrðing að forsvarsmönnum stefnda hafi verið ókunnugt um veikindin væri röng hafði hann því fullt tilefni til að leitast við að tryggja sér sönnun fyrir hinu gagnstæða. Fyrir héraðsdómi voru aðeins teknar skýrslur af áfrýjanda og framkvæmdastjóra stefnda. Við þá skýrslutöku var áfrýjandi ítrekað spurður hvort hann hafi tilkynnt útgerð eða skipstjóra um að hann væri óvinnufær. Svaraði hann því til að hann hafi „alla vega“ látið yfirvélstjórann vita af því að hann væri að fara í læknisskoðun. Guðmundur A. Hólmgeirsson framkvæmdastjóri stefnda kvaðst í skýrslu sinni fyrst hafa frétt af veikindum áfrýjanda með fyrrnefndu bréfi hans í aprílmánuði 2003. Hann kvaðst einnig hafa innt skipstjórann eftir þessu og hafi hann ekki minnst þess að hafa heyrt talað um læknisvitjun áfrýjanda. Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi lagt bréf Más Eyfjörð Höskuldssonar afleysingaskipstjóra 1. febrúar 2004 og tölvubréf Harðar A. Harðarsonar vélstjóra 30. janúar 2004. Kemur fram að bréf þess fyrrnefnda er ritað í tilefni af fyrirspurn lögmanns áfrýjanda og að Már hafi verið skipstjóri á Aroni er skipið fórst. Hafi honum verið fullkunnugt um að áfrýjandi væri í fríi til að leita sér lækninga vegna verkja í kviðarholi. Hafi framkvæmdastjóra stefnda einnig átt að vera það fullljóst meðal annars vegna þess að símaskýrsla hafi verið tekin af áfrýjanda við sjópróf vegna skipstapans. Í bréfi þess síðarnefnda kemur fram að það er ritað í tilefni af skeyti lögmanns áfrýjanda og að Hörður hafi verið yfirvélstjóri á Aroni. Hafi áfrýjandi tilkynnt honum að hann þyrfti að leita læknis. Hafi forsvarsmenn útgerðarinnar hlotið að vita af því. Stefndi hefur mótmælt þessum bréfum, sem efnislega röngum. Verður gegn mótmælum hans ekki á þeim byggð sönnun um vitneskju skipstjóra eða forsvarsmanns útgerðar um veikindi áfrýjanda enda voru þessi vottorð gefin í tilefni málsins og bréfritarar komu ekki fyrir dóm, sbr. ákvæði VIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að sýkna beri stefnda af varakröfu áfrýjanda. Samkvæmt því verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 5. janúar sl., var höfðað 15. maí 2003 af Ágústi H. Borgþórssyni, Múlavegi 10, Seyðisfirði, á hendur Knarrareyri ehf., Garðarsbraut 18, Húsavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 767.564 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. október 2002 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi 209.373 króna auk dráttarvaxta eins og í aðalkröfu frá 1. desember 2002 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Til vara krefst stefndi þess að honum verði aðeins gert að greiða stefnanda 202.666 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 22. maí 2003 og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi er vélstjóri og vann á rækju- og togveiðiskipi stefnda, m.s. Aroni ÞH-105, frá 18. júní 2001, ýmist sem vélavörður eða yfirvélstjóri. Af hálfu stefnanda hefur komið fram að hann hafi farið að finna fyrir kviðsliti í mars 2002 sem hafi ágerst er á leið. Í ágúst sama ár hafi hann farið til læknis sem hafi ráðlagt honum að láta laga það með skurðaðgerð. Stefnandi kveðst hafa átt að mæta hjá lækni á Neskaupstað hinn 30. september s.á. og því hafi hann ekki farið í veiðiferð skipsins er hófst 25. september s.á. Stefnandi fór í aðgerðina á Fjórðungssjúkrahúsinu á Neskaupstað 9. október s.á. Hann kveðst hafa verið óvinnufær til 20. nóvember s.á. en 25. sama mánaðar hóf hann störf hjá öðrum atvinnurekanda í landi. Stefnandi kveðst síðan hafa þurft að gangast undir aðra aðgerð 15. janúar 2003. Með bréfi, dagsettu 31. ágúst 2002, sagði stefndi stefnanda upp störfum frá og með sama degi. Ástæða uppsagnarinnar er þar sögð skipulagsbreyting á rekstri stefnda. Hinn 30. september s.á. fórst m.s. Aron hér við land. Stefndi greiddi stefnanda kauptryggingu ásamt orlofi í október s.á., samtals 100.255 krónur, sem stefndi kveðst hafa gert umfram skyldu. Stefnandi krafði stefnda um meðallaun á uppsagnarfresti með bréfum lögmanns hans, dagsettum 4. apríl og 5. maí 2003, en með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 6. maí sama ár, var kröfunni hafnað. Aðalkrafa stefnanda í málinu er byggð á því að hann eigi rétt á meðallaunum í uppsagnarfresti. Til vara krefst hann veikindalauna í samræmi við ákvæði 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en hann hafi verið óvinnufær vegna veikinda frá 25. september til 25. nóvember 2002. Af hálfu stefnda er aðalkröfu stefnanda mótmælt og er í því sambandi vísað til þess að skipið hafi farist 30. september 2002 og sé því engin greiðsluskylda fyrir hendi frá þeim tíma samkvæmt 26. gr. sömu laga. Varakröfu stefnanda um greiðslu veikindalauna er hafnað af hálfu stefnda með vísan til þess að stefnandi hafi ekki tilkynnt um veikindin eins og honum hafi verið skylt að gera samkvæmt ákvæði í kjarasamningi um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra, vélavarða o.fl. á fiskiskipum milli Samtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands. Málsástæður og lagarök stefnanda Af stefnanda hálfu er kröfugerð og málsástæðum lýst þannig að stefnandi krefjist aðallega greiðslu meðallauna í eftirstöðvum uppsagnarfrests. Nái sú krafa hins vegar ekki fram að ganga byggi stefnandi á því til vara að hann eigi rétt á greiðslu veikindalauna þann tíma sem hann hafi verið óvinnufær vegna skurðaðgerðar sem hann hafi gengist undir. Stefnandi byggi aðalkröfu sína á því að hann hafi verið ráðinn á skip stefnda sem vélstjóri. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur, sbr. 6. gr. sjómannalaga, en hann hafi verið ráðinn til óákveðins tíma með þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. sömu laga, og sé ekki um það deilt. Með bréfi, dagsettu 31. ágúst 2002, hafi stefndi sagt stefnanda upp störfum. Samkvæmt því hefði ráðningu stefnanda átt að ljúka þremur mánuðum síðar, eða þann l. desember sama ár. Þegar skipið fórst hinn 30. september s.á. hafi tveir mánuðir verið eftir af uppsagnartímanum. Stefnandi telji stefnda bundinn við uppsögnina, en með uppsagnarbréfinu hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða stefnanda laun í þrjá mánuði. Uppsögn sé ákvöð, sem bindi þann sem uppsögnina hafi gefið, þ.e. stefnda í þessu tilviki. Þótt heimilt sé að rifta ráðningunni, þrátt fyrir uppsögnina, gildi það eingöngu í þeim tilvikum að gagnaðilinn hafi vanefnt ráðningarsamninginn verulega. Uppsögn verði ekki dregin til baka eða ógilt, nema með samþykki þess aðila, sem hún hafi beinst að, þ.e. stefnanda, en það liggi ekki fyrir. Stefndi sé bundinn af þessari uppsögn og verði hún ekki marklaus, þótt skipið hafi farist, en engu breyti þótt kenna mætti óviðráðanlegum atvikum um það. Áhættuna af því að eitthvað komi fyrir á uppsagnartímanum beri sá aðili sem hafi sagt upp ráðningarsamningunum nema sá sem uppsögnin beindist að ætti sjálfur sök á því að atburðurinn gerðist. Að skip farist á uppsagnartíma skipverja sé rekstraráhætta sem stefndi sem útgerðarmaður skipsins verði að bera en ekki stefnandi. Stefnandi byggi kröfu sína á því að stefnda beri að greiða honum meðallaun í uppsagnarfresti miðað við eigin aflareynslu síðustu mánaða á skipinu í samræmi við dóma Hæstaréttar. Deilt sé í heildarlaun hans síðustu mánuði með ráðningardögum hans til að finna út meðallaun hvern ráðningardag og síðan margfaldað með 60 dögum, þ.e. eftirstöðvum uppsagnarfrestsins. Stefnandi miði við tekjur sínar á árinu 2002, þ.e. tímabilið frá 4. janúar er skipið hóf togveiðar uns það fórst 30. september, eða u.þ.b. 9 mánaða tímabil. Í dómum Hæstaréttar hafi margoft komið fram að miða skuli við meðallaun í uppsagnarfresti við ráðningarlok en ekki lágmarkslaun. Nái aðalkrafa stefnanda ekki fram að ganga krefjist stefnandi þess á grundvelli 36. gr. sjómannalaga að stefndi verði dæmdur til að greiða honum veikindalaun meðan hann var óvinnufær. Fyrir liggi í málinu að stefnandi hafi orðið óvinnufær 25. september 2002, enda hafi stefndi greitt honum veikindalaun til að byrja með. Stefnandi eigi samkvæmt 36. gr. sjómannalaga rétt á veikindalaunum í tvo mánuði og breyti engu þótt ráðningu stefnanda hafi lokið fyrr. Það varði heldur ekki missi veikindaréttar þótt tilkynnt hafi verið um veikindin í apríl 2003. Aðalkrafan sé reiknuð þannig: Samkvæmt launaseðlum hafi laun stefnanda tímabilið 4. janúar til 30. september 2002 verið samtals 3.477.022 krónur. Ráðningardagar stefnanda á þessu tímabili hafi verið 266. Meðaltekjur hvern ráðningardag hafi því verið 13.072 krónur, þ.e. 3.477.022 krónur/266 dagar. Krafan sé því 13.072 krónur x 60 dagar = 784.320 krónur, auk 10.17% orlofs, 79.765 krónur, samtals 864.085 krónur, auk 6% + 2% (séreignahluti) hluta atvinnurekanda í lífeyrissjóð af 864.085 krónum = 69.127 krónur. Samtals sé krafan því 933.212 krónur, 864.085 krónur + 69.127 krónur, en frá þeirri tölu dragist laun frá 25. til 30. september 2002, 392.356 krónur/30 x 5 dagar = 65.393 krónur auk 100.255 krónur, sem stefndi hafi greitt stefnanda í október 2002. Samtals sé frádráttur 165.648 krónur og aðalkrafa stefnanda því 767.564 krónur. Þar sem skipið hafi farist og húftrygging þess hafi verið greidd, sé ekki um að ræða að stefnandi geti gert kröfu um sjóveð í skipi eða vátryggingafé. Varakrafa stefnanda um veikindalaun byggi á því að stefnandi hafi átt rétt á þeim í tvo mánuði, eða frá 25. september til 25. nóvember 2002. Stefndi hafi greitt staðgengilslaun tímabilið 25. til 30. september 2002, eða 65.393 krónur, og 100.255 krónur í október s.á. Stefnandi eigi rétt á greiðslu kauptryggingar tímabilið 1. október til 25. nóvember 2002 að frádregnum 100.255 krónum. Kauptrygging sé 153.298 krónur á mánuði auk 10.17% orlofs, 15.590 krónur, eða samtals 168.888 krónur/30 dagar x 55 dagar = 309.628 krónur, að frádregnum 100.255 krónum, samtals 209.373 krónur. Stefnandi byggi kröfur sínar á 6., 9., 25. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 en um orlof vísist til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti sé vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og um málskostnað til l. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Af stefnda hálfu er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi starfað sem vélavörður og yfirvélstjóri í afleysingum á skipi stefnda Aroni ÞH-105 frá 18. júní 2001 og fram til þess að skipið fórst 30. september 2002. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum 31. ágúst 2002 með uppsagnarbréfi, en óumdeilt sé að uppsagnarfrestur stefnanda hafi verið þrír mánuðir. Gert hafi verið ráð fyrir að stefnandi ynni á skipinu út uppsagnarfrestinn, eða til loka nóvember 2002. Ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið á því þar sem skipið hafi farist 30. september 2002 sem hafi leitt til þess að ráðningarsamningi stefnanda og annarra skipverja hafi verið slitið þann dag samkvæmt 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefndi mótmæli kröfum stefnanda og byggi sýknukröfuna á því að hann hafi efnt skyldur sínar við stefnanda samkvæmt sjómannalögum. Aðalkröfu stefnanda um að hann eigi rétt til launa eftir að skipið fórst sé mótmælt en þar hafi verið um ófyrirsjáanlegar aðstæður að ræða. Varakröfu stefnanda um rétt til greiðslu veikindalauna sé einnig mótmælt en kynni stefnandi að hafa átt einhvern rétt hafi hann misst hann fyrir aðgerðarleysi. Stefndi hafi ekki greitt stefnanda veikindalaun í lok september eins og stefnandi haldi fram, enda hafi stefndi enga hugmynd haft um það að stefnandi hefði leitað læknis og ætti að fara í aðgerð í október. Stefndi hafi fyrst séð læknisvottorðin, sem lögð hafa verið fram í málinu, eftir þingfestingu málsins og engar kröfur hafi verið gerðar af hálfu stefnanda til greiðslu veikindalauna fyrr en með bréfi í byrjun apríl 2003. Hafi krafan komið stefnda mjög á óvart. Þegar stefnandi hafi haft samband við framkvæmdastjóra stefnda skömmu eftir miðjan október hafi ekki verið minnst á nein veikindi heldur hafi erindi stefnanda verið að þakka honum fyrir að hafa greitt sér kauptryggingu fram í miðjan október sem stefnda hafi ekki verið skylt að greiða. Stefndi hafi haft þann hátt á að greiða skipverjum tvisvar í mánuði, 7. og. 22. hvers mánaðar, upphæð sem svaraði til kauptryggingar. Fyrir 15. dag næsta mánaðar á eftir hafi aflahlutur verið gerður upp og innborganir sem svöruðu til kauptryggingar dregnar frá. Skipverjar hafi samkvæmt því fengið greiðslu tvisvar í mánuði hvort sem þeir hafi verið í fríi eður ei. Greiðslan hafi svo verið dregin frá við útreikning og uppgjör aflahlutar sem hafi verið reiknaður mánaðarlega. Skýring greiðslunnar í október hafi verið sú að stefndi hafi ákveðið að greiða fastráðnum skipverjum kauptryggingu í hálfan mánuð eftir að skipið fórst, eða til 15. október 2002. Hafi stefnandi verið einn þeirra sem hafi fengið þessa greiðslu. Stefnanda hefði borið samkvæmt gr. 1.43. í kjarasamningi, sem hér hafi gilt, að tilkynna strax skipstjóra eða útgerðarmanni um óvinnufærni. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert en fyrsta tilkynning, sem stefnda hafi borist, hafi verið með bréfi lögmanns stefnanda 9 mánuðum eftir að skipið fórst. Stefndi hafi uppfyllt lög- og kjarasamningsbundnar skyldur sínar við stefnanda og kynni stefnandi að hafa átt einhvern rétt hafi hann fyrirgert honum fyrir aðgerðarleysi. Verði ekki fallist á sýknuástæður stefnda sé gerð krafa til þess að stefnda verði einungis gert að greiða stefnanda 202.666 krónur, sem samsvari kauptryggingu vélavarðar samkvæmt launatöflu í kaupskrá, að viðbættu 10,17% orlofi fyrir tímabilið frá 16. október til 20. nóvember 2002. Samkvæmt læknisvottorði fyrir stefnanda sé hann talinn óvinnufær til 20. nóvember 2002, en hann hafi fengið greidd laun til 15. október 2002 eða samtals 36 almanaksdaga. Kauptrygging sé 153.298 krónur á mánuði auk 10,17% orlofs, 15.590 krónur, eða samtals 168.888 krónur/30 dagar x 36 dagar = 202.666 krónur. Krafist sé að vextir verði ekki reiknaðir fyrr en frá þingfestingardegi málsins og sé vísað til 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi styðji kröfur sínar við reglur samninga- og vinnuréttar og vísi jafnframt til kjarasamnings um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra, vélavarða o.fl. á fiskiskipum milli Samtaka atvinnulífsins, vegna aðildarfélaga LÍÚ og Vélstjórafélags Íslands og til 4., 9., 26., 28., 34. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Niðurstaða Uppsögn stefnda hinn 31. ágúst 2002 hafði þau réttaráhrif að ráðningarsamningi stefnanda var slitið við lok uppsagnarfrests sem ágreiningslaust er að hafi verið þrír mánuðir. Af uppsagnarbréfinu verður ekki ráðið að með því hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða stefnanda kaup á uppsagnarfresti hvað sem liði réttarreglum um heimildir hans til að slíta ráðningarsamningnum vegna atvika er síðar kynnu að verða. Uppsögnin verður því hvorki vegna lagafyrirmæla né af öðrum ástæðum talin hafa þau áhrif að hún breyti réttarstöðu stefnda gagnvart stefnanda þegar skipið fórst, en samkvæmt ótvíræðu ákvæði 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 var ráðningarsamningnum slitið þegar það gerðist. Aðalkrafa stefnanda um greiðslu launa á þeim tíma sem eftir var af uppsagnarfrestinum þegar skipið fórst hefur þar með ekki lagastoð og ber því að sýkna stefnda af henni. Ósannað er að stefnandi hafi tilkynnt stefnda um veikindin eða að fyrirsvarsmenn stefnda hafi haft vitneskju um þau fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsettu 4. apríl 2003, enda hafa engin gögn verið lögð fram af hálfu stefnanda um að svo hafi verið. Af stefnanda hálfu hefur komið fram að hann hafi látið yfirvélstjóra á skipinu vita af því að hann ætti að mæta í læknisskoðun og síðar að hann ætti að fara í aðgerð, en engin gögn hafa verið lögð fram af hans hálfu því til staðfestu. Verður að telja mikilvægt að tilkynning um veikindi komi fram án ástæðulausra tafa en stefnandi var frá störfum vegna þeirra og höfðu þau því áhrif á réttarstöðu málsaðila samkvæmt ákvæðum sjómannalaga og kjarasamningsins sem hér gildir og vísað er til að framan. Í 1. mgr. 1.43. gr. kjarasamningsins segir að verði vélstjóri óvinnufær af völdum veikinda eða meiðsla skuli hann tilkynna það svo fljótt sem verða megi skipstjóra eða útgerðarmanni. Ætli skipverji að neyta réttar síns vegna veikindanna samkvæmt 36. gr. sjómannalaga ber honum samkvæmt 4. mgr. lagagreinarinnar að afhenda atvinnurekanda læknisvottorð óski hann þess. Samkvæmt gögnum málsins varð stefnandi óvinnufær vegna umræddra veikinda 25. september 2002 en hann fór aftur að vinna 25. nóvember sama ár. Engar aðrar skýringar hafa komið fram á því hvers vegna stefnandi tilkynnti stefnda ekki með sannanlegum hætti um veikindin fyrr en með framangreindu bréfi en þær að honum hafi hvorki verið kunnugt um tilkynningarskylduna né um veikindaréttinn. Stefnandi þykir ekki hafa fært fram haldbær rök fyrir þessum töfum. Verður því að telja að hann hafi af þeim sökum glatað rétti til að krefja stefnda um veikindalaun. Með vísan til þess ber einnig að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, Knarrareyri ehf., er sýknað af kröfum stefnanda, Ágústs H. Borgþórssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 300/1999
|
Húsaleigusamningur Uppsögn
|
M keypti rekstur saumastofu og tók yfir leigusamning um húsnæði hennar. Þegar saumastofan flutti úr húsinu reis ágreiningur á milli hennar og leigusalans E um hver væri uppsagnarfrestur samkvæmt samningnum, en samningurinn var ritaður á eyðublað fyrir samninga um íbúðarhúsnæði og innihélt stöðluð ákvæði samkvæmt því. Talið var að E hefði verið í lófa lagið að kveða skýrt á um uppsagnarfrest og yrði hann að bera hallann af vafa um skýringu samningsins. Var kröfum hans um húsaleigu í uppsagnarfresti umfram þrjá mánuði því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 1999. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdar til að greiða sér óskipt 679.767 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 1997 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að stefndu hafi með samþykki áfrýjanda gengið inn í kjör samkvæmt húsaleigusamningi 31. janúar 1987, sem mál þetta fjallar um. Svo sem greinir í héraðsdómi tók Saumnálin sf. á leigu húsnæði af áfrýjanda að Grettisgötu 46 í Reykjavík með fyrrgreindum samningi. Í honum er húsnæðinu lýst svo að það sé „atvinnuhúsnæði á götuhæð við Grettisgötu, tvö herb. sem snúa út að götu og herbergi á bakvið“. Samningurinn var ritaður á eyðublað, sem auðkennt var með fyrirsögninni húsaleigusamningur um íbúðarhúsnæði, en strikað var yfir orðhlutann „íbúðar” og í hans stað ritað þar fyrir ofan „atvinnu“. Af útfyllingu samningseyðublaðsins er ljóst að samið var um ótímabundna leigu frá 1. febrúar 1987. Um uppsögn voru prentuð ákvæði í samningnum þess efnis að honum skyldi sagt upp skriflega. Uppsagnarfrestur væri einn mánuður á einstökum herbergjum, en uppsagnarfrestur íbúða af hálfu leigutaka ætíð þrír mánuðir. Á öftustu síðu samningsins var undir fyrirsögninni sérákvæði svohljóðandi handskrifaður texti: „Hér er un atvinnuhúsnæði að ræða og fer um leigusamninginn eftir lögum og venjum sem gilda um leigu á atvinnuhúsnæði. Húsnæðið leigist í því ástandi sem það er og leigutaki hefur kynnt sér.“ Áfrýjandi hefur skýrt svo frá, að þetta eyðublað hafi verið notað þar sem ekki hafi verið tiltæk eyðublöð til nota fyrir leigu á atvinnuhúsnæði. Í 87. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, sem tóku gildi 1. janúar 1995, er kveðið á um að samningar, sem gerðir voru fyrir þann tíma, skyldu endurskoðaðir til samræmis við ákvæði laganna fyrir 1. mars 1995. Samningurinn, sem mál þetta fjallar um, var ekki endurskoðaður. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna eru ákvæði þeirra um atvinnuhúsnæði frávíkjanleg og gilda þau því aðeins um slíkt húsnæði að ekki sé á annan veg samið. Þegar stefndu gengu inn í samninginn með samþykki áfrýjanda var ekkert rætt þeirra í milli um efni hans. Einu ákvæði samningsins um uppsagnarfrest voru í hinu prentaða formi hans, en eftir orðum sínum áttu þau við um íbúðarhúsnæði. Áfrýjanda var í lófa lagið að kveða skýrt á um þetta og strika út ákvæði eða breyta ef það átti ekki að gilda í samningnum, eins og gert var við ýmis önnur ákvæði hans. Það gerði hann ekki. Verður hann að bera hallann af vafa um þennan efnisþátt samningsins. Verður héraðsdómur því staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Einar Guðjónsson, greiði stefndu, Elínborgu J. Þorsteinsdóttur og Margréti S. Einarsdóttur, hvorri um sig 75.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9. desember 1998 og dómtekið 12. apríl sl. Stefnandi er Einar Guðjónsson, kt. 150961-2469, Leifsgötu 8, Reykjavík. Stefndu eru Elínborg J. Þorsteinsdóttir, kt. 010260-3619, Framnesvegi 22a, Reykjavík og Margrét S. Einarsdóttir, kt. 210330-4299, Fannborg 7, Kópavogi. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdar in solidum til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 679.767,00, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 59.307,- frá 01.11.97 til 01.12.97, en af kr. 118.614,- frá þ.d. til 01.01.98, en af kr. 178.870,- frá þ.d. til 01.02.98, en af kr. 239.126,- frá þ.d. til 01.03.98, en af kr. 299.382,- frá þ.d. til 01.04.98, en af kr. 362.590,- frá þ.d. til 01.05.98, en af kr. 425.798,- frá þ.d. til 01.06.98, en af kr. 489.006,- frá þ.d. til 01.07.98, en af kr. 552.593,- frá þ.d. til 01.08.98, en af kr. 616.180,- frá þ.d. til 01.09.98, en af stefnufjárhæðinni frá þ.d. til greiðsludags. Til vara er krafist að stefndu verði dæmdar in solidum til greiðslu húsaleigu í uppsagnarfresti leigumála sömu fjárhæðar og með sömu dráttarvaxtakröfu og aðalkrafan hér að framan. Undir báðum kröfuliðum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, þ.m.t. kostnaður stefnanda af 24,5% virðisaukaskatti. Af hálfu stefndu er aðallega krafist sýknu en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. II Stefnandi gerði þann 31. janúar 1987 leigusamning við Saumnálina sf., nnr. 9344-0498, kt. 610486-1429, um húsnæði stefnanda á 1. hæð (götuhæð) í húsinu nr. 46 við Grettisgötu í Reykjavík, sem var nánar tiltekið 3ja herbergja atvinnuhúsnæði þar sem tvö herbergi snúa út að götu og eitt herbergi á bakvið. Í hinu leigða húsnæði ráku leigutakar saumastofu. Um var að ræða ótímabundinn leigumála sem tók gildi frá 1. febrúar 1987. Leigugjaldið skyldi vera 25.500 kr. á mánuði bundið vísitölu húsaleigu. Húsnæðið skyldi leigjast sem atvinnuhúsnæði og skyldi fara um leigusamninginn eftir lögum og venjum sem gilda um leigu á atvinnuhúsnæði. Húsnæðið leigðist í því ástandi sem það var og leigutakar höfðu kynnt sér. Undir leigumálann rituðu sameigendur leigutaka þær Halldóra G. Ólafsdóttir og Þuríður G. Óskarsdóttur. Með kaupsamningi dags. 30. apríl 1997 seldu þær Halldóra og Þuríður rekstur saumastofunnar Saumnálarinnar sf. til stefndu. Í kaupsamningi segir að Einar Guðjónsson, stefnandi þessa máls, hafi samþykkt að nýr leigutaki verði að hinu leigða húsnæði Saumnálarinnar og vísast um það efni til bréfs frá honum sem dags. er 25. apríl 1997 og varð það fylgiskjal með kaupsamningi skv. beinni tilvísun í samningnum sjálfum. Í bréfinu segir: “Til þess er málið varðar. ” Einnig segir í kaupsamningi að kaupandi, stefndu, og seljandi taki fulla ábyrgð á húsaleigusamningi þeim sem er í gildi um hið leigða húsnæði. Með bréfi dags. 24. okt. 1997 (móttekið 12. nóvember 1997) barst stefnanda bréf frá RBS ráðgjöf, bókhaldi og skattskilum (RBS), f.h. Saumnálarinnar ehf. um að leigumálanum væri rift. Stefnandi ritaði stefndu bréf sem dags. er 6. nóvember 1997 þar sem hann svaraði efnislega þeim athugasemdum sem fram koma í bréfi RBS f.h. Saumnálarinnar ehf. Þar mótmælir stefnandi þegar hinni meintu riftun á húsaleigusamningi sem lögleysu. Með bréfi 17. nóvember 1997 ritaði stefnandi stefndu enn bréf þar sem hann óskar eftir viðbrögðum frá stefndu um hvort skoða beri bréf RBS dags. 24. október 97 og auglýsingu sem birtist í glugga leiguhúsnæðisins á Grettisgötu 46 sem uppsögn af hálfu stefndu. Í bréfi þessu ítrekar stefnandi að leigumálinn hafi verið gerður við stefndu persónulega og því hafi verið nauðsynlegt fyrir hann að fá upplýst um þetta atriði. Einnig leit stefnandi svo á að það væri ábyrgðarhlutur að taka mark á bréfi frá manni úti í bæ nema að fá á einhvern hátt staðfest að hann hafi starfað í umboði stefndu, enda samningurinn við þær persónulega. Stefnandi sendi bréf þetta í ábyrgðarpósti til beggja stefndu. Með bréfi til stefnanda dags. 27. nóvember 1997 frá RBS, undirrituðu af Gunnari Haraldssyni, er m.a. vísað til; bréfs stefnanda dags. 17. nóvember 1997, riftunarbréfs f.h. Saumnálarinnar ehf. dags. 24. október 1997 og símskeytis um riftun dags. 31. október 1997. Þar segir síðan orðrétt: “Yður er hér með enn á ný bent á að ekki er um að ræða að húsaleigusamningi hafi verið sagt upp heldur var samningi rift af ástæðum sem fram koma í bréfi dagsettu 24.10.1997. Riftunin fór fram með símskeyti 31.10.1997 og þarfnast ekki frekari skýringa af hálfu Saumnálarinnar ehf. en sem fram koma í bréfi dags. 24.10.1997. Um frekari leigugreiðslur af hálfu Saumnálarinnar ehf. verður ekki að ræða enda öll húsaleiga samkvæmt þeim samningi sem rift [er] að fullu greidd. Saumnálin ehf. og undirritaður telja fyrir sitt leyti að málinu sé lokið. Hafi bréfritari frekari fyrirspurnir fram að færa er bent á að skrifstofa mín að Skipholti 50b er opin á almennum skrifstofutíma og er tímapöntunum veitt móttaka í síma 561-0244” Með bréfi þessu fylgdi umboð þar sem Gunnari Haraldssyni er veitt f.h. Saumnálarinnar ehf. fullt umboð til allra samskipta við stefnanda þ.m.t. að mótmæla að nokkrir samningar séu í gildi milli aðila og til riftunar hvers konar skuldbindingum sem vera kunna milli aðila um afnot húsnæðis að Grettisgötu 46. Undir umboð þetta rita Elínborg J. Þorsteinsdóttir og Margrét Einarsdóttir f.h. Saumnálarinnar ehf. Með skeyti dags. 8. desember 1997 krafði stefnandi Elínborgu Þorsteinsdóttur um greiðslu húsaleiguskuldar fyrir mánuðina nóvember og desember 1997, samtals að fjh. 126.766 kr. Stefnandi sendi stefndu bréf dags. 14. desember 1997 þar sem stefnandi tilkynnir m.a. stefndu að nýju að hann eigi engin viðskipti við Saumnálina ehf. Fyrir riftun á leiguhúsnæði séu að lögum gerðar mjög ríkar kröfur um sönnun fyrir því að þau tilvik eigi við er heimili riftun skv. húsaleigulögum. Einnig er ítrekuð krafa um ógreidda húsaleigu fyrir nóvember og desember 1997. Bréf til innheimtu leiguskuldar fyrir nóvember 1997 t.o.m. febrúar 1998, samtals að höfuðstól 275.032 kr., var sent stefndu þann 3. febrúar 1998. Bréfi þessu er svarað 16. febrúar 1998 af Gunnari Haraldssyni f.h. Saumnálarinnar ehf. þar sem kröfunni er hafnað. Stefnanda tókst loks að leigja húsnæðið út frá og með 1. október 1998 og eru stefndu því krafðar um greiðslu skaðabóta eða húsaleigu fram til þess tíma, en húsnæðið hafði þá staðið autt frá því að stefndu yfirgáfu það í lok október 1997. Stefnandi taldi það vera skyldu sína gagnvart stefndu að draga þannig úr tjóni sínu vegna þeirrar háttsemi stefndu að yfirgefa húsnæðið fyrirvaralaust án lögmætrar ástæðu og án þess að hafa áður sagt upp leigunni með réttumætum fyrirvara. Samkvæmt 87. gr. húsaleigulaga 36/1994, sem tóku gildi 1. janúar 1995, skyldu þeir leigusamningar sem gerðir voru fyrir þann tíma, endurskoðaðir til samræmis við ákvæði laganna. Jafnframt eru felld úr gildi lög nr. 44/1979 sem voru í gildi við gerð leigumálans. Leigumáli sá sem hér um ræðir var ekki endurskoðaður fyrir 1. mars 1995 eins og kveðið er á um í 87. gr. Þannig taka ákvæði laganna til þess samnings sem gilti á milli Saumnálarinnar sf. og stefnanda frá gildistöku laganna að telja og áfram við yfirtöku stefndu á þeim samningi, að því marki sem samningurinn er ekki í samræmi við ákvæði laganna. Stefnandi hafði gagnvart fyrri leigutökum að húsnæðinu áunnið sér rétt til 12 mánaða uppsagnarfrests. Um uppsögn á ótímabundnum leigumála gilda ákvæði 56. gr. um uppsagnir og uppsagnarfresti. Samkvæmt því ákvæði var uppsagnarfrestur á leigumálanum 12 mánuðir frá og með 1. febrúar 1997, en þá voru liðin 10 ár frá gerð samningsins. Þannig að á hvorn veginn sem á það er litið var uppsagnarfrestur á hinu leigða húsnæði 12 mánuðir og gengu stefndu inn í samninginn með þeim skilmálum. Stefndu yfirtóku réttindi og skyldur skv. húsaleigusamningi við stefnanda með kaupum á rekstri Saumnálarinnar sf. Skuldaraskipti fór fram með samþykki stefnanda fyrir framsali leiguréttarins skv. húsaleigusamningi og var samþykkið gert að hluta kaupsamnings á milli stefndu og fyrrum eigenda Saumnálarinnar sf. Ekki var gerður nýr leigusamningur heldur færðust réttindi og skyldur gildandi samnings yfir á stefndu fyrir framsal. Meðal forsendna stefnanda fyrir þessum breytingum voru þær að stefndu yfirtækju við kaupin þann áunna uppsagnarfrest sem stofnast hafði við 10 ára samfellda leigu á húsnæðinu. Þær breytingar sem síðar urðu á rekstrarformi Saumnálarinnar sf. eru stefnanda óviðkomandi. Hann hefur ekki samþykkt að stefndu framseldu húsaleigusamninginn áfram til Saumnálarinnar ehf. Þar er um að ræða nýja lögpersónu og bera stefndu ekki persónulega ábyrgð á skuldbindingum þess félags gagnvart stefnanda. Stefnandi lítur því svo á að stefndu séu áfram bundnar við húsaleigusamninginn þar til honum hefur verið sagt upp með lögformlegum hætti og að 12 mánaða uppsagnarfresti liðnum. Það hefur ekki verið gert og breytir í engu þar um meint riftun eða uppsögn leigusamnings í nafni Saumnálarinnar ehf., sem ekki er aðili samningsins. Þannig hefur sú ólögmæta háttsemi sem stefndu eru ábyrgar fyrir valdið stefnanda tjóni sem felst í að hann varð af húsaleigutekjum frá 1. nóvember 1997 til 1. október 1998, eða þar til honum tókst að leigja út húsnæðið að nýju. Krafist er skaðabóta úr hendi stefndu vegna þessa tjóns. Verði litið svo á, þrátt fyrir að uppsögn eða riftun hafi verið gerð í nafni óskylds aðila, að stefndu hafi sagt upp húsaleigusamningi við stefnanda og að sú uppsögn verði metin gild, þá er krafist húsaleigu í uppsagnarfresti í 11 mánuði frá 1. nóvember 1997 að telja til 1. okt. 1998 og er sú krafa jafnhá þeim skaðabótum sem krafist er í aðalkröfu. Sömu málsástæður og að ofan greinir eiga við um meinta riftun Saumnálarinnar ehf. Sú lögpersóna var ekki aðili húsaleigusamningsins eða kaupsamnings um rekstur Saumnálarinnar sf., sem samþykki stefnanda um skuldskeytingu var bundið við. Saumnálin ehf. getur ekki rift samningi í eigin nafni sem hún er ekki aðili að. Það er málsástæða hjá stefnanda að riftunarástæður hafi ekki verið fyrir hendi þegar Gunnar Haraldsson f.h. Saumnálarinnar ehf., rifti leigumálanum með skeyti dags. 31. október 1997. Öllum meiningu af hans hálfu um vanefndir af hálfu leigusala, stefnanda þessa máls, um viðhald eða úrbætur á hinu leigða húsnæði er vísað á bug sem órökstuddum og ósönnuðum. Engin gögn liggja fyrir um að húsnæðinu hafi á einhvern hátt verið ábótavant þannig að varða kunni riftun leigumálans skv. 60. gr. laga 36/1994. Samkvæmt ákvæðum leigumálans, sbr. 44. gr. laga 36/1994, var stefndu óheimilt að framselja leigurétt sinn eða framleigja hið leigða húsnæði án samþykkis leigusala. Stefnandi heimilaði aldrei að Saumnálin ehf. tæki yfir skuldbindingar stefndu skv. leigumálanum gagnvart stefnanda. Stefndu persónulega greiddu ávallt húsaleiguna inn á reikning stefnanda hjá SPRON nr. 1163-26-3005. Stefnandi byggir kröfur sínar á ólögfestum meginreglum skaðabótaréttar. Einnig er byggt á húsaleigulögum nr. 36/1994 og á leigumála milli aðila sem dags. er 1. febrúar 1987. Einnig styðst stefnandi við almennar reglur kröfuréttar, einkum reglur um skuldskeytingar. Stefnandi styður kröfur um málskostnað við l. nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. grein. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á l. nr. 50/1988, sbr. og reglugerð nr. 562/1989. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og er honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þeim kostnaði sem hann ber af þessum skatti úr hendi stefndu. Fjárhæð skaðabótakröfunnar og húsaleigukröfunnar nemur verðbættum höfuðstól húsaleigunnar sem þann 1. febrúar 1987 nam 25.500 kr. miðað við breytingar á húsaleiguvísitölu frá 1. febrúar 1987 til einstakra gjalddaga húsaleigunnar, en samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands breytist vísitala ársfjórðungslega. III Málsástæður stefndu og lagarök. Í ljósi málatilbúnaðar stefnanda er nauðsynlegt að rekja málavexti ítarlega. Með kaupsamningi dags. 30. apríl 1997 keyptu stefndu nafn, viðskiptavild og lager Saumnálarinnar sf. er leigði hjá stefnda. Fyrir stefndu vakti að stofna einkahlutafélag um rekstur saumastofu með sama nafni á sama stað. Þann 15. maí 1997 stofnuðu stefndu því einkahlutafélagið Saumnálina en samhliða því var Saumnálin sf. lögð niður sbr. dskj. nr. 23-24 og dskj. nr. 29. Vegna þessara aðstæðna urðu stefndu að kaupa rekstur Saumnálarinnar sf. í eigin nafni og urðu jafnframt að tryggja sér að þær hefðu aðgang að því húsnæði sem Saumnálin sf. var í. Þar sem ekki reyndist unnt, á þeim tíma sem kaupsamningurinn var gerður, að fá stefnanda til að gera nýjan leigusamning frá upphafi við hinn nýja rekstraraðila var í kaupsamningnum vísað til gildandi leigusamnings stefnanda við Saumnálina sf. og yfirlýsingar hans um að hinn nýi "aðili" mætti hans vegna "taka yfir" húsaleigusamninginn. Því var aldrei gerður leigusamningur á milli stefndu eða Saumnálarinnar ehf. og stefnanda. Var umrætt fyrirkomulag um leiguna aðeins til bráðabirgða en af hálfu stefndu var ljóst að gera þyrfti nýjan samning á milli stefnanda og Saumnálarinnar ehf. Við kaupsamningsgerðina kom fram að hálfu seljenda að leigan væri 46.000 kr. á mánuði þrátt fyrir ákvæði leigusamningsins um vísitöluhækkun. Töldu stefndu að Saumnálin ehf. myndi greiða þá upphæð í leigu þar til nýr samningur yrði gerður enda virtist það raunin í fyrstu. Fljótlega eftir að starfsemi Saumnálarinnar ehf. hófst var leitað eftir því við stefnanda að gerður yrði leigusamningur á milli aðila en stefnandi hundsaði þær óskir stefndu. Þá komu fram óskir af hálfu stefndu um úrbætur á húsnæðinu sem var í mesta ólestri. Voru engar dósir fyrir loftljósum og vírar sumpart berir í húsinu þannig að hætta stafaði af. Þá náðu milliveggir á salerni ekki upp í loft en salernið var við hliðina á eldhúsi og kaffistofu. Engin hurð var fyrir salerni heldur aðeins tjald. Frágangi við hurðarop sem lokað hafði verið var óviðunandi og varð vart leka þar. Loks var frágangur á útidyrahurð í ólestri en pússning í kringum hurðina var farin að losna. Var komið gat fyrir ofan hurðina af þessum sökum og hrundi steypumylsna úr pússningunni þegar hurðinni var lokað á leið inn og út úr húsnæðinu. Saumnálin ehf. greiddi húsaleigu fyrir maí-júní 1997 46.000 kr. hvorn mánuð sbr. dskj. nr. 30. Með bréfi dags. 30. júní 1997 krafði stefnandi Saumnálina ehf. um aukna húsaleigu 48.800 kr. með vísan til vísitöluákvæðis leigusamningsins á milli Saumnálarinnar sf. og stefnanda. Þar sem Saumnálin sf. hafði greitt 46.000 kr. á þeim tíma sem Saumnálin ehf. tók við rekstrinum og enginn samningur hafði enn verið gerður við Saumnálina ehf., greiddi Saumnálin ehf. húsaleigu fyrir júlí-ágúst 46.000 kr. hvorn mánuð, sbr. dskj. nr. 30 og dskj. nr. 27. Í viðleitni sinni til að fá leigusamning um húsnæðið og leysa málin friðsamlega greiddi Saumnálin ehf. uppsetta leigu 48.800 kr. fyrir september. Með bréfi dags. 29. september 1997 tilkynnti stefnandi að leiga Saumnálarinnar (sf.) myndi hækka um 20% þar sem afsláttur vegna meintra rekstrarerfiðleika Saumnálarinnar væri fallinn niður. Stefndu varð loksins ljóst við hvað stefnandi miðaði fjárhæð leigugreiðslna. Þá voru þær orðnar úrkula vonar um að stefnandi fengist til að gera við þær leigusamning. Allt virtist benda til þess að stefnandi ætlaði að halda fast við að samningur hans við Saumnálina sf. væri enn í gildi þó að hvorki stefndu né Saumnálin ehf. væru aðilar að þeim samningi. Þar sem stefndu þótti óviðunandi að Saumnálin leigði húsnæði án þess að hafa skriflegan samning og þar sem stefnandi hafði í verulegum atriðum ekki sinnt kröfum fyrirsvarsmanna Saumnálarinnar ehf. um endurbætur á húsnæðinu, var stefndu, fh. félagsins, nauðugur sá kostur að rifta því samningssambandi sem stofnast hafði við afnot félagsins af húsnæðinu og greiðslu leigu til stefnanda. Eftir að hafa greitt leigu fyrir október 1997 54.400 kr. rifti Saumnálin ehf. samningi sínum við stefnanda með símskeyti frá Gunnari Haraldssyni hagfræðingi dags. 31. október 1997. Um atburði og bréfaskriftir aðila eftir þennan tíma vísast til stefnu og framlagðra dómskjala. Stefndu byggja sýknukröfu sína aðallega á því að málinu sé ranglega beint að þeim. Beina eigi málinu að Saumnálinni ehf. Í þessu sambandi er bent á að enginn skriflegur samningur er til á milli aðila. Með undirskrift sinni á kaupsamning á dskj. nr. 4 skuldbundu stefndu sig til að kaupa nafn, viðskiptavild og lager, Saumnálarinnar sf. Í þeirri undirskrift fólst ekki undirritun leigusamnings við stefnanda. Yfirlýsing stefnanda, sem lá frammi við gerð kaupsamningsins, hafi verið ætluð til að tryggja húsnæði Saumnálarinnar til bráðabirgða þar til hægt væri að gera annan leigusamning. Samningssambandið komst í raun fyrst á við leigugreiðslur Saumnálarinnar ehf. til stefnanda. Þannig hafi aldrei stofnast samningssamband við stefndu persónulega heldur aðeins fyrirtæki þeirra Saumnálina ehf. Þá er því sérstaklega mótmælt að stefnandi geti byggt rétt á ábyrgðarleysisfyrirvara fyrirtækjasölu Hóls í kaupsamningi stefndu og Saumnálarinnar sf. Þetta ákvæði samningsins undanþiggur fyrirtækjasöluna frá bótaábyrgð vegna þessara óvanalegu viðskiptahátta, þ.e. vegna tjóns er stefndu gætu orðið fyrir vegna þess að enginn leigusamningur við Saumnálina ehf. lá fyrir þegar samningurinn var gerður. Í þessu sambandi er bent á að meint yfirtaka stefndu á leigusamningnum frá 1987 geti aldrei fullnægt þeim skilyrðum sem gerð eru til leigusamninga í II. kafla húsaleigulaga. Þá varði málið leigu á atvinnuhúsnæði og ljóst var við kaupsamningsgerðina að ný saumastofa með sama nafni ætti að taka við rekstrinum. Augljóst er og eðlilegt að sá aðili er tók við rekstrinum sé samningsaðili stefnanda. Stefnandi virðist enda í upphafi hafa talið samningssamband á milli sín og Saumnálarinnar ehf. en ekki við stefndu persónulega. Að þessu leyti er vísað til dskj. nr. 26, 28 og dskj. nr. 5 þar sem stefnandi talar um hinn "nýja aðila". Af þessum gögnum má sjá að stefnandi taldi hina nýju saumastofu vera aðila að samningnum en ekki stefndu. Þá voru allar leigugreiðslur greiddar af Saumnálinni ehf. en ekki af stefndu persónulega eins og haldið er fram í stefnu sbr. dskj. nr. 30-31. Af framangreindu leiðir að stefnandi var í samningssambandi við Saumnálina ehf. en ekki stefndu persónulega og stefnanda duldist það ekki. Málinu er því beint að röngum aðilum og ber að vísa því frá dómi vegna aðildarskorts. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndu hafi með undirritun sinni á kaupsamning, dags. 30. apríl 1997, um kaup stefndu á viðskiptavild, nafni og lager Saumnálarinnar sf., skuldbundið sig persónulega til að yfirtaka efnislega leigusamning Saumnálarinnar sf. við stefnanda frá 1987 byggja stefndu sýknukröfu sína til vara á því að samningssambandi stefndu og stefnanda hafi verið réttilega rift með símskeyti þann 31. október 1997 þar sem stefnandi hafi vanrækt verulega skyldur sínar sem leigusala. Í þessu sambandi benda stefndu á að stefnandi vanrækti að gera um viðskiptin skriflegan leigusamning þrátt fyrir kröfur stefndu þar að lútandi og braut þannig í bága við skyldur sínar samkvæmt II. kafla húsaleigulaga nr. 36/1994. Þá hafi ástand húsnæðisins verið bágborið og stefnandi hafi ekki bætt úr því þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir. Stefndu byggja á því að þessar vanefndir stefnanda séu nægjanlegar til að hægt sé að rifta samningnum sbr. 4. og 8. tl. 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Varakröfu um lækkun stefnufjárhæðarinnar byggja stefndu á því að stefnandi geti aðeins krafist skaðabóta er nemur uppsagnarfresti og sá uppsagnarfrestur sé verulega ofreiknaður í stefnu. Í þessu sambandi benda stefndu á að tjón stefnanda nemi aðeins áunnum uppsagnarfresti. Stefnandi hafi mátt líta á riftun stefndu sem uppsögn samningsins enda hafi stefndu allt að einu verið sú leið fær að losna undan skyldum sínum skv. samningnum með uppsögn. Þá benda stefndu á að engin skuldskeyting með samþykki kröfuhafa hafi átt sér stað eins og haldið er fram í stefnu. Um er að ræða gagnkvæman samning en ekki einhliða kröfuréttarsamband. Stefndu gerðu einfaldlega leigusamning sama efnis og leigusamning stefnanda við Saumnálina sf. Þess vegna er því harðlega mótmælt að stefnandi hafi með útleigu húsnæðisins til Saumnálarinnar sf. áunnið sér uppsagnarfrest gagnvart stefndu sem hafa engin tengsl við Saumnálina sf. Stefnandi á þannig aðeins rétt á uppsagnarfresti sem áunnist hefur á þeim tíma sem stefndu leigðu húsnæðið eða frá 3. maí 1997 til 31. október 1997. Sú forsenda stefnanda að hann héldi áunnum uppsagnarfresti komi ekki fram í bréfi hans á dskj. nr. 5 né hafi hún komið fram við samningsgerðina, enda hafi engin samningsgerð farið fram á milli stefnanda og stefndu en hann hefur hundsað tilmæli stefndu um gerð nýs leigusamnings. Stefnandi beri að sjálfsögðu hallann af því að þessi viðamikli fyrirvari komi ekki fram með skýrum hætti í viðskiptum aðila. Þá benda stefndu á að samkvæmt 3. gr. B. húsaleigusamningsins sé uppsagnarfrestur af hálfu leigutaka 3 mánuðir. Ekki hafi verið strikað yfir þetta ákvæði samningsins eins og önnur sem ekki áttu að gilda. Fyrirvari í 13. gr. samningsins breyti því engu í þessu efni. Þá er rétt eins og fram kemur í stefnu að samningurinn hafi ekki verið endurskoðaður í samræmi við reglur húsaleigulaga nr. 36/1994 fyrir 1. mars 1995 og að reglur húsaleigulaga gilda um samninginn. Þetta hefur þó ekki þau áhrif að reglur laganna gildi framar ákvæðum samningsins eins og haldið er fram í stefnu. Ákvæði laganna eru frávíkjanleg þegar um er að ræða húsaleigusamninga um atvinnuhúsnæði sbr. 1. mgr. 2. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Stefnandi á samkvæmt þessu aðeins rétt á 3 mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi hlýtur jafnframt að bera hallann af því að samningssamband aðila sé talið óskýrt að þessu leyti enda hefur hann neitað að gera nýjan leigusamning og ber alla ábyrgð á gerð og endurskoðun fyrri samningsins sem stefndu komu hvergi nærri. Telji dómurinn að ákvæði 3. tl. 1. mgr. 56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 eiga að gilda framar 3. gr. B. leigusamningsins er ljóst að stefnandi getur aðeins átt rétt á 6 mánaða uppsagnarfresti sbr. það sem áður var sagt um áunnin uppsagnarfrest stefnanda. Hvað fjárhæð leigugjalds varðar byggja stefndu á því að miða eigi við upprunalega leigu sem Saumnálin sf. greiddi til stefnanda við gerð kaupsamningsins þ.e. það sama og Saumnálin ehf. greiddi fram til september 1997 eða 46.000 kr. á mánuði. Ofangreind fjárhæð hafi verið nefnd sem leiga við kaupsamningsgerðina en stefnandi ber hér, sem endranær, halla af því að koma ekki að leigu húsnæðisins með nokkrum hætti öðrum en með bréfi sínu á dskj. nr. 5. Þá hefur stefnandi slegið í og úr um fjárhæð leigunnar og viðurkennt í verki með athugasemdalausri viðtöku ofangreindrar fjárhæðar að hún eigi að gilda. Komist dómurinn að annarri niðurstöðu er þess krafist að miðað verði við þann 20% afslátt á leigugjaldi sem venja var orðin um í viðskiptum stefnanda við Saumnálina sf. Þá er því sérstaklega mótmælt að stefndu hafi farið úr húsnæðinu án þess að stefndi hafi nokkuð um það vitað eins og má skilja af bréfaskriftum stefnanda. Hið rétta er að stefnandi vissi að stefndu gátu ekki unað við það ástand sem orðið var og hafði fulla vissu fyrir því að stefndu ætluðu sér að flytja starfssemi sína jafnvel áður en riftunin kom til. Í þessu efni er vísað til dskj. nr. 25 þar sem stefnandi auglýsir húsnæðið laust til leigu í DV 23. október 1997, eða einni viku áður en samningnum var rift. Loks vilja stefndu árétta hvað allar kröfur þeirra varðar að stefnandi eigi, vegna tómlætis síns, að bera halla af því að eitthvað verði talið óskýrt eða ósannað um samningssamband aðila. Stefnanda hafi alltaf staðið til boða að gera leigusamning við Saumnálina ehf. þar sem öllum vafa um réttarsamband aðila hefði verið eytt. IV Með kaupsamningi og afsali, dags. 30. apríl 1997, keyptu stefndu af Saumnálinni sf. “Saumastofuna Saumnálina að Grettisgötu 46 í Reykjavík ásamt öllu því sem rekstrinum fylgir”. Um húsaleigusamning segir: “Einar Guðjónsson húseigandi hefur samþykkt að nýr leigutaki verði að hinu leigða húsnæði Saumnálarinnar og vísast í bréf frá honum þess efnis sem verður fylgirit kaupsamnings þessa.” Í tilvitnuðu bréfi, dags. 25. apríl 1997, er lýst fullu samþykki til handa Saumnálinni sf. vegna fyrirhugaðrar sölu á rekstri og viðskiptavild fyrirtækisins við því að nýi aðilinn taki yfir húsaleigusamninginn eins og hann er, þ.e. leigusamning frá árinu 1987. Við söluna lá einnig frammi ótímabundinn húsaleigusamningur um atvinnuhúsnæði á 1. hæð (götuhæð) Grettisgötu 46 Reykjavík frá 31. janúar 1987 milli stefnanda sem leigusala og Saumnálarinnar sf. sem leigutaka. Í samningnum er svofellt ákvæði: “Hér er um atvinnuhúsnæði að ræða og fer um leigusamninginn eftir lögum og venjum sem gilda um leigu á atvinnuhúsnæði. Húsnæðið leigist í því ástandi sem það er og leigutaki hefur kynnt sér.” Stefnanda var frá upphafi eða a.m.k. mjög fljótlega ljóst að stefndu voru hinn “nýi aðili” að leigumálanum. Stefndu stofnuðu einkahlutafélagið Saumnálin um rekstur saumastofunnar 15. maí 1997 en það fyrirtæki varð aldrei aðili að húsaleigusamningnum. Stefnda, Elínborg J. Þorsteinsdóttir, annaðist leigugreiðslur og var nafn hennar tilgreint sem greiðanda með einni undantekningu (þá Saumnálin ehf.) á bankayfirlitum sem stefnandi fékk í hendur. Stefndu voru samkvæmt framangreindu með samþykki stefnanda aðilar að réttindum og skyldum á grundvelli húsaleigusamningsins. Ákvæði hans giltu áfram eftir 1. janúar 1995 er húsaleigulög nr. 36/1994 tóku gildi, sbr. 2. mgr. 2. gr. þeirra. Í málinu reynir einkum á ákvæði um uppsagnarfrest og leigufjárhæð. Um uppsagnarfrest segir að hann sé ætíð þrír mánuðir af hálfu leigutaka og um leigufjárhæð að hún sé 25.500 kr. á mánuði með gjalddaga fyrsta dag hvers mánaðar og skuli hún vera bundin vísitölu húsaleigu. Með símskeyti 31. október 1997 tilkynnti Saumnálin ehf. stefnanda um riftun húsaleigusamningsins. Gegn andmælum stefnanda er ekki sýnt fram á atvik, sem réttlætt gætu riftunina, og fyrirtækið var ekki bært til að rifta samninginn. Litið verður svo á að í raun hafi verið um að ræða uppsögn leigumálans af hálfu stefndu. Samkvæmt húsaleigusamningi aðila á stefnandi rétt á greiðslu húsaleigu í þrjá mánuði frá og með 1. nóvember 1997 og er fallist á útreikning hans á leigufjárhæðum mánuðina nóvember og desember 1997 og janúar 1998. Niðurstaða málsins er samkvæmt þessu sú að dæma beri stefndu óskipt til að greiða stefnanda 178.870 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 59.307 krónum frá 1. nóvember 1997 til 1. desember s. á., af 118.614 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998 og af 178.870 krónum frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaði sem ákveðst 90.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Elínborg J. Þorsteinsdóttir og Margrét S. Einarsdóttir, greiði óskipt stefnanda, Einari Guðjónssyni, 178.870 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 59.307 krónum frá 1. nóvember 1997 til 1. desember s. á., af 118.614 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998 og af 178.870 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt stefnanda 90.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 190/1999
|
Greiðslumark Nauðungarsala
|
G og H urðu hæstbjóðendur við nauðungaruppboð jarðarinnar Mela í Leirár- og Melasveit 21. febrúar 1996. Kröfðust þau skaðabóta úr hendi Í og viðurkenningar á því að 213 ærgildi fylgdu jörðinni, þar sem þau hefðu verið grandlaus um að ekkert greiðslumark sauðfjár fylgdi jörðinni. Hinn 1. nóvember 1995 hafði verið samþykkt umsókn fyrri eiganda jarðarinnar um að ríkissjóður keypti greiðslumark hennar, alls 213 ærgildi, í samræmi við samning ríkissjóðs og Bændasamtaka Íslands 1. október 1995. Kvöð um bann við framleiðslu sauðfjárafurða hafði ekki verið þinglýst á jörðina í samræmi við 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 23/1996 um kaup og úthlutun á greiðslumarki sauðfjár vegna framleiðsluaðlögunar og var talið ósannað, að fram hefði komið við uppboðið, að jörðin væri seld án greiðslumarks. Hins vegar lá ekkert fyrir um að G og H hefðu kannað hvernig greiðslumarki jarðarinnar var háttað áður en uppboðið fór fram. Boð þeirra hafi verið samþykkt 22. mars 1996 og afsal til þeirra gefið út 22. maí sama ár, en þá höfðu þau fengið í hendur allar upplýsingar um kaup ríkissjóðs á greiðslumarkinu. Engu að síður hefðu G og H ekki gripið til viðeigandi ráðstafana, sem þeim voru færar samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, en tekið við afsalinu án athugasemda. Við þessar aðstæður þótti skortur á þinglýsingu kvaðarinnar ekki hafa þýðingu. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfum G og H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 12. maí 1999. Þeir krefjast þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.048.134 krónur með dráttarvöxtum af 269.595 krónum frá 1. nóvember 1996 til 1. janúar 1997, af 302.578 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 319.070 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998 en af 1.048.134 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þeir krefjast þess einnig, að viðurkennt verði, að lögbýlinu Melum í Leirár- og Melasveit fylgi greiðslumark búfjár sem jafngildi 213 ærgildum. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast áfrýjendur þess, verði ekki á aðalkröfur fallist, að málskostnaður fyrir báðum dómstigum verði felldur niður. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst stefndi þess, að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I. Í samningi stefnda og Bændasamtaka Íslands 1. október 1995 var meðal annars gert ráð fyrir kaupum ríkissjóðs á allt að 30.000 ærgilda greiðslumarki sauðfjár og greiðslu förgunarbóta fyrir bústofn vegna sölu greiðslumarks. Voru ákvæði samningsins lögfest með lögum nr. 124/1995, sem breyttu meðal annars 40. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 23/1996 um kaup og úthlutun á greiðslumarki sauðfjár vegna framleiðsluaðlögunar skyldi framkvæmdanefnd búvörusamninga taka við umsóknum og annast samninga um kaup ríkissjóðs á greiðslumarki sauðfjár og skyldu samningshafar undirgangast kvöð um að framleiða ekki sauðfjárafurðir á samningstímanum. Kvöðinni skyldi þinglýst á lögbýli það, sem greiðslumark var keypt af, og átti framkvæmdanefndin að annast þinglýsingu samninga. Eins og fram kemur í héraðsdómi var hinn 1. nóvember 1995 gengið frá umsókn Eggerts Guðmundssonar, þinglesins eiganda Mela í Leirár- og Melasveit, og Gísla sonar hans, um að selja ríkissjóði greiðslumark jarðarinnar og um förgunarbætur fyrir bústofn vegna sölu greiðslumarks. Kom fram í umsókninni, að hún væri gerð á grundvelli framangreinds samnings stefnda og Bændasamtaka Íslands. Búnaðarsamband Borgarfjarðar staðfesti móttöku umsóknarinnar með áritun 23. nóvember 1995. Í samræmi við samninginn var fénu fargað í desember 1995 og förgunarbætur greiddar 16. janúar 1996. Samkvæmt því var kominn á gildur samningur milli stefnda og Eggerts um kaup ríkissjóðs á greiðslumarki Mela, þótt skriflegur frágangur samningsins lægi ekki fyrir fyrr en með undirskrift Eggerts á samninginn 13. febrúar 1996 og staðfestingu af hálfu ríkisins 11. apríl sama ár. II. Eins og að framan greinir fylgdi ekkert greiðslumark jörðinni Melum, er nauðungarsala fór fram á henni 25. janúar og 21. febrúar 1996. Áfrýjendur, sem voru hæstbjóðendur við söluna 21. febrúar, halda því fram, að þeir hafi verið grandlausir um að framleiðsluheimildir væru ekki fyrir hendi á jörðinni, enda hafi ekkert verið upplýst um greiðslumark jarðarinnar, hvorki fyrir né á uppboðsþingi 21. febrúar 1996. Samkvæmt 3. tl. 2. mgr. 31. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu skal sýslumaður, áður en boða er leitað í eignina, veita upplýsingar um kvaðir og höft, sem er þinglýst eða upplýst um með öðrum hætti. Framangreindri kvöð um bann við framleiðslu sauðfjárafurða hafði ekki verið þinglýst í samræmi við 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 23/1996, og við uppboðið 21. febrúar var ekkert bókað um það, að jörðin væri seld án greiðslumarks. Sýslumaðurinn í Borgarnesi lýsti því yfir í bréfi til landbúnaðarráðuneytisins 16. febrúar 1998, að þær upplýsingar hefðu legið fyrir á öllum stigum málsins, að jörðin væri „kvótalaus“. Gísli Kjartansson héraðsdómslögmaður, sem átti næsthæsta boð í jörðina, lýsti því og yfir í bréfi til ráðuneytisins sama dag, að honum hefði verið kunnugt um, að greiðslumark jarðarinnar hefði verið selt frá henni fyrir uppboðsdag og sýslumaður hefði tekið það fram við uppboðið, að enginn framleiðsluréttur fylgdi jörðinni. Áfrýjendur voru ekki við uppboðið 25. janúar, en áfrýjandinn Guðný og faðir áfrýjandans Hafsteins voru stödd á framhaldsuppboðinu 21. febrúar. Þau fullyrtu fyrir dómi, að sýslumaður hefði ekki getið um það, að jörðin væri seld án greiðslumarks. Örn Gunnarsson héraðsdómslögmaður, sem einnig var viðstaddur framhaldsuppboðið 21. febrúar, bar fyrir dómi, að hann minntist þess ekki, að annað hefði verið tekið fram en að almennir skilmálar giltu. Samkvæmt framansögðu verður að telja ósannað, að fram hafi komið við uppboðið 21. febrúar, að jörðin væri seld án greiðslumarks. III. Þáverandi lögmaður áfrýjenda skrifaði landbúnaðarráðuneytinu bréf 3. maí 1996 til þess að fá upplýsingar um greiðslumark jarðarinnar. Í svarbréfi ráðuneytisins 8. sama mánaðar kom fram, að ríkissjóður hefði keypt greiðslumark jarðarinnar og greitt förgunarbætur fyrir bústofn. Með bréfinu fylgdi afrit af umsókn Eggerts Guðmundssonar og Gísla sonar hans, afrit af bréfi framkvæmdanefndar búvörusamninga 21. janúar 1996, sem fylgdi samningnum um kaup á greiðslumarki og fækkun fjár, svo og afrit samningsins. Eins og að framan getur urðu áfrýjendur hæstbjóðendur á uppboðinu 21. febrúar 1996. Ekkert liggur fyrir um, að þeir hafi kannað hvernig greiðslumarki jarðarinnar var háttað áður en uppboðið fór fram. Boð þeirra var samþykkt 22. mars sama ár, er þeir greiddu fjórðung uppboðsandvirðis, sbr. 3. mgr. 39. gr. laga nr. 90/1991. Afsal til þeirra var gefið út 22. maí 1996. Þá höfðu áfrýjendur fyrir nokkru fengið í hendur allar upplýsingar um kaup stefnda á greiðslumarkinu. Engu að síður gripu þeir ekki til viðeigandi ráðstafana, sem þeim voru færar samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 90/1991, en tóku við afsalinu án athugasemda. Við þessar aðstæður þykir skortur á þinglýsingu kvaðarinnar samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 23/1996 ekki hafa þýðingu. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um annað en málskostnað, en rétt þykir að hann falli niður, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð : Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 8. janúar sl. er höfðað með stefnu birtri 8. júní 1998. Stefnendur eru Guðný Helgadóttir kt. 260268-4229 og Hafsteinn Hrafn Daníelsson, kt. 130569-4559, Melum, Leirár- og Melahreppi. Stefndu eru landbúnaðarráðherra v/framkvæmdanefndar búvörusamninga, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, Arnarhváli Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmdir til að greiða þeim 1.048.134 krónur ásamt dráttarvöxtum af 269.595 krónum frá 1. nóvember 1996 til 1. janúar 1997 en af 302.578 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1997 en af 319.070 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998 en af 1.048.134 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá gera stefnendur þá kröfu að viðurkennt verði að á lögbýlinu Melum í Leirár- og Melasveit fylgi greiðslumark búfjár sem jafngildir 213 ærgildum. Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Á nauðungaruppboði 21. febrúar 1996 bauð stefnandi Guðný Helgadóttir 11.200.000 krónur í eignina Mela í Leirár- og Melasveit. Stefnandi Guðný var hæstbjóðandi á uppboði þessu og var boð hennar samþykkt sama dag. Stefnandi Guðný greiddi ¼ hluta uppboðsandvirðis 22. mars 1996 og fékk jörðina afhenta. Sýslumaðurinn í Borgarnesi gaf út afsal til stefnenda Guðnýjar og Hafsteins Hrafns Daníelssonar, manns hennar 22. maí 1996 og voru stefnendur þar lýst réttir og löglegir eigendur eignarinnar. Fyrri eigandi jarðarinnar Mela var Eggert Guðmundsson og með umsókn dagsettri 1. nóvember 1995 sóttu hann og sonur hans Gísli Eggertsson um að selja ríkissjóði greiðslumark sauðfjár á jörðinni á grundvelli tilboðs ríkisins samkvæmt samningi ríkisins og bændasamtaka Íslands um framleiðslu sauðfjárafurða frá 1. október 1995. Í samningi þessum var gert ráð fyrir kaupum ríkisins á greiðslumarki sauðfjár og bústofni, sem greiddar voru förgunarbætur fyrir. Með lögum nr. 124/1995 um breytingu á lögum nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum voru ákvæði samnings þessa lögfest. Í umsókn Eggerts og Gísla var sótt um að ríkið keypti greiðslumark jarðarinnar Mela sem var 213 ærgildi og allt að hámarki 336 vetrarfóðraðra kinda. Umsóknareyðublað þetta var áritað af starfsmanni búnaðarsambands Borgarfjarðar 23. nóvember 1995. Umsóknin var afgreidd og var fénu fargað í árslok 1995 Förgunarbætur voru greiddar 16. janúar 1996. Beingreiðslur vegna greiðslumarks skyldu síðan greiðast á þremur árum og var fyrsta greiðsla innt af hendi í mars 1996. Með bréfi dagsettu 21. janúar 1996 var Eggerti Guðmundssyni sendur samningur til undirritunar og undirritaði Eggert hann 13. febrúar og í landbúnaðarráðuneytinu var hann undirritaður 11. apríl 1996. Stefnendur kveða mál þetta höfðað til greiðslu skaðabóta og til viðurkenningar á greiðslumarki fyrir 213 ærgildum á lögbýli Melum í Leirár- og Melasveit. Viðurkenningarkrafan sé studd við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en stefnendum sé nauðsynlegt að fá viðurkenndan rétt sinn varðandi greiðslumark. Þau hafi keypt lögbýlið Mela með öllum gögnum og gæðum við nauðungarsölu á jörðinni 25. janúar 1996 og 21. febrúar s.á. Þau hafi kynnt sér og verið upplýst um greiðslumark til sauðfjár og verið kunnug búskaparháttum ábúanda varðandi sauðfjárhald og hrossaeign. Á uppboðsþingi hafi í engu verið getið breytinga eða skerðingar á búskaparháttum að Melum enda hafi hvorki stefnanda né uppboðshaldara verið um slíkt kunnugt við nauðungarsölu eignarinnar. Upplýsingar um þetta hefðu komið fram löngu síðar. Stefnendur telja að það samkomulag sem stefndu gerðu við Eggert Guðmundsson sé marklaust og í engu gildandi gagnvart grandlausum uppboðskaupendum sem eignast hafi jörðina Mela 21. febrúar 1996. Stefndi Framkvæmdanefnd búvörusamninga hafi augljóslega eigi hirt um að kynna sér málavexti eða jafnvel verið blekkt til samninga. Sé ljóst að líkum að Eggert hafi leynt stefnendur, kröfuhafa og sýslumann því að hann hefði í hyggju að ráðstafa greiðslumarki sauðfjár á jörðinni. Sé þá e.t.v. ljóst af hverju hann sem uppboðsþoli hafi ekki viljað vera viðstaddur á uppboðsþingi 21. febrúar 1996 eins og fram komi í endurriti af þinghaldinu. Sé ljóst að um vanheimild hafi verið að ræða hjá Eggerti Guðmundssyni varðandi ráðstöfun á greiðslumarki jarðarinnar og verði stefndu að bera hallan af því. Bótakrafa stefnenda eigi stoð í meginreglum skaðabótaréttarins en stefnendur telji að stefndi Framkvæmdanefnd búvörusamninga hafi valdið þeim tjóni með því að hindra eðlilega búskaparþróun hjá stefnendum og hafna því að á jörðinni sé 213 ærgilda greiðslumark og þar með svipt stefnendur réttmætum greiðslum sem þeim beri samkvæmt lögum og reglugerðum á sömu forsendum og til jafns við aðra búendir í landinu. Rétt sé að fram komi að þegar stefnendur leituðu til landbúnaðarráðuneytisins hefði hluti þeirra greiðslna sem greiða átti samkvæmt samningi þegar verið greiddar til Eggerts Guðmundssonar og hefðu greiðslur verið stöðvaðar. Ráðuneytinu hefði þannig verið greint frá umræddum mistökum og sé það alfarið á ábyrgð þess hvort frekari greiðslur hafi átt sér stað síðar. Stefnendur vísa til bókunar frá uppboðsþingi 21. febrúar 1996 og uppboðsafsals frá 22. maí s.á. og jafnframt til laga um búvörusamninga nr. 99/1993. Þá vísa þeir til reglugerða nr. 5 frá 11. janúar 1996 um greiðslumark sauðfjár á lögbýlum og beingreiðslu til 2000 einkum 5. gr. og 7. gr. reglugerðarinnar. Kröfugerð um greiðslur er rökstudd svo: Á árinu 1996 og 1997 hafi þau rekið sauðfjárbúskap sem hér segir: Tímabilið mars 1996 til nóvember 1996 = 65 ær. Tímabilið nóvember 1996 til febrúar 1997 = 32 ær. Tímabilið febrúar 1997 til september 1997 = 135 ær. Uppgjör á greiðslumarki ætti að fara fram á þessum grundvelli. Með vísan til 2. mgr. 5. gr. sé ljóst að beingreiðsla verði óskert 213 ærgildi ef ásetningur er 127,8 ær. Full beingreiðsla fyrir árið 1996 ætti að vera 795.342 krónur en skerðast hlutfallslega ella. 1. Á árinu 1996 hafi stefnendur haft 65 ær sem séu 108,3 ærgildi eða 404.392 krónur í átta mánuði og sé beingreiðsla því fyrir þann tíma 269.595 krónur. 2. Í nóvember og desember 1996 hafi stefnendur haft 32 ær, eða 53,3 ærgildi eða samtals 197.902 krónur x 2 : 12 sem geri 32.983 krónur í beingreiðslu. 3. Á árinu 1997 hafi stefnendur haft 32 ær í einn mánuð eða 53,3 ærgildi, sem geri 16.492 krónur í beingreiðslu. 4. Á árinu 1997 hafi stefnendur haft 135 ær frá 1. febrúar til útgáfudags stefnu og nemi beingreiðslur til ársloka 1997 samtals 729.063 krónum. Samtals sé því skuld vegna ógreiddra beingreiðslna á árinu 1996 og miðað við allt árið 1997 1.048.134 krónur. Þá sé ljóst að stefnendur hafi orðið fyrir verulegum áföllum vegna afstöðu stefnda Framkvæmdanefndar um búvörusamninga. Telja verði óhæfilegt að stefnendur séu látnir gjalda þess að fráfarandi bóndi hafi ráðstafað réttindum frá jörðinni án heimildar eða gert um það samning við nefndina. Leggja verði til grundvallar það sjónarmið að allar skerðingar á búskaparháttum eða kvaðir þar að lútandi verði að vera kynntar sérstaklega þá er nauðungaruppboð fer fram á jörð, ekki síst með tilliti til þess að nauðungaruppboð eigi sér alllangan aðdraganda og séu kynnt með sérstökum og almennum auglýsingum í dagblöðum og í Lögbirtingarblaði. Þinglýsa beri kvöð á jarðir ef um förgunarkaup eða uppkaup á greiðslumarki sé að ræða en það hafi ekki verið gert í þessu tilviki. Vísa stefnendur um þetta til reglugerðar nr. 23. frá 16. janúar 1996 um kaup og úthlutun á greiðslumarki sauðfjár vegna framleiðsluaðlögunar, einkum 2. mgr. 1. gr. Landbúnaðarráherra sé stefnt vegna framkvæmdanefndar um búvörusamninga en nefndi sé ekki sjálfstæður lögaðili en ráðherra skipi hana og beri á henni ábyrgð. Þá sé fjármálaráðherra stefnt f.h. ríkissjóðs sem vörslumanni ríkisfjárhirslu. Af hálfu stefndu er því haldið fram að, í samningi ríkisins við Bændasamtökin um framleiðslu sauðfjárafurða frá l. október 1995 hafi falist m.a., að sú framleiðslustýring hafi verið aflögð er hafi falist í gildandi lögum með því að greiðslumark hafi verið hvort tveggja viðmiðun fyrir beingreiðslur og kvóti á þá framleiðslu sem unnt hafi verið að leggja inn í afurðastöð og fá fullt grundvallarverð fyrir. Framleiðslukvóti hafi verið aflagður og greiðslumarkið eingöngu skilgreint rétt til beingreiðslna. Hver afurðarstöð hafi verið ábyrg fyrir uppgjöri til framleiðenda vegna sölu innanlands en útflutningur á sameiginlegri ábyrgð framleiðenda. Til að draga úr framleiðslu og færa stuðningsgreiðslur til bænda er byggðu afkomu sína á sauðfjárrækt hafi m.a. verið gert ráð fyrir kaupum ríkisins á allt að 30.000 ærgilda greiðslumarki sauðfjár og greiðslu förgunarbóta fyrir bústofn vegna sölu greiðslumarks. Ákvæði samningsins hafi síðar verið lögfest með lögum nr. 124 frá 6. desember 1995 er breytt hafi lögum nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og hafi í 16. gr. verið kveðið á um heimild ríkisins á árunum 1995 og 1996 til uppkaupa á allt að 30.000 ærgilda greiðslumarki og greiðslu förgunarbóta. Hinn 1. nóvember 1995 hafi verið gengið skriflega frá umsókn þeirra Eggerts Guðmundssonar og Gísla Eggertssonar um að selja ríkissjóði 213 ærgilda greiðslumark sauðfjár sem þá var skráð á jörðinni Melum og um förgunarbætur fyrir bústofn vegna sölu greiðslumarks. Í umsókninni komi fram að hún sé gerð á grundvelli tilboðs ríkissjóðs um uppkaup á greiðslumarki og fækkun fjár samkvæmt búvörusamningnum frá 1. október 1995 og um greiðslur fyrir greiðslumark og fargaðan bústofn fari eftir þeim samningi. Ennfremur að umsókn verði því aðeins tekin til greina að óskað sé eftir sölu á öllu greiðslumarki umsækjenda til sauðfjárframleiðslu að meðtöldu greiðslumarki til heimtöku og að förgunarbætur miðist að hámarki við fjölda áa, veturgamalla og eldri, sbr. ær og gimbrar á forðagæsluskýrslu haustið 1994, þó aldrei fleiri ær en framvísað verði til förgunar. Í lok umsóknarinnar séu tekin upp ákvæði úr samningi um framleiðslu sauðfjárafurða um fjárhæð greiðslna, greiðsluskilmála og kvaðir og tekið fram að umsóknin sé sett fram með fyrirvara um fárveitingar til verkefnisins. Búnaðarsamband Borgarfjarðar hafi áritað umsóknina hinn 23. nóvember 1995 og staðfest þar með móttöku hennar, greiðslumark og ásett sauðfé skv. forðagæsluskýrslu 1994. Í kjölfar setningar laga 124/1995 hinn 6. desember, hafi umsóknir er borist hefðu í nóvember verið teknar til meðferðar. Umsókn eiganda og ábúanda Mela hafi uppfyllt skilyrði til að vera tekin til greina og hafi verið meðal umsókna er samþykktar voru og fé hafi verið fargað á þeim grundvelli í desember. Hafi þar með komist á bindandi samningur um kaup ríkisins á greiðslumarki Mela og greiðslu förgunarbóta á þeim grundvelli. Í kjölfar förgunar fjár hafi verið hafist handa um framkvæmd á greiðslum ríkisins skv. samningunum, með því að landbúnaðarráðuneytið tók saman lista yfir samþykkta samninga og fól Framleiðsluráði að inna af hendi samkvæmt honum beingreiðslur vegna sölu greiðslumarks og förgunarbætur til þeirra sem höfðu fargað fé á þeim grundvelli. Förgunarbætur vegna Mela hafi verið greiddar að fullu hinn 16. janúar 1996 í samræmi við tilboðið og þá staðfestingu sláturhúss að fargað hefði verið 234 ám og gemlingum. Þriggja ára beingreiðslur skv. samningnum hafi fylgt gjalddögum beingreiðslna og hafist samkvæmt því í mars 1996 sbr. 3. mgr. 7. gr. rgl. nr. 5/1996. Með bréfum hinn 21. janúar 1996, hafi seljendum greiðslumarks síðan verið sendir útfylltir samningar til undirritunar. Sé undirritun Eggerts Guðmundssonar á samninginn dagsett 13. febrúar 1996 en formleg staðfesting ríkisins á honum hafi átt sér stað í landbúnaðarráðuneytinu hinn 11. apríl 1996. Samkvæmt framangreindu hafi bindandi samningur um sölu greiðslumarks Mela til ríkisins komist á, og hvor aðili um sig innt af hendi greiðslur á grundvelli hans, þó skriflegur frágangur hans af hálfu aðila lægi ekki fyrir, er nauðungarsala á Melum til að byrja uppboð á eigninni fór fram hinn 25. janúar 1996. Fram hafi komið eitt boð frá Stofnlánadeild landbúnaðarins 100.000 krónur og ákveðið hafi verið að uppboði yrði haldið áfram hinn 21. febrúar 1996. Í bréfi sýslumannsins í Borgarnesi dagsettu 16. febrúar 1998 og símbréfi Gísla Kjartanssonar, hdl. dagsettu sama dag komi fram að við nauðungarsöluna, jafnt við byrjun uppboðs hinn 25. janúar sem við framhald uppboðs hinn 21. febrúar, hafi skýrlega komið fram þær upplýsingar við nauðungarsöluna að greiðslumark fylgdi ekki jörðinni. Tekur Gísli fram í bréfi sínu að honum hafi verið fullkunnugt um það að greiðslumark jarðarinnar hafði verið selt fyrir uppboðsdag en hann hafi boðið á móti stefnendum f.h. Sparisjóðs Mýrasýslu við framhald uppboðs 21. febrúar og átti næst hæsta boð 1.1.000.000 sem hafi verið 200.000 krónum lægra en stefnendur buðu. Kaup stefnenda á jörðinni hafi ekki komist á við það eitt að verða hæstbjóðendur á nauðungaruppboðinu hinn 21. febrúar 1996, heldur þá fyrst er það boð var samþykkt lögum samkvæmt við greiðslu þeirra á fjórðungi uppboðskaupsverðs hinn 22. mars 1996 sbr. 3. mgr. 39. gr. nsl. nr. 90/1991, en allar götur til þess tíma á gerðarþoli þess kost að lögum fá uppboð fellt niður með samningum við gerðarbeiðendur, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna. Í 39. gr. laga nr. 99/1993 hefðu verið ákvæði er heimiluðu aðilaskipti að greiðslumarki sauðfjár milli lögbýla og í 14. gr. laga 124/1995 um breyting á þeim lögum hafi verið kveðið á um óbreytta heimild í því efni fram til 1. júlí 1996. Haldi Framleiðsluráð landbúnaðarins skrá yfir greiðslumark lögbýla og handhafa réttar til beingreiðslu. Um þinglýsingu á greiðslumarki eða aðilaskiptum að því sé ekki að ræða og reglur um aðilaskipti að greiðslumarki og sölu til ríkissjóðs sbr. 38. og 40. gr. laga 99/1993 sbr. lög nr. 124/1995, hafi heldur ekki gert því skóna að samþykki veðhafa þyrfti til þeirrar ráðstöfunar. Sú ráðagerð að þinglýsa samningum ríkisins um uppkaup á greiðslumarki sbr. 1. gr. rgl. nr. 23/1996 hafi því ekki komið til vegna þeirrar ráðstöfunar á greiðslumarki lögbýla er þeir fólu í sér, heldur vegna þeirrar kvaðar sem þeir fólu í sér á hagnýtingu viðkomandi lögbýla til sauðfjárhalds á gildistíma búvörusamningsins. Er eigandi Mela hafi gengið að tilboði ríkisins um kaup á greiðslumarki lögbýlisins og bindandi samningur komist á um sölu greiðslumarksins til ríkisins við förgun fjár í lok árs 1995 og í síðasta lagi 16. janúar 1996, hafi engum annmörkum verið fyrir að fara að lögum á heimild jarðeiganda til að ráðstafa greiðslumarki frá jörðinni. Samkvæmt því hefði greiðslumarki jarðarinnar verið löglega ráðstafað frá jörðinni af þar til bærum eiganda áður en til nauðungarsölu kom. Fái sá málatilbúnaður stefnenda og kröfur á því byggðar, að sala á greiðslumarki Mela sé marklaus og ógild gagnvart þeim vegna eignarréttar þeirra og vanheimildar seljanda engan veginn staðist. Ekki fái heldur staðist staðhæfingar um að þau hafi getað verið grandlaus um það, að lögbýlið hafi verið boðið upp án greiðslumarks, er þau buðu í eignina við framhald uppboðs 21. febrúar og fengu boð sitt samþykkt með greiðslu 22. mars 1996. Verði ekki á sýknukröfu fallist sé varakrafa stefndu sú að kröfur stefnenda verði stórkostlega lækkaðar. Krafa þeirra um að þeim verði tildæmdar samtals 1.048.134 í bætur vegna ætlaðra vangoldinna beingreiðslna á árinu 1996 og 1997 fái ekki staðist. Samkvæmt 39. gr. laga nr. 99/1993, sbr. 15. gr. laga nr. 124/1995 um breytingu á þeim lögum ákvarðist beingreiðslur af ásetningi haustið áður samkvæmt forðagæsluskýrslu, sbr. og 2. gr. laga 124/1995 og 5. gr. rgl. nr. 5/1996 um greiðslumark sauðfjár á lögbýlum og beingreiðslur 1996 - 2000. Breytingar síðar og innan árs sem engra gagna njóti við um, hafa ekki áhrif í því efni. Fyrir liggi að stefnendur hafi engar ásettar kindur haft haustið 1995 og uppfylli þegar af þeim ástæðum ekki skilyrði til að njóta beingreiðslna á árinu 1996. Þá sé ljóst af skýrslu forðagæslumanna frá 10. desember 1996, að eingöngu 28 ær hefðu verið settar á haustið 1996. Takmarkist beingreiðslur á árinu 1997 í samræmi við það. Kröfum stefnenda um dráttarvexti og upphafstíma dráttarvaxta er loks mótmælt. Eggert Guðmundsson var þinglýstur eigandi jarðarinnar Mela í Leirár- og Melasveit, er hann sótti um sölu á greiðslumarki og förgunarbætur 1. nóvember 1995 en Búnaðarsamband Borgarfjarðar veitti umsókninni viðtöku 21. nóvember 1995. Áritun starfsmanns þess, vitnisins Guðmundar Sigurðssonar, var til staðfestu móttöku hennar og þess að lýsing á ásetningi á jörðinni Melum væri rétt. Förgunarbætur voru greiddar 16. janúar 1996 og með bréfi Framkvæmdanefndar búvörusamninga, dagsettu 21. janúar 1996 var Eggerti sendur samningur um sölu hans til ríkissjóðs á greiðslumarki í sauðfjárrækt til undirritunar. Verður við það miðað hér að í síðasta lagi þann dag hafi bindandi samningur verið kominn á með eiganda Mela og framkvæmdanefndarinnar um ráðstöfun greiðslumarks jarðarinnar. Ekki kemur fram í málinu að athugasemdir hafi komið frá veðhöfum við ráðstöfun þá sem gerð var á greiðslumarki jarðarinnar og þykir raunar ekki skipta máli hér eins og kröfugerð og aðild málsins er háttað. Samkvæmt þessu hafði greiðslumarki jarðarinnar Mela verið ráðstafað af eiganda hennar áður en stefnandi, Guðný Helgadóttir, bauð í hana á uppboðsþingi 21. febrúar 1996 og verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnenda að ráðstöfun þessi hafi verið Eggerti óheimil gagnvart þeim. Frammi liggur í málinu bréf sýslumannsins í Borgarnesi til stefnda, landbúnaðarráðherra, dagsett 16. febrúar 1998 þar sem segir að þær upplýsingar hafi legið fyrir á öllum stigum málsins að jörðin væri kvótalaus. Þá staðfesti vitnið Gísli Kjartansson, héraðsdómslögmaður, bréf sitt frá 16. febrúar 1998, þar sem segir að sýslumaður hefði tekið fram við uppboðið að enginn framleiðsluréttur fylgdi jörðinni. Með vísan til þessara gagna þykir sannað að stefnendum hafi mátt vera kunnugt að greiðslumarki jarðarinnar Mela hefði verið ráðstafað af fyrri eiganda áður en þeir eignuðust jörðina. Með því að svo var þykir það ekki hafa þýðingu hér hvort umræddri kvöð hafði verið þinglýst á jörðina skv. 1. gr. reglugerðar nr. 23/1996. Samkvæmt þessu verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnendur til að greiða stefnendum óskipt 100.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu, landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra skulu sýknir af öllum kröfum stefnenda, Guðnýjar Helgadóttur og Hafsteins Hrafns Daníelssonar. Stefnendur greiði stefndu óskipt 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 608/2016
|
Kærumál Haldlagning
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu lögreglustjóra um að leggja hald á nánar tilgreinda vefsíðu, þar sem lögreglustjóri hafði ekki sýnt fram á það með viðhlítandi gögnum, svo sem áliti sérfræðings, að X ehf., sem krafan beindist að, væri í þeirri aðstöðu að geta orðið við henni.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 31. ágúst 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leggjahald á nánar tilgreinda vefsíðu. Kæruheimild er í g.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefstþess að honum verði heimilað að haldleggja vefsíðuna http://[...], sem hýst erá vefþjóni með ip-töluna [...], með því að afrita hana og loka þannig að hvorkinotendur né eigendur hennar geti tengst henni, en vefsíðan er hýst hjá félaginuY, sem er með skráð heimilisfesti að [...] í Reykjavík og hefur sjálft hýsinguhjá Z, sem er í eigu varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á það með viðhlítandi gögnum, svo semáliti sérfræðings, að varnaraðili sé í þeirri aðstöðu að geta orðið viðáðurgreindri kröfu sóknaraðila. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu, greiði varnaraðila 124.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31.ágúst 2016 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðlögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu verði heimilt að haldleggja vefsíðuna http:// [...], sem hýst er á vefþjóni með ip-töluna [...],með því að afrita hana og loka þannig að hvorki notendur né eigendur hennargeti tengst henni, en vefsíðan er hýst hjá félaginu Y, sem er með skráðheimilisfesti að [...] í Reykjavík, og hefur sjálfthýsingu hjá Z, sem er í eigu X ehf. Í greinargerð lögreglustjóra kemurfram að Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi nú til meðferðarréttarbeiðni [...] yfirvalda, dags. 25. júlí sl., semhafi borist lögreglu með bréfi ríkissaksóknara þann 16. ágúst sl. Beiðnintengist rannsókn lögreglunnar í [...] ávefsíðunni [...], en þann 15. júlí sl. hafilögreglan komist á snoðir um síðuna, en áhenni séu [...], sem [...] í [...],nafngreindir auk þess sem birtar séu myndir af þeim. Alls hafi myndbirtingar ognafngreiningar á 16 slíkum [...] komið framá vefsíðunni. Samkvæmtréttarbeiðninni hafi rannsókn lögreglunnar í [...] leitt íljós að vefsíðan sé hýst hjá Y, sem skráð sé til heimilis að [...]í Reykjavík. Íréttarbeiðninni sé farið fram á að íslensk yfirvöld haldleggi vefsíðuna, afritihana og loki þannig að aðrir notendur og eigendur hennar geti ekki tengsthenni. Sé slíkt nauðsynlegt til að afstýra og stöðva ólögmætar myndbirtingar ognangreiningar [...]. Í meðfylgjandi gögnum liggi fyrirúrskurður [...], þar sem fallist sé á kröfusaksóknara um slíkt og sé hún grundvölluð á viðeigandi haldlagningarákvæði [...]sakamálalaganna, þ.e. [...] . gr., sem sé efnislega samhljóða 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008. Verknaðursá er rannsóknin beinist að teljist vera refsiverður og varða fangelsisrefsingusamkvæmt íslenskum lögum, en rannsóknin beinist að brotum sem heimfæra mættiundir 8. og 9. gr. laga nr. 77/2000 persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga,þ.e. ólögmæta meðferð og vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Z ehf. sé alfarið í eigu X ehf. [...], [...]. Samkvæmt upplýsingum af heimasíðu Xvirðist sala á þjónustu gagnaversins vera á vegum X ehf. Af þeim sökum teljilögregla rétt að beina kröfunni að X og Y þar sem þörf sé á atbeina eða aðstoðX við framkvæmd haldlagningarinnar. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna, 22. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoðí sakamálum og 2. mgr. 68. gr. sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 sé það matlögreglu að fyrir hendi séu skilyrði til að verða við beiðni [...] yfirvalda um að afritun og lokunvefsíðunnar verði heimilað eins og krafist sé.Niðurstaða Varðandi kröfu sína vísarlögreglustjóri til réttarbeiðni lögreglunnar í [...], dags. 25. júlí 2016 og henni tilstuðnings er vísað til laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð ísakamálum. Krafist er úrskurðar um aðlögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu verði heimilt að haldleggja vefsíðuna http:// [...], sem hýst er á vefþjóni með ip-töluna [...],með því að afrita hana og loka þannig að hvorki notendur né eigendur hennargeti tengst henni, en vefsíðan er hýst hjá félaginu Y, sem er með skráðheimilisfesti að [...] í Reykjavík, og hefur sjálfthýsingu hjá Z, sem er í eigu X ehf. Í greinargerð varnaraðila X ehf.,er upplýst að fyrirtækið Y, hinn varnaraðilinn, kaupi einungis af varnaraðilavélbúnaðarleigu og vélbúnaðarhýsingu, en enga þjónustu sem lýtur að rekstrihugbúnaðarkerfa. Varnaraðili X ehf. reki því engin hugbúnaðarkerfi fyrirvarnaraðilann Y og hafi engan aðgang að slíkum kerfum hans. Þá er á því byggtaf hálfu varnaraðila, X ehf. að engin stoð sé í hinum erlendu dómsúrskurðifyrir því að beina að honum þeim aðgerðum sem þeir lúta að, heldur öðrumlögaðila. Þá búi varnaraðili ekki yfir öðrum upplýsingum um rekstraraðilavefsíðunnar eða aðra viðskiptavini hans en eru opinberlega aðgengilegar. Þábyggir varnaraðili á því að ákvæðum um haldlagningu verði ekki veitt um annaðen skjöl eða aðra muni. Þá falli krafa um lokun síðunnar ekki undir lýsingu 1. mgr. 68. gr. sakamálalaga áhaldlagningu á munum og skjölum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 2. október 2015 nr.657/2015. Varnaraðili X ehf. krefst því að kröfu sóknaraðila verði hafnað oggerir kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila. Samkvæmt því sem rakið hefur veriðhýsir varnaraðilinn X ehf. ekki umrædda vefsíðu og hefur hvorki aðgang að þvíhugbúnaðarkerfi þar sem hún er hýst í né öðrum hugbúnaðarkerfum hinsvarnaraðilans. Það er því ekki á valdi varnaraðila, X ehf., að verða við kröfumsóknaraðila um að gera umrædda vefsíðu óaðgengilega í vefskoðurum eða stjórnaþví hver geti breytt efni hennar. Með vísan til þess sem rakið hefur verið berað hafna kröfu sóknaraðila, sem beint er að varnaraðila, X ehf.Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, í máli þessu. Sóknaraðili greiði varnaraðila,X ehf., 124.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 792/2014
|
Kærumál Aðfarargerð
|
Málþetta barst Héraðsdómi Reykjavíkur með bréfi mótteknu 24. mars sl. og varþingfest 30. júní sl. Sóknaraðili er Íslandsbanki hf., f.h. Ergo, Kirkjusandi2, Reykjavík. Varnaraðili er Þórir Brynjúlfsson, Rekagranda 8, Reykjavík.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 27. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desembersama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2014, þar sem tekinvar til greina krafa varnaraðila umað honum yrði heimilað að fá bifreiðina PI 801 af gerðinni Land Rover RangeRover Sport tekna úr vörslum sóknaraðila og fengna sér með beinni aðfarargerð.Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilikrefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilihefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 409/2016
|
Kærumál Lögræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur lögræði í tvö ár.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum9. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2016, þarsem sóknaraðili var samkvæmt kröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimilder í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað kröfu um sviptingu sjálfræðis verði hafnað, en til vara að sviptingunniverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að þóknun verjanda síns verðigreidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutningsmálsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2016.Með beiðni, sem barstdóminum 25. maí sl. hefur sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar,Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, a, kt. [...],[...],[...]verði, með vísan til a- og b-liðar4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sviptur sjálfræðitímabundið í tvö ár. Um aðildsóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Varnaraðili mótmælirkröfunni eins og hún er fram sett. Af hans hálfu er krafist hæfilegrar þóknunarúr ríkissjóði vegna starfa skipaðs verjanda varnaraðila, sbr. 1. mgr. 17. gr.laga nr. 71/1997. Krafa umsjálfræðissviptingu er sett fram í framhaldi af nauðungarvistun varnaraðila í21 sólahring, sbr. samþykki sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 6. maí 2016.Málið var þingfest fyrr í dag og tekið samdægurs til úrskurðar. Í kröfu sóknaraðila um sjálfræðissviptingu kemur m.a. fram að varnaraðili sé 25 ára gamallkarlmaður sem sé greindur með ódæmigerða einhverfu, tornæmi, mjög skertaaðlögunarfærni og ósamræmi í vitsmunaþroska en auk þess glími hann viðfíknivanda. Sem barn hafi hann verið greindur með ADHD en á unglingsárum hafihann byrjað að neyta margs konar fíkniefna. Frá árinu 2012 hafi hann verið illahaldinn af geðrænum veikindum og fíknivanda. Af þeim sökum hafi hann veriðsviptur sjálfræði í hálft ár í febrúar 2013 og í framhaldinu áfram í tvö ár. Varnaraðili hafi veriðútskrifaður frá sérhæfðri endurhæfingardeild á Kleppi þann 15. september 2014og verið í ágætu jafnvægi, með íbúð til umráða og hafði ekki mælst jákvæðurfyrir kannabisefnum í þrjá mánuði. Varnaraðili mætti í reglulegar lyfjagjafir íformi forðasprauta í kjölfarið en á árinu 2015 byrjaði hann að notakannabisefni reglulega. Þegar sjálfræðissvipting hans rann út um haustið 2015hætti hann hins vegar alfarið töku geðlyfjanna og vildi ekki mæta til meðferðará Klepp. Í kjölfarið missti hann húsnæðið og fluttist til foreldra sinna. Í apríl2016 var ljóst að ástand varnaraðila fór versnandi vegna aukinnarkannabisneyslu en geðrofseinkenni urðu þá áberandi. Í maí sl. hafi varnaraðilikomið í fylgd lögreglu og borgarlæknis á bráðageðdeild 32C vegnageðrofseinkenna. Hann hafi samdægurs verið nauðungarvistaður í 72 klst. enstrauk eftir að hafa verið fluttur á deild 33A og var færður aftur ásjúkrahúsið af lögreglu. Varnaraðili var nauðungarvistaður eins og áður segirfrá 6. maí sl. Krafa sóknaraðila umsjálfræðissviptingu byggir m.a. á læknisvottorði B, dagsettu 12. maí sl., enhún er geðlæknir hans í núverandi vistun. Í vottorðinu er nánar lýstgeðrofseinkennum varnaraðila og áhrifum fíkniefna á geðheilsu hans. Þá er þeimaðgerðum lýst sem reyndar voru til þess að koma varnaraðila til hjálpar, bæði íkjölfar sjálfræðissviptingar á árinu 2013 og nú í kjölfar nauðungarvistunar. Ívottorðinu er ástandi varnaraðila lýst eftir komu á sjúkrahúsið en það sé þesseðlis að nauðsynlegt hafi verið að vista hann á bráðageðdeild 32C. Þá kemurfram það álit læknisins að varnaraðili sé í kláru geðrofsástandi með miklumhugsanatruflunum, óreiðu í hugsun og ranghugmyndum. Hann nærist illa og sé ekkifær um að annast sig. Sterkur grunur sé um undirliggjandi geðklofasjúkdóm enhann eigi að baki sögu um geðrof og mikla neyslu fíkniefna. Þá sé hann meðþroskavanda, bæði ódæmigerða einhverfu, sé tornæmur og einnig með ADHD. Að matilæknisins sé nauðsynlegt að varnaraðili vistist áfram á geðdeild þar sem reyndverði endurhæfing. Þá sé óhjákvæmilegt að svipta hann sjálfræði þar sem hannhafi ekkert innsæi í veikindi sín og hafi sögu um að vera ekki til samvinnu umnokkra meðferð. Þá styður læknirinn sjálfræðissviptingu til tveggja ára. Á meðal gagna málsins erlæknisvottorð C geðlæknis, dagsett 5. maí sl., en ákvörðun um nauðungarvistunvar m.a. byggð á mati hennar á ástandi varnaraðila. Í vottorðinu kemur framlýsing á geðrænum einkennum varnaraðila sem er í samræmi við það sem fram kemurí vottorði B.Við meðferð málsins gaf Bsímaskýrslu og staðfesti læknisvottorð sitt og það mat sem þar kemur fram ensíðan vottorðið var skrifað hafi ástand varnaraðila sáralítið breyst. Telur húnað samspil alvarlegs geðræns vanda, andlegs vanþroska og fíknivanda varnaraðilageri það að verkum að brýn þörf sé á því að svipta hann tímabundið sjálfræðisínu. Hann hafi ekki nokkurt innsæi í sjúkdóm sinn eða þarfir sínar og hafnilyfjatöku. Vægari úrræði hafi verið reynd sem ekki hafi skilað árangri, m.a. átímabili síðustu sjálfræðissviptingar. Varnaraðli hafi auk þess ekki taumhald áneyslu sinni. Þá hafi ástand varnaraðila versnað til mikilla muna þegar hvorkisé nokkurt utanumhald né nauðsynleg lyfjagjöf í formi forðasprautu. Skemmritími en tveggja ára sjálfræðissvipting sé að mati læknisins algjörlegaóraunhæft en það hafi sýnt sig að varnaraðili sé ekki fær um að bjarga sérsjálfur. Næstu skref í kjölfar núverandi innlagnar á 32C sé ætlunin að hannfari inn á lokaða endurhæfingardeild.NiðurstaðaVarnaraðili var nú síðast nauðungarvistaður í 21 dag með ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 6. maí sl. Eins og rakið hefur verið kemur fram í læknisvottorði og framburði Bgeðlæknis að ljóst sé að varnaraðili glími við alvarlegan geðsjúkdóm ogfíknivanda en auk þess glími hann við ýmiss konar þroskavanda. Grunur leikur áundirliggjandi geðklofasjúkdómi en geðrofseinkenni séu bersýnileg. Þurfi varnaraðili viðhlítandi lyfjagjöf oglangtímameðferð eigi að vera unnt að ná tökum á ástandi hans og líðan. Þá berihann ekkert skynbragð á ástand sitt eða þörf fyrir aðstoð. Taldi geðlæknirinnað svipting í tvö ár væri raunhæf tímalengd í þessu sambandi til þess að nátökum á ástandi varnaraðila með viðeigandi meðferð og lyfjagjöf. Þá hefur verið sýnt fram á að vægariúrræði í formi aðstoðar hafa verið fullreynd án viðunandi árangurs. Einnig hafa verið færðfyrir því rök að nauðsynlegt sé að svipta varnaraðila sjálfræði um lengri tímameð hagsmuni hans í huga. Að þessuvirtu telur dómurinn að enn sé svo ástatt hjá varnaraðila að hann sé ekki færvegna geðsjúkdóms og fíknivanda að ráðstafa persónulegum högum sínum. Telurdómurinn því að uppfyllt séu skilyrði a- og b-liðar 4. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 hvað ástand varnaraðila varðar. Þá er fallist ásjálfræðissviptingu hans í tvö ár í samræmi við fyrrgreindar röksemdir og þykja ekki efni til þess að markasjálfræðissviptingunni skemmri tíma.Dómurinnbendir á að samkvæmt 1. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 71/1997 getur varnaraðili,þegar liðnir eru sex mánuðir frá upphafi sviptingar, borið fram kröfu viðhéraðsdómara um að lögræðissvipting verði felld úr gildi að nokkru eða ölluleyti telji hann skilyrði sjálfræðissviptingar ekki lengur fyrir hendi.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins, þar meðtalda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Leifs Runólfssonar hdl., eins ognánar er kveðið á um í úrskurðarorði. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts.SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Varnaraðili, A, kt. [...],[...],[...],er sviptur sjálfræði í tvö ár.Kostnaður af málinu,þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Leifs Runólfssonar hdl., 160.000krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 296/2011
|
Kærumál Bráðabirgðasvipting ökuréttar
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun L um að svipta X ökurétti til bráðabirgða. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skyldi lögreglustjóri svipta ökumann ökurétti til bráðabirgða teldi hann skilyrði til sviptingar ökuréttar vera fyrir hendi. Í hinum kærða úrskurði hefði ekki verið talið að skilyrði væru til að beita ákvæðinu og hefði í því sambandi verið vísað til dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 288/2006 og 14. desember 2009 í máli nr. 710/2009. Í dómi Hæstaréttar sagði að atvikum þessa máls yrði ekki jafnað til þeirra aðstæðna sem uppi hefðu verið í þeim málum, enda hefði vitni í því fyrrgreinda talið sig geta borið um annan hraða bifhjóls en hraðamæling lögreglu gaf til kynna, en í því síðarnefnda hefðu tvö bifhjól verið saman á ferð á misjöfnum hraða og hefði ekki verið útilokað við þær aðstæður að hraðamæling lögreglu kynni að hafa beinst að öðru bifhjóli en því sem aðili þess máls hefði ekið. Var fallist á með L að ekki væru efni til að telja vafa leika á að uppfyllt væru skilyrði til sviptingar á ökurétti X til bráðabirgða. Var ákvörðun L því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. maí 2011, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila 2. sama mánaðar um að svipta varnaraðila ökurétti til bráðabirgða. Kæruheimild er í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sín um bráðabirgðasviptingu ökuréttar verði staðfest. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði var lögregla við umferðareftirlit á Suðurlandsvegi rétt vestan við Kotstrandarkirkju 2. maí 2011 þegar bifhjóli varnaraðila var ekið úr gagnstæðri átt. Opnaði lögregla þá fyrir hraðaratsjá lögreglubifreiðar sem sýndi 182 km hraða á klukkustund. Skömmu síðar var akstur varnaraðila stöðvaður og neitaði hann sakargiftum. Hann var færður á lögreglustöð til skýrslutöku en í framhaldi af henni sviptur ökurétti til bráðabirgða með ákvörðun sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga. Þessa ákvörðun bar varnaraðili undir héraðsdóm sem felldi hana úr gildi með hinum kærða úrskurði. Meðal gagna málsins er myndbandsupptaka úr lögreglubifreið sem sýnir hvernig hraðamæling var framkvæmd umrætt skipti. Þá liggja fyrir ljósmyndir úr sömu myndavél. Ein þeirra sýnir að klukkan 13.50:51 var ein bifreið fyrir framan lögreglubifreiðina og óku þær báðar í sömu átt. Á mynd, sem tekin var síðar á sömu sekúndu, sést bifhjól varnaraðila koma úr gagnstæðri átt og að lögregla hafi opnað fyrir geisla hraðaratsjár. Á næstu mynd sést að hraðaratsjá mældi 182 km hraða á klukkustund. Ljósmynd klukkan 13.50:52 sýnir að hraðaratsjá mældi 184 km hraða. Loks sýnir ljósmynd klukkan 13.50:53 að mældur var hraðinn 181 km á klukkustund. Þessar ljósmyndir sýna jafnframt að lögreglubifreiðin mældist á 84 km hraða en af myndbandi úr sömu myndavél má ráða að bifreið, sem áður var getið og ekið var fyrir framan lögreglubifreiðina í sömu akstursstefnu, var ekið á svipuðum hraða og henni. Loks sýnir myndbandsupptaka að bifhjól varnaraðila var eina ökutækið sem mætti lögreglu frá því að hraðamælingin hófst. Í frumskýrslu lögreglumanns sem annaðist hraðamælinguna sagðist hann hafa veitt athygli ljósu bifhjóli sem ekið hefði verið áberandi greitt eftir Suðurlandsvegi. Hann hefði af því tilefni opnað fyrir hraðaratsjá. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga skal lögreglustjóri svipta ökumann ökurétti til bráðabirgða telji hann skilyrði til sviptingar ökuréttar vera fyrir hendi. Í hinum kærða úrskurði var ekki talið að skilyrði væru til að beita ákvæðinu og var vísað í því sambandi til dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 288/2006 og 14. desember 2009 í máli nr. 710/2009. Atvikum þessa máls verður ekki jafnað til þeirra aðstæðna sem uppi voru í þeim málum, enda taldi vitni í því fyrrnefnda sig geta borið um annan hraða bifhjóls en hraðamæling lögreglu gaf til kynna, en í því síðarnefnda höfðu tvö bifhjól verið saman á ferð á misjöfnum hraða og varð ekki útilokað við þær aðstæður að hraðamæling lögreglu kynni að hafa beinst að öðru bifhjóli en því sem aðili þess máls hafði ekið. Með vísan til þess sem að framan greinir verður fallist á með sóknaraðila að ekki séu efni til að telja vafa leika á að uppfyllt séu skilyrði til sviptingar á ökurétti varnaraðila til bráðabirgða og verður ákvörðun sóknaraðila því staðfest. Dómsorð: Ákvörðun lögreglustjórans á Selfossi um að varnaraðili, X, sé sviptur ökurétti til bráðabirgða frá 2. maí 2011 er staðfest. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 13. maí 2011. Með bréfi dagsettu 4. maí sl., sem barst dóminum 5. sama mánaðar, krafðist sóknaraðili, A, kt. [...], með dvalarstað að [...], [...], þess að með úrskurði verði aflétt ákvörðun lögreglustjórans á Selfossi um haldlagningu á bifhjólinu [...] og ákvörðun lögreglustjóra um sviptingu ökuréttar sóknaraðila til bráðabirgða. Sóknaraðili vísar til 107. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987, vegna haldlagningar, og til 1. mgr. 103. gr. sömu laga vegna bráðabirgðasviptingar ökuréttar. Varnaraðili, lögreglustjórinn á Selfossi, hefur krafist þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og framangreind svipting ökuréttar til bráðabirgða verði staðfest enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, til að svipta sóknaraðila ökurétti til bráðabirgða. Við fyrirtöku málsins mánudaginn 9. maí sl., upplýsti varnaraðili að lögregla hafi afhent vörslusviptingaraðila bifhjólið og því séu skilyrði haldlagningar ekki lengur til staðar. Með vísan til þess féll sóknaraðili frá kröfu sinni um að aflétt verði ákvörðun lögreglustjóra um haldlagningu bifhjólsins [...]. Í framangreindri fyrirtöku málsins var bókað eftir varnaraðila að sú prentvilla væri í skjali lögreglu um sviptingu ökuréttar til bráðabirgða að vísað sé til 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hvað sviptinguna varðar en hið rétta sé að sóknaraðili hafi verið kærður í máli þessu vegna meints brots gegn 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sóknaraðili lýsti því yfir að hann óskaði eftir að kæran fengi meðferð fyrir dómi þrátt fyrir framangreinda prentvillu. Við fyrirtöku málsins þann 13. maí sl. óskaði varnaraðili eftir að leiðrétta bókun frá 9. maí sl. og kvað hann meint brot sóknaraðila varða við 37. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sætti það ekki athugasemdum sóknaraðila og var málið endurupptekið. Þar sem aðilar málsins töldu ekki þörf á endurflutningi var krafan tekin til úrskurðar Samkvæmt gögnum málsins var B, lögreglumaður, við umferðareftirlit á Suðurlandsvegi rétt vestan við Kotstrandarkirkju mánudaginn 2. maí sl. á lögreglubifreiðinni [...]. Í frumskýrslu lögreglu, sem áðurnefndur B ritar, kemur fram að lögreglubifreiðinni hafi verið ekið með jöfnum hraða til austurs eftir Suðurlandsvegi. Þá hafi lögreglumaðurinn veitt athygli ljósu bifhjóli sem ekið var áberandi greitt til vesturs eftir Suðurlandsvegi til móts við Kotstrandarkirkju þar sem vegurinn liggur í nokkurri beygju en svo taki við langur beinn vegkafli, eins og segir í frumskýrslu. Þar sem hraði bifhjólsins hafi virst mikill hafi lögreglumaðurinn opnað fyrir hraðaratsjá lögreglubifreiðarinnar og þá hafi bifhjólið reynst vera á 181 km hraða á klukkustund þar sem hámarkshraði á vegi er 90 km á klukkustund. Fram kemur í frumskýrslu lögreglu að ökumanni bifhjólsins hafi verið gefið merki um að stöðva og hafi ökumaður sinnt því. Um hafi verið að ræða þungt bifhjól með fastanúmerið [...] og ökumaður þess hafi verið sóknaraðili málsins. Í frumskýrslu segir að sóknaraðila hafi verið kynnt að mældur hraði hafi verið 181 km/klst. og haft er eftir sóknaraðila í frumskýrslu lögreglu að hann neiti sök og vilji ekki tjá sig frekar um málið. Skýrsla var tekin af ákærða á lögreglustöðinni á Selfossi í beinu framhaldi af afskiptum lögreglu að viðstöddum verjanda. Sóknaraðili mótmælti mælingunni og kveðst hafa ekið rétt undir 100 km/klst. „svona 98 km/klst.“, eins og segir orðrétt í skýrslunni. Haft er eftir sóknaraðila að fullt hefði verið af bílum milli hans og lögreglubifreiðarinnar og að hann hafi talið að radarinn hlyti að hafa verið eitthvað bilaður og því beðið lögreglumanninn að „testa“ hann á vettvangi en lögreglumaðurinn hafi ekki viljað gera það meðan sóknaraðili var í lögreglubifreiðinni. Í málinu liggur fyrir myndskeið úr upptökubúnaði lögreglubifreiðarinnar, svokölluðum Eyewitness upptökubúnaði. Áður en lögmaður sóknaraðila og fulltrúi lögreglustjóra reifuðu málið við fyrirtöku málsins þann 9. maí sl., var umrætt myndskeið spilað í dómsalnum. Á myndskeiðinu má sjá og heyra samskipti sóknaraðila og lögreglu inni í lögreglubifreiðinni. Þar kemur fram að sóknaraðili mótmælir mælingunni og kveðst hafa ekið á 98 km/klst. Sóknaraðili kvað mælinguna ekki standast því margir bílar hafi verið á milli bifhjólsins og lögreglubifreiðarinnar og þá hafi hann verið að koma út úr beygju og það sé ekki hægt að taka beygjuna á þessum hraða. Þá spurði sóknaraðili lögreglumanninn hvenær radarinn hafi síðast verið „testaður“ og lögreglumaðurinn svaraði „hann er svo sem testaður alla daga sko“. Við meðferð málsins fyrir dómi kom fram hjá lögmanni sóknaraðila að sóknaraðili hafi strax á vettvangi og síðar í skýrslutöku hjá lögreglu neitað að hafa ekið bifhjólinu með 181 km/klst. Lögmaðurinn tilgreindi eftirfarandi atriði sem geri það að verkum að nauðsynlegt sé að um þau atriði verði fjallað fyrir dómi: Í lok myndskeiðs úr Eyewittnes búnaði lögreglu komi fram nokkur atriði sem gefi tilefni til að efast um áreiðanleika hraðaratsjár lögreglu og þá um leið umrædda hraðamælingu á bifhjóli sóknaraðila. Óljóst sé að hvaða ökutæki hraðamæling lögreglu beindist í umrætt sinn og ekki liggi fyrir hvaða áhrif aðrar bifreiðar hafi haft á mælingu lögreglu. Í því sambandi nefnir sóknaraðili í fyrsta lagi bifreið þá sem ekið var á undan lögreglubifreiðinni sem mældi hraða sóknaraðila. Í öðru lagi þær bifreiðar sem óku á undan bifhjóli sóknaraðila og í þriðja lagi hugsanleg áhrif bifreiða sem óku á eftir bifhjóli sóknaraðila vegna stærðarmunar sem er á þeim og bifhjólinu. Loks bendir sóknaraðili á að mælingin hafi farið fram í beygju og óvíst hvort hægt sé að aka með 181 km/klst. í umræddri beygju. Því eigi sóknaraðili rétt á að fjallað verði um varnir hans fyrir dómi. Þá vísar sóknaraðili til 108. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og 2. mgr. 6. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu. Niðurstaða. Sóknaraðili véfengir mælingu lögreglunnar á ökuhraða bifhjólsins og gerði það strax á vettvangi. Hann bendir á að myndbandsupptaka af hraðamælingunni gefi tilefni til að efast um áreiðanleika hraðaratsjár lögreglu og þá sé óvíst hvaða áhrif aðrar bifreiðar sem voru á ferð um Suðurlandsveg á þeim tíma sem mæling var gerð geti haft á umrædda hraðamælingu og vísar sóknaraðili í því sambandi til bifreiða sem ekið var fyrir framan og aftan bifhjólið sem og bifreiðar sem ekið var fyrir framan lögreglubifreiðina. Þá hafi umrædd mæling farið fram í beygju og alls óvíst að hægt sé að taka þá beygju með þeim hraða sem lögregla telur að sóknaraðili hafi ekið á í umrætt sinn. Eins og að framan er rakið hefur sóknaraðili fært fram nokkrar röksemdir fyrir þeirri kröfu sinni að ákvörðun lögreglustjóra um að svipta hann ökurétti til bráðabirgða verði felld úr gildi. Röksemdir sóknaraðila eru þess eðlis að rétt er að fallast á það með sóknaraðila að hann eigi rétt á að varnir hans verði prófaðar fyrir dómi áður en til þess komi að hann verði sviptur ökurétti og vísast í því sambandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 288/2006 og 710/2009. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Felld er úr gildi ákvörðun varnaraðila, lögreglustjórans á Selfossi, dagsett 2. maí 2011, um að sóknaraðili, A, kt. [...], skuli sviptur ökurétti til bráðabirgða.
|
Mál nr. 245/2008
|
Líkamsárás Skilorð Skaðabætur
|
A var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa ráðist á B og slegið hann hnefahöggi í andlitið svo að hann féll í jörðina og hlaut tilgreinda áverka. A var dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi og til greiðslu skaðabóta til handa B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. apríl 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Við meðferð málsins í héraði játaði ákærði sakargiftir og var málið rekið þar og dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af því sem fram er komið verður ráðið að áverkar þeir sem B hlaut séu töluverðir og að hluta til varanlegir. Ekkert er fram komið sem réttlætir hina fyrirvaralausu og harkalegu líkamsárás ákærða. Hann hefur hins vegar ekki áður gerst sekur um refsvert brot samkvæmt sakavottorði því sem er meðal gagna málsins. Refsing ákærða verður ákveðin fangelsi í fimm mánuði og verður hún bundin skilorði eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Andrius Paulauskas, sæti fangelsi í fimm mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað eru óröskuð. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem nemur samtals 236.099 krónum, þar sem með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Björns Þorra Viktorssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Málið þetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 6. febrúar sl. á hendur ákærða, Andrius Paulauskas, kt. 160979-2249, Bollagötu 5, Reykjavík, "fyrir líkamsárás, með því að hafa síðla kvölds föstudagsins 18. ágúst 2006 við Reykjavíkurveg 27 í Hafnarfirði ráðist á B, [kt.], og slegið hann hnefahöggi í andlit svo að hann féll í jörðina, með þeim afleiðingum að hann hlaut rof í tengslum ennis- og kinnbeins hægra megin, brot á kinnbeinsboga og brot á gólfi augntóftar hægra megin, auk þess sem hann hlaut áverka á heila. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20,1981 og 111. gr. laga nr. 82,1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu B er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða sér í skaða- og miskabætur samtals að fjárhæð kr. 1.828.184.- með vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 19. ágúst 2006, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá 21. október 2007 til greiðsludags." Mál þetta er dæmt samkvæmt heimildarákvæði 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en með skýlausri játningu ákærða, sem samrýmist öðrum gögnum málsins, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega færð til refsiákvæða. Ákærði á ekki að baki neinn sakaferil og hefur játað brot sitt. Við ákvörðun refsingar verður ákærða, sem er þjálfaður hnefaleikari, metið til refsiþyngingar að líkamsárásin var algerlega að tilefnislausu og gerð þeim sem fyrir henni varð að óvörum auk þess sem hún hafði í för með sér mjög alvarlegar afleiðingar, bæði beinbrot og áverka á heila brotaþola. Er áverka lýst í læknisvottorði sem háorkuáverka og að líkamslýti í formi öra séu viðvarandi, áverkinn sé alvarlegur vegna þess að hann er nálægt lífsmikilvægum líffærum þ.e. auga og heila. Þá þurfti brotaþoli að gangast undir læknisaðgerðir vegna brotinna andlitsbeina í kring um augun eins og nánar er lýst í læknisvottorði sem ekki hefur verið vefengt. Enginn vafi leikur á því að um alvarlega, hrottafegna og hættulega líkamsárás að tilefnislausu var að ræða af hálfu ákærða. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 6 mánaða fangelsi. Þrátt fyrir að ákærði eigi ekki sakaferil að baki hér á landi þykir ekki rétt að skilorðsbinda nema þrjá mánuði af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar skuli niður falla að liðnum 4 árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. alm. hgl. Ástæðulaust er að vísa skaðabótakröfu brotaþola í heild frá dómi eins og ákærði krafðist og verður hann dæmdur til þess að greiða brotaþola eftirfarandi bætur. Þjáningarbætur í 34 daga 74.800 krónur, miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga 1.000.000 króna, útlagðan lækniskostnað samkvæmt kvittun 4.384 krónur og vegna gagnaöflunar og lögmannsaðstoðar 124.500 þ.m.t vsk. eða samtals 1.203.684 krónur. Þá skal ákærði greiða útlagðan sakarkostnað að fjárhæð 18.700 krónur auk málsvarnarlauna verjanda síns Guðbjarna Eggertssonar hdl. 74.700 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.. Sókn málsins annaðist Hrannar Már Sigurðsson Hafberg fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ Ákærði, Andrius Paulauskas, skal sæta fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal 3 mánuðum af refsivistinni og sá hluti hennar niður falla að liðnum 4 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði skal greiða B 1.203.684 krónur í skaðabætur. Ákærði greiði útlagðan sakarkostnað að fjárhæð 18.700 krónur auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns Guðbjarna Eggertssonar hdl. 74.700 krónur.
|
Mál nr. 101/2008
|
Ráðningarsamningur Trúnaðarskylda
|
J og Þ störfuðu hjá Í hf. sem framleiddi og seldi ísþykknivélar. Í ráðningarsamningum þeirra var að finna ákvæði um trúnaðarskyldu m.a. varðandi viðskipta- og atvinnuleyndarmál. Rekstri Í hf. var hætt og var J og Þ sagt upp störfum. Í hf. gerði síðan samning við O ehf. um kaup á vörubirgðum, lausafjármunum, framleiðsluaðferðum, tæknilegum upplýsingum, einkaleyfum og viðskiptasamböndum Í hf. Í samningnum kom m.a. fram að O ehf. hefði rétt til að framfylgja og fullnusta trúnaðarskyldur starfsmanna. Eftir að J og Þ létu af störfum hjá Í hf. hófu þeir hönnun og þróun á ísstrokkum sem þeir létu framleiða og seldu síðan. O ehf. stefndi J og Þ og krafðist þess að þeim yrði með dómi bannað að framleiða og/eða selja ísstrokka í ísþykknivélar af tiltekinni gerð. Talið var að Í hf. hafi ekki getað, án samþykkis og vitundar J og Þ, framselt skyldur þeirra samkvæmt ráðningarsamningum sem þegar hafði verið slitið og því ekki hægt að byggja kröfur á því að J og Þ hafi verið bundnir af ákvæðum ráðningarsamninganna. Þá var ekki talið að J og Þ hafi nýtt sér atvinnuleyndarmál við gerð ísstrokkanna þannig að þeir hafi brotið gegn 27. gr. þágildandi samkeppnislaga. Voru J og Þ því sýknaðir af kröfum O ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Optimar Ísland ehf., greiði stefndu, Jónasi Garðari Jónassyni og Þorsteini Inga Víglundssyni, hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2007. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 4. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Optimar Íslandi ehf., kt. 700103-4550, Stangarhyl 6, Reykjavík, með stefnu, útgefinni af dómstjóranum í Reykjavík 11. janúar 2005 og þingfestri 18. janúar s.á., á hendur Jónasi Garðari Jónassyni, kt. 110459-6299, Heiðargerði 116, Reykjavík, og Þorsteini Inga Víglundssyni, kt. 100662-7799, Búlandi 4, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði með dómi bannað að framleiða og/eða selja ísstrokka í ísþykknivélar af gerðinni Thick-Ice Generator (T1-T4) eða sambærilega vélahluti, en til vara að stefndu hafi verið óheimilt að framleiða og/eða selja ísstrokka í ísþykknivélar af þeirri gerð, sem lýst er í aðalkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær, að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað. Málavextir Stefndu, Þorsteinn Ingi Víglundsson og Jónas Garðar Jónasson, voru starfsmenn fyrirtækisins Ískerfa hf., sem framleiddi og seldi ísþykknivélar. Fyrirtækið Ískerfi hf. var stofnað af Landsbanka Íslands hf. í kjölfarið á gjaldþroti Brunna hf., en Landsbankinn, sem var stærsti kröfuhafi Brunna hf., hafði leyst til sín við gjaldþrotið þær eignir félagsins, sem bankinn hafði veð í, þ.m.t. einkaleyfi þess. Rak eignarhaldsfélag Landsbankans, Hömlur hf., Ískerfi í nokkur ár. Stefndi Jónas hafði starfað hjá Brunnum hf. fyrir gjaldþrotið og var hann ráðinn til Ískerfa í stöðu framkvæmdastjóra frá 1. október 2000, en ráðningarsamningur hans er dagsettur 27. sama mánaðar. Stefndi Þorsteinn var ráðinn til Ískerfa hf. sem sölu- og markaðsstjóri frá 1. apríl 2001, og er ráðningarsamningur hans dagsettur 10. þess mánaðar. Í ráðningarsamningum beggja stefndu eru ákvæði um trúnaðarskyldu, annars vegar varðandi viðskipta- og atvinnuleyndarmál vinnuveitanda, þ.m.t. upplýsingar um viðskiptasambönd, vörur og viðskiptalegan rekstur, og er þeim óheimilt, án skriflegrar heimildar vinnuveitanda, að veita þriðja aðila slíkar upplýsingar eða hagnýta sér þær, meðan þeir starfa fyrir vinnuveitanda og í næstu þrjú ár, eftir að störfum þeirra lýkur. Hins vegar eru aðilar bundnir ævarandi þagnarskyldu og trúnaði varðandi allar upplýsingar, sem varða hugmyndavinnu, einkaleyfi, þekkingu, aðferðir, tækni, verklag og vinnuferli (know-how), sem notað var hjá vinnuveitanda, sem og upplýsingar um formúlur, lýsingar (skilgreinar), uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar, sem þeir höfðu aðgang að í starfi sínu, auk þess sem þeim er óheimilt að hagnýta sér slíkar upplýsingar. Ískerfi hf. mun hafa verið rekið með töluverðu tapi á þessum tíma og var því ákveðið að hætta rekstri þess. Var báðum stefndu sagt upp störfum hjá fyrirtækinu, og voru starfslok þeirra þann 30. apríl 2003. Með samningi Ískerfa hf. og Optimar Íslandi ehf., dagsettum 30. maí 2003, yfirtók stefnandi máls þessa rekstur Ískerfa hf. og keypti m.a. allar vörubirgðir þess sem og lausafjármuni, sem notaðir voru í atvinnurekstrinum, framleiðsluaðferðir, tæknilegar upplýsingar, einkaleyfi, skrásett vörumerki og viðskiptasambönd. Samkvæmt samningnum miðaðist yfirtaka rekstursins við 8. maí 2003. Í 8.2 gr. kaupsamningsins er svohljóðandi ákvæði: Seljandi framselur kaupanda hér með réttinn til að framfylgja og fullnusta ákvæði ráðningarsamninga núverandi og fyrrverandi starfsmanna seljanda um trúnaðarskyldur, hugverkaréttindi og samkeppnishömlur. Verði ekki talið að lögum heimilt að framselja réttinn til að framfylgja og fullnusta þessi ákvæði, skuldbindur seljandi sig til að veita kaupanda sanngjarna aðstoð við að tryggja, að kaupandi fái einn notið þeirra réttinda, sem framseld eru með samningi þessum, enda beri kaupandi allan kostnað sem af slíkri aðstoð kann að hljótast, þar með talið lögfræðikostnað seljanda. ... Ískerfi hf. er enn til sem fyrirtæki, en framleiðir ekki lengur ísþykknivélar. Eftir starfslok stefndu hjá Ískerfum ehf. hófu þeir eigin hönnun og þróun á ísstrokkum, sem þeir létu framleiða erlendis og seldu síðan. Kveða þeir þá ísstrokka, sem þeir hafi þróað og selji, vera mun þróaðri en þá 16 ísstrokkar og ískrapavélar, sem séu á markaðnum í dag, m.a. þeir ísstrokkar, sem stefnandi framleiði og selji í sínum vélum. Hafi stefndu þróað nýja gerð af strokki, sem búi yfir eiginleikum, sem aðrir strokkar hafi ekki, meðal annars ísstrokkar stefnanda. Þeir ísstrokkar, sem stefndu selji, komi í fjórum mismunandi stærðum, geti notað 50% minna salt og henti því mun víðar en aðrir ísstrokkar, m.a. ísstrokkar stefnanda. Sú vara, sem stefndu selji, sé því ekki sama varan og stefnandi framleiði. Svokallaðir ísstrokkar, sem hér um ræði, séu vélhlutir, sem tengist kælikerfi. Uppbygging allra ísstrokka, sem framleiddir séu í heiminum, sé hin sama. Þetta séu rörlaga strokkar, þar sem ytra rör og innra rör séu soðin saman á endum. Á milli röranna streymi kælimiðillinn og kæli rörin. Eftir miðju innra rörinu sé komið fyrir öxli, sem drifinn sé af mótor með reim eða gír. Á öxlinum sér komið fyrir sköfubúnaði, sem skafi stöðugt innra byrði rörsins. Í innra rörinu streymi saltvatn eða sjór, sem frjósi vegna áhrifa kælingarinnar. Sköfubúnaðurinn verki þannig, að saltvatnið eða sjórinn, frjósi aldrei fastur innan á vegg rörsins, heldur myndist mjúkur krapaís. Þessi aðferð hafi fyrst verið notuð með saltlausn árið 1927 í USA. Helztu önnur not fyrir þessa aðferð hafi verið til þess að búa til rjómaís í ísbúðum, og hafi hún verið notuð í áratugi á Íslandi. Stefndu kveðast enga hugmynd hafa haft um einstök ákvæði í samningi Ískerfa hf. og Optimar Ísland ehf., svo sem ákvæði um einhvers konar framsal Ískerfa til Optimar Ísland ehf. á starfsskyldum þeirra eða trúnaðarskyldum, fyrr en lögmaður stefnanda hafi sent lögmanni stefndu þær upplýsingar á tölvupósti í september 2004. Lögmaður stefndu hafi óskað eftir að fá ljósrit samningsins í hendur, en hafi ítrekað verið neitað um það. Það var ekki fyrr en gögn voru lögð fram við lögbannsbeiðnina að stefndu fengu eintak af samningi þessum, og hafi þeim þá fyrst verið ljóst, að Ískerfi ehf. hefði framselt Optimar Ísland ehf. trúnaðarskyldur þeirra gagnvart Ískerfum ehf. Hvorki stefnanda né Ískerfum hafi þótt ástæða til þess að tilkynna stefndu um þetta ákvæði, þrátt fyrir það, að stefndu hafi birt tilkynningu í Einkaleyfatíðindum þann 20. janúar 2004 um, að þeir væru að sækja um einkaleyfi á „Tæki og búnaður til framleiðslu á fljótandi ís“ umsókn nr. 7082. Stefnandi kveðst fyrir nokkru hafa fengið í hendurnar kynningarefni, merkt „Thick Ice ltd.,“ þar sem finna megi netföng beggja stefndu. Í þessu kynningarefni gefi að finna lýsingar á búnaði til gerðar krapíss með vélum, sem nefndar séu „Thick Ice Generators“ í fjórum útgáfum eða stærðum T1 T4. Hafi stefnandi einnig undir höndum tölvupóst, sem sendur hafi verið þann 12. desember 2003 til fyrirtækisins York International B.V. í Hollandi. Skrifi báðir stefndu undir tölvupóstana og í þeim komi fram, að stefndu séu að vinna fyrir fyrirtækið Mode Inc. við sölu á ísstrokkum. Stefnandi kveður York International B.V. vera hluta af York Refrigeration samsteypunni, sem sé einn af stærstu framleiðendum kæli- og frystibúnaðar í heiminum. York International B.V. og stefnandi hafi gert með sér framleiðslusamning, þar sem stefnandi framleiði ísþykknivélar, sem York selji með sameiginlegu merki beggja félaganna til notenda. Í tölvupóstinum til York frá 12. desember 2003 sé m.a. að finna lýsingar stefndu á ísstrokkum sínum svo og staðfestingu á því, að stefndu hafi sannanlega framleitt ísstrokka. Í hinum fyrri tölvupósti, sem sendur hafi verið sama dag, sé rakin sú reynsla, sem stefndu hafi haft af gerð ísvéla, og hvernig rekstri Ískerfa hf. hafi verið snúið við með þeirra hjálp. Þar sé að finna í smáatriðum frásögn af viðskiptaleyndarmálum Ískerfa hf., hverjir hefðu verið helztu gallar ísvélanna, sem Ískerfi hf. framleiddu, og hvernig stefndu hafi núna, með áframhaldandi þróun, komið í veg fyrir þessi vandamál. Þá sé einnig í bréfinu að finna samanburð á ísvélum stefnanda og stefndu. Þá segi að auki, að hönnun og einkaleyfi á ísvél Mode Inc. sé eign stofnenda fyrirtækisins, en ísvélin sé hönnuð með því að nýta sér þá þekkingu, sem stefndu hafi til að hanna og vinna með notendum ísvéla og með því að laga þá galla, sem verið hafi í eldri hönnun. Sé þetta sannarlega þriðja kynslóð ísvéla. Stefnandi hafi einnig fengið afrit af tölvupósti stefnda til útibús York í Chile, er sendur hafi verið þann 1. apríl 2004, og þar komi einnig skýrt fram, að stefndu séu að nýta sér þekkingu sína frá Ískerfum hf. í núverandi framleiðslu sinni, og að þeir hafi gert það síðan stefnandi keypti rekstur Ískerfa hf. A&P Árnason ehf., sé fyrirtæki, sem sérhæfi sig í ráðgjöf í verndun hugverkaréttinda með áherzlu á einkaleyfi. Hafi það fyrirtæki, að beiðni stefnanda, unnið álit um sambærileika þeirra véla, sem stefnandi og stefndu bjóði til sölu. Styðji álit ráðgjafafyrirtækisins það, sem haldið hafi verið fram, að stefndu hafi verið og séu að nýta sér trúnaðarupplýsingar og atvinnuleyndarmál Ískerfa hf. við framleiðslu og sölu á ísstrokkum. Stefndu hafi, samkvæmt ELS tíðindum frá 20. janúar 2004, verið tilgreindir uppfinningamenn í umsókn um einkaleyfi, sem beri heitið „Tæki og búnaður til framleiðslu á fljótandi ís“ í nafni Jarteikna ehf., en umsóknin hafi verið lögð inn hjá Einkaleyfastofu þann 16. desember 2003. Efni umsóknarinnar sé enn óbirt. Séu stefndu að sækja um einkaleyfi fyrir vél, sem sé sambærileg „Thick Ice Generator“ vélinni, sé enn um að ræða óheimila hagnýtingu trúnaðarupplýsinga frá fyrri störfum stefndu. Stefnandi hafi skorað á stefndu að hætta þegar að nýta sér trúnaðarupplýsingar til framleiðslu og sölu á ísstrokkum og/eða ísvélum, sambærilegum þeim, sem stefnandi framleiði, með bréfum, dags. 17. september 2004. Á það hafi stefndu ekki fallizt, og því hafi stefnandi ekki haft önnur ráð en að fara fram á lögbann, sem nú sé krafizt staðfestingar á. Stefnandi kveður þær ísþykknivélar, sem hann nú framleiði og selji, vera með ísstrokkum, sem í grundvallaratriðum séu byggðir á þeim aðferðum og tækni, sem stefnandi hafi keypt af Ískerfum hf. í áðurnefndum kaupsamningi. Þar sem allur rekstur Ískerfa hf. myndi verða stefnanda lítils virði við kaupin, ef ekki hefði verið tryggt, að fyrrum starfsmenn Ískerfa hf. myndu halda þann trúnað við Ískerfi hf., sem þeir hefðu undirgengizt í ráðningarsamningum sínum, og hagnýta sér ekki sjálfir þau atvinnuleyndarmál, og önnur tilgreind atriði, sem þeir hefðu fengið upplýsingar um í starfi sínu (t.d. formúlur, lýsingar, uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar), hafi verið um það samið í kaupsamningi Ískerfa hf. og stefnanda, að stefnandi gæti fullnustað þau ákvæði ráðningarsamninga starfsmanna Ískerfa hf., sem lytu að trúnaði og samkeppnishömlum. Snýst ágreiningur aðila um meint trúnaðarbrot stefndu. Málið var upphaflega flutt um frávísunarkröfu stefndu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 15.04. 2005, var málinu vísað frá dómi. Sá úrskurður var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar, dags. 11. maí 2005. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 16. marz 2006, voru stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Sá dómur var ómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar með dómi Hæstaréttar hinn 14. desember 2006, og málinu vísað heim í hérað á ný til löglegrar meðferðar. Einnig var lagt fyrir dómara að kveðja til sérfróða meðdómendur. Upphaflegar dómkröfur stefnanda í málinu voru um staðfestingu lögbanns frá 4. janúar 2005 auk þeirrar kröfu, sem nú er aðalkrafa í málinu. Upphaflegar dómkröfur stefndu voru einungis um, að synjað væri staðfestingar lögbannsins. Lögbannið féll niður undir meðferð málsins. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að stefndu séu, samkvæmt skýrum ákvæðum í ráðningarsamningi við Ískerfi hf., bundnir af því, eftir ráðningartíma sinn, að nýta sér ekki trúnaðarupplýsingar, er varði atvinnuleyndarmál Ískerfa hf., sem og formúlur, lýsingar, uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar, sem stefndu hafi verið trúað fyrir í störfum sínum. Einnig hafi verið sérstaklega tilgreint í ráðningarsamningum stefndu, að þessi trúnaðarskylda næði til aðferða, tækni, verklags, vinnuferla o.fl. Með kaupum á rekstri Ískerfa hf. hafi stefnandi tekið við þeim réttindum Ískerfa, sem varði trúnaðarskyldur, hugverkaréttindi og samkeppnishömlur starfsmanna þeirra, sbr. fyrrnefnd ákvæði kaupsamningsins. Ráðningarsamningar stefndu séu byggðir upp með eftirfarandi hætti: Annars vegar séu stefndu bundnir þagnarskyldu og trúnaði um viðskipta- og/eða atvinnuleyndarmál vinnuveitanda síns, og óheimilt sé að veita þriðja aðila eða hagnýta sér þær með einum eða öðrum hætti í næstu þrjú ár, eftir að störfum fyrir vinnuveitanda ljúki. Hins vegar séu stefndu bundnir ævarandi þagnarskyldu og trúnaði um formúlur, lýsingar, skilgreiningar, uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar, sem þeir hafi komizt yfir í starfi fyrir vinnuveitanda sinn, og sé þeim óheimilt að hagnýta sér eða gera þriðja aðila kleift að hagnýta sér slíkar upplýsingar með einum eða öðrum hætti. Hvað þennan þátt varði, komi fram í ráðningarsamningum við stefndu, að hin ævarandi þagnarskylda og trúnaður gildi ekki um vitneskju, sem hafi verið almannaeign þegar hún var birt, og vitneskju, sem verði almannaeign með birtingu, án þess að stríði gegn ákvæðum ráðningarsamningsins. Stefnandi kveði, með hliðsjón af þeim gögnum, sem lögð hafi verið fram við þingfestingu máls þessa, ljóst, að stefndu hafi framleitt og a.m.k. reynt að selja ísstrokka, sem þeir hafa nefnt „Thick Ice Generator“ í fjórum útgáfum eða stærðum T1T4. Séu ísstrokkar þessir í öllum grundvallaratriðum sambærilegir ísstrokkum þeim, sem þeirra fyrrum vinnuveitandi hafi framleitt, og nú stefnandi, eftir að hann yfirtók framleiðsluna. Það sé tæknilega ómögulegt, að stefndu hafi þróað ísstrokka á jafn örskömmum tíma og raun beri vitni, án þess að hagnýta sér atvinnuleyndarmál og/eða formúlur, lýsingar, uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar þekkingu, sem þeir hafi öðlazt í störfum sínum fyrir Ískerfi hf. Í þessu sambandi eigi í fyrsta lagi að hafa í huga, að samkvæmt upplýsingum stefnanda, hafi stefndu haft takmarkaða sérþekkingu á kæli- og frystigeiranum, áður en þeir hófu störf hjá Ískerfum hf. Þá hafi þeir í námi sínu ekki lagt áherzlu á þennan afmarkaða og sérhæfða geira vélaverkfræði. Í öðru lagi hafi Ískerfi hf., og Brunnar hf. þar áður, eytt hundruðum milljóna í þróunarkostnað og verið með mikla þróunarstarfsemi í fjölda ára til að komast á það stig að framleiða þær vélar, sem stefnandi framleiði í dag og selji. Í þriðja lagi sé framleiðsla ísþykknivéla og ísstrokka svo sérhæfð, að ekki séu nema örfá fyrirtæki í öllum heiminum, sem framleiði ísstrokka og ísþykknivélar, og lítil ástæða væri fyrir stefnanda að framleiða og selja vélar sínar, ef hann hefði ekki eitthvað sérstakt fram að færa, sem ekki væri á allra færi og vitorði. Í fjórða lagi kveðist stefndu sjálfir hafa endurbætt framleiðslu stefnanda og vera nú með mun betri vöru, eða svo kallaða „þriðju kynslóð“ af ísvélum. Það hljóti því að vera augljóst, að enginn geti á svo skömmum tíma endurbætt vélar stefnanda, nema því aðeins að hafa haft yfir að ráða víðtækum upplýsingum um virkni og eiginleika véla stefnanda. Yfir slíkum upplýsingum hafi stefndu haft að ráða, og hafi trúnaðarákvæðum í ráðningarsamningum verið ætlað að ná yfir þær upplýsingar. Í ráðningarsamningum stefndu sé tekið fram, að ævarandi þagnarskylda og trúnaður gildi um formúlur, lýsingar, skilgreiningar, uppskriftir, uppdrætti, líkön og þess háttar, sem stefndu hafi komizt yfir í starfi sínu fyrir Ístækni hf., og að stefndu sé óheimilt að nýta sér slíkar upplýsingar. Séu uppdrættir að ísvélum aðgengilegir almenningi í gegnum einkaleyfaumsóknir og einkaleyfi, sem birt hafi verið, verði slíkir uppdrættir hins vegar ekki almenningseign, þrátt fyrir slíka birtingu. Hvað sem öðru líði, sé stefndu óheimilt að hagnýta atvinnuleyndarmál stefnanda í þrjú ár frá starfslokum. Á ákvæðum 27. gr. samkeppnislaga sjáist, að löggjafinn hafi séð sérstaka þörf á að lögbinda fortakslaust þær kvaðir, sem stefnandi vilji nú fá framfylgt, enda myndu ákveðnir þættir atvinnulífsins, sambærilegir þeim, sem stefnandi tilheyri, „standa berskjaldaðir fyrir fyrrum starfsmönnum og samkeppnisaðilum að stela öllu verðmæti fyrirtækisins á einu bretti“ (sic í stefnu). Ákvæði ráðningarsamninga stefndu séu byggð upp með sambærilegum hætti og ákvæði 2. og 3. mgr. 27. gr. samkeppnislaga. Þannig sé þeim ætlað að koma á skýru réttarsambandi vinnuveitanda og starfsmanns og markmið þeirra að verja lögmæta hagsmuni vinnuveitanda. Hafi stefndu enga ástæðu haft til að ætla, að þeir væru óbundnir af þessum ákvæðum ráðningarsamninganna, enda kveði þau skýrt á um, að gildistími þeirra sé óbundinn gildistíma ráðningarsamningsins að öðru leyti. Verði því að telja, að jafnframt því að fara í bága við skýr ákvæði ráðningarsamnings, séu stefndu að brjóta gegn ákvæðum 27. gr. samkeppnislaga. Í bréfi lögmanns stefndu til lögmanns stefnanda, dags. 28. september 2004, komi fram, að starfslok stefndu hjá Ískerfum hf. hafi verið með þeim hætti, að þeir séu óbundnir af samkeppnisákvæðum ráðningarsamninganna með vísan til 2. mgr. 37. gr. samningalaga nr. 7/1936, og að sá tími sé liðinn, sem stefndu hafi skuldbundið sig til að vinna ekki hjá samkeppnisaðilum Ískerfa hf. Þá segi þar einnig, að sú yfirfærsla á ákvæðum ráðningarsamninga stefndu frá Ískerfum hf. til stefnanda standist ekki lög og sé óskuldbindandi fyrir gerðarþola. Varðandi þessi atriði bendi stefnandi á, að í samningi stefnanda og Ískerfa hf. hafi eingöngu verið framselt vald til að fullnusta tiltekin ákvæði ráðningarsamninganna, en ekki ráðningarsamningarnir sem slíkir. Ekkert í lögum takmarki heimild Ískerfa hf. til slíks framsals. Aðstöðunni verði ekki jafnað við framsal á samningi um störf launþega í þágu vinnuveitanda, enda sé þessum ákvæðum eingöngu ætlað að gilda eftir starfslok stefndu, þ.e.a.s. þegar hinu persónubundna sambandi vinnuveitanda og starfsmanns sé lokið. Breyti það engu fyrir stefndu, hver fullnusti þessi ákvæði, stefnandi eða Ískerfi hf. Þessi ákvæði ráðningarsamninganna setji stefndu engar sérstakar skyldur á herðar aðrar en athafnaleysi eftir starfslok. Ákvæði ráðningarsamninganna séu fortakslaus, hvað varði trúnaðarskyldu stefndu og hagnýtingu trúnaðarupplýsinga eftir starfslok, og skipti í því sambandi ekki máli, hvernig starfslokum stefndu hafi verið háttað. Eigi ákvæði 2. mgr. 37. gr. samningalaga nr. 7/1936, ekki við í máli þessu, enda eigi sú grein einungis við um samkeppnishömlur launþega, en ekki trúnaðarskyldur. Hvað sem framsali réttindanna líði, gildi hið fortakslausa ákvæði 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 um háttsemi stefndu, hvernig sem starfslokum sé háttað. Tjón stefnanda verði aldrei bætt nema að mjög litlum hluta með skaðabótum eða refsingum. Stefnandi hafi því átt þann kost einan að krefjast staðfestingar á lögbanni til að verja þá hagsmuni, sem ekki verði varðir á annan hátt. Fyrir stefnanda séu í húfi ríkir samkeppnishagsmunir, en á þeim markaði, sem hann starfi, ríki hörð og óvægin samkeppni. Þessir samkeppnishagsmunir verði ekki verðlagðir. Þeir verði heldur ekki bættir eftir reglum skaðabótaréttar. Auk þessa yrði mjög örðugt fyrir stefnanda að færa sönnur á og færa fram nákvæmar tölur til stuðning fjárhagslegu tjóni sínu í skaðabótamáli. Með hliðsjón af ofangreindu telur stefnandi sýnt, að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um lögbann hafi verið fullnægt. Stefnandi styður kröfur sínar við ákvæði framangreindra ráðningarsamninga, ólögfestar reglur um skuldbindingargildi samninga og 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Málsástæður stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi engan lögvarinn rétt átt til lögbanns, hvorki á grundvelli ráðningarsamnings stefndu við Ískerfi ehf., né á grundvelli 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Þegar af þeirri ástæðu, að ekkert ráðningarsamband eða réttarsamband sé á milli stefndu og stefnanda, sé um aðildarskort að ræða, og beri að sýkna stefndu af öllum kröfum með vísan til 2. mgr. 16. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Þótt dómari kæmist að þeirri niðurstöðu, að Ískerfum ehf. hefði verið heimilt að framselja einhver ákvæði úr ráðningarsamningum stefndu við þá, séu stefndu óbundnir af slíku framsali þegar af þeirri ástæðu, að þeim hafi verið vikið úr starfi, sbr. 2. mgr. 37. gr. samningalaga nr. 7/1936. Jafnvel þótt aðild stefnanda að málinu væri viðurkennd, hafi stefndu ekki aðhafzt neitt það, sem þeim hafi ekki verið heimilt á grundvelli ráðningarsamnings þeirra við Ískerfi eða ákvæða samkeppnislaga, þar sem allar þær upplýsingar, sem þurfi til að framleiða þá vöru, sem stefndu sé gefið að sök, séu almannaeign. Sérstök athygli sé vakin á því, að stefnandi sé ekki rétthafi neinna einkaleyfa á Íslandi eða í Evrópu varðandi framleiðslu á ísstrokkum, og krafa hans sé því ekki byggð á reglum einkaleyfaréttarins, heldur einungis ráðningarsamningum á dskj. nr. 4 og 5 og kaupsamningi á dskj. nr. 6. Um réttarsamband stefnanda og stefndu Stefnandi byggi upphaflega kröfu sína um lögbann á því, að stefndu séu samkvæmt skýru ákvæði í ráðningarsamningi við Ískerfi hf., svo og samkvæmt 2. mgr. 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, bundnir af því eftir ráðningartíma sinn að nýta sér ekki trúnaðarupplýsingar, er varði atvinnuleyndarmál Ískerfa hf. Stefnandi í þessu máli sé Optimar Ísland ehf., fyrirtæki, sem hafi keypt tilteknar eignir Ískerfa hf. samkvæmt samningi aðila, dags. 30. maí 2003, sbr. dskj. nr. 6. Á þeim tíma hafi stefndu þegar látið af störfum hjá Ískerfum hf. Þeir hafi því aldrei verið starfsmenn stefnanda og hafi engum skyldum haft að gegna við hann. Ákvæðið í gr. 8.2 í kaupsamningi aðila á dskj. nr. 6 sé ekki skýrara en svo, að þar sé að finna fyrirvara, ef svo skyldi fara, að framsal réttarins reyndist ólögmætt. Trúnaðarskyldur milli starfsmanna og atvinnurekenda séu ekki framseljanlegar samkvæmt íslenzkum vinnurétti. Ráðningarsamband starfsmanns og atvinnurekanda sé persónubundið samband, sem verði ekki framselt, hvorki að hluta til né í heild sinni, nema með samþykki aðila. Eina undanþágan hér frá sé ákvæði laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum nr. 77/1993, en þau ákvæði eigi ekki við hér, þegar af þeirri ástæðu, að stefndu hafi ekki flutzt yfir til stefnanda, þegar hann keypti tiltekna framleiðsluþætti af Ískerfum hf. Vísist um þetta m.a. til dómaframkvæmdar og ummæla Viðars Más Matthíassonar í grein í Úlfljóti, 2. tbl. 2000, kafla. 4.2.6. Aðilum virðist hafa verið ljós þessi annmarki á heimild til framsals á trúnaðarskyldum, þegar kaupsamningur þessi var gerður, þar sem fyrirvari sé gerður um lögmæti framsals á trúnaðarskyldum, hugverkarétti og samkeppnishömlum. Ella hefði engin þörf verið á því að setja þennan fyrirvara í samninginn. Þegar af þeirri ástæðu, að gerðarbeiðandi sé ekki aðili að ráðningarsamningi gerðarþola við Ískerfi hf., hafi hann ekki átt lögvarinn rétt til þess, að lögbann verði lagt á störf þeirra. Hinn lögvarði réttur, sé hann til staðar, sé í hendi fyrri atvinnurekanda, en ekki þess aðila, sem hann, einhliða og án þess að greina fyrrum starfsmönnum frá, framselji þennan rétt til. Hér vísist enn fremur til ummæla Mogens Koktvedgaard um „kontraktsrelationens loyalitetsforpligtelser“ í Lærebog í konkurrenceret, útg. í Kaupmannahöfn 2003, bls. 358. Um bann við samkeppni Þótt dómari kæmist að þeirri niðurstöðu, að Ískerfum ehf. hefði verið heimilt að framselja einhver ákvæði úr ráðningarsamningum stefndu við þá, séu stefndu óbundnir af slíku framsali þegar af þeirri ástæðu, að þeim hafi verið vikið úr starfi, sbr. 2. mgr. 37. gr. samningalaga nr. 7/1936, en þar sé tekið fram, að ákvæði um bann við samkeppni eftir starfslok falli niður, sé starfsmanni sagt upp stöðunni. Þessi grein fjalli um samkeppnisákvæði, en öll þau ákvæði í ráðningarsamningum, sem um sé deilt, séu samkeppnisákvæði. Þau séu til þess gerð að tryggja samkeppnisstöðu atvinnurekandans með einum eða öðrum hætti. Því sé mótmælt, sem fram komi í stefnu, að ákvæði 37. gr. samningalaga eigi ekki við um trúnaðarskyldur. Stefndu hafi ekki brotið trúnaðarskyldur gagnvart Ískerfi hf., hvorki samkvæmt ákvæði ráðningarsamnings þeirra né samkeppnislaga. Jafnvel þótt dómari kæmist að þeirri niðurstöðu, að stefnandi geti verið aðili að lögbannsmáli gagnvart stefndu, þrátt fyrir að ráðningarsamband hafi ekki verið til staðar, hafi stefndu ekki brotið trúnaðarskyldur gagnvart Ískerfum hf., hvorki samkvæmt ákvæði ráðningarsamnings né samkeppnislaga. Í stefnu komi hvergi fram, í hverju brot stefndu eigi að vera fólgin; hvað það sé, sem þeim sé nákvæmlega gefið að sök eða hvaða atvinnuleyndarmál það séu, sem stefndu noti. Þar komi ekki heldur fram, hvað talizt geti atvinnuleyndarmál í fyrirtækinu, hvaða uppskriftir, þekking, leyndarmál eða annað, sem ekki sé almenn þekking eða hluti af þekkingu vélaverkfræðinga. Þess sé jafnframt getið í stefnu, að ísstrokkar stefndu séu „í grundavallaratriðum byggðir á þeim aðferðum og tækni, sem stefnandi keypti af Ískerfum hf.“ Allir þeir tugir ísstrokka og véla, sem séu á markaðnum í dag, byggi á sama grundvallareinkaleyfinu frá 1927 og fleirum, sem fylgt hafi í kjölfarið (USP 1,641,429 og USP 2,259,841 og US 3,328,927 o.fl. í dskj. 30). Hér sé því ekki um sérstakt atvinnuleyndarmál að ræða. Nákvæm lýsing á þeim strokkum, sem Optimar Ísland ehf. framleiði, hafi því legið fyrir í einkaleyfagagnagrunnum á internetinu síðan 1997, sbr. fylgiskjal nr. 26 og sé þar enn, ásamt öllum öðrum gögnum. Jafnframt séu eldri og nýrri einkaleyfi og umsóknir í þessum gagnagrunnum, og séu þau m.a. í fylgiskjali nr. 30. Þar séu nákvæmar upplýsingar um allt, sem snúi að þróun og smíði krapastrokka og véla, nákvæmir uppdrættir, lýsingar og allar forsendur. Í einkaleyfum séu jafnframt teikningar af heilum vélum, efnisval, vikmál, yfirborðsáferð, framleiðslutækni og margt fleira. Þar sem þessar upplýsingar séu almannaeign, hafi verið leikur einn fyrir hvaða fagmann, sem sé, að smíða eftirlíkingu af vél Optimar, án þess að brjóta nokkur lög. Stefndu hefðu hæglega, og án þess að brjóta ráðningarsamning sinn eða 27. gr. samkeppnislaga, getað smíðað strokk, byggðan á þeim upplýsingum, sem fyrir liggi í einkaleyfisumsókninni. Stefndu hafi kosið að gera það ekki, heldur að þróa nýja gerð af strokki, sem hafi búið yfir eiginleikum, sem aðrir strokkar hafi ekki. Þar sem allar upplýsingar um ísstrokk Optimar séu opinberar í einkaleyfagagnagrunnum, sé með þessu verið að banna stefndu að útfæra eftir einkaleyfi, vegna þess að þeir hafi einhvern tímann unnið hjá Ískerfum. Opinberar lýsingar liggja fyrir um útfærslu ísstrokks Í ráðningasamningunum sé fyrirvari um, hvað teljist trúnaðarupplýsingar, atvinnuleyndarmál, verkþekking o.s.frv. og jafnframt lýst nákvæmlega (gr. 6.3), hvaða gögn megi ekki hafa með sér úr fyrirtækinu og á hvaða formi þau séu. Í greinargerð með lögum um einkaleyfi nr. 17/1991 segi svo um 2. málslið, gr. 8: Hér eru nánari ákvæði um helstu efnisþætti umsókna, en þeir eru: Lýsing uppfinningar ásamt teikningum, ef þörf krefur, og einkaleyfiskröfur. Gögn, þar sem þessi atriði koma fram teljast grunngögn umsóknar. Fyrst er tekið fram að einkaleyfisumsókn skuli hafa að geyma lýsingu á uppfinningunni. Hún skal vera svo skýr að fagmaður geti á grundvelli hennar útfært uppfinninguna. Með fagmanni er átt við einstakling sem hefur til að bera staðgóða þekkingu eða sérmenntun á viðkomandi sviði. Krafa um lýsingu á uppfinningu er byggð á svonefndu opinberunarsjónarmiði sem er eitt af grundvallaratriðum einkaleyfaréttarins: Ríkið veitir aðila einkarétt til að hagnýta uppfinninguna í ákveðinn tíma gegn því að henni sé lýst svo skilmerkilega að hún stuðli að tækniframförum. Stefndu hafi fengið virta fagmenn á sínu sviði til að fara yfir nokkrar lýsingar og einkaleyfisumsóknir og skoða, hvort þessar lýsingar væru nægjanlega nákvæmar til þess að fagmaður gæti útfært hugmyndirnar. Í svörum þeirra, sbr. dskj. nr. 22-25, komi m.a. skýrt fram, að í einkaleyfunum sé svo nákvæmlega lýst uppbyggingu, hönnun og kröfum fyrir ísstrokka, að auðvelt sé fyrir fagmenn að byggja á þeim upplýsingum við fullnaðarútfærslu ísstrokka á nokkrum mánuðum. Til sönnunar þess, að slík lýsing sé almenningi til hagnýtingar, vísist í amerískt einkaleyfi forvera Ískerfa nr. 5.383.342 og einkaleyfisumsókn forvera Ískerfa nr. 94 307 733.9-2301, sem hafnað hafi verið í Evrópu í ágúst 2000, sbr. dskj. nr. 26 og 27. Þrátt fyrir höfnunina, sé umsóknin með öllum lýsingum aðgengileg öllum almenningi, hvar sem sé í heiminum. Til frekari sönnunar á því, að umrædd þekking og lýsing sé almenn, sé sérstaklega bent á niðurstöðu Evrópsku einkaleyfastofunnar, dskj. 28, liður 3), þegar hún hafi hafnað því, að þekkingin, (know how), sem sett hafi verið fram í einkaleyfi forvera Ískerfa fyrir þessa strokka í Evrópu, væri ný. Hún hafi talið nýnæmi strokksins og aðferðanna, sem tengdust honum, vera þekkta tækni, sem hefði oft verið notuð fyrr við framleiðslu ískrapastrokka. Stefndu vísi sérstaklega til kröfu 20 í umræddu einkaleyfi. Þessari einkaleyfiskröfu, ásamt flestum öðrum, sé hafnað. Ástæða höfnunarinnar (dskj. nr. 28 frá EPO) hafi verið eftirfarandi: 1) „strokkurinn byggði á sömu þekktu tækni og fjölmargir aðrir strokkar“. 2) „uppfinningin var ljós hverjum meðalfagmanni“ og hafði þá ekki til að bera lágmarkshugvit. Stefndu séu fagmenn á viðkomandi sviði Stefndi, Jónas G. Jónasson vélaverkfræðingur, sé menntaður rennismiður, og stefndi Þorsteinn sé vélaverkfræðingur BSc. og iðnaðarverkfræðingur MSc. Báðir hafi víðtæka reynslu úr atvinnulífinu, dskj. nr. 32 og 33. Atriði, sem talin séu upp í ráðningarsamningum, er varði verkþekkingu (know-how), uppskriftir, lýsingar, uppdrætti o.s.frv. Framleiðsluferli og verkþekking Ískerfa hafi byggt á hefðbundnum aðferðum vélsmiðja á Íslandi. Stefndu framleiði ekkert sjálfir. Þeir noti til þess undirverktaka víða um heim. Framleiðsluferli ísstrokka stefndu eigi því ekkert skylt við framleiðslu Ískerfa. Um brot á 27. gr. samkeppnislaga Krafa stefnanda sé m.a. byggð á því, að stefndu hafi brotið 27. gr. samkeppnislaga. Greinin sé um margt svipuð þeim ákvæðum, sem hafi verið í ráðningarsamningum stefndu og rakin séu að framan. Í greinargerð með 27. grein laganna segi svo m.a.: Almenn þekking og reynsla starfsmanns getur ekki fallið undir það að vera atvinnuleyndarmál. Til þess að svo sé þarf að liggja fyrir þekking sem er sérstaklega bundin við viðkomandi rekstur og skiptir máli fyrir starfsemina. Það verður að gera þær kröfur til þess að atvinnuleyndarmál njóti verndar samkvæmt greininni að krafa um leynd hafi verið látin í ljós af hálfu fyrirtækis eða það liggi í hlutarins eðli. Stefnandi hafi ekki bent á þekkingu innan Ískerfa, sem hafi verið sérstaklega bundin við viðkomandi rekstur og ekki þekkt annars staðar. Þegar hafi verið vikið að reynslu, menntun og þekkingu stefndu. Stefndu komi með mikla verkfræðiþekkingu og reynslu í Ískerfi. Hún verði aldrei aðskilin frá þeim og ekki heldur sú faglega reynsla, sem stefndu ávinni sér á hverjum vinnustað. Fyrirtækið Ískerfi hafi notið góðs af margra ára reynslu og þekkingu stefndu, þegar þeir hafi hafið störf. Engin þekking hafi verið til staðar, sem stefndu hafi ekki kynnzt í námi eða fyrri störfum. Í 10 gr. reglugerðar Framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 240/96 frá 31. janúar 1996, um beitingu 3. mgr. 85. gr. sáttmálans gagnvart tilteknum flokkum samninga um tæknilega yfirfærslu, segi m.a. um hugtakið „know-how“ eða verkkunnáttu: 1) „verkkunnátta: tæknileg þekking sem er leynileg, umtalsverð og auðkennd á viðeigandi hátt“ Stefnandi hafi ekki bent á, hvaða hluti verkkunnáttunnar sé leynilegur. Tæknileg útfærsla, kröfur til framleiðslu o.s.frv. liggi frammi með sannanlegum hætti, almenningi til hagnýtingar. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á, hvaða hluti af gildi hinnar meintu, leynilegu verkkunnáttu felist í forskoti á markaði. Engin gögn eða listar hafi verið lögð fram, sem sýni, hvaða verkkunnátta hafi verið keypt til Optimar. Um hagnýtingu uppdrátta, uppskrifta o.s.frv. Stefndu hafi ekki unnið að þróun ísstrokksins, sem notaður hafi verið í Ískerfum, og hafi því ekki öðlazt neina þekkingu eða reynslu þar, sem þeir hafi getað nýtt sér. Strokkurinn hafi verið notaður óbreyttur í Ískerfum eftir gjaldþrot forvera Ískerfa. Öll uppbygging seldra ísstrokka og reynsla notenda af þeim séu almennar upplýsingar. Stefndu og hverjum, sem sé, væri í lófa lagið að útvega sér notaðan Optimarstrokk til skoðunar. Upplýsingar um samanburð á ísstrokkum stefndu og stefnanda og annarra séu fengnar frá notendum. Þær geti ekki talizt til atvinnuleyndarmála. Ísstrokkar stefndu hafi aðra eiginleika og framleiðslugetu og geti, þegar af þeirri ástæðu, ekki verið sömu ísstrokkar og stefnandi framleiði, vegna þess að ísstrokkar stefndu þurfi minna saltmagn til að framleiða ískrapa, séu afkastameiri (T3 og T4), framleiði þykkari ís og séu framleiddir í fjórum stærðum. Stefnandi hafi ekki náð tökum á að framleiða nema eina stærð af strokki. Tilraunir forvera Ískerfa til framleiðslu á minni strokkum hafi mistekizt. Stefnandi bendi á, máli sínu til stuðnings, að stefndu hafi einnig nýtt sér þekkingu á kælingu fisks með ísþykkni. Stefnandi hafi hvorki sannað, að hann eigi hina ótilgreindu þekkingu á því að kæla fisk með ísþykkni, né sýnt fram á, hvernig hann hafi orðið eigandi og einkanotandi að slíkri þekkingu. Á netinu finnist mörg hundruð greinar um rannsóknir á notkun ísþykknis. Þá sé til einkaleyfi, sem sé gilt í Bandaríkjunum, um notkun ísþykknis við kælingu fisks. Slík þekking sé því almenn og teljist ekki til atvinnuleyndarmála. Flestar rannsóknir, sem séu unnar á þessu sviði í dag, séu birtar jafnóðum og öllum aðgengilegar. Ógildingarsjónarmið samningalaganna Séu hagsmunir stefndu og stefnanda bornir saman, sé annars vegar um atvinnu stefndu að ræða, lífsviðurværi þeirra og fjölskyldna þeirra, og hins vegar um óljós, ósönnuð og illa ígrunduð sjónarmið, tengd samkeppnisstöðu. Stefndu séu menntaðir véla- og iðnaðarverkfræðingar, með víðtæka reynslu úr vélaverkfræði, þróunarvinnu og markaðssetningu á nýjum vörum. Þeir hafi stofnað fyrirtæki, sem hafi hannað nýja kynslóð ísstrokka og fjármagnað það alfarið sjálfir af sínu eigin sparifé. Þeir hafi lagt meira en þrjú mannár samanlagt í verkefnið, sótt sýningar, kynnt vöruna víða um heim og selt hana með einstökum árangri. Hagsmunir þeirra séu því gríðarlega miklir og mun meiri en stefnanda, fyrirtækisins Optimar, sem hafi keypt rekstur fyrirtækis með vöru, sem hafi verið hönnuð fyrir 10 árum. Kaupverð Ískerfa hafi aldrei verið gefið upp og hagsmunir þeirra því óljósir. Það sé staðreynd, að forsvarsmenn stefnanda hafi haft fulla vitneskju um starfsemi stefndu strax þann 20. janúar 2004, þegar birtar hafi verið upplýsingar um einkaleyfisumsókn stefndu, og þegar stefnandi og stefndu hafi hitzt á alþjóðlegum vörusýningum á fyrri hluta ársins 2004. Hagsmunir stefnanda geti ekki verið svo bráðir, að réttlætt geti setningu lögbanns á starfsemi þessara tveggja manna, þar sem stefnandi sé í harðri samkeppni við yfir 20 önnur fyrirtæki á þessum markaði, sem öll séu margfalt stærri. Með lögbanni á gerðarþola séu eftirfarandi hagsmunir í húfi: 30 milljón króna persónuleg fjárfesting gerðarþola í vinnutíma og útlögðum peningum. 15 milljón króna pantanir, sem fyrir hafi legið í desember 2004, sem hefði þurft að afgreiða í janúar og febrúar. Gera megi ráð fyrir, að sala í janúar og febrúar hefði verið í samræmi við sölu síðasta mánaðar á undan, eða samtals 30 milljónir. Hugsanleg bótakrafa viðskiptavina vegna vanefnda gerðarþola vegna lögbannsins. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að stefndu hafi verið bundnir af ráðningarsamningi, og að þeir hafi ekki mátt nýta sér þær opinberu upplýsingar, sem liggi fyrir og hafi þar af leiðandi ekki mátt koma að hönnun ísstrokka með þeim hætti, sem þeir hafi gert, sé þess krafizt, með vísan til þess mikla munar, sem hafi verið á þeirra hagsmunum og hagsmunum stefnanda, að frá þeim ákvæðum sé vikið, sbr. 36. gr. l. nr. 7/1936 um samninga, umboð og ógilda löggerninga. Jafnframt sé vísað til 37. gr. samningalaga og þeirrar staðreyndar, að stefndu séu óbundnir af ákvæðum um trúnað eftir ráðningarslit þegar af þeirri ástæðu, hvernig staðið hafi verið að starfslokum þeirra, þar sem þeim hafi verið sagt upp starfi hjá Ískerfum ehf. Svo sem að framan sé sýnt, hafi skilyrði lögbanns ekki verið til staðar í þessu máli. Að öðru leyti en að framan greini sé byggt á almennum reglum samningaréttarins, um skuldbindindargildi samninga og um heimildarskort til framsals persónubundinna ráðningarsamninga, svo og ákvæðum samningalaga nr. 7/1936, m.a. 36. og 37. gr. laganna. Enn fremur sé vísað til 75. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um atvinnufrelsi. Varðandi kröfu til skaðabóta sé vísað til 42. gr. l. nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann. Um réttarfar að öðru leyti sé vísað í eml. nr. 91/1991. Um kröfu um málskostnað sé vísað til 91. gr., sbr. 130. gr. eml. nr. 91/1991. Í þinghaldi 12. janúar 2006 voru af hálfu stefndu lagðar fram ítarlegar, sundurliðaðar skaðabótakröfur til bráðabirgða, ásamt greinargerð um kröfurnar. Við fyrstu aðalmeðferð málsins féllu stefndu að svo stöddu frá skaðabótakröfu, sem upphaflega kom fram í greinargerð þeirra, en áskildu sér rétt til að höfða sérstakt skaðabótamál á hendur stefnanda þessa máls. Lögmaðurinn tók sérstaklega fram, að í kröfugerð stefndu um sýknu af lögbannskröfu stefnanda felist sú krafa, að þeim verði talið heimilt að framleiða og selja ísstrokka. Forsendur og niðurstaða Undir rekstri málsins var, að kröfu stefnanda, dómkvaddur matsmaður, Sighvatur Elefsen verkfræðingur, til að meta, að hvaða leyti ísstrokkar matsbeiðanda og matsþola séu sambærilegir og enn fremur, hversu líklegt sé, að matsþolar hafi þróað og framleitt ísstrokka sína, án þess að hagnýta sér m.a. viðskiptaleyndarmál eða hugverkaréttindi Ískerfa hf. Stefndu, Jónas Garðar Jónasson og Þorsteinn Ingi Víglundsson, eru sýknir af öllum kröfum stefnanda, Optimar Íslandi ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði hvorum stefndu um sig kr. 1.500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 358/2012
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Úrskurður héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði, á grundvelli a. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. maí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2012, þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaðar greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Maríu Magnúsdóttur héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur til hvors þeirra. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2012. Með beiðni, dagsettri 10. maí 2012, hefur B, kt. [...], óskað eftir því að sonur hennar, A, kt. og heimilisfang [...], verði sviptur sjálfræði á grundvelli a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild er vísað til a-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Varnaraðili andmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði synjað, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður lágmarkstími. Samkvæmt vottorði C geðlæknis, dagsettu 9. maí sl., er varnaraðili í geðrofsástandi og bendir margt til þess að hann sé haldinn geðklofasjúkdómi. Kemur fram að hann hafi miklar ranghugmyndir, sem stýri hegðun hans og sé hann því ekki fær um að hugsa um sig sjálfur. Hann hafi ekki sjúkdómsinnsæi og óski ekki eftir að njóta læknismeðferðar á geðdeild. Líklegt sé að sjúkdómseinkenni hafi varað í allt að eitt ár. Varnaraðili hafi verið lagður inn á bráðageðdeild fyrir þremur vikum og notið lyfjameðferðar þann tíma. Líðan hans hafi batnað örlítið, en lengri meðferð sé nauðsynleg. Án áframhaldandi læknismeðferðar stefni varnaraðili heilsu sinni í voða og spilli möguleikum á bata. Kemur fram í læknisvottorðinu að nauðsynlegt sé talið að sjálfræðissvipting vari í 6 mánuði til að ná tilætluðum árangri. C gaf skýrslu fyrir dóminum, staðfesti læknisvottorð sitt og áréttaði álit sitt sem þar kemur fram. Hún kvaðst telja hæfilegt að svipta varnaraðila sjálfræði í 6 mánuði og líklegt að hann geti náð góðum bata á þeim tíma. Niðurstaða Með staðfestu vottorði C geðlæknis, er sýnt fram á að varnaraðili er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum. Er fullnægt skilyrðum a-liðar 4. gr. lögræðislaga og verður varnaraðili sviptur sjáfræði svo að tryggja megi að hann njóti viðeigandi læknismeðferðar. Með hliðsjón af læknisvottorði og vætti C verður svipting sjálfræðis miðuð við 6 mánuði, sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist málskostnaður úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Maríu Magnúsdóttur hdl., og varnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hdl., 75.300 krónur til hvors um sig að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptur sjálfræði í 6 mánuði. Málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun talsmanns sóknaraðila, Maríu Magnúsdóttur hdl., og varnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hdl., 75.300 krónur til hvors um sig.
|
Mál nr. 371/1999
|
Banki Opinberir starfsmenn Vinnusamningur Uppsögn
|
E hafði starfað sem húsvörður hjá bankanum LÍ í nær tuttugu ár, þegar honum var sagt upp fyrirvaralaust. Ástæður uppsagnarinnar voru tilgreindar þær að E hefði gefið upp rangar fjárhæðir varðandi launagreiðslur til starfsmanns sem vann við ræstingar hjá LÍ, en umrædd upplýsingagjöf var ekki talin í verkahring E. Talið var að um uppsögn E ætti að fara eftir sérreglum kjarasamninga, sbr. lög nr. 34/1977 um kjarasamninga starfsmanna banka í eigu ríkisins. Hefði átt að segja E upp með sex mánaða fyrirvara og gefa honum kost á að tala máli sínu áður en lokaákvörðun um uppsögn væri tekin, nema hann hefði brotið starfsreglur bankans í verulegu atriði. Talið var að röng upplýsingagjöf E yrði ekki rakin til ásetnings til að blekkja í lögskiptum, heldur hefði verið um mistök að ræða. Þóttu mistök hans ekki réttlæta fyrirvaralausa uppsögn úr starfi og var þá jafnframt litið til langs starfsaldurs E hjá LÍ og þess að hann hafði aldrei verið áminntur vegna starfa sinna. Þá var talið ósannað að gætt hefði verið andmælaréttar við uppsögn E. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að LÍ bæri að greiða E bætur vegna ólögmætrar uppsagnar, en ekki var fallist á kröfu E um miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 20. september 1999. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 9. nóvember 1999. Gagnáfrýjandi gerir eftirfarandi kröfur: „A) Að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur aðallega að fjárhæð kr. 19.913.400,- með 0,65% ársvöxtum frá 1.11.1995 til 1.10.1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21.1.1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1.5.1997, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 16.5.1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags; til vara að fjárhæð kr. 3.172.639,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 446.854,- frá 1.12.1995 til 1.1.1996, af kr. 678.548,- frá þeim degi til 1.2.1996, af kr. 910.242,- frá þeim degi til 1.3.1996, af kr. 1.489.477,- frá þeim degi til 1.4.1996, af kr. 1.721.171,- frá þeim degi til 1.5.1996, af kr. 1.952.865,- frá þeim degi til 1.6.1996, af kr. 2.245.863,- frá þeim degi til 1.7. 1996, af kr. 2.477.557,- frá þeim degi til 1.8.1996, af kr. 2.709.251,- frá þeim degi til 1.9.1996, af kr. 2.940.945,- frá þeim degi til 1.10.1996, en af kr. 3.172.639,- frá þeim degi til greiðsludags; og til þrautavara að fjárhæð kr. 1.721.171.- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 446.854,- frá 1.12.1995 til 1.1.1996, af kr. 678.548,- frá þeim degi til 1.2.1996, af kr. 910.242,- frá þeim degi til 1.3.1996, af kr. 1.489.477,- frá þeim degi til 1.4.1996, en af kr. 1.721.171,- frá þeim degi til greiðsludags. B) Að aðaláfrýjandi verði í öllum framangreindum tilvikum dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda miskabætur að fjárhæð 500.000 kr. með 0,65% ársvöxtum frá 1.11.1995 til 1.10.1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21.1.1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1.5.1997, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 16.5.1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags.“ Loks krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt lögum nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands tók Landsbanki Íslands hf. við rekstri og starfsemi Landsbanka Íslands 1. janúar 1998. I. Gagnáfrýjandi krefur aðaláfrýjanda um bætur vegna ólögmætrar brottvikningar úr starfi. Aðila greinir jafnframt á um hvort gagnáfrýjandi hafi notið réttarstöðu opinberra starfsmanna. Gagnáfrýjandi hafði starfað við húsvörslu hjá Landsbanka Íslands, aðalbanka, frá 2. mars 1976 og sem yfirhúsvörður frá 1. janúar 1986 þegar honum var sagt upp fyrirvaralaust 26. október 1995 með því að honum var afhent uppsagnarbréf sem dagsett var deginum áður. Ástæður uppsagnarinnar voru tilgreindar þær að gagnáfrýjandi hefði í nafni Landsbanka Íslands gefið Vátryggingafélagi Íslands hf. upp rangar fjárhæðir varðandi launagreiðslur til konu sem vann í bankanum við ræstingar. Var talið að það hefði ekki verið í verkahring gagnáfrýjanda heldur starfsmannahalds bankans að gefa upplýsingar um launakjör starfsmanna. Kona þessi hafði lent í umferðarslysi í september 1993 og hafði gagnáfrýjandi verkstjórn yfir henni. Hafði hann undirritað tvær yfirlýsingar, 14. desember 1993 og 12. janúar 1995, til tryggingarfélagsins um launakjör hennar í bankanum og vinnutekjutap. Yfirlýsingar þessar hafði starfsstúlkan lagt fyrir hann til undirskriftar. II. Í lögum nr. 10/1928 um Landsbanka Íslands sagði í 1. gr. að bankinn væri sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins undir sérstakri stjórn. Samkvæmt 45. gr. laganna skyldi framkvæmdastjórn bankans ráða alla þá starfsmenn sem bankaráðinu væri eigi sérstaklega falið að ráða og segja þeim upp. Starfsmenn bankans skyldu að jafnaði ráðnir með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Þegar lögin voru endurútgefin með lögum nr. 33/1957 sem lög nr. 63/1957 var efnislega samhljóða ákvæði í 41. grein þeirra. Í 13. gr. laga nr. 11/1961 um Landsbanka Íslands sagði að bankaráð réði tiltekna forstöðumenn en alla aðra starfsmenn réði bankastjórnin og segði þeim upp. Um laun bankastjóra og annarra starfsmanna bankans svo og eftirlaun færi eftir ákvörðun bankaráðs. Með heimild í 44. gr. reglugerðar nr. 30/1962 um bankann voru þessar ákvarðanir teknar í svonefndum reglugerðum um störf og launakjör starfsmanna bankanna. Var þar meðal annars mælt fyrir um ýmis starfskjör bankamanna svo sem uppsagnarfrest. Efni þessara reglugerða og breytingar á þeim munu hafa orðið til í viðræðum bankanna og Sambands íslenskra bankamanna. Voru þessar reglugerðir gefnar út sameiginlega af öllum bankaráðum í landinu og gilti einu hvort þeir voru í eigu ríkisins eða ekki. Í þessum reglugerðum voru ákvæði um ráðningar og starfskjör bankamanna. Samningsréttur starfsmanna í þjónustu ríkisbankanna var fyrst formlega viðurkenndur með lögum nr. 34/1977 um kjarasamninga starfsmanna banka í eigu ríkisins og lögðust þá þessar ákvarðanir af. Engin breyting var gerð á lagaákvæðum um uppsagnarfrest bankastarfsmanna við gildistöku laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, heldur voru þau óbreytt í lögum nr. 63/1957. Í athugasemdum með frumvarpi því sem samþykkt var og varð að lögum nr. 11/1961 kemur ekki fram að ætlunin hafi verið að breyta ráðningarkjörum starfsmanna Landsbankans. Er ekki annað fram komið en að þeir hafi alltaf verið ráðnir með uppsagnarfresti. Hefur sú framkvæmd verið óslitin að minnsta kosti frá samþykkt laga nr. 11/1961 að mæla fyrir um starfskjör fyrst í launaákvörðunum bankaráða og síðar í kjarasamningum sem höfðu ákvæði um uppsagnarfrest. Í 1. gr. laga nr. 38/1954 sagði að ákvæði í lögum sem öðruvísi mæltu fyrir um einstaka flokka starfsmanna skyldu haldast. Af þessu ákvæði laganna og óslitinni framkvæmd um starfskjör bankastarfsmanna þykir leiða að ákvæði laga nr. 38/1954 hafi gilt nema öðruvísi væri mælt fyrir um í lögum og ákvörðunum bankaráðanna settum með heimild í lögum. Verður og í þessu sambandi að líta til þess að ríkisbankarnir sinntu atvinnurekstri í samkeppni við aðrar bankastofnanir en voru ekki hefðbundnar stjórnsýslustofnanir og starfsmenn þeirra bjuggu við launakjör, sem um margt voru frábrugðin því er tíðkaðist um aðra ríkisstarfsmenn. Starfsmenn Landsbanka Íslands hafa þannig verið ráðnir með uppsagnarfresti samkvæmt lögum eða reglum sem settar voru með heimild í lögum og um uppsögn þeirra og uppsagnarfrest giltu sérreglur. Verður að fallast á það með aðaláfrýjanda að um uppsögn gagnáfrýjanda fari að þessum sérreglum, sem nú eru í kjarasamningum, sbr. lög nr. 34/1977, en ekki liggur fyrir að skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við hann. Fram er komið að annar maður var ráðinn í starf gagnáfrýjanda og er ósannað að starf hans hafi verið lagt niður. Reynir því ekki á hvort ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 eigi við um gagnáfrýjanda. III. Um starf gagnáfrýjanda gilti kjarasamningur Sambands íslenskra bankamanna, sbr. 1. gr. laga nr. 34/1977. Átti samkvæmt þeim að ákveða laun og önnur starfskjör starfsmanna með kjarasamningum milli Sambands íslenskra bankamanna og sameiginlegrar nefndar sem bankaráð ríkisbankanna skipuðu. Samkvæmt grein 11.2.3 í gildandi kjarasamningi bar að segja áfrýjanda upp með sex mánaða fyrirvara. Þá átti samkvæmt grein 11.2.4 að gefa honum kost á að tala máli sínu áður en lokaákvörðun um uppsögn tæki gildi. Í grein 11.2.5 sagði að hefði starfsmaður brotið starfsreglur bankans í verulegu atriði, mætti víkja honum úr starfi fyrirvaralaust og félli launagreiðsla þá niður þegar í stað. Því er lýst í héraðsdómi að gagnáfrýjandi sýndi af sér óvarkárni þegar hann staðfesti umbeðnar yfirlýsingar sem honum voru fengnar til undirritunar og gerði það einn í nafni bankans. Hins vegar er ekki annað fram komið en að hann hafi vísað starfsstúlkunni til starfsmannahalds bankans um frekari upplýsingar. Fallast ber því á það með héraðsdómi að ekki hafi verið um ásetning að ræða hjá honum til að blekkja í lögskiptum, heldur bendi allt til þess að honum hafi orðið á mistök, þegar hann undirritaði yfirlýsingarnar. Mistök hans, þótt alvarleg væru, þykja ekki hafa réttlætt fyrirvaralausa uppsögn úr starfi. Er þá jafnframt til þess litið hversu lengi gagnáfrýjandi hafði starfað í þjónustu bankans og að hann hafði aldrei verið áminntur vegna starfa sinna. Ósannað er einnig að gætt hafi verið samningsbundins andmælaréttar hans. Ber að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að honum beri bætur vegna ólögmætrar uppsagnar, svo sem hann hefur krafist. Við bótaákvörðun ber að hafa hliðsjón af því að segja mátti gagnáfrýjanda upp með sex mánaða uppsagnarfresti, og líta verður til þeirra launakjara sem kröfugerð og gögn málsins gefa til kynna að hann hafi notið. Með þetta í huga teljast bætur hæfilega ákveðnar 2.000.000 krónur með vöxtum svo sem ákveðið er í dómsorði. Gagnáfrýjandi hefur auk kröfu fyrir fjárhagstjón uppi kröfu til miskabóta. Byggir hann á því að brottvikningin, ástæðan sem gefin var fyrir henni og eftirfarandi sakamálarannsókn, hafi valdið honum ærumissi. Meint brot gagnáfrýjanda var rannsakað af rannsóknarlögreglu ríkisins í kjölfar kæru Vátryggingafélags Íslands hf. á hendur honum án þess að það leiddi til ákæru. Ber aðaláfrýjandi ekki ábyrgð á þeim málarekstri. Þykja viðbrögð bankans við brotum gagnáfrýjanda á starfsreglum bankans ekki réttlæta sérstakar miskabætur. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar er ákveðið í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., greiði gagnáfrýjanda, Eggerti Konráðssyni, 2.000.000 krónur með 0,6% ársvöxtum frá 1. nóvember 1995 til 1. mars 1996, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október sama ár, með 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní sama ár, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. september sama ár, með 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. janúar 1998, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars sama ár, með 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí sama ár og með 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 16. maí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags, og samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 1999. I. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 19.913.400, með 0,65% ársvöxtum frá 01.11.1995 til 01.10.1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21.01.1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. s.á., með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 16.05.1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda, að fjárhæð kr. 3.172.639 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 446.854 frá 01.12.1995 til 01.01.1996, af kr. 678.548 frá þeim degi til 01.02. s.á., af kr. 910.242 frá þeim degi til 01.03. s.á., af kr. 1.489.477 frá þeim degi til 01.04. s.á., af kr. 1.721.171 frá þeim degi til 01.05. s.á., af kr. 1.952.865 frá þeim degi til 01.06. s.á., af kr. 2.245.863 frá þeim degi til 01.07. s.á., af kr. 2.477.557 frá þeim degi til 01.08. s.á., af kr. 2.709.251 frá þeim degi til 01.09. s.á., af kr. 2.940.945 frá þeim degi til 01.10. s.á., en af kr. 3.172.639 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 1.721.171, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 446.854 frá 01.12.1995 til 01.01.1996, af kr. 678.548 frá þeim degi til 01.02. s.á., af kr. 910.242 frá þeim degi til 01.03. s.á., af kr. 1.489.477 frá þeim degi til 01.04. s.á., en af kr. 1.721.171 frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilfellum krefst stefnandi miskabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 500.000, með 0,65% ársvöxtum frá 01.11.1995 til 01.10.1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21.01.1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. s.á., með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 16.05.1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, og við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. II. Málavextir: Stefnandi starfaði við húsvörzlu hjá Landsbanka Íslands, aðalbanka, frá 2. marz 1976 og sem yfirhúsvörður frá 1. janúar 1986. M.a. fólst í starfi hans verkstjórn við ræstingar í húsnæði aðalbankans. Hann gaf starfsmannasviði bankans upplýsingar í tilefni af ráðningu nýs fólks til ræstinga og hver væri vinnutími fólks, sem starfaði við ræstingar, þ.m.t. tímafjöldi vegna aukavinnu, en um starfsskyldur hans liggja ekki fyrir óumdeildar upplýsingar. Í september 1993 lenti einn þeirra starfsmanna, sem stefnandi hafði verkstjórn yfir, Guðrún Bjarnþórsdóttir, í umferðarslysi. Bar Vátryggingafélag Íslands hf. bótaábyrgð á tjóni hennar. Fór Guðrún þess á leit við stefnanda, að hann gæfi út yfirlýsingar um tekjur hennar hjá stefnda, vegna bótakröfu á hendur tryggingafélaginu. Undirritaði stefnandi af því tilefni tvær yfirlýsingar til tryggingafélagsins um launakjör Guðrúnar hjá bankanum og vinnutekjutap. Eru yfirlýsingarnar dagsettar 14. desember 1993 og 12. janúar 1995. Þann 26. október 1995 var stefnanda vikið fyrirvaralaust úr starfi og afhent uppsagnarbréf þar að lútandi, sem dagsett var þann 25. sama mánaðar. Ástæður brottvikningarinnar voru tilgreindar þær, að stefnandi hefði, f.h. Landsbanka Íslands, gefið Vátryggingafélagi Íslands upp rangar fjárhæðir varðandi launagreiðslur ræstingarkonu bankans. Það væri ekki í verkahring stefnanda að svara slíkum fyrirspurnum. Stefnandi var 61 árs, þegar honum var vikið frá störfum. Hann tók laun samkvæmt launaflokki 143, auk þess sem hann fékk 17% álag vegna starfsaldurs. Ágreiningur í máli þessu snýst um bótakröfu stefnanda vegna ólögmætrar brottvikningar úr starfi og hvort stefnandi hafi notið réttarstöðu opinberra starfsmanna skv. l. nr. 38/1954. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveður stjórnunarlega ábyrgð sína hafa verið umtalsverða, meðan hann starfaði í bankanum og vísar um starfsskyldur sínar m.a. til erindisbréfs dags. 3. janúar 1986, sbr. dskj. 4, og starfslýsingar, sbr. dskj. 5. Stefnandi kveðst hafa talið sér rétt og skylt að verða við beiðni Guðrúnar Bjargþórsdóttur, og hafi hann gefið út umræddar yfirlýsingar til tryggingafélagsins með það í huga að greiða götu Guðrúnar í samskiptum hennar við félagið. Um tildrög þess, að yfirlýsingarnar voru gefnar og atvik því tengd, vísi stefnandi til skýrslu, sem lögregla tók af honum vegna málsins, sbr. dskj. nr. 6. Í greindum yfirlýsingum gefi að finna mat stefnanda á hugsanlegu tekjutapi hennar vegna slyssins, og beri yfirlýsingarnar það glögglega með sér, á hvaða forsendum matið byggist. Stefnandi tekur fram, að yfirlýsingar hans hafi fráleitt verið einu gögn félagsins, þegar greiddar voru bætur. Að minnsta kosti hafi stefnandi enga ástæðu haft til að ætla, að svo væri. Stefnandi hafi ekkert frétt af bótamáli Guðrúnar, eftir að hann gaf yfirlýsingarnar, fyrr en hann var kallaður heim úr fríi þann 26. október 1995 og honum var vikið frá störfum án fyrirvara Stefnandi kveður nýjan mann ekki hafa verið ráðinn í sinn stað eftir brottvikninguna. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að brottvikningin hafi verið ólögmæt. Hann hafi ekki brotið af sér í starfi. Hann hafi sýnt undirmanni sínum lágmarks kurteisi og hjálpsemi á erfiðum tímum. Með því hafi hann ekki farið út fyrir starfssvið sitt og engar starfsreglur brotið, sem honum hafi verið gert að fylgja. Hann hafi aldrei áður verið áminntur eða ávíttur vegna áratugalangra starfa hjá Landsbanka Íslands. Hann hafi aldrei orðið var við annað en mikla og ríka ánægju með störf sín hjá bankanum. Áður en til brottvikningarinnar kom, hafi hvorki honum né fulltrúa starfsmanna verið gefinn kostur á að tjá sig. Brottvikningin beri það með sér að byggjast á þeim misskilningi, að stefnandi hafi, á sviksamlegan hátt, veitt Vátryggingafélagi Íslands hf. rangar upplýsingar um tekjur Guðrúnar fyrir slysdag. Slíku hafi ekki verið fyrir að fara. Þennan misskilning hefði stefnanda átt að reynast auðvelt að leiðrétta. Í stað þess að gefa stefnanda kost á því, hafi honum verið vikið frá störfum fyrirvaralaust og málið kært til lögreglu. Stefnandi hafi því að ástæðulausu þurft að sæta sakamálarannsókn, sem að sjálfsögðu hafi svo verið felld niður, eftir að stefnandi hafði skýrt sjónarmið sín. Stefnandi hafi ítrekað krafizt bóta fyrir það fjártjón og þann miska, sem hann hafi beðið vegna hinnar ólögmætu frávikningar. Landsbanki Íslands, og nú stefndi, hafi ekki viljað koma til móts við stefnanda. Sé stefnandi því knúinn til að höfða mál þetta. Málinu sé beint gegn stefnda, þar sem hann hafi yfirtekið allar skyldur og öll réttindi Landsbanka Íslands, sbr. lög nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar svo: Aðalkrafa: Stefnandi kveður aðalkröfuna vera byggða á útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, dags. 14. apríl 1998. Útreikningurinn liggur fyrir á dskj. nr. 21. Er þar reiknað með launamissi stefnanda frá 1. nóvember 1995 til 70 ára aldurs hans í apríl 2004. Er miðað við, að grunnlaun hans hafi verið kr. 128.230 og fastar aukagreiðslur kr. 75.136 á mánuði. Þá er reiknað með því, að stefnandi hafi, sem bankastarfsmaður, átt rétt til greiðslu grunnlauna fyrir þrettánda mánuðinn þann 1. desember ár hvert. Auk þess er reiknað með orlofsframlagi og orlofsuppbót þann 1. júní ár hvert, kr. 61.304, tveggja mánaða fastra launa á 20 ára starfsafmæli þann 2. marz 1996 og 2 1/2 mánaða aukalauna á 25 ára starfsafmæli þann 2. marz 2001. Enn fremur er reiknað með 8% mótframlagi stefnda í lífeyrissjóð. Við útreikning höfuðstólsverðmætis eru notaðir 4,5% vextir og vaxtavextir frá 1. nóvember 1995. Varðandi dánarlíkur er miðað við reynslu áranna 1976-1980. 1. Ráðningarkjör stefnanda hafi falið í sér, að óheimilt hafi verið að segja honum upp starfi, þ.e. að hann hafi notið svokallaðrar æviráðningar og réttar að öðru leyti samkvæmt lögum nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þessa hafi ekki verið gætt við brottvikninguna. 2.Ráðningarkjör stefnanda hafi falið í sér, að óheimilt hafi verið að segja honum upp starfi nema á málefnalegum grundvelli, að gættu meðalhófi og andmælarétti. Þessa hafi ekki heldur verið gætt við brottvikninguna. Í báðum tilfellum verði að miða við, að stefnandi hefði haldið starfi sínu til 70 ára aldurs. Sökum þess að hann var á brottvikningartíma kominn nokkuð á aldur hafi honum gengið mjög erfiðlega að fá starf við hæfi. Næstum 3 ár hafi verið liðin frá brottvikningunni, þegar málið var höfðað, og stefnanda hafi enn ekki lánazt að finna starf. Með hliðsjón m.a. af þessu verði að miða við, að stefnanda muni ekki auðnast að finna starf við hæfi, það sem eftir lifi starfsævi hans. Varakrafa: Fallist dómurinn ekki á þau sjónarmið, sem búi að baki aðalskaðabótakröfunni, sé sett fram varakrafa. Hún miðist við bætur fyrir launagreiðslur, sem stefnandi hefði fengið, ef hann hefði haldið áfram störfum næstu 12 mánuði eftir brottvikninguna. Hér sé verið að krefjast biðlauna samkvæmt reglum laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en fyrir liggi, að staða stefnanda hafi verið lögð niður, eftir að honum var vikið frá störfum. Miðist krafan við, að með þeirri tylliástæðu, sem gefin hafi verið fyrir uppsögninni, hafi vakað fyrir bankanum að komast hjá kostnaði samfara greiðslu biðlauna. Með öðrum orðum hafi verið beðið eftir smávægilegum misfellum, sem gætu réttlætt uppsögn, meðan fyrir bankanum vakti í reynd að leggja niður stöðu stefnanda. Þrautavarakrafa: Fallist dómurinn hvorki á aðal- né varakröfu um skaðabætur, sé sett fram þrautavarakrafa, sem miðist við launagreiðslur, sem stefnandi hefði fengið, ef hann hefði haldið áfram störfum næstu 6 mánuði eftir brottvikninguna. Sé hér miðað við gagnkvæman uppsagnarfrest samkvæmt kjarasamningi starfsmanna bankamanna fyrir tímabilið 1. apríl 1995 til 31. desember 1996. Að því er varði starfskjör stefnanda á tíma brottvikningarinnar sé tekið fram, að grunnlaun hans hafi verið kr. 128.230, föst yfirvinna kr. 41.665, bifreiðastyrkur kr. 19.075, föst aukagreiðsla til að mæta skattskyldu bifreiðastyrks kr. 8.963, orlof kr. 8.944 og 8% tillag bankans í eftirlaunasjóð kr. 16.550. Þá hefði stefnandi átt rétt til greiðslu “þrettánda mánaðarins“, sem og greiðslu, sem jafngilti 1½ mánaðarlaunum við 20 ára starfsaldursafmæli sitt hjá Landsbanka Íslands í marz 1996. Miskabætur: Stefnandi krefji stefnda í öllum tilfellum um miskabætur að fjárhæð kr. 500.000, með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé sú krafa hófleg, enda hafi brottvikningin, brottvikningarástæðan og eftirfarandi sakamálarannsókn valdið stefnanda verulegum ærumissi. Vaxtakrafa: Í aðalkröfu um skaðabætur sé krafizt almennra sparisjóðsvaxta fyrst um sinn og dráttarvaxta mánuði frá kröfubréfi. Þótt hér sé verið að krefja greiðslna, sem falli í gjalddaga á umsömdum degi, sé þessi háttur hafður á, þar sem inni í tölunni felist enn fremur ógjaldfallnar greiðslur. Í vara- og þrautavarakröfu um skaðabætur sé krafizt dráttarvaxta frá umsömdum gjalddaga launa fyrir einstaka mánuði. Að því er varði vaxtakröfu af miskabótum sé miðað við reglur um skaðabætur utan samninga. Málskostnaðarkrafa: Þess sé krafizt að stefndi haldi stefnanda skaðlausum af málarekstrinum í samræmi við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lagarök: Um lagarök vísar stefnandi einkum til laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, almennra reglna stjórnsýsluréttar, laga nr. 34/1977 um kjarasamninga starfsmanna bankanna, almennra reglna vinnuréttar, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, almennra reglna skaðabótaréttarins, vaxtalaga nr. 25/1987 og XXI. kafla laga um nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda: Af hálfu stefnda er því haldið fram, að stefnandi hafi, við upphaf starfa sinna hjá stefnda, af því tilefni undirritað umsókn um starf, sbr. dskj. nr. 27, sem síðan hafi verið árituð af starfsmannastjóra bankans. Einnig hafi stefnandi undirritað, hinn 2. marz 1976, skuldbindingu starfsmanna, sbr. dskj. nr. 28. Það sé hins vegar rangt hjá stefnanda, að hann hafi, við upphaf starfs síns hjá Landsbanka Íslands, gert ráðningarsamning eða undirrituð hafi verið önnur gögn af hálfu aðila en umsókn stefnanda um starfið og skuldbinding um trúnað, eins og lýst sé að framan. Vegna tilvísunar stefnanda til erindisbréfs á dskj. nr. 4 og starfslýsingar á dskj. nr. 5 sé tekið fram, að það sé rétt, að hinn 3. janúar 1986 hafi húsverði í Landsbanka Íslands og Seðlabanka Íslands verið sett það erindisbréf, sem fram komi á dskj. nr. 4, en tilurð dskj. nr. 5 eigi sér nokkra sögu. Í byrjun árs 1991 hafi verið gerð úttekt á húsvörzlu aðalstöðva bankans, en eins og segir í upphafi dskj. nr. 29, hafi hún beinzt að helstu verkefnum húsvarða, vinnugæðum, starfsanda o. fl. Í framhaldi af þessu hafi starfsmannasvið Landsbanka Íslands unnið drög að starfslýsingu húsvarða í bankanum. Hafi þær verið sendar á alla staði, þar sem húsverðir voru starfandi, og hafi hlutaðeigandi yfirmenn átt að fara yfir þær með viðkomandi húsverði. Í tilviki stefnanda hafi farið svo, að hann hafnaði tveimur fyrstu drögunum, sem lögð voru fyrir hann, en í framhaldi af því hafi verið efnt til tveggja funda til að freista þess að ná samkomulagi um starfslýsingu hans. Um mánaðamótin apríl/maí 1991 hafi verið talið, að samkomulag lægi fyrir, og hafi starfslýsing verið útbúin í samræmi við það og dagsett 2. maí 1991, sbr. dskj. nr. 5. Hafi stefnandi átt að undirrita starfslýsinguna hjá afgreiðslustjóra aðalbanka, en reyndin hafi orðið sú, að hann hafnaði þessum texta frá 2. maí 1991. Síðari tilraunir til að koma saman starfslýsingu, þannig að samkomulag næðist við stefnanda, hafi ekki borið árangur. Í stefnu segi, að “frá fyrstu tíð” hafi verið “ljóst að um starfskjör” stefnanda “skyldu gilda lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.” Stefndi mótmæli þessu og þá sérstaklega, að í hinum meinta ráðningarsamningi hafi berum orðum verið tekið fram, að umrædd lög skyldu gilda um starfskjör stefnanda. Lagalegt umhverfi ráðningar-, launa- og starfskjara starfsmanna Landsbanka Íslands hafi mjög lengi verið annað en stefnandi haldi fram. Sé óhjákvæmilegt að gera hér nokkra grein fyrir lagalegri þróun þeirra mála og framkvæmd innan Landsbanka Íslands. Í lögum nr. 10/1928 um Landsbanka Íslands hafi í 1. gr. sagt, að bankinn væri sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins, undir sérstakri stjórn, svo sem nánar væri ákveðið í V. kafla laganna. Meðal ákvæða V. kafla hafi verið 45. gr., en þar hafi sagt, að framkvæmdastjórn bankans réði alla þá starfsmenn bankans, sem bankaráðinu væri eigi falið sérstaklega að ráða, samkvæmt 43. gr., og segði þeim upp. Síðan hafi sagt: “Starfsmenn bankans skulu að jafnaði ráðnir með 3 mánaða uppsagnarfresti.” Samhljóða ákvæði hafi verið í 41. gr. laga nr. 63/1957 og í 13. gr. laga nr. 11/1961 um Landsbanka Íslands hafi sagt, að bankaráð réði tiltekna forstöðumenn, en: “Alla aðra starfsmenn ræður bankastjórnin og segir þeim upp . .. . Um laun bankastjóra og annarra starfsmanna bankans, svo og eftirlaun, fer eftir ákvörðun bankaráðs.” Hafi þessar ákvarðanir verið teknar í svonefndum reglugerðum um störf og launakjör starfsmanna bankanna, en efni þeirra og breytingar hafi síðar orðið til í viðræðum bankanna og Sambands íslenskra bankamanna, þó svo að sjálfstæður samningsréttur starfsmanna banka í eigu ríkisins kæmi ekki til fyrr en með lögum nr. 34/1977 um kjarasamninga starfsmanna banka í eigu ríkisins. Stefndi bendi á, að engin breyting hafi orðið á lagareglum um ráðningar og starfskjör starfsmanna Landsbanka Íslands við tilkomu l. nr. 38/1954, og í reglugerðum um störf og launakjör starfsmanna bankanna, síðar samningum um þau kjör eða framkvæmd, hafi ekki verið vísað til eða byggt á lögum nr. 38/1954. Það sé því afstaða stefnda, að starfsmenn Landsbanka Íslands hafi, að því marki sem þeir teldust hafa verið ráðnir “í þjónustu ríkisins með föstum launum”, fallið undir það sérákvæði 1. gr. laga nr. 38/1954, að ákvæði í lögum, sem öðruvísi mæltu fyrir um einstaka flokka starfsmanna, skyldu haldast. Rétt sé að vekja athygli á því, að lög nr. 60/1945 um laun starfsmanna ríkisins, sem felld voru úr gildi með lögum nr. 38/1954, sbr. 37, gr., hafi ekki tekið til starfsmanna Landsbanka Íslands. Lög nr. 92/1955 um laun starfsmanna ríkisins hafi heldur ekki tekið til starfsmanna Landsbanka Íslands. Þá sé tekið fram, að lög um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana nr. 97/1974 hafi aldrei verið beitt um starfsmenn Landsbanka Íslands. Stefndi bendi á, að allt frá árinu 1928 hafi verið í gildi sjálfstæðar reglur lögum samkvæmt um þriggja mánaða uppsagnarrétt gagnavart starfsmönnum Landsbanka Íslands, og þessar reglur hafi gilt áfram, þrátt fyrir tilkomu ákvæða laga nr. 38/1954 um svonefnda æviráðningu og biðlaun í því tilviki að staða starfsmanns væri lögð niður. Í reglugerð um störf og launakjör starfsmanna bankanna frá júlí 1974, sem hafi verið í gildi við upphaflega ráðningu stefnanda til Landsbanka Íslands í marz 1976, hafi í 8. gr. verið sérstök ákvæði um uppsagnarfrest starfsmanna, sbr. dskj. nr. 30. Þessi reglugerð hafi verið leyst af hólmi með reglugerð frá júlí 1976, sbr. 5. gr. dskj. nr. 31, en hin nýja reglugerð hafi verið sett á grundvelli samkomulags, sem náðst hafi um störf og launakjör starfsmanna bankanna 18. júní 1976, sbr dskj. nr. 32, en því samkomulagi hafi m.a. fylgt bókun um svonefnt réttarstöðumál, en meginefni hennar hafi verið, að bankarnir lofuðu að beita sér fyrir því, að tekin yrði í lög heimild til þess, að laun og önnur kjör starfsmanna ríkisbankanna yrðu ákveðin í kjarasamningum milli bankanna og heildarsamtaka bankamanna. Það hafi gengið eftir með setningu laga nr. 34/1977. Fyrsti kjarasamningurinn á grundvelli laganna hafi verið gerður 1. nóvember 1977, og í ákvæðum gr. 11.2 hafi verið ákvæði um uppsagnarfrest, sbr. dskj. nr. 33, og séu þau nánast samhljóða reglum þess kjarasamning aðila um þessi mál, sem í gildi hafi verið við uppsögn stefnanda, sbr. dskj. nr. 18. Eins og fram komi á dskj. nr. 11, hafi stefnanda verið sagt upp störfum hjá Landsbanka Íslands samkvæmt heimild í grein 11.2.5 í þágildandi kjarasamningi bankamanna. Tilefni uppsagnarinnar hafi verið, að bankanum höfðu borizt bréflegar staðfestingar á því, að stefnandi hefði, í nafni bankans, gefið rangar upplýsingar til Vátryggingafélags Íslands hf. um launakjör ræstingarkonu, sem starfaði hjá bankanum. Hafi verið tekið fram, að það væri ekki í hans verkahring að svara slíkum fyrirspurnum af hálfu bankans. Stjórnendur bankans hafi talið, að stefnandi hefði brotið starfsreglur bankans í svo verulegu atriði, að heimilt væri og rétt að víkja honum úr starfi fyrirvaralaust og fella niður launagreiðslur frá næstu mánaðamótum að telja. Stefnandi hafi starfað sem húsvörður í aðalbanka Landsbanka Íslands, og sem slíkur hafi hann haft með höndum verkstjórn við ræstingar í húsnæði aðalbankans. Sem húsvörður hafi hann gefið starfsmannasviði bankans upplýsingar í tilefni af ráðningu nýs fólks til ræstinga og hver væri vinnutími fólks, sem starfaði við ræstingar, þ.m.t. tímafjöldi vegna aukavinnu. Laun ræstingafólks ráðist af kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags, og starfsmannasvið bankans hafi alfarið séð um útreikninga og útborgun allra launa ræstingafólks. Sú starfsregla hafi gilt hjá Landsbanka Íslands, eftir að komið var á fót sérstöku starfsmannahaldi, síðar starfsmannasviði, að starfsmannastjóri bankans og starfsfólk á starfsmannasviði hafi eitt heimild til að veita upplýsingar um launagreiðslur til starfsmanna bankans, ef slíkt sé þá á annað borð heimilt. Þetta hafi stefnandi vitað mæta vel, eins og yfirlýsing Guðrúnar Bjarnþórsdóttur á dskj. nr. 16 beri með sér. Hann hafi bent henni á að snúa sér til starfsmannasviðs bankans til að fá upplýsingar um laun hennar eitt ár aftur í tímann fyrir slysið. Þrátt fyrir þetta hafi hann engu að síður talið sig síðar geta vottað um árslaun Guðrúnar, sbr. dskj. nr. 7. Eins og stefnandi lýsi í lögregluskýrslu á dskj. nr. 7, hafi yfirlýsingar þær, sem hann gaf á dskj. nr. 6 og 7 ekki verið samdar af honum, þrátt fyrir að um væri að ræða bréf, stíluð á Vátryggingafélag Íslands hf., og með þeirri vélrituðu undirritun, að þau væru f.h. Landsbanka Íslands, aðalbanka. Eins og sjá megi t.d. á dskj. nr. 4, 11, 12, 14 og 15, eða öllum bréfum, sem lögð séu fram í málinu og ætluð séu til sendingar frá Landsbanka Íslands, séu þau jafnan undirrituð af tveimur starfsmönnum bankans. Það sé löng og venjuhelguð regla fyrir því innan Landsbanka Íslands, að tveir starfsmenn bankans þurfi sameiginlega að skrifa undir bréf og annað, sem bankinn sendi frá sér. Þó að stefnandi hafi starfað sem húsvörður hjá Landsbanka Íslands og viðfangsefni hans hafi verið umsjón með húsnæði aðalbankans, hafi hann enga heimild haft, hvorki til að staðfesta í nafni bankans upplýsingar um launagreiðslur til einstakra starfsmanna né rita almennt undir yfirlýsingar f.h. Landsbanka Íslands, aðalbanka. Stjórnendur Landsbanka Íslands hafi talið það mjög alvarlegt brot á starfsreglum bankans af hálfu stefnanda að gefa út yfirlýsingar á dskj. nr. 6 og 7 og sem jafnframt hafi að efni til ekki verið réttar, og yfirlýsingunum hafi verið beint til tryggingafélags vegna bótakrafna starfsmanns bankans. Stefndi sé banka- og fjármálafyrirtæki og því skipti það hann miklu að varðveita trúverðugleika fyrirtækisins og því, að menn geti treyst upplýsingum, sem frá því berist. Í þessu efni sé einnig mikilvægt, að tekið sé á brotum starfsmanna að þessu leyti af festu til að hindra, að slík brot endurtaki sig. Þegar efni yfirlýsinga þeirra, sem stefnandi gaf á dskj. nr. 6 og 7, sé borið saman við upplýsingar um launagreiðslur bankans til Guðrúnar á tímabilinu september 1992 til september 1993, sbr. dskj. nr. 34, sjáist, að talan kr. 80.000 vegna “fastra aukastykkja í ræstingu, sem borguð eru eftir mælingu og mæling vegna aukastykkja” eða “föst yfirvinna” upp á kr. 5.451, passi ekki við launagreiðslur til Guðrúnar og þar af leiðandi heldur ekki “heildarlaun kr. 134.830.-” Fullyrðingar stefnanda um vinnutekjutap Guðrúnar í október til desember 1993 og um “vinnutekjuskerðingu framvegis” hafi því ekki verið réttar og sama gildi um mánaðarlaun og árslaun samkvæmt yfirlýsingu stefnanda á dskj. nr. 7. Þessar upplýsingar, sem gefnar voru af hálfu stefnanda, hafi orðið Vátryggingafélagi Íslands hf. tilefni til að kæra stefnanda til lögreglu, og það sé því rangt, sem lesa megi út úr stefnu, að Landsbanki Íslands hafi kært stefnanda. Í stefnu segi, að ekki hafi verið ráðinn nýr maður í stað stefnanda. Þetta sé ekki rétt, því við starfslok stefnanda hafi Ágúst Haraldsson tekið við starfi yfirhúsvarðar. Vegna orða í stefnu, að stefnandi hafi aldrei orðið var við annað en mikla og ríka ánægju með störf sín hjá bankanum, sé bent á, að eins og fram komi í greinargerð á dskj. nr. 29, hafði á árinu 1991 gætt óánægju með störf húsvarðar í aðalbanka, og áður hafi verið lýst tilraunum til að koma á nýrri starfslýsingu vegna starfs stefnanda, en þar hafi strandað á afstöðu stefnanda. Sýknukrafa stefnda sé byggð á því, að hann hafi haft fulla heimild til að segja stefnanda upp störfum, og uppsögnin hafi verið réttilega framkvæmd. Tilefni hinnar fyrirvaralausu uppsagnar hafi verið verulegt og alvarlegt brot stefnanda á starfsreglum og starfsskyldum hans í þágu stefnda. Stefnandi hafi í heimildarleysi sent frá sér yfirlýsingar í nafni bankans, sem jafnframt hafi að efni til verið rangar, um launagreiðslur til starfsmanns bankans. Grein 11.2.5 í kjarasamningi bankamanna veiti heimild til fyrirvaralausrar uppsagnar í slíku tilviki, og ákvæði 11.2.4 um, að starfsmanni skuli veittur kostur á að tala sínu máli, áður en lokaákvörðun um uppsögn sé tekin, eigi ekki við, þegar um fyrirvaralausa brottvikningu sé að ræða, eins og sjá megi af því, að ef ákvæði 11.2.4 ætti við slíka uppsögn, væru lokaákvæði greinar 11.2.5 um, að gefa formanni starfsmannafélags kost á að fylgjast með málsmeðferð, óþörf í því ákvæði. Áminning hafi heldur ekki verið skilyrði fyrir því, að heimildinni til fyrirvaralausrar uppsagnar væri beitt. Stefndi mótmæli því, að stefnandi hafi notið svokallaðrar æviráðningar og réttar að öðru leyti samkvæmt lögum nr. 38/1954. Því hafi áður verið lýst, að bæði lög og kjarasamningar hafi kveðið skýrt á um, að starfsmenn Landsbanka Íslands væru ráðnir með uppsagnarfresti og heimild til fyrirvaralausrar brottvikningar við brot á starfsreglum bankans. Að því marki, sem stefnandi kunni að teljast hafa verið ráðinn “í þjónustu ríkisins með föstum launum”, sé á því byggt af hálfu stefnda, að í samræmi við ákvæði 1. gr. laga nr. 38/1954, hafi tilvist þeirra laga í engu breytt þeim sérstöku reglum, sem voru í lögum um starfsmenn Landsbanka Íslands, þ.m.t. um ráðningarkjör þeirra og uppsögn, eins og áður hafi verið lýst. Sú ákvörðun stjórnenda Landsbanka Íslands að segja stefnanda upp fyrirvaralaust hafi verið byggð á því málefnalega mati, að brot stefnanda á starfsreglum bankans, og þar með starfs- og trúnaðarskyldum stefnanda gagnvart bankanum, væri svo verulegt og alvarlegt, að nauðsynlegt væri að neyta heimildar greinar 11.2.5 í kjarasamningi bankamanna til uppsagnar stefnanda. Vegna alvarleika brots stefnanda og þess, hversu mjög stjórnendur bankans hafi talið, að hinar heimildarlausu og röngu yfirlýsingar hefðu orðið til að skaða trúverðugleika starfsmanna bankans, hafi það verið niðurstaða þeirra, að ekki væru lengur skilyrði fyrir því, að stefnandi sinnti starfi sínu hjá bankanum. Hafi þar einnig komið til, að sem húsvörður hafði stefnandi mjög víðtækan aðgang að starfsstöðvum bankans og því brýnt, að fullur trúnaður ríkti milli hans og stjórnenda bankans, jafnt sem annarra starfsmanna hans. Vegna aðalkröfu stefnanda ítreki stefndi mótmæli sín við því, að stefnandi hafi notið svokallaðrar æviráðningar, eða að miða megi við, að hann hefði haldið starfi sínu til 70 ára aldurs. Stefnandi hafi verið ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti í samræmi við lög og kjarasamninga, og þar hafi einnig verið heimild til fyrirvaralausrar uppsagnar í tilefni af brotum í starfi. Stefndi mótmæli því, að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur honum á þeim grundvelli, sem varakrafa stefnanda byggi á. Stefndi ítreki, að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi ekki gilt um ráðningu og starfslok stefnanda hjá stefnda. Tilkoma laga nr. 38/1954 hafi engu breytt um, að starfsmenn Landsbanka Íslands hafi áfram verið ráðnir með gagnkvæmum uppsagnarfresti, og reglur um biðlaunagreiðslur eigi því ekki við í þeirra tilviki. Ákvæði laga nr. 38/1954 um biðlaunagreiðslur verði að skoða í ljósi þess, að þau lög hafi kveðið á um, að starfslok þeirra starfsmanna, sem lögin tóku til, gætu aðeins orðið með ákveðnum hætti. Lögin hafi ekki heimilað uppsögn og hafi því veitt starfsmönnum hina svonefndu æviráðningu, og til að tryggja, að ekki væri hægt að fara í kringum þann rétt, hafi þessum starfsmönnum verið veittur biðlaunaréttur, enda tekið fram í skýringum með því ákvæði við setningu þess, að því væri ætlað að tryggja starfsmönnum laun, sem svöruðu ríflegum uppsagnarfresti. Stefndi ítreki, að lögum nr. 38/1954 hafi ekki verið fylgt um réttindi starfsmanna Landsbanka Íslands, heldur hafi þau ráðizt af hinum sérstöku lagareglum um starfsmenn bankans og kjarasamningum. Verði það niðurstaða dómstóla, að ákvæði laga nr. 38/1954 hafi tekið til stefnanda, sé því haldið fram af hálfu stefnda, að starf það, sem stefnandi gegndi við uppsögnina, þ.e. starf yfirhúsvarðar, hafi ekki verið lagt niður í kjölfar uppsagnarinnar. Nýr maður hafi verið ráðinn í starf yfirhúsvarðar. Því sé harðlega mótmælt af hálfu stefnda, að uppsögn stefnanda hafi verið tylliástæða til “að komast hjá kostnaði samfara greiðslu biðlauna.” Stefndi mótmæli því, að stefnandi hafi átt kröfu til sex mánaða uppsagnarfrests í tilefni af þeirri uppsögn, sem tilkynnt hafi verið stefnanda 26. október 1995. Sú uppsögn hafi verið byggð á sérstakri heimild í grein 11.2.5 í kjarasamningi bankamanna um fyrirvaralausa uppsögn vegna brots á starfsreglum bankans, og þar sé mælt fyrir um, að þá falli launagreiðsla niður þegar í stað. Um starfskjör stefnanda taki stefndi fram, að greiðslu bifreiðastyrks sé ætlað að mæta útgjöldum við bifreiðanotkun í þágu vinnuveitanda og því geti ekki verið um slíka greiðslu að ræða, eftir að viðkomandi hafi látið af störfum. Sama gildi um sérstaka aukagreiðslu, að fjárhæð kr. 8.963, til að mæta skattskyldu bifreiðastyrks. Þá mótmæli stefnandi því, að orlof eigi að teljast með, komi til greiðslna á grundvelli kröfugerðar stefnanda. Sama gildi um tillag bankans til eftirlaunasjóðs. Slík tillaga greiðist aðeins, ef um launagreiðslur á tilteknum tíma sé að ræða og þá til eftirlaunasjóðs, en ekki starfsmanns. Stefndi byggi á því, að þær ástæður, sem liggi til grundvallar greiðslu á svonefndum “þrettánda mánuði”, þ.e. óregluleg vinna við frágang í dagslok og uppgjör án sérstakrar yfirvinnugreiðslu, eigi ekki við, eftir að viðkomandi hafi hætt störfum í bankanum. Stefndi mótmæli því sérstaklega, að stefnandi eigi, vegna starfsloka sinna hjá Landsbanka Íslands, rétt á því, sem nefnt sé í stefnu “1 og 1/2 mánaðarlaunum við 20 ára starfsaldursafmæli sitt hjá Landsbanka Íslands í marz 1996.” Forsenda slíkra greiðslna hafi í framkvæmd verið, að viðkomandi hafi verið í starfi hjá bankanum á þessum tímamótum. Með sama hætti sé því mótmælt, að inn í útreikning tryggingafræðings til grundvallar aðalkröfu stefnanda séu teknar slíkar afmælisgreiðslur, auk þess sem þar sé ranglega farið með tölur. Þá sé því mótmælt, að “föst mánaðarlaun” stefnanda séu rétt tilgreind í skjölum sóknaraðila, sbr. t.d. dskj. nr. 22, og “fastar aukagreiðslur” í mati tryggingafræðings á dskj. nr. 21. Stefndi mótmæli sérstaklega miskbótakröfu stefnanda, bæði að því er varði lagagrundvöll og fjárhæð. Stefndi hafi sagt stefnanda upp störfum, með fullri heimild í kjarasamningi, vegna brota stefnanda í starfi. Tilvitnuð “sakamálarannsókn” sé stefnda með öllu óviðkomandi. Vaxta- og dráttarvaxtakröfum stefnanda sé mótmælt, sérstaklega upphafstíma þeirra. Fjárkröfur af hálfu stefnanda hafi fyrst verið settar fram í kröfubréfi lögmanns hans, dags. 16. apríl 1998, og stefnandi geti aldrei átt kröfu til dráttarvaxta, fyrr en mánuður sé liðinn frá dagsetningu þess. Lagarök: Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefndi til þeirra lagaákvæða og réttarreglna, sem vísað hafi verið til hér að framan, auk almennra reglna um trúnaðarskyldur starfsmanns gagnvart vinnuveitanda sínum og afleiðingar brota á þeim. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Enn fremur gáfu skýrslu Arndís Sigurðardóttir, bankaritari, Karl Hallbjörnsson, svæðisstjóri útibús Landsbankans og Kristín Rafnar, starfsmannastjóri Landsbankans. Enginn skriflegur ráðningarsamningur var gerður við stefnanda, þegar hann hóf störf í bankanum, og eru allar fullyrðingar um annað ósannaðar. Ber stefndi hallann af því, að sönnun skortir um þau ráðningarkjör, sem stefnandi skyldi njóta. Ágreiningur er um það með aðilum, hvort stefnandi hafi notið réttarstöðu opinberra starfsmanna, sbr. l. nr. 38/1954, sem starfsmaður Landsbanka Íslands. Fram til þess að framangreind lög tóku gildi voru engin heildarlög til hér á landi um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Með setningu laganna var því fengin mikilvæg réttarbót fyrir alla opinbera starfsmenn. Hins vegar skera lögin ekki úr um það á óyggjandi hátt, hverjir skuli teljast opinberir starfsmenn. Í 1. gr. laganna segir svo: "Lög þessi taka til hvers manns, sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum, meðan hann gegnir starfanum, enda verði starf hans talið aðalstarf." Hvergi í lögum er tekið skýrt á því, hvort starfsmenn ríkisbankanna falli undir starfsmannalögin. Einn af höfundum frumvarpsins til laga nr. 38/1954, Gunnar Thoroddsen, ritaði grein í Úlfljót, tímarit laganema, í október 1954, þar sem hann segir svo m.a.: "Lögin taka til starfsmanna í þjónustu ríkisins, hvort sem er á sviði framkvæmdavalds, dómstóla eða Alþingis; einnig til starfsmanna við stofnanir ríkisins, t.d. Póst og síma ., Landsbanka Íslands, Búnaðarbanka Íslands." Af þessum orðum verður ráðið, að það hafi verið ætlan höfunda frumvarpsins, að starfsmenn ríkisbankanna skyldu falla undir lögin. Telja verður og, að eðlisrök mæli með því, að orðin "í þjónustu ríkisins" í 1. gr. starfsmannalaganna eigi ekki einungis við um þá, sem starfa og taka laun hjá hinum eiginlega ríkissjóði, heldur einnig þá, sem starfa hjá hinum ýmsu ríkisstofnunum, þ.á.m. ríkisbönkunum, og hefði þurft að taka það skýrt fram í lögunum, hefði svo ekki átt að vera. Hæstiréttur hefur og komizt að þeirri niðurstöðu í nokkrum dómum sínum, að starfsmannalögin taki til starfsmanna ríkisbankanna, sbr. t.d. Hrd. 1974:660. Stefnandi telst því hafa verið ríkisstarfsmaður í skilningi l. nr. 38/1954. Í 1. mgr. l. nr. 38/1954 segir, að ákvæði í lögum, sem öðruvísi mæli fyrir um einstaka flokka starfsmanna, skuli haldast. Stefndi byggir á því, að allt frá því að l. nr. 10/1928 um Landsbanka Íslands voru sett, hafi verið í gildi sjálfstæðar reglur lögum samkvæmt um 3ja mánaða uppsagnarrétt gagnvart starfsmönnum Landsbanka Íslands, og hafi þær reglur gilt áfram, þrátt fyrir tilkomu ákvæða l. nr. 38/1954 um æviráðningu og biðlaun. Þegar stefnandi réðst til starfa hjá stefnda voru í gildi l. nr. 11/1961 um Landsbanka Íslands. Í þeim lögum er ekki að finna nein ákvæði um uppsagnarfrest, en einungis segir þar í 13. gr., að alla aðra starfsmenn en þá, sem greindir eru í 1. málslið 1. mgr., ráði bankastjórnin og segi þeim upp starfi. Er því ekki fallizt á, að uppsagnarréttur stefnda hafi verið lögbundinn, þegar stefnandi hóf störf hjá stefnda. Þá er ekki fallizt á, að ákvæði um uppsagnarfrest í kjarasamningum skerði lögbundin réttindi samkvæmt starfsmannalögunum. Samkvæmt framansögðu telst stefnandi hafa notið svokallaðrar æviráðningar samkvæmt l. nr. 38/1954. Í uppsagnarbréfi er stefnanda gefið að sök að hafa gefið upp launakjör ræstingarkonu við bankann, þar sem upphæðir eru ranglega tilgreindar og enn fremur að hafa farið út fyrir verkahring sinn, með því að svara slíkum fyrirspurnum. Uppsögnin var fyrirvaralaus, annars vegar tæpum tveimur árum eftir og hins vegar rúmum 9 mánuðum eftir að umdeildar yfirlýsingar stefnanda voru gefnar. Þær starfslýsingar frá stefnda, sem lagðar hafa verið fram í málinu, gefa ekki óyggjandi til kynna, að stefnanda hafi mátt vera ljóst, að það væri utan hans verkahrings að veita upplýsingar um launakjör þeirra starfsmanna, sem hann hafði umsjón með, væri eftir því leitað, en fram hefur komið, að hann hélt utan um aukastörf þeirra, reiknaði út aukavinnu og sá um að koma upplýsingum vegna þeirra til starfsmannahalds. Það kemur fram í gögnum málsins, að fjárhæðir þær, sem stefnandi staðfesti sem rétt laun starfsstúlkunnar, Guðrúnar Bjargþórsdóttur, voru rangar, og fór fram lögreglurannsókn vegna meintra tryggingasvika í kjölfar kæru Vátryggingafélags Íslands hf. Sú rannsókn leiddi ekki til ákæru. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram, að starfsstúlkan hefði komið með yfirlýsingarnar tilbúnar til undirskriftar til hans, og hefði hann talið þær upplýsingar réttar, sem þar komu fram, samkvæmt gögnum þeim, sem hann hafði með höndum, og því hefði hann undirritað þær. Kom fram, að ekki hefði vakað fyrir honum að aðstoða við neins konar svik gagnvart tryggingafélaginu, enda hefði hann vísað stúlkunni á að afla launaseðla hjá starfsmannahaldi, sem tryggingafélagið hafði óskað eftir. Tilgangur hans einn hefði verið sá, að aðstoða stúlkuna. Var framburður stefnanda trúverðugur. Þá liggur fyrir í málinu á dskj. nr. 16, yfirlýsing starfsstúlkunnar, þar sem hún staðfestir, að stefnandi hafi bent sér á að leita til starfsmannahaldsins, og enn fremur kemur þar fram, að auk þess að afla framantalinna gagna, hafi hún lagt skattframtöl sín 3 ár aftur í tímann fyrir tryggingafélagið. Yfirlýsingu þessari hefur ekki verið mótmælt, hvorki sem rangri né óstaðfestri, og verður því á henni byggt. Styður hún þær fullyrðingar, sem fram hafa komið, að ekki hafi vakað fyrir stefnanda annað en greiðasemi við stúlkuna, og að hann hafi verið í góðri trú, jafnframt því sem þessar upplýsingar benda ekki til þess, að stúlkan hafi haft í hyggju að blekkja tryggingafélagið með aðstoð stefnanda. Í framburði Karls Hallbjörnssonar, svæðisstjóra útibús Landsbankans, þáverandi svæðisstjóra aðalbanka Landsbankans, kom fram, að lengi hefði verið óánægja með störf stefnanda í bankanum, án þess þó, að hann hefði fengið tiltal, og kvað svæðisstjórinn umdeilt atvik hafa verið dropann, sem fyllti mælinn. Svæðisstjórinn, sem undirritaði uppsagnarbréfið ásamt Ara F. Guðmundssyni, framkvæmdastjóra starfsmannasviðs bankans, kvaðst ekki hafa haft vitneskju um meint brot stefnda, þegar hann undirritaði bréfið. Hann kvað Ara hafa hringt í sig þá um morguninn og boðað hann til sín og beðið hann jafnframt að kveðja stefnanda á fundinn. Af framburði svæðisstjórans þykir mega ráða, þegar jafnframt er litið til þess, hvernig staðið var að uppsögninni, að bankinn hafi þarna gripið tækifærið til að losa sig við, að sínu mati, óæskilegan starfsmann. Stefnandi sýndi af sér óvarkárni, þegar hann staðfesti umbeðnar yfirlýsingar, með því að hann aflaði sér ekki óyggjandi upplýsinga um, að rétt væri farið með uppgefnar fjárhæðir. Hins vegar er ósannað, svo sem að framan er rakið, að um ásetning hafi verið að ræða í blekkingarskyni, heldur benda gögn málsins og sönnunarfærsla til þess, að honum hafi orðið á mistök, þegar hann undirritaði yfirlýsingarnar. Þau mistök þykja ekki réttlæta fyrirvaralausa uppsögn úr starfi svo löngu eftir hið meinta brot, þar sem lögbundinn andmælaréttur hans var auk þess ekki virtur. Ber þá jafnframt að líta til þess, að stefnandi hafði aldrei verið áminntur vegna starfa sinna. Er því fallizt á, að stefnda beri að bæta stefnanda tjón það, sem hann varð fyrir vegna uppsagnarinnar. Bótakrafa stefnanda er annars vegar um skaðabætur og hins vegar um miskabætur. Verður fyrst fjallað um skaðabótakröfuna. 3. mgr. 11. gr. l. nr. 38/1954 mælir fyrir um, hvernig meta skuli bætur vegna óréttmæts stöðumissis. Ber samkvæmt greininni að hafa til hliðsjónar ástæður starfsmanns, svo sem aldur og atvinnumöguleika, sem og fram komnar málsbætur stöðuveitanda. Stefnandi heldur því fram, að hann hafi ekki fundið atvinnu frá því að honum var sagt upp störfum, og hefur sú fullyrðing ekki verið vefengd af hálfu stefnda. Stefnandi var rúmlega 61 árs að aldri, þegar honum var sagt upp störfum. Fallast má á það með honum, að vegna aldurs hafi verið minnkandi líkur á því, að hann fengi starf við hæfi, og vegur sá þáttur þungt, þegar bætur til hans eru metnar. Enn fremur má telja líklegt, að hann myndi þurfa að sætta sig við verr launað starf en hann hafði hjá stefnda, en framlagðir launaseðlar bera með sér, að föst mánaðarlaun hans, þ.m.t. föst yfirvinna, fastur bifreiðastyrkur og föst greiðsla til að mæta skattgreiðslum vegna bifreiðastyrks, hafa verið um kr. 198.000 auk orlofs. Þá fékk hann enn fremur greitt fyrir sérstaka yfirvinnu. Á hinn bóginn ber einnig að líta til þess, að ætla verður, að stefnandi hafi átt þess kost að taka eftirlaun frá fyrri tíma en 70 ára aldri, og ber að líta til þess við ákvörðun bóta. Þá liggja ekki fyrir upplýsingar um hugsanlegar atvinnuleysisbætur stefnanda og verður að gera ráð fyrir því, að hann hafi átt rétt til slíkra bóta. Að öllu athuguðu ákveðast hæfilegar bætur til handa stefnanda kr. 5.000.000, sem bera vexti eins og greinir í dómsorði. Miskabótakröfuna byggir stefnandi á því, að brottvikningin, ástæða hennar og eftirfarandi sakamálarannsókn hafi valdið honum verulegum ærumissi. Meint brot stefnanda var rannsakað í kjölfar kæru vátryggingafélagsins á hendur honum. Ber stefndi enga ábyrgð á því. Þá er ekki fallizt á, að uppsögn stefnanda eða ástæður hennar hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber því að hafna kröfum stefnanda um miskabætur úr hendi stefnda. Samkvæmt þessum úrslitum ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 650.000, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Landsbanki Íslands, greiði stefnanda, Eggerti Konráðssyni kr. 5.000.000 með 0,65% ársvöxtum frá 01.11.1995 til 01.10.1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21.01.1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. s.á., með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 16.05.1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur greiði stefndi stefnanda kr. 650.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 40/2017
|
Einkahlutafélag Lán Skaðabætur Ábyrgð Ábyrgð stjórnarmanna Málshöfðunarfrestur Fyrning Afturvirkni
|
Þb. M ehf. höfðaði mál á hendur S ehf., G, K og S og krafðist endurgreiðslu láns sem M ehf. hafði veitt S ehf. í tengslum við kaup félagsins á hlutum í A hf. árið 2007. S ehf. var hluthafi í M ehf. þegar lánssamningurinn var gerður. Eigandi S ehf. var G sem var jafnframt forstjóri M ehf. en hann undirritaði samninginn fyrir hönd beggja félaga. Deilt var um í málinu hvort lánið hefði verið í andstöðu við ákvæði 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í héraðsdómi var krafa þb. M ehf. tekin til greina á hendur S ehf. einum, en undir rekstri málsins í héraði var bú S ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Ákvað þrotabú S ehf. að una niðurstöðu héraðsdóms og viðurkenna kröfu þb. M ehf. sem almenna kröfu í búið. Að gengnum héraðsdómi voru bú G, K og S tekin til gjaldþrotaskipta. Í dómi Hæstaréttar var talið að lánið hefði stangast á við 1. og 2. málslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 og að engin undaþáguákvæði þeirrar lagagreinar ættu við um það. Samkvæmt því hefði S ehf. borið að endurgreiða lánið með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laganna. Ljóst væri að þb. M ehf. fengi aðeins lítinn hluta kröfu sinnar greiddan úr þrotabúi S ehf. og hefði þb. M ehf. því orðið fyrir tjóni vegna lánveitingarinnar. Talið var að krafa þb. M ehf. á hendur þb. G, þb. K og þb. S væri fallin niður að því marki sem hún væri reist á reglum um skaðabætur þar sem málið hafði ekki verið höfðað innan þeirra tímamarka sem kveðið var á um í þágildandi 110. gr. laga nr. 138/1994. Ákvæði 5. mgr. 79. gr. sömu laga, sem þb. M ehf. reisti kröfu sína meðal annars á, byggði hins vegar efni sínu samkvæmt á reglum fjármunaréttar um kröfuábyrgð en ekki reglum um skaðabætur. Hefði ábyrgðarkrafan stofnast eftir að bú S ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og ljóst var að félagið myndi ekki geta endurgreitt lánið. Um fyrningu kröfunnar hefðu því gilt almennar reglur laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. 2. málslið 28. gr. laganna. Krafa þb. M ehf. hefði því ekki verið fyrnd þegar málið var höfðað. Þar sem G undirritaði lánssamninginn fyrir bæði lánveitanda og lántaka var talið að hann hefði gert eða framkvæmt samninginn í skilningi 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Væri lánafyrirgreiðsla af þessum toga ekki hluti af daglegum rekstri einkahlutafélags samkvæmt 2. mgr. 44. gr. sömu laga og yrði því ekki tekin ákvörðun um hana án sérstakrar heimildar frá stjórn M ehf. Í málinu lægju engin gögn fyrir um hvernig staðið var að ákvörðuninni. Ársreikningur M ehf. fyrir árið 2007 bæri það hins vegar með sér að hafa verið samþykktur af K og S sem þáverandi stjórnarmönnum félagsins. Hefðu engin gögn verið lögð fram um að K eða S hefðu nokkru sinni gert athugasemdir við umrædda gerninga en þeir höfðu verið færðir í bókhald M ehf. Var því talið að K og S hefðu sem stjórnarmenn M ehf. með beinum eða óbeinum hætti veitt G heimild til að veita lánið. Var þb. G, þb. K og þb. S því óskipt gert að greiða þb. M ehf. umkrafða fjárhæð.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir ogAðalsteinn E. Jónasson landsréttardómari.Aðaláfrýjandiþrotabú Milestone ehf. skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2017. Hannkrefst þess að stefndu og gagnáfrýjanda verði óskipt gert að greiða sér 346.350evrur, 419.229 svissneska franka, 28.046.557 japönsk jen og 134.445 bandaríkjadalimeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 4. júní 2007 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun20. júní 2017 að fjárhæð 7.311.223 krónur. Þá krefst hann málskostaðar óskiptúr hendi þeirra í héraði og fyrir Hæstarétti.Eftiruppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var bú Guðmundar Ólasonar tekið tilgjaldþrotaskipta 14. september 2017. Þrotabúið hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti, en fyrir liggur að aðaláfrýjandi lýsti í þrotabúið þeirrikröfu sem höfð er uppi í máli þessu og hefur hún verið viðurkennd viðgjaldþrotaskiptin.Þá var búKarls Emils Wernerssonar einnig tekið til gjaldþrotaskipta eftir uppkvaðninguhéraðsdóms 16. apríl 2018. Samkvæmt yfirlýsingu skiptastjóra 28. apríl 2018 heldurþrotabúið ekki sjálft uppi þeim hagsmunum búsins sem deilt er um í málinu, en meðvísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. veittihann þrotamanninum heimild til að halda uppi vörnum í eigin nafni en tilhagsbóta búinu. Þessi stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda.SteingrímurWernersson áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. mars 2017, en bú hans vartekið til gjaldþrotaskipta 1. nóvember sama ár. Hefur þrotabúið tekið við aðildað málinu og krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur um annað enmálskostnað, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikumkrefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.ÞrotabúSátts ehf., sem var meðal stefndu í héraði, unir hinum áfrýjaða dómi.ISamkvæmtgögnum málsins var Milestone ehf. stofnað árið 1988. Munu hluthafar í félaginuí árslok 2007 hafa verið Leiftri Ltd. með 44,6% hlut, Karl Emil Wernersson með28,2% og Steingrímur Wernersson með 22,2%, en að öðru leyti Sáttur ehf. með1,5% eignarhlut auk þess sem Milestone ehf. hafi átt eigin hluti sem námu 3,5%af heildarhlutafénu. Eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 ímáli nr. 74/2015 mun Leiftri Ltd. hafa verið skráð í fyrirtækjaskrá BreskuJómfrúareyjanna 25. maí 2005 með hlutafé að nafnvirði 39.733 evrur og Karl þáátt sæti í stjórn félagsins ásamt fjórum öðrum mönnum. Munu hluthafar ífélaginu í árslok 2007 hafa verið Karl með um 65% hlut og Steingrímur með um35% hlut. Sátu þeir tveir í stjórn Milestone ehf., Karl sem formaður enSteingrímur sem meðstjórnandi. Þá var Guðmundur Ólason forstjóri félagsins, enhann hafði gegnt starfi framkvæmdastjóra frá 24. desember 2004 og varstarfsheiti hans breytt 1. september 2006.Meðaleigna Milestone ehf. í árslok 2007 voru allir eignarhlutir í Sjóvá-Almennumtryggingum hf. en fyrr á því ári mun fyrrnefnda félagið hafa eignast gegnumdótturfélag sitt, Racon Holdings AB, sænskt vátryggingafélag ogfjárfestingarbanka, Invik & Co. AB, ásamt dótturfélögum þess félags víðaerlendis, sem síðar var gefið heitið Moderna Finance AB. Einnig mun Milestoneehf. í árslok 2007 hafa átt 82,04% hlut í Askar Capital hf.Milestoneehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. september 2009 og er frestdagur viðskiptin 22. júní sama ár.2Sátturehf. var stofnað árið 2005 af Guðmundi Ólasyni og var hann eini hluthafinn ífélaginu, en auk þess var hann stjórnarmaður þess og framkvæmdastjóri meðprókúruumboð. Karl Emil Wernersson var varamaður í stjórn. Tilgangur félagsinsvar eignarhald, kaup og viðskipti með hlutabréf, hluti í félögum, önnurverðbréf og hvers kyns önnur fjárhagsleg verðmæti og skyldur rekstur.Aðaláfrýjandihöfðaði mál þetta 8. og 9. nóvember 2010 og gerði þá kröfu á hendur gagnaðilumsínum, þar á meðal Sátti ehf., að þeim yrði gert að greiða sér þær fjárhæðirsem áður var getið. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa aðaláfrýjanda tekin tilgreina á hendur Sátti ehf. einum, en undir rekstri málsins í héraði hafði búfélagsins verið tekið til gjaldþrotaskipta 26. október 2011. Að gengnum hinumáfrýjaða dómi lýsti skiptastjóri í þrotabúinu því yfir 24. febrúar 2017 aðkrafa aðaláfrýjanda samkvæmt dóminum væri viðurkennd við gjaldþrotaskiptin.Áður hafði Sáttur ehf. lýst kröfu í þrotabú Milestone ehf. vegna ógreidds arðsað fjárhæð 7.311.223 krónur og var sú krafa viðurkennd af skiptastjóra aðaláfrýjanda20. júní 2017 jafnframt því að lýst var yfir skuldajöfnuði vegna kröfu aðaláfrýjandaá hendur þrotabúi Sátts ehf. Með þessu fékk aðaláfrýjandi þá innborgun ádómkröfu sína á hendur öðrum málsaðilum sem getið er um í framangreindrikröfugerð hans hér fyrir dómi. Þá er þess að geta að samkvæmt bréfiskiptastjóra í þrotabúi Sátts ehf. 24. febrúar 2017 munu vera óverulegar eignirí búinu og áætli hann að til greiðslu upp í kröfur komi að hámarki 7.500.000krónur.3Ígögnum málsins kemur fram að fimm einkahlutafélög í eigu starfsmanna Milestoneehf. keyptu 4. júní 2007 samtals 17.000.000 hluti í Askar Capital hf. afMilestone ehf. fyrir samtals 340.000.000 krónur. Í tengslum við þau kaup gerðueinkahlutafélög þessi sama dag samninga við Milestone ehf. þar sem síðastnefntfélag veitti þeim lán að fjárhæð samtals 170.000.000 krónur, en svo virðist semætlast hafi verið til að fjárhæð hvers láns yrði í tilteknum hlutföllum talinvera í fjórum erlendum gjaldmiðlum. Átti hvert lán fyrir sig að bera svonefndaLIBOR vexti með tilteknu álagi og skyldi árlega leggja áfallna vexti viðhöfuðstól skuldar sem yrði greidd í einu lagi 31. desember 2009. Einn þessarasamninga var milli Sátts ehf. og Milestone ehf. og tók hann til láns að fjárhæð100.000.000 krónur. Óumdeilt er að 40% af þeirri fjárhæð hafi átt að vera íevrum eða sem svaraði 346.350 evrum, 30% í svissneskum frönkum eða 419.229frankar, 20% í japönskum jenum eða 28.046.557 jen og 10% í bandaríkjadölum eða134.445 dalir. Eru þetta sömu fjárhæðir og dómkrafa aðaláfrýjanda hljóðar ásamkvæmt áðursögðu.Eittaf þeim félögum sem keyptu eignarhluti í Askar Capital hf. var Lokkadís ehf.,sem mun hafa verið í fullri eigu Guðmundar Ólasonar. Keypti Lokkadís ehf. nánartiltekið 10.000.000 hluti af þeim 17.000.000 sem Milestone ehf. seldi í AskarCapital hf. með kaupsamningi 4. júní 2007 fyrir 200.000.000 krónur sem áttu að greiðastvið undirritun samningsins. Undir hann ritaði Guðmundur bæði fyrir höndMilestone ehf. og Lokkadísar ehf. Eftir gögnum málsins verður að leggja tilgrundvallar að láninu sem Sáttur ehf. tók samkvæmt áðursögðu hjá Milestone ehf.hafi verið varið til að greiða helming þessa kaupverðs úr hendi Lokkadísar ehf.Í málinu er deilt um hvort þetta lán frá Milestone ehf. til Sátts ehf. hafiverið í andstöðu við ákvæði 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Samadag og síðastnefndir samningar voru gerðir var undirritaður samningur umkauprétt Milestone ehf. á þeim 10.000.000 hlutum í Askar Capital hf. semLokkadís ehf. hafði keypt. Sá samningur var undirritaður af Guðmundi bæði fyrirhönd Milestone ehf. og Lokkadísar ehf. Í samningnum var gert ráð fyrir aðMilestone ehf. ætti kauprétt að öllum hlutunum ef Guðmundur léti af störfum hjáfélaginu fyrir 30. júní 2007 en upp frá þeim degi átti fjöldi hluta semkauprétturinn náði til að lækka á nánar tiltekinn hátt eftir því sem Guðmundurstarfaði lengur hjá félaginu. Ef til nýtingar kaupréttar kæmi var ráðgert aðkaupverðið næmi „uppreiknaðri stöðu láns tekið hjá Milestone, vegna kaupa áhlutunum, og uppreiknaðri stöðu láns tekið hjá Glitni Luxemburg”.Framkemur í gögnum málsins að skuld Sátts ehf. við Milestone ehf. samkvæmtlánssamningnum frá 4. júní 2007 hafi eftir bókhaldi síðarnefnda félagsins numið136.383.402 krónum 18. september 2009 þegar bú þess var tekið tilgjaldþrotaskipta. IISamkvæmt1. málslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 er einkahlutafélagi hvorki heimiltað veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsins eðamóðurfélagi þess lán né setja fyrir þá tryggingu. Óumdeilt er í málinu aðSáttur ehf. var hluthafi í Milestone ehf. þegar lánssamningurinn 4. júní 2007að fjárhæð 100.000.000 krónur var undirritaður. Einnig er óumdeilt sem fyrrsegir að eigandi Sátts ehf. var Guðmundur Ólason sem var á þessum tímaforstjóri Milestone ehf., sbr. 2. málslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Viðmat á því hvort lán þetta geti hafa verið venjulegt viðskiptalán í skilningi 3.málsliðar 1. mgr. sömu lagagreinar og þar með undanþegið banni samkvæmt 1. málsliðmálsgreinarinnar er til þess að líta að af lögskýringargögnum er ljóst að meðvenjulegum viðskiptalánum sé átt við lán sem geti talist vera liður íviðskiptum viðkomandi félags eða venjubundin bæði í félaginu og almennt íslíkum félögum. Í málinu hafa engin gögn verið lögð fram sem renna stoðum undirað lán Milestone ehf. til Sátts ehf. 4. júní 2007 hafi getað talist vera liðurí almennri starfsemi Milestone ehf. eða verið venjulegt í starfsemi þess eðaannarra sambærilegra félaga. Upplýsingar um sams konar lánafyrirgreiðslu til félagafjögurra annarra starfsmanna Milestone ehf. renna á engan hátt stoðum undir aðlán af þessum toga hafi verið liður í almennri starfsemi félagsins. Engin gögnliggja auk þess fyrir um hvernig var staðið að ákvörðun um lánveitinguna, eneins og fyrr segir var lánssamningur undirritaður af Guðmundi fyrir hönd beggjaþótt það lægi fyrir að lántaki væri félag í hans eigu þannig að gæta hefðiþurft að ákvæði 48. gr. laga nr. 138/1994. Samkvæmt framangreindu verður ekkifallist á að umrætt lán geti talist vera venjulegt viðskiptalán í skilningi 3.málsliðar 1. mgr. 79. gr. sömu laga.Samkvæmt1. málslið 2. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 er einkahlutafélagi óheimilt aðveita lán til að fjármagna kaup á hlutum í félaginu eða móðurfélagi þess.Samkvæmt 3. málslið sama ákvæðis gildir það þó ekki um kaup starfsmannafélagsins eða tengds félags á hlutum eða kaup á hlutum fyrir þá. Síðastnefntundanþáguákvæði nær samkvæmt efni sínu eingöngu til lána til kaupa á hlutum ífélaginu sjálfu eða móðurfélagi þess. Óumdeilt er að lánið sem málið varðar varekki notað til kaupa á hlutum í Milestone ehf. eða móðurfélagi þess. Þegar afþeirri ástæðu getur þetta undanþáguákvæði ekki átt við um lánið.Samkvæmt7. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 verður bannákvæði 1. og 2. mgr. sömulagagreinar ekki beitt um innlánsstofnanir eða aðrar fjármálastofnanir. Undirhvorugt þetta féll Milestone ehf. og getur undanþága þessi því heldur ekki áttvið.2Meðvísan til framangreinds verður lagt til grundvallar að lán Milestone ehf. tilSátts ehf. 4. júní 2007 hafi stangast á við 1. og 2. málslið 1. mgr. 79. gr.laga nr. 138/1994 og eigi engin undanþáguákvæði þeirrar lagagreinar við um það.Samkvæmt því bar Sátti ehf. að endurgreiða lánið með dráttarvöxtum samkvæmt 4.mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Eins og fyrr er rakið ákvað þrotabú Sátts ehf.að una héraðsdómi og viðurkenna kröfu aðaláfrýjanda á grundvelli hins áfrýjaðadóms sem almenna kröfu í búið. Í málinu liggur fyrir áðurnefnt bréfskiptastjóra 24. febrúar 2017 um að eignir í þrotabúi Sátts ehf. séu óverulegarog áætlað að í mesta lagi verði greiddar 7.500.000 krónur upp í lýstar kröfursem allar séu almennar kröfur. Samkvæmt bréfinu námu heildarkröfur sem lýst varí búið 2.264.273.469 krónum, en viðurkennd krafa aðaláfrýjanda nam 365.846.261krónu að frádreginni gagnkröfu þrotabús Sátts ehf. að fjárhæð 7.311.223 krónur.Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að aðaláfrýjandi hefur orðið fyrir tjónivegna lánveitingar Milestone ehf. til Sátts ehf., en ætla má að hann muni ekkifá greiddar nema innan við 1.200.000 krónur úr þrotabúinu upp í kröfu sína.Stefnduásamt gagnáfrýjanda hafa auk þess sem að framan greinir byggt á því að krafa aðaláfrýjandasé fallin niður þar sem málið hafi ekki verið höfðað innan þeirra tímamarka semkveðið var á um í 110. gr. laga nr. 138/1994 áður en sú lagagrein var felldniður með lögum nr. 68/2010. Ekki verður litið svo á að fallið hafi verið frámálsástæðu þessari þegar stefndu í héraði féllu í þinghaldi 20. desember 2011frá kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Um þetta verður að líta til þess aðeins og 110. gr. laga nr. 138/1994 hljóðaði þegar Milestone ehf. veitti Sáttiehf. lánið 4. júní 2007 þurfti að höfða mál til heimtu skaðabóta eftir 108. eða109. gr. laganna innan tveggja ára frá lokum þess reikningsárs sem viðkomandiákvörðun eða athöfn var samþykkt eða gerð. Samkvæmt því hefði þurft að höfðaslíkt mál eigi síðar en í árslok 2009. Eins og fyrr er rakið var mál þettahöfðað 8. og 9. nóvember 2010, en þá var málshöfðunarfrestur samkvæmt þágildandi110. gr. laga nr. 138/1994 runninn út. Lög nr. 68/2010, sem felldu niður 110.gr. laga nr. 138/1994, tóku ekki gildi fyrr en 24. júní 2010 eða ríflega sexmánuðum eftir að málshöfðunarfresturinn var runninn út. Gat sá frestur því ekkilengst með þessari breytingu á lögum. Líta verður svo á að þegar frestur tilmálshöfðunar eftir áðurgildandi 110. gr. laga nr. 138/1994 var liðinn yrðikröfu einkahlutafélags um skaðabætur úr hendi stofnenda, stjórnarmanna eðaframkvæmdastjóra þess ekki komið fram á öðrum grundvelli, sbr. dóm Hæstaréttar7. desember 2011 í máli nr. 614/2011. Verður því að leggja til grundvallar aðkrafa aðaláfrýjanda í máli þessu sé fallin niður af þessum sökum að því markisem hún hefur verið reist á reglum um skaðabætur. Er þess þá einnig að gæta aðfrá þessu getur ekki átt við undantekning sem áður var í 1. mgr. 110. gr. laganr. 138/1994 um kröfur sem ættu rætur að rekja til refsiverðs verknaðar, endaliggja ekki fyrir upplýsingar um að nokkur hafi verið kærður fyrir refsiverðaháttsemi í tengslum við lánveitinguna sem málið varðar. 3Íhéraðsdómsstefnu var um stoð fyrir kröfu aðaláfrýjanda á hendur stefndu oggagnáfrýjanda meðal annars vísað til 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, þar semkveðið er á um ábyrgð þeirra sem gerðu eða framkvæmdu ráðstöfun samkvæmt 1.mgr. eða 2. mgr. sömu lagagreinar á tapi sem hefur hlotist af ráðstöfuninni. Afendurriti úr þingbók í héraði má ráða að aðaláfrýjandi hafi jafnframt ímunnlegum málflutningi byggt á því að stefndu og gagnáfrýjandi bæru ábyrgð áendurgreiðslu lánsins á grundvelli 5. mgr. 79. gr. laganna. Tekið var tilandsvara gegn þessari málsástæðu í greinargerðum allra gagnaðila aðaláfrýjandaí héraði. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að þessi málsástæða komistað við meðferð málsins.Ákvæði5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 byggir efni sínu samkvæmt á reglumfjármunaréttar um kröfuábyrgð en ekki reglum um skaðabætur. Af því leiðir að110. gr. laga nr. 138/1994, sem kvað eins og fyrr greinir á um sérstakanmálshöfðunarfrest vegna skaðabótakrafna, gildir ekki um slíka kröfu.Ábyrgðarkrafan stofnaðist eftir að bú Sátts ehf. var tekið til gjaldþrotaskiptaog ljóst varð að félagið myndi ekki geta endurgreitt lánið. Samkvæmt því gilda umfyrningu kröfunnar almennar reglur laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda,sbr. 2. málslið 28. gr. laganna. Af 7. gr. þeirra laga leiðir, sbr. 1. málslið2. mgr. 5. gr., að krafan fyrnist á tíu árum. Mál þetta var eins og fyrrgreinir höfðað 8. og 9. nóvember 2010 og því ótvírætt að krafa aðaláfrýjanda erekki fyrnd. Ábyrgðsamkvæmt 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 nær til þeirra sem gerðu eðaframkvæmdu ráðstöfun sem stangast á við 1. eða 2. mgr. sömu lagagreinar. Einsog fyrr segir undirritaði Guðmundur Ólason lánssamninginn fyrir bæðilánveitanda og lántaka og telst samkvæmt því hafa gert eða framkvæmt hann ískilningi 5. mgr. 79. gr. laganna. Lánið var eitt af fimm sem var veitteinkahlutafélögum í eigu starfsmanna Milestone ehf., í tengslum við kaup áeignarhlutum í Askar Capital hf. Lánafyrirgreiðsla af þessum toga getur ekkitalist vera hluti af daglegum rekstri einkahlutafélags í skilningi 2. mgr. 44.gr. laga nr. 138/1994 og varð því ekki tekin ákvörðun um hana án sérstakrarheimildar frá stjórn Milestone ehf. Í málinu liggja engin gögn fyrir um hvernigvar staðið að ákvörðuninni, en í málatilbúnaði Guðmundar og Sátts ehf. fyrirhéraðsdómi var vísað til þess að ákvörðun um sölu eignarhlutanna í AskarCapital hf. og tengda gerninga hafi verið tekin af stjórn Milestone ehf. Ímálinu liggur fyrir ársreikningur Milestone ehf. fyrir árið 2007 sem ber meðsér að hafa verið samþykktur 14. febrúar 2008 af Karli Emil Wernerssyni ogSteingrími Wernerssyni sem þáverandi stjórnarmönnum félagsins. Í skýrslu endurskoðenda,sem skiptastjóri aðaláfrýjanda aflaði um rannsókn á bókhaldi og fjárrekstriMilestone ehf. á tímabilinu 22. júní 2007 til 18. september 2009, kemur meðalannars fram að í bókhaldi félagsins hafi söluhagnaður verið bókfærður árekstrarreikning þess vegna sölunnar á fyrrgreindum hlutum í Askar Capital hf. Hafaengin gögn verið lögð fram um að Karl eða Steingrímur hafi nokkru sinni gertathugasemdir við framangreinda gerninga sem höfðu eins og fyrr segir veriðfærðir í bókhald félagsins. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður lagtgrundvallar að Karl og Steingrímur hafi sem stjórnarmenn Milestone ehf. áumræddum tíma með beinum eða óbeinum hætti veitt Guðmundi heimild til að veitalánið og ganga frá þeim samningum sem voru samhliða gerðir við einkahlutafélögfjögurra annarra starfsmanna. Samkvæmt því ber stefndi þrotabú Karls EmilsWernerssonar og gagnáfrýjandi ásamt stefnda þrotabúi Guðmundar Ólasonar óskiptaábyrgð á kröfu aðaláfrýjanda samkvæmt 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.Samkvæmtframangreindu verður krafa aðaláfrýjanda tekin til greina eins og í dómsorði segir.Stefnduog gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndu, þrotabúGuðmundar Ólasonar og þrotabú Karls Emils Wernerssonar, og gagnáfrýjandi, þrotabúSteingríms Wernerssonar, greiði aðaláfrýjanda, þrotabúi Milestone ehf., óskipt346.350 evrur, 419.229 svissneska franka, 28.046.557 japönsk jen og 134.445bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 4. júní 2007 til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 20. júní 2017 að fjárhæð 7.311.223 krónur. Stefndu oggagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda óskipt samtals 1.500.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2016. Mál þetta, sem vardómtekið 25. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þb.Milestone ehf., Borgartúni 26, Reykjavík, á hendur Sáttum ehf., Asparhvarfi 20,Kópavogi, Karli Emil Wernerssyni, Engihlíð 9, Reykjavík,Steingrími Wernerssyni, Bretlandi, og Guðmundi Ólasyni, Asparhvarfi20, Kópavogi, með stefnu birtri 8. og 9. nóvember 2010. Bú Sátts ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 26. október 2011. Endanlegar dómkröfurstefnanda, þb. Milestone ehf., eru þær að hann krefst þess að stefndu greiðióskipt (in solidum) stefnanda 346.350 EUR, 419.229 CHF, 28.046.557 JPY og134.445 USD ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu, nr. 38/2001, frá 4. júní 2007 til greiðsludags. Þá er þesskrafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt málskostnað. Endanlegar dómkröfurallra stefnda eru þær að þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og hverum sig krefst málskostnaðar úr hans hendi. I Mál þetta, ásamtnokkrum öðrum riftunarmálum stefnanda, var höfðað í nóvember 2010. Flestumþessara mála er þegar lokið. Rétt er þó í upphafi að gera grein fyrir þeimbreytingum sem hafa orðið frá því að málið var þingfest. Í kjölfar dómsHæstaréttar í málinu nr. 614/2011 frá 7. desember 2011, Þrotabú Milestone ehf.gegn Karli Emil Wernerssyni, eða í þinghaldi 20. desember 2011, féllu þeirstefndu, sem gerðu kröfu um frávísun málsins í greinargerðum sínum, frá þeirrikröfu. Við upphaf aðalmeðferðar féll stefndi, þb. Sátts ehf., fráfrávísunarkröfu á dráttarvaxtakröfu. Þá féll hann einnig frá þeirri málsástæðusinni að um ólögmætt erlent lán væri að ræða. Með dómi Hæstaréttarí málinu nr. 578/2015 Karl Emil Wernersson gegn þb. Milestone ehf. og gagnsök,var komist að þeirri niðurstöðu að ósannað væri að Milestone ehf. hefði orðiðógjaldfært áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í Glitni bankahf. 7. október 2008 og skilanefnd var skipuð. Ekki lægi annað fyrir í málinu enað fram til þess tíma hefði Milestone ehf. staðið í skilum við lánardrottnasína. Þá taldi Hæstiréttur að endurgreiðslukrafa þrotabús Milestone ehf. værisvo vanreifuð að vísa yrði henni frá héraðsdómi, sbr. d- og e-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 579/2015 Karl Emil Wernersson gegn þb. Milestone ehf. reyndi á hvortunnt væri að rifta endurgreiðslu stefnanda til Karls Wernerssonar. Hann hafðiveitt félaginu lán 29. ágúst 2008 en endurgreiðslan átti sér stað 13. nóvembersama ár. Ágreiningslaust var að þegar endurgreiðslan fór fram var Milestoneehf. orðið ógjaldfært. Talið var að þegar litið væri til stöðu Karls hjá félaginuog þeirrar þekkingar sem hann bjó yfir um fjárhagsstöðu þess á þeim tíma erlánið var endurgreitt, hefði greiðslan falið í sér ótilhlýðilega mismunun ákostnað annarra kröfuhafa búsins, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Var krafa þb. Milestone ehf. því tekin til greina. Stefnandi hefurfallið frá öllum málsástæðum er komu fram í stefnu nema eftirfarandi:.Lánveiting til stefnda Sátts ehf. 4. júní 2007 var ólögmæt skv. 79. gr.laga nr. 138/1994 um einkamálafélög og því hvíli endurgreiðsluskylda á stefnduauk þess sem þeim beri að greiða stefnanda dráttarvexti.2.Stefndu beri sameiginlega að greiða stefnanda skaðabætur vegnalánveitingar Milestone ehf. til stefnda Sátts ehf. 4. júní 2007 á grundvellialmennra reglna skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar og 108. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög. Stefndu hafa breyttdómkröfum sínum og fallið frá málsástæðum til samræmis við málsgrundvöll þannsem stefnandi hefur nú lagt. Þó byggja stefndu á að skaðabótakrafan sé fyrnd ogvísa til ummæla í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 614/2011 og bókunar á dskj. 88,þar sem stefnandi tilgreinir málsástæður sínar gegn því að krafan sé fyrnd. Varðandi samningudómsins er vísað til e-liðar 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála meðsíðari breytingum en samkvæmt því ákvæði skal málsástæðna einungis getið að þvíleyti sem þörf krefur til úrlausnar á málinu. Stefnandi beinirendurgreiðslukröfunni að stefnda, þb. Sátts ehf. og skaðabótakröfunni á henduröllum stefndu. II Milestone ehf. varstofnað í mars 1988 og hét þá Deiglan-Áman. Í upphafi ársins 2004 var félagiðsameinað Apóteki Austurbæjar ehf., Vesturbæjarapóteki ehf. og Ísranni ehf.Nafninu var í kjölfarið breytt í Milestone. Umsvif félagsins jukust mikið áárunum 2005-2007. Félagið átti m.a. stóra hluti í Glitni banka hf.,Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Lyfjum og heilsu, auk þess sem félagið keyptiá fyrri hluta ársins 2007 sænska félagið Moderna Finance AB. Milestone ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2009. Skiptastjóri lét fara framrannsókn á fjárreiðum þrotabúsins. Rannsóknin var framkvæmd af Ernst &Young. Í skýrslu Ernst & Young kemur fram að stefndi, Sáttur ehf. fékk hinn4. júní 2007 lán að fjárhæð 100.000.000 kr. frá Milestone ehf. Vextir lánsinsvoru LIBOR-vextir + 2,5%. Gjalddagi lánsins var 31. desember 2009. Þá voruhvorki settar tryggingar fyrir láninu né lántökugjald greitt. Lánið var íerlendum myntum og skiptist höfuðstóll lánsins þannig:Gjaldmiðill Upphæðí ISKEUR 346.350 40.000.000 CHF 419.229 30.000.000 JPY 28.046.557 20.000.000 USD 134.445. 10.000.000 Er lánið var veitt var Sátturehf. hluthafi í Milestone ehf. og Guðmundur Ólason, eigandi Sátts ehf. varframkvæmdastjóri Milestone ehf. Ritar hann undir skuldabréfið fyrir hönd beggjaaðila, það er lántakanda og lánveitanda. Stefndu kveða að tilgangur meðlánveitingunni hafi verið sá að gefa Sáttum ehf. kost á hlutabréfakaupum ídótturfélagi Milestone ehf. Kaupin hafi verið gerð í gegnum Lokkadís ehf., ogSáttur ehf. hafi lagt lánsfé á móti lánsfé frá Glitni banka hf. Þá kveðastefndu að lánveitingin hafi verið sambærileg til annarra starfsmanna. Hinn 9. júlí 2010 var kröfubréfsent og var höfuðstóll lánsins 160.537.600 kr. Miðað var við gengi erlendugjaldmiðlanna við dagsetningu kröfubréfsins. Sáttur ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 26. október 2011. Stefnandi telur lániðtil stefnda, Sátts ehf. vera ólögmætt samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög og beinir endurgreiðslukröfu á hendur stefnda þrotabúi Sáttsehf. og skaðabótakröfu á hendur öllum stefndu. III Í fyrsta lagi gerirstefnandi kröfu um endurgreiðslu lánsins og vísar til 79. gr. laga nr. 138/1994um einkahlutafélög. Þau lög setji ströng skilyrði fyrir því hvernig félag megiúthluta fjármunum til hluthafa og stjórnenda félagsins. Megintilgangurinn meðþessum ströngu skilyrðum sé að auka vernd kröfuhafa. Úthlutun fjármuna tilhluthafa sé þannig eingöngu heimil þegar hún sé framkvæmd með arðsúthlutun, viðlækkun hlutafjár, með greiðslu úr varasjóði og við félagsslit, sbr. 73. gr.ehfl. Samkvæmt 79. gr. ehfl. sé einkahlutafélagi ekki heimilt að veitahluthöfum eða stjórnarmönnum lán. Bannið nái þó ekki til „venjulegraviðskiptalána“. Þetta ákvæði eigi ekki við um lán Milestone ehf. til stefnda,enda voru engar viðskiptalegar forsendur fyrir þeim lánum og ekki eiginlegtviðskiptasamband á milli stefnda, Sátts ehf. og Milestone ehf. Stefndi, Sátturehf., ber sönnunarbyrðina fyrir því að lán til hans hafi verið venjulegtviðskiptalán. Þá var lánið ekkiMilestone ehf. til framdráttar. Svo virðist sem félagið hafi ekki haft neinnhag af lánveitingunni og félagið hafði enga tryggingu fyrir því að lánið yrðigreitt til baka. Þá séu önnur skilyrði og kjör lánanna ekki sambærileg þeim semviðgangast á almennum lánamarkaði enda verði t.d. ekki séð að lánin hafi veriðá almennum kjörum. Lán sem þessi voru ekki hluti af starfsemi Milestone ehf. ogfélagið hafði aldrei veitt slíkt lán til venjulegra, ótengdra viðskiptamanna.Forsendur lánsins voru þannig ekki viðskiptalegar og hagsmunir Milestone ehf.réðu ekki för heldur hagsmunir stefnda, Sátts ehf. Hinn 4. júní 2007 vareigandi Sátts ehf. Guðmundur Ólason framkvæmdastjóri Milestone ehf. Sáttur ehf.átti á þessum tíma hlut í Milestone ehf. Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög, var félaginu þar með óheimilt að veita stefnda lánog stefnda óheimilt að taka við greiðslunum. Lán félagsins til stefnda voruþannig ólögmæt og stefndu ber að greiða lánið til baka með dráttarvöxtumsamkvæmt 4. mgr. 79. gr. laganna. Krafa umendurgreiðslu ólögmæts láns sé ekki riftun samkvæmt XX. kafla gþl. enda sé ekkiverið að hnekkja ráðstöfunum, sem við venjulegar kringumstæður væru löglegar.Með kröfu þessari sé stefnandi að hnekkja ráðstöfun sem sé beinlínis ólögleg ogógild. Skiptir gjaldþrot Milestone ehf. engu máli hvað það varðar. Þá séu engirtímafrestir fyrir endurheimtu félagsins í 79. gr. ehfl. Þar sé aðeins kveðið áum að endurgreiða skuli ólögmæt lán með dráttarvöxtum. Milestone ehf. eignaðistkröfu um endurgreiðslu lánanna um leið og þau voru veitt og þrotabú Milestoneehf. tók við þeirri kröfu við úrskurð um gjaldþrot, sbr. 1. mgr. 72. gr. gþl. Með vísan til allsframangreinds telur stefnandi að lán Milestone ehf. til stefnda, Sátts ehf. 4.júní 2007 hafi verið ólögmætt lán í skilningi 79. gr. ehfl. og krefstendurgreiðslu þess með dráttarvöxtum eins og tilgreint er nánar í dómkröfum.Dráttarvaxtakrafa byggist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og 4. mgr. 79. gr.ehfl. Varðandiskaðabótakröfu sína hafnar stefnandi því að hún sé fyrnd. Í bókun stefnanda,sem lögð var fram 20. desember 2011, komu fram málsástæður varðandimálshöfðunarfrestinn samkvæmt brottföllnu ákvæði 110. gr. laga nr. 138/1994. Stefnandi telur að110. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög komi ekki til álita í málinuþegar af þeirri ástæðu að ákvæðið var fellt brott áður en mál þetta var höfðað.Verði hins vegar litið svo á að brott fallið ákvæði 110. gr. komi mögulega tilskoðunar þá telur stefnandi engu að síður að málshöfðunarfrestur ákvæðisins náiekki til þeirrar kröfu sem gerð sé í málinu, enda hafi krafan byggst árefsiverðum verknaði, en slík tilvik hafi verið undanskilin frestinum. Þá telurstefnandi að háttsemin sem málið byggist á falli að minnsta kosti undiratvikulýsingu refsiákvæðanna í 2. tl. 127. gr., sbr. 79. gr. laga umeinkahlutafélög. IV Í málinu er fjórumaðilum stefnt. Gerð er grein fyrir málsástæðum þeirra í einu lagi enda eigaþeir samstöðu í málinu. Stefndi, þb. Sáttsehf., byggir á því, að lánveiting til Sátts ehf. 4. júní 2007 hafi veriðlögmæt. Bann 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög taki ekki tilstarfsemi Milestone þar sem því verði ekki beitt um innlánsstofnanir eða aðrarfjármálastofnanir. Milestone var eignarhaldsfélag sem átti að langstærstumhluta eignir í fjármálafyrirtækjum og Invik var skilgreind semfjármálasamsteypa (e financial conglomerate) í skilningi tilskipunarEvrópusambandsins nr. 2002/87/EC. Þá stóð til að skilgreina Milestone með samahætti um leið og tilskipunin yrði innleidd hér á landi. Verði talið að beitaskuli ákvæðum 1. og 2. mgr. 79. gr. laganna byggir stefndi á því aðlánveitingin til Sátts ehf. hafi verið lögmæt á grundvelli greinarinnar. Lániðvar veitt á eðlilegum kjörum í eðlilegum tilgangi á sama tíma og lán voru veitttil félaga í eigu annarra starfsmanna í sama tilgangi. Var því um að ræðaeðlilegt viðskiptalán í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Lánveitingin til stefnda,Sátts ehf., var jafnframt lögmæt á grundvelli 3. málsl. 2. mgr. 79. gr. Sé þarskýrlega kveðið á um að bann við lánum til að fjármagna hluti í félagi eigiekki við um kaup starfsmanna félagsins eða tengds félags. Lánveitingin varliður í kaupum starfsmanna á hlutum í félaginu. Lánið var auk þess mjögóverulegt líkt og önnur lán til starfsmanna á sama tíma. Stefndi mótmælir þvíað endurgreiðslukrafa geti byggst á 5. mgr. 79. gr. laga um einkahlutafélög.Lánveitingin var ekki í andstöðu við 1. og 2. mgr. greinarinnar. Það var ákvörðunstjórnar Milestone að selja hluta af hlutabréfum félagsins í Öskum Capital tilnokkurra hlutafélaga í eigu lykilstarfsmanna samstæðunnar. Eitt af þeim félögumvar Sáttur ehf. Aldrei var um eiginlegar peningagreiðslur að ræða heldurgreiddu félögin fyrir hlutabréfin með útgáfu skuldabréfa. Tjón vegna þessaraviðskipta varð því ekkert. Samningar um kaupin byggðust alfarið á ákvörðunstjórnar Milestone sem heimilaði gjörninginn. Stefndi byggir á því aðgreiðsluskylda samkvæmt 5. mgr. 79. gr. geti einvörðungu tekið til þeirra sembera ábyrgð á ákvörðuninni. Þá er upphafsdegidráttarvaxta mótmælt sem ósönnuðum og órökstuddum og vísað til þess að hanngeti ekki miðast við útgreiðslu lánsins, þar sem 79. gr. eigi ekki við. Varðandiskaðabótakröfu stefnanda byggja allir stefndu sýknukröfu sína á því fyrir dómi,að sú krafa sé fallin niður vegna fyrningar. Í greinargerðum sínum töldustefndu, Karl og Steingrímur Wernerssynir og Guðmundur Ólason, að vísa ættimálinu frá þar sem málshöfðunarfrestir 110. gr. laga um einkahlutafélög nr.138/1994 væri liðinn. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 614/2011 sé umefnisatriði að ræða. Skaðabótakrafastefnanda byggist á ætlaðri ólögmætri lánveitingu til Sátts ehf. í júní 2007.Um skaðabótaábyrgð stefndu fer skv. XV. kafla laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Um sé að ræða almenna skírskotun laganna til almennra reglnaskaðabótaréttar og verður ætluð ábyrgð stefndu því ekki reist á þeimsíðarnefndu án þeirra fresta sem kveðið sé á um í greininni. Á þeim tíma sematvik máls þessa áttu sér stað var í gildi 110. gr. laga um einkahlutafélög, enhún hljóðaði svo: „Skaðabótamál þau sem um ræðir í 1.–2. mgr. 109. gr. skalhöfða nema krafan byggist á refsiverðum verknaði: a. gegn stofnendum innan tveggja ára frá því að ákvörðun umstofnun félags var tekin; b. gegn stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum, svo ogrannsóknarmönnum, innan tveggja ára frá lokum þess reikningsárs þar semákvörðunin eða athöfnin, sem málið byggist á, var samþykkt eða gerð. c. gegn endurskoðendum eða skoðunarmönnum innan tveggja árafrá því að endurskoðun lauk og endurskoðunarskýrsla eða yfirlýsing var lögðfram. Mál skv. 3. mgr. 109. gr. skal höfða í síðasta lagi þremmánuðum eftir að félagið hefur verið úrskurðað gjaldþrota.“ Það atvik semskaðabótakrafa stefnanda byggist á, átti sér stað 4. júní 2007. Frestursamkvæmt 110. gr. einkahlutafélaga rann því út í lok árs 2009, en þá vargreinin enn í lögunum. Fresturinn rann því út í samræmi við gildandi lög í lokárs 2009. Málshöfðunarfrestur sem þegar er runninn út í samræmi við gildandilög getur ekki raknað við með afturvirkum hætti með því einu að fella ákvæðiþar að lútandi úr lögum. Breytir engu í því sambandi þótt í 31. gr. laga nr.68/2010 hafi verið kveðið á um að „ákvæði um brotfall“ tækju til atvika ogháttsemi sem átti sér stað fyrir gildistöku laganna jafnvel þóttmálshöfðunarfrestur hafi þá verið liðinn. Með því er í raun verið að breytaeldri lögum með afturvirkum hætti. Slíkt stangast á við grundvallarreglurréttarríkisins og mannréttindi sem tryggð eru með meðal annars 72. gr.stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, ogsjónarmið um réttmætar væntingar. Ber því að sýkna stefndu af skaðabótakröfustefnanda. V Mál þetta varðarhvorar tveggja endurgreiðslukröfu stefnanda á hendur stefnda, þrotabúi Sáttsehf., á láni því er veitt var 4. júní 2007 og er krafan byggð á 79. gr. laganr. 138/1994 og skaðabótakröfu stefnanda á hendur öllum stefndu sem byggð ermeðal annars á almennum reglum skaðabótaréttarins. Kröfu umendurgreiðslu lánsins er beint til þb. Sátts ehf. en Sáttur ehf. fékk lánið 4.júní 2007. Eigandi félagsins er stefndi Guðmundur Ólason og var hann jafnframtframkvæmdastjóri stefnanda. Stefndu halda því fram að lánveitingin hafi veriðveitt til að fjármagna kaup á hlutafé í Öskum Capital sem var í eigu Milestoneehf. Meginreglan er sú að óheimilt er aðúthluta af fjármunum hlutafélags til hluthafa nema það fari fram eftir reglumum úthlutun arðs, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eðavegna félagsslita, samanber 73. gr.laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá segir í 1. mgr. 79. gr. sömu laga að einkahlutafélagisé hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsinseða móðurfélags þess lán né setja tryggingu fyrir þá. Félagi sé einnig óheimiltað veita þeim lán eða setja fyrir þann tryggingu sem giftur er eða í óvígðrisambúð með aðila skv. 1. málsl. eða er skyldur honum að feðgatali eða niðjaellegar stendur hlutaðeigandi að öðru leyti sérstaklega nærri. Ákvæði þessararmálsgreinar taki þó ekki til venjulegra viðskiptalána. Með undanþágunni í lokákvæðisins er samkvæmt lögskýringargögnum átt við venjuleg viðskiptalán t.d.greiðslukorta-viðskipti, eða lán til fyrirtækja sem eru hluthafar, ef þau eruliður í viðskiptum og venjubundin bæði í fyrirtækinu og almennt í slíkumfyrirtækjum. Ekki er fallist á að ætluð kaup Sátts ehf. á hlutum í ÖskumCapital falli undir nefnda undanþágu. Í 2. mgr. 79. gr.laganna er enn kveðið á um bann við því að veita lán úr einkahlutafélagi en þarsegir að einkahlutafélag megi ekki veita lán til að fjármagna kaup á hlutum ífélaginu eða móðurfélagi þess hvort heldur móðurfélagið er einkahlutafélag eðahlutafélag. Þá megi einkahlutafélag hvorki leggja fram fé né setja tryggingu ítengslum við slík kaup. Undanþága er síðan í lok ákvæðis 2. mgr. en þar segirað ákvæði 1.-2. málsl. eigi ekki við um kaup starfsmanna félagsins eða tengdsfélags á hlutum eða kaup á hlutum fyrir þá. Augljóst er af ákvæði þessu aðundanþágan nái einungis til starfsmanna félagsins, þ.e. einstaklings, en þaðvar lögaðili, þ.e. Sáttur ehf. sem fékk lánið. Þá byggja stefndu á7. mgr. 79. gr. laganna en þar segir að ákvæðum 1. og 2. mgr. 79. gr. verðiekki beitt um innlánsstofnanir eða aðrar fjármálastofnanir og byggja stefndu áþví að til hafi staðið að skilgreina Milestone sem fjármálasamsteypu um leið ogtilskipun Evrópusambandsins nr. 2002/87/EC yrði innleidd hér á landi. Hinsvegar liggur hvorki fyrir að svo hafi verið gert né að Milestone hafi haftstarfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu sbr. 1. mgr. 2. gr. laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Því verður ekki byggt á þessu ákvæði. Þá heldur stefndi þvífram að lánveiting þessi hafi ekki valdið stefnanda tjóni, en málsástæða þessier ósönnuð að hálfu stefnda. Með vísun til þesssem að ofan greinir er fallist á það með stefnanda að Milestone ehf. hafi hinn4. júní 2007 veitt lán sem var í andstöðu við 1. og 2. mgr. 79. gr. laga umeinkahlutafélög og ber stefnda, þb. Sátts ehf., að endurgreiða lánið meðdráttarvöxtum samanber 4. mgr. 79. gr. laga um einkahlutafélög. Í greinargerðum sínumgerðu stefndu, Karl Wernersson, Steingrímur Wernersson og Guðmundur Ólason íupphafi kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi og vísuðu til 110. gr. laga umeinkahlutafélög. Mál Karls Wernerssonar var flutt um frávísunarkröfuna,samanber dóm Hæstaréttar frá 7. desember 2011, í málinu nr. 614/2011. Varðandiþetta atriði segir svo í forsendum Hæstaréttar: „Nokkurs misræmis hefur gætt ídómaframkvæmd um hverju það varði að mál sé höfðað að liðnum málshöfðunarfrestisamkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög og einkahlutafélög. Í dómum Hæstaréttar ímáli nr. 52/1949, sem birtur er í dómasafni 1950 bls. 42, og máli nr. 18/1986,sem birtur er í dómasafni 1987 bls. 643, leiddi það til sýknu, en í dómiHæstaréttar í máli nr. 9/2002, sem birtur er í dómasafni 2002 bls. 92, varðaðiþað frávísun. Ef frestur samkvæmt 110. gr. laga nr. 138/1994 eða hliðstæðuákvæði í 136. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög leið án þess að félagið hefðiuppi skaðabótakröfu á hendur stjórnarmanni var þess ekki kostur að gera slíkakröfu á öðrum vettvangi. Þessi frestur var því í reynd sérstakurfyrningarfrestur þar sem krafan féll niður í lok hans, enda var ekki unnt aðhafa hana uppi á annan hátt. Í ljósi þessa verður að líta svo á að álitaefni umhvort málshöfðunarfrestur þessi hafi verið liðinn við höfðun málsins sé atriðisem taka verður afstöðu til við efnisúrlausn þess, en geti ekki varðað frávísunmálsins í heild eða hluta.“ Samkvæmt þessu er túlkun málshöfðunarfrests 110.gr. laga nr. 138/1994 um hlutafélög, efnisatriði sem taka ber afstöðu til viðefnisúrlausn málsins. Því verður ágreiningur þessi tekinn til úrlausnar hér,þótt málsástæðna sé getið í greinargerðum undir umfjöllun um frávísun málsins,enda hefur ekki verið skorið efnislega úr ágreiningi þessum. Í kjölfar dómsinseða í þinghaldi 20. desember 2011 féllu stefndu allir frá kröfum sínum umfrávísun málsins. Túlka verður þessa yfirlýsingu þeirra þannig, að ekki hafiverið fallið frá málsástæðum byggðum á málshöfðunarfresti samkvæmt 110. gr.laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Í kjölfarið lagði stefnandi fram bókunmeð málsástæðum er lúta að málshöfðunarfresti samkvæmt nefndri 110. gr. Afbókun þessari verður ekki annað ráðið en að afstaða stefnanda hafi einnig veriðsú að umfjöllun um málshöfðunarfrestinn tilheyri efnisúrlausn málsins. Lögmennstefndu mótmæltu strax í þinghaldinu málsástæðum stefnanda sem of seint framkomnum. Með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála er því hafnaðað málsástæðurnar séu of seint fram komnar, þar sem ekki var tilefni af hálfustefnanda til að hafa þær fyrr uppi, þar sem þetta var fyrsta þinghald eftirdóm Hæstaréttar í málinu nr. 614/2011. Hið umdeilda lán varveitt 4. júní 2007. Því verður við ákvörðun skaðabóta að miða við þau lög er þágiltu. Í þágildandi b-lið 110. gr. einkahlutafélagalaganna er kveðið á um aðskaðabótamál sem um ræðir í 1.-2. mgr. 109. gr. skuli höfða, nema krafanbyggist á refsiverðum verknaði, gegn stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum, innantveggja ára frá lokum þess reikningsárs þar sem ákvörðunin eða athöfnin, semmálið byggist á, var samþykkt eða gerð. Ágreiningslaust er í málinu aðákvörðunin var tekin 4. júní 2007 og að málshöfðunarfresturinn leið í lokársins 2009. Mál þetta var hins vegar ekki höfðað fyrr en með birtingu stefnu ínóvember 2010 eða nokkrum mánuðum eftir lok frestsins. Með 28. gr. laga nr.68/2010 um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögumum ársreikninga (minnihlutavernd o.fl.) var ákvæði 110. gr. laga umeinkahlutafélag felld brott. Lögin öðluðust gildi 24. júní 2010, en samkvæmt 2.mgr. 31. gr. þeirra skyldu „ákvæði um brottfall“, þar á meðal brottfall 110.gr., taka til atvika og háttsemi sem átti sér stað fyrir gildistöku lagannajafnvel þótt málsóknarfrestur hafi verið liðinn er þau tóku gildi. Stefnandibyggir á því í bókun sem lögð var fram 20. desember 2011 að „110. gr. laga nr.138/1994, um einkahlutafélög, komi ekki til álita í málinu þegar af þeirriástæðu að ákvæðið var fellt brott áður en mál þetta var höfðað“. Verður bókunþessi ekki skilin á annan hátt en þann að enginn málshöfðunarfrestur gildi umskaðabótakröfur stefnanda á hendur stefndu á grundvelli laga nr. 138/1994. Ákvæði 28. gr.nefndra laga kom inn sem breytingartillaga frá viðskiptanefnd og í nefndarálitiviðskiptanefndar kemur fram að verði breytingartillagan samþykkt takmarkistmálshöfðanir vegna skaðabóta á grundvelli 134. og 135. gr. laga um hlutafélögog 108. og 109. gr. laga um einkahlutafélög af almennum reglum um tómlæti ogfyrningu kröfuréttinda. Þá sé gert ráð fyrir því að ákvæðið sé afturvirkt, sbr.breytingu nefndarinnar á 30. gr. frumvarpsins. Þá segir í nefndarálitinu aðbreytingin feli í sér að í stað þess að mál skuli höfðað innan tveggja ára fráþví bótaskyld háttsemi átti sér stað gildi almennur fyrningarfresturskaðabótakrafna, sem fer eftir því hvenær krafan er talin stofnast og hvort umhana gildi lög nr. 14/1905 eða 150/2007. Atvikum málsins erhins vegar svo háttað að við gildistöku laga nr. 68/2010 hinn 24. júní 2010voru um það bil sex mánuðir liðnir frá því að skaðabótakrafan stofnaðist 4.júní 2007, var fyrnd í árslok 2009, samanber þágildandi 110. gr. laga nr.138/1994. Þessu réttarástandi var því lokið er nýju lögin tóku gildi. Krafanvar því fyrnd við gildistöku laganna. Nýju lögin geta ekki verið afturvik oglagt íþyngjandi byrgðar á stefndu. Stefndu máttu treysta því að ekki kæmi tilskaðabótakrafna vegna lánveitingarinnar. Yrði krafan tekin til greina myndi þaðvera inngrip í eignarréttindi stefndu sem vernduð eru með 72. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í annan stað byggir stefnandi á því aðfrestir samkvæmt 110. gr. laga 138/1994 eigi ekki við þar sem krafan byggist árefsiverðum verknaði en slík tilvik séu undanskilnin frestinum. Einnig aðháttsemin sem málið byggir á falli a.m.k. undir atvikalýsingu refsiákvæðanna í2. tl. 127. gr., sbr. 79. gr. laga um einkahlutafélög. Engar sannanir hafaverið lagðar fram af hálfu stefnanda því til stuðnings að um refsiverðanverknað hafi verið að ræða. Er málsástæða þessi því ósönnuð af hans hálfu semleiðir til sýknu. Með vísan til alls þess sem að framan greinirer það niðurstaða dómsins að skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefndu sé fyrndog eru stefndu því sýknaðir af þessari kröfu stefnanda. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐ Stefndi, þb. Sáttsehf. greiði stefnanda, þb. Milestone ehf. 346.350 evrur, 419.229 svissneskafranka, 28.046.557 japönsk jen og 134.445 bandaríkjadali, ásamt dráttarvöxtumskv. 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 4. júní 2007 til greiðsludags. Stefndu, KarlWernersson, Steingrímur Wernersson og Guðmundur Ólason eru sýknaðir af kröfumstefnanda. Málskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 63/2011
|
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að afplána 480 daga eftirstöðvar reynslulausnar dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 23. nóvember 2006, dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 23. febrúar 2007 og dómi Hæstaréttar frá 28. febrúar 2008, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun þann 13. júní 2010.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að afplána 480 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að „Hæstiréttur hafni alfarið kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um afplánun reynslulausnar.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fram er kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi, eftir að hann hlaut reynslulausn þá sem í hinum kærða úrskurði greinir, rofið skilorð reynslulausnarinnar með því að fremja brot sem varðað geta sex ára fangelsi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 255/2017
|
Kærumál Nauðungarsala Veðréttur Sameign
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu G um að nauðungarsala á fasteign, sem hún átti að jöfnu með P í óskiptri sameign, yrði ógilt. Í málinu byggði G á því að hún hefði ekki undirritað veðskuldabréfið, sem var grundvöllur nauðungarsölunnar, sem þinglesinn eigandi, heldur aðeins sem maki P sem var skuldari samkvæmt bréfinu. Því stæði helmingshlutur hennar í fasteigninni ekki að veði fyrir skuldinni. Í niðurstöðu sinni vísaði héraðsdómur meðal annars til þess að í meginmáli veðskuldabréfsins kæmi nafn fasteignarinnar fram feitletrað og þar á eftir orðin „öll eignin“. Styddi það orðalag að veðréttinum hefði ekki aðeins verið ætlað að ná til eignarhlutar P heldur til allrar eignarinnar. Þá hefði G í tvígang undirritað skilmálabreytingar á láninu þar sem fram kæmi að hún samþykkti breytinguna sem þinglýstur eigandi. Þá væri einnig til þess að líta að með útgáfu veðskuldabréfsins hefðu G og P verið að taka nýtt lán, m.a. til þess að greiða upp eldri lán sem hvíldu á allri eigninni og þar á meðal lán sem G hafði ein tekið. Að öllu þessu virtu taldi héraðsdómur ljóst að það hefði verið sameiginlegur skilningur aðila í öndverðu að öll eignin stæði til tryggingar skuldbindingu P samkvæmt veðskuldabréfinu, enda hefði því ekki verið mótmælt að öðruvísi væri farið fyrr en tæp 12 ár voru liðin frá útgáfu bréfsins. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og KarlAxelsson.Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 18. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl 2017 þarsem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala semfram fór 25. október 2016 á fasteigninni að Múlalind 4 í Kópavogi, fastanúmer223-0716. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa sín verði tekin til greina. Þákrefst sóknaraðili þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér„kærumálskostnað að skaðlausu í héraði og fyrir Hæstarétti.“ Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur með þeim hætti sem ídómsorði greinir.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hafnað er kröfusóknaraðila, Guðlaugar L. Sigurðardóttur, um að ógilda nauðungarsölu á fasteigninniað Múlalind 4 í Kópavogi, fastanúmer 223-0716, sem fram fór 25. október 2016.Málskostnaður í héraði fellur niður.Sóknaraðili greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7.apríl 2017.Með tilkynningu samkvæmt 81. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, sem barst Héraðsdómi Reykjaness innan tilskilins frests samkvæmt1. mgr. 80. gr. laganna, leitaði sóknaraðili úrlausnar dómsins um gildinauðungarsölu á grundvelli XIV. kafla laganna er varðar fasteignina Múlalind 4,Kópavogi. Sóknaraðili er Guðlaug L. Sigurðardóttir, Múlalind 4, Kópavogi, envarnaraðili er Íslandsbanki hf.Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsala á fasteigninni aðMúlalind 4, Kópavogi, fastanúmer 223-0716, sem fram fór þann 25. október 2016,verði felld úr gildi. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu.Varnaraðili krefst þess aðallega að öllum kröfum sóknaraðilaverði hrundið og að nauðungarsölugerð sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu vegnaMúlalindar 4, Kópavogi, verði staðfest. Til vara krefst varnaraðili þess aðkröfum sóknaraðila verði hafnað hvað varðar ógildingu á nauðungarsölu á 50%eignarhlut eiginmanns sóknaraðila í fasteigninni. Þá er þess krafist aðsóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu að matidómsins. IÍ málinu heldur sóknaraðili því fram að hún hafi ekkiundirritað veðskuldabréf það, sem ágreiningsefni máls þessa lýtur að, semþinglesinn eigandi eignarinnar, heldur aðeins sem maki skuldara og standi þvíhelmingshlutur hennar í fasteigninni ekki að veði fyrir skuldinni. Eiginmaður sóknaraðila, Páll Ingi Hauksson, gaf útveðskuldabréf til Íslandsbanka 20. desember 2004 að fjárhæð JPY 36.249.794. Tiltryggingar skuldinni var fasteignin Múlalind 4, Kópavogi, fastanúmer 223-0716,sett að veði með 7. veðrétti og uppfærslurétti. Fasteignin er þinglýst eignsóknaraðila og Páls Inga og liggur ekki annað fyrir en að þau eigi eignina aðjöfnu í óskiptri sameign. Veðskuldabréfið er hefðbundið staðlað skuldabréf ogsegir í því m.a. að það sé til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðsluhöfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar, svo sem vegnainnheimtuaðgerða, málsóknar eða annarra réttargerða, þar með talin réttargjöld,lögmannsþóknun og annað sem útgefanda ber að greiða. Segir síðan aðÍslandsbanka hf. sé sett að veði með 7. veðrétti Múlalind 4, Kópavogi, „öll eignin“. Páll Ingi ritaði undirveðskuldabréfið sem útgefandi en sóknaraðili ritaði fyrir ofan línu þar semstendur „samþykki maka þinglýsts eiganda(útgefanda/veðsala)“. Þar fyrir ofan er önnur lína þar sem stendur „samþykki þinglýsts eiganda (veðsala)“ensá reitur er auður á veðskuldabréfinu. Veðskuldabréfinu var þinglýst ánathugasemda 23. desember 2004.Fyrir liggur að með útgáfu veðskuldabréfsins voru gerðar uppskuldir þeirra hjóna sem hvíldu á 1.- 6. veðrétti eignarinnar. Voru það tvö lánfrá Íbúðalánasjóði sem hvíldu á 1. og 2. veðrétti, veðskuldabréf útgefið tilLífeyrissjóðs verslunarmanna áhvílandi á 3. veðrétti, tvö veðskuldabréf útgefintil Lífeyrissjóðs bankamanna áhvílandi á 4. og 5. veðrétti og loksveðskuldabréf útgefið til Búnaðarbanka Íslands hf. sem hvíldi á 6. veðréttieignarinnar. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðili útgefandi framangreindraskuldabréfa að undanskildum tveimur veðskuldabréfum til Íbúðalánasjóðs þar semsóknaraðili og eiginmaður hennar vor bæði skuldarar. Þann 14. janúar 2005 var skilmálum skuldabréfsins breytt.Skilmálunum var breytt öðru sinni 27. nóvember 2008, í þriðja sinn 6. janúar2010, í fjórða skipti 13. júlí 2004 og að lokum 12. desember 2010. Sóknaraðiliritaði undir allar skilmálabreytingarnar, tvær fyrstu sem maki þinglýsteiganda, þær þriðju ásamt Páli Inga undir yfirskriftina „Samþykki framangreint“en undir tvær síðustu sem þinglýstur eigandi.Í janúar 2012 varskuld samkvæmt skuldabréfinu endurreiknuð í samræmi við lög nr. 151/2010 umbreytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vegna vanskila varkrafist nauðungarsölu á eigninni en þar sem sóknaraðili og eiginmaður hennarsóttu um greiðsluaðlögun var ekki hægt að hefja innheimtuaðgerðir fyrr en íársbyrjun 2016 er greiðsluskjóli lauk. Við framhaldsuppboð á sölu fasteignarinnar 25. október 2016lagði sóknaraðili fram bókun og mótmælti því að nauðungarsalan færi fram á 50%eignarhlut hennar í ofangreindri fasteign. Voru mótmælin reist á því aðgerðarbeiðandi, Íslandsbanki hf., ætti ekki veðrétt í eignarhlut hennar, heldureingöngu í 50% eignarhlut Páls Inga Haukssonar í fasteigninni þar semsóknaraðili hefði ekki samþykkt veðsetninguna sem þinglesinn eigandi, heldureinungis sem maki Páls Inga. Við framhaldsuppboðið hafnaði sýslumaður kröfusóknaraðila og fór gerðin fram og var eignin seld Íslandsbanka hf. semhæstbjóðanda.Ágreiningslaust er að varnaraðili hefur tekið við réttindumog skyldum forvera síns samkvæmt umræddu veðskuldabréfi. IISóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að hún hafi einungisundirritað hið umdeilda veðskuldabréf 20. desember 2004 sem maki þinglýstseiganda. Hún hafi með undirritun sinni einungis samþykkt að eiginmaður hennar,Páll Ingi Hauksson, tæki lán hjá Íslandsbanka hf. og veðsetti sinn eignarhlutafasteignarinnar til tryggingar láninu. Sóknaraðili hafi alls ekki veittÍslandsbanka hf. veð í sínum eignarhluta, enda komi það beinlínis fram íveðskuldabréfinu sjálfu þar sem enga undirritun sé að finna í þar til gerðansamþykkisreit annarra þinglýstra eigenda fasteignarinnar. Sóknaraðili hafieinungis undirritað reit þar sem gert sé ráð fyrir samþykki hennar sem makiþinglýsts eiganda. Sóknaraðili byggir í öðru lagi á því að samþykki hennarfyrir veðsetningu síns eignarhluta hafi verið nauðsynlegt samkvæmt þeirrimeginreglu þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá einn geti ráðstafað eign meðlöggerningi sem til þess hefur þinglýsta heimild eða samþykki þess er slíkrarheimildar nýtur, sbr. 24. gr. og 25. gr. laganna. Sóknaraðili bendir jafnframtá að á hinn bóginn beri ritun nafns hennar á veðskuldabréfið með sér að húnhafi sem maki skuldara samþykkt veðsetningu eignarinnar hvað hans hluta varðar,sbr. 60. gr. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Sóknaraðili byggir á því aðvarnaraðili beri hallann af göllum á frágangi og undirritun veðskuldabréfsins.Hvað þetta varðar bendir sóknaraðili á að enga undirritun sé að finna áskuldabréfinu í þar til gerðan reit sem beri heitið „samþykki þinglýstseiganda“ og að innan sviga sé orðið „veðsali“. Sóknaraðili byggir í þriðja lagi á því að það sé alfarið áábyrgð varnaraðila sem lánveitanda og fjármálafyrirtækis að tryggja sér þauveðréttindi sem hann hafi talið nauðsynleg. Hafi ætlun bankans verið sú aðtryggja veð í allri fasteigninni hefði honum borið að veita sóknaraðilaleiðbeiningar um slíkt og fá staðfesta undirritun hennar á veðskuldabréfið semveðsali og þinglýstur eigandi, en ekki sem maki lántaka og samþykkjaveðsetninguna sem maki þinglýsts eiganda. Gera verði þá kröfu tilfjármálafyrirtækja að þau vandi til skjalagerðar og að skjöl tryggi skýrar ogótvíræðar sannanir fyrir veðréttindum. Svo hátti hins vegar ekki til í tilvikiþessu og beri að skýra allan óskýrleika í skjalagerð varnaraðila í óhag.Sóknaraðili bendir á að bankinn sé fjármálafyrirtæki sem starfi á grundvellilaga um fjármálafyrirtæki og að umdeild skjöl hafi verið samin einhliða afforvera hans. Sóknaraðili byggir loks á því að fráleitt sé aðskilmálabreytingar geti leitt til þess að hún verði talin hafa veðsett 50%eignarhlut sinn í fasteigninni. Sóknaraðili vísar til þess að umræddarskilmálabreytingar varði einvörðungu vaxtagreiðslur af heildarskuldinni ogbreytingu á gjalddögum lánsins en alls ekki veðandlagið. Breyti engu í þeimefnum þótt Íslandsbanki hf. hafi breytt texta skilmálabreytinganna á þann vegað sóknaraðili hafi ekki undirritað lengur sem samþykkur maki þinglýstseiganda, heldur sem þinglýstur eignandi. Á því er byggt að ekki sé nægjanlegtað líta svo á að skilmálabreytingar feli í sér viðbótarveðsetningu, enda séuallt aðrar formreglur sem gildi um veðsetningu fasteigna og innfærslu þeirra íþinglýsingabók.Með hliðsjón af öllu framangreindu sé ljóst að meðnauðungarsölu á eignarhlut sóknaraðila í fasteigninni að Múlalind 4, hafi veriðgengið lengra en veðréttur varnaraðilaveitti grundvöll fyrir. Nauðungarsala áeignarhlut sóknaraðila hafi samkvæmt því verið án heimildar að lögum. Þegar afþeirri ástæðu beri að taka til greina kröfu sóknaraðila og ógilda nauðungarsöluá fasteigninni að Múlalind nr. 4, Kópavogi, sem fram fór þann 25. október 2016.Um lagarök vísar sóknaraðili m.a. til meginreglna kröfu- ogveðréttar, 60. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 24. og 25. gr.þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. IIIVarnaraðili byggir kröfu sína um að öllum kröfum sóknaraðilaverði hrundið á því að réttilega hafi verið staðið að veðsetningunni á sínumtíma og að öll skilyrði hafi verið fyrir hendi til að nauðungarsölugerðsýslumanns verði látin standa. Veðskuldabréf það, sem ágreiningur málsins snúist um, beriskýrt með sér að verið sé að veðsetja heildareignina Múlalind 4. Þannig komibeinlínis fram í skjalinu: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðsluhöfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar, svo sem vegnainnheimtuaðgerða, málsóknar eða annarra réttargerða þar með talin réttargjöld,lögmannsþóknun og annað sem útgefanda ber að greiða er Íslandsbanka hf. hér meðsett að veði: veðréttur 7, veð 223-0716 Múlalind 4, Kópavogi, öll eignin.“Undir þetta riti sóknaraðili, þótt hún riti ekki á línunaþar sem standi „Samþykki þinglýstseiganda (veðsala)“, heldur á línuna þar sem standi „samþykki maka þinglýstseiganda (útgefanda/veðsala)“. Varnaraðili telur að með þessari tilgreiningu áveðandlaginu, þar sem komi fram skýrum orðum að öll fasteignin sé sett að veðiog undir skjalið hafi báðir þinglýstir eigendur eignarinnar skrifað, hafiheildarfasteignin verið sett að veði en ekki einungis eignarhluti útgefandaskuldabréfsins. Varnaraðili telur að ef einungis hefði átt að veðsetjaeignarhluta útgefanda hefði orðið að tiltaka í skjalinu að einungis væriveðsettur 50% eignarhlutur útgefanda. Skjalið beri þannig með sér aðheildareignin sé veðsett. Slíkt hafi einnig verið sameiginlegur skilningurallra aðila við útgáfu skuldabréfanna. Varnaraðili telur að með undirritunsinni á veðskuldabréfið hafi sóknaraðili gefið gilt loforð um veðsetninguna ogað hún hefði þurft að gera fyrirvara ef undanskilja hefði átt hennareignarhluta í fasteigninni. Þá sé til þess að líta að sóknaraðili hafi ekkimómælt því fyrr en við lokasölu á eigninni, tólf árum frá því að eignin varveðsett, að veðsetningin næði einnig til hennar eignarhluta. Sóknaraðili hafi fimm sinnum samþykkt skilmálabreytingarvegna skuldabréfsins. Á þremur þeirra, þ.e. skilmálabreytingunum frá 6. janúar,13. júlí og 12. desember 2010, hafi sóknaraðili samþykkt skilmálabreytingarnarekki eingöngu sem maki þinglýsts eiganda, heldur beinlínis sem þinglýstureigandi, sbr. sérstaklega skilmálabreytingarnar frá 13. júlí og 12. desember2010. Varnaraðili telur að þetta samþykki sóknaraðila taki af allan vafa um aðsamþykki sóknaraðila vegna veðsetningarinnar liggi fyrir. Ennfremur telur varnaraðili að þessi skilningur, aðheildareignin hafi frá upphafi verið veðsett varnaraðila, styðjist viðveðskuldabréf útgefið af Sigurði Jónssyni og Brynhildi Pétursdóttur sem hafihvílt á 2. veðrétti á eigninni. Í því skuldabréfi, sem sé undirritað afsóknaraðila og eiginmanni hennar sem þinglýstum eigendum, komi fram að Frjálsafjárfestingarbankanum hf. hafi verið sett að veði með 2. veðrétti fasteigninMúlalind 4, næst á eftir veðrétti varnaraðila. Skuldabréf þetta hafi veriðútgefið í febrúar 2008. Varnaraðili telur að með athugasemdalausri undirritunsinni á þetta skuldabréf hafi sóknaraðili enn einu sinni staðfest að skuldabréfvarnaraðila hvíli á 1. veðrétti heildareignarinnar.Þá sé til þess að líta að hluti af þeim veðskuldabréfum, semáhvílandi voru á eigninni og gerð voru upp með hinu umþrætta veðskuldabréfi,hafi verið útgefin af sóknaraðila. Þannig hafi verið áhvílandi á 6. veðréttiskuldabréf útgefið af sóknaraðila til Búnaðarbanka Íslands hf. og á 4. og 5.veðrétti skuldabréf útgefin til Lífeyrissjóðs bankamanna, annað þeirra útgefiðaf sóknaraðila. Hluti lánsins hafi þannig farið til uppgjörs á skuldumsóknaraðila sem hafi verið tryggðar með veði í fasteigninni. Varnaraðili telurað ef fallist yrði á að skuldabréfið sé ekki tryggt með veði í eignarhlutasóknaraðila í fasteigninni sé sóknaraðili að auðgast með óréttmætum hætti ákostnað varnaraðila. Varnaraðili telur auðsýnt af framangreindu að engin rökséu fyrir því að fallast á kröfu sóknaraðila um að ógilda nauðungarsölu áfasteigninni Múlalind 4, Kópavogi.Þá telur varnaraðili að þar sem sóknaraðili krefjist þesseingöngu að nauðungarsölugerðin verði felld úr gildi, verði að hafna kröfumsóknaraðila þar sem óumdeilt sé að eignarhlutur eiginmanns sóknaraðila hafiverið settur að veði, skuld sé til staðar og varnaraðila sé því rétt að fáeignarhluta eiginmanns sóknaraðila seldan nauðungarsölu. Þar sem kröfugerðsóknaraðila sé með þeim hætti, að krafist sé að nauðungarsalan sé ógilt íheild, beri að hafna kröfum sóknaraðila. Sóknaraðili hafi ekki lögvarðahagsmuni af að fá ógilta nauðungarsölu á eign eiginmanns hennar og því séuskilyrði 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu til að bera málið undirhéraðsdóm ekki uppfyllt. Varakröfu sína byggir varnaraðili á því að þar semskuldabréfið hvíli augljóslega með réttum hætti á eignarhluta eiginmannssóknaraðila, öll skilyrði laga nr. 90/1991 til að krefjast nauðungarsölu á eignhans séu uppfyllt og hann hafi ekki mótmælt nauðungarsölu á eignarhluta sínum,séu ekki forsendur til að ógilda nauðungarsölu á 50% eignarhlut eiginmannssóknaraðila.V Í málinu er deilt um hvort öllfasteignin að Múlalind 4, Kópavogi, hafi verið sett að veði með veðskuldabréfisem eiginmaður sóknaraðila, Páll Ingi Hauksson, gaf út 20. desember 2004. Afhálfu sóknaraðila er því haldið fram að hún hafi ekki samþykkt veðsetninguna,enda einungis skrifað undir veðskuldabréfið sem maki útgefanda en ekki semþinglýstur eigandi og standi því helmingshlutur hennar í eigninni ekki tiltryggingar skuldinni. Fyrir liggur að sóknaraðili og eiginmaður hennar eigaeignina í óskiptri sameign og á hvort þeirra helmingshlut. Þrátt fyrir þennanágalla var veðskuldabréfinu þinglýst og án athugasemda. Í meginmáli veðskuldabréfsins erfeitletrað í ramma að veðsett sé eignin: 223-0716, Múlalind 4, Kópavogi, ölleignin. Þetta orðalag styður þá skýringu að veðréttinum hafi ekki aðeins veriðætlað að ná til eignarhluta Páls Inga, heldur til allrar eignarinnar og þar meðhluta sóknaraðila. Þá er til þess að líta að sóknaraðili undirritaði í tvígangskilmálabreytingar á láninu þar sem kemur fram að hún samþykkti breytinguna semþinglýstur eigandi veðsins. Í eitt skipti undirritaði hún skilmálabreytingulánsins ásamt eiginmanni sínum með yfirskriftinni „samþykki framangreint“ en ítexta skilmálabreytingarinnar kemur fram að fasteignin Múlalind 4, Kópavogi, séhið veðsetta en ekki aðeins hluti eignarinnar. Þá veittu sóknaraðili ogeiginmaður hennar Sigurði Jónssyni og Brynhildi Pétursdóttur heimild þann 5.febrúar 2005 til að veðsetja fasteignina að Múlalind 4 með undirritun sinni semþinglýstir eigendur eignarinnar. Í veðskuldabréfinu segir að á 1. veðréttihvíli veðskuldabréf það, sem lýtur að ágreiningsefni þessa máls, en ekki erannað tekið fram en að skuldabréfið hvíli á allri eigninni. Þá ber einnig aðlíta til þess að með útgáfu hins umþrætta veðskuldabréfs voru sóknaraðili ogeiginmaður hennar að taka nýtt lán til þess m.a. að greiða upp eldri lán semhvíldu á allri eigninni, þar á meðal lán sem sóknaraðili hafði ein tekið. Þegar allt framangreint er virter fallist á með varnaraðila að það hafi verið sameiginlegur skilningur aðila íöndverðu að öll eignin stæði til tryggingar skuldbindingu eiginmannssóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfinu, enda var því ekki mótmælt að öðruvísiværi farið fyrr en við lokasölu eignarinnar á uppboði 25. október 2016 en þávoru tæp 12 ár liðin frá útgáfu veðskuldabréfsins. Samkvæmt framansögðu verðurkröfu sóknaraðila um ógildingu nauðungarsölunnar hafnað en krafa varnaraðila umstaðfestingu hennar tekin til greina. Rétt þykir að málskostnaðurfalli niður milli aðila. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð Hafnað er kröfu sóknaraðila umað ógilda nauðungarsölu á fasteigninni að Múlalind 4, Kópavogi, fastanúmer223-0716, sem fram fór 25. október 2016. Staðfest er nauðungarsala semfram fór hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 25. október 2016 áframangreindri eign. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 338/2003
|
Banki Biðlaun Niðurlagning stöðu
|
J hafði starfað um árabil hjá ríkisbankanum L. Með lögum nr. 50/1997 var ákveðið að leggja niður L og skyldi L hf. taka við rekstrinum 1. janúar 1998. Áttu allir starfsmenn L að eiga kost á sambærilegu starfi hjá L hf. og áttu þeir að njóta sömu réttinda og þeir áður höfðu notið samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum. J þáði starf hjá L hf. og gegndi því þar til henni var sagt upp frá 31. maí 2002, vegna lokunar eins af bankaútibúum L hf. Taldi J að hún ætti rétt til biðlauna í 12 mánuði á grundvelli laga nr. 70/1996 þar sem starf hennar hefði verið lagt niður. Talið var að eftir að J lét af störfum hjá L og tók við starfi hjá L hf. hafi lög 70/1996 ekki lengur átt við um réttarstöðu hennar. Yrði ekki af reglum laga nr. 50/1997 eða öðrum réttarheimildum ráðið að L hf. bæri sem einkaaðila um ókominn tíma skylda til að svara til biðlauna gagnvart þeim starfsmönnum sínum sem áður hefðu starfað hjá L. Var L hf. sýknað af kröfu J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins hóf stefnda störf hjá Landsbanka Íslands í maí 1987. Hinn 29. maí 1997 tóku gildi lög nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, en samkvæmt 3. gr. laganna skyldi áfrýjandi taka við rekstri og starfsemi fyrstnefnda bankans 1. janúar 1998 og hann lagður niður frá þeim tíma. Í 1. mgr. 8. gr. laganna var kveðið á um það að allir starfsmenn Landsbanka Íslands, sem tækju laun samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenskra bankamanna eða annarra stéttarfélaga, skyldu eiga kost á sambærilegu starfi hjá áfrýjanda. Áttu þeir að njóta sömu réttinda og þeir nutu samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum, en réttur til launa úr hendi Landsbanka Íslands að falla niður, sbr. 2. mgr. 8. gr. laganna. Sagði í 10. gr. þeirra að um biðlaunarétt, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, ættu að gilda ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með bréfi 27. júní 1997 greindi bankastjórn Landsbanka Íslands stefndu frá þeim breytingum, sem framangreind lagaákvæði myndu hafa í för með sér fyrir hana og aðra starfsmenn bankans. Var óskað eftir að hún léti í ljós fyrir 15. september 1997 hvort hún hygðist nýta sér rétt sinn til að taka við starfi hjá áfrýjanda, en hvort sem hún gerði það eða ekki lyki störfum hennar hjá Landsbanka Íslands 31. desember sama ár samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997. Óumdeilt er að stefnda þáði af þessu tilefni starf hjá áfrýjanda. Áfrýjandi tilkynnti stefndu með bréfi 19. nóvember 2001 að hann hefði ákveðið að hætta rekstri bankaútibús á Eyrarbakka, þar sem hún starfaði. Var henni af þessum sökum sagt upp starfi frá 1. desember 2001 að telja. Einnig var henni tjáð að vinnuframlags hennar yrði ekki krafist á uppsagnarfresti, sem stæði til 31. maí 2002. Fengi hún laun eftir kjarasamningi bankamanna á því tímabili, en lokauppgjör þeirra færi fram 1. júní 2002. Samband íslenskra bankamanna greindi áfrýjanda frá því í bréfi 10. apríl 2002 að það teldi starfsmenn hans í útibúum á suðurlandi og austurlandi, sem sagt hafi verið upp síðla árs 2001, eiga rétt til biðlauna vegna þess að störf þeirra hafi verið lögð niður. Þessari skoðun andmælti áfrýjandi með bréfi til stéttarfélagsins 27. júní 2002. Stefnda höfðaði af því tilefni mál þetta 11. desember 2002 og krafði áfrýjanda um greiðslu á samtals 556.327 krónum. Kröfu þessa sundurliðaði hún þannig í héraðsdómsstefnu að um væri að ræða föst laun í fimm mánuði, alls 488.185 krónur, 5/12 hluta af svokölluðum þrettánda mánuði, 40.682 krónur, og sama hlutfall af orlofsframlagi, 27.460 krónur. Kom fram í stefnunni að stefnda teldi sig eiga rétt á biðlaunum í tólf mánuði frá því að uppsagnarfresti hennar lauk 1. júní 2002. Málið væri þó aðeins höfðað um hluta heildarkröfunnar, enda væri hún ekki fallin öll í gjalddaga. Samkvæmt málflutningi stefndu fyrir Hæstarétti áskilur hún sér rétt til að krefja áfrýjanda síðar um þann hluta kröfunnar, sem ekki er sóttur í þessu máli. II. Stefnda hafði gegnt starfi hjá Landsbanka Íslands í nærri 11 ár þegar starfsemi hans var hætt 1. janúar 1998. Verður að líta svo á að staðan, sem hún gegndi þá, hafi verið lögð niður þannig að til álita hefði komið réttur hennar til biðlauna samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1997, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 3. febrúar 2000 í máli nr. 357/1999 og 9. mars 2000 í máli nr. 377/1999. Til þess kom þó ekki, enda tók stefnda sem fyrr segir við starfi sama dag hjá áfrýjanda og voru þá ekki fyrir hendi skilyrði til greiðslu biðlauna samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996, sbr. 34. gr. þeirra. Þótt áfrýjandi hafi sem hlutafélag verið að verulegu leyti í eigu íslenska ríkisins þegar stefndu var sagt upp störfum 19. nóvember 2001 tóku fyrirmæli laga nr. 70/1996 ekki til hennar eða annarra starfsmanna áfrýjanda, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 2. gr. þeirra. Í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997 var kveðið á um það að starfsmaður Landsbanka Íslands, sem tæki við starfi hjá áfrýjanda 1. janúar 1998, skyldi upp frá því „njóta sömu réttinda og hann hafði samkvæmt kjarasamningum og/eða ráðningarsamningum.“ Hvorki var í þessu né öðrum ákvæðum laganna mælt fyrir um að áfrýjandi bæri sem einkaaðili um ókominn tíma skyldu eins og ríkisstofnun gagnvart starfsmanni sínum, sem áður var í þjónustu Landsbanka Íslands, til að svara til biðlauna ef staða hans yrði lögð niður. Slík skylda verður ekki leidd af öðrum réttarheimildum, en til þess verður að líta að fyrrnefndir dómar Hæstaréttar vörðuðu réttarstöðu manna, sem létu af störfum hjá Landsbanka Íslands áður en áfrýjandi tók við rekstri og starfsemi hans. Með því að lagaheimild brestur þannig fyrir kröfu stefndu verður fallist á kröfu áfrýjanda um sýknu. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., er sýkn af kröfu stefndu, Jensínu Jensdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 16. maí sl., er höfðað með stefnu útgefinni 11. desember 2002 og var málið þingfest þann 12. desember 2002. Stefnandi málsins er Jensína Jensdóttir, kt. 240453-7119, til heimilis að Túngötu 30, Eyrarbakka. Stefndi er Landsbanki Íslands hf. kt. 540291-2259. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 556.327 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 97.637 frá 1. júní 2002 til 1. júlí s.á., af kr. 195.278 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 292.911 frá þeim degi til 1. september s.á., af kr. 390.548 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 556.327 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta að sömu fjárhæð og með sömu dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá er þess krafist, að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. júní 2003. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en að varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af bæði aðal- og varakröfu stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir: Óumdeilt er, að stefnandi réðst til starfa hjá Landsbanka Íslands þann 1. maí 1987 og síðar til Landsbanka Íslands hf. þann 1. janúar 1998 og vann þar uns henni var sagt upp störfum frá og með 1. desember 2001. Hún hafi allan þann tíma unnið hjá útibúinu á Eyrarbakka. Með bréfi bankastjórnar þann 27. maí 1997 var stefnanda kynnt efni laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, en samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skyldi stefndi taka við rekstri og starfsemi Landsbanka Íslands hinn 1. janúar 1998 og var stefnanda gefinn kostur á sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu frá þeim tíma, sbr. 8. gr. laganna. Með bréfi stefnda, dagsettu 19. nóvember 2001, var stefnanda tilkynnt, að ákveðið hefði verið að hætta rekstri Landsbankans á Eyrarbakka og þar af leiðandi fækka stöðugildum starfsfólks á viðskiptasvæðinu. Henni var því sagt upp störfum frá og með 1. desember 2001. Vinnuframlags var ekki krafist af hálfu bankans á uppsagnarfresti. Í samræmi við ákvæði kjarasamnings yrðu henni greidd laun til loka uppsagnarfrests 31. maí 2002. Málsástæður stefnanda: Stefnandi hafi unnið í full 15 ár hjá bankanum, þegar hún hafi verið látin hætta þar störfum. Í uppsagnarbréfi bankans komi fram, að vinnuframlags sé ekki óskað af hennar hálfu eftir 1. desember 2001, hún fái greidd laun til og með 31. maí 2002 og lokauppgjör fari fram 1. júní 2002. Stefnandi hafi þannig látið af störfum 30. nóvember 2001 og notið launa til 31. maí 2002. Stefnandi telur sig eiga rétt á biðlaunum eða skaðabótum frá stefnda í 12 mánuði frá því uppsagnarfrestur hennar rann út 31. maí 2002 skv. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 10. gr. laga nr. 59/1997. Af þeim séu, þegar stefna er útgefin, liðnir 5 mánuðir, þ.e. júní til og með október 2002. Í biðlaununum telji stefnandi eiga að felast föst mánaðarlaun, hlutdeild í 13. mánuði og hlutdeild í orlofsframlagi. Stefnandi hafi verið í 67% starfi, þegar henni hafi verið sagt upp, en þá hafi mánaðarlaun hennar miðað við fullt starf verið kr. 145.727. Þar sem nú sé gerð krafa um greiðslu biðlauna í 5 mánuði, sé gerð krafa um sömu hlutdeild, eða 5/12 af 13. mánuði og orlofsframlagi, sem sé kr. 98.365. Mánaðarlaun stefnanda fyrir máímánuð 2002 hafi numið kr. 97.637 og sundurliðast kröfugerðin því þannig: 1. 5 mánaðalaun x 97.637 kr. 488.185 2. 5/12 af 13. mánuði, kr. 97.637 kr. 40.682 3. 5/12 af orlofsframlagi, 67% af kr. 98.365 kr. 27.460 Samtals kr. 556.327 Stefnandi vísar til þess, að starfsmenn Landsbanka Íslands hafi fallið undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Í 14. gr. laga nr. 38/1954 og í 34. gr. laga nr. 70/1996 sé gert ráð fyrir að starfsmenn, sem lögin taki til, eigi rétt á 12 mánaða biðlaunum, hafi þeir unnið í 15 ár eða lengur hjá ríkinu. Stefnandi vísar til þess, að henni hafi ekki verið boðið sambærilegt starf af stefnda eða öðrum og enga atvinnu hafi verið að fá á því atvinnusvæði, sem hún býr á, frá því hún hætti störfum hjá stefnda. Þá vísar stefndi til þess, að þegar sú ákvörðun hafi verið tekin að breyta ríkisbönkunum í hlutafélagabanka, hafi það gerst með setningu sérstakra laga, nr. 50/1997. Samkvæmt 8. gr. þeirra laga sé skýrt kveðið á um, að allir starfsmenn, sem laun taki samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenskra bankamanna eða kjarasamningum annarra stéttarfélaga, eigi kost á sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. við yfirtöku hlutafélagsins á bankanum. Þá segir, að taki maður, sem gegnir starfi hjá Landsbanka Íslands við starfi hjá Landsbanka Íslands hf., skuli hann njóta sömu réttinda og hann hafi haft samkvæmt kjarasamningum eða ráðningarsamningum. Stefnandi heldur því fram, að í ákvæði þessu sé beint tekið á því, að starfsmaður, sem flyst úr ríkisbankanum í hlutafélagabankann, eigi að njóta sömu réttinda og hann hafði áður. Stefnandi kveður ekki leika vafa á, að hluti af þeim réttindum, sem vísað er til í 8. gr. laganna og sem starfsmaður eigi að njóta eftir aðilaskiptin að rekstrinum, sé biðlaunaréttur samkvæmt lögum nr. 70/1996, enda sé sérstaklega tekið fram í 10. gr. laganna, að um biðlaunarétt, sem kann að hafa fylgt störfum í ríkisviðskipta-bönkunum, gildi ákvæði laga nr. 70/1996, um skyldur og réttindi starfsmanna ríkisins. Þá bendir stefnandi á hæstaréttardóm frá 9. mars 2000, í málinu nr. 377/1999, þar sem fram kemur, að þar sem ríkissjóður hafi lagt allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar ríkisviðskiptabankanna til hlutafélaganna, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1997, hafi hlutafélagsbankinn tekið yfir allar skuldbindingar Landsbanka Íslands, ekki aðeins samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum heldur einnig samkvæmt lögum. Málsástæður stefnda: Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að samkvæmt ákvæðum laga nr. 50/1997 og laga nr. 70/1996 , sbr. lög nr. 38/1954, eigi stefnandi ekki rétt á greiðslu biðlauna af hálfu stefnda. Biðlaunaréttur ríkisstarfsmanna hafi aldrei verið skilyrðislaus. Í ákvæðum 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 komi skýrt fram, að réttur til biðlauna falli niður ef starfsmaður tekur við starfi hjá ríkinu eða öðrum, fái hann sömu laun og áður. Sú hafi einmitt verið raunin þegar stefnandi hafi hafið störf hjá Landsbanka Íslands hf. Við þá ráðningu hafi stefnandi hætt að lúta lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Gagnvart Landsbanka Íslands hf. eigi stefnandi því enga kröfu til greiðslu biðlauna. Varakrafa stefnanda, sem er krafa um skaðabætur, sé vanreifuð og beri því að vísa henni frá dómi. Verði ekki á það fallist, beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda enda hafi ekki verið sýnt fram á nauðsynleg skilyrði þess, að skaðabótaskylda hafi stofnast. Niðurstaða: Ekki er umdeilt í málinu, að stefnandi hafi sem ríkisstarfsmaður fallið undir ákvæði laga nr. 38/1954 og síðar laga nr. 70/1996. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 3. febrúar 2000 í málinu nr. 357/1999 var því slegið föstu, að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefðu áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabankanna. Varð þar niðurstaðan því sú, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna hefði fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn gilda nú ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 10. gr. laga nr. 50/1997. Í hæstaréttardómi frá 9. mars 2000 í málinu nr. 377/1999, segir, með vísan til 2. mgr. 1. gr. laga nr. 501997, að hlutafélagabankinn hafi tekið yfir allar skuldbindingar Landsbanka Íslands, ekki aðeins samkvæmt kjarasamningum og ráðningar- samningum, heldur einnig samkvæmt lögum. Réttur til biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 og 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, verður ekki virkur nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Fyrsta skilyrði þess, að rétturinn verði virkur, er að staða sé lögð niður. Í því tilviki sem hér um ræðir, virðist byggt á því af hálfu stefnda, að staða stefnanda hafi verið lögð niður með breytingu á rekstrarformi bankanna 1. janúar 1998, og að með bréfi Landsbanka Íslands til allra starfsmanna, dags. 27. júní 1997, hafi stefnanda verið sagt upp starfi hjá þeim banka. Ekkert kemur fram um það í lögum nr. 50/1997, að segja beri upp starfsmönnum Landsbanka Íslands og ráða þá að nýju hjá Landsbanka Íslands hf. við breytinguna. Á þeim tíma, sem þessi breyting varð á rekstrarformi bankans voru í gildi lög nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Í 3. gr. þessara laga segir: „Aðilaskipti, geta ein sér ekki verið ástæða fyrir uppsögn starfsmanna af hálfu atvinnurekanda, hvorki fyrir né eftir aðilaskiptin.” Verður þá að líta svo á, að stefnanda hafi ekki verið sagt upp eða staða hennar lögð niður við breytinguna 1. janúar 1998, enda er það ekki berum orðum sagt í ofangreindu bréfi frá 2. júní 1997. Annað skilyrði fyrir því, að biðlaunaréttur verði virkur, er að starfsmaður hafi ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins eða annars aðila. Til þess, að biðlaunaréttur verði virkur við þessi skilyrði, verður starfi að ljúka, án þess að starfsmanni sé boðið sambærilegt starf. Þegar stefnanda var boðið sambærilegt starf á vegum stefnda og hún hafði haft hjá Landsbanka Íslands og hún tók því boði, varð biðlaunaréttur hennar ekki virkur. Biðlaunarétturinn féll hins vegar ekki niður, en verður virkur, ef skilyrðum laganna er fullnægt síðar. Ekki er ágreiningur í málinu um, að stefnanda var sagt upp störfum með bréfi dagsettu 19. nóvember 2001, frá 1. desember 2001. Jafnframt kom fram í bréfinu, að ástæða uppsagnarinnar væri, að ákveðið hefði verið að hætta rekstri Landsbankans á Eyrarbakka og þar af leiðandi fækka stöðugildum starfsfólks á viðskiptasvæðinu. Leikur þá ekki vafi á, að fullnægt er því skilyrði laganna, að staða stefnanda hefur verið lögð niður. Jafnframt kemur fram í bréfinu, að vinnuframlags verði ekki krafist af stefnanda í uppsagnarfresti, en laun verði greidd til loka frestsins, þ.e. til 31. maí 2002. Stefndi hefur ekki boðið stefnanda sambærilega stöðu eða aðra stöðu og ekki hefur verið sýnt fram á, að stefnanda hafi boðist staða hjá öðrum. Eru þá uppfyllt skilyrði 34. gr. laga nr. 70/1996 um greiðslu biðlauna og er kröfunum samkvæmt ofanskráðu réttilega beint að stefnda, Landsbanka Íslands hf. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laga nr. 70/1996, segir, að sé starf lagt niður, eigi starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna, þann 1. júlí 1996, og fallið hefði undir lög nr. 38/1954, en teljist ekki embættismaður skv. 22. gr. laga nr. 70/1996, rétt til bóta, er nemi launum í sama tíma og um væri að ræða biðlaun samkvæmt 34. gr. laganna. Stefnandi hóf störf sem ríkisstarfsmaður 1987 og hefur því sem slík fallið undir lög nr. 54/1954. Stefnandi telst ekki hafa verið embættismaður samkvæmt 22. gr. laga nr. 70/1996 og ber því að nefna greiðslu þá, sem henni ber, bætur, eins og gert er ráð fyrir í varakröfu stefnanda. Er þá varakrafa stefnanda tekin til greina, en jafnframt hafnað kröfu stefnda um frávísun varakröfunnar frá dómi. Að þessari niðurstöðu fenginni er ekki tölulegur ágreiningur um kröfugerð stefndanda, og verður niðurstaða málsins sú, að stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Jensínu Jensdóttur, kr. 556.327 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af kr. 97.637 frá 1.júní 2002 til 1. júlí s.á., af kr. 195.278 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 292.911 frá þeim degi til 1. september s.á., af kr. 390.548 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 556.327 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 250.000 í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Logi Guðbrandsson, héraðsdómari. D ó m s o r ð: Hafnað er kröfu stefnda um frávísun varakröfu stefnanda frá dómi. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Jensínu Jensdóttur, kr. 556.327 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af kr. 97.637 frá 1. júní 2002 til 1. júlí s.á., af kr. 195.278 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 292.911 frá þeim degi 1. september s.á., af kr. 390.548 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 556.327 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 250.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 832/2016
|
Uppsögn Ráðningarsamningur Laun Orlof
|
Þ höfðaði mál á hendur S hf. til heimtu launa og orlofs sem hann taldi sig eiga rétt á samkvæmt ráðningarsamningi eftir að hafa látið fyrirvaralaust af störfum hjá félaginu. Héraðsdómur taldi ósannað að Þ hefði verið heimilt að hætta fyrirvaralaust störfum hjá S hf. og halda samt rétti til launa í uppsagnarfresti og sýknaði S hf. af kröfum hans. Hæstiréttur féllst á það sem héraðsdómur lagði til grundvallar að þessu leyti en taldi hins vegar að S hf. hefði engin haldbær rök fært fram fyrir því að félaginu bæri ekki að greiða Þ það orlof sem hann hefði unnið til fyrir starfslok sín auk desemberuppbótar. Var S hf. því dæmt til að greiða Þ áunnið orlof og desemberuppbót en ekki var ágreiningur um fjárhæð þeirrar kröfu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Markús Sigurbjörnsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 16. desember 2016. Hann krefst þess að stefndi verðidæmdur til að greiða sér 7.036.764 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá1. nóvember 2014 til 1. júní 2015, en af 7.036.764 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefstaðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð.Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og nánargreinir í hinum áfrýjaða dómi snýst ágreiningur aðila um hvort áfrýjandi eigirétt til launa í uppsagnarfresti en hann lét fyrirvaralaust af störfum hjástefnda 3. október 2014. Þá deila aðilar jafnframt um hvort áfrýjandi eigi óháðtilkalli til launa í uppsagnarfresti rétt til greiðslu áunnins orlofs auk desemberuppbótarmiðað við framangreind starfslok.Fallister á það sem lagt er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafiekki sýnt fram á að uppfyllt séu skilyrði 3. málsgreinar 9. liðarráðningarsamnings síns við stefnda, sem dagsettur er 11. desember 2013, til aðhonum hafi verið unnt að láta fyrirvaralaust af störfum en halda jafnframtlaunum í uppsagnarfresti. Verður því hafnað kröfu áfrýjanda um laun íuppsagnarfresti ásamt orlofsfé af þeim launum og orlofs- og desemberuppbótumsem taki mið af þeim. Á hinn bóginn hefur stefndi engin haldbær rök fært fyrirþví að honum beri ekki að greiða áfrýjanda orlof, sem hann hafði unnið til fyrir starfslok sín, aukdesemberuppbótar. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að ekki séágreiningur með aðilum að fjárhæð þessara liða í kröfu áfrýjanda nemi með réttusamtals 995.891 krónu. Verður stefndi því dæmdur til þess að greiða honum þáfjárhæð með vöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði en þeir verða látnir fallatil frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi gerði fyrstkröfu um greiðslu þessara fjárhæða.Rétt er aðmálskostnaður falli niður í héraði en stefnda verði gert að greiða áfrýjandamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi,Sindraportið hf., greiði áfrýjanda, Þorsteini A. Péturssyni, 995.891 krónu meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 5. júní 2015 til greiðsludags.Málskostnaður íhéraði fellur niður.Stefndi greiðiáfrýjanda 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2016.Mál þetta sem höfðaðvar 16. október 2015 af Þorsteini A. Péturssyni, Brúnási 3, 210 Garðabæ, á hendurSindraportinu hf., Klettagörðum, 104 Reykjavík, var dómtekið 8. september 2016að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi krefst þess að stefndi verðidæmdur til að greiða honum 7.036.764 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 771.000 krónum frá 1. nóvember 2014, til1. desember 2014, frá þeim degi af 1.542.000 krónum til 1. janúar 2015, fráþeim degi af 2.313.000 krónum til 1. febrúar 2015, frá þeim degi af 3.084.000krónum til 1.mars 2015, frá þeim degi af 3.855.000 krónum til 1. apríl 2015,frá þeim degi af 4.626.000 krónum til 1. maí 2015, frá þeim degi af 5.397.000krónum til 1. júní 2015 og frá þeim degi af 7.036.764 krónum til greiðsludags.Stefnandi krefst þess að, dæmt verði, að dráttarvextir skuli leggjast viðhöfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn þann 1. nóvember 2015, en síðanárlega þann dag.Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk vaxta á málskostnað frá15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags.Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst hannmálskostnaðar að skaðlausu. I.Starfsemi stefnda á þeim tíma er atvikgerðust fólu í sér söfnun og úrvinnslu á úrgangi, brotajárni, auk annars.Stefndi hét á þeim tíma Hringrás, en var nafnbreytt við sölu á öllum rekstrifélagsins árið 2015. Stefndi er í dag eignarhaldsfélag.Stefnandi hóf störf hjá stefnda þann 11.desember 2013 sem fjármálastjóri og voru umsamin laun 771.000 krónur á mánuði.Gerður var ráðningarsamningur þar sem fram kemur verksvið og ábyrgð stefnandaen stefnandi skyldi heyra beint undir framkvæmdastjóra og stjórnarformann.Aðila greinir á um hvort samningur hafi verið gerður strax eða eftir á eins ogstefndi heldur fram, en stefndi telur samninginn hafa verið gerðan 17.september 2014. Fyrir hönd stefnda ritar stjórnarformaður undir samninginn.Mánaðamótin ágúst/september 2014 réðframkvæmdastjóri félagsins ráðgjafa að félaginu, sem settist í stjórn stefnda.Fór hann í samstarfi við framkvæmdastjóra stefnda að skoða rekstur félagsinsofan í kjölinn og varð niðurstaðan sú að margt mætti betur fara, einkum varðandistýringu á fjármunum félagsins. Þann 3. október 2014 er stefnandi kom úrfríi höfðu verið gerðar breytingar á skipuriti og heyrði hann ekki lengur beintundir framkvæmdastjóra, jafnframt því að starfssviði stefnanda var breytt.Aðgangi hans að reikningum félagsins hafði verið lokað og stefnandi kveðst ekkilengur hafa getað sinnt daglegum störfum sínum, m.a. að greiða reikninga.Stefnandi ritaði bréf til félagsins þann sama dag og lýsti því svo að þessarbreytingar fælu í sér fyrirvaralausa uppsögn. Bréfið var móttekið af þáverandistjórnarformanni félagsins og voru ekki gerðar athugasemdir við efni þess. Samadag eyddi stefnandi umtalsverðu magni af gögnum úr tölvu félagsins, tölvupóstumog öðru. Hann kannaðist við fyrir dómi að hugsanlega hefðu slæðst með önnurskjöl en þau sem voru persónuleg. Samkvæmt framlögðum ráðningarsamningivar uppsagnarfrestur stefnanda 6 mánuðir.Stefndi telur að stefnandi ásamtþáverandi stjórnarformanni þess, og fyrrverandi framkvæmdastjóra systurfélagsstefnda, hafi sammælst um að reyna að komast yfir rekstur stefnda, í heild eðaað hluta, án þess að eiga um það nokkurt samráð við framkvæmdastjóra stefnda ogstærsta hluthafa hans. Þáverandi stjórnarformaður félagsinssagði sig úr stjórn félagsins hinn 6. október 2014, þ.e. í kjölfar uppsagnarstefnanda. II.Stefnandi kveðst vísa tilráðningarsamnings við stefnda, en samkvæmt honum hafi uppsagnarfrestur veriðsex mánuðir. Uppsögn skyldi miðuð við mánaðamót og teljist uppsagnarfrestur frámánaðamótunum október/nóvember 2014. Krafa stefnanda byggi á því að meðbreytingu á skipuriti og einhliða breytingu á starfssviði stefnanda hafi veriðkominn upp ágreiningur milli aðila. Staða stefnanda hafi verið verulega breyttfrá ráðningarsamningi og í því hafi falist einhliða riftun á ráðningarsamningi.Stefndi hafi og í engu mótmælt afstöðu stefnda. Stefnandi kveðst einnig vísa til greinar9 í ráðningarsamningi en þar segi: „Ef fjármálastjóri telur sig ekki geta unniðuppsagnarfrestinn vegna ágreinings, breytinga á starfsskyldum, vanefnda afhálfu vinnuveitanda eða vegna samstarfsörðugleika skal það engu breyta um rétthans til launa í uppsagnarfresti.“ Réttur stefnanda til launa í uppsagnarfrestisé því ótvíræður. Stefnandi gerir kröfu um vangoldin launfrá október 2014 til og apríl 2015 auk orlofs. Orlofskrafan miðast annars vegarvið áunnið orlof frá upphafi starfs til 30. apríl 2014 og síðan frá 1 maí 2014til 30. apríl 2015. Þá er gerð krafa um orlofs- og desemberuppbætur í samræmivið kjarasamning VR og SA. Desemberuppbót vegna 2015 er reiknuð í hlutfalli viðstarfstíma. Í stefnu er krafan sundurliðuð samkvæmt þessu. Kröfur sínar kveðst stefnandi styðja viðlög nr. 28/1930, um greiðslu verkkaups, lög 55/1980, um lágmarkskjör o.fl., lögnr. 30/1987, um orlof, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnuréttar,kjarasamninga VR og vinnuveitenda og bókanir sem teljast hluti kjarasamninga.Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðji hann við reglur III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001 og um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,sbr. 129. gr. 4. tl. um vexti af málskostnaði.III.Stefndi kveðst byggja á því að afuppsagnarbréfi stefnanda frá 3. október 2014, verði ráðið að stefndi hafi máttmeð réttu líta svo á að stefnandi hafi sagt upp starfi sínu fyrirvarlaust. Eftirþetta hafi stefnandi aldrei mætt til vinnu eða boðið fram vinnuframlag sitt.Því hafi skylda stefnda til greiðslu launa fallið niður þann dag. Ákvæði 3.mgr. 9. gr. starfssamningsins, sem veiti stefnanda einhvers konar sjálfdæmi umþað hvenær hann geti labbað úr vinnu, sé að engu hafandi. Stefnandi telji gögn málsins sýna aðstefnandi hafi unnið á bak við framkvæmdastjóra stefnda, að stofnunsamkeppnisaðila eða því að komast yfir rekstur stefnda og lýst því yfir að hannmyndi ekki inna starfsskyldur sínar af hendi. Að mati stefnda sé augljóst aðslíkur starfsmaður eigi ekki rétt á launum á uppsagnarfresti. Stefndi byggir á því að engar breytingarhafi verið gerðar á störfum stefnanda, sem hafi heimilað honum að gangafyrirvaralaust úr starfi. Ekkert ákvæði í starfssamningi aðila hafi gert það aðverkum að ekki væri hægt að breyta skipuriti stefnda, en tillagan hafi faliðþað eitt í sér að ráðinn yrði rekstrarstjóri að stefnda. Stefnandi hefði eftirsem áður átt að gegna starfi fjármálastjóra stefnda og því engin skilyrði tilþess að hann gæti gengið út. Þá byggi stefndi á því að stefnandi hafibrotið með alvarlegum hætti gegn starfsskyldum sínum og trúnaði við stefnda,með því að reyna að koma því svo fyrir að annar aðili kæmi inn sem fjárfestir írekstur stefnda eða hann væri sameinaður öðrum aðila og það án alls samráðs viðframkvæmdastjóra stefnda. Í því hafi falist alvarlegt trúnaðarbrot gagnvartstefnda, sbr. m.a. 3. gr. framlagðs ráðningarsamnings og almennar reglurvinnumarkaðsréttar, sbr. m.a. ákvæði laga nr. 57/2005. Því hafi sú staða veriðkomin upp að stefndi hefði getað rift ráðningarsamningnum við stefnanda, ángreiðslu í uppsagnarfresti.Jafnframt kveður stefndi að stefnandihafi eytt út gögnum úr tölvukerfi stefnda, sem varðaði rekstur hans, og með þvívaldið honum umtalsverðu tjóni og hafi ekki staðið við skyldur skv. framlögðumráðningarsamningi um skil gagna. Að mati stefnda eigi hann skaðabótakröfu áhendur stefnanda, sem að lágmarki sé jafn há og stefnufjárhæð, og gerir hannkröfu um að þeirri kröfu verði skuldajafnað við kröfu stefnanda, ef fallistyrði á annað borð á kröfur stefnanda. Stefndi byggir á því að virða beriframlagðan starfssamning að vettugi, þar sem gögn sýni að hann hafi veriðgerður í september 2014, en ekki þann dag sem hann beri með sér að hafa veriðundirritaður. Samningurinn hafi verið sérsniðinn í þeim tilgangi að stefnandigæti labbað út, eftir að honum fór að vera ljóst að farið var að þrengja aðsér. Til marks um þetta vísar stefndi til 9. gr. ráðningarsamningsins, sem felií sér dæmalaust ákvæði, sem skýrist af því einu, að mati stefnda, aðsamningurinn var ekki gerður fyrr en 17. september 2014, eða nokkrum dögum áðuren stefnandi sendi uppsagnarbréf sitt. Ákvæðið sé augljóslega sniðið að þeimatvikum sem þá voru komin upp, en enginn hafi leitt hugann að 11. desember2013. Stefndi kveðst vísa til 33. gr. laga nr. 7/1936. Það sé augljóslegaóheiðarlegt að bera fyrir sig samning sem sé dagsettur aftur á bak í tíma ogsérsniðinn af atvikum sem síðar komu upp. Þá byggi stefnandi á því að ákvæðið séekki bindandi fyrir stefnda, þar sem samningurinn hafi verið undirritaður afþáverandi stjórnarformanni stefnda, sem hafi ekki haft umboð til að gerasamninginn og skuldbinda félagið, en meirihluta stjórnar hafi þurft til þess.Þá telur stefndi ákvæði um að fjármálastjóri heyri undir stjórnarformann, ásamtframkvæmdastjóra, sérstakt og í andstöðu við 70. gr. laga nr. 2/1995, um aðstjórnarformaður hlutafélags skuli ekki taka að sér önnur störf fyrir félagiðen þau sem teljast eðlilegur hluti starfa hans sem stjórnarformanns.Þá mótmælir stefndi því að stefnandihafi nokkru sinni haft heimild til aðgangs að bankareikningum stefnda oggreiðslu reikninga. Slíkt verklag færi að auki alfarið gegn viðurkenndumviðmiðunum í rekstri fyrirtækja, að sami aðili hafi ekki aðgang aðbankareikningum og bókhaldi fyrirtækja.Að lokum kveðst stefndi byggja á 36. gr.laga nr. 7/1936, en ákvæði 3. mgr. 9. gr. sé svo fráleitt að lagaskilyrði séutil að víkja samningnum til hliðar í heild eða að hluta, þar sem samningurinnsé augljóslega andstæður góðri viðskiptavenju, enda útilokað að starfsmanni séfalið, að því er virðist, sjálfdæmi um það hvort hann geti labbað úrráðningarsambandi og átt rétt á launum á uppsagnarfresti ef ágreiningur er tilstaðar eða breytingar hafa orðið ástarfsskyldum hans. Kröfu um lækkun dómkrafna byggirstefnandi á því að hátterni stefnanda hafi verið með þeim hætti að verði taliðað hann hafi átt rétt á launum á uppsagnarfresti, beri að lækka kröfuna að álitumvegna hátternis stefnanda sjálfs og kringumstæðna við starfslok hans, eins ograkið er hér fyrr. Stefndi mótmælir vaxtakröfu og byggir áþví að verði stefnanda dæmd fjárhæð, hvort sem er í heild eða að hluta miðaðvið dómkröfu, verði upphaf vaxta miðað við síðara tímamark. Um frekari lagarök sé vísað almennt tilreglna vinnumarkaðsréttar, einkum varðandi trúnaðarskyldur, og til grunnreglnaum skuldbindingargildi samninga. Málskostnaðarkrafa stefnda sé byggð á130. gr. laga nr. 91/1991.IV.Deilt er um hvort sá samningur semstefnandi byggir kröfur sínar einkum á hafi verið gerður í desember 2013 þegarstefnandi hóf störf hjá stefnda, en hann hafði áður verið verktaki frá janúarþað ár, eða hvort samningurinn hafi verið gerður 17. september 2014, þ.e.skömmu áður en stefnandi gekk út úr fyrirtækinu. Stefndi telur allt benda tilþess að hann hafi verið gerður í september 2014, a.m.k. hafi hinu umdeildaákvæði í 3. mgr. 9. gr., sem helst er byggt á, verið þá bætt inn í samninginn.Ákvæðið er svohljóðandi: „Verði aðilar ásáttir um að endurnýja ekkiráðningarsamninginn eða vilji annar hvor aðila segja samningnum upp skal þátaka gildi gagnkvæmur skriflegur uppsagnarfrestur sem er 6 mánuðir. Effjármálastjóri telur sig ekki geta unnið uppsagnarfrestinn vegna ágreinings,breytinga á starfsskyldum, vanefnda af hálfu vinnuveitanda eða vegnasamstarfsörðugleika skal það engu breyta um rétt hans til launa íuppsagnarfresti.“Lagt verður til grundvallar miðað viðframlögð gögn og framburði, einkum vitnisins Erlings Freys Guðmundssonarráðgjafa, að átt hafi verið við þetta skjal 17. september 2014. Þannig varskjalið augljóslega opnað þennan dag og gerðar einhverjar tilfæringar og þaðsvo vistað. Vitnið Erlingur greindi frá því að hann hafi átt fund með þáverandiframkvæmdastjóra Vöku, félags í eigu þeirra sömu og eiga stefnda, sem var ímiklum samskiptum við stefnanda og stjórnarformann stefnanda eins og síðarverður rakið, en í ljós hafi komið að sama dag var átt við ráðningarsamninghans þar sem sams konar ákvæði væri að finna. Það skjal hafi svo verið framsenttil stefnanda. Vitnið taldi fullvíst að stefnandi hafi tekið við skjalinu ogbreytt því. Það sem hefði hins vegar misfarist í meðförum stefnanda væri að ísamningnum hafi gleymst að breyta á einum stað framkvæmdastjóra ífjármálastjóra. Þá kvaðst vitnið hafa skynjað það þegar gengið var aðframkvæmdastjóra Vöku að hann vissi upp á sig sökina, og þess vegna hafi sáekki farið fram með sömu kröfur og stefnandi í máli þessu. Vitnið kvaðst þessfullviss að samningarnir hefðu verið falsaðir. Þrátt fyrir þetta verður ekkiséð af gögnum málsins með óyggjandi hætti hvaða breytingar hafi þá verið gerðará skjalinu.Stefndi telur að ofangreint ákvæði sémeð miklum ólíkindum og líkast til einsdæmi á íslenskum vinnumarkaði. Hanntelur stefnanda hafa átt við skjalið og bætt a.m.k. umræddu ákvæði við ogdagsett skjalið aftur í tímann. Ákvæðið sé klæðskerasaumað fyrir þær aðstæðursem stefnandi síðan lýsi í málinu, að hefðu verið komnar upp á vinnustaðnumþegar hann ákvað að ganga út. Þáverandi stjórnarformaður stefnda, semritar einn undir samninginn fyrir hans hönd, kveðst líkast til hafa eitthvaðkomið að gerð skjalsins, og hann og stefnandi hafi skipst á að sendasamningsdrög og athugasemdir á milli sín. Taldi hann og að samningurinn hefðilíkast til verið gerður í desember 2013. Hið umdeilda ákvæði hafi verið settinn sem nokkurs konar sárabót vegna þess að stefnanda hafi verið boðin laun semvoru langt undir markaðslaunum. Þessi röksemd getur þó tæplega átt við fyrrgreindanframkvæmdastjóra dótturfélagsins, og ekki er fram komið að stjórnarformaðurinnhafi gert ráðningarsamning við þann aðila, enda það væntanlega utan hansstarfssviðs, en samt kom fram að þar væri að finna alveg eins ákvæði og ísamningi stefnanda. Ekkert bendir til þess aðframkvæmdastjóri stefnda, og meirihlutaeigandi, hafi séð umræddan samning oghann virðist ekki hafa verið vistaður á skrifstofu stefnda, án þess að þaðverði þó fullyrt. Þrátt fyrir allt framangreint telurdómurinn óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar að samningurinn hafi veriðgerður við eða í kringum ráðningu stefnanda sem launþega. Ber skjalið það endameð sér þrátt fyrir framangreind atvik og fyrrum stjórnarformaður félagsinshefur staðfest að þessi hafi verið raunin. Þrátt fyrir að engin skylda hafihvílt á forsvarsmönnum stefnda í þá veru, verður og horft til þess að ekki varbrugðist við af hálfu stefnda þegar hið umdeilda ákvæði var tekið upp í bréffrá kjarasviði Verslunarmannafélags Reykjavíkur frá 17. desember 2014 þegarkrafist var gjaldfallinna launa í uppsagnarfresti.-------Stefndi byggir á því að þáverandistjórnarformaður félagsins hafi ekki getað gert ráðningarsamninga við einstakastarfsmenn. Til þess hafi hann hvorki haft stöðuumboð né sérstakt umboð frástjórn. Ef sú væri raunin, er þeim fullyrðingumstjórnarformannsins fyrir dómi ómótmælt, að hann hafi verið fenginn til þess aðtaka í gegn ráðningarsamninga í fyrirtækinu, og hafi gert nokkra aðra samninga,þ.m.t. við forvera stefnanda.Þar sem slíkt virðist hafa verið látiðátölulaust og jafnvel óskað sérstaklega eftir þessu framlagistjórnarformannsins, og viðkomandi launþegi gerði sjálfur ekki athugasemdir viðtilhögun mála verður lagt til grundvallar að hann hafi mátt ganga út frá því aðstjórnarformaður félagsins hefði haft umboð til að ganga frá slíkum samningi,enda verður ekki séð að athugsemdir hafi verið gerðar í samningssambandinu eðamisbrestur orðið á efndum umsaminna kjara meðan á ráðningu stóð. -------Verður þá litið til þess hvort ákvæðiðhafi orðið virkt þegar stefnandi tók ákvörðun um að yfirgefa fyrirtækiðfyrirvaralaust og án nokkurs samráðs við framkvæmdastjóra og eigendur. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafiborið fram einhverjar kvartanir eða borið sig illa yfir andrúmsloftinu ávinnustaðnum áður en hann tók ákvörðun sína og var þetta reyndar staðfest afhonum fyrir dómi. Ekkert fyrir utan framburð stefnanda sjálfs gefur til kynnaað ágreiningur hafi verið uppi innan fyrirtækisins sem gaf honum tilefni til aðbeita ákvæðinu, eða að samstarfsörðugleikar hafi verið við stjórn eða eigendurfélagsins.Varðandi breytingu á starfsskyldumverður litið til þess að samkvæmt ráði endurskoðanda félagsins var það taliðóheppilegt, og á skjön við tíðkanlegt skipulag í fyrirtækjarekstri, að sá aðilisem hefði yfirumsjón með bókhaldi hefði einnig heimild til að millifæra afbankareikningum til greiðslu reikninga. Getur þetta tæplega talist til slíkrarbreytingar að hafi heimilað stefnanda að ganga fyrirvaralaust út, endaráðstöfunin skiljanleg, og ætti ekki að vera mjög framandi fyrir stefnanda,miðað við menntun hans. Tillaga að nýju skipuriti, sem send varstefnanda 16. september 2016, var einungis tillaga. Það getur vart talistskipta grundvallarmáli hvort gert yrði ráð fyrir því að framangreindur ráðgjafiyrði settur á skipuriti yfir stefnanda. Er þá einnig litið til þess að sáfullyrðir að það hafi verið á allra vitorði í fyrirtækinu að hann kæmi ekki inní fyrirtækið til að taka þar við starfi heldur einvörðungu til að veita tímabundnaráðgjöf. Varð sú enda raunin, þar sem viðkomandi var horfinn af vettvangi eftirum fjögurra mánaða ráðgjöf. Ekkert hefur komið fram um að óánægja hafi veriðmeð störf stefnanda enda áfram gert ráð fyrir honum á nýrri tillögu aðskipuriti sem fjármálastjóra fyrirtækisins.Þá verður jafnframt horft til þess aðstjórnarformaður félagsins hafnaði því að með þessu ákvæði hafi stefnanda veriðfalið sjálfdæmi um það hvort aðstæður væru með þeim hætti að virkjuðu umrættákvæði. Í þeim framburði hlýtur að felast að eitthvað samtal hefði þurft aðfara fram um það atriði, enda verður að telja aðra niðurstöðu mjög óeðlilega,m.a. með hliðsjón af tillitsskyldu samningaréttar, sem fæli í sér að þetta værií raun geðþóttaákvörðun starfsmannsins. Ef sú hefði átt að vera raunin hefðienda legið mun nær að kveða einfaldlega skýrt á um með það að stefnandi ættirétt til sex mánaða greiðslu launa við starfslok án vinnuskyldu. Ekki verðurannað ráðið af framburði stjórnarformannsins en að talsvert mikið þyrfti aðkoma til m.a. orðaði hann það svo að þetta gæti stefnandi gert ef aðstæður yrðuóbærilegar. Ekkert bendir hins vegar til þess að stjórnarformaðurinn hafi áttumræður við stefnanda eftir að hann móttók uppsagnarbréfið, eða gefið umatvikið skýrslu, enda hætti hann sjálfur störfum degi eftir að stefnandi ákvaðað yfirgefa fyrirtækið. Dómurinn telur því ósannað að þæraðstæður hafi skapast sem veittu stefnanda heimild til að yfirgefa fyrirtækiðán fyrirvara, og halda samt rétti til launa í uppsagnarfresti. Þegar af þeirri ástæðu verður stefndisýknaður af kröfum stefnanda, enda óumdeilt að stefnandi gekk fyrirvaralaust ábraut og sinnti engri vinnu eftir það í þágu stefnda. Í því ljósi er ekki þörfá að fjalla um þá málsástæðu stefnda að hegðun stefnanda í fyrirtækinu mánuðinafyrir uppsögn hans hafi verið með þeim hætti að leitt hefði til réttindamissisef réttur í ofangreinda átt var á annað borð fyrir hendi. Dómurinn telurreyndar margt benda til þess að sú gæti verið raunin. Ekkert í framlögðum gögnumog framburðum fyrir dómi um þessar fyrirætlanir, gerir það þannig trúverðugt aðþær áætlanir sem stefnandi vann greinilega að, ásamt stjórnarformanni stefndaog framkvæmdastjóra dótturfélags stefnda, hafi ráðgert aðkomu eigendafélagsins. Framburður vitnisins Erlings, sem dómurinn metur trúverðugan, ogskrifleg gögn, bentu hins vegar eindregið til hins gagnstæða. Einnig bendir þaðtil náins samstarfs á milli stefnanda og stjórnarformannsins að stefnandi skulihafa tæmt eina reikninginn sem hann hafði enn prókúru að, að kveldi sama dagsog hann ákvað að yfirgefa fyrirtækið og millifært á stjórnarformanninn.Jafnframt hafi hann óskað eftir því við annan starfsmann að greiða til viðbótarumtalsverðar fjárhæðir til sama, en þessu var ekki mótmælt undir rekstrimálsins. Þá vekur óneitanlega athygli að stjórnarformaðurinn skuli sjálfur hafaákveðið að hætta störfum daginn eftir að stefnandi hætti. Framangreint ertiltekið þar sem dómurinn telur þetta styrkja niðurstöðu málsins og varpanokkru ljósi á fyrirvaralaust brotthvarf stjórnarformanns og stefnanda frástefnda.-------Með vísan til framangreinds verður þvíhið stefnda félag sýknað af kröfum stefnanda. Samkvæmt þessum úrslitum, og með vísantil 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandidæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir, að hafðri hliðsjón afumfangi málsins og málsatvikum, hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti máliðGuðmundur B. Ólafsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefnda flutti málið EinarÞór Sverrisson hæstaréttarlögmaður. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi,Sindraportið hf., er sýknað af kröfum stefnanda, Þorsteins A. Péturssonar. Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 607/2006
|
Kærumál Vinnusamningur Uppsögn Trúnaðarskylda Lögbann
|
E sagði upp starfi sínu hjá O ehf. Á uppsagnarfrestinum hætti hann störfum fyrir félagið og hóf störf hjá T ehf., sem var í samkeppni við O ehf. Síðargreinda félagið krafðist þess að lagt yrði lögbann við því að E tæki við starfinu þar til uppsagnarfresturinn væri liðinn auk þess sem krafist var lögbanns við því að hann hefði á sama tíma samband við viðskiptamenn O ehf. Talið var að E hefði verið bundinn við ráðningarsamning sinn við O ehf., þegar hann hvarf úr starfi sínu og hóf störf hjá T ehf. Með því hefði hann brotið gegn trúnaðarskyldum sínum gagnvart O ehf. og ekki talið að skaðabætur vernduðu hagsmuni félagsins nægilega. Var því fallist á að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann væri fullnægt og lagt fyrir sýslumann að leggja lögbann við því að E starfaði hjá T ehf., kæmi fram fyrir hönd þess, kynnti það eða sinnti öðrum verkefnum í þágu þess. Þá var einnig fallist á að leggja lögbann við því að E hefði samband við viðskiptamenn O ehf. í því skyni að veita þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 26. október 2006 um synjun lögbanns við því að varnaraðili tæki við starfi hjá Títan ehf., kæmi fram fyrir hönd þess félags, kynnti það eða sinnti nokkrum öðrum verkefnum fyrir félagið, hvort sem er launuðum eða ólaunuðum, og ennfremur að varnaraðili hefði samband við viðskiptamenn sóknaraðila, þar með talið starfsmenn þeirra, og/eða veitti þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða ekki, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að leggja lögbann við umræddum athöfnum varnaraðila er gildi til og með 31. desember 2006. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Fallist er á með héraðsdómi, að varnaraðili hafi enn verið bundinn við ráðningarsamning sinn við sóknaraðila, þegar hann hvarf úr starfi sínu hjá honum og hóf störf hjá Títan ehf., sem ágreiningslaust er að stundar samkeppnisrekstur við sóknaraðila. Ber varnaraðili á gildistíma samningsins til 31. desember 2006 trúnaðarskyldu við sóknaraðila, en telja verður að slík skylda gildi almennt í lögskiptum starfsmanns og vinnuveitanda meðan ráðningarsamningur er í gildi þó að ekki sé þar sérstaklega kveðið á um hana. Fallist er á með sóknaraðila, að réttarreglur um skaðabætur geti ekki talist vernda hagsmuni hans nægilega, þegar varnaraðili brýtur gegn trúnaðarskyldum sínum á þann hátt sem hér er raunin. Samkvæmt þessu verður talið að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt til að lögbannskrafa sóknaraðila nái fram að ganga. Verða kröfur hans því teknar til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu og verður kröfu hans um málskostnað í héraði vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili skal greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili, Einar Jóhannesson, starfi hjá Títan ehf. fram til 31. desember 2006, komi fram fyrir hönd þess félags, kynni það eða sinni öðrum verkefnum í þess þágu. Lögbannið taki einnig til þess að varnaraðili hafi á sama tíma samband við viðskiptamenn sóknaraðila, Opinna kerfa ehf., þar með talið starfsmenn þeirra, í því skyni að veita þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða án þess, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Kröfu varnaraðila um málskostnað í héraði er vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málið barst dóminum 27. október sl. og var þingfest 1. nóvember sl. Það var tekið til úrskurðar 13. nóvember sl. Sóknaraðili er Opin kerfi ehf., Höfðabakka 9, Reykjavík. Varnaraðili er Einar Jóhannesson, Haðalandi 14, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík í lögbannsgerð nr. L-42/2006, um að synja sóknaraðila um lögbann, verði felld úr gildi og lagt verði fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur nægilega, að leggja lögbann við því að varnaraðili taki við starfi hjá Títan ehf., komi fram fyrir hönd þess félags, kynni það eða sinni nokkrum öðrum verkefnum fyrir félagið, hvort sem er launuðum eða ólaunuðum. Einnig verði lagt lögbann við því að varnaraðili hafi samband við viðskiptamenn sóknaraðila, þar með talið starfsmenn þeirra, og/eða veiti þeim þjónustu á sviði tölvukerfa og netlausna, hvort heldur sem er gegn gjaldi eða ekki, og hvort sem er sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Lögbannið gildi til og með 31. desember 2006. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og sér úrskurðaður málskostnaður. Málavextir eru þeir að varnaraðili starfaði hjá sóknaraðila og höfðu þeir gert með sér samning þar um 18. febrúar 1994. Varnaraðili sagði upp störfum 29 september sl. Kveður sóknaraðili uppsögnina hafa átt sér þann aðdraganda að Títan ehf., sem sé nýtt fyrirtæki og starfi á sama sviði og sóknaraðili, hafi ráðið varnaraðila til starfa. Þrátt fyrir það hafi verið gert ráð fyrir að varnaraðili myndi vinna út uppsagnarfrestinn hjá sóknaraðila eða til ársloka. Sóknaraðili kveður uppsögn varnaraðila og annarra starfsmanna hafi orðið til þess að 1. október sl. hafi forstjórinn ritaði starfsmönnum bréf, gert grein fyrir stöðu mála og hvernig brugðist skyldi við henni. Varnaraðili og aðrir, sem sagt höfðu upp störfum, litu þannig á þetta bréf að eftir sendingu þess væri þeim ókleift að vinna lengur hjá sóknaraðila. Þrátt fyrir að sóknaraðili hafi skorað á varnaraðila, og aðra sem höfðu sagt upp störfum, að snúa aftur til vinnu, gerðu þeir það ekki, heldur hófu störf hjá Títan ehf. Sendu varnaraðili og tveir aðrir fyrrum starfsmenn sóknaraðila viðskiptamönnum hans bréf og tilkynntu um starfslok sín og jafnframt að þeir hefðu hafið störf hjá Títan ehf. og væru boðnir og búnir til að vinna áfram að verkefnum fyrir viðtakanda. Sóknaraðili krafðist þess 18. október sl. að sýslumaður legði lögbann við því að varnaraðili ynni fyrir Títan ehf. á uppsagnarfrestinum, en því hafnaði sýslumaður 26. október sl. og bar þá sóknaraðili málið undir dóminn. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili sé samningsbundinn sér til ársloka. Hann hafi, án þess að sóknaraðili leysti hann undan vinnuskyldu, hafið störf hjá keppinaut og í því starfi haft samband við viðskiptavini sóknaraðila í því skyni að ná viðskiptum við þá frá sóknaraðila. Á því er byggt að á varnaraðila hvíli ólögfestar trúnaðarskyldur, sem meðal annars feli í sér að menn megi ekki taka að sér störf fyrir keppinaut meðan á uppsagnarfresti stendur og vinna þannig gegn hagsmunum vinnuveitanda síns. Gegn þessum skyldum hafi varnaraðili brotið og kunni það að valda sóknaraðila miklu tjóni. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi hvorki sannað né gert sennilegt að það fari í bága við réttindi hans þótt hann hafi hafið störf hjá öðrum vinnuveitanda. Lagaskilyrði séu því ekki til þess að verða við kröfu sóknaraðila, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Varnaraðili bendir á að hann hafi slitið vinnusambandi sínu við sóknaraðili og hann sé því ekki lengur bundinn trúnaði við hann. Ekki sé hægt að knýja sig til vinnu gegn vilja sínum, en hann hafi haft fullgildar ástæður til að hætta störfum áður en uppsagnarfresturinn var liðinn. Þá er á því byggt að krafan sé alltof víðtæk, sbr. 31. gr. laganna, og myndi lögbann nánast koma í veg fyrir að varnaraðili gæti unnið og aflað sér tekna, enda ekki lengur á launum hjá sóknaraðila. Með samningi 18. febrúar 1994 réði varnaraðili sig til starfa hjá sóknaraðila. Í samningnum er ákvæði um að hvor um sig geti sagt honum upp með þriggja mánaða fyrirvara, miðað við mánaðamót. Í samningnum eru ákvæði um þagnarskyldu, en engin sem banna varnaraðila að vinna tiltekin störf eftir að hann lætur af störfum. Ágreiningslaust er að varnaraðili sagði upp samningnum 29. september sl. og hóf skömmu síðar, áður en uppsagnarfrestur var útrunninn, að vinna hjá Títan ehf. sem er keppinautur sóknaraðila. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. lögbannslaga má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings ef sá sem þess beiðist sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans. Í 3. mgr. sömu greinar segir að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur tryggi hagsmunina nægilega. Varnaraðili hvarf úr starfi sínu hjá sóknaraðila þótt hann væri enn bundinn við það samkvæmt framangreindum samningi og hóf störf hjá keppinautnum. Með þessu kann hann að hafa valdið sóknaraðila bótaskyldu tjóni. Samkvæmt nefndri 3. mgr. 24. gr. lögbannslaganna verður lögbann ekki lagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur tryggi hagsmuni lögbannsbeiðanda nægilega. Það er niðurstaða dómsins að réttarreglur um skaðabætur muni tryggja hagsmuni sóknaraðila, verði hann fyrir tjóni af samningsbroti varnaraðila. Það eru því ekki lagaskilyrði til að verða við kröfu hans og er henni hafnað en málskostnaður skal falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kröfu sóknaraðila, Opinna kerfa ehf., er hafnað en málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 335/2017
|
Kærumál Kæruheimild Afhending gagna Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfum X um að honum eða verjanda hans yrði afhent afrit af nánar greindum gögnum. Þá var kröfum X um að honum yrði veitt aðstaða til að kynna sér nánar tiltekin gögn vísað frá Hæstarétti þar sem heimild brast til að kæra úrskurð þess efnis.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 29. maí 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2017 þar sem hafnað varkröfum varnaraðila um að sér yrði veitt aðstaða til að kynna sér gögn eða fáafrit af nánar greindum gögnum. Um kæruheimild er vísað til 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum c. liðar þeirrar málsgreinar. Hérfyrir dómi krefst varnaraðili þess aðallega að sér „verði veitt aðstaða til aðkynna sér öll gögn sem aflað var af lögreglu við rannsókn málsins og ekki hafaverið lögð fram í málinu“ en til vara að sér eða verjanda sínum verði afhent afritaf eftirfarandi gögnum: 1. Tölvupóstum „sem aflað var við rannsókn málsins hjálögreglu þar sem orðasambandið „X ehf.“ kemur fyrir og ekki voru lagðir frammeð ákæru.“ 2. Tölvupóstum „sem aflað var við rannsókn málsins hjá lögreglu þarsem orðin „X“ koma fyrir og ekki voru lagðir fram með ákæru.“ 3.Tölvupóstsamskiptum „starfsmanna A við ytri endurskoðendur bankans, B, sem varðalánveitingar til starfsmanna og stjórnenda A frá árunum 2005, 2006, 2007 og2008.“ Að þessu frágengnu er þess krafist að sóknaraðila verði gert að afhenda afritaf þeim gögnum, sem að framan greinir, þó þannig að gögn samkvæmt 1. og 2. lið „verðibundin við tímabilið 1. júní til 31. október 2008.“ Verði ekki fallist ááðurgreindar kröfur krefst varnaraðili þess að sér verði veitt aðstaða til aðkynna sér þau gögn, sem talin eru upp í 1. til 3. liðar að framan, en að þvífrágengnu að sér verði veitt aðstaða til að kynna sér haldlögð gögn, sem þareru talin upp, þó þannig að gögn samkvæmt 1. og 2. lið verði bundin viðtímabilið 1. júní til 31. október 2008.Sóknaraðili krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.IÍ 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008eru tæmandi taldir þeir úrskurðir héraðsdómara sem sæta kæru til Hæstaréttaráður en aðalmeðferð máls er hafin. Í c. lið er kveðið á um að úrskurðirhéraðsdómara, sem varða synjun um að láta af hendi afrit af gögnum, verðikærðir til Hæstaréttar, en hvorki þar né í öðrum stafliðum málsgreinarinnar erveitt heimild til að kæra úrskurði um að synja ákærða eða verjanda hans umaðstöðu til að kynna sér gögn. Samkvæmt því brestur heimild til að kæra úrskurðþess efnis og verður kröfum varnaraðila um að honum verði veitt aðstaða til aðkynna sér öll gögn málsins, sem aflað hefur verið af lögreglu við rannsókn þessog ekki hafa verið lögð fram í því, eða önnur nánar greind gögn af þeim sökum vísaðfrá Hæstarétti, sbr. dóm réttarins 2. desember 2015 í máli nr. 804/2015.IIStendur þá eftir að taka afstöðu tilkrafna varnaraðila um að honum eða verjanda hans verði afhent afrit af þeimgögnum sem áður er vísað til.Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr.88/2008 skal verjandi jafnskjótt og unnt er fá afrit af öllum skjölum máls, semvarða skjólstæðing hans, og er verjandanum eftir 4. mgr. greinarinnar heimiltað láta skjólstæðingnum í té eintak af þeim eða kynna honum þau með öðrumhætti. Í ákvæði 1. mgr. 37. gr. um að afhenda skuli verjanda afrit af öllumskjölum máls, sem varða skjólstæðing hans, felst eðli máls samkvæmt aðverjandinn á því aðeins rétt til skjala að þau varði þær sakargiftir, sembeinast gegn skjólstæðingnum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. nóvember2002 í máli nr. 500/2002 þar sem samsvarandi ákvæði í eldri lögum um meðferðopinberra mála, nr. 19/1991, var skýrt með þeim hætti. Ef lögregla eðaákæruvald hefur undir höndum slík skjöl ber að leggja þau fram við meðferð málsfyrir dómi, hvort sem efni þeirra horfir til sýknu eða sektar ákærða, sbr. 3.mgr. 18. gr. og 2. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008. Þó kunna einstök ákvæði XX.kafla laganna að standa því í vegi að það verði gert og verður ákæruvaldið efsvo ber undir að gera grein fyrir ástæðum þess að því er hvert skjal varðar.Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnarog 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mæltfyrir um réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Þá er kveðið á um í b. lið 3. mgr. síðarnefndugreinarinnar að hver sá, sem sökum er borinn um refsiverða háttsemi, skuli fánægan tíma og aðstöðu til að undirbúa vörn sína. Mannréttindadómstóll Evrópuhefur skýrt umrædd ákvæði mannréttindasáttmálans á þann hátt að ákæruvaldinu séskylt að veita verjanda ákærða aðgang að þeim sönnunargögnum í vörslum sínum,sem þýðingu geta haft við úrlausn málsins, en öðrum ekki, sbr. ákvörðundómstólsins 28. febrúar 2002 í máli nr. 46119/99.Sóknaraðili hefur lýst því yfir aðumfram þau gögn, sem séu meðal málsgagna eða hafi þegar verið afhentvarnaraðila, liggi ekki fyrir hjá sóknaraðila nein gögn sem varnaraðilikrefjist samkvæmt framansögðu að fá afrit af og hafi tengsl við sakargiftir áhendur honum. Hefur varnaraðili ekki heldur bent á að eitthvert þeirra gagna,sem þessar kröfur hans taka til, geti haft þýðingu við úrlausn málsins. Meðvísan til þess, sem að framan greinir, verður þegar af þessum ástæðum staðfestsú niðurstaða héraðsdóms að hafna umræddum kröfum varnaraðila eins og nánargreinir í dómsorði. Dómsorð:Vísað er frá Hæstarétti aðalkröfuvarnaraðila, X, svo og öðrum kröfum um að honum verði veitt aðstaða til aðkynna sér nánar greind gögn málsins.Hafnað er kröfum varnaraðila um aðhonum eða verjanda hans verði afhent afrit af þeim gögnum sem vísað er til íkröfugerð hans.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2017.Meðákæru héraðssaksóknara 19. september 2016 voru ákærða, X, gefin að sökumboðssvik og innherjasvik og ákærðu, Y, tilraun til umboðssvika í tengslum viðlánveitingar í ágúst 2008 til einkahlutafélagsins, X, og sölu á hlutum í A hf.til einkahlutafélagsins. Eru brot ákærðu talin varða við 249. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna að því ervarðar ákærðu Y. Loks varðar háttsemin við 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007um verðbréfaviðskipti að því er varðar ákærða X.Íþinghaldi 27. apríl 2017 lagði ákærði, X, fram bókun með kröfu um aðgang aðgögnum málsins. Krafðist hann þess aðallega að ákærða yrði veitt aðstaða til aðkynna sér öll gögn sem hefði verið aflað af lögreglu við rannsókn málsins ogekki hefðu verið lögð fram í málinu. Til vara krafðist ákærði þess að fá afritaf gögnum samkvæmt stafliðum A til G. A.Tölvupósta sem aflað hefði verið viðrannsókn málsins hjá lögreglu þar sem orðasambandið "X ehf." kæmifyrir og ekki hefðu verið lagðir fram með ákæru.B.Tölvupósta sem aflað hefði verið viðrannsókn málsins hjá lögreglu þar sem orðin "X kæmu" fyrir og ekkihefðu verið lagðir fram hjá lögreglu. C.Fundargerðir starfskjaranefndar Ahf. á árunum 2005 til og með 2008.D.Kynningar innri endurskoðanda A,ásamt fylgigögnum, sem haldnar voru fyrir stjórn bankans, á lánum til starfsmanna,og stjórnendur hans á árunum 2005 til og með 2008.E.Fundargerðir endurskoðunarnefndar Afrá árunum 2005 til og með 2008.F.Tölvupóstssamskipti starfsmanna A viðytri endurskoðendur bankans, B, sem vörðuðu lánveitingar til starfsmanna ogstjórnendur A frá árunum 2005 til og með 2008.G.Endurskoðunarskýrslur B sem unnarhafi verið í tengslum við gerð ársreikninga og árshlutauppgjör og kynntar hafiverið fyrir stjórn á árunum 2005 til og með 2008.Tilþrautavara krafðist ákærði úrskurðar um að ákæruvaldi bæri að verða við kröfuákærða um að hann fengi afhent afrit af þeim gögnum sem talin væru upp ístafliðum A til G í varakröfu, þó þannig að gögn samkvæmt stafliðum A og Bverði bundin við tímabilið 1. júní til 31. október 2008. Tilþrautaþrautavara er þess krafist að ákærða verði veitt aðstaða til að kynna sérhaldlögð gögn sem fram komi í stafliðum A til G í varakröfu. Að auki er þesskrafist að ákærða verði veitt aðstaða til að kynna sér tölvupósta innriendurskoðanda A, C, sem aflað hafi verið við rannsókn málsins hjá lögreglu ogekki voru lagðir fram með ákæru. Tilþrautaþrautaþrautavara er þess krafist að ákærða verði veitt aðstaða til aðkynna sér haldlögð gögn sem fram komi í stafliðum A til G íþrautaþrautavarakröfu. Að auki er þess krafist að ákærða verði veitt aðstaðatil að kynna sér tölvupósta innri endurskoðanda A, C sem aflað hafi verið viðrannsókn málsins hjá lögreglu og sendir hafi verið á tímabilinu 1. júní til 31.október 2008 og ekki voru lagðir fram með ákæru. Ákæruvaldhefur hafnað aðalkröfu ákærða, sem taki bæði til rafrænna gagna sem aflað varvið rannsókn málsins, sem annarra. Þá hefur ákæruvald hafnað öllum varakröfumvarðandi stafliði A, B og D. Varðandi stafliði C, E og G samþykkir og afhendirákæruvald gögn með þeim hætti að gögn samkvæmt E lið eru afhent. Þá eru gögnsamkvæmt staflið G afhent, að undanskildu árinu 2008, sem ekki fannst. Að þvíer varðar staflið C fundust ekki heildstæðar fundargerðir starfskjaranefndarfyrir tímabilið, en ýmis gögn varðandi störf nefndarinnar, þ. á m.fundargerðir, sem hafa verið afhent.Ákærði rökstyður kröfu sína um afhendingu og aðgang að gögnummálsins með þeim hætti að frá því í fyrstu ákæru, embættis sérstaks saksóknaragegn ákærða, hafi verið uppi ágreiningur á milli ákærða og ákæruvalds um aðgangað rannsóknargögnum máls. Niðurstaða ákæruvalds hafi ávallt verið á þann veg aðsynja ákærða um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Á sínum tíma hafi embættisérstaks saksóknara haldlagt gríðarlega mikið magn gagna hjá fjármálastofnunumog öðrum í tengslum við efnahagshrunið. Ákæruvald hafi síðan jafnan valið úrþessu gagnasafni gögn til að leggja fram með ákærum í einstökum málum. Þannighafi ákærðu þurft að treysta á það að ákæruvald legði fram, ekki einungis gögntil stuðnings sakfellingu samkvæmt ákæru, heldur einnig gögn til stuðningssýknukröfu ákærðu. Út frá sjónarhóli ákærða sé sú aðstaða óviðunandi með ölluog stríði gegn ákvæðum stjórnarskrár, mannréttindasáttmála og lögum um meðferðsakamála, um réttláta málsmeðferð. Þannig verði aðgangur að gögnum máls ekkitakmarkaður við ákvörðun ákæruvalds þar um. Hafi Mannréttindadómstóll Evrópukomist að þeirri niðurstöðu að þó svo hlutlægnisskyldu ákæruvalds sé fyrir aðfara, þurfi ákærðu ekki að sæta því að ákæruvald taki eitt ákvörðun um þettaatriði. Til Mannréttindadómstóls Evrópu hafi svokölluðu [...] máli verið skotið.Dómstóllinn hafi beint fyrirspurn til íslenska ríkisins varðandi aðgangverjenda að gögnum þess máls. Veiti það skýra vísbendingu um að íslenskirdómstólar hafi takmarkað um of aðgang ákærðu að gögnum máls. Gera verði þákröfu að íslenskir dómstólar horfi meira til niðurstaðna MannréttindadómstólsEvrópu en gert hafi verið. Í samskiptareglum sem dómstólar hér á landi,ákæruvald og lögmannafélagið hafi unnið að hafi verið gert ráð fyrir aðákæruvald myndi taka saman yfirlit yfir öll gögn sakamáls. Gætu verjendur íframhaldi kynnt sér þessi gögn og farið fram á að einhver þeirra yrðu gerð aðframlögðum gögnum í sakamáli. Með því hafi ákveðnu jafnræði átt að vera komiðá. Þessi tilhögun hafi hins vegar ekki gengið eftir þar sem ákæruvald hafi ekkihagað framlagningu með þessum hætti. Aðalkrafaákærða lúti að aðgangi að öllum gögnum málsins. Sú krafa sé reist á þeim rökumsem hér að framan greini. Varakröfur taki síðan við sem séu stigþrengri. Eftirframlagningu ákæruvalds í samræmi við kröfugerð ákærða standi eftir krafa umafhendingu eða aðgang að tilgreindum gögnum. Stafliðir A og B lúti aðtölvupóstum. Í þeim gögnum ættu ekki að vera gögn sem háð séu réttindum annarraen ákærða. Þá sé réttur ákærða sem ákærðs manns það ríkur að hann eigi að rýmaút réttindum annarra varðandi þessi tilteknu gögn. Gögn samkvæmt staflið D séuekki tiltæk. Ákærði þurfi að reyna að afla þeirra gagna sjálfur. Sama eigi viðum gögn samkvæmt F lið. Af hálfu ákæruvalds er byggt á því að aðalkrafa ákærða sé sú sama og áður hafireynt á í sambærilegum málum. Hafi slíkum kröfum ávallt verið hafnað út fráþeim sjónarmiðum að ekki sé gerð krafa um sérgreind gögn. Grundvallarreglasakamálalaga sé sú að rannsóknir sakamála séu í höndum lögreglu. Í framhaldi afrannsókn afmarki ákæruvald málið við útgáfu ákæru. Ákæruvald leggi gögn framtil stuðnings ákæruefni og verði að bera hallann af því ef gögnin leiði ekkitil þess að sök sé sönnuð. Í þessum efnum megi vísa til 134. gr. og 108. gr.laga nr. 88/2008. Ákærðu eigi síðan leiðir til að afla sönnunargagna, sbr. 135.gr. laganna. Verður krafa að lúta að rannsóknargögnum sem eru til, auk þess semþau þurfa að hafa sönnunargildi í máli. Aðþví er aðalkröfu ákærða varði hafi lögregla lagt hald á gríðarlegt magn gagna,rafrænna og annarra. Mikið sé af gögnum sem ekki hafi tengsl við ákæru ímálinu. Þar séu líka gögn tengd öðrum, gögn sem séu háð þagnarskyldu. Að aukiséu gögn með viðkvæmum persónuupplýsingum. Ekki sé hægt að hafa kröfu af þessumtoga þetta rúma, heldur verði að benda á tilgreind gögn. Aðþví er varakröfur varði séu þær að mestu sama marki brenndar. Aðrar kröfursamkvæmt stafliðum A og B séu of rúmar, en gríðarlegt magn tölvupósta sem þargeti fallið undir séu í rannsóknargögnum. Tölvupóstssafn ákærða eða félags hanssé ekki sérgreint í rannsóknargögnum. Óljóst og óskýrt sé hvað slík leit myndileiða í ljós. Krafan sé úr hófi almenn. Að því er varði kröfu samkvæmt stafliðD verði ekki séð að nein slík gögn séu á meðal gagna málsins. Ómögulegt sé aðfinna þau. Ef vera kynni að slík gögn fyndust mætti beita úrræðum 135. gr. laganr. 88/2008 til að komast yfir gögnin. Það sama sé uppi er varði kröfu samkvæmtstaflið F. Þessi gögn séu ekki samandregin. Þá sé krafan of almenn. Ekki séhægt að afhenda eitthvað sem ekki sé til. Niðurstaða:Einsog fyrr greinir lýtur aðalkrafa ákærða að því að honum verði veitt aðstaða tilað kynna sér öll gögn sem lögregla hafi aflað við rannsókn málsins og ekki hafiverið lögð fram í málinu. Þessi krafa ákærða beinist ekki að tilgreindumskjölum og öðrum sönnunargögnum, heldur öllum skjölum og samskiptum. Ákæruvaldiverður ekki gert að veita aðgang að þessum gögnum, þar sem þau eru ótilgreindog kunna í einhverjum tilvikum að varða aðra en ákærða. Á meðal þessara gagnaeru, eðli máls samkvæmt, í ríkum mæli orðsendingar varðandi fjárhagsmálefnifjölmargra viðskiptamanna A, sem leynd verður að ríkja um og að aukipersónulegar orðsendingar, sem starfsmenn félagsins fengu eða sendu og vörðuðueinkalíf þeirra. Aðþví er varakröfur ákærða varðar lítur dómurinn svo á að ákæruvald hafi orðiðvið kröfum samkvæmt stafliðum E og G, utan það að endurskoðunarskýrsla fyrirárið 2008 fannst ekki. Verður ákæruvaldi ekki gert að leggja fram gagn eðaveita aðgang að því, sem það hefur ekki í sínum fórum. Þá hefur ákæruvald lagtfram fundargerðir samkvæmt staflið C, að því marki sem þær fundust í gögnum. Þáeru gögn samkvæmt staflið D ekki til staðar. Verður ákæruvaldi ekki gert aðleggja fram eða veita aðgang að gögnum sem ekki eru til. Eftirstanda þá varakröfur samkvæmt stafliðum A og F, en um er að ræða afhendingu eðaaðgang að tölvupóstum sem aflað var við rannsókn málsins þar sem orðasamböndin "Xehf." eða orðin "X" koma fyrir. Að auki er um að ræða tölvupóstaytri endurskoðanda bankans fyrir tiltekin ár, eða í varakröfum fyrir tiltekna mánuði.Að því er þessar kröfur ákærða varðar er til þess að líta að ákærði hefurfengið afhent eða hefur aðgang að öllum tölvupóstssamskiptum sínum, sem markagrundvöll rannsóknar málsins. Er ákærði með þessu að leita eftir aðgangi aðtölvupóstsamskiptum annarra þar sem nöfn ákærða, félags hans eða ytriendurskoðanda koma fyrir. Sem fyrr verður slík krafa að takmarkast af því að húner ekki nægjanlega sérgreind og að á meðal þessara gagna eru, eðli málssamkvæmt, í ríkum mæli orðsendingar varðandi fjárhagsmálefni fjölmargraviðskiptamanna A, sem leynd verður að ríkja um og að auki persónulegarorðsendingar, sem starfsmenn félagsins fengu eða sendu og vörðuðu einkalífþeirra. Er því ekki unnt að verða kröfunum, eins og þær eru fram settar. Íljósi alls framangreinds verður aðal- og varakröfum ákærða, X, um afhendingueða aðgang að rannsóknargögnum máls í samræmi við bókun á dskj. nr. 6 hafnað,að því marki sem ákæruvald hefur ekki orðið við kröfum ákærða. Úrskurðþennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Aðal-og varakröfum ákærða, X, um afhendingu eða aðgang að gögnum máls í samræmi viðbókun á dskj. nr. 6, er hafnað að því marki sem ákæruvald hefur ekki orðið viðkröfum ákærða.
|
Mál nr. 547/2010
|
Leigusamningur Uppsögn Ábúð
|
Árið 1969 tók G á leigu 61 hektara spildu úr jörðinni Y, sem var í eigu V, til þess að rækta þar tún. Skriflegur leigusamningur var gerður um spilduna 1978 og var uppsagnarfrestur tilgreindur eitt ár. Snemma árs 2006 var leigusamningnum sagt upp af hálfu F, sem þá hafði tekið við réttindum V. Að liðnu ári frá uppsögn leigusamningsins höfðaði F mál þetta gegn V og krafðist þess að staðfest yrði með dómi uppsögn leigusamningsins og að stefnda væri skylt að víkja af jörðinni. G taldi að uppsögn F ætti sér hvorki stoð í lögum né leigusamningnum sjálfum, hún bryti gegn lögvörðum réttindum sínum og væri því ólögmæt. Enn fremur skyldi um leigusamninginn fara eftir ábúðarlögum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ekkert íbúðarhús hefði verið á landspildunni og hlaða hrunin þegar G tók við umráðum hennar og að hann hefði aldrei byggt spilduna heldur nytjað hana frá næstu jörð þar sem hann væri ábúandi. Talið var að ábúðarlögin giltu ekki um leigusamning málsaðila og að uppsögn hans væri lögmæt. Kröfur F voru því teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðjón Sigurðsson, greiði stefnda, Flóahreppi, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. júlí 2010. Mál þetta, sem var þingfest 3. júní 2009 og dómtekið 28. júní 2010, er höfðað með stefnu birtri þann 29. maí 2009 af Flóahreppi, kt. 600606-1310, Þingborg, Flóahreppi, 801 Selfossi gegn Guðjóni Sigurðssyni, kt. 250541-4579, Kolsholti 2, Flóahreppi, 801 Selfoss. Stefnandi krefst þess að staðfest verði með dómi uppsögn leigusamnings dags. 20. maí 1978, um hálfa jörðina Yrpuholt lnr. 166352. Þá krefst stefnandi þess að staðfest verði með dómi að stefnda sé skylt að víkja af jörðinni Yrpuholti lnr. 166352 ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir. Í stefnu lýsir stefnandi málavöxtum svo að með kaupsamningi frá árinu 1934 og afsali útgefnu árið 1937, hafi Villingaholtshreppur eignast jörðina Yrpuholt. Á fundi hreppsnefndar Villingaholtshrepps þann 13. september 1969 hafi verið tekið fyrir erindi stefnda þar sem hann falaði jörðina til leigu og hann mætti rækta þar tún. Hafi á fundinum verið samþykkt að leigja stefnda þann hluta jarðarinnar sem hrossaræktarfélag hreppsins nytjaði ekki. Jafnframt var bókað að í leigusamningi skyldi tekið fram að allar ræktunarframkvæmdir leigutaka í Yrpuholti gerði hann á eigin ábyrgð og þyrfti hreppurinn ekkert fyrir þær að greiða verði leigunni sagt upp áður en þær eru fyrndar. Villingaholtshreppur og stefndi hafi þá gert skriflegan leigusamning um hálfa jörðina Yrpuholt þann 20. maí 1978, nánar tiltekið þann helming er ekki var notaður fyrir kynbótahesta. Landið hafi verið leigt til 10 ára og eftir það framlengdist leigan um 1 ár í senn ef aðilar segðu samningnum ekki upp og var uppsagnarfrestur þar tilgreindur eitt ár. Samningnum hafi ekki verið þinglýst en hann engu að síður talinn gilda á milli aðila. Þá lýsir stefnandi því að árið 2006 hafi komið upp áform hjá Flóahreppi, sem þá hafði tekið við réttindum Villingaholtshrepps, um hugsanlega sölu á jörðinni. Leigusamningi við stefnda hafi því verið sagt upp. Á fundi hreppsnefndar þann 16. janúar 2006, þar sem stefndi var viðstaddur, hafi málið verið tekið til umfjöllunar og kemur fram í fundargerð að leigusamningi um jörðina hafi verið sagt upp. Lögmaður stefnda hafi þá með bréfi dagsettu 22. mars. 2006 farið fram á það við stefnanda að stefnda yrði tryggt eignarhald eða varanleg umráð landsins. Bréfi þessu hafi verið svarað með bréfi dagsettu 12. apríl 2007 þar sem fram kemur að fyrrverandi hreppsnefnd hafi tilkynnt stefnda að umræddur leigusamningur yrði ekki framlengdur vorið 2006. Þessi ákvörðun hafi verið ítrekuð frá og með 1. maí 2007 og stefnda tilkynnt að stefnandi myndi ráðstafa landinu með nýjum samningi frá og með 1. maí 2008, svo og að landið yrði auglýst til sölu og stefnda sem öðrum frjálst að gera tilboð í eignina. Umsögn þessa kveður stefnandi hafa verið ítrekaða með ábyrgðarbréfi dagsettu 12. desember 2007 og hafi bréfið verið afhent 17. sama mánaðar. Hafi stefndi þá 27. desember þess árs, eftir að honum hafði borist ábyrgðarbréfið með ítrekun á uppsögn leigusamningsins, látið þinglýsa leigusamningnum á jörðina. Lögmaður stefnda hafi með bréfi dagsettu 21. janúar 2008 mótmælt uppsögn stefnanda á leigusamningum. Þá hafi stefndi viðrað þau sjónarmið að hann hefði lífstíðarábúð á jörðinni þar sem leigumáli hefði verið ótímabundinn. Stefndi ætti alla ræktun og jarðarbætur á landinu og treysti því að forkaupsréttur hans á landinu yrði virtur. Þessum sjónarmiðum hafnaði stefnandi með bréfi dagsettu 29. apríl 2008. Þá lýsir stefnandi því að einhverjar samningsumleitanir hafi átt sér stað milli aðila um kaup stefnda á hinu leigða landi en engir samningar tekist. Kveður stefnandi uppsögn leigusamningsins hafa verið ítrekaða þann 7. júlí 2008 sem og höfnun stefnanda á fyrrgreindum sjónarmiðum stefnda. Einnig hafi lögmanni stefnda verið tilkynnt að jörðin hefði verið tekin í sölumeðferð. Jafnframt hafi þess verið óskað að stefndi hætti þá þegar öllum afnotum af jörðinni og rýmdi hana hið fyrsta. Með bréfi dagsettu 14. júlí 2008 hafi lögmaður stefnda ítrekað sjónarmið stefnda um ótímabundinn ábúðarrétt sem og forkaups- og kauprétt hans. Taldi stefndi verðhugmyndir hreppsins bersýnilega ósanngjarnar og hafi hann farið fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta söluverð. Höfnun stefnanda á þessum sjónarmiðum hafi verið ítrekuð með tölvupósti til lögmanns stefnda sem hann staðfesti móttöku á, með tölvupósti þann 21. júlí 2008. Þann 25. mars 2009 hafi lögmaður stefnanda farið þess á leit við Sýslumanninn á Selfossi að aflýst yrði leigusamningnum sem þinglýstur hafði verið á Yrpuholt þar sem honum hefði réttilega verið sagt upp. Sýslumaður hafi orðið við þessari beiðni. Þann 24. apríl 2009 hafi lögmaður stefnanda sent stefnda bréf þar sem lýst var yfir að þar sem liðið væri ár frá því leigusamningi hafi sannanlega verið sagt upp væri hann nú úr gildi fallinn og ítrekaði að öll afnot stefnda af jörðinni væru óheimil. Þá hafi verið minnt á að jörðin væri til sölu og stefndi gæti líkt og aðrir gert tilboð í eignina. Hafi bréf þetta verið birt þann 27. apríl 2009. Í greinargerð sinni gerir stefndi alvarlegar athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnanda sem hann telur hafa að geyma rangfærslur í veigamiklum atriðum. Stefndi lýsir málavöxtum svo að hann hafi árið 1968 hafið búskap á jörðinni Kolsholti í félagi við foreldra sína og við það hafi búskapurinn vaxið verulega. Til þess að styðja breytta búskaparhætti og aukin umsvif hafi verið nauðsynlegt að fá aukið þurrlendi til ræktunar. Stefndi segir stefnanda hafa verið eiganda aðlægrar jarðar Irpuholts. Hafi sveitarfélagið keypt jörðina til þess að svara lögbundnum kröfum um girðingu fyrir óskilafé og graðpening. Árið 1969 hafi einungis hluti jarðarinnar verið nýttur undir kynbótahross. Stefndi kveður jörðina Irpuholt vera eyðijörð, rétt um 100 hektarar, og án nýtanlegra jarðarhúsa. Stefndi hafi tekið jörðina á leigu árið 1969 en ekki hafi þá verið gerður formlegur samningur eða byggingarbréf. Stefndi hafi tekið jörðina til leigu til búskaparnota og hafi jörðin verið nytjuð með Kolsholti en það væru öll jarðarhús. Stefndi hafi unnið á landinu verulegar jarðarbætur, unnið holt, ræst mýrar og ræktað. Stefndi ætli að ekki hafi verið ágreiningur um að hann hefði ábúð Irpuholts í skilningi ábúðarlaga. Leigusamningur hafi verið ótímabundinn. Stefnda hafi verið borinn leigusamningur í maímánuði árið 1978 og hafi sá samningur verið gerður í þremur samhljóða eintökum. Samningi stefnda hafi verið þinglýst á jörðina árið 2007, en afmáður að kröfu stefnanda. Samkvæmt eintaki stefnda sé hvorki leigutími tilgreindur í samningi né uppsagnarfrestur. Samningurinn falli úr gildi við flutning úr sveitarfélaginu. Stefndi kveðst alla tíð hafa greitt skatta og skyldur af landinu. Árleg leiga hafi farið eftir samkomulagi en ef ágreiningur risi skyldu úttektarmenn meta leiguna. Stefndi telji að um leigunot hans að Irpuholti beri að beita ákvæðum ábúðarlaga beint eða með lögjöfnun. Landkostir jarðarinnar fullnægi þeim skilyrðum er lög setji fyrir ábúð og svari tilgangi löggjafans með lagasetningu. Ábúðarréttur stefnda, að virtum ábúðarlögum, sé til lífstíðar. Stefnda hafi verið tilkynnt um uppsögn er hann hafi mótmælt. Landið sé nauðsynlegt búskapi að Kolsholti. Stefndi hafi haft afnot jarðarinnar í tæplega 40 ár. Stefndi hefði óskað eftir því að réttindi hans væru virt og tryggð og hafi óskað eftir forkaupsrétti á jörðinni. Í þessum efnum kveður stefndi að stefnanda hafi borið að gæta hagsmuna ábúanda. Erindi stefnda hafi ekki fengið hljómgrunn, þrátt fyrir að forkaupsréttur gæti á engan hátt skaðað hagsmuni sveitarfélagsins. Stefndi mótmælir uppsögn sem ólögmætri og hafnar því að hún verði byggð á afriti leigusamnings, er stefnandi lagði fyrir dóminn. Það skjal beri með sér handritaðar áritanir um leigutíma og framlengingu hans sem ekki séu í þeirri frumgerð samningsins er stefndi reisir rétt sinn á. Þá hafi stefnandi á engan hátt skýrt eða leitast við að skýra þessar breytingar á samningnum en hafi verið kunnugt um þetta ósamræmi áður en til málshöfðunar hafi komið. Þá liggi ekki frammi í málinu endurrit uppsagnarbréfs. Þá bjóði stefnandi ekki fram úttekt, mat og greiðslu fyrir jarðarbætur og aðra viðskeytingu sem stefndi hafi unnið jörðinni. Málsástæður og lagarök stefnanda. Kröfu sína um staðfestingu á uppsögn leigusamnings aðila um hálfa jörðina Yrpuholt, byggir stefnandi á því að hann hafi sagt umþrættum leigusamningi upp með réttmætum hætti. Byggir hann í þeim efnum á 2. gr. leigusamningsins auk almennra meginreglna samningaréttar. Stefnandi hafnar alfarið sjónarmiðum stefnda um lífstíðarábúð enda styðjist þau hvorki við lög né samninga. Sama gildi um sjónarmið um að landið hafi stefndi unnið með hefð. Kröfu sína um að staðfest verði með dómi að stefnda sé skylt að víkja af jörðinni Yrpuholti ásamt öllu því sem honum tilheyrir, byggir stefnandi á því að hann sem landeigandi hafi með réttmætum hætti sagt stefnda upp leigusamningi aðila um leigu á hálfri jörðinni Yrpuholti. Stefndi hafi hins vegar ekki viðurkennt uppsögn leigusamningsins og virt að vettugi kröfu stefnanda um að fjarlægja allt sem honum tilheyrir af jörðinni. Stefnanda sé því nauðsynlegt að fá kröfu þessa staðfesta fyrir dómi svo unnt sé að fá stefnda borinn út af jörðinni. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að uppsögn stefnanda á leigusamningi eigi sér hvorki stoð í lögum né leigusamningum sjálfum. Enn fremur kveður stefndi uppsögnina brjóta gegn lögvörðum réttindum stefnda og sé hún því ólögmæt. Stefndi ber því við að hann hafi í hvívetna virt skyldur samkvæmt hinum umþrætta leigusamningi. Stefndi telur að um leigusamninginn skuli fara eftir ábúðarlögum. Þá ber stefndi því við að í eintaki hans af leigusamningnum séu hvorki tilgreind tímamörk né uppsagnarfrestur. Skjal hans sé upprunalegt og beri engar handritaðar áritanir. Beri því að leggja þetta skjal til grundvallar úrlausn málsins. Stefndi ber því við að í 7. gr. samningsins sé að finna ákvæði þess efnis að samningurinn falli úr gildi við brottflutning. Þá krefst stefndi að sýknað verði um útburð á grundvelli aðfararlaga og styðjist sú krafa við sömu sjónarmið. Stefndi vísar til ábúðarlaga og samningalaga og styður kröfu um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Stefndi hefur lagt fram umræddan leigusamning, undirritaðan af aðilum þar sem í vélrituðum texta í 2. gr. hans er gert ráð fyrir að landið sé leigt til ákveðins árafjölda og framlengist leigan eftir það í ákveðinn tíma hafi samningnum ekki verið sagt upp áður með árs fyrirvara. Í þessu eintaki er samningurinn óútfylltur að því leyti að tiltekins leigutíma er ekki getið og þá er þess ekki getið um hversu langan tíma leigutíminn framlengist hafi honum ekki verið sagt upp eins og áður er rakið. Stefnandi hefur hins vegar lagt fram eintak sem ekki ber áritun stefnda en í því eintaki hefur verið fyllt inn í umrætt ákvæði með handritaðri áritun og ber sá samningur með sér að samið hafi verið um leigu til 10 ára sem framlengjast myndi um 1 ár í senn hefði samningi ekki áður verið sagt upp áður með árs fyrirvara. Samkvæmt því kemur greinilega fram í báðum eintökum samningsins að honum verði sagt upp með árs fyrirvara. Bókað var á hreppsnefndarfundi þann 16. janúar 2006, þar sem stefndi var mættur, að hreppsnefnd hafi sagt sóknaraðila upp leigunni á landi úr Yrpuholti. Auk þess liggur fyrir að uppsögnin var ítrekuð með ábyrgðarbréfi, afhentu eiginkonu stefnda þann 17. desember 2007. Þann 27. desember 2007 afhenti stefndi umþrættan leigusamning sýslumanninum á Selfossi til þinglýsingar og var honum þinglýst á jörðina. Fékk stefnandi leigusamninginn síðar afmáðan úr þinglýsingarbók með vísan til staðfestingar um að uppsögnin hafi verið sannanlega send og móttekin á lögheimili leigutaka. Samkvæmt framansögðu er nægilega sýnt fram á að stefnandi hafi sagt leigusamningnum upp með lögmætum hætti og með þeim árs fyrirvara er í samningnum greinir. Verður því fallist á þá kröfu stefnanda að uppsögn leigusamningsins verði staðfest með dómi. Stefndi byggir á því að um leigumála aðila eigi að fara að ábúðarlögum. Stefndi skýrði svo frá fyrir dómi að við upphaf leigumála aðila árið 1969 hafi ekki verið hægt að veita stefnda ábúð á jörðinni Yrpuholti, vegna þess að þar hafi verið léleg eða engin útihús. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 36/1961 var jörð eða lögbýli þannig skilgreind að um væri að ræða land utan skipulagssvæða kaupstaða eða kauptúna með ákveðnum þinglýstum landamerkjum eða með ákveðnum tún- og engjamerkjum, ef um hjáleigu eða býli var að ræða, er hafði sameiginlegt beitiland með annarri jörð eða jörðum. Enn fremur varð býlið að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu, að það framfleytti minnst 10 kúgildum. Auk þess var það skilyrði sett að á landinu væri nauðsynlegur húsakostur til að nytja jörðina. Sambærilegt ákvæði var í 1. mgr. 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Samkvæmt 1. gr. núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004 gilda lögin ekki um leigu á landi nema sérstaklega sé um það samið. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að um leigumálann skuli farið að ábúðarlögum en honum ber að sanna þá staðhæfingu sína. Með vísan til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 verður að leggja til grundvallar þá yfirlýsingu stefnda hér fyrir dómi að húsakostur hafi verið með þeim hætti að ekki hafi verið hægt að veita honum ábúð að jörðinni. Verður því að hafna þeirri málsástæðu stefnda að um leigusamning aðila fari eftir ábúðarlögum. Samkvæmt framansögðu er staðfest að uppsögn umrædds leigusamnings er lögmæt og þar sem stefndi situr á jörðinni í óþökk stefnanda ber stefnda að víkja af henni ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Staðfest er uppsögn leigusamnings dags. 20. maí 1978, um hálfa jörðina Yrpuholt lnr. 166352. Staðfest er að stefnda, Guðjóni Sigurðssyni, sé skylt að víkja af jörðinni Yrpuholti lnr. 166352 ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Stefndi greiði stefnanda, Flóahreppi, 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 579/2006
|
Kærumál Fjárslit milli hjóna
|
Undir opinberum skiptum til fjárslita milli M og K greindi þau á um hvort að við mat á verðmæti jarðarinnar X, ásamt því sem henni fylgdi, skyldi taka mið af verðlagi í ágúst 2003, þegar skilnaðarmál þeirra var fyrst tekið fyrir hjá sýslumanni, eða í september 2005, en þá var tekin fyrir krafa um opinber skipti milli þeirra. Ekki var fallist á með M að 1. mgr. 101. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og efnislega samhljóða ákvæði í lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. leiddu til þess að miða ætti við fyrra tímamarkið. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að við verðmatið ætti að miða við gangverð eigna þegar matið færi fram gegn staðgreiðslu kaupverðs. Þar sem K hafði í málatilbúnaði sínum ekki miðað við verðlag síðar en í september 2005 var talið að leggja ætti það tímamark til grundvallar við skiptin ef til útlagningar eignanna til M kæmi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 26. október 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að við skipti til fjárslita vegna skilnaðar aðila skyldi við verðmat jarðarinnar X í Y, ásamt því henni fylgir, miða við verðlag í september 2005 ef eignirnar yrðu lagðar sóknaraðila út til eignar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að viðurkennt verði að við verðmat jarðarinnar, ásamt því sem henni tilheyrir, skuli miða við verðlag í ágúst 2003, sbr. fyrirliggjandi mat frá maí 2006, verði eignirnar lagðar honum út til eignar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 588/2017
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 15. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. september 2017, þar semstaðfest var ákvörðun sóknaraðila 8. sama mánaðar um að varnaraðili skuli sætanánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handaskipuðum verjanda sínum.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, greiðistúr ríkissjóði eftir 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,Leifs Runólfssonar héraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. september 2017.Árið2017, fimmtudaginn 14. september, er á dómþingi Héraðsdóms Suðurlands, sem háðer að Austurvegi 4, Selfossi, af Ragnheiði Thorlacius héraðsdómara, kveðinn uppeftirfarandi úrskurður: Með bréfi dagsettu 11. septembersl., mótteknu sama dag, hefur lögreglustjórinn á Suðurlandi, sóknaraðili þessamáls, krafist þess með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili, að staðfest verði ákvörðun lögreglustjórafrá 8. september sl., þar sem X, kt. [...], varnaraðila þessa máls, var gert aðsæta nálgunarbanni samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011, þannig að bann var lagtvið því að varnaraðili komi eða sé við [...] eða annan þann dvalarstað semfélagsmálayfirvöld kunna síðar að ákvarða brotaþola þessa máls, A, kt. [...], ásvæði sem afmarkast af 50 metra radíus mælt frá miðju hússins. Jafnframt varvarnaraðila bannað að veita brotaþola eftirför, heimsækja, nálgast áalmannafæri, sem nemur 50 metra radíus frá staðsetningu brotaþola hverju sinni,eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandi við brotaþola, svo sem með símtölum, tölvupósti eða öðrum hætti. Íákvörðun lögreglustjóra kemur fram að það sé mat lögreglustjóra að skilyrði séutil að lögreglustjóri taki að eigin frumkvæði ákvörðun um beitingunálgunarbanns á grundvelli laga nr. 85/2011. Í máli þessu var gefið útútivistarfyrirkall þann 12. september 2017, og var málið tekið fyrir 13. samamánaðar. Af hálfu lögreglustjóra sótti Grímur Hergeirsson fulltrúi lögreglustjóraþing og lagði meðal annars fram samantekt af yfirheyrslum þriggja vitna.Varnaraðili sótti þing ásamt Jóni Páli Hilmarssyni hdl., sem var skipaðurverjandi hennar. Varnaraðili naut aðstoðar túlks við þinghaldið. Þá mætti ídóminn Kristrún Elsa Harðardóttir hdl., sem skipuð var réttargæslumaðurbrotaþola. Varnaraðili mótmælti kröfunni.Verjandi krafðist þóknunar fyrir störf sín. Réttargæslumaður brotaþola kvaðbrotaþola óska þess að krafa lögreglustjóra næði fram að ganga. Þá gerði réttargæslumaðurkröfu um þóknun. Málið var tekið til úrskurðar í framangreindu þinghaldi. Í ákvörðun lögreglustjóra kemur framað með bréfi félagsþjónustu [...] til lögreglu, dags. 2. september sl., hafiverið óskað eftir lögreglurannsókn á meintu viðvarandi andlegu og líkamleguofbeldi varnaraðila gegn dóttur hennar, brotaþolanum A. Kom fram að brotaþolihafi verið vistuð tímabundið utan heimilis á grundvelli barnaverndarlaga nr.80/2002. Í ákvörðun lögreglustjóra kemur fram að brotaþoli hafi greint fráalvarlegu og ítrekuðu ofbeldi af hálfu varnaraðila áður en fjölskyldan fluttitil Íslands fyrir þremur árum. Dregið hafi úr ofbeldinu eftir að til Íslandskom en það byrjað fljótlega aftur. Um hafi verið að ræða barsmíðar með opnumlófa eða krepptum hnefa og hafi varnaraðili leitast við að höggin lentu íandliti brotaþola. Tilgreindi brotaþoli sambýlismann varnaraðila sem vitni afatvikunum og vinkonu sína í eitt skipti. Kvaðst brotaþola hafa liðið mjög illainn á heimilinu og óskað eftir að þurfa ekki að fara þangað aftur. Einniggreindi brotaþoli frá komu varnaraðila á [...] eftir að brotaþoli fór þangað ívistun sem og símhringingum og skilaboðum frá varnaraðila. Í ákvörðunlögreglustjóra er gerð grein fyrir framburði sambýlismanns varnaraðila hjálögreglu sem hafi þvertekið fyrir að hafa orðið vitni að ofbeldi varnaraðila ígarð brotaþola. Þá hafi varnaraðili alfarið neitað sök í málinu í yfirheyrsluhjá lögreglu. Þá er í ákvörðun lögreglustjóra gerðgrein fyrir bréfum barnaverndaryfirvalda til lögreglu í tengslum við þetta mál.Greint er frá vistun hálfsystur brotaþola utan heimilis á grundvelli 31. gr.barnaverndarlaga og áhyggjum barnaverndarstarfsmanna af því að varnaraðili ogsambýlismaður hennar fari gegn fyrirmælum um umgengni og samskipti við brotaþola,jafnvel að þau fari inn á vistunarheimilið í þeim tilgangi að sækja börnin. Í ákvörðun lögreglustjóra segir aðfyrir liggi að brotaþoli hafi sakað varnaraðila um ítrekað og alvarlegt ofbeldií hennar garð til margra ára. Hin ætluðu brot, sem séu til rannsóknar hjálögreglu, kunni að varða við 218. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 oghugsanlega einnig við 98. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Það sé matlögreglustjóra að framburður brotaþola sé trúverðugur. Að mati lögreglustjórasé, þrátt fyrir neitun varnaraðila, fram kominn rökstuddur grunur um aðvarnaraðili hafi framið refsiverð brot gegn brotaþola. Með hliðsjón af aðstæðumog alvarleika hinna meintu brota sem um ræðir, muni vægari úrræði ennálgunarbann ekki vernda friðhelgi og tryggja öryggi og hagsmuni brotaþola aðmati lögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011. Forsendur og niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga umnálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011, getur sá maður sem misgerter við, brotaþoli, fjölskylda hans eða annar honum nákominn borið fram beiðnitil lögreglu um að maður, sakborningur, sem brotið hefur gegn honum eða raskaðfriði hans á annan hátt, sæti nálgunarbanni og/eða brottvísun af heimili.Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar hefur lögráðamaður brotaþola og sá sem kemurfram fyrir hönd félagsþjónustu og/eða barnaverndarnefndar í sveitarfélagi þarsem viðkomandi er búsettur sömu heimild og í 1. mgr. greinir. Þá kemur fram í3. mgr. greinarinnar að lögreglustjóri geti að eigin frumkvæði tekið mál tilmeðferðar samkvæmt lögum þessum ef hann telur ástæðu til og háttar þannig til ímáli þessu, sbr. og 1.mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011. Fellst dómurinn á það matlögreglustjóra að uppfyllt séu skilyrði 3.mgr. 3. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr.laganna í máli þessu Lögð var fram skýrslutaka afbrotaþola hjá lögreglu í hljóð og mynd sem dómari hefur kynnt sér. Þar greinirbrotaþoli frá því að ástandið í fjölskyldunni hafi aldrei verið gott, þ.e.samband hennar og varnaraðila og hafi þær rifist jafnvel út af smávægilegumatvikum. Greindi brotaþoli frá ítrekuðu ofbeldi af hendi varnaraðila áður enfjölskyldan flutti til Íslands fyrir um þremur árum síðan, þ.e. í [...], nánartiltekið frá því brotaþoli byrjaði þar í 3. bekk er þær mæðgur fluttu frá ömmubrotaþola. Á þeim tíma hafi varnaraðili lamið brotaþola í klessu og ekki leyfthenni að fara í skóla eftir það til að koma í veg fyrir að marblettir sem húnhafi fengið sæjust og hafi slíkt gerst nokkrum sinnum. Varnaraðili hafi ígegnum tíðina slegið sig með opnum lófa eða krepptum hnefa og leitist við aðhögg lentu í andlit brotaþola. Þá kvaðst brotaþoli muna eftir atviki þegarvarnaraðili hafi hent í hana glasi sem hafi lent í mjöðm hennar. Í skýrslubrotaþola kemur fram að eftir að fjölskyldan flutti til Íslands hafi í fyrstudregið úr barsmíðum því þá hafi athygli varnaraðila beinst að sambýlismanninumog litlu systur brotaþola. Kvaðst brotaþoli ekki hafa greint frá ofbeldinu hérá Íslandi þar til fyrir skömmu í viðtali við félagsráðgjafa. Átök milli þeirrahafi síðan byrjað aftur og af minnsta tilefni. Með hækkandi aldri hafibrotaþola tekist að verjast höggum í andlit frá varnaraðila og var að skilja ábrotaþola að ástandið hafi versnað þegar hún, líklega í 10. bekk, hafi farið aðstanda á rétti sínum. Lýsti brotaþoli einu tilviki en þá hafi varnaraðiliráðist að brotaþola í kjölfar þess að komið hafi í ljós að brotaþoli hafði réttfyrir sér í deilu þeirra í milli. Brotaþola hafi tekist að verja sig og hafihún í átökunum slegið varnaraðila. Í átökum sem þessum hafi varnaraðili þó náðað koma höggi á brotaþola, oftast í andlit eða höfuð. Einnig hafi varnaraðilihrist hana og togað í hana og hafi hún náð að koma brotaþola upp að vegg eðaskáp. Brotaþoli tilgreindi atvik sem hafi átt sér stað eftir að hún flutti tilÍslands, líklega í fyrra. Varnaraðili hafi komið inn í herbergi brotaþola þarsem brotaþoli og B vinkona hennar voru staddar og skammast og haft hátt. Taldibrotaþoli að vinkonan hefði séð varnaraðila lemja sig en B hafi orðið hrædd ogfarið fram. Þegar brotaþoli kom fram hafi B spurt brotaþola hvort allt væri ílagi. Um fjölda ofbeldisatvika eftir að til Íslands kom kvað brotaþoli þau hafaátt sér stað einu sinni í mánuði en á verri tímabilum í lífi varnaraðila hafihún beitt brotaþola ofbeldi vikulega. Brotaþoli kvaðst aldrei hafa leitaðlæknis. Hún hafi hulið áverka og áverka í andliti hafi hún í tvö skipti huliðmeð farða. Brotaþoli kvað sambýlismann varnaraðila oft hafa orðið vitni afofbeldinu en aldrei gripið inn í með neinum hætti. Einnig greindi brotaþoli fráþví að hafa verið meinað að borða fyrr en hún hefði lokið heimilisverkum, t.d.ef hún hafi ekki lokið að þrífa herbergi sitt eða vaska upp. Lýsti brotaþolislæmri líðan á heimilinu og óskum sínum um að þurfa ekki að fara þangað aftur.Samskipti milli hennar og varnaraðila hafi verið erfið í mörg ár og sambandiðslæmt. Í skýrslutöku yfir varnaraðilahafnar hún öllum ásökunum um ofbeldi gagnvart brotaþola, en annað slagið,stundum tvisvar í viku eða sjaldnar, rífist þær á háu nótunum. Lýstivarnaraðili tveimur tilvikum, annars vegar hafi hún klappað á öxl brotaþola,sem hafi verið úlpuklædd, þegar brotaþoli hafi óhlýðnast og farið út að kvölditil. Hins vegar hafi hún einu sinni tekið í hönd brotaþola og leitt hana úreldhúsi inn í herbergi brotaþola. Lögregla tók einnig skýrslu af sambýlismannivarnaraðila sem staðfesti rifrildi milli varnaraðila og brotaþola út afstrákamálum en hafnaði því alfarið að varnaraðili hafi lagt hendur á brotaþolaeða að henni hafi verið meinað að borða. Lögregla yfirheyrði vinkonuvarnaraðila sem búið hefur á heimilinu í rúma þrjá mánuði. Kvað hún brotaþolaekki hlýða varnaraðila og af þeim sökum séu samskipti þeirra stundum ekki góð.Hins vegar hafi vitnið aldrei hafa orðið vör við að neinn væri beittur ofbeldiá heimilinu né vitað til þess að varnaraðili beitti börn sín ofbeldi á nokkurnhátt. Samkvæmt gögnum málsins hafa málefni fjölskyldunnarverið til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum um tveggja ára skeið og segir ígögnum frá barnavernd að upplýsingar og vísbendingar hafi komið fram um aðvarnaraðili beitti brotaþola líkamlegu og andlegu ofbeldi. Svo virðist semmálið hafi verið kært til lögreglu í kjölfar þess að brotaþoli greindifélagsráðgjafa barnaverndar frá hinu meinta ofbeldi af hálfu varnaraðila. Einsog rakið hefur verið hér að framan hefur lögregla tekið skýrslur afvarnaraðila, sambýlismanni varnaraðila og vinkonu varnaraðila sem búið hefur áheimilinu síðan 1. júní sl. Varnaraðili neitaði alfarið að beita brotaþolaofbeldi en viðurkennir að þær mæðgur rífist oft með tilheyrandi hávaða.Staðfesta framangreind vitni frásögn varnaraðila. Við þingfestingu málsinslagði lögreglustjóri fram skýrslur lögreglu af yfirheyrslum yfir vitnunum B ogC, vinkonum brotaþola, og D starfsmanni barnaverndar. Vitnið B staðfestifrásögn brotaþola af atviki í herbergi brotaþola sem vitnið taldi hafa veriðþegar þær voru í 10. bekk. Kvað hún varnaraðila hafa kallað brotaþola illumnöfnum og gert lítið úr henni. Þá hafi hún heyrt brotaþola segja viðvarnaraðila „ertu heimsk að lemja mig“.Þegar brotaþoli hafi komið út úr herberginu hafi hún verið með greinilegan roðaá vinstri helming andlitsins, verið grátandi og skolfið. Þá hafi brotaþolistundum hringt í sig grátandi og sagt ekki vilja vera lengur á heimilinu oghata fjölskyldu sína vegna ástandsins. Þá greindi vitnið D, sem hefur sinntaðstoð á heimilinu á vegum barnaverndar, frá því að hafa einu sinni, þegarvitnið hafi staðið fyrir utan inngang í íbúð fjölskyldunnar, heyrt hluta afrifrildi milli varnaraðila og brotaþola og hafi varnaraðili þá kallað brotaþolavistleysing en brotaþoli brostið í grát. Vitnið C kvað brotaþola yfirleitt ekkilíða vel, bæði vegna strákamála og samskiptavanda við varnaraðila en þær rífistog deili um ýmsa hluti. Vitnið kvaðst ekki vita hvort brotaþoli hafi orðiðfyrir ofbeldi á heimilinu en einu sinni séð þær ýta við hvor annarri í kjölfarþess að brotaþoli þótti varnaraðili ekki hafa sinnt yngri systur hennarfullnægjandi. Þá hafi brotaþoli einu sinni komið á heimili vitnisins og greintvitninu frá því að varnaraðili hafi, eftir rifrildi, rekið brotaþola að heimanog sagt henni að koma aldrei aftur. Þá hafi brotaþoli sagt vitninu aðvarnaraðili kalli hana oft ljótum nöfnum, s.s. heimska, fávita, mellu og annaðí þeim dúr. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011 erheimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða, samkvæmtb-lið greinarinnar, að hætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmta-lið. Dómari fellst á það meðlögreglustjóra að brotaþoli sé trúverðug í framburði sínum. Þrátt fyrir aðengin læknisfræðileg gögn er varði brotaþola liggi fyrir í máli þessu, þykir íljósi framburðar brotaþola, sem að mati dómara fær stuðning í framburðivitnisins B, og að hluta til í framburði vitnanna C og D, framkomin rökstuddurgrunur um að varnaraðili hafi framið refsivert brot gegn brotaþola. Þá verður samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011 nálgunarbanni aðeins beitt þegar ekkiþykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti.Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Íframburði brotaþola hjá lögreglu kom fram að varnaraðili hafi tvisvar sinnumkomið á [...] eftir að brotaþoli fór á fósturheimilið í þeim tilgangi að hittabrotaþola, í síðara skiptið líklega föstudaginn 8. september sl., og hafi húnhitt varnaraðila og sambýlismann hennar á veitingastað á [...]. Aðspurð kvaðstbrotaþoli myndi láta varnaraðila vita ef hún óskaði eftir að vera í friði ogkvaðst brotaþoli telja að slíkt myndi duga til að varnaraðili hefði ekkisamband. Kvaðst brotaþoli hafa hætt að svara hringingum og skilaboðum frávarnaraðila þegar hún hafi byrjað að kvarta undan félagsþjónustunni viðbrotaþola. Verjandi varnaraðili telur að vistun brotaþola utan heimilis í alltað tvo mánuði, samkvæmt úrskurði félagsmálanefndar [...] frá 11. september sl.,nægilegan til að tryggja friðhelgi brotaþola. Þá kvað verjandi varnaraðilaalfarið neita því að hafa brotið gegn ákvörðun lögreglustjóra um nálgunarbann.Við þingfestingu málsins lagði lögreglustjóri fram skýrslu þar sem fram kemurað brotaþoli hafi greint vistunarforeldri sínu á [...] frá því að varnaraðilihafi haft símsamband við brotaþola og viljað hitta hana. Kemur fram í dagbóklögreglu að framangreind tilkynning hafi borist frá barnaverndaryfirvöldum umhádegi laugardaginn 9. september sl. Með vísan til framangreinds fellstdómurinn á það mat lögreglustjóra að þrátt fyrir vistun brotaþola utan heimilissé sennilegt að það úrræði út af fyrir sig verndi ekki friðhelgi brotaþola meðfullnægjandi hætti. Að öllu framansögðu virtu og vísantil þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu verður að telja að uppfyllt séuskilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011, til þess að varnaraðila verið gert að sætanálgunarbanni, eins og krafist er. Þá þykir einnig, með vísan tilrannsóknargagna, uppfyllt skilyrði 6. gr. sömu laga, um að sennilegt sé aðfriðhelgi brotaþola verði ekki vernduð með öðrum og vægari hætti en meðnálgunarbanni, en við það mat er sérstaklega litið til þess að fram hafa komiðvísbendingar um að varnaraðili hafi brotið gegn nálgunarbanni lögreglustjóra.Verður þannig fallist á kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Með vísan til annars vegar 3. mgr.38. gr. laga nr. 88/2008 og hins vegar 3. mgr. 48. gr. sömu laga, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011, greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Jóns Páls Hilmarssonar hdl., 337.800 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, ogþóknun réttargæslumanns brotaþola, Kristrúnar Elsu Harðardóttur hdl., 316.200krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 7.700 króna ferðakostnaðurréttargæslumanns, greiðist einnig úr ríkissjóði. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Staðfest er ákvörðunlögreglustjórans á Suðurlandi um að varnaraðila, X, kt. [...], verði gert aðsæta nálgunarbanni, sbr. 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimilinr. 85/2011, í sex vikur að telja frá birtingu ákvörðunarinnar lögreglustjóraað telja, þ.e. föstudaginn 8. september 2017 klukkan 16:08. Þannig er lagt erbann við því að varnaraðili komi á framangreindum tíma að eða sé við [...], eðaannan þann dvalarstað sem félagsmálayfirvöld kunna síðar að ákvarða brotaþola,A, kt. [...], á svæði sem afmarkast af 50 metra radíus mælt frá miðju hússins,og jafnframt er varnaraðila bannað að veita brotaþola eftirför, heimsækja,nálgast á almannafæri sem nemur 50 metra radíus frá staðsetningu hennar hverjusinni, eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandi við brotaþola, svo semmeð símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Greiðaskal úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Jóns Páls Hilmarssonarhdl., 337.800 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Kristrúnar Elsu Harðardóttur hdl., 316.200 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti og ferðakostnað réttargæslumanns, 7.700 krónur, greiðisteinnig úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 362/2010
|
Kærumál Þinghald Sératkvæði
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir tilraun til kynferðisbrot með því að hafa ætlað að kaupa vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 20. gr. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-395/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-395/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess.
|
Mál nr. 680/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2011, þar sem varnaraðila var áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. janúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í dómi Hæstaréttar 25. október 2011 í máli nr. 574/2011 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. sama mánaðar um að varnaraðili skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi til 18. nóvember 2011. Var sú niðurstaða reist á því að sterkur grunur lægi fyrir um að varnaraðili hefði gerst sekur um brot, sem að lögum getur varðað allt að tíu ára fangelsi. Með dómi Hæstaréttar 23. nóvember 2011 í máli nr. 615/2011 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. sama mánaðar um að varnaraðili skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi til 16. desember 2011 og var það niðurstaða réttarins að rannsókn málsins fram til þessa hefði ekki farið í bága við fyrirmæli um hraða málsmeðferð, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Rannsókn málsins er lokið. Var ákæra gefin út á hendur varnaraðila 7. desember 2011 og hún þingfest 16. sama mánaðar. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum mun aðalmeðferð fyrirhuguð 18. janúar 2012. Í ljósi þessa þykir málið hafa verið rekið með fullnægjandi hraða þannig að skilyrði séu fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Að framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 16. október 2011 vegna þess ætlaða brots sem honum er gefið að sök í þessu máli. Svo sem rökstutt er í sératkvæði mínu í málinu nr. 615/2011 hafði málið þá ekki verið rekið með þeim hraða sem nauðsynlegur er þegar sakborningur sætir frelsissviptingu. Við þetta bætist nú að aðalflutningur í héraði er ekki fyrirhugaður fyrr en 18. janúar 2012 eða fimm dögum eftir að gæsluvarðhald samkvæmt hinum kærða úrskurði rennur út. Þegar kveðið er svo á í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að gæsluvarðhaldstími megi ekki vera lengri en fjórar vikur í senn er tilgangurinn sýnilega sá að hraða beri meðferð máls og ekki sé heimilt að láta væntanlegan fjögurra vikna gæsluvarðhaldstíma líða í aðgerðarleysi svo sem hér er fyrirhugað. Jafnframt verður af gögnum málsins ráðið að engin tormerki voru á að gefa út ákæru á hendur varnaraðila þegar í októbermánuði og ljúka meðferð máls hans í héraði ekki síðar en í nóvember. Með vísan til alls þessa tel ég að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi en hins vegar sé rétt að varnaraðili sæti banni við brottför frá landinu þann tíma sem kveðið er á um í hinum kærða úrskurði.
|
Mál nr. 225/1998
|
Áfengislög Stjórnarskrá
|
B var ákærður fyrir að hafa fimm sinnum hafið framleiðslu ólöglegs áfengis á heimili sínu. Talið sannað með játningu ákærða að hann hefði brotið gegn ákvæðum áfengislaga. Í Hæstarétti var, með vísan til 2. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, dæmt eftir nýjum áfengislögum, nr. 75/1998, er tóku gildi 1. júlí 1998, eftir að héraðsdómur gekk. Ekki var fallist á frávísunarkröfu ákærða þar sem talið var að refsikröfur hefðu verið nægilega ákveðnar í ákærum og var málatilbúnaður ákæruvaldsins ekki talinn andstæður 1. málsl. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög 62/1994. Við ákvörðun refsingar var tekið tillit til þess að um ítrekað brot var að ræða. Dómur héraðsdóms um sakfellingu og ákvörðun viðurlaga staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. maí 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður. Hvorugur málsaðila krefst endurskoðunar á ákvæði héraðsdóms um upptöku eigna. I. Svo sem greinir í héraðsdómi krafðist ákærði þess að málinu yrði vísað frá dómi, þar sem refsikröfur væru ekki nægilega ákveðnar í ákærum. Ítrekaði hann þá kröfu fyrir Hæstarétti. Í ákærunum þremur var þess krafist að ákærði yrði dæmdur til refsingar. Var greinilega vísað til refsiákvæða, sem ákærurnar tóku til. Telja verður að kröfugerð þessi hafi verið nægilega ljós, sbr. d. lið 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þykir ekki skipta máli, þótt í ákæruskjölum sé ekki vikið að refsitegund eða refsihæð, en í 1. mgr. 33. gr. þágildandi áfengislaga nr. 82/1969 með áorðnum breytingum sagði meðal annars að brot gegn lögunum vörðuðu sektum eða fangelsi allt að sex árum. Sá málatilbúnaður ákæruvalds, sem áður greinir, verður ekki talinn andstæður ákvæðum 1. málsl. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem öðlaðist lagagildi á Íslandi með lögum nr. 62/1994. Ákærurnar eru ekki heldur að öðru leyti gerðar þannig úr garði að frávísun varði. II. Fyrir Hæstarétt var lagt endurrit af dómi Héraðsdóms Reykjaness 28. september 1998, þar sem ákærði var dæmdur í eins mánaðar fangelsi fyrir brot, sem hann framdi skömmu áður en hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Var refsingin hegningarauki til viðbótar refsingu, sem ákærði hlaut með hinum áfrýjaða dómi. Brotin voru þau, að ákærði bjó til í janúar, febrúar og mars 1998 nánar tiltekið magn af áfengi. Í ákæru voru brotin talin varða við 7. gr., sbr. 33. gr. laga nr. 82/1969. Dóminum var ekki áfrýjað. Af hálfu ákæruvalds hefur verið bent á að skýrslur, er lágu fyrir í héraði frá Rannsóknastofu í lyfjafræði í Háskóla Íslands, beri með sér að magn áfengis, sem fannst hjá ákærða hafi verið nokkru minna en greinir í ákærum 2. september 1996 og 21. október 1997. Í I. lið fyrri ákærunnar sé tilgreint heildarmagn áfengislögunar, svonefnds gambra, talið 371,8 lítrar, en hafi í reynd verið 341,7 lítrar, en í II. lið sömu ákæru sé tilgreint heildarmagn sams konar áfengislögunar talið 622 lítrar, en hafi reynst vera 602 lítrar. Í fyrri lið ákæru 21. október 1997 sé tilgreint heildarmagn sams konar áfengislögunar 97,4 lítrar, en hafi í reynd verið 78,4 lítrar. III. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp voru áfengislög nr. 82/1969 felld úr gildi. Leystu núgildandi áfengislög nr. 75/1998 þau af hólmi frá 1. júlí 1998. Meginregla 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 leiðir til þess að dæma skal í máli þessu eftir lögum nr. 75/1998 um refsinæmi verknaðar og refsingu. Samkvæmt 2. gr. má þó aldrei dæma refsingu, nema heimild hafi verið til þess í lögum, þegar verk var framið, og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Í 2. gr. laga nr. 75/1998 er hugtakið áfengi í aðalatriðum skilgreint á sama hátt og gert var í 2. gr. laga nr. 82/1969. Ákvæði 6. gr. laga nr. 75/1998 eru í samræmi við 7. gr. eldri laga í þeim atriðum, sem hér skipta máli. Hámark fangelsisrefsingar eftir 1. mgr. 27. gr. núgildandi laga er það sama og var eftir 1. mgr. 33. gr. laga nr. 82/1969. Þegar litið er til þessa eru ekki efni til hagga niðurstöðu héraðsdóms vegna gildistöku nýrra áfengislaga. Jafnframt hefur skekkja sú, sem greinir í niðurlagi II. kafla hér að framan um magn áfengislögunar, ekki áhrif á niðurstöðu í máli þessu. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Í málsgögnum kemur fram, að meðferð málsins í héraði dróst verulega vegna veikinda ákærða. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Bjartmar Vignir Þorgrímsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð 35.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 1998. Ár 1998, mánudaginn 30. mars, er lagður svohljóðandi dómur á sakamálið nr. 658/1996: Ákæruvaldið gegn Bjartmari Vigni Þorgrímssyni í Héraðsdómi Reykjavíkur. Steingrímur Gautur Kristjánsson héraðsdómari dæmir málið. Mál þetta, sem var dómtekið 26. þ. m., hefur lögreglustjórinn í Reykjavík höfðað fyrir dóminum, með ákæru, útgefinni 2. september 1996 og birtri 11. september 1996, á hendur Bjartmari Vigni Þorgrímssyni, kennitala 100251-4189, með lögheimili að Nönnugötu 10, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot á áfengislögum: I. Að hafa, í síðustu viku desembermánaðar 1995, á heimili sínu að Nönnugötu 10, Reykjavík, hafið framleiðslu ólöglegs áfengis, með því að framleiða þar 650 til 670 lítra af áfengislögun, gambra, í þrem 200 lítra tunnum og þann 17. janúar 1996, er lögreglan gerði húsleit á heimili hans, verið búinn að eima sterkt áfengi, landa, úr um 300 lítrum af gambranum, samtals 76 lítra af landa, sem hann hafði þar í sínum vörslum ásamt afgangi gambrans, 371,8 lítrum, sem lögreglan lagði hald á. II. Að hafa, í kringum 15. júní 1996, á heimili sínu að Nönnugötu 10, Reykjavík, hafið framleiðslu ólöglegs áfengis, með því að framleiða 650 til 660 lítra af áfengislögun, gambra, í þrem 200 lítra tunnum, verið búinn að eima 7 til 8 lítra af landa úr um 30 lítrum af gambranum þann 25. júní 1996, er lögreglan gerði húsleit á heimili hans, en verið með í vörslum afgang landans, 2 lítra, og gambrans, 622 lítra, sem lögregla lagði hald á. Telst þetta varða við 7. gr., sbr. 33. gr., laga nr. 82/1969, sbr. 5. gr. laga nr. 52/1978, sbr. 2. gr.laga nr. 38/1988, sbr. 2. gr. laga nr. 94/1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þann 21. október 1997 var gefin út önnur ákæra á hendur ákærða fyrir áfengislagabrot á árinu 1997, með því að hafa búið til áfengi á dvalarstað sínum að Nönnugötu 10, Reykjavík, svo sem hér greinir: I. Í mars búið til 97,4 l af gambra og 12,7 l af sterku áfengi, sem lögreglan fann við húsleit 20. mars. II. Síðari hluta maí búið til 4-500 l af gambra, eimað hluta af honum og búið þannig til 6-7 l af sterku áfengi, en við húsleit hjá ákærða 4. júní fann lögreglan 381 l af gambra og 1,7 l af sterku áfengi. Teljast framangreind brot varða við 7. gr., sbr. 33. gr., áfengislaga nr. 82/1969, sbr. 5. gr. laga nr. 52/1978, 2. gr. laga nr. 38/1988 og 2. gr. laga nr. 94/1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og að gerðir verði upptækir 14,4 lítrar af sterku áfengi, sem lagt var hald á, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. áfengislaga, sbr. 3. gr. laga nr. 38/1988. Þann 15. janúar 1998 var gefin út þriðja ákæran á hendur ákærða fyrir áfengislagabrot með því að hafa, í október 1997, búið til áfengi á dvalarstað sínum, Nönnugötu 10, Reykjavík, 694 lítra af gambra og 23,5 lítra af sterku áfengi sem lögreglan fann við húsleit þann 25. október. Telst þetta varða við 7. gr, sbr. 33. gr., laga nr. 82/1969, sbr. 5. gr. laga nr. 52/1978, sbr. 2. gr. laga nr. 38/1988, sbr. 2. gr. laga nr. 94/1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærða hafa verið birt tvö síðari ákæruskjölin og málin verið sameinuð. Undir rekstri málsins hefur magn gambra í síðasta ákæruskjalinu verið minnkað í 681 lítra í samræmi við sakargögn. Þann 15. janúar sl. gekkst ákærði við sakargiftum í ákæruskjölum út gefnum 2. september 1996 og 21. október 1997. Hinsvegar gekkst hann ekki við sakargiftum í ákæru útgefinni 15. janúar 1998, kvaðst telja að magn landa væri þar oftalið. Var því ákveðið að fram færi aðalmeðferð 25. þ. m. Þegar ákærði var yfirheyrður þá kom fram skýlaus játning en málsmeðferð fór fram samkvæmt 129. gr. laga nr. 19 1991. Af hálfu ákæruvaldsins er þó ekki krafist saksóknarlauna. Samkvæmt rannsóknargögnum eru atvik málsins varðandi síðasta ákæruefnið þau að lögreglan kvaddi dyra hjá ákærða að Nönnugötu 10 25. október sl. en ákærði gegndi ekki. Var þá læsing í útidyrum boruð út og lögreglumennirnir fóru inn. Var þá suðutæki í gangi á salerni og í stofunni voru fjórar 250 lítra tunnur nær fullar af gambra auk minni plastbrúsa með ætluðum landa, 25 lítra plastbrúsi með botnfylli, 10 lítra brúsi, hálfur og tveir 25 lítra plastbrúsar, hálffullir. Samanlagt magn gambra reyndist 694 lítrar en ætlaður landi er 23,5 lítrar samkvæmt efnaskrá. Landinn er talinn í þrem liðum og í 10. lið er glær litlaus vökvi, ætlaður landi, sagður 15 l. Voru suðutæki og ílát haldlögð en sýnishorn tekin af ætluðum gambra og landa. Við rannsókn á rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfjafræði reyndist magn etanóls í gambra minna en 1%, 11% og 12% en í landa 32%, 34% og 35%. Ákærði var handtekinn kl. 11 35 og vistaður í fangageymslu. Kl. 16 18 var hann yfirheyrður og sagðist hafa lagt í fjórar tunnur þrem vikum fyrr í því skyni að búa til gambra sem síðan mætti sjóða úr landa. Um það bil viku síðar kvaðst hann hafa smíðað suðutæki og hafið suðu um viku fyrir handtöku. Úr þeirri suðu fékk hann um fimm lítra sem hann drakk. Hann kvaðst síðan hafa byrjað að sjóða aftur kvöldið áður og sagði að landinn sem fannst væri úr þeirri suðu. Hann kannaðist við að hafa framleitt það áfengi sem tilgreint er á efnaskrá. Þó gerði hann þá athugasemd varðandi 10. lið efnaskrárinnar að þar væri einungis um að ræða vatnslás sem hefði verið notaður á gambratunnunum. Verjandi ákærða gagnrýnir orðalag ákæru þar sem ákærði er sakaður um að „framleiða“ „gambra“ og „landa“. Í ákæruskjali út gefnu 2. september 1996 kemur þó skýrt fram að með „gambra“ er átt við áfengislögun og með „landa“ sterkt áfengi. Í efnaskrám og vottorðum um niðurstöður rannsókna á vínandamagni er það sem nefnt er gulleitur gerjandi vökvi með allt að 15% alkohólinnihaldi gambri en tær litlaus vökvi með 31% - 55 % alkohólinnihaldi landi. Dómarinn telur ekki fara milli mála hvað við er átt. Í mæltu alþýðlegu máli er áfengur vökvi nefndur gambri þegar sett er saman vatn, ger og sykur og látið gerjast. Þegar gambri hefur verið eimaður nefnist hann landi og telst sterkt áfengi. Gambri sem meira er í en 1¼% af vínanda að rúmmáli er áfengi í skilningi 2. gr. áfengislaga. Það sem nefnt er landi í þessu máli er sterkur drykkur í skilningi 2. mgr. 2. gr. áfengislaga. Það magn af áfengi sem ákærði er sakaður um að hafa gert réttlætir að hann sé talinn hafa „framleitt“ það þótt hann sé ekki sakaður um að hafa ætlað það til sölu. Verjandinn telur að vísa beri málinu frá dómi þar sem refsikrafa sé ekki nægilega ákveðin í ákæru. Ákæran er í samræmi við fyrirmæli 116. gr. laga nr. 19 1991 og langa framkvæmd og dómiðkun en verjandinn telur kröfugerð af hálfu ákæruvaldsins fara í bága við 6. gr. Evrópusamnings um mannréttindi, sbr. 1. gr. laga nr. 62 1994. Samkvæmt greindu samningsákvæði skal sakborningur eiga rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir óvilhöllum dómstóli þegar kveða skal á um sök hans. Fallast verður á það með verjandanum að það sé skilyrði réttlátrar málsmeðferðar að sá sem heldur uppi vörnum fyrir sakborning geti gert sér grein fyrir hverrar refsingar sé að vænta. Ekki verður talið að nauðsynlegt sé í þessu sambandi að refsingar sé krafist af meiri nákvæmni í ákæruskjali en tíðkast hefur og lög um meðferð opinberra mála gera ráð fyrir. Samkvæmt 125. gr. laga nr. 19 1991 skal dómari gefa aðilum kost á að tjá sig um ákvörðun viðurlaga þegar með mál er farið samkvæmt því ákvæði. Sækjanda er þá rétt að gera grein fyrir, nánar en greinir í ákæru, hverjum viðurlögum hann telur að ákærði eigi að sæta. Verður að telja að þetta eigi ekki síður við þegar með mál er farið samkvæmt 129. gr. Þegar ljóst varð að sækjandinn mundi ekki tjá sig svo sem vert var um þetta efni innti dómarinn hann eftir áliti hans á því hver viðurlög hann teldi hæfileg en fékk ekki skýr svör. Fallast verður á það með verjandanum að þetta geri honum erfitt fyrir að gæta hagsmuna ákærða varðandi ákvörðun viðurlaga. Dómarinn telur hinsvegar að ákvæði mannréttindasáttmálans um réttláta málsmeðferð feli í sér lágmarkskröfur sem fullnægt sé með þeim hætti sem hér tíðkast um kröfugerð og málflutning af hálfu ákæruvaldsins og mun því ekki vísa málinu frá dómi. Með skýlausri játningu ákærða, studdri sýnilegum sönnunargögnum, þykir sannað að hann hafi framið brot þau sem honum eru gefin að sök og réttilega eru heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt þessu þykir verða að fallast á allar kröfur ákæruvaldsins í málinu. Ákærði fæddist á Akureyri og átti heima til 18 ára aldurs að Ártúni í Saurbæjarhreppi á heimili afa síns og ömmu, þar sem móðir hans var til heimilis. Hann gekk í skóla í Sólgarði sem nú er í Eyjafjarðarsveit, lauk barnaskóla og tveimur bekkjum í miðskóla. Síðan fór hann á sjó og var í Vestmannaeyjum um tveggja ára skeið, þá fluttist hann til Reykjavíkur og fór að vinna á vélgröfum og vörubílum. Við það var hann í 3 - 4 ár en síðan við iðnaðarframleiðslu hjá Runtal ofnum um 8 ára skeið. Þá fór hann aftur á sjó og stundaði hann í 3 ár. Þá fór hann að aka leigubíl og síðar sendiferðabíl og var við það til 1987 þegar heilsa hans bilaði. Hann fékk berkla, náði sér nokkuð af þeim en fékk þá lömun í fætur og hefur síðan ekki getað stundað líkamlega vinnu. Hann hefur verið metinn 100% öryrki. Hann er með rýrnun á litla heila sem kom í ljós upp úr því að hann fór að veikjast 1987-1988. Hann kveðst hafa verið í læknisrannsóknum undanfarið, m.a. ómskoðun, en ekki hafa fengið niðurstöður rannsóknarinnar. Hann segist hafa verið í áfengisóreglu síðan hann fór að veikjast og einu sinni hafa farið í meðferð að Vogi, í lok afplánunar 1995. Hann kveður meðferðina hafa dugað talsvert langan tíma en síðan hafi allt farið í sama farið. Hann kveður afa sinn og ömmu og móður sína nú látin. Hann hefur ekki haft samband við föður sinn og á enga fjölskyldu. Hann segist hafa örorkubætur og fá greiðslur úr lífeyrissjóði, samtals um 70.000 krónur. Samkvæmt læknisvottorði hefur ákærði síðustu tíu árin þjáðst af jafnvægisleysi og gang-erfiðleikum vegna rýrnunar á litla heila. Engin von er um bata. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann, frá árinu 1972, hlotið 15 refsidóma fyrir umferðarlagabrot, skjalafals, fjársvik og áfengislagabrot. Þá hefur ákærði 12 sinnum frá árinu 1967 og fram í mars á sl. ári gengist með sáttum og viðurlagaákvörðun undir að greiða sektir fyrir ýmis brot, aðallega á umferðarlögum og áfengislögum, þ. á m. frá árinu 1986 fjórum sinnum fyrir sölu áfengis, síðast 2. mars 1993 og þá einnig fyrir bruggun. Frá og með árinu 1990 hefur ákærði verið dæmdur fimm sinnum fyrir sölu áfengis og í tvö skiptin einnig fyrir bruggun, þ.e. 13. maí 1992 og 1. desember sl. Ákærði hlaut með dómi 13. maí 1992, 50.000 króna sekt fyrir bruggun og sölu, 2. mars 1993 hlaut hann 300.000 króna sekt með viðurlagaákvörðun fyrir sama, 3 mánaða fangelsi og 300.000 króna sekt fyrir bruggun og sölu með dómi 1. desember 1993, 16. febrúar 1993, 5 mánaða fangelsi, hegningarauka að hluta, fyrir bruggun, og þann 17. maí 1994, 4 mánaða fangelsi fyrir bruggun. Dómurinn frá 16. febrúar 1994 var staðfestur í Hæstarétti Íslands þann 11. maí 1994. Þann 30. september 1994 var ákærði dæmdur hér fyrir dómi í sex mánaða fangelsi fyrir bruggun áfengis. Sá dómur var þyngdur í níu mánaða fangelsi með dómi Hæstaréttar 24. september 1995. Jafnframt var ákærði dæmdur til að sæta upptöku á áfengi og bruggtækjum. Þann 24. september 1995 hlaut ákærði reynslulausn í tvö ár á eftirstöðvum refsingar, 315 dögum. Hann hefur rofið skilorð reynslulausnarinnar og ber þá, samkvæmt 42. gr. laga nr. 19 1940, sbr. 60. gr. s.l., að ákveða refsingu í einu lagi. Ákærða verða í máli þessu ákvörðuð viðurlög í ellefta skiptið frá árinu 1986 ýmist fyrir sölu og eða bruggun áfengis, en einu sinni var ákærða ekki gerð sérstök refsing, þar sem um hegningarauka hefði verið að ræða. Með viðurlagaákvörðuninni 2. mars 1993 voru afgreidd fjögur brot ákærða, með dóminum 1. desember s. á. einnig fjögur brot, með dóminum frá 16. febrúar 1994 þrjú brot, með dóminum frá 17. maí s. á. tvö brot en með síðasta dóminum eitt brot. Við ákvörðun refsingar ákærða verður höfð hliðsjón af 72. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga og óvenjulega hörnuðum brotavilja ákærða. Þar sem refsidómar virðast ekki hafa hrinið á ákærða þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talinnar þóknunar skipaðs verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar, hrl., 70.000 krónur. Dómsorð: Ákærði Bjartmar Vignir Þorgrímsson, sæti fangelsi í 20 mánuði og upptöku á 14,4 lítrum af sterku áfengi til eyðingar. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hrl., 70.000 krónur.
|
Mál nr. 438/2001
|
Vinnuslys Líkamstjón
|
O, sem einn var til frásagnar um atvik, krafðist bóta fyrir líkamstjón, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir þegar hann starfaði við fiskvinnslu M ehf. Mjög óljóst var með hvaða hætti hinn umdeildi atburður varð. Þar á meðal þótti með öllu óvíst hvaða áraun bak O varð fyrir við slysið. Læknir skoðaði O ekki eftir slysið og ekkert samtímamat lá því fyrir á meiðslum hans. Með hliðsjón af þessu og atvikum málsins að öðru leyti var talið ósannað, þrátt fyrir framlagt örorkumat, að líkamstjón O yrði rakið til umrædds atviks. Þar sem einnig var ósannað að M ehf. bæri sök á líkamstjóni O vegna þess vinnulags, sem M ehf. viðhafði eða að verkstjórn hefði verið ábótavant, var félagið sýknað af kröfum O.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 11. september 2001. Ekki varð af þingfestingu málsins 31. október sama árs og áfrýjaði hann á ný 27. nóvember 2001 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 925.661 krónu með 2% ársvöxtum frá 28. maí 1997 til 10. október 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Tryggingamiðstöðinni hf. er stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti, en engar kröfur eru gerðar á hendur félaginu. I. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Meðal þeirra er ljósrit af svofelldri bókun frá Heilbrigðisstofnuninni Hvammstanga 29. maí 1997, sem sögð er varða áfrýjanda: „Bakmeiðsli. Vinnuslys: Féll kassi á hann í Meleyri. Mjög illt í baki. ... Vinnuv.vottorð 28/5 (16) - 30/5.“ Þá hefur verið lagt fram ljósrit af læknisvottorði útgefnu 29. maí 1997 af Stefáni Steinssyni til atvinnurekanda vegna fjarvista áfrýjanda úr vinnu. Er þar merkt við í viðeigandi reiti um að áfrýjandi hafi verið óvinnufær með öllu vegna vinnuslyss á tímabilinu frá klukkan 16.00 þann 28. maí 1997 til 30. sama mánaðar. Á vottorðinu kemur fram að það sé gefið út á grundvelli símtals. Þá hefur verið lagt fram bréf stefnda 7. maí 2002 ásamt launaseðli áfrýjanda vegna útborgunar 6. júní 1997 fyrir vinnu hjá stefnda tímabilið 25. maí 1997 til 31. sama mánaðar og ljósriti úr launabókhaldi stefnda um greiðslur til áfrýjanda fyrir þá viku. Kemur fram í þessum gögnum að áfrýjanda var greitt vegna veikindafjarveru fyrir 16 dagvinnustundir og 14 yfirvinnustundir á þessu tímabili auk þess sem honum voru greiddar 1000 krónur vegna læknisvottorðs. II. Í máli þessu krefst áfrýjandi bóta úr hendi stefnda fyrir líkamstjón, sem hann telur sig hafa orðið fyrir þegar hann starfaði við fiskvinnslu stefnda á árunum 1997 og 1998. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi annaðist áfrýjandi vorið 1997 almenn störf í fiskvinnslu, sem stefndi rak í gamla sláturhúsinu á Hvammstanga en aðalstarfsemi stefnda var rækjuvinnsla, sem hann rak í húsnæði þar nærri. Unnið var við handflökun og frystingu grálúðu umrætt sinn og var hlutverk áfrýjanda að flytja fisk til flökunarmannanna og flök og beinaúrgang frá þeim. Áfrýjandi reisir bótakröfu sína fyrst og fremst á því að hann hafi orðið fyrir vinnuslysi 28. maí 1997 þegar hann var að sækja tómt fiskkar, sem nota átti undir beinaúrgang. Hafi fiskkörum þessum verið staflað þrem saman í stæður utan við fiskverkunarhúsið og hafi slysið orðið þegar hann hafi ætlað með handafli að steypa efsta karinu niður úr einni stæðunni en ekki verið nógu fljótur að forða sér er það féll niður og fengið slink á bakið er hann tók á karinu til að fá það ekki ofan á sig. Telur hann stefnda bera fébótaábyrgð á slysinu vegna þess að verkstjórn hafi verið ábótavant og stefndi hafi í umrætt sinn verið látinn handleika þyngri byrðar en ætla megi einum manni. Einnig virðist áfrýjandi byggja á því að almennt verkskipulag hjá stefnda hafi verið með þeim hætti að áfrýjanda hafi verið ætlað að bera og flytja til með handafli meiri byrðar en einum manni væri ætlandi andstætt grunnreglum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sem settar hafi verið með stoð í fyrrgreindum lögum. Hafi þetta átt við flutning á fiski úr kæli til flökunarmanna, flutning flaka og úrgangs frá þeim, meðhöndlun á tómum beinakörum og raunar einnig þau störf, sem hann hafi haft með höndum í rækjuvinnslu stefnda en þar hafi hann starfað á árinu 1998. Hafi þessi aðstaða öll valdið áfrýjanda bakmeiðslum. III. Heimvísunarkröfu sína reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að sérkunnáttu hafi verið þörf til að meta hvaða áhrif sú vinnuaðstaða, sem áfrýjanda var búin, hafi haft á bakheilsu hans og því hefði héraðsdómari átt að kveðja til sérfróða meðdómendur. Í máli þessu nýtur afar lítilla gagna um aðstæður á vinnustað áfrýjanda, sem og hvernig slys það, sem hann telur sig hafa orðið fyrir 28. maí 1997, bar að höndum. Var fiskverkun sú á vegum stefnda, sem áfrýjandi starfaði við á vormánuðum 1997, aflögð þegar mál þetta var höfðað. Reynir í máli þessu fyrst og fremst á lagaatriði um sönnun. Eins og hér stendur á verður því ekki talið að héraðsdómara hafi verið rétt að kveðja til sérfróða meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Í annan stað reisir áfrýjandi heimvísunarkröfu sína á því að héraðsdómari hafi ekki tekið afstöðu til þeirrar málsástæðu áfrýjanda að hann hafi hlotið bakmeiðsl, sem stefndi sé bótaskyldur fyrir, vegna þess að hann hafi almennt við störf sín hjá stefnda verið látinn handleika of þungar byrðar. Í lok héraðsdóms er sérstaklega fjallað um þessa málsástæðu áfrýjanda og henni hafnað þar sem staðhæfingar áfrýjanda í þessum efnum teljist ósannaðar. Verður heimvísunarkrafa áfrýjanda því ekki tekin til greina. IV. Í málinu greinir aðila á um hvort áfrýjandi hafi orðið fyrir slysi við vinnu sína hjá stefnda 28. maí 1997. Áfrýjandi er einn til frásagnar um atvik. Guðfinna Ingimarsdóttir, verkstjóri í fiskvinnslu stefnda, bar fyrir héraðsdómi að henni hefði ekki orðið kunnugt um slys áfrýjanda fyrr en löngu síðar. Með þeim gögnum, sem lögð hafa verið fram í Hæstarétti og að framan eru rakin, er í ljós leitt að á grundvelli símtals við áfrýjanda gaf læknir daginn eftir hið umdeilda atvik út vottorð um að áfrýjandi væri óvinnufær með öllu vegna vinnuslyss frá því klukkan 16.00 þann 28. maí 1997 til 30. sama mánaðar. Þá verður að telja í ljós leitt að þetta læknisvottorð hafi borist til forsvarsmanna stefnda á allra næstu dögum eftir að það var gefið út. Þegar til þess er litið að ekkert er fram komið um að áfrýjandi hafi látið í ljós við forsvarsmenn stefnda fyrr en löngu seinna að hann kenndi sér meins eftir atvikið og stefndi hafði því enga ástæðu til að ætla að af því hafi hlotist annað heilsutjón en það, er olli fjarvistum í tvo daga, verður það ekki metið honum í óhag að umræddur atburður var ekki tilkynntur vinnueftirliti ríkisins eða lögreglu. Eins og að framan er rakið byggðist læknisvottorð Stefáns Steinssonar 29. maí 1997 á símtali við áfrýjanda. Verður ekki af gögnum málsins ráðið að hann hafi verið skoðaður af lækni í framhaldi af atburðinum. Það virðist fyrst gert í lok ágúst 1998 eða réttum fimmtán mánuðum eftir atburðinn, en þá greindist hann samkvæmt vottorði Jóhanns Johnsen læknis með festumein í baki og mjóbaki. Mánuði seinna var brjósklos greint hjá áfrýjanda. Í örorkumati Atla Þórs Ólasonar bæklunarskurðlæknis 4. september 2000 var áfrýjandi talinn haldinn tvenns konar bakmeinum, annars vegar mjóbakstognun og hins vegar brjósklosi í mjóhrygg. Taldi læknirinn að fyrrgreinda meinið verði rakið til þess slyss, sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir 28. maí 1997, en veruleg óvissa sé um hvort brjósklos það sem greindist á árinu 1998 tengist slysinu. Mjög óljóst er með hvað hætti hinn umdeildi atburður varð 28. maí 1997. Þar á meðal er með öllu óvíst hvaða áraun bak áfrýjanda varð fyrir við slysið. Læknir skoðaði áfrýjanda ekki eftir atburðinn og ekkert samtímamat liggur því fyrir á meiðslum hans. Áfrýjandi hélt að loknu tveggja daga veikindaleyfi áfram störfum hjá stefnda. Þau störf fólust sem fyrr í að flytja til byrðar með handafli og reyndu því verulega á bak hans. Þessi störf stundaði hann næstu fimmtán mánuði án þess að kvarta við stefnda svo sannað verði eða leita læknis vegna bakmeiðsla. Þegar allt þetta er virt verður að telja ósannað þrátt fyrir framangreint örorkumat að líkamstjón áfrýjanda verði rakið til umrædds atviks. Þar sem einnig er ósannað að líkamstjón áfrýjanda verði rakið til þess vinnulags, sem stefndi viðhafði eða að verkstjórn hans hafi almennt verið ábótavant eða að áfrýjandi hafi verið látinn bera þyngri byrðar en heimilt hafi verið að ætla honum, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnað af máli þessu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 22. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 6. október 2000 af Oliver Oliverssyni, kt. 280458-2289, Laugabóli, Hvammstanga, á hendur Meleyri ehf., kt. 471272-0279, Hafnarbraut 5, Hvammstanga, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, til réttargæslu en málið var þingfest 10. október sama ár. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða honum 925.661 krónu ásamt 2% ársvöxtum frá 28. maí 1997 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið mið af útlögðum kostnaði og því að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur en hann þurfi að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn falla niður. Verði bætur dæmdar er þess krafist að bótafjárhæðir verði ákvarðaðar miðað við verðlag á dómsuppsögudegi samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og að þær beri 2% ársvexti frá 28. maí 1997 til uppkvaðningardags endanlegs dóms en dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnandi vann hjá stefnda sem rekur fiskverkun á Hvammstanga. Stefnandi færði flökunarmönnum fisk og hann flutti kassa með flökuðum fiski á vigt og í kæli. Einnig dró hann beinakassa frá flökunarborðum út úr húsi og hvolfdi úr þeim í beinakör. Beinakörin voru geymd tóm í stæðum fyrir utan fiskvinnsluhúsið en stefnandi þurfti að sækja þau í stæðurnar og koma þeim fyrir þar sem hvolft var í þau. Stefnandi hefur lýst aðstæðum þannig að efsta karinu í stæðunni hafi hann ekki getað náð nema með því að stíga upp í gaffalgatið á miðkarinu en þá hafi hann getað teygt sig í brúnina á því efsta og þannig náð að velta því fram af. Hann heldur því fram að hinn 28. maí 1997 hafi hann ekki verið nægilega snöggur að stökkva undan karinu þegar hann togaði það fram af stæðunni. Hann hafi borið hendurnar fyrir sig til að fá karið ekki ofan á sig og þannig hafi hann tekið á móti því. Við það hafi hann fengið töluvert högg á mjóhrygginn og um leið mikla verki í bakið. Hann hafi farið til læknis næsta dag og verið óvinnufær í tvo daga. Eftir slysið vann stefnandi í móttöku og pökkun á rækju hjá stefnda. Hann heldur því fram að hann hafi kvartað undan því að hann hefði ekki undan einn en áður hafi tveir unnið störfin sem stefnanda voru ætluð í rækjuvinnslunni. Vinnan hafi reynt mikið á bak hans sem hafi aldrei náð að jafna sig eftir slysið í maí 1997. Hann hafi notað verkjalyf og harkað af sér þar til haustið 1998 er hann varð óvinnufær vegna bakverkja og brjósklos og lét hann þá af störfum hjá stefnda. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsettu 2. maí 2000, var óskað eftir upplýsingum og gögnum vegna slyssins. Í svarbréfi stefnda, dagsettu 15. maí sama ár, kemur meðal annars fram að verkstjórar hjá stefnda könnuðust ekki við að stefnandi hafi orðið fyrir slysi hjá stefnda. Lögmaður stefnanda beindi einnig fyrirspurnum til Vinnueftirlits ríkisins með bréfi dagsettu 8. maí sama ár, m.a. um það hvort til væru reglur um vinnu með fiskiker, um slysatíðni vegna vinnu við fiskiker, um gerðir fiskikera og hvort umrætt slys hafi verið kært til Vinnueftirlitsins. Svar Vinnueftirlitsins er dagsett 31. maí sama ár en í því kemur meðal annars fram að umrætt slys hafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirlitinu. Í málinu er deilt um bótaábyrgð stefnda en af hans hálfu er því haldið fram að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir slysi með þeim hætti sem hann lýsi. Einnig er deilt um bótafjárhæðir. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi beri sjálfur verulega sök á tjóninu og að kröfur hans í málinu séu ekki að öllu leyti réttmætar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi orðið fyrir vinnuslysi hinn 28. maí 1997 í fiskverkunarfyrirtæki stefnda á Hvammstanga. Vinna stefnanda hafi verið í því fólgin að bera fisk í flökunarmenn, flytja úrgangsbein í beinakör og koma unnum fiski inn í frystiklefa. Hafi flökunarmennirnir verið þrír til fimm og hafi stefnandi orðið að hafa undan þeim. Fiskurinn, sem stefnandi hafi borið í flökunarmennina, hafi ýmist verið í kössum eða körum. Stefnandi hafi handtínt fiskinn úr þeim yfir í kassa á vigt þar sem hann hafi verið vigtaður. Stefnandi hafi síðan borið þessa kassa til hvers flökunarmanns. Venjulega hafi hver kassi verið um 30 til 40 kg að þyngd. Fiskikassarnir, sem stefnandi hafi tekið frá flökurunum og borið á vigt og síðan í frysti, hafi verið 30 til 35 kg. Stefnandi hafi einnig fært flökurunum kassa undir bein. Úr fullum beinakössum hafi stefnandi sturtað í beinakör en þau hafi hann náð í úr stæðum fyrir utan fiskvinnsluhúsið. Stefnandi hafi orðið að vinna hratt til að hafa undan og hafi hann orðið mjög þreyttur og aumur í baki þar sem vinnan hafi verið mikil bogrunarvinna. Þann 28. maí 1997 hafi stefnandi farið út á planið fyrir framan fiskvinnsluhúsið til að ná í tómt beinakar. Körunum hafi verið staflað í stæður þannig að þrjú kör hafi verið í stæðu. Til að ná í efsta karið hafi stefnandi verið vanur að stíga upp á miðkarið og hafi hann teygt aðra höndina í efri brún á efsta karinu og velt því fram af. Um leið hafi hann stokkið undan. Þetta hefði stefnandi oft gert áður og verið orðinn nokkuð leikinn í þessu. Hann hefði þó kvartað undan því við yfirmenn, svo sem verkstjóra, að þetta væru ekki rétt vinnubrögð en til verksins þyrfti að nota lyftara. Þennan dag hafi stefnandi ekki náð að vera nægilega snöggur að stökkva undan karinu. Til að fá það ekki ofan á sig hafi hann borið fyrir sig hendurnar og tekið á móti því. Við það hafi hann fengið mikið högg á mjóhrygginn og um leið mikla verki í bakið. Stefnandi heldur því fram að hann hafi látið Guðfinnu verkstjóra vita um slysið og hafi hann farið heim vegna þess að hann hafi verið óvinnufær. Stefnandi hafi ekki komist til læknis fyrr en daginn eftir, hinn 29. maí 1997. Hafi hann verið frá vinnu þann dag og næsta, hinn 30. maí. Hann hafi ekki í annan tíma verið frá vinnu hjá stefnda. Eftir slysið hafi stefnandi farið að vinna við rækjuvinnslu stefnda, fyrst í móttöku og síðan í pökkun. Áður en hann byrjaði í pökkuninni hafi ávallt verið tveir við þá vinnu. Í fyrstu hafi stefnandi unnið þar við annan mann en sá hafi hætt fljótlega og stúlka verið ráðin í staðinn. Hún hafi síðan hætt eftir skamman tíma og hafi stefnandi þá verið einn við pökkunina. Stefnandi heldur því fram að hann hafi kvartað yfir að hann hefði ekki undan einn, auk þess sem hann væri aumur í bakinu eftir slysið. Hafi honum þá verið sagt að hann gæti fengið aðstoð með því að kalla á stúlku af pillunarborði þegar mikið væri að gera. Það hafi hann gert en stúlkan hafi nær samstundis verið kölluð til baka. Þessi vinna stefnanda hafi verið fólgin í því að vigta rækjuna í pökkunarumbúðir, pakka henni inn, merkja umbúðirnar og líma saman og raða þeim á bretti inn á frysti. Þá hafi hann þurft að ná í pakkningar upp á efri hæð hússins. Hann hafi verið á hlaupum á hörðu steingólfinu um það bil 20 km á dag með all þunga byrði. Hafi þessi vinna reynt mjög á bak stefnanda sem í raun hefði aldrei jafnað sig eftir slysið. Starfsfólk stefnda, svo sem Guðfinna verkstjóri, hafi verið sammála um að vinnuálag væri of mikið. Eftir slysið hafi stefnandi ætíð verið með verkjaseyðing í baki við vinnu sína og oft kvalinn að kvöldi dags. Hafi hann á þessum tíma notað verkjalyf ótæpilega. Stefnandi kveðst hafa harkað af sér við vinnu hjá stefnda þar til haustið 1998 er hann varð óvinnufær en þá hafi komið í ljós brjósklos í baki. Seinni hluta sumars 1999 hafi stefnandi síðan farið í rannsókn og lækninga til Arons Björnssonar. Um haustið sama ár og fram að áramótum hafi stefnandi reynt að vinna öðru hverju en hann hafi jafnharðan orðið frá að hverfa. Eftir áramótin 1999 og 2000 hafi hann síðan orðið alveg óvinnufær. Dagana 21. febrúar til 10. mars 2000 hafi hann verið til lækninga hjá Jósep Blöndal í Stykkishólmi og aftur 21. maí til 2. júní sama ár. Í vottorði læknisins frá 18. júlí 2000 segi meðal annars að stefnandi hafi fengið yfir sig 70 kg beinakar. Hann hafi tekið á móti því með höndunum og hafi hann um leið fengið snarpa verki í mjóbak. Hann hafi eftir það reynt að vinna en um síðustu áramót hafi honum verið ráðlagt að hætta að vinna vegna mikilla verkja. Engin merki um brot hafi sést á myndum en hins vegar sjáist miðlægt brjósklos í neðsta bili sem hugsanlega hafi farið að gefa einkenni eftir óhappið og mögulega orðið til þá. Hinn 31. ágúst 2000 hafi Atli Þór Ólason bæklunarlæknir skoðað stefnanda og metið örorku hans. Í matinu segi meðal annars að fyrir slysið hinn 28. maí 1997 hafi stefnandi verið heilsuhraustur en hann hafi fundið til bakóþæginda við álagsvinnu án þess að það leiddi til að hann væri frá vinnu. Við slysið hafi hann gripið með hendi fallandi plastkar en fengið við það slink á bak og hafi hann strax fundið til verkja í mjóbaki. Hann hafi haft samband við heimilislækni sem hafi ritað hann óvinnufæran frá 28. til 30. maí. Samkvæmt þessu megi telja að fyrrnefndur atburður marki skýrt langvarandi bakverkjasögu stefnanda eftir það fram til dagsins í dag. Honum virtist hafa farið hægt versnandi og hafi hann verið frá vinnu haustið 1998 og síðan meira og minna frá hausti 1999. Greinst hafi miðlægt brjósklos sem ekki hafi verið talin ástæða til að fjarlægja með skurðaðgerð. Reynd hafi verið meðferð með lyfjum, ýmsum ráðleggingum og á endurhæfingardeild fyrir baksjúka og hafi af því fengist nokkur bati. Við mat á varanlegum miska af völdum slyssins sé litið svo á að stefnandi hafi orðið fyrir hnykkáverka og hlotið mjóbakstognun við það. Varanlegur miski sé metinn 12% og varanleg hefðbundin læknisfræðileg örorka einnig 12%. Við mat á varanlegri örorku sé litið til þess að stefnandi hafi verið vinnusamur um ævina. Hann sé ómenntaður en hafi einkum fengist við ýmiss konar líkamlega erfiða vinnu. Hann hafi haft bakóþægindi við álagsvinnu, en ekki misst úr vinnu af þeim sökum. Það hafi fyrst verið eftir slysið að bakóþægindin hafi verið þannig að þau hafi gert hann óvinnufæran. Auk þess hafi orðið breyting á eðli þeirra með útleiðslu út í mjaðmir og ganglimi. Veruleg óvissa sé um það hvort brjósklos, sem greinst hafi á árinu 1998, tengdist slysinu. Af þeim sökum verði einungis hluti af óvinnufærni stefnanda rakinn til slyssins. Varanleg örorka sé metin 12%. Við mat á tímabundnu atvinnutjóni sé eingöngu hægt að miða við upplýsingar úr læknisvottorði Jóhanns Johnsen, dagsettu 12. maí 2000. Við mat á þjáningabótum sé miðað við fyrsta skeið eftir slysaatburðinn svo og tímaskeið í kringum óvinnufærnitíma og meðferð á endurhæfingardeild. Stefnandi teljist hafa verið rúmliggjandi þann tíma sem hann hafi verið inni á endurhæfingardeild. Niðurstaða matsins sé að við vinnuslysið hinn 28. maí 1997 hafi stefnandi orðið fyrir eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: Stefnandi sætti sig ekki við mat læknisins á að brjósklosið sé ekki að rekja til slyssins. Hann geri því að svo stöddu aðeins kröfu um greiðslu þjáningabóta, miskabóta og fyrir annað fjártjón, en áskilji sér rétt til að gera síðar kröfu um bætur fyrir varanlega örorku að fengnum frekari læknisfræðilegum rannsóknum og ef til vill mati dómkvaddra matsmanna. Kröfur stefnanda í málinu eru byggðar á þeim málsástæðum að starfsmenn stefnda eigi sök á því líkamstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir hinn 28. maí 1997. Verkstjórn hafi verið ábótavant og hafi stefnandi verið látinn handleika þyngri byrði en ætla hafi mátt einum manni. Þetta hafi valdið brjósklosi og tognun í baki. Jafnframt hafi verið þrýst á stefnanda að hraða sér við vinnuna. Stefnandi hafi því verið látinn vinna verk við skilyrði sem ekki samrýmdust grunnreglum laga nr. 46/1980, svo sem 13., 37., 42. og 48. gr. sem og 23. gr., sbr. 14. gr. Þá hafi greinilega verið brotið gegn reglum nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Plastkarið, sem féll á stefnanda, hafi verið yfir 70 kg að þyngd. Það hafi því verið fullkomið gáleysi að láta hann ná í karið við þær aðstæður, sem þarna voru án þess að nota lyftara, aðstoðarmann eða viðhlítandi áhöld. Alltaf hafi verið bundið erfiðleikum að ná efstu körunum en þeim hafi verið staflað í þriggja hæða stæður. Stefnandi og annað starfsfólk hafi kvartað undan því við verkstjóra og framkvæmdastjóra án árangurs. Fiskvinnsla stefnda hafi verið rekin í gamla kaupfélagssláturhúsinu á Hvammstanga, sem hafi verið illa búið til fiskvinnslu enda ekki reist í þeim tilgangi. Engin færibönd eða lyftari hafi verið á staðnum og lyftari ekki fenginn nema þegar fiskikör með beinaúrgangi voru sett upp á flutningabíla til brottflutnings og frekari vinnslu. Þegar stefnandi slasaðist hafi hann verið nokkurs konar handlangari flakara. Til að hafa undan þeim hafi hann mátt hafa sig allan við. Hann hafi einmitt verið að ná í fiskikar út á plan þegar hann slasaðist. Verkið hafi hann ekki getað unnið á annan hátt enda hafi aðferðin verið fyrirskipuð af verkstjóra. Verkstjórinn hafi þó gert sér grein fyrir að þessi vinnuaðferð gat verið hættuleg og varasöm og hafi hann beðið framkvæmdastjóra stefnda um lyftara til að ná efstu körunum niður en því hafi verið neitað. Stefnandi heldur því fram að hann hafi fengið talsvert högg niður í gegnum bakið og um leið hafi hann fundið mikinn sársauka í mjóbakinu. Fiskikörin hafi verið misþung, sum hafi verið orðin slitin og tekið í sig vatn, sem hafi gert þau níðþung, og þannig hafi karið verið sem hann meðhöndlaði er hann varð fyrir slysinu. Stefnandi heldur því fram að hann hafi strax orðið óvinnufær og hafi hann kvartað vegna þessa við verkstjóra. Hann hafi þegar leitað til læknis, en hann hafi ekki verið við fyrr en daginn eftir. Hafi læknirinn þá gefið honum verkjalyf og sagt honum að hvílast. Stefnandi, sem hefði alla tíð verið hraustur, hafi síðan farið aftur til vinnu. Þá hafi hann strax fundið til í bakinu en hann hafi búist við að sér skánaði. Það hafi þó eigi orðið og á endanum hafi hann beðið um að vera settur í léttara starf. Hafi hann þá verið settur í að pakka rækju en bæði vinnan í fiskvinnslunni eftir slysið og vinnan við rækjupökkunina hafi verið honum of erfið miðað við þá áverka sem hann fékk í slysinu. Stefnandi byggir á því að orsök líkamsáverkanna, er hann hlaut 28. maí 1997, hafi verið að hann hafi verið látinn handleika of þungar byrðar. Eigi það í raun bæði við þau verk, sem stefnandi vann utanhúss, er hann var látinn sækja beinakörin í stæðurnar og einnig innanhúss, er hann var látinn vera hálfboginn við að handlanga fisk úr kössum á gólfi yfir í kassa sem stóðu á vigt. Honum hafi verið fyrirskipað að bera 40 kg kassa af vigtinni til flakaranna, en þessi verk hafi reynt verulega á bak stefnanda og ef til vill gert það að verkum að hann hafi verið veikari fyrir er hann fékk á sig höggið. Stefnandi byggir einnig á að þrátt fyrir að hann hafi kvartað yfir verkjum í baki eftir slysið, hafi hann verið settur í erfiða vinnu, sem hafi gert það að verkum að hann hafi aldrei náð sér af áverkunum. Slysið hafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins en það sé andstætt reglum nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa. Vegna þessa liggi ekki fyrir í málinu eiginleg rannsókn af hálfu Vinnueftirlitsins, þar á meðal um aðstæður á slysavettvangi, en umsögn Vinnueftirlitsins frá 31. maí 2000 sé á þá leið að nota beri hjálpartæki við flutning á þeim körum sem algengust séu í fiskvinnslu. Af þessum sökum beri hið stefnda félag hallann af því sem ekki verði upplýst í málinu, en frásögn stefnanda af slysavettvangi sé í alla staði trúverðug og sönn. Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt sýnt af sér eigin sök er hann varð fyrir slysinu. Vinnutilhögun stefnanda hafi viðgengist í langan tíma. Hann hafi fundið að því hvernig verkum var hagað við verkstjóra og aðra yfirmenn og við það aflað sér tímabundinna óvinsælda. Fyrir stefnanda hafi því ekki verið um annað að ræða en vinna verkin eins og fyrir hann hafi verið lagt. Á þessum tíma hafi ekki verið mikið um atvinnu á vinnusvæðinu. Stefnandi hafi því átt á hættu að honum yrði sagt upp störfum, fyndi hann að verktilhöguninni sem honum hafi verið gert að vinna eftir. Stefnandi eigi bótarétt á hið stefnda félag á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Krafa stefnanda í málinu vegna þjáninga, miska og fyrir annað fjártjón er tölulega rökstudd á grundvelli mats Atla Þórs Ólasonar læknis þannig: Krafa um þjáningabætur er byggð á 3. gr. skaðabótalaga og mati læknisins og krafa vegna varanlegs miska á 4. gr. sömu laga og mati læknisins. Krafa stefnanda fyrir annað fjártjón er vegna kostnaðar sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir, svo sem vegna aksturs til lækna, síma, sjúkranudds o.fl. Stefnandi styður dómkröfur sínar fyrst og fremst við almennu skaðabótaregluna og reglur skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda vegna sakar starfsmanna hans. Vísað er til reglna um uppsafnaða sök ótilgreindra starfsmanna. Einnig vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, svo sem til 13., 20., 21., 23. og 86. gr. Þá er vísað til reglugerðar nr. 499/1994. Stefnandi vísar einnig til reglna vinnuréttar um verkstjórnarvald og húsbóndavald atvinnurekanda og eftirlitsskyldu þessara aðila með starfsmönnum sínum. Hvað varðar bótafjárhæðir er byggt á 3. og 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig er vísað til grunnreglu 2. mgr. 24. gr. skaðabótalaga. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er því haldið fram að engin gögn væru um atburðinn sem sé tilefni máls þessa. Atvikum sé einungis lýst í stefnu og byggi sú lýsing alfarið á frásögn stefnanda sjálfs. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda frá 15. maí 2000 komi fram að Örn Gíslason, sem hafi verið verkstjóri hjá stefnda þegar stefnandi vann hjá fyrirtækinu, kannaðist ekki við slysið sem stefnandi segist hafa orðið fyrir í maí 1997. Einnig komi fram í sama bréfi að Guðfinna Ingimarsdóttir, verkstjóri í fiskvinnslu stefnda um það leyti sem stefnandi segist hafa slasast, kannaðist heldur ekki við slysið. Aðalkrafa stefnda um sýknu er byggð á því að fyrirsvarsmenn stefnda, verkstjórar eða aðrir yfirmenn, hafi ekki verið látnir vita um atvikið þann 28. maí 1997 sem stefnandi hefur lýst. Af þessum sökum hafi verið ógerlegt af hálfu stefnda að láta rannsaka hvort yfir höfuð hafi gerst einhver tjónsatburður og enn fremur með hvaða hætti hann hafi þá gerst. Ekki sé vitað til að vitni hafi verið að atburðinum en stefnandi sé einn til frásagnar um málsatvik. Í vottorði Jóhanns Johnsen læknis á Heilbrigðisstofnuninni Hvammstanga segi að stefnandi hafi haft samband við lækni daginn eftir atvikið og tilkynnt “vinnuslys”. Af þessu verði ekki annað ráðið en stefnandi hafi ekki komið til læknisins daginn eftir og hann hafi því ekki verið skoðaður af lækni í umrætt sinn. Svo virtist sem stefnandi hafi einungis haft samband við lækninn með öðrum hætti en að hafa farið til hans og jafnvel að þeir hafi einungis haft samband í gegnum síma. Áverkar eða einkenni virtust því ekki hafa verið staðreynd með læknisskoðun strax eftir hið meinta slys. Stefnandi hafi einungis verið frá vinnu í tvo daga og sé ekkert í gögnum málsins sem bendi til að það hafi verið af völdum slyss eða að yfirmenn hans hafi vitað eða mátt vita að það hafi verið af slíkum völdum. Næstu fimmtán mánuði hafi stefnandi ekkert verið frá vinnu vegna veikinda og á þeim tíma hafi hann heldur ekki leitað til læknis vegna þeirra einkenna sem hann telji sig hafa orðið fyrir hinn 28. maí 1997. Sé með hreinum ólíkindum að hann hafi þá á einhvern hátt slasast. Því sé með öllu ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir einhverju slysi við störf hjá stefnda umræddan dag. Auk þess sé algerlega ósannað að stefnandi hafi slasast með þeim hætti að stefndi beri fébótaábyrgð á líkamstjóni hans. Verði talið að einhver slysaatburður hafi orðið í umrætt sinn þá liggi engu að síður ekkert fyrir sem bendi til að það hafi gerst vegna skorts á leiðbeiningum eða ófullnægjandi verkstjórnar af hálfu yfirmanna stefnda eða annarra sem hann beri ábyrgð á. Stefnandi hafi verið 39 ára gamall og hefði starfað um alllangt skeið hjá stefnda og að auki verið vanur margvíslegum verkastörfum. Verkið sem hann vann við í umrætt sinn hafi verið einfalt og hafi ekki krafist neinnar sérþekkingar eða þjálfunar. Fyrirvarsmenn stefnda hafi átt að geta treyst því að stefnandi myndi standa þannig að verki að ekki skapaðist slysahætta og hann myndi þess vegna nota lyftara eða önnur hjálpartæki, ef hann teldi nauðsyn að nota slík tæki við að ná körum niður úr stæðunni. Öllum staðhæfingum stefnanda um að hann hafi ekki átt þess kost að nota slík tæki við verkið er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi sjálfur valið þá starfsaðferð sem hann viðhafði og talið hana hættulausa, enda hafi hann sagst hafa verið orðinn vanur að ná til efsta karsins eins og hann hafi gert og verið orðinn nokkuð leikinn í því. Hafi svo illa tekist til að slys hafi hlotist af því er stefnandi náði í kar úr stæðu geti hann engum kennt um nema sjálfum sér hvernig það hafi farið. Í gögnum málsins komi ekkert fram sem bendi til að stefnandi hafi verið látinn vinna undir of miklu álagi eða beita vinnuaðferðum, sem hafi getað verið hættulegar heilsu hans, hvorki fyrir ætlaðan tjónsatburð né eftir en fullyrðingum stefnanda um það er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þá verði meint slys í maí 1997 heldur ekki rakið til of mikils vinnuálags á stefnanda eða að hann hafi þurft að beita vinnuaðferðum sem hafi verið hættulegar heilsu hans. Þau störf sem stefnandi vann hjá stefnda hafi verið venjuleg verkamannastörf í fiskvinnslufyrirtæki. Ekkert benti til að hann hafi orðið að vinna störf sín með öðrum hætti eða á hættulegri máta en almennt gerðist í fiskvinnslufyrirtækjum á Íslandi. Ef líkamleg heilsa stefnanda eða líkamlegir burðir leyfðu honum ekki að vinna þau störf, sem honum hafi verið ætlað að inna af hendi, hafi hann einfaldlega orðið að láta af störfum áður en það varð um seinan. Stefnandi hafi einn vitað og getað gert sér grein fyrir hvað hann mátti bjóða líkama sínum, svo og hvaða störf hann treysti sér til að vinna við og hver ekki. Stefnandi hafi að einhverju leyti verið veill í baki og hafi honum borið að taka tillit til þess í starfsvali. Hann geti hvorki ætlast til að aðrir hefðu vit fyrir honum í þeim efnum né varpað ábyrgðinni á stefnda, leyfði líkamleg heilsa hans honum ekki að sinna þeim störfum sem honum hafi verið falin. Hafi hann að einhverju leyti þráast við í vinnunni án þess að hafa líkamlega getu til, verði hann sjálfur að bera ábyrgð á að það leiddi til verri sjúkdómseinkenna en ella hefðu orðið. Stefnandi hafi að öllum líkindum aldrei farið til læknis eða verið skoðaður af lækni fyrr en í lok ágúst eða byrjun september 1998 eða um það leyti sem brjósklos hafi greinst hjá honum. Því er mótmælt að stefnandi hafi kvartað við yfirmenn sína um að hann hafi talið störfin, sem honum voru falin, að einhverju leyti hættuleg eða vinnubrögð hættuleg heilsu manna. Það hafi hann aldrei gert, hvorki í tengslum við meint slys né í annan tíma. Staðhæfingum stefnanda um að hann hafi fundið að því við verkstjóra og aðra yfirmenn stefnda hvernig verkum var hagað er jafnframt mótmælt svo og því að við það hafi hann aflað sér tímabundinna óvinsælda og að hann hafi því mátt búast við uppsögn, ef hann kæmi frekari aðfinnslum á framfæri. Óvíst sé hvað stefnandi eigi við þegar hann telji stefnda bera ábyrgð á líkamstjóni hans með vísan til reglna um svo kallaða “uppsafnaða sök ótilgreindra starfsmanna”. Engu að síður sé alveg ljóst að ósannað sé með öllu að líkamstjón stefnanda verði rakið til ófullnægjandi verkstjórnar eða rangra leiðbeininga af hálfu yfirmanna stefnanda eða að öðru leyti til saknæmrar háttsemi verkstjóra eða annarra yfirmanna. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi enga vitneskju haft um hið meinta slys. Af þeim sökum hafi þeir ekki átt þess kost að tilkynna atvikið til Vinnueftirlits ríkisins samkvæmt fyrirmælum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustu á vinnustöðum eða reglum nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa eða hlutast til um rannsókn atviksins með öðrum hætti. Sé því fráleitt að sönnunarbyrði verði snúið við eða stefndi verði látinn bera hallann af því sem ekki verði upplýst í málinu. Þá er því mótmælt að af stefnda hálfu hafi verið brotið gegn ákvæðum 13., 14., 20., 21., 23., 37., 42., 48. eða 86. gr. laga nr. 46/1980 eða fyrirmælum reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á saknæma háttsemi af hálfu fyrirsvarsmanna stefnda né fébótaábyrgð stefnda að öðru leyti og er sýknukrafa stefnda byggð á því. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er þess krafist til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Varakrafan er rökstudd þannig að stefnandi beri sjálfur verulega eigin sök á því tjóni sem hann hafi hlotið í slysinu en það verði fyrst og fremst rakið til gáleysis stefnanda sjálfs. Einnig er krafist lækkunar á stefnukröfum þar sem þær séu tölulega of háar. Stefnandi hafi einungis verið veikur og óvinnufær í tvo daga eftir hið meinta slysaatvik hinn 28. maí 1997. Eftir það hafi hann ekki verið frá vinnu fyrr en síðla árs 1998. Að því leyti sem hann kunni að hafa slasast í maí 1997 sé ekkert sem bendi til annars en að 15 mánuðum síðar hafi hann náð þeim bata af meiðslunum sem hann hafi getað vænst. Óvinnufærni stefnanda haustið 1998 og síðar, sem hlotist hafi af brjósklosi, verði ekki rakið til atviksins 28. maí 1997. Með læknisfræðilegum gögnum málsins, einkum örorkumati Atla Þórs Ólasonar, verði ekki sannað að brjósklosið, sem greinst hafi hjá stefnanda í september 1998, verði rakið til fyrrgreinds atviks. Þvert á móti væru verulegar líkur á hinu gagnstæða. Samkvæmt þessu væru ekki lagaskilyrði til að krefja stefnda um þjáningabætur fyrir þann tíma sem stefnandi hafi verið veikur og óvinnufær af völdum brjósklosins. Séu því einungis skilyrði til að dæma bætur fyrir þjáningar í tvo daga, sbr. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnanda um bætur fyrir annað fjártjón sé að öllu leyti órökstudd og ekki studd neinum gögnum og beri því að hafna henni. Vaxtakröfum stefnanda er mótmælt og er í því sambandi vísað til þess að bótaréttur stefnanda sé mjög umdeilanlegur í málinu að því marki sem hann yfir höfuð kunni að vera fyrir hendi. Allur málatilbúnaður stefnanda sé með þeim hætti að ógerlegt sé að taka afstöðu til bótaábyrgðar stefnda fyrr en við dómtöku málsins. Bótakrafa stefnanda beri því ekki dráttarvexti fyrr en frá endanlegum dómsuppsögudegi en réttilega beri krafan 2% ársvexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 28. maí 1997 til dómsuppsögudags. Frá þeim tíma beri krafan hins vegar dráttarvexti, sbr. síðari málsliður 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Að því leyti sem bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska kunni að koma til álita verði að telja rétt í samræmi við vaxtakröfu stefnda að bæturnar verði ákveðnar á dómsuppsögudegi miðað við þær bótafjárhæðir sem þá gildi að teknu tilliti til verðlagsbreytinga samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga. Niðurstöður Kröfur stefnanda eru byggðar á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna vinnuslyss, sem hann hafi orðið fyrir hjá stefnda hinn 28. maí 1997, og að hann hafi tilkynnt verkstjóra um slysið. Þessum staðhæfingum stefnanda er mótmælt af hálfu stefnda og þær eru ekki studdar öðrum gögnum en þeim, sem byggð eru á frásögnum stefnanda sjálfs af málsatvikum, þar á meðal það sem fram kemur um slysið í læknisfræðilegum gögnum málsins. Vitnin Guðfinna Ingimarsdóttir og Örn Gíslason, sem voru verkstjórar hjá stefnda á þessum tíma, hafa bæði staðfest að þeim hafi ekki verið kunnugt um framangreint slys fyrr en síðar eða á árinu 1999. Guðfinna bar jafnframt að stefnandi hafi í nokkur skipti, að hana minnti á árinu 1999 eða hugsanlega 1998, sagt að hann ætlaði í mál við stefnda vegna vinnuslyss, sem hann hafi orðið fyrir, en sú hafi ekki verið raunin og hafi hún ekki trúað orðum hans um að hann hefði orðið fyrir slysi í vinnunni hjá stefnda. Í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda frá 2. maí 2000 segir að stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi hjá stefnda en engin gögn hafa verið lögð fram um að stefnda hafi fyrir þann tíma verið tilkynnt um þann atburð og hvorki hefur komið fram að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi verið kunnugt um atburðinn með öðrum hætti né fyrr en hér að framan er lýst. Verður að fallast á þau rök stefnda að hann hafi þess vegna ekki haft tækifæri til að tilkynna Vinnueftirliti ríkisins um hið meinta slys í samræmi við fyrirmæli í 1. og 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglur um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989. Ekki hefur komið fram að læknir á Hvammstanga, sem stefnandi tilkynnti um slysið hinn 29. maí 1997 samkvæmt læknisvottorði frá 12. maí 2000, hafi tilkynnt Vinnueftirlitinu um slysið, sbr. 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Af þessu leiddi að engin rannsókn fór fram af hálfu Vinnueftirlitsins og upplýsingar skortir um slysið. Stefndi verður af framangreindum ástæðum eigi látinn bera hallann af þeim sönnunarskorti. Með vísan til alls þessa verður að telja framangreindar staðhæfingar stefnanda ósannaðar gegn andmælum stefnda. Stefnandi hefur lagt fram í málinu útskrift úr sjúkraskrá Heilbrigðisstofnunar Hvammstanga, dagsetta 16. ágúst 1999, læknisvottorð Jóhanns Johnsen, dagsett 12. maí 2000, vottorð Jóseps Ó. Blöndals sjúkrahússlæknis á St. Franciskuspítalanum í Stykkishólmi, dagsett 18. júlí sama ár, og örorkumat Atla Þórs Ólasonar læknis, dagsett 4. september s.á. Í örorkumatinu kemur meðal annars fram að stefnandi hafi verið vinnusamur um ævina og "einkum fengist við ýmiss konar líkamlega erfiða vinnu". Hins vegar kemur hvorki fram í þessum gögnum né í öðrum gögnum málsins að líkamstjón stefnanda verði rakið til þess að vinnuaðstæðum eða verkstjórn hjá stefnda hafi verið áfátt eða að stefnandi hafi verið látinn bera þyngri byrðar en heimilt hafi verið að ætla honum að bera. Verður að telja staðhæfingar stefnanda í þessum efnum ósannaðar gegn andmælum stefnda. Samkvæmt framangreindu er ósannað í málinu að líkamstjón stefnanda verði rakið til sakar stefnda eða starfsmanna hans. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Meleyri ehf., skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Olivers Oliverssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 737/2017
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að héraðsdómari viki sæti í máli Á gegn X.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24.nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. nóvember2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Kristinn Halldórssonhéraðsdómari víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í a.lið 1. mgr. 192. gr. nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessað fyrrgreind krafa hans verði tekin til greina.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Í 1. mgr.6. gr. laga nr. 88/2008 eru í stafliðum a. til g. taldar upp þær ástæður, semleiða til þess að dómari sé vanhæfur til að fara með mál. Varnaraðili hefurhvorki í héraði né fyrir Hæstarétti rökstutt kröfu sína um að framangreindur héraðsdómarivíki sæti í máli þessu með vísan til fyrrgreindra stafliða, en skilja verður málatilbúnaðhans á þann veg að krafan styðjist við g. lið ákvæðisins. Þar segir að dómarisé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður semeru fallnar til þess að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa. Samkvæmt 1.mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun,sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert þaðatriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaðasönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir,skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Þá er 1. mgr. 111. gr. sömu laga kveðið áum að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð málsfyrir dómi. Sönnunarfærsla í máli þessu á eftir að fara fram og tekur héraðsdómarinnafstöðu til sönnunargagna að henni lokinni. Samkvæmt þessu er ekkert fram komiðí málinu um að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness miðvikudaginn 22. nóvember 2017Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 27. september sl., höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinumeð ákæru 7. febrúar 2017 á hendur ákærða, X, kt. [...], [...], [...];„fyrir fíkniefnalagabrot,með því að hafa, sunnudaginn 15. mars 2015 í íbúð að [...] í [...], haft ívörslum sínum að hluta til í sölu- og dreifingarskyni samtals 259,51 g afkannabislaufi, 48,30 g af maríhúana og 57 kannabisplöntur, og hafa um nokkurt skeiðfram til þess dags ræktað greindar plöntur.Telstbrot þetta varða við 2. gr., sbr. 4., 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefninr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr.,reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001,sbr. reglugerð nr. 848/2002.Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Krafist er upptöku á samtals 259,51 g af kannabislaufi, 48,30 g af maríhúana og 57kannabisplöntum, samkvæmt 6. mgr. 5. gr.laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“Afhálfu ákærða er þess nú krafist að „... dómari úrskurði um hæfi sitt.“ Ákæruvaldiðsegir dómara ekki vanhæfan og krefst þess að hann víki ekki sæti í málinu.IÁkærði vísar til þess aðöll rannsóknargögn málsins séu því marki brennd að þeirra hafi verið aflað meðog á grundvelli ólögmætrar rannsóknaraðgerðar lögreglu. Áður en leit hafi veriðframkvæmd í húsnæði ákærða hafi lögregla hvorki aflað samþykkis húsráðanda né dómsúrskurðar,sbr. 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá hafi lögregluekki verið heimil leit án úrskurðar dómara í þessu tilviki þar sem engin hættahafi verið á að bið eftir úrskurði ylli sakarspjöllum, sbr. 2. mgr. 75. gr.sömu laga.Ákærði heldur því fram aðmeð úrskurði sínum 12. júlí sl. hafi dómari málsins heimilað ákæruvaldinu aðbyggja efnislega á framlögðum rannsóknargögnum. Þá megi að mati ákærða ráða afummælum í úrskurðinum að ákærði verði sakfelldur og dæmdur til refsingar ímálinu. Hið sama leiði af niðurstöðu úrskurðarins og þeim rannsóknargögnum semákæruvaldinu hafi verið heimilað að byggja á. Í úrskurðinum hafi dómari þvítjáð sig um atriði er tilheyri efnishlið málsins og megi því með réttu dragaóhlutdrægni hans í efa, sbr. hér dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 26/2004.Dómara beri því að víkja sæti í málinu.IIÁkæruvaldið telur enginefni til þess að dómari málsins víki sæti. Vísar ákæruvaldið til þess að íúrskurði dómara frá 12. júlí sl. hafi hvorki verið tekin afstaða til lögmætisleitar lögreglu né efnislega til þeirra skriflegu gagna er ákæruvaldið hafilagt fram og byggi á í málinu. Þar sé heldur enga afstöðu að finna til sektareða sýknu ákærða. Niðurstaða dómara hafi að meginstefnu til einfaldlega verið áþví reist að í íslensku sakamálaréttarfari sé ekki til staðar útilokunarregla.Ákæruvaldið segir engaákvörðun hafa verið tekna af dómnum um að byggja á hinum umdeildurannsóknargögnum. Sönnunarfærsla í málinu hafi enn ekki farið fram. Hún farilögum samkvæmt fram við aðalmeðferð málsins og að henni lokinni leggi dómariefnislega mat á þau sönnunargögn og framburði sem færð verða þar fram. Samkvæmtþessu og öðru framangreindu séu engin efni til þess að dómari málsins víkisæti.IIIDómari telur að skiljaverði kröfugerð ákærða og málflutning verjanda hans svo að hann krefjist þessað dómari málsins víki sæti.Í úrskurði dómsins 12.júlí sl. var meðal annars vísað til þess að í íslenskum lögum væri ekki fyrirað fara reglu sem útilokaði að stuðst yrði við gagn sem kynni að hafa veriðaflað án þess að fylgt hefði verið ákvæðum laga um öflun sönnunargagna ísakamálum. Jafnframt var til þess vísað að þau andmæli sem ákærði hefur tefltfram vegna öflunar umræddra sönnunargagna komi til úrlausnar við efnismeðferð málsins,sbr. ákvæði 109. gr. laga nr. 88/2008, en leiði ekki til þess að ákæruvaldinuverði synjað um að byggja á gögnunum í málinu.Dómari fær ekki séð að með þessum ummælum eða öðrum ummælum í forsendumúrskurðarins hafi verið tekin afstaða til lögmætis leitar lögreglu eðaefnislega til þeirra skriflegu gagna er ákæruvaldið hefur lagt fram og byggir áí málinu. Í úrskurðinum er heldur ekki að finna afstöðu dómara til sektar eðasýknu ákærða. Sönnunarfærsla í málinu fer lögum samkvæmt fram við aðalmeðferð málsinsog fyrst að henni lokinni mun dómari leggja efnislegt mat á framlögð gögn. Aðþessu sögðu fær dómari ekki séð að efni séu til þess að hann víki sæti ímálinu.Úrskurð þennan kveður uppKristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gættfyrirmæla 1. mgr. 184. gr., sbr. 2. mgr. 159. gr., laga nr. 88/2008.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kristinn Halldórssonhéraðsdómari víkur ekki sæti í máli þessu.
|
Mál nr. 124/2010
|
Kærumál Vitni
|
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 28. janúar sl., er höfðað af Björgólfi Guðmundssyni, til heimilis að Vesturbrún 22, Reykjavík, með stefnum birtum 4. september 2009, á hendur Gunnari Erni Jónssyni, Rjúpufelli 5, Reykjavík og Óskari Hrafni Þorvaldssyni, Austurströnd 2, Seltjarnarnesi, til refsingar vegna meiðyrða, til ómerkingar ummæla, til greiðslu miskabóta og til greiðslu kostnaðar vegna birtingar á dómi og til greiðslu málskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fá að leiða vitni fyrir dóm til að gefa skýrslu einslega fyrir dómara og votti í máli varnaraðila á hendur þeim og án þess að nafn vitnisins yrði tilgreint í dómi eða gefið upp öðrum en dómara og votti. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili höfðaði mál þetta 4. september 2009 til ómerkingar nánar tilgreindra ummæla, sem sóknaraðilar viðhöfðu hvor fyrir sitt leyti á vefmiðlinum visir.is, sjónvarpstöðinni Stöð 2 og útvarpsstöðinni Bylgjunni 27. og 28. júlí sama ár, auk þess sem varnaraðili krafðist þess að sóknaraðilar yrðu dæmdir til refsingar og greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í miskabætur og til að standa straum af kostnaði af birtingu dóms í málinu. Sóknaraðilar bera því við að þessi ummæli þeirra séu sannleikanum samkvæm og hafi verið studd við frásögn heimildarmanns, en sem fréttamenn megi þeir hvorki nafngreina hann né vilji þeir gera það. Þeir krefjast þess á hinn bóginn að fá að leiða þennan heimildarmann fyrir dóm til skýrslugjafar með þeim hætti, sem að framan greinir, en þá kröfu telja sóknaraðilar eiga sér stoð í lögjöfnun frá 8. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þótt ráðgert sé í því lagaákvæði að gætt verði í undantekningartilvikum nafnleyndar um vitni, sem kemur fyrir dóm, er til þess að líta að sú heimild er því háð að dómari fallist á með málsaðila eða vitninu að lífi, heilbrigði eða frelsi þess eða náins vandamanns þess yrði stefnt í hættu ef það yrði gert uppskátt hvert vitnið sé. Því hefur ekki verið borið við í málinu að atvik séu hér með þeim hætti og verður fyrrgreindri réttarheimild þegar af þeirri ástæðu ekki beitt til stuðnings kröfu sóknaraðila. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 647/2008
|
Kærumál Málskostnaður
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms um málskostnað í máli, sem M höfðaði gegn K, þar sem hann krafðist forsjár barns þeirra. Náðist sátt í málinu þess efnis að K skyldi áfram fara með forsjá barnsins en umgengnisréttur M var að einhverju leyti rýmkaður frá því sem var. Talið var að með dómsáttinni hefði krafa M ekki náð fram að ganga nema að litlu leyti. Samkvæmt meginreglu í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 yrði því til samræmis að dæma M til að greiða K hærri málskostnað en kveðið var á um í úrskurði héraðsdóms.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert greiða sóknaraðila 120.000 krónur í málskostnað í máli hans gegn henni, sem lokið var að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér hærri málskostnað en henni var ákveðinn í héraði. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins voru aðilar þess í sambúð í um sjö ára skeið en henni lauk í byrjun árs 2000. Þau eignuðust dreng á árinu 1995. Við sambúðarslit komust þau að samkomulagi um að sóknaraðili færi ein með forsjá drengsins jafnframt því sem kveðið var á um umgengni varnaraðila við drenginn. Tilhögun umgengni mun hafa breyst og rýmkað eftir það, síðast með formlegum hætti á árinu 2004 samkvæmt úrskurði sýslumanns á Ísafirði. Málsaðilar deila um efndir hvors annars á skyldum sínum varðandi umgengni varnaraðila við drenginn. Síðastliðinn vetur mun varnaraðili hafa óskað eftir því að forsjá yrði sameiginleg, en þeirri kröfu hafnaði sóknaraðili. Varnaraðili höfðaði mál þetta 14. apríl 2008. Krafðist hann forsjár drengsins og að dómur kvæði á um inntak umgengisréttar jafnframt því sem sóknaraðila yrði gert að greiða einfalt meðlag með barninu. Þá krafðist hann málskostnaðar. Sóknaraðili krafðist sýknu og málskostnaðar. Í þinghaldi 4. júlí 2008 féllst héraðsdómari á kröfu varnaraðila um að dómkveðja mann til að leggja mat á aðbúnað og aðstæður drengsins hjá sóknaraðila, kanna vilja drengsins um hjá hvorum málsaðila hann vildi búa og leggja mat á forsjárhæfni þeirra. Matsgerð var lögð fram í þinghaldi 18. september 2008 og var málið fært til sáttameðferðar 24. þess mánaðar. Dómsátt var gerð milli aðila 4. nóvember þar sem kveðið var á um að sóknaraðili skyldi fara ein með forsjá drengsins en varnaraðili fengi nánar tiltekinn umgengnisrétt við hann. Um málskostnað varð ekki sátt og lögðu aðilarnir ágreining um hann í úrskurð héraðsdómara. Gekk hinn kærði úrskurður um það efni, auk þess sem þar var kveðið á um að kostnaður af öflun matsgerðar skyldi greiðast úr ríkissjóði. Af framansögðu er ljóst að með rekstri málsins fékk varnaraðili ekki framgengt helstu dómkröfu sinni um forsjá, heldur var gerð sátt um málalok í samræmi við dómkröfu sóknaraðila um það atriði. Samkvæmt gögnum málsins hafa aðilar deilt um hvernig umgengnisskyldur hefur verið ræktar við drenginn, en ekki verður með séð með vissu hversu mikil umgengnin var í raun. Sáttin kvað á um að „regluleg umgengni verði óbreytt“, en einnig að einhverju leyti rýmri umgengni varnaraðila við son sinn frá því sem áður var, án þess að með öruggum hætti verði ráðið af gögnum málsins hver sú breyting var. Í ljósi framanritaðs verður að líta svo á að með dómsáttinni hafi kröfur varnaraðila ekki náð fram að ganga nema að litlu leyti. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður því til samræmis að dæma hann til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði eins og í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, M, greiði sóknaraðila, K, 300.000 krónur í málskostnað í héraði og 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 3/2004
|
Sjómaður Ráðningarsamningur Brottrekstur úr starfi
|
Málið varðaði fyrirvaralausa brottvikningu F úr starfi vélstjóra á skipi E. Fyrir lá að F var veitt skrifleg aðvörun 15. september 1999 vegna áfengisneyslu í ferð, sem stóð frá 31. ágúst til 12. september sama ár, en þar kom fram að frekari agabrot vörðuðu fyrirvaralausri uppsögn úr starfi. E hélt því fram að F hafi aftur brotið á sama hátt af sér í ferð, sem stóð frá 10. til 23. janúar 2000, en við lok hennar var honum vikið úr starfi. Þessar ávirðingar áttu sér stoð í skýrslu, sem skipstjóri gerði 24. sama mánaðar, en hana staðfesti hann fyrir dómi. Nægilega þótti í ljós leitt að F hafi verið undir áhrifum áfengis í síðustu ferð sinni og var E sýknað af kröfum F, sbr. 3. mgr. 24. gr. sjómannalaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2004. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 845.162 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varðar málið fyrirvaralausa brottvikningu áfrýjanda úr starfi vélstjóra á skipi stefnda. Fyrir liggur að áfrýjanda var veitt skrifleg aðvörun 15. september 1999 vegna áfengisneyslu í ferð, sem stóð frá 31. ágúst til 12. september sama ár, en þar kom fram að frekari agabrot vörðuðu fyrirvaralausri uppsögn úr starfi. Stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi aftur brotið á sama hátt af sér í starfi í ferð, sem stóð frá 10. til 23. janúar 2000, en við lok hennar var honum vikið úr starfi. Þessar ávirðingar eiga sér stoð í svokallaðri frábrigðaskýrslu, sem skipstjóri gerði 24. sama mánaðar, en þetta samtímagagn staðfesti hann við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Finnur Gíslason, greiði stefnda, Hf. Eimskipafélagi Íslands, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 24. september s.l., er höfðað með stefnu birtri 15. janúar s.l. Stefnandi er Finnur Gíslason, kt. 210449-4189, Miklubraut 16, Reykjavík. Stefndi er HF. Eimskipafélag Íslands, kt. 510169-1829, Pósthússtræti 2, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 845.162 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 2000 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi hóf störf hjá stefnda sem vélstjóri á m/s Bakkafossi í febrúar 1999. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis allan tímann í ferð skipsins sem hófst 31. ágúst 1999 og lauk í Reykjavík 12. september sama ár. Með bréfi dagsettu 15. september sama ár, undirrituðu af Dagþóri Haraldssyni, starfsmanni stefnda, var vísað í áfengisneyslu stefnanda í umræddri ferð og honum gefin aðvörun um að yrði um frekari agabrot að ræða varðaði það fyrirvaralausri uppsögn. Stefnandi ritar undir bréf þetta. Mun tilefni þessa bréfs hafa verið upplýsingar sem skipstjórinn, Jón Ólafsson, og yfirvélstjóri, Sigurður Rafnsson, gáfu umræddum Dagþóri. Samkvæmt svokallaðri frábrigðaskýrslu, undirritaðri af Jóni Ólafssyni, skipstjóra 24. janúar 2000, var stefnandi frá vinnu vegna ölvunar í 7 daga í 14 daga ferð skipsins sem stóð frá 10. til 23. janúar sama ár. Með vísan til ofangreindrar skriflegrar aðvörunar og endurtekins agabrots var stefnanda sagt fyrirvaralaust upp störfum hjá stefnda með bréfi dagsettu 27. janúar sama ár. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda dagsettu 17. febrúar 2000 var uppsögninni mótmælt sem óréttmætri og var því jafnframt haldið fram að aðvörunarbréfið hafi verið óréttmætt og ólöglegt. Með símbréfi starfsmanns stefnda dagsettu 23. febrúar sama ár til lögmanns stefnanda var honum tjáð að málið væri í höndum lögfræðings í starfsþróunardeild félagsins. Svarbréf lögfræðingsins er dagsett 8. maí sama ár og er því lýst yfir að ekki sé ástæða til að endurskoða afstöðu stefnda. Óumdeilt er að ekkert gerðist síðan í málinu fyrr en með málshöfðun þessari 15. janúar s.l. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda á reglum vinnuréttar, kjarasamningi milli Vélstjórafélags Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands (nú Samtaka atvinnulífsins) frá 1. apríl 1997 og sjómannalögum að því er uppsögn vélstjóra varðar. Stefnandi hafi átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti og hafi hin fyrirvaralausa uppsögn verið efnislega ólögmæt og hafi stefndi með engum hætti réttlætt hana. Þá hafi stefndi ekki efnt vinnuréttarsambandið með því að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu og hefur stefnandi fallist á athugasemdir stefnda í greinargerð og lækkað kröfugerð sína í samræmi við það. Byggir stefnandi nú á því að grunnlaun stefnanda í þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. sjómannalaga, hefðu numið kr. 355.301, yfirvinna kr. 278.141 og greiðsla vegna frídaga kr. 133.702. Að viðbættu 10,17% orlofi á heildarlaun sé krafa stefnanda því kr. 845.162. Stefnandi vísar til kjarasamnings, 9. gr. sjómannalaga og orlofslaga. Vaxtakrafa er reist á III. kafla laga nr. 25/1987 og 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að stefnandi hafi brotið alvarlega gegn skyldum sínum gagnvart vinnuveitanda sínum. Þrátt fyrir skýra, skriflega aðvörun, sem hann hafi sannanlega tekið við, hafi hann verið ófær til starfa sökum ölvunar í ferð skipsins 10. til 23. janúar 2000. Byggt er á því að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga geti skipstjóri vikið skipverja úr skiprúmi meðal annars ef hann er ítrekað drukkinn um borð, nema brot sé því alvarlegra, eða hann sé undir áhrifum fíkniefna um borð. Ljóst sé að stefnandi hafi verið aðvaraður vegna ölvunar og honum gert ljóst að frekara agabrot myndi varða fyrirvaralausri brottvikningu úr starfi. Stefnandi hafi verið frá vinnu sökum ölvunar í 7 daga af 14 í ferð skipsins frá 10. til 23. janúar 2000 og hafi stefndi ekki átt annan kost en að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi, sbr. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga. Stefndi byggir á því að þar sem í ljós sé leitt að stefnanda hafi verið veitt skrifleg viðvörun og tilkynnt að frekari agabrot myndu varða fyrirvaralausri uppsögn, hafi stefnda verið fullkomlega heimilt að segja stefnanda upp starfi samkvæmt skýrum ákvæðum sjómannalaga eftir að stefnandi braut af sér á sama eða svipaðan hátt. Eigi uppsagnarákvæði kjarasamninga ekki við hér enda gildi ákvæði sjómannalaga um uppsögn skipverja vegna brota í starfi. Stefndi byggir á því að krafa stefnanda geti fyrst borið dráttarvexti frá þeim tíma er stefna var birt 15. janúar s.l. Ekki verði litið svo á að bréf lögmanns stefnanda frá 17. febrúar 2000 hafi verið krafa í þeim skilningi að dráttarvextir leggist á einum mánuði frá dagsetningu þess bréfs, enda hafi þeirri kröfu ekki verið fylgt eftir fyrr en tæpum þremur árum síðar. Málskostnaðarkrafa stefnda er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Óumdeilt er að stefnanda máls þessa var veitt skrifleg aðvörun 15. september 1999 vegna áfengisneyslu sinnar í ferð með m/s Bakkafossi skömmu áður. Var honum tilkynnt að yrði um frekari agabrot að ræða varðaði það fyrirvaralausri uppsögn. Stefnandi hreyfði engum athugasemdum vegna þessa fyrr en með bréfi dagsettu 17. febrúar 2000, en þá hafði honum verið vikið fyrirvaralaust úr starfi vegna endurtekins agabrots að mati stefnda. Stefnandi hefur skýrt svo frá fyrir dómi að aðvörunin hafi varðað atvik er gerðist í Rotterdam er hann var á frívakt. Þá mótmælti stefnandi því að hann hefði verið drukkinn í síðustu ferð sinni með skipinu, en hann kvað Jóhann Gíslason, yfirvélstjóra, alltaf hafa verið undir áhrifum áfengis og hefði hann þurft að ganga í störf hans að beiðni skipstjóra. Jón Ólafsson, skipstjóri, kt. 010340-2419, skýrði svo frá fyrir dómi að áfengisneysla stefnanda hafi hamlað störfum hans um borð. Þá staðfesti hann að stefnandi hefði verið undir áhrifum áfengis í þeim tveimur ferðum sem mál þetta snýst um. Hann mundi ekki eftir því að stefnandi hafi kvartað undan ölvun annarra vélstjóra. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 getur skipstjóri vikið skipverja úr skiprúmi meðal annars ef skipverji er ítrekað drukkinn um borð, nema brot sé því alvarlegra, eða er undir áhrifum fíkniefna um borð, sbr. 4. tl. Stefnandi skrifaði undir umrætt aðvörunarbréf án nokkurs fyrirvara og án þess að gera athugasemdir við það fyrr en eftir að honum hafði verið vikið úr starfi. Stefnanda hefur ekki tekist að sanna að umrædd aðvörun hafi byggst á ólögmætum sjónarmiðum og verður þeirri málsástæðu stefnanda að aðvörunin hafi verið óréttmæt og ólögleg því hafnað. Stefnandi kannast ekki við að hafa verið undir áhrifum áfengis í síðustu ferð sinni með skipinu. Með vætti Jóns Ólafssonar, skipstjóra og öðrum gögnum málsins, þykir nægilega í ljós leitt að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis í síðustu ferð sinni. Hafði hann þar með ítrekað brotið gegn starfsskyldum sínum og þar sem honum hafði verið gerð grein fyrir því að ítrekað brot myndi varða fyrirvaralausri uppsögn var stefndi í fullum rétti að víkja honum úr starfi. Samkvæmt 3. mgr. 24. gr. sjómannalaga á skipverji, sem vikið er úr skiprúmi samkvæmt þessari grein, ekki rétt á kaupi lengur en hann gegndi starfi sínu. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda kr. 100.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, HF. Eimskipafélag Íslands, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Finns Gíslasonar í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda kr. 100.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 518/2012
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfuskrá Frávísun frá héraðsdómi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á að SPB hf. ætti nánar tiltekna kröfu á hendur þrotabúi SM ehf. Í málinu lá fyrir að skiptastjóri þrotabúsins hafði ekki tekið afstöðu til kröfu SPB hf. í búið, líkt og honum bar að gera samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991, né hafði hann leitast við að jafna ágreining um kröfuna, sbr. 2. mgr. 120. gr. sömu laga. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júlí 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2012, þar sem fallist var á að reikna beri kröfu sóknaraðila við gjaldþrotaskipti á búi SevenMiles ehf. þannig að 420.280.000 krónur hafi 9. september 2009 gengið til greiðslu inn á öll lán Spors ehf., Sporbaugs ehf. og SevenMiles ehf. frá Sparisjóðabanka Íslands hf. í jöfnum hlutföllum eins og uppgreiðsluvirði lánanna, hvers um sig, stóð þann dag, miðað við að lán SevenMiles ehf. frá 30. ágúst 2004 væri gengistryggt. Þá var tiltekið að uppgreiðsluverðmæti lána SevenMiles ehf., eins og þau stóðu eftir áðurgreinda innborgun, framreiknað til töku bús SevenMiles ehf. til gjaldsþrotaskipta 16. nóvember 2009, væri sú fjárhæð sem viðurkennd væri sem krafa sóknaraðila við skipti á þrotabúi SevenMiles ehf. samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að krafa hans að fjárhæð 194.783.339 krónur, sem lýst hafi verið í þrotabú SevenMiles ehf., verði viðurkennd sem almenn krafa við skipti á þrotabúinu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili þess að kröfum varnaraðila verði hafnað. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 19. júlí 2012. Barst kæra þeirra Hæstarétti um leið og kærugögn sóknaraðila. Þau krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kröfu varnaraðila við gjaldþrotaskipti SevenMiles ehf. verði hafnað, en til vara krefjast þeir lækkunar hennar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en að því frágengnu að málskostnaður falli niður á báðum dómsstigum. Á skiptafundi í þrotabúi SevenMiles ehf. 12. nóvember 2010 lagði skiptastjóri fram kröfuskrá svo sem honum bar samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Í skránni kom fram að skiptastjóri hefði ekki tekið afstöðu til nokkurra krafna í búið, þar á meðal kröfu sóknaraðila sem um er deilt í þessu máli. Kom fram í skránni að þessi háttur væri hafður á þar sem vitað væri fyrirfram að ágreiningur yrði vegna þessara krafna. Í 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 segir að skiptastjóri skuli í kröfuskrá sinni láta í ljós sjálfstæða afstöðu sína til þess hvort og þá hvernig hann telji að viðurkenna eigi hverja kröfu um sig. Undantekning frá þessari skyldu skiptastjóra, sem er að finna í niðurlagsákvæði 1. mgr. 119. gr., á ekki við hér. Í 1. mgr. 120. gr. laganna kemur síðan fram að sá, sem ekki vill una afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sinnar á hendur þrotabúinu eða sá sem vill mótmæla afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sem annar kröfuhafi hefur gert, skuli lýsa mótmælum á skiptafundi. Síðan er gert ráð fyrir í 2. mgr. 120. gr. að skiptastjóri reyni að jafna ágreining sem upp er kominn. Verði hann ekki leystur skuli skiptastjóri beina málinu til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna. Samkvæmt þessum lagareglum er það skilyrði fyrir því að héraðsdómur taki til úrlausnar ágreining um kröfur sem lýst er í þrotabú, að skiptastjóri hafi tekið afstöðu til þeirra og leitast við að jafna ágreininginn. Þessu skilyrði var ekki fullnægt að því er snertir þann ágreining sem um er fjallað í málinu. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 60/2006
|
Einkahlutafélag Samruni
|
Ö gerði samning við Þ á árinu 1999 um skipti á hlutabréfum í félögum sem þeir áttu saman og var ógreitt kaupverð hans 200.000.000 krónur á síðari hluta ársins. Ö hafði ári áður persónulega gert samning við skipasmíðastöð í Kína um smíði fiskiskips. Hinn 13. desember 1999 gerði Ö samning við bankann LÍ hf. og var annars vegar samið um að bankinn skyldi lána honum 200.000.000 króna vegna kaupa á hlutafé Þ og hins vegar leggja til fé vegna smíði skipsins í Kína. Í samningnum kom einnig m.a. fram að skipið skyldi renna inn í N ehf. og Ö auka hlutafé í félaginu sem skyldi fyrst og fremst notað til að greiða fyrrgreint lán. Hinn 20. janúar 2000 var gerður samningur á milli Ö og N ehf. um kaup síðarnefnds félags á nýsmíði fiskiskipsins í Kína og var kaupverð hins selda 834.613.314 krónur sem síðan var nánar sundurgreint. Á grundvelli samningsins frá 13. desember 1999 greiddi LÍ hf. með tveimur færslum í janúar og júní 2000 samtals 203.337.746 krónur til Þ og félags í hans eigu, en dráttarvextir höfðu bæst við síðari greiðsluna. Hinn 16. desember 2000 undirrituðu Ö vegna N ehf. og fyrirsvarsmaður F ehf. viljayfirlýsingu um að stefna að samruna félaganna og var jafnframt undirritað sérstakt samkomulag um forsendur til að meta eignir, skuldir og eigið fé félaganna. Samið var um að D hf. yrði falið að veita alla sérfræðiþjónustu við sameiningu félaganna, auk þess að gera og endurskoða ársreikning N ehf. fyrir árið 2000. Gengið var endanlega frá samruna félaganna 17. maí 2001 og hlaut það nafnið F hf. Engin ætluð skuld Ö við N ehf. var talin félaginu til eignar við samrunann. Í málatilbúnaði F hf. var byggt á því að Ö skuldi félaginu stefnufjárhæðina, sem greidd hafi verið út af reikningi N ehf. vegna samnings Ö við Þ um hlutafjárkaup. Hafi LÍ hf. lánað félaginu féð og Ö skuldbundið sig til að endurgreiða það með því að auka hlutafé í því. Með því að gera kaupin með þessum hætti hefði N ehf. átt að vera kaupandi hlutafjárins en ekki Ö, en þar sem hann hafi kastað eign sinni á hlutaféð skuldi hann þessa fjárhæð. Í niðurstöðu Hæstaréttar var tekið fram að Ö hefði sem eini eigandi N ehf. verið bær til að skuldbinda félagið og að það sem réði úrslitum væri hvort viðsemjanda hans við sameiningu félaganna tveggja hafi mátt vera ljósar þær ráðstafanir um efnahag N ehf. sem gerðar höfðu verið. Hefðu umræddar greiðslur LÍ hf. til Þ og félags hans verið færðar í byrjun árs 2001 í bókhald N ehf. fyrir árið 2000, þar sem þær stæðu í hreyfingalista meðal einstakra kostnaðarliða vegna nýsmíði skipsins í Kína, og þar með verið komnar inn í bókfærðan kostnað félagsins við verkið. Þá hafi nýsmíðin verið færð félaginu til eignar á kostnaðarverði í ársreikningi fyrir árið 2000 og óumdeilt að umræddar tvær greiðslur voru þar innifaldar. Hefði F hf. ekki vefengt að þeir sérfræðingar sem könnuðu efnahag félaganna þegar unnið var að samruna þeirra hafi haft bókhald N ehf. fyrir árið 2000 undir höndum og átt aðgang að grunngögnum á bak við einstakar færslur, en meðal þeirra hefðu verið svonefndar viðskiptakvittanir LÍ hf. þar sem fram kæmi að Þ og félag í eigu hans væru viðtakendur umræddra greiðslna. Talið var að Ö hefði haft formlega heimild til að færa N ehf. nýsmíðina til eignar á því verði sem hann ákvað og var fallist á með honum að sú ákvörðun hafi birst viðsemjanda hans í bókhaldi og ársreikningi félagsins fyrir árið 2000 með þeim hætti að ekki átti að geta dulist. Greiðslurnar hefðu verið orðnar hluti af bókfærðu kostnaðarverði við nýsmíðina þegar áreiðanleikakönnun var gerð, en samkvæmt samkomulagi 16. desember 2000 skyldi bókfært verð véla og tækja lagt til grundvallar við mat á þeim við sameiningu félaganna. Þá var hafnað þeirri málsástæðu F hf. að umræddar greiðslur hefðu falið í sér lán N ehf. til Ö, enda hefðu þær aldrei verið færðar sem skuld hans. Ekki var talið að annað væri fram komið sem stutt gæti málatilbúnað F hf. og var Ö því sýknaður af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnandi málsins í héraði var Festi hf. Nafni félagsins mun síðar hafa verið breytt í Festarfell ehf. og framseldi félagið kröfu sína á hendur áfrýjanda til nýstofnaðs félags, Festar eignarhaldsfélags ehf., sem tók við aðild málsins. Í héraði krafðist áfrýjandi sýknu vegna aðildarskorts stefnda, en féll frá þeirri málsástæðu. Verður hér á eftir ekki greint á milli stefnda og upphaflegs stefnanda málsins. I. Atvik þessa máls urðu á tímabilinu frá 13. desember 1999 til 17. maí 2001. Má greina á milli atvika, sem urðu á fyrri hluta þess til loka júní 2000 og þeirra, sem urðu eftir að samningaviðræður hófust á síðari hluta árs 2000 um sameiningu tveggja félaga, svo sem síðar verður vikið að. Í héraðsdómi er greint frá samningum, sem áfrýjandi hafði áður gert við bróður sinn, Þorstein Erlingsson, á árinu 1999 um skipti á hlutabréfum í félögum, sem þeir áttu saman. Eftir það átti áfrýjandi einn öll hlutabréf í Sólbakka hf. og Nót útgerðarfélagi ehf., og var ógreitt kaupverð hans í þessum skiptum 200.000.000 krónur á síðari hluta árs 1999. Þorsteinn eignaðist með þessu einn félagið Saltver ehf. Í dóminum er einnig rakið að áfrýjandi hafði persónulega gert samning 1998 við skipasmíðastöð í Kína um smíði fiskiskips, sem síðar hlaut nafnið Guðrún Gísladóttir, en virðist á þessum tíma jafnan hafa verið nefnt Kínaskipið. Smíði skipsins lauk á síðari hluta árs 2001, en það fórst í júní 2002 við Lofot í Noregi. Áfrýjandi gerði samning við Landsbanka Íslands hf. 13. desember 1999, sem ber fyrirsögnina „Viðskiptasamkomulag”. Segir í upphafi að áfrýjandi geri samninginn vegna sjálfs síns, Sólbakka hf. og óstofnaðs hlutafélags, en þar mun vera átt við Nót útgerðarfélag ehf., sem óumdeilt er að hafi þá þegar verið stofnað. Með þessu var í einum og sama gerningnum samið annars vegar um að bankinn skyldi „lána og ábyrgjast greiðslu á allt að kr. 200.000.000“ vegna kaupa áfrýjanda á hlutafé í Sólbakka hf. og hins vegar að leggja til fé vegna áðurnefnds verks í Kína meðan smíði skipsins stæði yfir. Segir jafnframt í samkomulaginu að áfrýjandi skuldbindi sig til að standa að þeim aðgerðum, sem greini í því vegna Sólbakka hf. og Kínaskipsins, og skuli þeim vera að fullu lokið fyrir 1. desember 2000. Nánar tilgreindar eignir áttu að renna inn í nýja félagið og Kínaskipið yrði „sett inn“ í það. Skyldi þegar hafist handa við þessar aðgerðir og „skal sameining þessara eigna inn í hið nýja félag miðast við áramótin 1999/2000 og hafi verið formlega samþykkt eigi síðar en 15. febrúar 2000.“ Þá skuldbatt áfrýjandi sig til að auka hlutafé í nýja félaginu og skyldi innborgað hlutafé „fyrst og fremst notað til að greiða upp 200 millj. kr. skammtímalán sem félagið mun fá hjá Landsbanka Íslands hf., ef þessi samningur nær fram að ganga, til að kaupa hlut Þorsteins Erlingssonar í fyrirtækinu Sólbakka hf.“ Þá samþykkti bankinn að lána áfrýjanda 100.000.000 krónur eigi síðar en 20. janúar 2000 og sömu fjárhæð 20. apríl sama ár til að greiða fyrir „kaupin á eignarhlut“ bróður hans. Sama dag og viðskiptasamkomulagið var gert undirrituðu aðilar að því jafnframt svokallað fjármögnunarsamkomulag vegna nýsmíði skips í Kína. Meðal málsgagna er samningur 20. janúar 2000 með fyrirsögninni „Kaupsamningur vegna nýsmíði frystiskips í Kína.“ Er hann milli áfrýjanda sem seljanda og Nótar útgerðarfélags ehf. sem kaupanda og var lýst yfir að seld væri nýsmíði frystiskips í Kína og að kaupandi tæki við henni eins og hún var í ársbyrjun 2000. Kaupverð hins selda var sagt 834.613.314 krónur, sem var síðan nánar sundurgreint. Samkvæmt því tæki kaupandi við skuld áfrýjanda vegna nýsmíðinnar í Landsbanka Íslands hf., 600.095.380 krónum, og skuld hans við Þorstein Erlingsson, 200.000.000 krónur. Eftirstöðvarnar, 34.517.934 krónur, skyldi kaupandi greiða eigi síðar en í árslok 2000. Undirritaði áfrýjandi samninginn vegna beggja aðila hans og jafnframt varamaður í stjórn Nótar útgerðarfélags ehf. Einnig var hann undirritaður af einum votti. Landsbanki Íslands hf. greiddi 25. janúar 2000 til Saltvers ehf. 100.000.000 krónur út af reikningi, sem virðist hafa verið á nafni áfrýjanda, en notaður til greiðslu smíðakostnaðar skipsins í Kína. Bankinn greiddi síðan Þorsteini Erlingssyni 103.337.746 krónur 8. júní sama ár út af sama reikningi. Greiðslurnar voru inntar af hendi á grundvelli áðurnefnds viðskiptasamkomulags 13. desember 1999, en með því að síðari greiðslan dróst fram yfir tilsettan dag bættust dráttarvextir við umsamdar 100.000.000 krónur. Þá liggur fyrir ársreikningur Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 1999, sem er dagsettur 11. apríl 2000. Meðal eigna í efnahagsreikningi er tilgreint skip í smíðum með fjárhæðinni 634.613.314 krónum. Í skýringum með reikningnum segir að í árslok 1999 hafi félagið yfirtekið réttindi og skuldbindingar vegna nýsmíði skips í Kína og að greiðslur vegna hennar hafi þá numið framangreindri fjárhæð. Loks ber að geta samnings 13. apríl 2000 með fyrirsögninni „Staðfesting á samkomulagi Arnar Erlingssonar og Nótar útgerðarfélags ehf.“, sem áfrýjandi undirritaði vegna beggja aðila. Segir þar að staðfest sé samkomulag aðilanna, sem gert hafi verið 13. desember 1999 samhliða gerð viðskiptasamkomulags og fjármögnunarsamkomulags sama dag, en með „framangreindu samkomulagi“ hafi áfrýjandi framselt Nót útgerðarfélagi ehf. öll réttindi og skyldur samkvæmt samningi um smíði skips í Kína. Sérstaklega var kveðið á um endurgreiðslu félagsins til áfrýjanda á 34.517.934 krónum, sem sá síðarnefndi hafði greitt vegna nýsmíðinnar. Tveir fulltrúar Landsbanka Íslands hf. árituðu samninginn um samþykki við skuldskeytingu, þar sem félagið skyldi verða skuldari í stað áfrýjanda vegna þegar veittra lána bankans til nýsmíðinnar. Seint á árinu 2000 hófust viðræður milli áfrýjanda vegna Nótar útgerðarfélags ehf. og fyrirsvarsmanns Festar ehf. með það fyrir augum að sameina félögin. Í kjölfarið undirrituðu þeir viljayfirlýsingu 16. desember sama ár fyrir hönd félaganna um að stefna að samruna þeirra og að hið sameinaða félag skyldi eftir það nefnt Festi hf. Ef til kæmi skyldi samruninn miðast við 1. janúar 2001 og eignir og skuldir Nótar útgerðarfélags ehf. 31. desember 2000 flytjast til Festar hf. Sama dag undirrituðu sömu menn sérstakt samkomulag um forsendur til að meta eignir, skuldir og eigið fé félaganna, þar sem sagði meðal annars að eignarhluti hvors þeirra í sameinuðu félagi skyldi ráðast af hlutfalli endurmetins eigin fjár þess við sameininguna. Nánar var kveðið á um forsendur við mat einstakra eigna og í 7. lið sagði að fjárhæðanefnd fiskiskipa endurmeti húftryggingu skipa eigi síðar en 1. janúar 2001 og að verðmæti skipanna verði miðað við endurmetið húftryggingarmat þeirra. Í 8. lið sagði að vélar og tæki skyldu metin á bókfærðu verði þeirra eins og það væri 1. janúar 2001. Samnings um smíði skips í Kína var ekki sérstaklega getið í samkomulaginu. Á þeim tíma sem um ræðir annaðist KPMG Endurskoðun hf. endurskoðun reikninga Nótar útgerðarfélags ehf., en fyrir Festi ehf. annaðist PricewaterhouseCoopers hf. endurskoðun. Til að tryggja hlutleysi sérfróðra ráðgjafa við sameiningu félaganna var samið um að endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte & Touche hf. yrði falið að veita alla sérfræðiþjónustu, auk þess að gera og endurskoða ársreikning Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 2000. Tók fyrirtækið þessi verkefni að sér. Er í héraðsdómi nánar greint frá matsstörfum ráðgjafanna á fyrri hluta árs 2001. Er óumdeilt að bókhald Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 2000 var fært í febrúar eða mars 2001, en meðal færslna á smíðareikning fyrir skip í Kína voru áðurnefndar greiðslur til Þorsteins Erlingssonar og félags í hans eigu 25. janúar og 8. júní 2000. Samrunaáætlun félaganna er dagsett 9. mars 2001. Þar var lýst samkomulagi um skiptahlutfall í hinu sameinaða félagi, sem reist væri á fyrirliggjandi gögnum um fjárhagsstöðu félaganna samkvæmt árshlutareikningi Festar ehf. í október 2000 og drögum að ársreikningi Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 2000 ásamt áðurnefndu samkomulagi félaganna 16. desember sama ár. Skýrsla Deloitte & Touche hf. samkvæmt 97. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög með áorðnum breytingum er dagsett sama dag. Þar var stuttlega greint frá starfi við gerð skýrslunnar og því lýst yfir að skipting eigna í samrunaáætlun væri sanngjörn. Hinn 17. maí 2001 voru síðan haldnir fundir í Nót útgerðarfélagi ehf. og Festi ehf. til staðfestingar samruna félaganna, sem var samþykktur. Á fundi í hvoru félaginu lá fyrir endurskoðaður ársreikningur þess fyrir árið 2000 og samrunaefnahagsreikningur þeirra 1. janúar 2001. Engin ætluð skuld áfrýjanda við Nót útgerðarfélag ehf. var talin félaginu til eignar við samrunann. Samkvæmt gögnum málsins seldi áfrýjandi Íshafi hf. hlut sinn í Festi hf. 22. ágúst 2002. II. Þann 9. desember 2002 sendi stefndi ríkislögreglustjóra kæru á hendur áfrýjanda fyrir ætlaðan fjárdrátt eða fjársvik fyrir að hafa notað fjármuni félagsins til að gera upp viðskipti við bróður sinn og látið það uppgjör líta út sem greiðslu á kostnaði við smíði skips í Kína. Með því hafi hann brotið ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kvaðst stefndi hafa fyrr sama haust falið endurskoðanda að athuga bókhald Nótar útgerðarfélags ehf. og komið fram athugasemdir við tvær færslur 25. janúar 2000 og 8. júní sama ár, sem fyrr var vikið að. Áfrýjandi hafi verið beðinn um skýringar á færslunum með bréfi 9. október 2002. Í ódagsettu svarbréfi frá Rekstrarþjónustunni hafi sú skýring verið gefin að 20. janúar 2000 hafi verið samið um kaup Nótar útgerðarfélags ehf. á Kínaskipinu af áfrýjanda fyrir verð, sem væri 200.000.000 krónum hærra en kostnaði nam þá við smíðina og færður hafði verið í bækur félagsins í árlok 1999. Segir í kærunni að sá kaupsamningur hafi ekki verið færður í bókhaldi félagsins og hann hvorki verið á vitorði endurskoðanda þess né fyrirsvarsmanns stefnda, sem undirritaði samkomulag 16. desember 2000 um forsendur við mat á eignum félaganna tveggja við sameiningu. Í kærunni segir jafnframt að í bréfi tveggja endurskoðenda til stefnda 19. nóvember 2002 komi fram að í bókhaldi og ársreikningi Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 2000 væri Kínaskipið bókfært á 1.453.946.078 krónur, en inni í því bókfærða verði séu umræddar tvær færslur, samtals að fjárhæð 203.337.746 krónur. Hljóti sá máti, sem hafður var á bókun færslnanna, að orka mjög tvímælis. Lýsti stefndi yfir að hann teldi kaupsamninginn 20. janúar 2000 vera málamyndagerning og að í reynd hafi áfrýjandi dregið sér fé frá Nót útgerðarfélagi ehf., sem nú hafi verið sameinað Festi hf. Krafðist stefndi þess að málið yrði rannsakað og áskildi sér rétt til að koma að skaðabótakröfu áður en rannsókn yrði lokið. Kærunni fylgdu ljósrit ýmissa gagna. Ríkissaksóknari ritaði áfrýjanda bréf 13. október 2005 og vísaði til þess að ríkislögreglustjóri hafi haft mál hans til rannsóknar vegna kæru stefnda. Hafi þrisvar verið tekin skýrsla af áfrýjanda af því tilefni. Rannsókninni væri nú lokið og hafi ríkislögreglustjóri sent ríkissaksóknara gögn málsins. Hafi niðurstaðan orðið sú að það, sem fram sé komið, væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis og því verið tekin ákvörðun um að aðhafast ekki frekar gagnvart áfrýjanda. Stefndi óskaði 25. október 2005 eftir rökstuðningi fyrir þessari ákvörðun, sem var veittur með bréfi ríkissaksóknara 17. nóvember sama ár. Segir þar meðal annars að þegar umræddar tvær greiðslur fóru fram hafi áfrýjandi verið eini eigandi Nótar útgerðarfélags ehf., en greitt hafi verið annars vegar tæpu ári áður en sameining við stefnda varð og hins vegar hálfu ári fyrr. Verði að teljast sannað að áfrýjandi hafi sjálfur átt umræddan smíðasamning í Kína. Þrátt fyrir að hann hafi verið færður í ársreikningi Nótar útgerðarfélags ehf. í árslok 1999 hafi áfrýjandi gefið þá skýringu að þá hafi enn verið ólokið að ganga frá sölu á smíðasamningnum til félagsins og það hafi verið gert í byrjun árs 2000. Samningurinn 20. janúar 2000 sé undirritaður af áfrýjanda fyrir eigin hönd og Nótar útgerðarfélags ehf. og það kunni að standast að hann hafi getað keypt af sjálfum sér umræddan smíðasamning fyrir hönd félags síns. Endurskoðandi hjá Deloitte & Touche hf. kannist ekki við að hafa séð kaupsamninginn 20. janúar 2000, en hann hafi litið svo á að færslur í bókhaldi Nótar útgerðarfélags ehf. vegna nýsmíði væru smíðakostnaður. Þá virtist að við mat á verði eigna við sameiningu félaganna hafi bókfærður kostnaður við smíði Guðrúnar Gísladóttur verið lagður til grundvallar eins og átti við um vélar og tæki samkvæmt 8. lið samkomulags 16. desember 2000, enda hafi þá ekki verið komið vátryggingarmat á skipið þar eð smíði þess var ekki lokið. Inni í bókfærða verðinu hafi verið greiðslurnar tvær, sem málið snúist um. Að því er varðar kæruefnin væri ekki talið koma til álita að áfrýjandi hafi framið fjárdrátt, enda hafi hann á þessum tíma verið eini eigandi Nótar útgerðarfélags ehf. Sá máti, sem hafður var á færslu á þessum greiðslum í bókhaldi, hafi ekki veitt nægilegt tilefni til að ákæra áfrýjanda fyrir bókhaldsbrot þrátt fyrir að eðlilegra kunni að hafa verið að haga henni með öðrum og gagnsærri hætti. Þá hafi áfrýjandi talið sér til tekna á skattframtali hagnað af sölu smíðasamningsins. Það hafi hann reyndar ekki gert fyrr en í leiðréttu framtali, sem skilað var 2003 eftir að kæra var send til lögreglu, en líta verði til þess að lög hafi heimilað að fresta skattlagningu söluhagnaðarins í tvö ár. Hafi því ekki þótt tilefni til að ákæra áfrýjanda fyrir skattalagabrot. Að því er varðar kæru fyrir fjársvik hefði þurft að sanna að áðurnefndur máti við færslur í bókhaldi hafi verið gerður af ásetningi til að blekkja væntanlega viðsemjendur. Í ljósi þess að færslurnar voru gerðar mörgum mánuðum áður en kom að sameiningu félaganna hefði orðið vandkvæðum bundið að sanna að sameiningin hafi þá verið komin á rekspöl. Í niðurlagi bréfs ríkissaksóknara var tekið fram að nokkur af þeim atriðum, sem að framan er getið, bendi til að kæra stefnda sé á rökum reist. Þrátt fyrir það séu skýringar áfrýjanda það trúverðugar og vafi um sakfellingu svo mikill að lagaskilyrðum til að gefa út ákæru hafi ekki þótt fullnægt. III. Í málatilbúnaði stefnda er á því byggt að áfrýjandi skuldi honum stefnufjárhæðina, sem greidd hafi verið út af reikningi Nótar útgerðarfélags ehf. vegna samnings áfrýjanda við bróður sinn um hlutafjárkaup. Landsbanki Íslands hf. hafi lánað félaginu féð og áfrýjandi skuldbundið sig til að endurgreiða það með því að leita allra leiða til að auka hlutafé í því. Með því að gera kaupin með þessum hætti hefði Nót útgerðarfélag ehf. en ekki áfrýjandi átt að vera kaupandi hlutafjárins, enda hafi félagið ekki mátt lána honum fyrir kaupverðinu, sbr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Með þeirri ákvörðun að kasta eign sinni á hlutaféð hafi áfrýjanda borið að endurgreiða stefnda útlagt kaupverð þess að fullu. Það hafi hann ekki gert og skuldi þessa fjárhæð. Við gerð ársreiknings fyrir Nót útgerðarfélag ehf. vegna ársins 2000 hafi áfrýjandi tekið ákvörðun um að reyna að koma sér undan endurgreiðslu á skuldinni með því að færa kostnað af hlutafjárkaupunum ranglega á smíðakostnað Guðrúnar Gísladóttur. Skýringar Rekstrarþjónustunnar í ódagsettu bréfi fái ekki staðist og telur stefndi að kaupsamningur 20. janúar 2000 hafi verið ritaður í tilefni af fyrirspurn sinni 9. október 2002. Efni skjalsins feli í sér tilraun til að rangfæra atvik málsins og hafi það enga þýðingu gagnvart stefnda. Nót útgerðarfélag ehf. hafi yfirtekið öll réttindi og skyldur vegna nýsmíðinnar 13. desember 1999 og það verið staðfest með samningi 13. apríl 2000. Hið sama komi fram í ársreikningi Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 1999. Áfrýjandi byggir á því að hann hafi persónulega gert smíðasamninginn í Kína og átt hann. Samningurinn hafi verið sér afar hagstæður, sem skýrist meðal annars af því að hann hafi verið einn sá fyrsti sinnar tegundar, sem íslenskur verkkaupi hafi gert við kínverska skipasmíðastöð. Í viðskiptasamkomulagi 13. desember 1999 hafi ekkert falist, sem geti talist vera framsal af sinni hálfu á smíðasamningnum til Nótar útgerðarfélags ehf. Þvert á móti segi í þessu samkomulagi, að færsla eigna inn í félagið miðist við áramót 1999 og 2000 og skuli vera formlega lokið eigi síðar en 15. febrúar 2000. Það formlega samþykki hafi hann veitt með kaupsamningnum 20. janúar 2000 og verið fyllilega bær til að undirrita hann fyrir hönd beggja aðila hans. Söluverðið, 200.000.000 krónur, auk þegar útlagðs smíðakostnaðar eða samtals rúmlega 834.000.000 krónur, hafi síst verið of hátt að því virtu hvaða verðmætum var verið að ráðstafa. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var söluverðið skýrt svo að skuld áfrýjanda við bróður sinn gæti hafa haft áhrif á ákvörðun um það. Í kaupsamningnum hafi falist nánari útfærsla á samkomulaginu 13. desember 1999 og Landsbanka Íslands hf. verið fyllilega kunnugt um alla þætti málsins. Þessi viðskipti hafi öll orðið löngu áður en sameining Nótar útgerðarfélags ehf. og Festar ehf. hafi fyrst borið á góma. Greiðslur fyrrnefnda félagsins til Þorsteins Erlingssonar og einkahlutafélags hans hafi því ekki verið lán til áfrýjanda, heldur greiðsla á hluta inneignar hans hjá Nót útgerðarfélagi ehf. Við síðari samningsgerð um samruna félaganna tveggja hafi engu verið leynt og stefndi fengið öll gögn í hendur, sem þurfti til að gera sér glögga grein fyrir eignum og skuldum Nótar útgerðarfélags ehf. Þá hafi færslurnar tvær komið fram í bókhaldi félagsins og ársreikningi fyrir árið 2000, sem bæði endurskoðandi stefnda og Deloitte & Touche hf. hafi rannsakað. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjaða dómi, sbr. einnig II. kafla að framan. IV. Í I. kafla að framan var rakin tímasetning einstakra málsatvika allt frá því að „viðskiptasamkomulag“ áfrýjanda við Landsbanka Íslands hf. var gert 13. desember 1999 fram til 17. maí 2001, þegar sameiningu Nótar útgerðarfélags ehf. og Festar ehf. var endanlega lokið. Er ekkert fram komið í málinu sem bent getur til þess að viðræður um að sameina félögin hafi hafist fyrr en síðla árs 2000. Áður var lýst hvernig áfrýjandi skýrði og framkvæmdi samkomulag sitt við bankann fram á mitt ár 2000, en á þeim tíma var hann sem eini eigandi Nótar útgerðarfélags ehf. bær til að skuldbinda það. Ræður ekki úrslitum um ágreining aðilanna þótt samkomulag áfrýjanda við bankann og framkvæmd þess hafi að sumu leyti verið óvenjuleg og sérstæð, heldur hitt, hvort síðari viðsemjanda hans við sameiningu félaganna tveggja hafi mátt vera ljósar þær ráðstafanir um efnahag Nótar útgerðarfélags ehf., sem gerðar höfðu verið og hér skipta máli. Í ársreikningi Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 1999 var þegar áfallinn kostnaður við smíði skips í Kína færður félaginu til eignar. Landsbanki Íslands hf. annaðist áfram lánveitingar vegna verksins og færði greiðslur til Saltvers ehf. 25. janúar 2000 og Þorsteins Erlingssonar 8. júní sama ár af sérstökum bankareikningi, sem hafður var til greiðslu á smíðakostnaði skipsins. Í byrjun árs 2001 voru greiðslurnar síðan færðar í bókhaldi félagsins, þar sem þær standa í hreyfingalista meðal einstakra kostnaðarliða vegna „Nýsmíði Kínab.“ Er þar um að ræða hæstu einstöku fjárhæðirnar vegna nýsmíðinnar og með þeim er skýringartextinn „Millif. v. G.G. Kína“. Umræddar greiðslur voru þar með komnar inn í bókfærðan kostnað Nótar útgerðarfélags ehf. við verkið. Ársreikningur félagsins fyrir árið 2000 var gerður 17. mars 2001, en þar var nýsmíðin færð því til eignar á kostnaðarverði, 1.453.946.078 krónum. Er óumdeilt að umræddar tvær greiðslur, samtals að fjárhæð rúmlega 203.000.000 krónur, voru þar innifaldar. Í áritun Deloitte & Touche hf. á reikninginn kemur meðal annars fram að hann sé talinn gefa glögga mynd af efnahag félagsins 31. desember 2000. Í I. kafla að framan var rakið hvaða aðferð samkomulag tókst um að beita við könnun á efnahag félaganna, sem um ræðir, þegar unnið var að sameiningu þeirra á fyrri hluta árs 2001. Ekki er vefengt af hálfu stefnda að tilkvaddir sérfræðingar höfðu bókhald Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 2000 undir höndum og áttu jafnframt aðgang að grunngögnum á bak við einstakar færslur. Meðal þeirra voru svonefndar viðskiptakvittanir Landsbanka Íslands hf. frá 25. janúar og 8. júní 2000, þar sem kemur fram að Saltver ehf. og Þorsteinn Erlingsson voru viðtakendur þeirra greiðslna, sem deila málsaðila snýst um. Áfrýjandi hafði formlega heimild til að færa Nót útgerðarfélagi ehf. nýsmíðina í Kína til eignar á því verði, sem hann ákvað, og verður að fallast á með honum að sú ákvörðun hafi birst viðsemjanda hans í bókhaldi og ársreikningi félagsins fyrir árið 2000 með þeim hætti að ekki átti að geta dulist. Greiðslurnar voru orðnar hluti af bókfærðu kostnaðarverði við nýsmíðina þegar áreiðanleikakönnun var gerð, en samkvæmt 8. lið samkomulags 16. desember 2000 skyldi bókfært verð véla og tækja lagt til grundvallar við mat á þeim við sameiningu félaganna. Þá verður jafnframt að hafna þeirri málsástæðu stefnda að umræddar greiðslur Landsbanka Íslands hf. hafi falið í sér lán Nótar útgerðarfélags ehf. til áfrýjanda. Á engu stigi málsins voru þær færðar sem skuld hans. Er ekkert að öðru leyti komið fram sem stutt getur við þennan málatilbúnað stefnda. Samkvæmt öllu framanröktu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Örn Erlingsson, er sýkn af kröfu stefnda, Festar eignarhaldsfélags ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2006. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 6. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Festi hf., kt. 590371-0769, Krossey, Höfn, Hornafirði, með stefnu birtri 19. febrúar 2005 á hendur Erni Erlingssyni, kt. 030237-4479, Sæbraut 20, Seltjarnarnesi. Undir rekstri málsins var nafni stefnanda breytt í Festarfell ehf. Síðar undir rekstri málsins tók Festi eignarhaldsfélag ehf. við aðild stefnanda að málinu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 203.337.746 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 100.000.000 frá 25. janúar 2000 til 8. júní 2000, en af kr. 203.337.746 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. Málavextir Þann 29. desember 1989 stofnaði stefndi ásamt bróður sínum, Þorsteini Erlingssyni, hlutafélagið Sólbakka hf. um útgerð skips þeirra, Arnar KE-13. Var hlutafé félagsins kr. 6.000.000, og skiptist það til helminga á milli fjölskyldna þeirra. Á árinu 1998 hafði stefndi samið persónulega við Liaoing Machinery Import & Export Corporation í Kína um smíði á nýju nótaskipi, en þeim samningi hafði verið haldið utan við Sólbakka hf. Hinn 16. júní 1999 gerðu bræðurnir Þorsteinn Erlingsson og stefndi Örn með sér samkomulag um breytingu á eignaraðild þeirra að félögunum Saltveri ehf. og Sólbakka ehf., sem þeir bræður áttu saman að hálfu hvor. Í samræmi við það samkomulag stofnuðu þeir fyrirtækið Nót útgerðarfélag ehf. hinn 12. október 1999. Bræðurnir áttu helming hluta þess félags hvor. Þorsteinn var kosinn formaður stjórnar, stefndi meðstjórnandi og Gunnar Þórarinsson var kosinn varamaður í stjórn. Stefndi var ráðinn framkvæmdastjóri. Stefndi kveður stofnun Nótar ehf. hafa verið tilkynnta til hlutafélagaskrár sama dag. Með viðauka við samkomulagið frá 16. júní 1999, dags. 13. desember 1999, gerðu bræðurnir breytingu á eignaraðild að félögunum Saltveri ehf. og Sólbakka ehf., þannig að hvor þeirra um sig átti einn þau félög, sem þeir höfðu áður átt og rekið saman. Einn liður í þeim breytingum fólst í því, að stefndi keypti alla hluti Þorsteins í Nót ehf. og átti þá félagið einn. Þann sama dag var tilkynnt til hlutafélagaskrár, að stefndi tæki sæti í aðalstjórn óskráðs einkahlutafélags síns, Útgerðarfélagsins Nótar ehf., sem formaður. Sonur stefnda, Örn Arnarson, væri meðstjórnandi og Gunnar Þórarinsson sæti áfram í varastjórn. Stefndi var sjálfur áfram framkvæmdastjóri með prókúruumboð. Sama dag og stefndi keypti alla hluti Þorsteins bróður síns í Nót ehf., eða hinn 13. desember 1999, var gengið frá viðskiptasamkomulagi við Landsbanka Íslands hf. Það samkomulag gerði stefndi við bankann fyrir sína hönd persónulega og vegna tveggja einkahlutafélaga sinna, Sólbakka ehf. og Nótar ehf., sem þá var sagt óstofnað félag. Í samkomulagi þessu segir svo m.a. um skuldbindingar stefnda vegna kaupa hans á hlutafé Þorsteins: “... að lána og ábyrgjast greiðslu á allt að kr. 200.000.000,- vegna kaupa Arnar Erlingssonar á öllu hlutafé í Sólbakka hf.” “e. ... Inngreitt hlutafé verður fyrst og fremst notað til að greiða 200 millj. kr. skammtímalán sem félagið mun fá hjá Landsbanka Íslands hf., ef þessi samningur nær fram að ganga, til að kaupa hlut Þorsteins Erlingssonar í fyrirtækinu Sólbakka hf.” “l. ... Landsbanki Íslands hf. samþykkir að lána Erni Erlingssyni eigi síðar en 20. janúar árið 2000 skammtímalán að upphæð samtals 100 millj. kr. sem notist til að greiða upp í kaupin á eignarhlut Þorsteins Erlingssonar. Jafnframt mun Landsbankinn ábyrgjast greiðslu sem inna skal af hendi 20. apríl 2000 að upphæð 100 millj. kr. til sama. ...” Þá segir m.a. svo í sama viðskiptasamkomulagi um meðferð á Kínaskipinu svokallaða: “a. ... Örn Erlingsson skuldbindur sig til þess að stofna nýtt hlutafélag sem mun bera heitið Nót útgerðarfélag hf. Inn í það félag mun renna skipið Örn KE 13, skipaskrárnr. 1012, ásamt öllum varanlegum aflaheimildum sem í dag eru Jafnframt verður “Kínaskipið” sett inn í hið nýja félag. Hafist verði handa við þessar aðgerðir nú þegar og skal sameining þessara eigna inn í hið nýja félag miðast við áramótin 1999/2000 og hafa verið formlega samþykkt eigi síðar en 15. febrúar 2000.” “i. ... Samhliða þessum samningi skal gert fjármögnunarsamkomulag milli Landsbankans og Arnar Erlingssonar um fjármögnun “Kínaskipsins”, og telst það hluti samkomulags þessa.” Tilvitnað fjármögnunarsamkomulag var gert sama dag og ber yfirskriftina „Fjármögnunarsamkomulag vegna nýsmíði skips í Kína”. Er þar fjallað um það, hvernig Landsbanki Íslands hf. muni veita óstofnuðu félagi, Nót útgerðarfélagi hf., lán til áframhaldandi smíði skipsins í Kína. Í samræmi við fyrrgreint viðskiptasamkomulag var nýsmíði nótaskips í Kína formlega færð yfir í Nót útgerðarfélag ehf., og var skipið talið þar til eigna og á félagið færðar allar skuldir, sem smíðinni tengdust frá og með 13.12. 1999, og kemur það fram í ársreikningi félagsins fyrir árið 1999. Einnig var skipið Örn KE-13, skipaskrárnr. 1012, fært inn í félagið, svo sem kveðið var á um í samkomulaginu við Landsbanka Íslands hf., svo og allur rekstur þess á árinu 1999. Ársreikningur Nótar útgerðarfélags ehf. fyrir árið 1999 var unninn af þáverandi endurskoðanda félagsins, Sigurþóri Ch. Guðmundssyni. Í ársreikningnum er “skip í smíðum” talið til eigna félagsins og það metið á kr. 634.613.314. Í skýringum með þessum lið segir svo í ársreikningnum: “Í árslok 1999 yfirtók félagið réttindi og skuldbindingar vegna nýsmíði skips í Kína. Greiðslur vegna nýsmíðinnar nema í árslok 634,6 millj. kr. og hafa þær verið fjármagnaðar af viðskiptabanka félagsins og hluthafa.” Með bréfi dags. 23. september 2004 svaraði þáverandi endurskoðandi félagsins fyrirspurn stefnanda frá 12. febrúar 2004, þar sem óskað var eftir nánari skýringum á fyrrgreindri eignfærslu í ársreikningi félagsins og afriti af þeim gögnum, sem lágu að baki henni og skýringum í ársreikningi ársins 1999. Með svari endurskoðandans fylgdi yfirlit yfir útlagðan kostnað við byggingu skipsins, sem myndaði þá fjárhæð, sem eignfærð var í ársreikningnum, og einnig fylgdi með skjal með yfirskriftinni “Staðfesting á samkomulagi Arnar Erlingssonar og Nótar útgerðarfélags ehf.”, dags. 13. apríl 2000. Í upphafi síðarnefnda skjalsins segir, að Nót útgerðarfélag ehf. og stefndi séu með skjalinu að staðfesta samkomulag aðila frá 13. desember 1999, sem fram kemur í viðskiptasamningi og fjármögnunarsamningi við Landsbanka Íslands hf. og fyrr er getið. Síðan segir: “Með framangreindu samkomulagi framseldi Örn Erlingsson Nót útgerðarfélagi ehf. öll réttindi og skyldur og Nót útgerðarfélag ehf. öðlaðist öll réttindi og tókst á hendur allar skyldur vegna skipasmíðasamnings milli Arnar Erlingssonar og Liaoing Machinery Import & Export Corporation vegna smíði á nóta og togveiðiskipi ásamt öllum viðaukum við samninginn og öllum samningum sem gerðir hafa verið í tengslum við skipasmíðasamninginn þ.m.t. allir samningar sem getið er í meðfylgjandi bréfi Skipatækni ehf. dags. 7. apríl 2000.” Umrædd staðfesting var einnig árituð af Landsbanka Íslands hf. um samþykki fyrir skuldskeytingu vegna lána, sem Landsbanki Íslands hf. hafði veitt stefnda persónulega vegna nýsmíði á bát í Kína og var Nót útgerðarfélag ehf. samþykkt sem skuldari á þessum skuldum í stað stefnda. Í greinargerð stefnda kemur fram, að þann 20. janúar 2000 hafi verið gengið endanlega frá sölu/framsali stefnda á Kínaskipinu til Nótar ehf. og uppgjöri við hann persónulega í því sambandi. Um þá sölu hafi verið gerður skriflegur samningur í samræmi við ákvæði 3. mgr. 51. gr. einkahlutafélagalaga. Skipasmíðastöðin í Kína hafi þurft að samþykkja það framsal. Stefndi kveður, að við þessi kaup hafi myndazt skuld Nótar ehf. við stefnda persónulega að fjárhæð kr. 834.613.314. Áhættan af kaupum á þeim smíðasamningi hafi þannig endanlega flutzt yfir á Nót ehf. hinn 20. janúar 2000. Fjárhæð kaupverðsins í samningnum milli stefnda persónulega og Nótar ehf. um Kínaskipið hafi verið við það miðuð, að kaupverðið væri sem næst þeirri fjárhæð, sem um yrði samið í viðskiptum milli óskyldra aðila á þeim tíma (arms length). Við endanlegt framsal stefnda á Kínaskipinu til Nótar ehf. hafi allir þessir þættir í kostnaðar- og söluverði skipsins um áramótin 1999/2000 verið taldir nema samtals 234 m.kr. fyrir utan skuld nýsmíðinnar í Landsbanka, sem þá hafi numið samtals kr. 600.095.380. Í framangreindum samningi frá 20. janúar 2000 um kaup Nótar ehf. á Kínaskipinu hafi verið um það samið, að Nót ehf. greiddi kaupverðið með þeim hætti að yfirtaka alla skuldina við Landsbankann, greiða skuld stefnda við Þorstein, samtals að fjárhæð kr. 200.000.000 samkvæmt samningi þeirra bræðra, og greiða eftirstöðvarnar til stefnda í peningum, samtals kr. 34.517.934, fyrir árslok 2000. Samtals nemi þessar fjárhæðir kaupverði Kínaskipsins í ársbyrjun 2000, eða kr. 834.613.314, sem hafi verið bókfært verð Kínaskipsins hjá Nót ehf. á fyrri hluta ársins 2000, þegar sú fjárhæð hefði ýmist verið greidd eða skuldskeytt með formlegum hætti. Samningur stefnda við Nót ehf. um framangreind kaup liggur fyrir í málinu, en af hálfu stefnanda er dregið í efa, að samningurinn hafi verið gerður á þeim tíma, sem dagsetning hans segir til um. Þann 25.01. 2000 greiddi Landsbanki Íslands hf. kr. 100.000.000 til Saltvers hf., félags í eigu Þorsteins Erlingssonar, í samræmi við viðskiptasamkomulagið um kaup á hlut hans í Sólbakka hf. Hafði reikningur stefnanda nr. 101-26-2005 verið skuldfærður fyrir þeirri greiðslu deginum áður. Þann 08.06. 2000 greiddi stefndi til Þorsteins Erlingssonar kr. 103.337.746 sem lokagreiðslu vegna kaupa á hlutafé hans í Sólbakka hf., þ.e. höfuðstól kr. 100.000.000, auk dráttarvaxta frá gjalddaga 20. apríl til greiðsludags, kr. 3.337.746. Við færslu á bókhaldi Nótar ehf. fyrir árið 2000 voru umræddar greiðslur færðar sem smíðakostnaður skipsins í Kína, undir bókhaldslið 7533 “Nýsmíði Kínab.” með skýringunum “MILLIF. V. G.G. KÍNA”. Af færslunúmeri má sjá, að þessi færsla í bókhaldi Nótar ehf. hefur ekki átt sér stað fyrr en á árinu 2001, væntanlega í tengslum við ársuppgjör félagsins, sem lokið var þann 17. marz 2001 með áritun stjórnar félagsins og endurskoðanda. Þann 16. desember 2000 tókst samkomulag á milli stjórnenda félaganna Festar ehf. og Nótar útgerðarfélags ehf. um að sameina félögin undir nafni Festar ehf. Undirrituðu aðilar af þessu tilefni viljayfirlýsingu um samruna félaganna, og var jafnframt gert samkomulag um forsendur til að meta eignir, skuldir og eigið fé fyrirtækjanna. Í því samkomulagi var m.a. um það samið, að við mat á skiptahlutfalli við samruna félaganna yrði byggt á húftryggingarmatsreglum Fjárhæðanefndar fiskiskipa varðandi skip félaganna. Þá var samið um mat á aflaheimildum, að bókfært verð skyldi gilda um vélar og tæki, en áætlað söluverð fasteigna skyldi gilda um þær. Aðrar eignir skyldu einnig metnar, en meta bæri allar eignir félaga samkvæmt ákvæðum laga um einkahlutafélög við samruna félaga að því marki, sem aðilarnir hefðu ekki samið um sérstakt verðmat eða verð. Endurskoðunarfirma Nótar ehf. á þeim tíma, sem samrunaviðræðurnar hófust, var KPMG Endurskoðun, Heimir Haraldsson endurskoðandi, og endurskoðunarfirma Festar ehf. var PricewaterhouseCoopers, Valdimar Guðnason endurskoðandi. Í þeim tilgangi að tryggja hlutleysi hinna sérfróðu ráðgjafa við samruna fyrirtækjanna náðu fyrirsvarsmenn þeirra samkomulagi um, að endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte & Touche hf. (Deloitte hf.), Stórhöfða 23, Reykjavík, yrði falið að veita alla sérfræðiþjónustu varðandi samruna fyrirtækjanna. Þá var Deloitte hf. einnig falin gerð og endurskoðun ársreiknings Nótar ehf. fyrir rekstrarárið 2000. Samrunaáætlun fyrirtækjanna er dagsett 9. marz 2001. Skýrsla matsmanna samkvæmt ákvæðum 97. gr. einkahlutafélagalaganna vegna samrunans er dagsett sama dag, og var hún unnin af starfsmönnum Deloitte hf. Í henni kemur fram, að matsmennirnir hafi kannað samrunaáætlun félaganna og segir þar svo m.a.: “Endanlegt skiptahlutfall verður hinsvegar ákvarðað í samræmi við endurskoðuð ársuppgjör félaganna 31. desember 2000, að teknu tilliti til samkomulags félaganna um forsendur til að meta eignir og skuldir félaganna frá 16. desember 2000”. Nokkrum dögum áður en þeir fundir voru haldnir, sem staðfesta skyldu samruna félaganna endanlega, héldu matsmenn Deloitte hf. og Valdimar Guðnason, hinn löggilti endurskoðandi Festar ehf., fund á skrifstofu Festar, þar sem þeir fóru saman yfir öll samrunagögnin. Var sérstaklega farið yfir hreyfingalista úr bókhaldi Nótar ehf. um bókfært verð Kínaskipsins á þeim fundi. Að þeirri yfirferð lokinni gerði Valdimar athugasemdir við verðmat Kínaskipsins í samrunanum, en þær lutu að færslu gengismunar til hækkunar smíðakostnaði og endurmati samkvæmt skattalögum. Var fullt tillit tekið til þeirra athugasemda. Var verðmat Kínaskipsins í samrunanum lækkað um kr. 41.308.352 frá fyrra verðmati Deloitte og skiptahlutfallinu breytt í samræmi við þær athugasemdir Valdimars. Hið bókfærða verð Kínaskipsins hélst óbreytt í ársreikningi Nótar ehf. og samrunaefnahagsreikningnum, en engar athugasemdir voru við það verð gerðar. Á hluthafafundum í Festi ehf. og Nót útgerðarfélagi ehf., sem haldnir voru þann 17. maí 2001, var samþykktur samruni félaganna tveggja. Skyldi samruninn eiga sér stað á grundvelli samrunaáætlunar, sérfræðiskýrslu, greinargerðar stjórna félaganna og samrunaefnahagsreiknings. Með bréfum, dags. sama dag, var samruninn tilkynntur Hlutafélagaskrá. Skyldi uppgjörsdagur fyrir hið sameinaða félag vera 1. janúar 2001. Á fundunum voru ársreikningar félaganna einnig samþykktir. Kínaskipið svokallaða kom til landsins haustið 2001 og fékk nafnið Guðrún Gísladóttir KE-15. Einhverjar breytingar og lagfæringar voru gerðar á því, eftir að það kom til landsins, og hækkaði bókfært verð þess við það, en húftryggingarmat þess var óbreytt, kr. 2.027.714.000. Skipið sökk við Lófóten í Noregi 20. júní 2002. Félagið hafði ekki keypt hagsmunatryggingu til viðbótar við húftryggingu, og kveður stefndi tryggingabætur skipsins ekki hafa náð bókfærðu verði þess. Rann vátryggingarverð þess til greiðslu á áhvílandi skuldum vegna endurfjármögnunar á smíðakostnaði þess. Með kaupsamningi, dags. 22. ágúst 2002, seldu stefndi og fjölskylda hans öll hlutabréf sín, sem þau áttu í Festi hf., til Íshafs hf. Með bréfi, dags. 9. október 2002, óskaði stjórn stefnanda eftir því við stefnda, að hann skýrði áðurnefndar greiðslur að fjárhæð kr. 203.337.746. Fyrirspurninni var svarað af hálfu Rekstrarþjónustunnar, Brekkustíg 39, Njarðvík, sem annazt hafði um bókhald fyrir félagið. Í því bréfi var sú skýring gefin á ofangreindum færslum, að þær væru vegna kaupa Nótar ehf. á Kínaskipinu og vísað til kaupsamnings, sem gerður hafi verið 20. janúar 2000, þar sem samið hafi verið um, að Nót útgerðarfélag ehf. greiddi stefnda kr. 234.517.934 fyrir yfirtöku á smíði Kínaskipsins, en fjárhæðin samanstóð annars vegar af kr. 200.000.000, sem átti að greiðast til Þorsteins Erlingssonar fyrir hlut hans í Sólbakka hf., og hins vegar af kr. 34.517.934, sem greiddar voru stefnda á árinu 2000 vegna áður ógreidds kostnaðar, auk vaxta til hans. Stjórn stefnanda fékk Ragnar J. Bogason og Valdimar Guðnason, löggilta endurskoðendur, til þess að gera úttekt á bókhaldi Nótar ehf. og þá sérstaklega þeim færslum, sem runnu til Þorsteins Erlingssonar, en fullnægjandi skýringar þóttu vera á áðurgreindum kr. 34.517.934. Í bréfi, dags. 19. nóvember 2002, sem endurskoðendurnir rituðu stjórn stefnanda vegna rannsóknar sinnar, var niðurstaða þeirra sú, að um væri að ræða greiðslur í tengslum við samkomulag, sem stefndi gerði við Þorstein Erlingsson um kaup stefnda á 50% eignarhlut hans í hlutafélaginu Sólbakka hf. Komust þeir að þeirri niðurstöðu í nefndu bréfi, að ljóst væri: “... af því sem hér var rakið um tilvitnað viðskiptasamkomulag, að gert hefur verið ráð fyrir því að félagið, þ.e. Nót útgerðarfélag hf., endurgreiddi bankanum þessar 200 millj. króna sérstaklega, þ.e. að þessari fyrirgreiðslu væri ekki blandað saman við fjármögnun á smíði Kínaskipsins, enda kaupin á eignarhlutanum allsendis óviðkomandi smíðakostnaði skipsins”. Í bréfinu var tekin afstaða til skýringa stefnda á nefndum færslum, sem höfðu borizt stefnanda í ódagsettu bréfi frá Rekstrarþjónustunni, Brekkustíg 39, Njarðvík. Bentu endurskoðendurnir á, að umræddur kaupsamningur hefði ekki verið færður í bókhaldi félagsins, heldur hefðu kr. 203.337.746 verið færðar á bókhaldslykil 7533, sem var vegna smíðakostnaðar Kínaskipsins. Í því samhengi var bent á, að umræddur kaupsamningur var hvorki á vitorði endurskoðenda Nótar ehf., Deloitte & Touche hf. né Sigmars Björnssonar, sem undirritar samkomulag f.h. hluthafa í Festi hf. um forsendur til að meta eignir, skuldir og eigið fé fyrirtækjanna Festar hf. og Nótar ehf. Einnig var í bréfinu bent á, að samkvæmt endurskoðuðum ársreikningi ársins 1999 af KPMG Endurskoðun væri ekki annað að sjá, en að smíðakostnaður vegna skipsins hefði verið færður til eignar á árinu 1999, og að skipið hefði verið fært inn í Nót ehf. til samræmis við viðskiptasamkomulag milli annars vegar Arnar Erlingssonar persónulega og fh. Sólbakka hf. og óstofnaðs hlutafélags og hins vegar Landsbanka Íslands. Var það niðurstaða endurskoðendanna í greindu bréfi, að umrædd hækkun á bókfærðu verði skipsins byggðist ekki á nefndum kaupsamningi, þar sem hann hefði ekki verið færður í bókhaldi félagsins, og jafnframt yrði ekki annað séð samkvæmt endurskoðuðum ársreikningi Nótar ehf. árið 1999, en að félagið hefði yfirtekið smíðasamninginn á árinu 1999. Af þeim sökum töldu endurskoðendurnir ofangreindar færslur, að fjárhæð kr. 203.337.746, á smíðaverði skipsins orka mjög tvímælis. Með bréfi dags. 9. desember 2002 kærði stefnandi stefnda til efnahagsbrotadeildar Ríkislögreglustjóra fyrir meintan fjárdrátt og/eða fjársvik, þegar hann notaði fjármuni stefnanda til þess að gera upp viðskipti sín við bróður sinn Þorstein Erlingsson og léti líta út fyrir í uppgjöri Nótar útgerðarfélags ehf., að um smíðakostnað vegna nýsmíði á skipinu Guðrúnu Gísladóttur hefði verið að ræða. Lögreglurannsókn þessari lauk undir rekstri málsins, án þess að tilefni þætti til frekari aðgerða. Með bréfi, dags. 9. maí 2003, krafði stefnandi stefnda um endurgreiðslu á fé því, sem hann hefði tekið sér. Með bréfi, dags. 12. febrúar 2004, óskaði Ólafur Þór Jóhannesson, löggiltur endurskoðandi, eftir því f.h. stefnda, að KPMG léti af hendi gögn og upplýsingar um, hvað hafi staðið að baki eignfærslu á Kínabátnum í ársreikningi Nótar ehf. fyrir árið 1999. Með bréfi, dags. 23. september 2004, svaraði Sigurþór Ch. Guðmundsson, endurskoðandi Nótar ehf., fyrirspurn stefnanda með því að senda stefnanda afrit af “Staðfestingu á samkomulagi milli Arnar Erlingssonar og Nótar ehf. vegna viðskipta með hlutabréf”, dags. 13. apríl 2000, og “Yfirlit yfir útlagðan kostnað við byggingu fjölveiðiskips í Kína frá 15/7 1998 til 31/12 1999”, sem sýni grundvöll eignfærslu á smíðakostnaði skipsins í ársreikningi Nótar ehf. Með bréfi, dags. 7. september 2004, fór lögmaður stefnanda fram á það við Deloitte hf., að það svaraði nokkrum spurningum, sem málið vörðuðu, m.a. því, hvort starfsmönnum Deloitte hf. hefði verið kynntur hinn meinti kaupsamningur, dags. 20. janúar 2000, þar sem stefndi semur um, að Nót ehf. yfirtaki skuldir hans vegna kaupa á hlutafé í Sólbakka ehf. af bróður sínum, hvort sem hafi verið við endurskoðun ársreiknings félagsins fyrir árið 2000 eða vegna vinnu við verðmat á eignum Nótar ehf. í ársbyrjun 2001. Kemur fram í svari Deloitte hf., að starfsmönnum þess hafi á engum tíma verið sýndur, eða þeir upplýstir um efni hans, og hafi þeir fyrst séð hann í desember 2002, er þeim voru kynntar athugasemdir Rekstrarþjónustunnar, sem áður hefur verið fjallað um. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að stefndi skuldi honum kr. 203.337.746, sem greiddar hafi verið út af reikningi félagsins til Þorsteins Erlingssonar og einkahlutafélags hans, Saltvers ehf., vegna samnings stefnda við hann um kaup á hlut stefnda í Sólbakka hf. Samkvæmt “Viðskiptasamkomulagi”, dags. 13. desember 1999, sem stefndi og Nót útgerðarfélag ehf. séu aðilar að og gert hafi verið við Landsbanka Íslands hf., hafi Landsbanki Íslands hf. veitt stefnda lán til þess að fjármagna kaupin á hlut Þorsteins Erlingssonar. Hafi lánið átt að vera skammtímalán, sem stefndi hafi skuldbundið sig samkvæmt samningnum til þess að endurgreiða með því að leita allra leiða til þess að auka hlutafé í félaginu. Hafi kaupverð hlutafjárins verið greitt með skuldfærslu á reikning Nótar útgerðarfélags ehf. nr. 101-26-2005. Með því að standa að viðskiptum þessum með ofangreindum hætti, hefði Nót útgerðarfélag ehf., en ekki stefndi, átt að vera kaupandi að hlutafé Þorsteins Erlingssonar í Sólbakka hf., enda hafi félagið ekki mátt lána stefnda fyrir kaupverðinu, skv. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Engin skjöl sé hins vegar að finna um kaup á umræddu hlutafé í gögnum félagsins eða upplýsingar um það, hver hafi verið upphaflegur kaupandi hlutafjárins. Fyrir liggi, að stefnandi hafi á einhverjum tímapunkti, hvort sem verið hafi í tengslum við samninga um sameiningu Nótar útgerðarfélags ehf. við Festi ehf. eða fyrr, ákveðið að eigna sér umrætt hlutafé, þannig að það rynni ekki inn í hið sameinaða félag, enda sé umrætt hlutafé ekki talið með eignum Nótar útgerðarfélags ehf., þann 31. 12. 2000, samkvæmt ársreikningi þess árs. Krafa stefnanda á stefnda byggist á því, að við þá ákvörðun stefnda að kasta eign sinni á umrætt hlutafé, hafi honum borið að endurgreiða stefnanda útlagt kaupverð hlutafjárins að fullu. Þar sem stefndi hafi ekki greitt stefnanda andvirði eða útlagðan kostnað af kaupunum á hlut Þorsteins Erlingssonar í Sólbakka hf., skuldi stefndi stefnanda þá fjárhæð, sem jafnframt sé stefnufjárhæð þessa máls. Byggi stefnandi á því, að þar sem stefnda hafi, samkvæmt ákvæðum 79. gr. laga nr. 138/1994, verið óheimilt að láta stefnanda fjármagna persónuleg kaup á hlutabréfum í Sólbakka hf., verði ekki á öðru byggt en að stefnda hafi borið að endurgreiða kaupverð þeirra, þegar er hann hafi ákveðið að kasta eign sinni á þau. Þar sem ekki liggi fyrir, hvenær stefndi hafi fært hlutaféð frá Nót útgerðarfélagi ehf. yfir til sín, byggi stefnandi á því, að stefndi hafi gert það jafnhliða greiðslum Nótar útgerðarfélags ehf. til Þorsteins Erlingssonar, og því beri krafa stefnanda dráttarvexti frá þeim tíma, sem stefnandi hafi innt greiðslurnar af hendi. Stefnandi telji, að stefndi hafi, við gerð ársreiknings vegna ársins 2000 fyrir Nót útgerðarfélag ehf., tekið ákvörðun um að reyna að koma sér undan endurgreiðslu á umræddri skuld við félagið með því að færa kostnað af kaupum á hlutafé Þorsteins Erlingssonar í Sólbakka hf. ranglega á smíðakostnað Guðrúnar Gísladóttur KE-15, sem þá hafi verið í smíðum í Kína. Með því hafi stefndi viljað koma því þannig fyrir, að hann héldi hinum keypta eignarhluta í Sólbakka hf., en stefnandi sæti eftir með skuld við Landsbanka Íslands hf. vegna kaupanna. Háttsemi stefnda að þessu leyti hafi, að mati stefnanda, verið hvort tveggja ólögmæt og saknæm, enda hafi hún orðið tilefni þess, að stefnandi hafi kært hana til efnahagsbrotadeildar Ríkislögreglustjóra. Stefnandi telji, að skýringar þær, sem fram séu settar í ódagsettu bréfi Rekstrarþjónustunnar Brekkustíg 39, Njarðvík, eigi ekki við rök að styðjast, og kaupsamningur frá 20. janúar 2000, sem hafi verið sendur stefnanda með umræddu bréfi um yfirtöku stefnanda á skuld stefnda við Þorstein Erlingsson vegna kaupa hans á umræddu hlutafé, sé óskuldbindandi fyrir stefnanda. Stefnandi byggi á því, að umræddur kaupsamningur hafi verið ritaður í tilefni af fyrirspurn stefnanda um umræddar færslur með bréfi, dags. 09.10. 2002. Byggi stefnandi á því, að efni skjalsins feli í sér tilraun til að rangfæra atvik málsins og færa tilbúnar skýringar á hinum ólögmætu færslum í bókhaldi stefnanda. Skjalið hafi því enga þýðingu að lögum gagnvart stefnanda og enn síður skuldbindingargildi. Telji stefnandi því umræddan kaupsamning óskuldbindandi og málamyndagerning, sem leysi stefnda ekki undan kröfum stefnanda. Verði ekki fallizt á, að umræddur kaupsamningur sé óskuldbindandi gagnvart stefnanda með ofangreindum rökum, byggi stefnandi á því, að ákvæði kaupsamningsins, um að stefnandi greiði stefnda kr. 200.000.000 í formi yfirtöku á skuld við Þorstein Erlingsson vegna kaupa stefnda á hlutafé í Sólbakka hf. fyrir yfirtöku á öllum réttindum og skyldum vegna nýsmíði Guðrúnar Gísladóttur KE-15 í Kína, séu óskuldbindandi, enda stangist þau á við áður gerða samninga félagsins um yfirtöku á nýsmíðinni. Samkvæmt áðurnefndu viðskiptasamkomulagi milli stefnda, stefnanda, Sólbakka hf. og Landsbanka Íslands hf., dags. 13. desember 1999, hafi stefnandi yfirtekið öll réttindi og allar skyldur vegna nýsmíðinnar á þeim degi. Sú yfirtaka hafi verið staðfest þann 13. apríl 2000 með “Staðfestingu á samkomulagi” á milli stefnanda og stefnda, auk þess sem þar sé sérstaklega samið um uppgjör á kr. 34.517.934, sem hafi verið óuppgerður kostnaður til stefnda og vextir vegna hans. Með samningum þessum sé skýrt kveðið á um fjárhagslegt uppgjör vegna yfirtöku Nótar útgerðarfélags ehf. á umræddu Kínaskipi, og því hafi stefndi engar frekari kröfur átt á hendur stefnanda vegna nýsmíðinnar. Samningur um “kaup” stefnanda á nýsmíðinni, dags. 20. janúar 2000, sé því samningur um kaup á skipi í smíðum, sem stefnandi hafi þegar átt, og samningur um kr. 200.000.000 þóknun vegna “kaupanna” stangist á við ofangreinda samninga og einnig umrædda staðfestingu frá 13. apríl 2000. Stefnandi byggi á því, að verði talið, að samningi aðila um yfirtöku stefnanda á nýsmíðinni í Kína, samkvæmt viðskiptasamkomulagi, dags. 13. desember 1999, hafi verið breytt með “kaupsamningi, dags. 20. jan. 2000”, hafi sú breyting gengið til baka eða verið upphafin með “Staðfestingu á samkomulagi”, dags. 13. apríl 2000. Stefndi geti því aldrei átt meiri kröfur á hendur stefnanda vegna yfirtökunnar en sannanlega hafi verið um samið þann 13. apríl 2000, en það hafi verið um greiðslu á kr. 34.517.934 vegna útlagðs kostnaðar, auk vaxta á þann kostnað. Um sé að ræða sömu fjárhæð og sé hluti af “kaupsamningnum, dags. 20. janúar 2000”, og því megi segja, að sannanlegt sé, að verið sé að semja “aftur” um greiðslur til stefnda vegna yfirtöku Nótar útgerðarfélags ehf. á skipinu, og því ryðji síðasti samningurinn þeim fyrri úr vegi og komi í stað hans. Stefndi hafi fengið umræddar kr. 34.517.934, samkvæmt staðfestingunni frá 13. apríl 2000, greiddar, og hafi stefnandi ekki talið tilefni til að krefjast endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar. Um lagarök vísist til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og greiðslu skulda. Jafnframt sé vísað til laga nr. 145/1994 um bókhald, sérstaklega II. kafla laganna. Þá sé byggt á lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sérstaklega 79. gr. laganna. Um dráttarvexti vísist til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafizt sé málskostnaðar eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi byggði upphaflega á því að stefnandi hefði ekki aðild að málinu, en féll frá þeirri málsástæðu við aðalmeðferð og samþykkti aðild Festar eignarhaldsfélags ehf. Stefndi kveður stefnanda byggja kröfugerð sína á hendur stefnda í máli þessu á rangri atvikalýsingu á viðskiptum stefnda persónulega við einkahlutafélag hans Nót ehf., sem átt hafi sér stað löngu áður en stefnandi hafi átt nokkra aðild að eða haft nokkurt samningssamband við stefnda persónulega eða einkahlutafélag hans, Nót ehf. Stefnandi byggi mál þetta á þeirri málsástæðu, að stefndi hafi tekið lán, að fjárhæð 200 milljónir króna, hjá Nót ehf. til hlutabréfakaupa á fyrri hluta árs 2000, sem hafi verið ólögmæt lántaka samkvæmt ákvæðum 79. greinar laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, og að honum beri að endurgreiða þá skuld til félagsins. Þau viðskipti og fjármagnstilfærslur, sem hér um ræði, varði framsal stefnda persónulega á byggingasamningi hans um hið svokallaða Kínaskip til Nótar ehf. um áramótin 1999/2000 og uppgjör þeirra viðskipta. Af hálfu stefnda sé á því byggt, að þau viðskipti, sem stefnandi byggi mál þetta á, hafi verið til lykta leidd á fyllilega eðlilegan og lögmætan hátt á fyrri helmingi ársins 2000, eða löngu áður en viðræður aðila máls þessa um samruna félaganna hófust, en það hafi verið í nóvember/desember 2000. Á þeim tíma, sem umrædd viðskipti milli stefnda og Nótar fóru fram, hafi þau alls ekkert komið Festi ehf. eða eigendum þess félags við. Nánar tiltekið byggi stefndi á því, að hann hafi framselt smíðasamninginn um Kínaskipið til Nótar ehf. um áramótin 1999/2000 og lokið þeim viðskiptum við Nót ehf. endanlega með samningi, dagsettum hinn 20. janúar 2000, sbr. dskj. nr. 31. Efni þess framsals komi skýrt fram í bókum Nótar ehf. Framsal smíðasamningsins frá stefnda til Nótar ehf. hafi eingöngu verið háð samþykki skipasmíðastöðvarinnar. Stefndi hafi, á þessum tíma, verið eini eigandi Nótar ehf. og hafi haft fullar eigandaheimildir til ákvarðanatöku um það framsal og efni þess, reyndar bæði sem seljandi og kaupandi. Varðandi formhlið þeirra viðskipta hafi stefndi gætt ákvæða 3. mgr. 51. greinar laga um einkahlutafélög. Gagnvart opinberum aðilum hafi hann þurft að gæta þeirrar lagaskyldu skattalaga, nú 2. mgr. 57. gr. l. nr. 90/2003, við það framsal þess efnis, að verðmat hinnar framseldu eignar í þeim viðskiptum væri sem næst því, sem það myndi vera í viðskiptum ótengdra aðila á þeim tíma. Engar efnislegar athugasemdir hafi fram komið þar að lútandi, hvorki frá opinberum aðilum né einkaaðilum. Samkvæmt framsali stefnda á smíðasamningi hans um Kínaskipið til Nótar ehf. dags. 20. janúar 2000, hafi Nót ehf. keypt smíðasamninginn endanlega á 834 milljónir króna af stefnda. Nót ehf. yfirtæki skuld stefnda við Landsbanka vegna smíðasamningsins pr. áramótin 1999/2000, að fjárhæð 600 milljónir króna, og greiddi stefnda eftirstöðvarnar, 234 milljónir króna, með nánar tilteknum hætti síðar. Þar eð eftirstöðvar kaupverðsins, skuld við stefnda að fjárhæð 234 mkr., hafi ekki verið staðgreiddar, hafi orðið til skuld Nótar ehf. við stefnda persónulega. Sú skuld Nótar ehf. við stefnda hafi m.a. verið greidd með greiðslu persónulegrar skuldar stefnda við Þorstein Erlingsson, svo sem fram komi í dskj. nr. 31. Hluti af þeirri fjárhæð, eða kr. 203 milljónir, sé einmitt dómkrafa stefnanda í máli þessu. Stefndi mótmæli því alfarið sem röngu, að hann hafi stofnað til skuldar hjá Nót ehf. með þeim hætti, sem greini í stefnu eða í kæru. Stefndi byggi sýknukröfu sína í máli þessu þannig á því, að hann hafi hvorki fengið né tekið sér lán hjá Nót ehf., hvorki með lögmætum né ólögmætum hætti, hvorki misfarið með né dregið sér fé úr sjóðum Nótar ehf., svo sem fram sé haldið í stefnu á dskj. nr. 1 eða kæru á dskj. nr. 33. Stefndi vísi m.a. til dskj. nr. 31 því til sönnunar. Stefnandi beri sönnunarbyrðina á fullyrðingum sínum, um að það skjal sé síðari tíma málamyndaskjal. Sönnun stefnanda á þeirri fullyrðingu hafi síður en svo tekizt, og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þar eð málsástæður stefnanda víki að fleiri atriðum, vilji stefndi taka afstöðu til þeirra hér á eftir. Þær málsástæður stefnanda lúti flestar að samruna Nótar ehf. og Festar ehf. Dómkrafa stefnanda lúti ekki að breytingum á samruna félaganna eða ógildingu, enda þótt ýmsar af málsástæðum stefnanda bendi til hugleiðinga um slíka kröfugerð. Stefnandi láti að því liggja í málástæðnakafla stefnu og kæru á dskj. nr. 33, að stefndi hafi ranglega látið Nót ehf. taka lán í Landsbanka Íslands til að fjármagna greiðslu, sem honum hafi borið að greiða persónulega. Afstaða stefnda til þessarar málsástæðu stefnanda sé sú, að Nót ehf. hafi yfirtekið lánsloforð Landsbanka Íslands til stefnda persónulega til fjármögnunar greiðslu skuldar við stefnda persónulega vegna kaupa félagsins af stefnda á byggingasamningi Kínaskipsins 20. janúar 2000. Sú lántaka Nótar ehf., og síðan greiðsla margnefndra greiðslna til Þorsteins Erlingssonar, eigi sér þannig fullkomlega eðlilega skýringu, sem öllum hlutaðeigandi, þeirra á meðal Landsbanka Íslands, hafi verið fullkunnugt um. Stefndi vísi til dskj. nr. 14 og dskj. nr. 4852 því til sönnunar. Stefnanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um þá lántöku Nótar ehf. Hann hafi ítrekað staðfest og viðurkennt tilvist þeirrar skuldar Nótar ehf. gagnvart Landsbankanum á sínum tíma. Stefndi telji gögn málsins sanna, að stefnanda hafi verið kunnugt um hið bókfærða verð Kínaskipsins eftir færslur í bókhaldi Nótar ehf. samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins á dskj. nr. 31, auk útlagðs smíðakostnaðar í Kína á árinu 1999 og 2000, þegar samrunaviðræður Festar og Nótar hafi hafizt síðla árs 2000. Hann vísi til dómskjala nr. 23, 25, 20, 53 og 21 þessu til sönnunar. Stefndi bendi á, að fjölmörg gögn málsins sýni, að stefnandi hafi margítrekað viðurkennt og staðfest athugasemdalaust vitneskju sína um hið bókfærða verð Kínaskipsins, bæði samkvæmt ársreikningi Nótar ehf. pr. 31.12. 2000, stofnefnahagsreikningi félagsins Festar ehf. pr. 01.01. 2001 og síðar. Stefndi telji gögn málsins einnig sýna á ótvíræðan hátt, að fullt samkomulag hafi náðst um verðmat allra eigna Nótar ehf. milli hluthafa félaganna, Nótar ehf. og Festar ehf., þegar samruni félaganna hafi verið endanlega staðfestur hinn 17. maí 2001, en áhætta öll, sem tengist þeim viðskiptum, hafi flutzt yfir á stefnanda á þeim degi. Stefndi mómæli því sem fjarstæðu, að Nót ehf. hafi átt einhverja fjárkröfu á hendur honum persónulega, þegar Nót ehf. og Festi ehf. runnu saman við staðfestingu samruna félaganna á fundum þeirra hinn 17. maí 2001. Nót ehf., Festi ehf., Festi hf. eða hluthafar þeirra félaga, jafnt fyrrverandi sem núverandi, hafi ekki sýnt fram á, að þeir hafi orðið fyrir neinu fjárhagslegu tjóni af völdum stefnda í sambandi við þá atburðarás, sem mál þetta fjalli um. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi að athuguðu máli endanlega leyst hann undan öllum ábyrgðum og skuldbindingum gagnvart stefnanda með yfirlýsingunum á dskj. nr. 66 69 og kaupsamningnum á dskj. nr. 65. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að sönnunarbyrði um allar þær ávirðingar, sem stefnandi saki stefnda um og hann byggi mál sitt á, hvíli á stefnanda. Sú sönnun hafi alls ekki tekizt nema síður sé, og því beri að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda. Allar þessar málsástæður sameiginlega, sem og hver einstök þeirra, leiði til sýknu stefnda í máli þessu. Stefndi byggi kröfugerð sína á almennum reglum eignaréttar, kröfu- og samningaréttar, auk ákvæða laga um hlutafélög og einkahlutafélög, almennra reglna skaðabótaréttar, auk þeirra lagaákvæða, sem vitnað sé sérstaklega til hér að framan. Forsendur og niðurstaða Stefndi, Örn Erlingsson, greiði stefnanda, Festi eignarhaldsfélagi ehf., kr. 203.337.746 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 100.000.000 frá 25. janúar 2000 til 8. júní 2000, en af kr. 203.337.746 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 3.000.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 583/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 24. nóvember 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 538/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var X gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október 2007.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. október 2007 klukkan 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar en að gæsluvarðhaldi verði markaður styttri tími eða til föstudagsins 19. október 2007 klukkan 16. Úrskurður héraðsdóms er ekki að öllu leyti nákvæmur um atvikalýsingu, en af gögnum málsins verður ráðið að rökstuddur grunur sé um að varnaraðili tengist skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfðuborgarsvæðinu. Slík brot geta varðað fangelsisrefsingu allt að sex árum. Uppfyllt eru skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október 2007 klukkan 16. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 24. október 2007 kl. 16:00. Í greinargerð kemur fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu rannsaki nú rúmlega 20 þjófnaði úr verslunum, þar sem i öllum tilvikum sé um að ræða að stolið hafi verið á opnunartíma verslana með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Um síðustu mánaðamót hafi vaknað grunsemdir um að hópur fólks, frá Litháen, sem hér dvelur dvelji stæði að þjófnuðunum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í [...], Reykjavík, 2. október sl. í íbúðinni haldi til nokkrir Litháar, þar á meðal kærði. Við húsleitina hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivöru og ýmsan tæknibúnað. í kjölfarið hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald miðvikudaginn 3. október sl. Hefur lögregla nú unnið að því að skrá niður alla þá muni sem hafi fundist við húsleitina og fara yfir innkomnar kærur frá verslunum vegna stórfellds búðahnupls. Þá sé búið að fara yfir myndskeið úr þeim málum sem kærði sé grunaður í ásamt fleiri mönnum og hafi hann þekkst á myndskeiðum úr verslunum sem kært hafi þjófnað. Eftirtalin mál séu til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á hendur þeim hópi, sem kærði sé aðili að, og sé grunaður um skipulagða glæpastarfsemi á íslandi: Mál nr. 007-2007-54068 Innbrot í bifreið þann 14.-15. júlí sl. þar sem stolið var GPS Gramin staðsetningartæki að verðmæti 50.000 krónur. GPS tækið fannst við húsleit í [...], Reykjavík. Mál nr. 007-2007-56665 Þann 22. júlí sl. kom kærði ásamt öðrum manni með fatnað á Litla-Hraun, sem reyndist vera þýfi. Um er að ræða fatnað frá Intersport að verðmæti 115.120 krónur og fatnað frá Herragarðinum að verðmæti 129.840 krónur. Allur þessi fatnaður endurheimtist og segja verslanirnar vörumar vera óseldar. Kærði hefur neitað sök í málinu, en vísar á annan aðila innan þess hóps sem til rannsóknar er hjá embættinu. Mál nr. 007-2007-61214 Þann 11. ágúst sl. var fatnað stolið úr verslun Intersport, Bíldshöfða, Reykjavík, að verðmæti 22.940 krónur. Benti starfsmaður verslunarinnar á einn úr hópi kærðu sem aðalmann en hann hafi verið þar ásamt fleiri aðilum. Mál nr. 007-2007-70650 Þann 14. september sl. stóð starfsmaður Krónunnar, við Fiskislóð, Reykjavík, þrjá menn að þjófnaði í versluninni en þeir komust undan. Þeir skildu eftir tvo bakpoka, sem þeir voru búnir að setja rakvélablöð í að verðmæti 83.727. Þá komust þeir undan með þriðja bakpokann, sem talið er að hafi innihaldið meira þýfi. Mál nr. 007-2007-72499 Þar var stolið rakvélablöðum að verðmæti 50.891 krónur í verslun Bónus við Tjarnarvelli, Hafnarfirði, þann 2. september sl. Sáu starfsmenn til þriggja dökkklæddra aðila. Mál nr. 007-2007-75199 Tilkynnt var um þjófnað á tónlistarforriti úr verslun Tónabúðarinnar í Skipholti, Reykjavík, þann 29. september sl. Er verðmæti þess 40.000 krónur. Myndskeið er til af verknaðinum og sést þar hvar tveir menn koma inn í búðina og hlaupa út með kassa. Mál nr. 007-2007-75650 Tilkynnt var um þjófnað og líkamsárás í 10-11, Lágmúla; Reykjavík, þann 2. október sl. Starfsmaður sá hvar mennirnir sem komu inn stungu inn á sig snakkpokum og kjúklingi, samtals að verðmæti 2.906 krónur og gengu svo rakleiðis út úr versluninni án þess að greiða fyrir. Er hún ákvað að stöðva för þeirra stukku þeir undan en hún náði taki í úlpu eins þeirra en sá hrinti henni frá sér svo að hún féll í gólfíð og skellti höfðinu utan í vörurekka. Mál nr. 007-2007-75840 Tilkynnt var um stolna tölvu í verslun Bræðranna Ormsson, Síðumúla 9, Reykjavík, þann 29. september sl. Sá starfsmaður hvar þrír menn komu inn í verslunina og voru þar í ca. 5-6 mínútur. Eftir komu þeirra var einnar fartölvu saknað, verðmæti 90.000 krónur. Mál nr. 007-2007-76081 Innbrot í bifreið þann 3. september sl. fyrir utan Hringbraut 61, Reykjavík. Var þaðan stolið GPS staðsetningartæki af gerðinni Garmin Nuvi 660, að verðmæti 50.000 krónur. GPS staðsetningartækið fannst við húsleit í stofu í [...], Reykjavík. Mál nr. 007-2007-76203, 007-2007-77490 og 007-2007-77491 Stolið var snyrtivörum og rakvélablöðum í verslun Hagkaupa, Skeifunni, Reykjavík, þann 13. og 15. september sl. og í verslun Hagkaupa, Garðabæ, þann 16. september sl. Samtals að verðmæti 335.754 krónur en ekki er vitað nákvæmlega hversu miklu var stolið í hvert skipti, en verðmæti varanna er byggð á vörutalningu starfsmanna, eftir að þeir urðu varir við að miklum vörum væri stolið úr verslununum. Mál nr. 007-2007-76210 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 62.965 í verslun Bónus, Smiðjuvegi, Kópavogi, þann 24. ágúst sl. Mál nr. 007-2007-76215 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 21.588 í verslun Bónus, Hraunbæ, Reykjavík, þann 29. ágúst sl. Mál nr. 007-2007-76216 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 57.568 í verslun Bónus við Hraunbæ, Reykjavík, þann 31. ágúst sl. Mál nr. 007-2007-76222 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 62.965 í verslun Bónus, Holtagarða, Reykjavík, þann 1. september sl. Mál nr. 007-2007-76225 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 17.990 í verslun Bónus, Smiðjuvegi, Kópavogi, þann 1. september sl. Mál nr. 007-2007-76228 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 69.400 í verslun Bónus, Smiðjuvegi, Kópavogi, þann 2. september sl. Mál nr. 007-2007-76233 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 118.320 krónur í verslun Bónus, Smiðjuvegi, Kópavogi, þann 8. september sl. Mál nr. 007-2007-76236 Stolið var rakvélablöðum að verðmæti 50.000 krónur, að því að talið er, í verslun Bónus við Hraunbæ, Reykjavík, þann 23. ágúst sl. Mál nr. 007-2007-76237 Stolið var snyrtivörum að verðmæti 41.311 krónur í verslun Lyfju, Lágmúla, Reykjavík, þann 2. október sl. Varningurinn sem hverfi í ofantöldum þjófnaðarbrotum sé eins og áður sagði ýmis smávara, snyrtivörur, tölvutengdur varningur og fatnaður. í leitum sem gerðar hafi verið í þeim íbúðum sem kærðu dvelji eða hafi aðgang að, hafi varningur fundist sem svari til þess sem horfíð hafi í þeim þjófnaðarbrotum sem til rannsóknar séu. Þá hafi við rannsókn málsins verið upplýst að póstsendingar á vegum nokkurra hinna kærðu til sömu borgar í Litháen, samkvæmt þeim innihaldslýsingum sem fyrir liggi séu sendingarnar m.a. smávarningur og snyrtivörur. Að mati lögreglu sé kærði aðili að hóp sem sjái um skipulagða þjófnaði í verslunum á höfuðborgarsvæðinu. í öllum ofantöldum málum hafi lögregla þekkt gerendur sem aðila úr þessum hópi. Þá hafi fundist munir sem tengist ofantöldum málum á dvalarstað kærðu og hafi kærði sjálfur þekkst á nokkrum myndskeiðum úr verslunum. Sé hópurinn grunaður um að stela úr verslunum með kerfisbundnum hætti, þar sem þeir skipuleggi sig saman og skipti með sér verkum hverju sinni. Sé það mat lögreglu að ef kærði verði látinn laus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málanna, svo sem með því að samræma framburð sinn við framburð ætlaðra samverkamanna sinna. Lögregla telji það brýnt fyrir framgang málanna að fallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna svo unnt sé að ljúka rannsókn málsins og koma í veg fyrir að kærði geti spillt rannsókn málsins. Sakarefni málanna sé talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, en brot gegn ákvæðinu geti varðað fangelsi allt að 6 árum ef sök sannist. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Lögreglan hefur til rannsóknar fjölda þjófnaðarmála úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu og beinist rannsóknin að kærða og nokkrum félögum hans. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fallist er á með lögreglu að rökstuddur grunur beinist að kærða um þátt eða hlutdeild í brotunum. Þar sem málið er enn til rannsóknar og félagar hans eru einnig undir grun verður að tryggja að þeim verði gert ókleift að hafa samband sín á milli og samræma skýrslur sínar. Verður kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 svo sem greinir í úrskurðarorði en lögreglan stefnir að því að ákæra verði gefin út á næstu tveimur vikum. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærða, X, er gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 24. október 2007 kl. 16:00.
|
Mál nr. 535/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. ágúst 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. ágúst 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. september2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Í hinum kærða úrskurði er frá þvígreint að Y hafi verið ökumaður bifreiðar sem kom hingað til lands með ferjunni[...] að morgni [...] ágúst 2017. Þar er því jafnframt lýst að bifreiðinni hafiverið ekið til Reykjavíkur meðan lögregla fylgdist með ferðum hennar ogsamskiptum ökumannsins við aðra. Samkvæmt skýrslum lögreglu lagði hannbifreiðinni fyrst á bílastæði við [...] hótel þar sem hann beið í umklukkustund uns annarri bifreið var ekið inn á stæðið. Farþegi úr þeirribifreið settist inn í bifreið Y og var bifreiðunum síðan ekið að gistiheimiliað [...] þar sem varnaraðili gisti um nóttina ásamt Y og Z, en varnaraðilikvaðst hafa komið hingað til lands frá Póllandi fyrr þennan sama dag. Snemmamorguninn eftir, [...] ágúst 2017, óku þeir Z svo bifreiðinni, sem Y hafðikomið með til landsins, um borgina og loks inn í bílskúr við gatnamót [...] og [...]þar sem þeir voru báðir handteknir. Í kjölfarið var Þ sem opnað hafðibílskúrinn fyrir þeim, tekinn höndum á flótta af vettvangi.Í greinargerð sóknaraðila tilHæstaréttar er tekið fram að í bifreiðinni, sem Y kommeð til landsins, hafi fundist 1310 ml af amfetamínbasa. Þá hafi meira óþekktmagn af sama efni lekið úr bifreiðinni þar sem gat hafi verið á brúsanum semefnið fannst í. Samkvæmt framansögðu liggur fyrirrökstuddur grunur um að varnaraðili hafi brotið gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Sökum þess og að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr.98. gr. laga nr. 88/2008 til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald og látahann jafnframt sæta einangrun þann tíma sem þar greinir. Verður úrskurðurinnþví staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25.ágúst 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, fæddur [...] 1972, verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. september 2017 kl. 16. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú til rannsóknar innflutning áfíkniefnum hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingar um að grunur lékiá að í [...] bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafi verið umborð í ferjunni [...] á leið hingað til lands. Ökumaður bifreiðarinnar hafiverið Y. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku að morgnifimmtudagsins [...] ágúst. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræðaamfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan m.a. komiðfyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni og fylgt henni eftir þar sem hennihafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. Y hafi komið til Reykjavíkur seint áfimmtudagskvöldi og lögregla fylgst með ferðum hans. Y hafi átt í samskiptumvið óþekkta aðila á leiðinni. Er hann kom til Reykjavíkur hafi hann lagtbifreiðinni við [...] hótelið og hitt þar kærða. Þeir hafi rætt saman í annarribifreið í dágóða stund, m.a. um það hvort leitað hafi verið í [...] bifreiðinniá tollsvæðinu á [...]. Í morgun hafi meðkærði Y kærði X og annar aðili veriðhandteknir þar sem þeir hafi verið staðsettir inn í bílskúr við [...] íReykjavík, en kærði X og meðkærði Z hefðu ekið bifreiðinni sem innihéltfíkniefnin þangað inn. Rannsókn málsins sé nú á frumstigi. Alls hafi fjórir aðilarverið handteknir í tengslum við innflutninginn. Í ljósi ofangreinds er það matlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að kærði sé undir rökstuddum grun umaðild að innflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands.Ljóst sé að fíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi oger það grunur lögreglu að fleiri aðilar tengist málinu. Telur lögregla þvíbrýna nauðsyn á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessu stigimáls þar sem ljóst sé að ef kærði gangi laus þá geti hann sett sig í sambandvið meinta samverkamenn eða þeir sett sig í samband við hann. Þá geti kærðieinnig komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald ánú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömulaga, er þess krafist að krafan nái framað ganga eins og hún er sett fram. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkumfíkniefnum og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er áfrumstigi og virðist umfangsmikil. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hanntorveldað rannsókn málsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa sambandvið samseka. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóraeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 8. september 2017, kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun meðaná gæsluvarðhaldi stendur.
|
Mál nr. 477/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 6. nóvember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Það athugast að samkvæmt gögnum málsins hefur ekki verið gefin út ákæra á hendur varnaraðila vegna þeirra ætluðu brota sem rannsókn sóknaraðila beinist að og gerð er grein fyrir í úrskurði héraðsdóms. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. nóvember 2007 kl. 16. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að [ ], kt. [ ], óstaðsettur í hús, Hafnarfirði, með dvalarstað að [ ], Reykjavík, sæti gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 6. nóvember 2007, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að kærði hafi verið handtekinn í nótt skömmu eftir að tilkynnt hafði verið um innbrot í verslunina Takka ehf., Síðumúla 34, Reykjavík. Hafði kærði í fórum sínum þýfi úr innbrotinu. Embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi nú til rannsóknar fjölmörg mál á hendur kærða og sé ljóst að hann hafi einbeittan brotavilja og virðist ekkert lát vera á brotastarfsemi hans. Frá því að kærði lauk afplánun 3. ágúst sl. séu til rannsóknar á hann fjöldi mála og muni þau líklega öll sæta ákærumeðferð á næstunni. Þá hafi kærði strokið úr afplánun í júní s.l. og séu þrjú mál til rannsóknar á hann frá þeim tíma: M. 007-2007-42876: Innbrot í heimili við [ ], Reykjavík þann 11. júní sl. Þaðan hafi verið stolið miklu magni af skartgripum, ávísanahefti, fartölvu, vegabréfum, 75.000 kr. í reiðufé, 200 dönskum kr., 200 pundum, og MP3 spilara. Kærði hafi neitað aðild að þessu innbroti, en tveir aðrir sakborningar í málinu hafi sagt kærða hafa verið með þeim umrætt sinn. Varsla fíkniefna miðvikudaginn 5. september sl. er lögregla hafði afskipti af kærða. Kærði hafi játað eign sína á efnunum og kvað það vera hass. Innbrot í verslunina Takka ehf., við Síðumúla 34, Reykjavík, aðfararnótt 11. september 2007. Hafi kærði verið handtekinn skömmu eftir innbrotið og hafi hann þá verið með þýfi á sér úr innbrotinu. Kærði hafi lokið afplánun 12 mánaða fangelsisrefsingar þann 3. ágúst sl. Kærði hafi strokið úr afplánun 9. júní sl. og hafi verið í stroki til 22. júní sl. Á þeim tíma séu þrjú mál skráð til rannsóknar á kærða, en rannsókn þeirra telst vera lokið. Þá séu til rannsóknar 11 mál á kærða frá því 5. ágúst sl. Kærði hafi langan brotaferil að baki og sé það mat lögreglu að hann hafi einbeittan brotavilja. Með vísan til framangreinds ferils kærða telji lögregla yfirgnæfandi líkur á því að kærði muni halda brotastarfsemi áfram fari hann frjáls ferða sinna og því nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sæta dómsmeðferð. Samkvæmt því sem rakið er í greinargerð lögreglustjóra og ráða má af öðrum gögnum málsins hafa verið og eru til rannsóknar hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 13 mál sem kærði er grunaður um að eiga aðild að. Er þar meðal annars um að ræða innbrot í íbúðarhúsnæði og bifreiðar, en brot þessi voru öll framin á tímabilinu 9. júní sl. til 22. júní sl., er kærði strauk úr afplánun 12 mánaða fangelsisrefsingar, og frá 5. ágúst sl. Liggur og fyrir að kærði hefur verið í neyslu fíkniefna og hefur meðal annars fjármagnað þá neyslu sína með brotastarfsemi. Með vísan til þess og framangreinds rökstuðning í greinargerð lögreglustjóra að öðru leyti verður fallist á með lögreglustjóra að verulega hætta sé á að kærði muni halda áfram brotastarfsemi sé hann frjáls ferða sinna. Er því krafan tekin til greina eins og hún er fram sett en ekki þykir ástæða til að marka henni skemmri tíma. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, [ ], skal sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 6. nóvember 2007, kl. 16:00.
|
Mál nr. 491/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurðurhéraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma ÞorgeirÖrlygsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 13. júlí 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júlí 2012, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10.ágúst 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
|
Mál nr. 154/2004
|
Fiskveiðistjórn Ólögmætur sjávarafli Málsástæða Frávísun frá héraðsdómi
|
H krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður nefndar samkvæmt lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, þar sem staðfest var ákvörðun Fiskistofu um álagningu gjalds á H vegna umframafla. Allur málatilbúnaður H fyrir Hæstarétti hafði breyst mjög frá því sem var í héraði. Var ekki einungis um það að ræða að hann tefldi fram nýjum málsástæðum, svo sem Í hafði haldið fram, heldur hafði allur grundvöllur málsins gjörbreyst. Var óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2004. Hann krefst þess að úrskurður nefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla frá 29. júní 2001 í máli áfrýjanda gegn Fiskistofu verði felldur úr gildi og stefnda gert að greiða áfrýjanda 4.455.706 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi hefur um árabil gert út fiskiskip sitt, Venus HF 519, til veiða á úthafskarfa suðvestur af Íslandi, en fram er komið að þessar veiðar hefjist almennt í marsmánuði og standi til hausts. Veiðislóðin er bæði utan og innan íslensku fiskveiðilögsögunnar. Frá árinu 1995 hefur Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin (NEAFC) ákveðið árlegan heildarafla, sem veiða má úr þessum stofni, og hvernig hann skiptist milli nokkurra ríkja og Evrópusambandsins. Samkomulag tókst ekki um hlut Íslendinga í þessum veiðum fyrir árið 2000 og ákváðu því stjórnvöld einhliða heildarafla íslenskra skipa á grundvelli heimildar í samningi um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar á Norðaustur-Atlantshafi, sbr. lög nr. 68/1981 um aðild Íslands að honum. Var heildarafli íslenskra skipa þannig ákveðinn 45.000 lestir á árinu 2000. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti komu við skiptingu þessa aflamagns 2.412.240 kg í hlut áðurnefnds skips hans, en við lok ársins reyndist afli þess hafa farið 61.856 kg fram úr heimild. Að undangengnum nokkrum bréfaskiptum lagði Fiskistofa 5. mars 2001 sérstakt gjald á áfrýjanda vegna umframaflans, sem hún taldi vera ólögmætan sjávarafla. Var gjaldið ákveðið 4.455.706 krónur í samræmi við andvirði aflans. Áfrýjandi greiddi þessa fjárhæð 6. apríl 2001 með fyrirvara um endurgreiðslu, en skaut ákvörðun Fiskistofu jafnframt til úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi. Staðfesti nefndin ákvörðunina 29. júní 2001. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi. II. Við rekstur málsins fyrir héraðsdómi reyndi auk annarra ákvæða á 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, en þar segir meðal annars að heimilt sé að veiða 5% umfram aflamark hverrar botnfisktegundar, enda dragist sá umframafli frá við úthlutun aflamarks næsta fiskveiðiárs á eftir. Er á því byggt af hálfu áfrýjanda að heimildin sé nauðsynleg svo stjórnandi fiskiskips hafi eðlilegt svigrúm til að ljúka veiðum þegar úthlutuðu aflamarki sé því sem næst náð. Að því er varðar úthafskarfaveiðar Venusar á árinu 2000 hefur í því sambandi verið vísað til þess að erfitt hafi verið að geta sér til um hve mikill afli kæmi upp í síðasta togi skipsins auk þess sem misjafnlega mikill hluti úthafskarfa, sem fáist í hverju togi, sé sýktur og nýtist ekki. Sé slíkur fiskur talinn vera að meðaltali um 16% af öllum afla. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var þessum veiðum, sem stundaðar voru með flotvörpu, lýst nánar og þar á meðal mikilli stærð þessa veiðafæris. Kom meðal annars fram að meðalafli í hverju togi við þessar veiðar hafi verið 40 til 80 lestir. Ekki hafa verið lögð fram gögn um hve mikill afli fékkst í síðasta togi skipsins, en afli umfram úthlutað aflamark nam eins og áður var getið rúmlega 61 lest. III. Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að um 70% af úthafskarfaafla Venusar árið 2000 hafi fengist innan íslensku lögsögunnar, en um 30% utan hennar. Vísar hann til þess að skýr skil séu milli gildissviðs laga nr. 38/1990 annars vegar og laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands hins vegar. Komi þetta fram í 2. gr. fyrrnefndu laganna og 1. gr. þeirra síðarnefndu. Gildi lög nr. 115/1996 einungis um veiðar utan lögsögunnar, en um veiðar innan hennar fari eftir lögum nr. 38/1990. Eigi það við um alla veiði innan lögsögunnar og þá einnig úr fiskistofnum, sem veiðist bæði innan og utan hennar, svo sem skýrlega sé kveðið á um í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 115/1996. Geti ákvæði þeirra laga, önnur en 5. gr. þeirra, því aldrei átt við um veiðar innan lögsögu Íslands og taki þau aðeins til veiða úr stofnum, sem haldi sig að öllu leyti utan hennar. Með þessu móti sé tryggt samræmi í reglum um veiðar, hvort sem veitt er úr tilteknum stofni utan eða innan lögsögunnar. Samkvæmt þessu sé ljóst að fyrst og fremst gildi lög nr. 38/1990 um veiðar áfrýjanda á úthafskarfa. Taki því meðal annars regla áðurnefndrar 4. mgr. 10. gr. laganna til veiðanna og hafi áfrýjanda því verið heimilt að veiða 5% umfram úthlutað aflamark á árinu 2000, enda kæmi umframaflinn til frádráttar aflamarki næsta árs. Leiði af þessu að álagning gjalds samkvæmt lögum nr. 37/1992, sem áfrýjandi þurfti að sæta, hafi verið ólögmæt. Hafi sjávarútvegsráðherra brostið heimild til að ákveða með 4. gr. reglugerðar nr. 175/2000 um veiðar úr úthafskarfastofninum 2000 að ákvæði 10. gr. laga nr. 38/1990 skyldi ekki gilda um úthlutað aflamark og víkja þannig til hliðar hinni mikilvægu reglu 4. mgr. 10. gr. laganna um skynsamlegt svigrúm til að ljúka veiðum. Í 8. gr. reglugerðarinnar komi fram að hún sé sett með stoð í lögum nr. 151/1996 og lögum nr. 38/1990, en hvorug lögin hafi að geyma heimild handa ráðherra til að afnema ákvæði þeirra, enda stangist slíkt á við stjórnskipunarreglur. Loks er málatilbúnaður áfrýjanda á því reistur að ef litið yrði svo á að 5% svigrúm til að veiða umfram aflamark nái aðeins til veiða innan lögsögunnar fái það engu breytt um niðurstöðuna, enda hafi umframaflinn verið innan við nefnd mörk þess hluta aflans, sem fékkst innan íslensku lögsögunnar. Stefndi heldur fram að áfrýjandi tefli fram nýjum málsástæðum fyrir Hæstarétti með því að bera fyrir sig að 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 eigi beint við um veiðar hans á úthafskarfa og að ráðherra hafi skort lagaheimild til að ákveða með reglugerð að 10. gr. laganna tæki ekki til þeirra. Mótmælir stefndi að þær komist að í málinu. Við meðferð málsins í héraði var ekki á þeim byggt og koma nýjar málsástæður áfrýjanda ekki til neinna álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. IV. Í héraðsdómsstefnu reisti áfrýjandi málatilbúnað sinn í fyrsta lagi á því að lög nr. 37/1992 ættu ekki við um veiðar hans á úthafskarfa þar sem um væri að ræða veiðar undir alþjóðlegri stjórn. Ríki, sem eigi aðild að Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndinni, eigi að ná samkomulagi um veiðar á úthafskarfa, en verulega skorti á að nægilega hafi verið upplýst um slíkt samkomulag eða hvernig veiðunum var háttað árið 2000. Er nánar rakið í héraðsdómi í einstökum atriðum hvað áfrýjandi taldi hafa brugðist af hálfu stefnda að þessu leyti. Í öðru lagi hélt áfrýjandi fram að í því fælist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár að þeir, sem veiði úthafskarfa, fái ekki að flytja umframafla milli veiðiára eins og gera megi samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/1990. Verði samkvæmt því að telja stjórnvöld bundin við stjórn veiðanna af ívilnandi ákvæðum þeirra laga. Hér sé um verulegt misræmi að ræða, sem komi þungt niður á þeim, sem stundi veiðar á úthafskarfa. Sú ákvörðun að heimila ekki flutning á aflaheimildum milli ára hafi verið ómálefnaleg og í ósamræmi við aðra stjórn fiskveiða. Í því sambandi skipti einnig máli hvort heildarveiði á úthafskarfa hafi verið meiri eða minni en fiskveiðinefndin gerði ráð fyrir og samið var um. Beri þá einnig að hafa í huga að árið 1999 veiddu Íslendingar ekki allan þann úthafskarfa, sem þeim var heimilað að veiða. Fáein skip hafi þá veitt örlítið umfram aflamark sitt, en útgerðir þeirra ekki verið beittar viðurlögum fyrir það. Hafi áfrýjandi mátt ætla að hið sama yrði einnig látið gilda árið 2000. Þá skipti máli hvar veiðarnar voru stundaðar, en áfrýjandi hafi að minnsta kosti mátt flytja á milli ára þann afla, sem fékkst innan íslensku lögsögunnar. Loks var við rekstur málsins fyrir stjórnvöldum einnig byggt á því að formlegir hnökrar hafi orðið á málsmeðferð Fiskistofu, sem ásamt öðru ættu að leiða til þess að krafa áfrýjanda yrði tekin til greina. Ljóst er af því, sem að framan var rakið, að allur málatilbúnaður áfrýjanda hefur fyrir Hæstarétti breyst mjög frá því sem var í héraði. Þar var fyrst og fremst byggt á því að með því að heimila áfrýjanda ekki að flytja afla milli ára hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, frávik frá aflamarki hafi verið óverulegt og ókleift sé að veiða af þeirri nákvæmni að ekki sé farið út fyrir úthlutað aflamark. Þannig var málatilbúnaðurinn í héraði að mestu í samræmi við það, sem áður var haldið fram fyrir stjórnvöldum. Fyrir Hæstarétti er hins vegar byggt á því að lög mæli beinlínis fyrir um það að regla 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990 skuli gilda við veiðar á úthafskarfa og að ráðherra hafi ekki haft lagaheimild til að ákveða annað með reglugerð. Er þannig ekki einungis um það að ræða að áfrýjandi tefli fram nýjum málsástæðum til stuðnings kröfu sinni, heldur hefur allur grundvöllur málsins gjörbreyst. Þær ástæður, sem krafa áfrýjanda er nú reist á, eru í slíkri mótsögn við þann grundvöll, sem lagður var með málsókn hans í héraði og að framan var gerð grein fyrir, að í raun verður að líta svo á að með þeim hafi hann fallið frá öllum fyrri málsástæðum. Með því að nýjar málsástæður áfrýjanda fá samkvæmt áðursögðu ekki komist að fyrir Hæstarétti er af þessum sökum óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Með því að stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi verður ekki raskað ákvæði hans um málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi, Hvalur hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2004. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 22. janúar 2004, var höfðað fyrir dómþinginu af Hvali hf., kt. 650169-6549, Reykjavíkurvegi 46-48, Hafnarfirði, á hendur íslenska ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær aðallega, að úrskurður úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992, hinn 29. júní 2001, í málinu Hvalur hf. gegn Fiskistofu, skuli felldur úr gildi, og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 4.455.706 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 2001 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist, að álagt gjald verði úrskurðað mun lægra. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til þrautavara krefst stefndi þess, að fjárkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Hinn 29. janúar var málinu vísað frá dómi, en með dómi Hæstaréttar hinn 6. mars 2003 var sá úrskurður felldur úr gildi og málinu vísað aftur til Héraðsdóms til efnismeðferðar. Málið var síðan flutt hinn 13. október og endurupptekið og flutt að nýju hinn 12. janúar sl. Málið var dómtekið í framhaldi af því. Málavextir eru þeir, að stefnandi gerði út skuttogarann Venus HF 519. Á árinu 2000 hafði stefnandi leyfi til þess að veiða 2.411.995 kg af úthafskarfa fiskveiðiárið 1. janúar 2000 til 31. desember 2000 samkvæmt útgefnu veiðileyfi Fiskistofu, dagsettu 23. mars 2000. Með bréfi, dagsettu 11. janúar 2001, tilkynnti Fiskistofa stefnanda, að veiði á úthafskarfa fyrir þetta tímabil hefði verið 61.856 kg umfram heimildir. Fiskistofa taldi, að þessi umframafli sætti álagningu gjalds samkvæmt ákvæðum laga nr. 37/1992. Var umframafli tilgreindur 61.865 kg og andvirði hans væri 4.455.706 krónur. Stefnanda var veittur frestur til þess að tjá sig um málið og boðaða álagningu til 19. janúar 2001. Í framhaldi af því urðu nokkur bréfaskipti milli stefnanda og Fiskistofu. Með bréfi, dagsettu 5. mars 2001, tilkynnti Fiskistofa stefnanda, að lagt hefði verið á hann sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, samtals 4.455.706 krónur. Byggði niðurstaða Fiskistofu á því, að 61.856 kg teldist vera ólögmætur sjávarafli, sbr. III. kafla laga nr. 151/1996, IV. kafla laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, og 7. gr. reglugerðar nr. 175/2000, um veiðar úr úthafskarfastofninum árið 2000, sbr. einnig V. kafla í leyfisbréfi til veiða á úthafskarfa árið 2000. Gjald skyldi lagt á þann sem gert hefði út skip, sem veitt hefði gjaldskyldan afla, sbr. 2. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 37/1992, og að gjaldið skyldi nema andvirði aflans með vísan til 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Hinn 18. mars 2001 kærði stefnandi þessa álagningu til Fiskistofu. Með úrskurði, dagsettum 29. mars 2001, hafnaði Fiskistofa kæru stefnanda og í kjölfarið greiddi stefnandi álagt gjald með fyrirvara um réttmæti þess. Hinn 11. apríl 2001 kærði stefnandi úrskurð Fiskistofu til úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992. Kvað nefndin upp úrskurð í því máli hinn 29. júní 2001. Samkvæmt gögnum málsins var umræddur úrskurður sendur til stefnanda og lögmanns hans með ábyrgðarbréfi og voru bréfin móttekin af stefnanda hinn 3. júlí 2001 og af lögmanni hans hinn 18. júlí s.á. Hinn 5. júní 2002 var stefna í máli þessu birt lögmanni stefnda, þar sem hann lýsti yfir að fallið væri frá stefnufresti. Málið var þingfest hinn 6. júní sl. Stefnandi byggir kröfur sínar, um að ógilda beri áðurnefndan úrskurð Fiskistofu, á því, að álagningin styðjist ekki við lög. Heldur stefnandi því fram, að lög nr. 37/1992 eigi ekki við um veiðar stefnanda, þar sem verið sé að stunda veiðar, sem séu undir alþjóðlegri stjórn. Samkvæmt samningi NEFAFS eigi aðildarríki að ræða saman og ná samkomulagi um veiðar á úthafskarfa. Ekkert liggi fyrir í málinu, hvort og hvernig það samkomulag sé, sem verið hafi um úthafskarfaveiðar árið 2000, og hvort Íslendingar hafi veitt meira eða minna en þeim hafi verið ætlað. Þá liggi heldur ekkert fyrir um, hvort aðrar þjóðir hafi nýtt sér karfann, en allt séu þetta atriði, sem geti skipt máli í þessu sambandi. Þá liggi ekkert fyrir um það hvar þessi meinti umframafli m/s Venusar HF 515 /1308) hafi verið veiddur, hvort það hafi verið innan eða utan lögsögu Íslands, sem geti einnig skipt máli. Hafi það verið Fiskistofu að afla gagna eða krefjast gagna um þessi atriði. Stefnandi heldur því og fram, að hæstaréttardómur í málinu nr. 73/2000 eigi ekki við um þetta atriði sérstaklega, þar sem þar hafi verið fjallað um brot á sérstökum lögum um veiðar úr norsk- íslenska síldarstofninum. Fiskistofa hafi ekki lagt fram nein gögn í málinu um að úthafsveiðar hafi verið stundaðar í samræmi við alþjóðlega sáttmála og hvort Íslendingar hafi veitt meira eða minna, en þeim hafi verið heimilt. Eigi þetta að valda ógildingu úrskurðarins. Stefnandi heldur því fram, að það sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár lýðveldisins, að þeir, sem veiði úthafskarfa fái ekki að flytja umframafla milli veiðiára, eins og gera megi samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða. Vísað sé um viðurlög í þessi lög, og verði því að telja, að stjórnvöld séu með sama hætti bundin af öðrum greinum laganna, ekki síst þeim sem séu ívilnandi. Þetta misræmi komi þungt niður á þeim , sem stundi úthafskarfaveiðar. Ákvörðun um að heimila ekki flutning á aflaheimildum úthafskarfa milli ára sé ómálefnaleg og í ósamræmi við aðra stjórnun fiskveiða á Íslandi. Þá skipti einnig máli hvort heildarveiðar í úthafskarfa hafi verið meiri eða minni en NEAFC geri ráð fyrir og samkomulag hafi verið um. Í þessu sambandi beri einnig að hafa í huga, að árið 1999 hafi Íslendingar ekki veitt allan þann úthafskarfa, sem heimild hafi verið veitt til að veiða. Skip einstakra útgerða, m.a. stefnanda, hafi veitt örlítið umfram veiðiheimildir, en útgerðirnar hafi ekki verið beittar viðurlögum. Hafi stefnandi því mátt vænta þess, að sama gilti um veiðar hans á því fiskveiðiári, sem hér um ræði. Þá skipti einnig máli hvar veiðarnar hafi verið stundaðar, en stefnandi heldur því fram, að hann hafi a.m.k. mátt flytja á milli þann afla, sem veiddur hafi verið innan íslenskrar lögsögu. Verði ekki fallist á, að fella beri gjaldið niður, beri að lækka það. Fiskistofa miði álagningu gjalds við afurðaverð. Landaðar afurðir úr m/s Venusi HF-519 umreiknaðar til afla, en aflaverðmæti látið vera afurðaverðið. Þetta leiði til of hás aflaverðs. Í lögum nr. 27/1992, 3. gr. segi, að álagt gjald samkvæmt 1. gr. skuli nema andvirði gjaldskylds afla. Hins vegar eigi að miða við samsvarandi afla á þeim stað og á því tímabili, sem landað hafi verið, ef ekki sé hægt að sannreyna aflaverðmætið. Augljóst sé af þessu, að hér sé verið að taka á því, þegar afli sé fullunninn um borð. Aðstaða kæranda sé að þessu leyti sú sama og væri hann með eigin fiskvinnslu í landi og myndi þá vera lagt til grundvallar verð milli skyldra aðila. Fiskistofa segist leggja til grundvallar verðið 72,0335 kr. Ekki komi fram, hvaðan Fiskistofu komi sú heimild, að reikna krónuna með fjórum aukastöfum og sé því mótmælt. Samkvæmt upplýsingum frá Fiskifélagi Íslands hafi verð á karfa, sem seldur hafi verið beint til fiskverkanda verið 41,60 kr. á kg í júní 2000, en 40,36 kr. á kg í júlí 2000. Verð á karfa, sem seldur hafi verið á fiskmörkuðum í júní 2000 hafi verið 32,99 kr. á kg, en engin sala hafi farið fram í júlí. Heldur stefnandi því fram, að ekki megi reikna verðið hærra en 40,36 kr. á kg. Telur stefnandi, að álagt gjald geti aldrei orðið hærra en 2.423.983 krónur, miðaða við unnið kílóaverð. Aflaheimild m/s Venusar HF-519 hafi verið alls 2.411.995 kg. Umframafli hafi verið 61,856 kg eða 2,564 % af heildarafla. Verði það ekki talið mikið frávik og útilokað að ná aflaheimildum án þess að eiga á hættu, að í síðasta hali komi ekki nákvæmlega sá afli, sem veiða megi. Í því sambandi verði enn fremur að hafa í huga, að mismunandi mikið sé af sýktum karfa í einstöku hali, og geti sú samsetning afla ráðið miklu um hversu mikill afli sé nýtanlegur. Ef ná eigi að veiða úthlutaðan kvóta verði að veiða fram yfir úthlutunina og megi segja, að þetta sé innbyggt í NEAFC-reglurnar. Af þessum sökum sé því haldið fram, að ekki eigi að leggja á sektargjald eins og Fiskistofa gerði. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að það alvarlegur annmarki hafi verið á úrskurði úrskurðarnefndarinnar þótt ekki hafi verið leiðbeint um málshöfðunarfrest, enda hafi 31. gr. stjórnsýslulaga gilt um form og efni úrskurðarins. Verði á það fallist að geta hafi átt um málshöfðunarfrest í úrskurðinum sé það ekki verulegur annmarki á úrskurðinum, að það hafi ekki verið gert. Ef 4. mgr. 10. gr. laga nr. 37/1992 standi því ekki í vegi að efnisdómur verði lagður á málið, leiði þessi annmarki aðeins til þess að málinu verði ekki vísað frá dómi. Stefndi byggir á því, að málsmeðferð fyrir nefndinni hafi verið í samræmi við lög nr. 37/1992. Nefndin hafi borið kæru stefnanda frá 11. apríl 2001 undir Fiskistofu með bréfi dagsettu 23. apríl 2001. Fiskistofa hafi tjáð sig um framkomna kæru með bréfi dagsettu 27. apríl 2001 og hafi sent gögn málsins í þríriti. Andsvör Fiskistofu hafi verið send lögmanni stefnanda með bréfi nefndarinnar dagsettu 30. apríl 2001, ásamt öllum gögnum. Lögmaður stefnanda hafi sent úrskurðarnefndinni bréf, dagsett 17. maí 2001, með frekari rökstuðningi stefnanda, auk fylgiskjals um meðalverð karfa. Fiskistofu hafi síðan verið gefinn kostur á að tjá sig um þann rökstuðning með bréfi nefndarinnar, dagsettu 22. maí 2001. Fiskistofa hafi sent nefndinni bréf, dagsett 6. júní 2001, þar sem fram hafi komið krafa stofnunarinnar og athugasemdir við andsvör stefnanda. Hvergi komi fram að nefndin hafi ráðgert að málið yrði flutt munnlega, en nefndin hafi átt það mat, sbr. 8. gr. laga nr. 37/1992. Eftir að athugasemdum hafi verið skilað af hálfu stefnanda með bréfi til nefndarinnar, dagsettu 17. maí 2001, hafi stefnandi mátt gera ráð fyrir, að þær yrðu bornar undir Fiskistofu og að því búnu yrði málið tekið til úrskurðar, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1992. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið tilkynnt sérstaklega um að lögmaður stefnanda væri á leið til útlanda, en stefnanda hefði verið rétt að gera sérstakar ráðstafanir teldi hann þörf á að koma að frekari gögnum eða rökstuðningi. Hafi nefndin hlotið að líta svo á, að málið væri tækt til úrskurðar að fengnum athugasemdum Fiskistofu frá 6. júní 2001. Í 5. gr. laga nr. 151/1996 sé fjallað um stjórn veiða á stofnum sem veiðast innan og utan lögsögunnar. Á grundvelli þeirrar greinar hafi hverju skipi verið úthlutað aflahlutdeild á grundvelli aflareynslu sinnar, í upphafi árs 1997. Í 5. mgr. 4. gr. laganna sé fjallað um þær reglur sem ráðherra geti sett í þeim tilvikum sem Ísland hafi nýtt sér rétt sinn til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórn, sem gerðar hafi verið á grundvelli samnings sem Ísland sé aðili að. Í lokamálslið þeirrar greinar segi, að ákvæði 5. gr. gildi í þeim tilvikum eftir því sem við getur átt. Með vísan til þessara greina sé ljóst að úthlutun aflahlutdeildar í úthafskarfastofnum sé byggð á lögmætum forsendum. Þá segi í 2. mgr. 12. gr. laganna, að beita skuli ákvæðum laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla við brot á þeim lögum eftir því sem við eigi. Með þessu sé sérstaklega áréttað að umframveiði skuli sæta gjaldtöku. Lög nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, eigi ótvírætt við um úthafskarfaveiðar og hafi því gilt um veiðar stefnanda, sem orðið hafi til þess að gjald hafi verið lagt á samkvæmt lögunum. Í leyfisbréfi stefnanda til veiðanna komi skýrt fram að þær lúti ákvæðum laga nr. 37/1992. Þar sé vísað til laga nr. 151/1996, laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, og reglugerða nr. 175/2000 og nr. 447/1999. Byggir stefndi á því, að álagning gjaldsins styðjist við fullnægjandi lagaheimildir. Samkvæmt því hafi það enga þýðingu hvort Fiskistofa hafi lagt fram gögn um veiðar Íslendinga almennt, veiðar annarra þjóða eða hvort afli Venusar HF-519, þ.e. úthafskarfi, hafi verið veiddur innan eða utan lögsögunnar. Stefnandi ætti hins vegar að hafa nákvæmar upplýsingar um það síðastnefnda í afladagbókum. Stefndi byggir á því, að í 3. og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990, með síðari breytingum séu ákvæði um heimild til flutnings aflamarks milli ára. Í 3. mgr. 10. gr. segi að flytja megi allt að 20% af aflamarki hverrar botnfisktegundar frá einu ári til þess næsta á eftir. Í 4. mgr. sömu greinar segi að heimilt sé að veiða 3% af aflamarki hverrar botnfisktegundar, enda dragist umframafli frá við úthlutun næsta árs á eftir. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 segi að um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum sem veiðast bæði innan og utan hennar, íslenskum deilistofnum, skuli gilda ákvæði laga um stjórn fiskveiða eftir því sem við geti átt, sbr. þó ákvæði þessarar greinar. Í 5. gr. laga nr. 151/1996 sé fjallað um úthlutun aflaheimildar milli skipa og gildi um það nokkuð aðrar reglur en gildi um úthlutun aflahlutdeildar úr stofnum sem veiðist innan lögsögunnar. Í árlegum reglugerðum um veiðar á úthafskarfastofnum hafi verið kveðið á um það að ákvæði 10. gr. laga nr. 38/1990 gildi ekki um aflamark sem úthlutað sé í úthafskarfa, sbr. lokamálslið 4. gr. reglugerðar nr. 175/2000. Ástæður þess að ekki sé talið unnt að láta ákvæði 10. gr. laga nr. 38/1990 um flutning aflamarks milli ára taka til veiða á úthafskarfa séu fyrst og fremst eftirfarandi, svo sem fram komi í bréfi ráðuneytisins frá 3. september 2002: Í fyrsta lagi ákveði Ísland einhliða eða semji við önnur aðildarríki NEAFC um leyfilegt veiðimagn á hverju ári. Íslensk stjórnvöld séu bundin af þeirri ákvörðun og geti ekki veitt neina tilhliðrun í leyfilegu veiðimagni hvers árs eins og óhjákvæmilega myndi gerast ef flutningur milli ára væri leyfður. Í öðru lagi sé ákvörðun um stjórnun veiða úr úthafskarfastofninum á hverju ári ekki tekin fyrr en að loknum aðalfundi NEAFC í nóvember næsta ár á undan. Veiðar í úthafskarfa hefjist að jafnaði í marsmánuði ár hvert og ljúki síðla sumars eða snemma hausts. Þegar veiðum ljúki á einu ári sé ekki ljóst hvort sambærilegar reglur gildi um hvernig veiðum verði stjórnað á næsta ári. Sem dæmi megi nefna þá breytingu sem orðið hafi á stjórnun veiðanna milli áranna 2000 og 2001. Á fyrra árinu miðaðist skiptingin við úthafskarfastofn við ákveðna dýptarlínu en á árinu 2001 miðaðist skiptingin við svæði. Af þessu verði ráðið að um ólíka aðstöðu sé að ræða og á engan hátt sambærileg tilvik. Málefnalegar ástæður séu því fyrir því að mismunandi reglur gildi og sæti stefnandi á engan hátt mismunun miðað við aðra sem séu í sömu aðstöðu. Um sé að ræða ólíkan grundvöll veiðistjórnunar og ólíkar tegundir stofna. Sé því eindregið mótmælt að um brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár sé að ræða. Veiðar stefnanda á úthafskarfa falli undir ákvæði sérlaga og reglugerða og sérreglna sem fjalli sérstaklega um þær veiðar og geti jafnræðisregla ekki helgað stefnanda réttindi sem ekki eigi stoð í réttarreglum. Í þessu sambandi megi nefna að við stjórnun veiða úr kolmunnastofninum, norsk-íslenska síldarstofninum og loðnustofninum, sem allir veiðist bæði innan og utan lögsögu, hafi ekki verið heimilt að flytja árlegt aflamark milli ára. Sama gildi um veiðar á rækju á Flæmingjagrunni, sem eingöngu veiðist utan lögsögu, en aðstæður þar séu að því leyti líkar að Ísland ákveði sér einhliða kvóta á því svæði. Sé þannig í engu brotið gegn jafnræðisreglu þótt mismunandi reglur gildi á mismunandi hafsvæðum og mismunandi fiskistofnum. Eigi löggjafinn og ráðherra mat um það hvernig talið sé málefnalegt að ná markmiði um stjórn fiskveiða og hvaða aðferðum verði beitt. Málsástæða stefnanda byggð á jafnræðisreglu geti á engan hátt stutt dómkröfur hans, þar sem stefnandi hafi ekki rökstutt á hvaða grundvelli fallast ætti á kröfur hans vegna málsástæðna um flutning aflaheimilda milli ára, þ.e. hvort hann eigi þar við afgang frá árinu áður eða að hann hafi ætlað að veiða afla sem til frádráttar kæmi á næsta ári. Byggir stefndi einnig á því, að ef farið hefði verið eftir ákvæðum laga nr. 38/1990, um flutning milli ára, hefði stefnandi sætt skerðingu samsvarandi þeim umframafla, sem hann hafi veitt. Samkvæmt reglum um veiðar úthafskarfa, sem fyrr sé lýst, leiði umframaflinn ekki til skerðingar. Málatilbúnaður stefnanda, að þessu leyti, myndi því leiða til óhagkvæmrar niðurstöðu fyrir stefnanda. Stefndi byggir og á því, að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1992 skuli gjald nema andvirði gjaldskylds afla. Aðferð og viðmiðun samkvæmt 2. og 3. gr. laganna verði ekki beitt nema andvirði gjaldskylds afla liggi ekki fyrir. Það sé staðreynd að umframafla þeim, sem málið varði, hafi verið landað í Hafnarfirði hinn 5. júlí 2000. Magn þess afla hafi verið umreiknað samkvæmt lögbundnum stuðli, sbr. reglugerð nr. 175/2000, til afla úr sjó sem aflamark er miðað við. Eins og fram komi í tilkynningu Fiskistofu, dags. 24. janúar 2001, hafi verið vísað til meðfylgjandi lista yfir landanir og vigtarskýrslna, sem stafi frá stefnanda. Komi þar fram að unnin afurð af úthafskarfa, veiddum á yfir 500 metra dýpi, reyndist vigta 303,566 kg. Til að finna samsvarandi aflamagn í kílóum upp úr sjó sé afurðin margfölduð með umreikningastuðlinum 1,81818 og jafngildi þannig 551.938 kg af afla. Afurðaverð pr. kg sé í vigtarskýrslum tilgreint 130,9682 kr. (130,97), en samtals sé verðmæti afurðanna þá 39.758.039,02 krónur. Þegar deilt sé í þá tölu með 551.938 kg fáist raunvirði afla upp úr sjó, sem nemi 72,03352 krónum pr. kg. Andvirði ólögmæts sjávarafla upp úr sjó, þ.e. 61.856 kg, nemi því 4.455.706 krónum. Sé á engan hátt ólögmætt að reikna raunvirði afla upp úr sjó fyrir hvert kg með fullri nákvæmni, enda aðeins um forsendu í útreikningi að ræða. Hafi álagningin verið í fullu samræmi við 3. gr. laganna nr. 37/1992. Andvirði þessa afla hafi þannig verið reiknað út frá staðfestum upplýsingum stefnanda, sem honum hafi, lögum samkvæmt, borið að veita Fiskistofu. Byggir stefndi á því, að boðað og álagt gjald hafi réttilega verið miðað við andvirði gjaldskylds afla eins og kveðið sé á um í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1992. Byggi álagningin á fullnægjandi upplýsingum, sem stefnandi hafi ekki hnekkt, hvorki með gögnum úr bókhaldi sínu eða öðrum hætti. Hafi þannig verið miðað við raunverulegt verðmæti miðað við afla upp úr sjó svo sem átt hafi að gera, samkvæmt nefndu ákvæði, þar sem það hafi verið þekkt. Stefndi telur að ekki beri að túlka 2. mgr. 3. gr. þannig, að þar sé sérstaklega átt við þegar afli sé fullunninn um borð. Sé ákvæði 3. gr. byggt á því að miða skuli við raunverð sé það þekkt, hvort sem afli sé unninn um borð eða ekki, en ella verði byggt á viðmiðunarreglu 2. mgr. og að þeim möguleika frágengnum kunni að koma til áætlunar á grundvelli 3. mgr. Upplýsingar frá Fiskifélagi Íslands um verð á karfa séu því þýðingarlausar, einnig sökum þess, að þar sé ekki um að ræða úthafskarfa og geti þær því ekki átt við. Stefnandi mótmælir vangaveltum stefnanda um hlutfall sýkts karfa almennt. Hvergi eigi það sér stoð, hvorki í lögum né samningum, að veiða eigi umfram aflaheimildir. Stefndi mótmælir því og, að umframafli stefnanda, 62 tonn af úthafskarfa, hafi verið óverulegur. Enginn greinarmunur sé gerður á því í lögum nr. 37/1992 hvort umframafli fari verulega eða aðeins lítillega fram úr heimildum. Skylda samkvæmt lögunum, um að leggja gjald á umframafla, sé ótvíræð, burtséð frá magni hans. Verði skipstjóri að gæta þess að veiða ekki umfram heimildir, sérstaklega þegar stutt sé í að aflaheimildir fullnýtist. Gera megi ráð fyrir að veiðarfæri skipsins séu búin aflanemum og hæglega megi komast hjá umframveiði. Varakröfu stefnanda um lækkun á álagningu er mótmælt með vísan til framangreinds og upphafstíma dráttarvaxtakröfu mótmælt sérstaklega. Stefndi kveðst setja fram þrautavarakröfu, telji rétturinn skilyrði til að fallast á kröfur stefnanda að einhverju leyti og endurskoða álagningu gjaldsins. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Eins og áður greinir var frávísunarúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettur 29. janúar sl., felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar hinn 6. mars sl., og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið að málssókn stefnanda væri háð fresti samkvæmt 4. mgr. 10. gr. laga nr. 37/1992, að því leyti, sem hún varðaði ekki ágreining um magn eða andvirði umframaflans. Fiskistofa gaf út leyfi til handa stefnanda til veiða á úthafskarfa árið 2000. Var leyfið gefið út á grundvelli laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum, reglugerðar nr. 175/2000, um veiðar úr úthafskarfastofninum árið 2000, með síðari breytingum, og reglugerðar nr. 447/1999, um veiðieftirlit á samningssvæði Norðaustur-Atlantshafsfiskveiði-nefndarinnar (NEAFC). Samkvæmt leyfinu voru veiðar umfram aflamark skips í úthafskarfa óheimilar og tekið fram að sérstakt gjald vegna slíks afla yrði lagt á, samkvæmt ákvæðum laga nr. 37/1992. Samkvæmt úrskurði Fiskistofu, sem staðfestur var af úrskurðarnefnd samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992, var slíkt gjald lagt á stefnanda. Með málssókn þessari hyggst stefnandi fá þann úrskurð felldan úr gildi. Ágreiningur máls þessa lýtur að skyldu stefnanda til greiðslu gjalds samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1992. Stefnandi í máli þessu byggir kröfu sína um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar á því, að lög nr. 37/1992 eigi ekki við um veiðar á úthafskarfa. Brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu, með því að stefnanda hafi ekki verið heimilt að flytja afla milli veiðiára, álagningin væri ekki miðuð við réttar forsendur og frávik frá veiðum hafi verið óverulegt, en ógerlegt væri að veiða af þeirri nákvæmni, að ekki væri farið út fyrir úthlutað aflamark. Stefnandi byggði kæru sína til úrskurðarnefndarinnar á sömu málsástæðum, en, eins og áður greinir, hafnaði úrskurðarnefndin öllum þessum málsástæðum stefnanda og staðfesti úrskurð Fiskistofu um álagningu gjaldsins og fjárhæð þess. Tók úrskurðarnefndin afstöðu til allra þeirra málsástæðna stefnanda í úrskurði sínum. Um veiðar íslenskra skipa úr nytjastofnum utan lögsögu Íslands gilda ákvæði laga nr. 151/1996. Á árinu 2000 ákváðu íslensk stjórnvöld einhliða heildarkvóta úthafskarfa fyrir íslensk skip á því ári. Ákvörðunin byggðist á 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996, um veiðar utan lögsögu Íslands. Samkvæmt því ákvæði laganna, er ráðherra veitt heimild til þess að setja sérstakar reglur um stjórn veiða íslenskra skipa í þeim tilvikum sem Ísland hefur nýtt rétt sinn til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórn, sem gerðar hafa verið á grundvelli samnings, sem Ísland er aðili að. En samkvæmt framlögðu bréfi sjávarútvegsráðuneytisins, varð ekki samkomulag í Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndinni um hlut Íslands í heildarmagni í úthafskarfa fyrir árið 2000 og mótmælti Ísland samþykkt nefndarinnar og ákvað einhliða heildarkvóta sinn í veiðunum. Íslensk stjórnvöld ákváðu að stjórna veiðum íslenskra skipa á úthafskarfa með því að úthluta varanlegri aflahlutdeild í karfa á grundvelli veiðireynslu skips á tilgreindu árabili, með reglugerð um úthlutun veiðiheimilda á úthafskarfa á Reykjaneshrygg, með stoð í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Í 5. gr. fyrrgreindra laga er kveðið á um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum, sem veiðast bæði innan og utan lögsögunnar, íslenskum deilistofnum, og að ákvæði laga um stjórn fiskveiða skuli gilda eftir því sem við getur átt, sbr. þó ákvæði greinarinnar. Í 2. mgr. 5. gr. laganna segir svo: „Sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr slíkum stofni, sem samfelld veiðireynsla er á skal aflahlutdeild einstakra skipa ákveðin á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabil þeirra á undangengnum sex veiðitímabilum. Veiðireynsla telst samfelld samkvæmt lögum þessum hafi ársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni a.m.k. þrisvar sinnum á undangengnum sex árum svarað til a.m.k. þriðjungs þess heildarafla sem er til ráðstöfunar af hálfu íslenskra stjórnvalda.” Samkvæmt framansögðu var því leyfi stefnanda til umdeildra veiða veitt á grundvelli laga nr. 151/1996, eins og tekið var fram í leyfisbréfi. Stefnandi hefur ekki mótmælt því að veiðar hans fóru fram úr því aflamarki, sem honum var úthlutað. Eins og áður greinir var stefnanda gert að greiða ákveðið gjald vegna ólögmæts sjávarafla á grundvelli laga nr. 37/1992. Í III. kafla laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, er kveðið á um viðurlög vegna brota á ákvæðum laganna, og segir þar í 2. mgr. 12. gr.: „Beita skal ákvæðum laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla við brot á lögum þessum eftir því sem við á.” Liggur og fyrir að í leyfisbréfi stefnanda til veiðanna kemur skýrt fram að þær lúti ákvæðum laga nr. 37/1992. Samkvæmt þessu verður því að telja að að álagningin styðjist við fullnægjandi lagaheimildir. Með því að aflahlutdeild stefnanda var bundin leyfi, þar sem stefnanda var veitt heimild til veiða á ákveðnu aflamarki, er allur afli sem veiddur er umfram það, sem leyfisbréfið kveður á um, umframafli, og óleyfilegur, þó svo önnur skip hafi ekki veitt upp í leyfilegt aflamark sitt. Þá verður ekki séð, að áhrif geti haft á ákvörðun um það hvort stefnandi hafi veitt umfram heimild, hvort umframaflinn var veiddur innan íslenskrar fiskveiðilögsögu eða utan hennar, enda var umrætt leyfi veitt til veiða á úthafskarfa, sem stefnandi veiddi umfram heimild, sem honum hafði verið veitt af íslenskum stjórnvöldum á grundvelli áðurnefndra laga. Stefnandi byggir og á því að jafnræðis hafi ekki verið gætt, þar sem í 3. og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, séu ákvæði um heimild til flutnings aflamarks milli ára. Í reglugerð um veiðar á úthafskarfastofninum hefur verið kveðið á um, að aflamark, sem úthlutað er í úthafskarfa, sé ekki hægt að flytja milli ára, eins og heimilt er um umframafla milli veiðiára, samkvæmt lögum nr. 38/1990. Mismunandi reglur um flutning á aflamarki milli ára eftir aflategundum er ekki brot á jafnræðisreglu. Stefnandi hefur á engan hátt sýnt fram á það í máli þessu, að jafnræðis hafi ekki verið gætt milli þeirra sem heimild höfðu til veiða á úthafskarfa árið 2000. Er allt framanritað er virt ber að hafna aðalkröfu stefnanda. Stefnandi byggir varakröfu sína m.a. á því, að afli skips hans umfram heimild hafi verið svo óverulegur að ekki geti átt við að leggja á hann gjald af þeim sökum, enda sé útilokað að nýta aflaheimildina án þess að eiga á hættu lítilsháttar umframafla. Samkvæmt lögum nr. 37/1992, sem komist hefur verið að, samkvæmt framansögðu, að eigi við um umdeildar veiðar stefnanda, er lögskylt að leggja sérstakt gjald á umframafla og er þar enginn greinarmunur gerður á því hvort um lítið eða mikið magn af heildarafla skips er að ræða. Þegar af þeirri ástæðu, að lögskylt er að leggja umrætt gjald á umframafla, ber að hafna kröfu stefnanda, byggðri á þessari málsástæðu, enda gjaldið miðað við hagnað af veiðum. Varakröfu sína byggir stefnandi og á því, að álagningin hafi tekið mið af afurðaverði, en ekki verðmæti þess afla, sem hann veiddi umfram heimildir. Hafi landaðar afurðir verið umreiknaðar til afla og aflaverðmætið látið vera afurðaverð. Hafi borið að beita 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/1992, við álagningu gjaldsins. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1992, skal álagt gjald vegna umframafla miðast við andvirði gjaldskylds afla. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna skal beita þeirri málsgrein um ákvörðun gjaldsins, einungis ef ekki verður staðreynt hver sú fjárhæð hefur verið. Samkvæmt því bar, við ákvörðun umdeilds gjalds, að beita 1. mgr. 3. gr. laganna, þar sem fyrir lá hvert andvirði aflans var. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var magn þess afla, sem stefnandi veiddi umfram heimildir umreiknaður samkvæmt lögbundnum stuðli til afla úr sjó, sbr. reglugerð nr. 175/2000. Liggur því ekki annað fyrir, en að álagningin hafi verið fyllilega lögmæt. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 128/2015
|
Eignarréttur Höfundarréttur Myndverk Vörumerki Framsal Traustfang
|
Í málinu krafðist E þess að H hf. yrði í verslunarrekstri þess undir firmaheitinu Bónus bönnuð öll notkun á teikningu hennar af grís í formi sparibauks, svonefndum „bónusgrís“. Kvaðst hún eiga höfundarrétt að teikningunni með vísan til samkomulags frá árinu 1991 milli hennar annars vegar og JJ og JÁJ fyrir hönd BÍ hf. hins vegar er skuldbindi H hf. sem núverandi eiganda firmaheitisins. Deildu aðilar meðal annars um hvort úrlausn málsins lyti reglum höfundaréttar eða vörumerkjaréttar. Með vísan til matsgerðar, sem H hf. hafði lagt fram í málinu, var talið að teikningin bæri slík sérkenni að hún nyti verndar sem myndverk samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Af þeim sökum ætti E sem höfundur eignarrétt að teikningunni, sem notuð væri í vörumerkjum H hf., á grundvelli 1. mgr. 1. gr. laganna. Þá var talið að samkomulagið frá 1991 væri ófalsað og var það því lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Með heimild í 1. mgr. 27. gr. höfundalaga hefði E með samkomulaginu framselt BÍ hf. rétt til að nota teikninguna af bónusgrísnum í vörumerki, tengdum verslunarrekstri þess. Fyrir lægi að vörumerki með bónusgrísnum hefðu verið notuð af BÍ hf. við rekstur bónusverslananna áður en framangreint samkomulag var gert. Á árinu 1992 hefði rekstur verslananna verið skilinn frá BÍ hf. með stofnun B sf. sem hefði verið til helminga í eigu BÍ hf. og til helminga í eigu FÞ hf. Af gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að fyrirsvarsmenn FÞ hf. hefðu verið grandlausir um það samkomulag sem E hafði áður gert við BÍ hf. og hún reisti rétt sinn á. Með yfirtöku á rekstri umræddra verslana hefði B sf. eignast rétt til að nota vörumerkin, sem tilheyrðu rekstrinum, sbr. 2. mgr. 32. gr. þágildandi laga nr. 47/1968 um vörumerki, sbr. nú 2. mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997. Samhliða því að B sf. hefði tekið við þessum rekstrarþætti af BÍ hf. hefði það fengið framseldan rétt til að nota myndverk E með vörumerkjunum, sbr. 2. málslið 2. mgr. 28. gr. höfundalaga. Gæti sá réttur, sem E hafði áskilið sér gagnvart viðsemjendum sínum með samkomulaginu frá 1991, ekki gengið framar réttinum sem B sf. hefði öðlast samkvæmt framansögðu á árinu 1992 og H hf. leiddi rétt sinn frá. Var H hf. því sýknað af kröfu E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. febrúar 2015. Hún krefst þess að stefnda verði í verslunarrekstri hans undir firmanafninu Bónus bönnuð öll notkun á teikningu hennar af grís í formi sparibauks, svonefndum „bónusgrís“, og gert, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 500.000 krónur á dag frá dómsuppsögu í máli þessu að telja, í fyrsta lagi að afskrá sjö nánar tilgreind vörumerki, skráð á Bónus og stefnda, í öðru lagi að ónýta umbúðir, burðarpoka, fatnað, auglýsingaefni, reikningseyðublöð og annað lausafé, sem geymir teikningu af bónusgrísnum og notað er í verslunarrekstri stefnda í nafni Bónus, og í þriðja lagi að fjarlægja merkingar, sem geyma teikningu af bónusgrísnum, úr verslunum Bónus, af bifreiðum og öðrum tækjum og tólum sem tengjast verslunarrekstri Bónuss. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að samkomulagi frá 23. desember 1991 verði breytt á þann veg að hann verði einvörðungu dæmdur til að greiða áfrýjanda sanngjarnt endurgjald að mati réttarins fyrir gerð vörumerkisins „bónusgrís“, skráningarnúmer 1131/1999. Að því frágengnu krefst stefndi þess annars vegar að kröfu áfrýjanda um dagsektir verði hafnað eða fjárhæð þeirra lækkuð og þær verði ekki greiddar fyrr en 90 dögum frá dómsuppsögu og hins vegar að hann verði sýknaður af öðrum lið í kröfu áfrýjanda, óháð öðrum úrslitum málsins. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi opnuðu feðgarnir Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson í apríl 1989 fyrstu verslunina sem kennd var við Bónus. Sama ár og verslunarreksturinn hófst teiknaði áfrýjandi bleikan grís í formi sparibauks, bónusgrísinn, sem er hluti af vörumerkjum bónusverslananna og hefur verið tákn þeirra. Auk þessa sá einkafyrirtæki áfrýjanda um gerð auglýsinga og margvíslega hönnunarvinnu vegna rekstrar verslananna allt fram á árið 2007. Áfrýjandi kveðst eiga höfundarétt að teikningunni af bónusgrísnum. Í málinu hefur verið lagt fram skjal sem að hennar sögn felur í sér samkomulag milli hennar og „Bónus“, sem enn starfi undir því firmaheiti, er skuldbindi stefnda með þeim hætti að fallast beri á framangreindar dómkröfur hennar. Stefndi telur á hinn bóginn að skjalið sé falsað, en verði ekki á það fallist sé um að ræða samkomulag sem bindi hann ekki á nokkurn hátt. Í umræddu skjali, dagsettu 23. desember 1991, sagði: „Edith Randy ... hér eftir nefnd ER og Jón Ásgeir Jóhannesson ... hér eftir nefndur JAS og Jóhannes Jónsson ... hér eftir nefndur JJ fyrir hönd Bónus, kt. 560389-1409, staðfesta hér með áðurgert Samkomulag 1. ER og JAS og JJ fyrir hönd Bónus staðfesta samkomulag um eignar-, notkunar- og umráðarétt ER, höfundar bónusgríssins á vörumerkinu (bleikur grísasparibaukur), hér eftir nefndur grísinn. 2. Aðilar máls eru sammála um að ef breyting verður gerð á eignarhaldi Bónus eigi ER tilkall til þess að afturkalla rétt fyrirtækisins á allri notkun gríssins. Tímamörk á þessu samkomulagi eru 20 ár. Hefur ER því rétt til þess að kalla til sín notkunar-, umráða- og eignarrétt sinn á grísnum á hvaða tímapunkti sem er innan 20 ára ef einhver breyting hefur orðið á eignarhaldi Bónus. Gildir þetta ákvæði því þann tíma og fellur þar af leiðandi ekki úr gildi þrátt fyrir að því sé ekki beitt um leið og breytingar verða á eignarhaldinu. 3. Undir notkun samkvæmt 2. gr. fellur öll birting á vörumerkinu, birting vörumerkisins á skiltum, notkun vörumerkisins á vörum og allri annarri opinberri eða hvers konar birtingu. 4. Ef ER ákveður að taka til sín notkunar-, umráða- og eignarrétt, samkvæmt 2. gr, á vörumerkinu (grísnum) er aðilum máls, núverandi eigendum Bónus, þó heimilt að kaupa af henni fyrrgreind réttindi gegn gjaldi sem talið er samsvara verðmæti vörumerkisins á þeim tíma sem slíkt samkomulag yrði gert. 5. Ef eignarhald á Bónus breytist að því marki að JAS og JJ eiga minni hlut í Bónus en 50% innan tímamarka samningsins er ER heimilt að afturkalla notkunar-, umráða- og eignarrétt án þess að þurfa að selja hann aftur. 6. Ef til sölu ER á notkunar, umráða- og eignarrétti gríssins kemur er gert ráð fyrir að kaupverð verði greitt með reiðufé að fullu. Skal greiðsla fara fram þegar samkomulag samkvæmt 4. gr. hefur verið undirritað. 7. Samkomulag þetta gildir framar skráningu Bónus á einkaleyfi vegna gríssins eða öðru tengdu Bónus. Ef til breytinga á eignarhaldi kemur samkvæmt samningi þessum getur ER því farið fram á að skráningu Bónuss á einkaleyfi vegna gríssins sé fært yfir til hennar (ER) án tafar. 8. Þar sem um tímabundið samkomulag (20 ár) er að ræða skulu lög um hefð ekki áhrif á rétt ER samkvæmt þessu samkomulagi. 9. Ef ER hefur ekki kallað til sín þau réttindi sem hún á samkvæmt þessu samkomulagi í lok samningstíma skal greiðsla samkvæmt 4. gr. samnings þessa koma til þann 23. desember 2011. Ef ER samþykkir er þó heimilt að ganga frá greiðslu fyrr en skal þá gerður samningur sem ógildir þennan samning. Ef slíkt er ekki gert heldur samningur þessi gildi sínu og 20 ára tímamörk samningsins verða ógild.“ Undir skjalið voru rituð nöfn áfrýjanda, Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og Jóhannesar Jónssonar, auk tveggja votta. II Hlutafélagið Ísaldí, kennitala 560389-1409, var stofnað 10. febrúar 1989 af hjónunum Jóhannesi Jónssyni og Ásu Karen Ásgeirsdóttur ásamt börnum þeirra Jóni Ásgeiri og Kristínu og Jóni Garðari Ögmundssyni, þáverandi eiginmanni Kristínar. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins „inn- og útflutningur, útlánastarfsemi, verslunarrekstur ásamt skyldri starfsemi.“ Voru feðgarnir Jóhannes og Jón Ásgeir skráðir framkvæmdastjórar með prókúru fyrir félagið og skyldu tveir stjórnarmenn rita firmað saman. Upphaflega áttu Jóhannes og Jón Ásgeir samtals 85% hluta í félaginu sem rak verslun og síðar verslanir undir nafninu Bónus. Heiti félagsins var síðan breytt í Bónus-Ísaldí hf. 2. október 1989. Samkvæmt staðfestum útskriftum úr vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu var 6. október 1989 óskað eftir skráningu þriggja vörumerkja, en um var að ræða vígorð ásamt mynd af bónusgrísnum. Umboðsmaður við skráningu var Kristín Jóhannesdóttir og var jafnframt tilgreint að „Bónus, Skútuvogi 13, 104 Reykjavík“ væri eigandi vörumerkjanna. Voru merkin skráð 5. desember 1990 með númerunum 936/1990, 937/1990 og 938/1990 til 20 ára, en með þeirri takmörkun að „skráningin veitir ekki einkarétt á orðinu „BÓNUS“ og textanum í merkinu að öðru leyti“. Eftir gerð áðurnefnds samkomulags 23. desember 1991 urðu ýmsar breytingar á rekstri bónusverslananna. Þannig var á árinu 1992 stofnað sameignarfélagið Bónus, kennitala 670892-2479, og mun verslunarreksturinn hafa verið fluttur í það félag sem var í eigu sömu manna og áttu Bónus-Ísaldí hf. Þrátt fyrir breytinguna var mynd af bónusgrísnum notuð áfram í vörumerkjum í tengslum við reksturinn. Í ágúst 1992 keypti Fjárfestingarfélagið Þor hf., sem mun hafa verið í eigu þáverandi eigenda Hagkaupa hf., helmings hlut í Bónus sf. Í framhaldi af því, 26. sama mánaðar, var heiti félagsins Bónus-Ísaldí hf. breytt á ný í Ísaldí hf. Á árinu 1993 munu Hagkaup hf. og Bónus sf. ásamt Vöruveltunni hf., er rak svonefndar 10-11 verslanir, hafa stofnað sameiginlegt innkaupafyrirtæki, Baug hf., sem síðar mun hafa fengið heitið Aðföng. Hinn 2. júlí 1998 var annað félag, er einnig hlaut nafnið Baugur hf. en með kennitölu 480798-2289, stofnað um rekstur bónusverslananna og ýmissa annarra verslana. Það gerðist „við samruna fimm félaga; Hagkaups, Bónuss, Bónusbirgða, Aðfanga (áður Baugur) og Ísþors“ eins og sagði í lýsingu vegna útboðs hlutafjár í Baugi hf. í apríl 1999 á Verðbréfaþingi Íslands hf. Hinn 27. október 1998 var nafni Ísaldí, sem þá var orðið einkahlutafélag, breytt í Fjárfestingarfélagið Gaum ehf., en tilgangur félagsins var samkvæmt samþykktum þess sá sami og við stofnun. Mun Baugur hf. hafa að 25% verið í eigu Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf. og tengdra aðila. Jón Ásgeir Jóhannesson var framkvæmdastjóri bónusverslananna frá byrjun til 1998 þegar hann tók við sem forstjóri Baugs hf. og stýrði einnig matvörusviði félagsins. Í desember 2000 mun Fjárfestingafélagið Gaumur ehf., sem þá var að 90% í eigu Jóhannesar Jónssonar og Jóns Ásgeirs, hafa átt samtals 31,75% eignarhlut í Baugi hf. Í janúar 1999 mun hafa verið skráð í fyrirtækjaskrá einstaklingsfyrirtæki með heitinu Bónus, kennitala 450199-3389. Samkvæmt útskriftum úr vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu sótti „BÓNUS, Skútuvogi 13, 104 Reykjavík“ 8. september 1999 annars vegar um skráningu vörumerkis, sem var myndmerki með bónusgrísnum einum og sér, og hins vegar vörumerkisins BÓNUS, sem var orð- og myndmerki þar sem grísinn kom fyrir. Voru merkin skráð 2. nóvember sama ár til 20 ára, undir númerunum 1131/1999 og 1132/1999. Með bréfi 18. janúar 2000 andmælti áfrýjandi skráningu síðara merkisins, en ekki þess fyrra. Í andmælabréfi hennar sagði að skráning hafi verið ákveðin af þáverandi framkvæmdastjóra Bónuss „vegna ókunnugleika um samkomulag sem hefur verið í gildi fram á þennan dag milli fyrrum framkvæmdastjóra og eiganda Bónuss og Edithar um að öll merki sem Edith teiknar fyrir Bónus eru henni sjálfri til skemmtunar og notkunar enda engin greiðsla þegin fyrir vinnu við þau eða hugmyndir. Ofangreind Edith hefur engan hug á að skrá þetta merki sem sína eign enda sjálfsagt að þetta merki verði í friði ásamt öðrum aukamerkjum þar sem þau hafa verið enda Bónusgrísinn sjálfur skráður og verndar sú skráning merkið fyrir notkun óviðkomandi aðila á því.“ Í ákvörðun Einkaleyfastofu 10. ágúst 2001 kom fram að eiganda skráningarinnar hafi verið tilkynnt um andmælin en engar athugasemdir borist frá honum né hafi áfrýjandi sent frekari gögn. Þar sagði jafnframt að andmælin virtust „byggð á sjónarmiðum um höfundarétt andmælanda sem listamanns og sjónarmiðum um samningsrof milli andmælanda og framkvæmdastjóra BÓNUS.“ Hvorugt sjónarmiðanna væri þó stutt nægjanlegum gögnum. Umsækjandi merkjanna ætti fyrir merki mjög svipuð vörumerkjaskráningu 1132/1999, í svipaðri stílfærslu. Var niðurstaða stofnunarinnar sú að skráningin skyldi halda gildi sínu. Samkvæmt útskriftum úr vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu var 28. nóvember 2000 tilgreint að eigandi fyrrgreindra vörumerkja, sem skráð höfðu verið 5. desember 1990 undir númerunum 936/1990, 937/1990 og 938/1990, hefði breytt nafni sínu í „Bónus“, en verið áður Bónus-Ísaldi hf. Samkvæmt útskriftum úr vörumerkjaskrá voru 3. október 2001 skráð hjá Einkaleyfastofu tvö vörumerki þar sem mynd af bónusgrísnum kom fyrir, með skráningarnúmerunum 1001/2001 og 1002/2001. Umsækjandi var Baugur hf., kennitala 480798-2289, en það félag var afskráð úr Kauphöll Íslands á árinu 2003. Á því ári mun stefndi hafa tekið við rekstri þeirra verslana, sem heyrt höfðu undir Baug hf., þar á meðal rekstri bónusverslananna. Eftir að bú síðarnefnda félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2008 voru umrædd tvö vörumerki framseld stefnda samkvæmt tilkynningum þess efnis til Einkaleyfastofu 17. september 2009. Félagið 1998 ehf. mun hafa verið stofnað 21. maí 2008, en 27. júní það ár mun það hafa komist í eigu Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. að 82,3%, Eignarhaldsfélagsins ISP ehf. að 8,9% og Bague S.A. að 8,8%. Um mitt ár 2008 munu Baugur Group hf. og 1998 ehf. hafa gert með sér samning um að síðarnefnda félagið keypti 95,7% hlutafjár í stefnda. Bú Baugs Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009 og 20. október sama ár tók Nýi Kaupþing banki hf., sem síðar fékk heitið Arion banki hf., yfir allt hlutafé 1998 ehf. III Í gögnum málsins er tölvupóstur frá Jóni Ásgeiri Jóhannessyni til áfrýjanda 31. október 2009 þar sem vísað var til þess að í drögum að samningi hans og Jóhannesar Jónssonar við „Kaupþing“ hafi komið fram að þeir hafi kynnt bankanum samning frá „1996“ þess efnis að höfundur myndverksins af bónusgrísnum gæti tekið aftur eign sína að myndverkinu yrðu breytingar á eignarhaldi Bónuss. Í héraðsdómi eru rakin bréfaskipti allt frá 12. janúar 2010 þegar sent var tölvubréf af hálfu áfrýjanda til tveggja starfsmanna hjá Arion banka hf. undir heitinu „Breytt eignarhald 1998 ehf“. Í bréfinu sagði að „í ljósi umfjöllunar í fjölmiðlum um breytt eignarhald á þeim fyrirtækjum er tilheyra 1998 ehf.“ væri vert að vekja athygli á samningi milli áfrýjanda og stofnenda Bónuss 23. desember 1991 sem fylgdi í viðhengi með bréfinu. Var tiltekið að óumdeilt væri að um mjög verðmætt vörumerki væri að ræða og myndi áfrýjandi „gera kröfu um greiðslu á grundvelli samkomulagsins eða kalla til sín réttindi sín á grundvelli 5. greinar samningsins ef eignarhald stofnenda fer undir 50%.“ Bréfi þessu var fylgt eftir með ábyrgðarbréfum 1. febrúar 2010 til sömu manna, auk þáverandi bankastjóra Arion banka hf. Í bréfinu sagði meðal annars að „þrátt fyrir að aðilum sé kunnugt um uppgjörsskyldu sína á vörumerkinu“ gagnvart áfrýjanda „samkvæmt samningnum og eða láta af notkun þess, hefur hvorugu verið sinnt.“ Fengjust ekki upplýsingar um hvernig bankinn myndi bregðast við yrði málsókn óhjákvæmileg. Hinn 27. júlí 2010 ritaði Jón Ásgeir undir yfirlýsingu þess efnis að hann hefði fyrir 14. október 2009 tilkynnt starfsmanni Arion banka hf. um tilvist samkomulagsins frá 23. desember 1991 og gert honum grein fyrir því að áfrýjandi gæti „afturkallað rétt Bónus á allri notkun gríssins við breytingu á eignarhaldi Bónus nema til kæmi greiðsla sem hún myndi samþykkja.“ Miða ætti greiðslu við núvirði. Þá sagði: „Þar sem hvatinn að fyrrgreindum samningi milli mín, Jóhannesar og Randy var að hún hafði ekki fengið neina greiðslu fyrir hönnun sína á merkinu var hugsun okkar sú að hún gæti áskilið sér endurgjald ef til þess kæmi að hönnunin yrði nýtt af öðrum en félagi í eigu okkar feðga eða þegar samningurinn rynni út. Einnig var þar með búið að skjalfesta réttindi hennar yfir merkinu, enda litið sem svo á að við værum í rauninni að fá merkið lánað þar til um annað myndi semjast.“ Eins og greinir í héraðsdómi mætti Jón Ásgeir ekki fyrir dóm til að staðfesta yfirlýsingu sína sem áfrýjandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum. Á hinn bóginn hefur stefndi lagt fyrir Hæstarétt óstaðfesta yfirlýsingu Jóns Ásgeirs 4. nóvember 2014 um samkomulagið frá 23. desember 1991 þar sem hann kvaðst „eftir að hafa skoðað málið ofan í kjölinn, m.a. í tengslum við skráningarlýsingu Baugs hf. á árinu 1998 eftir sameiningu Hagkaups og Bónus undir nýrri kennitölu, hafi þessi samningur ekki lengur haft gildi frá stofnun Baugs hf., enda gerður í nafni Fjárfestingafélagsins Gaums ehf., kt. 560389-1409, á árinu 1991 og ekki framseldur öðrum aðilum. Samningurinn bindur því að mínu mati ekki Haga hf. né firma þess, Bónus. Í ljósi þessa dreg ég til baka yfirlýsingu mína, dags. 27. júlí 2010“. Með bréfi áfrýjanda 28. september 2010 til stjórnarformanns stefnda og bankastjóra Arion banka hf. tilkynnti hún um afturköllun „á leyfi Bónus til að nota myndverkið bleikur grís í formi sparibauks.“ Í bréfinu var vísað til þess að Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson hefðu endanlega misst öll yfirráð yfir hlutum í stefnda sem færi „með allt vald yfir Bónus fyrir hönd Arion banka hf., eða félags á vegum bankans.“ Skyldi notkun á myndverkinu hætt í síðasta lagi 9. október 2010. Þessu andmælti stefndi með bréfi 1. október sama ár, einkum með vísan til þess að hann ætti vörumerkið sem sætt hefði skráningu samkvæmt lögum nr. 45/1997 um vörumerki. IV Málsástæður og lagarök aðila eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir deila þeir um hvort úrlausn málsins lúti reglum höfundaréttar eða vörumerkjaréttar. Áfrýjandi heldur því fram að teikningin af bónusgrísnum sé eign hennar að höfundarétti og hafi henni verið frjálst að semja um tímabundin og skilyrt afnot af teikningunni. Samkvæmt samkomulaginu 23. desember 1991 hafi áfrýjandi rétt til að afturkalla öll afnot firmans Bónuss af myndverki hennar, yrðu stofnendur firmans minnihlutaeigendur þess. Frá gerð samkomulagsins og allt til 2010 hafi orðið ýmsar breytingar á verslunarrekstri stofnendanna sem orðið hafi hluti af stærri verslunarkeðju, fyrst Baugi hf. og síðar stefnda. Þrátt fyrir þetta hafi stofnendur Bónuss ráðið meirihluta í þeim félögum sem hlut áttu að máli allt til ársins 2010. Ágreiningur aðila lúti ekki að vörumerkjarétti, heldur afnotarétti af myndverki sem áfrýjandi eigi og ekki hafi náðst samkomulag um kaup á. Stefndi heldur því fram að fyrirmynd af teikningu áfrýjanda af bónusgrísnum hafi verið sótt til sparigríss úr bæklingum tiltekins fyrirtækis í Noregi og dregur í efa að teikningin njóti höfundarréttar af þeim sökum. Þá bendi ýmislegt til að samkomulagið, sem áfrýjandi vísi til, hafi ekki verið gert á þeim tíma sem þar greini. Samkomulagið sé fullkomlega órökrétt og ósanngjarnt. Það kveði einhliða á um víðtækan rétt áfrýjanda og feli í sér óréttmæta auðgun henni til handa. Kveður stefndi að umþrætt vörumerki séu eign sín að vörumerkjarétti. Hafi þau verið framseld grandlausum þriðja manni án kvaða og skilyrða, svo sem við opið útboð á hlutabréfum Baugs hf. á Verðbréfaþingi Íslands árið 1999. Í héraðsdómi er rakinn framburður aðila og vitna og jafnframt lýst efni matsgerða um ætlaða fölsun á samkomulaginu frá 23. desember 1991. Er þar komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði fullyrt að skjalið sé falsað. V Samkvæmt matsgerð, sem stefndi hefur lagt fram í málinu, eru fimm nánar tiltekin atriði sem greina teikningu áfrýjanda af hinum svonefnda bónusgrís frá sparigrísnum úr bæklingum hins norska fyrirtækis. Að því virtu er fallist á með áfrýjanda að teikningin beri slík sérkenni að hún njóti verndar sem myndverk samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Af þeim sökum á áfrýjandi sem höfundur eignarrétt að teikningunni, sem notuð er í vörumerki stefnda, á grundvelli 1. mgr. 1. gr. laganna og hefur meðal annars einkarétt til að gera eintök af henni og birta hana, sbr. 3. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. höfundalaga hefur áfrýjandi jafnframt heimild til að framselja þennan rétt sinn eins og síðar verður vikið að. Svo sem áður er fram komið snýst ágreiningur málsaðila einkum um samkomulag það sem áfrýjandi kveðst hafa gert um afnot af myndverki sínu 23. desember 1991. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að samkomulagið sé ófalsað og verður það því lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að við túlkun samkomulagsins verði að líta til þess markmiðs við samningsgerðina að veita höfundarrétti hennar að teikningunni af bónusgrísnum afar ríka vernd kæmi til þess að réttur til að nota hana sem hluta af vörumerkjum viðsemjanda hennar, Bónus, yrði framseldur. Á hinn bóginn lítur stefndi svo á að sökum þess hve efni samkomulagsins sé óvenjulegt beri að túlka ákvæði þess þröngt og eftir atvikum víkja þeim til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Á hvorugt þessara sjónarmiða er fallist, heldur verður samkomulagið túlkað eftir orðanna hljóðan og þá með tilliti til þeirra laga sem við eiga. Þá verður ekki framhjá því litið að félagið, sem þeir Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson komu fram fyrir umrætt sinn og nefnt var Bónus í samkomulaginu, var í rauninni Bónus-Ísaldí hf. sem hafði sömu kennitölu og þar var greind. Með samkomulaginu framseldi áfrýjandi umræddu félagi rétt til að nota teikninguna af bónusgrísnum í vörumerki, tengdum verslunarrekstri þess. Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. höfundalaga er framsalshafa óheimilt að framselja öðrum höfundarrétt án samþykkis höfundar. Ef rétturinn er þáttur í eignum fyrirtækis má þó framselja hann ásamt því eða tiltekinni grein þess. Þrátt fyrir slíkt framsal ber framseljandi áfram ábyrgð á efndum sínum við höfund. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997 er kveðið á um að framselja megi rétt til vörumerkis ásamt atvinnustarfsemi þeirri sem það er notað í eða eitt sér. Eftir 2. mgr. sömu lagagreinar eignast framsalshafi vörumerki sem atvinnustarfsemi tilheyra, nema um annað hafi verið samið. Sams konar ákvæði var að finna í 32. gr. eldri laga um vörumerki, nr. 47/1968. Eins og rakið hefur verið höfðu vörumerki með bónusgrísnum verið notuð af Bónus-Ísaldí hf. við rekstur bónusverslananna áður en framangreint samkomulag var gert, en rúmu ári áður höfðu þrjú slík vörumerki verið skráð í eigu „Bónus“. Á árinu 1992 var rekstur verslananna skilinn frá hlutafélaginu með stofnun sameignarfélagsins Bónus sem var til helminga í eigu hlutafélagsins og til helminga í eigu Fjárfestingarfélagsins Þors hf. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að fyrirsvarsmenn síðarnefnda félagsins hafi verið grandlausir um það samkomulag sem áfrýjandi hafði áður gert við Bónus-Ísaldí hf. og hún reisir rétt sinn á. Með yfirtöku á rekstri umræddra verslana eignaðist Bónus sf. rétt til að nota vörumerkin, sem tilheyrðu rekstrinum, sbr. 2. mgr. 32. gr. laga nr. 47/1968, sbr. nú 2. mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997. Samhliða því að sameignarfélagið tók við þessum rekstrarþætti af hlutafélaginu fékk það framseldan rétt til að nota myndverk áfrýjanda með vörumerkjunum, sbr. 2. málslið 2. mgr. 28. gr. höfundalaga. Getur sá réttur, sem áfrýjandi áskildi sér gagnvart viðsemjendum sínum með samkomulaginu 23. desember 1991, ekki gengið framar réttinum sem Bónus sf. öðlaðist samkvæmt framansögðu á árinu 1992 og stefndi leiðir rétt sinn frá. Með skírskotun til alls þess sem að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn hluta málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2014. Mál þetta, sem var dómtekið þann 5. nóvember 2014, var höfðað 12. janúar 2011 af Edith Randy Ágeirsdóttur, Grasarima 14, Reykjavík, gegn Högum hf., Skútuvogi 7, Reykjavík. I. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefnda verði í verslunarrekstri hans undir firmanafninu Bónus, bönnuð með dómi öll notkun á teikningu stefnanda af grísi í formi sparibauks „bónusgrísinn“ og gert, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 500.000 kr. á dag að telja frá dómsuppsögu í máli þessu, að: 1. Afskrá annars vegar vörumerki skráð á Bónus með skráningarnúmerin 936/1990, 937/1990, 938/1990, 1131/1999, 1132/1999 og hins vegar vörumerki skráð á Haga hf., með skráningarnúmerum 1001/2001 og 1002/2001. 2. Ónýta allar umbúðir, burðarpoka, fatnað, auglýsingaefni, reikningseyðublöð og allt annað lausafé, sem geymir teikningu af bónusgrísnum og notað er í verslunarrekstri stefnda í nafni Bónus. 3. Fjarlægja allar merkingar, sem geyma teikningu af bónusgrísnum úr verslunum Bónus, af bifreiðum og öðrum tækjum og tólum sem tengjast verslunarrekstri Bónus. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati réttarins auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Til þrautavara er þess krafist af hálfu stefnda að samkomulagi dags. 23. desember 1991 verði breytt á þann veg að stefndi verði einvörðungu dæmdur til að greiða stefnanda sanngjarnt endurgjald að mati dómsins fyrir gerð vörumerkisins „bónusgrís“, skráningarnúmer 1131/1999, sem er í eigu stefnda. Til vara krefst stefndi þess: Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Í greinargerð krafðist stefndi þess að máli þessu yrði vísað frá dómi en með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 23. júní 2011, var frávísunarkröfunni hafnað. II. Málsatvik Hinn 8. apríl 1989 opnuðu feðgarnir Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson fyrstu Bónusverslunina í Skútuvogi. Sama ár og verslunin hóf rekstur teiknaði stefnandi, sem er eigandi Landlistar, auglýsinga- og skiltagerðar sem hún rak í eigin nafni, grís í formi sparibauks, „bónusgrísinn“, sem er í vörumerkjum Bónus og hefur verið tákn verslunarinnar. Stefnandi vann síðan margvíslega hönnunarvinnu og auglýsingagerð fyrir Bónus allt fram á árið 2007. Í upphafi er rétt að gera grein fyrir þeim breytingum sem urðu á eignarhaldi Bónuss fram að þeim tíma sem mál þetta var höfðað. Samkvæmt tilkynningu um stofnun hlutafélags frá 16. mars 1989 stofnuðu Jóhannes Jónsson, Jón Ásgeir Jóhannesson, Ása Karen Ásgeirsdóttir, Kristín Jóhannesdóttir og Jón Garðar Ögmundsson, félagið Ísaldí hf., kt. 560389-1409, hinn 10. febrúar 1989. Hinn 2. október 1989, var ákveðið að breyta nafni hlutafélagsins úr Ísaldí hf. yfir í Bónus − Ísaldí hf., kt. 560389-1409. Hagkaup hf., sem þá var að mestu í eigu Pálma Jónssonar og fjölskyldu, eignaðist 50% hlut í Bónus árið 1992 í nafni Fjárfestingarfélagsins Þors hf. Í framhaldinu af því var hinn 26. ágúst 1992 send tilkynning til hlutafélagaskrár um ákvörðun sem tekin hefði verið á ályktunarbærum hluthafafundi um að breyta nafni félagsins úr Bónus-Ísaldí hf. yfir í Ísaldí hf., kt. 560389-1409. Hinn 19. júní 1998 var síðan gerður samningur um samruna fimm félaga, Hagkaups, Bónuss, Aðfanga (áður innkaupafyrirtækið Baugur hf.), Bónusbirgða og Ísþors, og runnu þau saman í Baug hf., sem stofnaður var 2. júlí 1998. Baugur hf. var skráður í Kauphöll árið 1999. Gaumur ehf. var eignarhaldsfélag að mestu í eigu stofnenda Bónuss, þeirra Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og Jóhannesar Jónssonar. Hlutabréf í Baugi hf. voru skráð á almennan hlutabréfamarkað 1999. Enn á ný var tilkynning send til hlutafélagaskrár hinn 28. október 1998 þar sem óskað var eftir því að nafni félagsins Ísaldí ehf., kt. 560389-1409, yrði breytt í Fjárfestingarfélagið Gaumur ehf., kt. 560389-1409. Tilgangur þess félags samkvæmt samþykktum, var sá og hinn sami og upphaflega þegar fyrst var stofnað til kennitölunnar, en það var inn- og útflutningur, lánastarfsemi og verslunarrekstur ásamt skyldri starfsemi. Gaumur hf., áður Ísaldí og enn fyrr Bónus-Ísaldí, var sama fyrirtækið og var eignarhaldsfélag Jóhannesar Jónssonar og Ásu Karenar Jónsdóttur og barna þeirra, Kristínar og Jóns Ásgeirs. Við afskráningu Baugs hf. af markaði og skiptingu félagsins með stofnun Baugs-Ísland hf., síðar Haga hf., stefnda í þessu máli, árið 2003, sem átti alfarið að sjá um verslunarrekstur innanlands, fylgdu framangreind réttindi stefnda og hafa verið eign félagsins síðan. Eigendaskipti urðu að stefnda árið 2008 þegar 1998 ehf. keypti allt hlutafé Haga hf. af Baugi Group hf. Baugur Group hf. varð gjaldþrota 4. febrúar 2009. Á árinu 2008 hafði Bónusfjölskyldan tryggt sér yfirráð í stefnda í gegnum 1998 ehf., sem átti 95,7% hlutafjár í stefnda, en hún missti hins vegar 1998 ehf. í hendur Arion banka hf. 20. október 2009. Bankinn ákvað hins vegar að Jóhannes Jónsson yrði stjórnarformaður stefnda og veitti honum jafnframt rétt til að kaupa allt að 10% í stefnda við skráningu félagsins í Kauphöll. Í september 2010 var gert samkomulag milli Arion banka hf. og Jóhannesar Jónssonar um að hann viki úr stjórn stefnda, hann gæfi eftir rétt sinn til hluta í félaginu við skráningu en fengi að kaupa nánar tilgreindar eignir, m.a. Bónusverslun í Færeyjum. Í málinu liggur fyrir samkomulag, dags. 23. desember 1991, sem stefnandi byggir á að hafa gert við Jóhannes Jónsson og son hans, Jóns Ásgeir Jóhannesson, f.h. Bónuss, kt. 560389-1409, en Bónus- Ísaldí hf. var á þessum tíma með þessa kennitölu. Í 1. gr. samkomulagins segir að aðilar samningsins staðfesti fyrir hönd Bónuss samkomulag um eignar-, notkunar- og umráðarétt höfundar bónusgríssins á vörumerkinu (bleikur grísasparibaukur), hér eftir nefndur grísinn. Í 2. gr. samkomulagsins segir að ef breyting verður gerð á eignarhaldi Bónuss eigi ER (Edith Randy) tilkall til þess að afturkalla rétt fyrirtækisins á allri notkun gríssins. Tímamörk á þessu samkomulagi séu 20 ár. Hafi ER því rétt til að kalla til sín notkunar-, umráða og eignarrétt sinn á grísnum á hvaða tímapunkti sem er innan 20 ára ef einhver breyting hefur orðið á eignarhaldi Bónuss. Gildi þetta ákvæði því þann tíma og falli þar af leiðandi ekki úr gildi þrátt fyrir að því sé ekki beitt um leið og breytingar verða á eignarhaldinu. Þá segir í 3. gr. að undir notkun samkvæmt 2. gr. falli öll birting á vörumerkinu, birting vörumerkisins á skiltum, notkun vörumerkisins á vörum og allri annarri opinberri eða hvers konar birtingu. Í 4. gr. segir að ef ER ákveður að taka til sín notkunar, umráða- og eignarrétt samkvæmt 2. gr. á vörumerkinu, sé núverandi eigendum Bónuss þó heimilt að kaupa af henni fyrrgreind réttindi gegn gjaldi sem talið er samsvara verðmæti vörumerkisins á þeim tíma sem slíkt samkomulag yrði gert. Í 5. gr. segir að ef eignarhald á Bónus breytist að því marki að Jón Ásgeir og Jóhannes eigi minni hlut í Bónus en 50% innan tímamarka samningsins, sé ER heimilt að afturkalla notkunar- umráða og eignarrétt án þess að þurfa að selja hann aftur. Þá segir í 7. gr. samkomulagsins að það gildi framar skráningu Bónuss á einkaleyfi vegna gríssins eða öðru tengdu Bónus. Ef til breytinga á eignarhaldi kemur samkvæmt samningi þessum geti ER því farið fram á að skráningu Bónuss á einkaleyfi vegna gríssins verði fært yfir til hennar án tafar. Þá segir í 8. gr. að þar sem um sé að ræða tímabundið samkomulag skuli lög um hefð ekki hafa áhrif á rétt ER samkvæmt samkomulaginu. Að lokum segir í 9. gr. að ef ER hefur ekki kallað til sín þau réttindi sem hún á samkvæmt samkomulagi þessu í lok samningstímans skuli greiðsla samkvæmt 4. gr. samningsins koma til þann 23. desember 2011. Ef ER samþykkir sé þó heimilt að ganga frá greiðslu fyrr en þá skuli gerður samningur sem ógildi þennan. Ef slíkt er ekki gert haldi samningurinn gildi sínu og 20 ára tímamörk samningsins verði ógild. Hinn 5. desember 1990 voru þrjú vörumerki skráð af Bónus í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu með skráningarnúmerin 936/1990, 937/1990 og 938/1990 og svonefndur bónusgrís kemur fram á þeim öllum. Í athugasemdum í vörumerkjaskrá varðandi þessar skráningar allar, sem eru frá 28. nóvember 2000, kemur fram að eigandi vörumerkjanna hafi breytt nafni sínu í Bónus (var: Bónus Ísaldi hf., Skútuvogi 13, 104 Reykjavík, Íslandi. Hinn 2. nóvember 1999 skráði Bónus vörumerkin með skráningarnúmerin 1131/1999 og 1132/1999 í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu. Með bréfi til Einkaleyfastofu, dags. 18. janúar 2000, andmælti stefnandi skráningu vörumerkisins BÓNUS (orð- og myndmerki), nr. 1132/1999 , en andmælti ekki skráningu vörumerkis nr. 1131/1999, sbr. dskj. 12. Í andmælum stefnanda kemur fram að skráning hafi verið ákveðin af Guðmundi Marteinssyni, framkvæmdastjóra Bónuss, vegna ókunnugleika um samkomulag sem hafi verið í gildi fram á þennan dag milli fyrrum framkvæmdastjóra og eiganda Bónuss og stefnanda um að öll merki sem stefnandi teikni fyrir Bónus séu henni sjálfri til skemmtunar og notkunar enda engin greiðsla þegin fyrir vinnu við þau eða hugmyndir. Síðan segir að stefnandi hafi engan hug á að skrá þetta merki sem sína eign enda sjálfsagt að þetta merki verði látið í friði ásamt öðrum aukamerkjum þar sem þau hafa verið enda Bónusgrísinn sjálfur skráður og verndi sú skráning merkið fyrir notkun óviðkomandi aðila á því. Loks segir að andmælin séu með fyrirvara um að Guðmundur Marteinsson hafi þegar afturkallað umsókn sína í nafni Bónuss um skráningu merkisins. Í ákvörðun Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001 var tekin ákvörðun varðandi andmæli stefnanda. Þar kemur fram að eiganda skráningar hafi verið tilkynnt um fram komin andmæli með bréfi, dags. 20. janúar 2000, og honum hafi verið veittur frestur til að tjá sig um andmælin og leggja inn skriflega greinargerð. Eigandi skráningar hafi ekki neytt þessa réttar og engin frekari gögn hafi borist frá andmælanda og málið hafi því verið tekið til úrskurðar á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Í niðurstöðum Einkaleyfastofu segir að andmæli virðist byggð á sjónarmiðum um höfundarrétt andmælanda sem listamanns og sjónarmiðum um samningsrof milli andmælanda og framkvæmdastjóra Bónus9s. Hvorug sjónarmiðin séu þó nánar rökstudd né studd nægjanlegum gögnum. Umsækjandi eigi skráð merki mjög svipuð vörumerkjaskráningu 1132/1999, í svipaðri stílfærslu. Að mati Einkaleyfastofunnar hafi andmælandi ekki lagt fram nægjanleg gögn sem sýni fram á betri rétt hans til merkisins og skuli skráning nr. 1132/1999, Bónus (orð- og myndmerki) því halda gildi sínu. Hagar hf., skráðu hinn 3. október 2001 í vörumerkjaskrá, vörumerki með skráningarnúmerin 1001/2001 og 1002/2001. Í athugasemdum í vörumerkjaskrá varðandi breytingar á vörumerki nr. 1001/2001 17.9.2009 kemur fram: Eigandi vörumerkis númer 1001/2001 hefur breytt nafni sínu og heimilisfangi, ásamt umboði í: Þrotabú Baugs Group hf., Efstaleiti 5, 103 Reykjavík, Íslandi (var Baugur hf. (480798-2289), Skútuvogi 7, 104 Reykjavík. Þá er einnig skráð varðandi þetta vörumerki 17.9.2009: Eigandi vörumerkis númer 1001/2001 hefur framselt merkið til Hagar hf. (670203-2120), Hagasmára 1, 201 Kópavogi, Íslandi (var: Þrotabú Baugs Group hf. (480798-2289), Efsaleiti 5, 103 Reykjavík, Íslandi. Samhljóða athugasemdir eru skráðar í vörumerkjaskrá varðandi breytingar á vörumerki 1002/2001. Þann 12. janúar 2010 sendi Saga Ýrr Jónsdóttir lögfræðingur, dóttir stefnanda, tölvupóst til Sigurjóns Pálssonar og Regins Mogensen hjá Arion banka hf. Í póstinum kom fram að í ljósi umfjöllunar fjölmiðla um breytt eignarhald á þeim fyrirtækjum sem tilheyrðu 1998 ehf. væri vert að vekja athygli bankans á samningi milli stefnanda og stofnenda Bónuss, dags. 23. desember 1991. Samkomulagið staðfesti eignar-, notkunar- og umráðarétt hennar á vörumerki Bónuss (grísnum). Samningurinn tryggi henni ekki einungis fyrrgreind réttindi heldur kveði einnig á um rétt hennar til að kalla þau til sín ef eignarhlutur stofnenda færi undir 50%. Um sé að ræða verðmætt vörumerki og stefnandi muni gera kröfu um greiðslu á grundvelli samkomulagsins eða kalla til sín réttindi á grundvelli 5. gr. samningsins. Fylgiskjal með þessum pósti var afrit samningsins. Þessum pósti var síðan fylgt eftir með ábyrgðarbréfi, dags. 1. febrúar 2010, til sömu aðila auk Finns Sveinbjörnssonar bankastjóra Arion banka hf. Í bréfinu kemur fram að þar sem ekki hafi verið brugðist við erindi hennar séu ekki aðrir kostir fyrir hendi en að láta reyna á lögbann á notkun Bónuss á vörumerkinu/eða stefna bankanum til efnda á samningnum. Hafi upplýsingar um það hvernig bankinn hyggist bregðast við ekki borist bankanum fyrir lok vikunnar muni fyrrgreind úrræði verða nýtt. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 28. september 2010, til stjórnarformanns stefnda og bankastjóra Arion banka hf. var tilkynnt um afturköllun á leyfi Bónuss til að nota myndverkið „bleikur grís í formi sparibauks“. Vísað var til þess að feðgarnir Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson hefðu endanlega misst öll yfirráð yfir hlutum í Högum hf., sem ætti Bónus, og að nýr eigandi sé Arion banki hf. Arion banki hf. hefði á hluthafafundi í Högum hf. kosið nýja stjórn og Jóhannes Jónsson hefði horfið úr stjórn félagsins. Hagar hf. færu því með allt vald yfir Bónus fyrir hönd Arion banka hf. eða félags á vegum bankans. Þar með væri samningsbundinn og skilyrtur réttur stefnanda til að binda enda á notkun Bónuss á myndverki hans því sannanlega orðinn virkur. Þess var krafist að Arion banki hf., sem eigandi Haga hf., sæi til þess að notkun á myndverki stefnanda yrði hætt af hálfu Bónuss í síðasta lagi 9. október 2010. Lögmaður stefnda svaraði bréfi lögmanns stefnanda með bréfi, dags. 1. október 2010. Þar var málatilbúnaði stefnanda mótmælt og vísað til þess að Bónus, í eigu stefnda, ætti vörumerkið Bónus, það væri skráð og um notkun þess giltu lög um vörumerki nr. 45/1997 og vísað var til niðurstöðu Einkaleyfastofu í andmáli nr. 18/2001. Varðandi hótun um að lagt yrði lögbann við notkun myndverksins, þá var bent á að slík krafa uppfyllti hvorki skilyrði 41. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 né 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. og ef slík krafa yrði sett fram myndi stefndi krefjast þess að trygging yrði sett fyrir hugsanlegum bótum sem kynnu að hljótast af rekstrarstöðvun eða truflun á rekstri 28 Bónus-verslana meðan umrætt myndmerki yrði tekið úr notkun. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar í máli þessu á því að teikningin af bónusgrísnum sé hans eign og honum hafi verið frjálst að semja við stofnendur Bónuss, þá Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson fyrir hönd Bónuss, um tímabundin og skilyrt afnot af henni. Stefnandi hafi rétt samkvæmt samkomulaginu til að afturkalla öll afnot Bónuss af myndverki hans, yrðu stofnendur firmans minnihlutaeigendur þess. Í september 2010 hafi stofnendur Bónuss misst endanlega allan rétt sinn yfir stefnda, sem er í kjölfar samruna, skipta, skráningar og afskráninga í Kauphöll og gjaldþrots Baugs Group hf. í byrjun árs 2009, einkaeiganda Bónuss. Stefnandi hafi með bréfi, dags. 28. september 2010, krafist þess að stefndi léti af notkun myndverksins fyrir miðnætti 9. október 2010. Stefndi hafi ekki orðið við þeirri kröfu og hafi ekki gert neinar ráðstafanir til að hætta notkun þess. Stefndi hafi ekki gert neinar athugasemdir við efni bréfs stefnanda að öðru leyti en því að hann taldi að boðað lögbann stefnanda myndi ekki ná fram að ganga, þar sem ekki væri fullnægt skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann. Ef slík krafa yrði sett fram, myndi stefndi krefjast þess að trygging yrði sett fyrir hugsanlegum skaða sem kynni að hljótast af rekstrarstöðvun eða truflun á rekstri 28 Bónusverslana um allt land meðan umrætt myndmerki væri tekið úr notkun. Stefnandi hafi því ákveðið að krefjast ekki lögbanns við notkun myndmerkisins í þeirri von að stefndi hætti notkun myndverksins. Sú hafi ekki orðið raunin. Arion banki hf., eigandi stefnda, hafi boðið stefnda til kaups án þess að nokkur fyrirvari væri gerður um rétt stefnanda og sé honum því nauðsynlegt að fá notkun stefnda á myndverki sínu bannaða með dómi. Stefnandi kveður engu skipta um rétt hans samkvæmt samningnum við Bónus frá 23. desember 1991 hvort stefndi hafi látið skrá vörumerki með bónusgrísnum. Skráning vörumerkjanna upphefji engin réttindi stefnanda gagnvart stefnda, enda sé sérstaklega tekið fram í samkomulaginu að það gangi framar skráningu. Þá kveður stefnandi það heldur engu skipta fyrir samningsbundinn rétt sinn þótt ekki hafi verið greint frá samningnum í útboðslýsingu Baugs við skráningu félagsins í Kauphöll árið 1999, eins og byggt sé á í bréfi stefnda til stefnanda þann 16. desember 2010. Stefnandi kveður það heldur engu skipta fyrir rétt hans hvort stefndi finni frumrit eða samrit samningsins í fórum sínum eða ekki. Ljósrit af samningnum sé til og lagt fram í máli þessu. Stefnandi bendir á að stefndi og starfsmenn hans hafi í síðasta lagi fengið eða mátt fá vitneskju um samninginn þann 20. janúar 2000, þegar Bónus var sent bréf frá Einkaleyfastofu, þar sem fram kom að stefnandi mótmælti skráningu vörumerkis nr. 1131/1999. enda komi fram í ákvörðun Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001 að andmæli stefnanda hafi byggst á því að sú ákvörðun Bónuss að sækja um skráningu merkisins „gangi gegn samkomulagi milli fyrrum framkvæmdastjóra Bónus og andmælanda“. Því hefði staðið stefnda nær að afla sér upplýsinga hjá stefnanda eða fyrrum eigendum Bónuss um fyrrgreint samkomulag. Stefnandi vísar til þess að málið sé höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur stefnanda, Högum hf., þar sem félagið eigi lögheimili að Skútuvogi 7, 104 Reykjavík og sakarefnið varði firmað Bónus, sem sé í einkaeigu stefnda og með lögheimili að Skútuvogi 13, 104 Reykjavík. Firmað Bónus geti ekki átt sjálfstæða aðild að dómsmáli þessu. Stefnandi byggir málsókn sína á 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972, og reglum samninga- og kröfuréttar um að aðilum samninga beri að virða þá og efna samkvæmt aðalefni þeirra. Um varnarþing, aðild, dagsektir og málskostnað vísar stefnandi til 1. mgr. 16. gr., 1 mgr. 33. gr., 4. tl. 2. mgr. 114. gr., 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir einhliða og ófullkominni málsatvikalýsingu stefnanda sem hann segir að gefi ekki rétta mynd af málinu. Stefndi vísar til þess að fram komi í viðtali, sem tekið var við stefnanda á árinu 1993, að á árinu 1989 hafi hún og eiginmaður hennar keypt fullkominn tölvubúnað til skiltagerðar og að í þeim kaupum hafi falist áhætta. Fram komi einnig að stefnandi hafi séð um hönnun fyrir Bónus og teiknað grísinn sem er tákn verslunarinnar. Stefndi mótmælir því, sem fram kemur í lið 3.11 í stefnu, að því hafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi væri eigandi teikningarinnar að „bónusgrísnum“. Stefnandi hafi í störfum sínum hannað allt fyrir Bónus, þ.m.t. vörumerkið sem skráð sé 1131/1999, enda leggi stefnandi til grundvallar að um vörumerki sé að ræða. Þessi teikning falli því ekki undir höfundarlög, eins og málsókn stefnanda byggi alfarið á, heldur vörumerkjalög. Stefndi hafi ávallt haldið því fram að vörumerkið „bónusgrís“ sé hans eign og honum til frjálsrar ráðstöfunar. Annað sé útúrsnúningur af hálfu stefnanda og mótmælt sem röngu. Frá fyrstu tíð hafi stefnandi fengið greitt frá Bónus fyrir störf sín að hönnun fyrir fyrirtækið og hafi eignarréttur að vörumerkjum stefnda að sjálfsögðu fylgt þeim greiðslum hans til stefnanda. Á dskj. 30 megi sjá að stefndi greiddi stefnanda 80.080.522 kr. fyrir þjónustu hennar fyrir stefnda á árunum 1999-2007 en uppreiknuð sé sú fjárhæð 127.461.517 kr. Á árunum 1999-2006 hafi mánaðarleg uppreiknuð greiðsla stefnda til stefnanda numið 1.209.067 kr. sem verði að teljist há upphæð og bendi til þess að öll hugverkaréttindi séu eign stefnda sem greiðanda. Til frekari áréttingar megi benda á að um hafi verið að ræða traust og gott viðskiptasamband stefnanda við stefnda til langs tíma sem veitt hafi stefnanda mikið afkomu- og atvinnuöryggi. Þrátt fyrir allt þetta sé því haldið fram að stefndi eigi ekki eignarrétt á vörumerkinu. Stefndi hafi hætt viðskiptum við stefnanda árið 2007. Að gefnu tilefni mótmælir stefndi því að hann skuldi stefnanda fjármuni. Þótt óumdeilt sé í málinu að stefnandi hafi teiknað „bónusgrísinn“ fyrir Bónus mótmælir stefndi því að stefnandi sé eigandi vörumerkisins og það sé henni frjálst til ráðstöfunar. Hinn 5. desember 1990 hafi þrjú vörumerki verið skráð af Bónus í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu með skráningarnúmerin 936/1990, 937/1990 og 938/1990. Hinn 2. nóvember 1999 hafi Bónus skráð vörumerkin með skráningarnúmerin 1131/1999 og 1132/1999 í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu, sbr. dskj. 12 og 13. Þá hafi Hagar hf. hinn 3. október 2001 skráð í vörumerkjaskrá, vörumerki með skráningarnúmerin 1001/2001 og 1002/2001, sbr. dskj. 14 og 15. Stefnandi haldi því fram að hún hafi gert munnlegt samkomulag við þáverandi eigendur, Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson, um afnot Bónuss af myndmerkinu með ákveðnum skilyrðum sem verði að teljast mjög óvenjuleg og á skjön við venju í sambærilegum viðskiptum. Á þessum tíma, árið 1990, hafi Bónus verið nýstofnað fyrirtæki og enginn hafi getað séð fyrir þá þróun að Bónus yrði eitt helsta verslunarfyrirtæki landsins. Samningur sá sem stefnandi reisir málatilbúnað sinn einvörðungu á, sé dagsettur 23. desember 1991. Ljósritið af samningnum hafi þó fyrst komið fram með tölvupósti sem sendur var Sigurjóni Pálssyni og Regin Mogensen hjá Arion banka hf. hinn 12. janúar 2010. Þennan póst hafi dóttir stefnanda, Saga Ýrr Jónsdóttir lögfr., sent og fylgt honum eftir með ábyrgðarbréfi. Engin skýring sé gefin á því í stefnu hvers vegna erindinu sé beint að eiganda 1998 ehf., Arion banka hf., en ekki að stefnda, sem sé eigandi vörumerkjanna. Því sé sérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnuðu sem fram komi í lið 3.6 og 3.9 í stefnu að Arion banki hf. hafi vitað af meintu samkomulagi áður en bankinn yfirtók einkahlutafélagið 1998 ehf. Stefndi mótmælir því dskj. 24 sem röngu og óstaðfestu og dskj. 23 hafi ekkert gildi fyrir málsókn stefnanda en styðji hins vegar þá skoðun stefnda að samningurinn frá 23. desember 1991 hafi ekki að geyma gildan löggerning en þótt svo væri sé hann stefnda óviðkomandi. Þá er því sérstaklega mótmælt að stefnandi leggi fram tölvupóstssamskipti milli Arion banka hf. og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar sem varði stefnanda ekki og séu málinu óviðkomandi. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda, sem fram kemur í lið 3.8 í stefnu, þess efnis að dskj. 26 feli í sér viðurkenningu Arion banka hf. á því að stefnandi sé réttmætur eigandi vörumerkis og að stefndi sé í dag einungis að reyna að öðlast eignarrétt yfir því, sem rangri og ósannaðri. Umfjöllun þessi hafi lotið að viðskiptum með eignarhlut í SMS verslunarkeðjunni í Færeyjum en ekki vörumerki Bónuss á Íslandi. Stefndi sé eigandi vörumerkja Bónuss og vísun í eiganda merkisins sé að sjálfsögðu vísun til stefnda en ekki stefnanda. Stefndi bendir á að 18. janúar 2000 hafi stefnandi andmælt skráningu vörumerkisins BÓNUS (orð- og myndmerki), nr. 1132/1999, sbr. dskj. 6, 13, 16 og 25, en ekki nr. 1131/1999, sbr. dskj. 12. Beinlínis sé vísað til þess í dskj. 25 að bónusgrísinn sé skráð vörumerki og ekki gerð athugasemd við það. Lýsingar stefnanda frá þessum tíma á meintu samkomulagi við stefnda komi í engu heim og saman við samninginn frá 23. desember 1991 og stefnandi hafi ekki lagt fram samkomulagið þótt henni hafi verið það í lófa lagið. Hið rétta sé að enginn forsvarsmaður Bónuss á þeim tíma hafi kannast við samkomulag við stefnanda. Stefndi mótmælir því að skráning vörumerkja Bónuss, á hvaða tíma sem er, séu eða hafi verið skilyrt af eignar-, notkunar- eða umráðarétti stefnanda. Sú fullyrðing sem fram komi í dskj. 25, andmælum við skráningu vörumerkis 1132/1999 um að öll merki sem stefnandi teikni fyrir Bónus séu henni sjálfri „til skemmtunar og notkunar enda engin greiðsla þegin fyrir vinnu við þau eða hugmyndir“ sé einfaldlega röng, sbr. m.a. yfirlit um greiðslur til stefnanda. Í ákvörðun Einkaleyfastofu, nr. 18/2001, hafi verið talið að andmælandi (stefnandi) hefði ekki lagt fram nægjanleg gögn sem sýndu fram á betri rétt hans til merkisins og skyldi skráningin því halda gildi sínu. Þessari niðurstöðu hafi stefnandi unað þrátt fyrir að hafa möguleika á því að skjóta henni til dómstóla og hafi þannig viðurkennt rétt stefnda með bindandi hætti. Þá mótmælir stefndi þeirri staðhæfingu sem fram kemur í lið 4.5 í stefnu að stefnda hafi staðið nær að afla sér upplýsinga um meint samkomulag. Það standi stefnanda nær að skýra það ósamræmi sem sé í málatilbúnaði hans um meint samkomulag um eignar- og ráðstöfunarrétt á vörumerkjum Bónuss og takmarkaðan nýtingarrétt stefnda á þeim. Gera verði ríkar kröfur til þess að stefnandi færi sönnur á staðhæfingar sínar með vísan til réttarfarsreglna og þess mikla ósamræmis sem áður sé vísað til. Í dómskjali nr. 3 og 47, sem stefndi dragi í efa að hafi að geyma gildan löggerning, sem sagður sé gerður árið 1991, sé allur „notkunarréttur“ stefnda bundinn við að ekki verði breytingar á eignarhaldi Bónuss og þrástagast á því í meintu samkomulagi að tímamörk notkunar séu 20 ár, eða til ársloka á þessu ári, 2011. Jafnframt að stefnandi hafi fullan rétt á því að ákveða hvenær meintur notkunarréttur sé afturkallaður óháð því hvenær skilyrði til slíkrar afturköllunar komi fram. Samningurinn sé einhliða og veki furðu að forráðamenn Bónuss á þeim tíma hafi talið hagfellt og til hagsbóta fyrir fyrirtækið að gangast undir slíkan samning. Í öllu falli virðist ekki rökrétt að stofnendur fyrirtækisins hafi á þessum tíma viljað afsala til stefnanda virðisaukanum af því að byggja upp vörumerkið í stað þess að eiga hann sjálfir. Sérstaklega sé minnst á að ef eignarhald breytist að því marki að Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson eigi minni hlut í Bónus en 50% innan þessara 20 ára sé stefnanda heimilt að „afturkalla notkunar- umráða- og eignarrétt án þess að þurfa selja hann aftur“. Stefndi bendir á að í lið 3.3 í stefnu komi fram að þegar árið 1992 hafi þáverandi eigendur Hagkaups eignast 50% hlut í Bónus. Ljóst sé að frá þeim tíma hafði stefnandi, ef dskj. 3 hafi haft að geyma gildan löggerning, lengst af haft „rétt“ til að kalla meint réttindi sín til baka því hvergi sé minnst á sameigendur Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og Jóhannesar Jónssonar, fyrrum eiginkonu Jóhannesar, Ásu Karen Jónsdóttur og dóttur hans, Kristínu Jóhannesdóttur. Fjárfestingarfélagið Gaumur ehf. sé í eigu þessarar fjölskyldu og fjórir hluthafar eigi meira en 10% samkvæmt upplýsingum úr ársreikningi fyrir árið 2003. Kennitala þess félags sé reyndar sú sama og fram komi sem kennitala Bónuss á umræddu samkomulagi eins og að framan sé getið og kippi sú staðreynd stoðum undan málatilbúnaði stefnanda, sbr. nánar umfjöllun um sýknukröfu. Þá vísar stefndi til þess að hvergi hafi í opinberum gögnum er varði Bónus, Baug Group hf. eða Haga hf. verið getið, svo vitað sé, um meint samkomulag á dskj. 3 og stjórnendur stefnda til margra ára hafi aldrei heyrt þess getið fyrr en mál þetta kom upp. Stefndi hafi margsinnis á umræddu tímabili gengið kaupum og sölum án þess að nokkur fyrirvari hafi verið gerður um takmörkun á eignarrétti yfir vörumerkjum Bónuss. Stefnandi sé í máli þessu í raun að halda því fram að með samningi á árinu 1992 hafi eigendur fjárfestingarfélagsins Þors hf. ekki eignast hlutdeild í vörumerkjum Bónuss þrátt fyrir samninga um kaup á 50% eignarhlut í félaginu. Stefnandi verði að sanna að þessi fullyrðing hennar sé rétt. Stefndi dragi í efa að svo sé og mótmælir henni sem slíkri. Þá leggur stefnandi fram útboðs- og skráningarlýsingu fyrir almennt og opið útboð til skráningar á hlutabréfum Baugs hf. á Verðbréfaþingi Íslands. Þar sé að finna yfirlýsingu útgefanda og umsjónaraðila um að skráningarlýsingin sé eftir bestu vitund í fullu samræmi við staðreyndir og að í hana vanti engin mikilvæg atriði sem áhrif geti haft á mat á félaginu eða hlutabréfum þess. Undir yfirlýsinguna riti m.a. Jón Ásgeir Jóhannesson, þá forstjóri Baugs hf. Umfjöllun um Bónus sé á bls. 13 í útboðslýsingunni og hvergi vikið að því að vörumerki keðjunnar, sem var ört vaxandi, væri háð tímabundnum afnotarétti. Efst á bakhlið dskj. 17 sé vörumerki Bónuss. Stefndi bendir á að í málatilbúnaði stefnanda felist sú ásökun að útgefandi og umsjónaraðilar hlutfjárútboðs Baugs til almennings hafi leynt mikilvægum staðreyndum við útboðið. Það sé mjög alvarleg ásökun sem stefndi mótmælir sem rangri og ósannaðri. Stefnandi telji í stefnu þetta atriði engu máli skipta um rétt sinn. Þessu sé stefndi algjörlega ósammála. Stefndi vísar til þess að með bréfi dagsettu hinn 28. september til stjórnarformanns Haga hf., Steins Loga Björnssonar, hafi stefnandi krafist þess að stefndi hætti að nota bónusgrísinn og öll vörumerki honum tengd og m.a. hótað lögbanni sem gæti valdið truflun á rekstri 28 verslana Bónuss. Þessum málatilbúnaði hafi verið hafnað af stefnda. Í bréfinu sé vísað til þess að forsvarsmenn Arion banka hf. hafi boðið stefnanda greiðslu sumarið 2010, en í því hafi ekki falist viðurkenning á kröfum stefnanda. Sú fjárhæð hafi numið um 20 milljónum króna en því hafi stefnandi hafnað, „enda langt frá því að svara til verðmætis þessarar eignar umbjóðanda míns“ eins og segir í bréfinu á dskj. 5. Þær hugmyndir sem stefnandi hafi nefnt um verðmæti vörumerkja Bónuss af framangreindu tilefni hafi verið talið í milljörðum króna. Stefndi telji því að málsókn þessi sé tilraun stefnanda til þess að knýja mikla fjármuni úr hendi stefnda, með óréttmætum hætti. Í fyrsta lagi krefst stefndi sýknu á grundvelli aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, þar sem stefnandi hafi höfðað mál þetta gegn röngum aðila. Stefndi bendir á að fram komi á samkomulaginu, sem stefnandi leggi til grundvallar dómkröfum og málsástæðum í málinu, að aðilar að honum séu, auk stefnanda, Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson ,,fyrir hönd Bónus, kt. 560389-1409“. Samkvæmt tilkynningu um stofnun hlutafélags frá 16. mars 1989 stofnuðu Jóhannes Jónsson, Jón Ásgeir Jóhannesson, Ása Karen Ásgeirsdóttir, Kristín Jóhannesdóttir og Jón Garðar Ögmundsson, félagið Ísaldí hf., kt. 560389-1409, hinn 10. febrúar 1989. Hinn 2. október 1989 hafi verið ákveðið að breyta nafni hlutafélagsins úr Ísaldí hf. yfir í Bónus-Ísaldí hf., kt. 560389-1409. Eins og fram komi í stefnu hafi Hagkaup hf., sem þá var að mestu í eigu Pálma Jónssonar og fjölskyldu, eignast 50% hlut í Bónus árið 1992 í nafni Fjárfestingarfélagsins Þors hf. Í framhaldinu af því hafi hinn 26. ágúst 1992 verið send tilkynning til hlutafélagaskrár þar sem ákveðið hafði verið á ályktunarbærum hluthafafundi að breyta nafni félagsins úr Bónus-Ísaldí hf. yfir í Ísaldí hf., kt. 560389-1409. Hinn 19. júní 1998 hafi verið gerður samningur um samruna fimm félaga, Hagkaups, Bónus, Aðfanga (áður innkaupafyrirtækið Baugur hf.), Bónusbirgða og Ísþors, og þau runnið saman í Baug hf., sem stofnaður var 2. júní 1998. Hlutabréf í því félagi hafi verið skráð á almennan hlutabréfamarkað 1999, sbr. dskj. 17, sérstaklega bls. 6. Enn á ný hafi tilkynning verið send til hlutafélagaskrár hinn 28. október 1998 þar sem óskað var eftir því að nafni félagsins Ísaldí ehf., kt. 560389-1409, yrði breytt í Fjárfestingarfélagið Gaumur ehf., kt. 560389-1409. Tilgangur þess félags samkvæmt samþykktum, hafi verið sá og hinn sami og upphaflega þegar fyrst var stofnað til kennitölunnar, en það var inn- og útflutningur, lánastarfsemi, verslunarrekstur ásamt skyldri starfsemi. Gaumur, áður Ísaldí og enn fyrr Bónus-Ísaldí, séu þannig eitt og sama fyrirtækið og séu enn skráð, og hafi ávallt verið eignarhaldsfélag Jóhannesar Jónssonar og Ásu Karenar Jónsdóttur og barna þeirra, Kristínar og Jóns Ásgeirs. Samkvæmt framangreindu hafi firmanafnið Bónus og vörumerki Bónus verið framseld til annarra eigenda þegar árið 1992 þegar Fjárfestingarfélagið Þor hf., eignaðist 50% hlut í Bónus-verslununum. Þeir aðilar hafi síðan framselt án allra fyrirvara sömu réttindi til Baugs hf., sem eignaðist Bónus. Þá hafi firma- og vörumerkjaréttindi Bónuss verið í eigu almenningshlutafélags um nokkurra ára skeið. Við afskráningu Baugs hf. af markaði og skiptingu félagsins með stofnun Baugs-Ísland, síðar Hagar hf. stefndi í þessu máli, árið 2003, sem átti alfarið að sjá um verslunarrekstur innanlands, hafi framangreind réttindi fylgt stefnda án athugasemda og verið eign félagsins síðan. Eigendaskipti að stefnda árið 2008, þegar 1998 ehf. keypti allt hlutafé í Högum hf. af Baugi Group hf., hafi engu um þetta breytt. Í öllum framangreindum viðskiptum liggi fyrir að vörumerki Bónuss hafi verið framseld án kvaða eða skilyrða grandlausum þriðja manni, enda hefði þurft að koma skýrt fram ef samið var á annan veg, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga um vörumerki, nr. 45/1997. Hins vegar sé ekki að finna neina vísbendingu um að það samkomulag sem stefnandi eigi að hafa gert við Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson, fyrir hönd Bónus (þá Bónus-Ísaldí hf.), kt. 560389-1409, hafi verið framselt frá því félagi. Stefndi hafi aldrei tekið við réttindum eða skyldum gagnvart stefnanda á grundvelli þessa samkomulags heldur yfirtekið réttindi til firmanafnsins Bónus og vörumerkja Bónus á grundvelli annarra löggerninga sem forverar stefnda hafa gert við Bónus-Ísaldí, síðar Fjárfestingarfélagið Gaum.ehf. Telji stefnandi á sér brotið á grundvelli þess samkomulags sem hún byggir málatilbúnað sinn á, beri henni samkvæmt meginreglum einkamálaréttar að beina öllum sínum kröfum að réttum aðila samningsins, sem í dag nefnist Fjárfestingarfélagið Gaumur, ehf., kt. 560389-1409. Stefnandi hafi þannig beint málsókn sinni að röngum aðila og stefndi beri fyrir sig aðildarskort, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda. Í greinargerð byggði stefndi á því að verði ekki fallist á sýknu á grundvelli aðildarskorts krefjist stefndi í öðru lagi sýknu með vísan til þeirrar meginreglu kröfuréttar að sá, sem heldur því fram að hann eigi tiltekna kröfu á hendur öðrum, verði að sýna fram á með hvaða hætti krafan stofnaðist og á hvaða grundvelli hún hvíli, en þá hafði aðeins verið lagt fram í málinu ljósrit af samkomulagi milli stefnanda og þáverandi eigenda Bónuss, dags. 23. mars 1991, en frumrit var lagt fram síðar eða þann 11. maí 2012, sbr. dskj. nr. 47. Ljósritið hafi fyrst komið fram árið 2010, eða í það minnsta eftir að Arion banki hf. yfirtók 1998 ehf. síðla árs 2009, og þess hafi aldrei verið getið opinberlega svo vitað sé, s.s. við skráningu Baugs á hlutabréfamarkað árið 1998 eða af mörgu öðru tilefni eins og að framan sé rakið. Ekki sé þess heldur getið í ákvörðun Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001. Umrætt samkomulag sé sérstaklega hagstætt fyrir stefnanda en að sama skapi óhagfellt fyrir stefnda. Það verður að teljast mjög óvenjulegt að samningur auglýsingafyrirtækis, eins og stefnandi reki, við viðskiptavin, stefnda, skuli að mati stefnanda skapa þau réttindi sem hann telji upp í lið 3.3 í stefnu (þar undir merkt sem liðir 3.1.1 3.1.3), sérstaklega þegar til þess sé litið að stefnandi hafi fengið háar greiðslur frá stefnda fyrir þjónustu sína í 18 ár samfellt, eða frá 1989, þegar bæði fyrirtæki stefnanda og Bónus voru stofnuð, til og með árinu 2007. Þá beri hið meinta samkomulag vott um sérstaka innsýn samningsaðila inn í framtíðina, þannig að á 20 ára tímabili frá 1991 geti stefnandi kallað til sín eignar- notkunar- og umráðarétt á bónusgrísnum og þar með öllum vörumerkjum stefnda, ef svo færi að Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson misstu meiri hluta í Bónus. Ljóst sé af dskj. 36 og 37 að þegar á árinu 1992 hafi tilgreindir feðgar misst meiri hluta sinn í Bónus þótt eignarhaldsfélag þeirra hafi ekki gert það og munu væntanlega upp frá því aldrei hafa haft meirihluta eignarráð á grundvelli persónulegrar hlutafjáreignar sinnar í Bónus og skyldum félögum. Fullyrðingum stefnanda um annað mótmælir stefndi sem röngum og ósönnuðum. Við mörg aðilaskipti á Bónus frá árinu 1992 hafi öll vörumerkjaréttindi félagsins fylgt án fyrirvara um tilvist samkomulagsins, sbr. og 36. gr. laga um vörumerki, nr. 45/1997. Megi þar nefna þegar Fjárfestingarfélagið Þor hf. keypti 50% hlut í félaginu árið 1992, þegar Baugur hf. var skráður á almennan markað árið 1998, þegar Baugur Ísland ehf., síðar Hagar hf. tóku við Bónus á grundvelli skiptingar Baugs árið 2003 og loks þegar 1998 ehf. keypti Haga hf. af Baugi Group hf. árið 2008. Aldrei svo vitað sé hafi stefnandi mótmælt framsali framangreindra réttinda á grundvelli þess að hún ætti betri rétt. Stefndi vísar til þess að hann sé atvinnurekandi og noti umrætt vörumerki sem auðkenni til að aðgreina þær vörur og þá þjónustu sem hann lætur í té frá vörum og þjónustu annarra atvinnurekenda á samkeppnismarkaði hér á landi. Vörumerkið sé mjög þekkt á Íslandi og tengt starfsemi Bónuss. Stefnandi geti ekki nýtt sér vörumerkið þar sem hann eigi engan rétt á firmanafninu Bónus auk þess sem ákvæði vörumerkjalaga komi í veg fyrir það. Í máli þessu haldi stefnandi því fram að sökum þess að hún teiknaði myndmerki, sem nú er skráð vörumerki, sé það í hennar eigu og hún geti þar með afturkallað notkun þess hvenær sem er. Sú skoðun stefnanda gangi gegn vörumerkjalögum og eigi ekki stoð í 1. gr. höfundarlaga. Stefndi vísar til andmælamáls Einkaleyfastofu nr. 18/2001 frá 10. ágúst 2001, sbr. dskj. 16, en í því hafi stefnanda ekki tekist að sýna fram á betri rétt að vörumerkinu umfram rétt stefnda. Öll rök mæli með því að stefnandi hefði lagt fram fyrrgreint samkomulag við þetta tilefni hefði það verið til á þeim tíma. Athygli veki að í haus meints samkomulags sé vísað til þess að verið sé að „staðfesta hér með áðurgert samkomulag“. Ekki sé skýrt í stefnu til hvers verið sé að vísa með þessu orðalagi. Sé t.d. hugsanlegt að skjalið hafi verið undirritað miklu síðar en árið 1991? Stefndi krefst í þriðja lagi sýknu, saman og sem sjálfstæðrar sýknuástæðu hverrar fyrir sig, á grundvelli þess að a) dómskjal 3 sé falsað og því beri að sýkna stefnda á grundvelli meginreglna samningaréttar, b) að víkja beri samningi til hliðar í heild á grundvelli 36. gr. samningalaga, nr. 7/1936, þar sem ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi geti borið hann fyrir sig, og c) að samkomulagið feli í sér óréttmæta auðgun stefnanda. Ljósrit af hinu meinta samkomulagi hafi fyrst verið sent Arion banka hf. í janúar árið 2010 og þess hafi aldrei verið getið opinberlega svo vitað sé, t.a.m. við svo mikilvæga gjörninga eins og skráningu Baugs á hlutabréfamarkað árið 1998, eins og að framan sé rakið, þótt ærið tilefni hafi verið til. Varðandi efni samkomulagsins þá veki athygli sú framtíðarsýn á breytingar í fjármálaumhverfi hér á landi á því 20 ára tímabili sem hann eigi að gilda. Benda megi á samspil 2., 4. og 5. gr. samkomulagsins er fjalli um eignarhald tiltekinna aðila á Bónus, heimild þeirra til að kaupa vörumerkjaréttindi sem skráð sé eign stefnda og heimild stefnanda til að kalla til sín eignarhald stefnda án þess að þurfa að selja það aftur. Þá feli 7. gr. í sér ráðgerð um að fara á svig við opinbera skráningu vörumerkja og þar með ganga gegn ákvæðum og tilgangi vörumerkjalaga, nr. 45/1997, til að villa um fyrir grandlausum þriðja aðila sem fái réttindin framseld sér á grundvelli samninga og 36. gr. laganna. Tilurð og efni samkomulagsins sé þannig bæði ákaflega einhliða og óeðlileg í garð stefnda og svo hins vegar byggi efni þess á ákvæðum sem ráðgeri ólögmæta leynd um efni opinberra réttinda sem skráð séu og um gildi sérstök lög. Stefndi vísar til þess að það sé meginregla að íslenskum rétti að menn verða ekki bundnir við samning sem aðrir hafa gert í hans nafni nema heimild hafi verið til þess. Hér sé um ólögfesta reglu samningaréttarins að ræða þar sem ógildingarástæðurnar lúta að löggerningnum sjálfum og sé hér átt við fölsun. Fölsun sé dæmi um sterka ógildingarástæðu samningaréttar þar sem hún leiðir til ógildingar samnings hvort sem sá sem vill byggja rétt á samningnum vissi um tilvist ógildingarástæðunnar eða ekki. Vísað er til umfjöllunar að framan um hversu óskynsamlegt þetta samkomulag sé og erfitt að gera sér í hugarlund hvað hefði átt að fá viðsemjendur stefnanda til að gangast sjálfviljugir undir samkomulag sem var svo óhagstætt hagsmunum fyrirtækis þeirra, nema þeir kunni að hafa séð sér hag í því persónulega, en slík ráðagerð væri óbindandi gagnvart hagsmunum grandlauss þriðja manns. Fleira komi til er veki upp spurningar um gildi samkomulagsins, t.d. var áður vísað til þess að vafi er um hvort samkomulagið sé undirritað árið 1991 eða hvort um síðari tíma gerning sé að ræða er staðfesti meint samkomulag. Samkvæmt dskj. 23, sem virðist vera hluti tölvupóstssamskipta Jóns Ásgeirs við ónefndan aðila, kemur eftirfarandi fram: „Also contract regarding the pig in Bonus logo will be kept in place under the current agreement made in 1996 the designer can take back ownership of the design if there is change in ownership of Bonus.“ Ekki er með öllu ljóst til hvaða samkomulags hér er vísað. Þó verður að ætla að stefnandi skilji þetta svo að höfundur tölvupóstsins eigi væntanlega við samkomulag sem gert var við stefnanda, en ekki árið 1991 heldur árið 1996. Stefndi vísar til þess sem áður var rakið um andmælamál Einkaleyfastofu nr. 18/2001 en í því máli kom samkomulagið ekki fram þótt fullt tilefni hefði verið til fyrir stefnanda. Sýni þetta hversu mótsagnakenndur málflutningur stefnanda sé. Leiði þetta til þess að stefndi telur samkomulagið haldið þeirri ógildingarástæðu að það sé ekki rétt að efni til og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda. Jafnframt vísar stefndi til framangreindar umfjöllunar sinnar, í heild sinni, til stuðnings þeirri kröfu að samkomulaginu verði vikið til hliðar í heild sinn með vísan í 36. gr. samningalaga. Aðilar dómsmálsins hafi verið í atvinnurekstri og kröfur stefnanda sprottnar af því. Stefndi hafi greitt stefnanda fyrir útselda vinnu í sinni þjónustu og engin rök mæli með því að til viðbótar við þær greiðslur skuli stefnandi að loknum 20 árum getað kallað til sín eignarrétt, en notkunar- og umráðaréttur eins og samkomulagið tilgreini felist einnig í eignarrétti. Í þessu felist að stefnandi viðurkenni að stefnda hafi verið afhentur eignarréttur að vörumerkinu bónussgrísinn og eftir atvikum myndmerkinu. Samkomulagið feli í sér að eftir 20 ára eignarhald skuli stefndi skila eign sinni til baka til stefnanda sem sé í hæsta máta óvenjulegt og fái vart staðist. Þá sé það algjört einsdæmi að fyrir þessa afhendingu á eign sinni til stefnanda þá skuli stefndi greiða stefnanda en ekki öfugt. Stefnandi geri með þessu kröfu um að fá tvígreitt úr hendi stefnda. Samkomulag þetta sé fullkomlega órökrétt og ósanngjarnt og því beri að víkja til hliðar að fullu og krefst stefndi sýknu á grundvelli 36. gr. samningalaga. Í samkomulaginu sé þannig fólgin áætlun um óréttmæta auðgun stefnanda á kostnað stefnda. Eftir 20 ára eignarhald beri stefnda að skila stefnanda verðmætum sem stefndi hafi skapað með atvinnurekstri sínum en stefnandi hafi hvorki borið áhættu af eða lagt fram neina fjármuni eða framlag, umfram þá vinnu við hönnun sem stefndi hafi greitt henni fyrir. Þá sé í samkomulaginu ráðagerð um að brjóta gegn vörumerkjalögum og tilgangi þeirra, eins og að framan sé rakið. Því krefst stefndi sýknu á grundvelli 36. gr. samningarlaga þar sem það er andstætt góðri viðskiptavenju og beinlínis óheiðarlegt að bera samkomulagið fyrir sig. Stefndi vísar til þess að fram hefur komið að stefnandi stofnaði fyrirtæki sitt, Landlist auglýsinga- og skiltagerð árið 1989, sama ár og Bónus var stofnað. Stefndi tekur fram að hann geri ekki greinarmun á stefnanda og fyrirtæki hennar, enda muni það hafa verið rekið á persónulegri kennitölu hennar. Stefnandi hafi alfarið séð um hönnun fyrir Bónus og teiknað grísinn sem sé tákn verslunarinnar, vörumerkið sem skráð er nr. 1131/1999. Stefndi hafi ávallt haldið því fram að vörumerkið ,,bónusgrísinn“ sé hans eign og honum til frjálsrar ráðstöfunar og mótmælir stefndi því að stefnandi sé eigandi vörumerkisins og það sé honum frjálst til ráðstöfunar. Þar sem stefnandi hafi verið verktaki hjá stefnda við gerð og hönnun t.d. hinna svokölluðu ,,Bónusblaða“, sé hér um vörumerki að ræða sem skapað hafi verið í ábatasömu viðskiptasambandi stefnanda við stefnda, þar sem stefndi sé verkkaupi og eigi eignarrétt að því sem varði atvinnurekstur hans. Stefnandi hafi þegið greiðslur fyrir þjónustu sína fyrir stefnda á árunum 1999-2007, en uppreiknuð sé sú fjárhæð 127.461.517 kr. Á árunum 1999-2006 hafi mánaðarleg uppreiknuð greiðsla stefnda til stefnanda numið 1.209.067 kr. Stefndi hafi hætt viðskiptum við stefnanda árið 2007. Ljóst sé að ekki sé um listaverk að ræða í skilningi 1. gr. höfundarlaga, nr. 73/1972, og eigi þau lög ekki við. Hannað hafi verið vörumerki að ósk stefnda sem skráð sé eign hans og um það gildi vörumerkjalög. Stefndi vísar og til framangreindar umfjöllunar um viðurkenningu stefnanda á því að eignarréttur hafi verið afhentur stefnda, sbr. orðalag í 2. gr. samkomulagsins um að stefnandi hafi heimild til að afturkalla eignarrétt sinn. Því beri að sýkna stefnda af þessari ástæðu. Þessu til viðbótar bendir stefndi á að á árunum 1989 til 2007 hafi stefnandi unnið mjög náið með forráðamönnum Bónuss á hverjum tíma og stefnanda hafi því ekki dulist allar þær breytingar sem urðu á eignarhaldi stefnda, þ.m.t. Bónuss, á þessu tímabili, sbr. umfjöllun að framan. Full ástæða hafi verið til þess fyrir stefnanda að hefjast handa, í síðasta lagi 2001, til að tryggja lögmæti krafna sinna fyrir dómstólum, en það hafi stefnandi ekki gert. Beri að sýkna stefnda þegar af þeirri ástæðu á grundvelli traustfangs- og tómlætisreglna en fyrir liggi fjöldi aðilaskipta að stefnda sem byggi á yfirfærslu allra réttinda, þ.m.t. vörumerkja, á grundvelli skriflegra samninga sem gerðir séu í góðri trú af hálfu framsalshafa í öllum tilvikum. Því til viðbótar byggir stefndi sýknukröfu sína á því að hann hafi unnið hefð á vörumerkjarétti að bónusgrísnum og að hefðartími sé fullnaður á 10 árum eða þegar árið 1999, eða síðar eftir atvikum, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. laga um hefð, nr. 46/1905, enda viðurkennt af hálfu stefnanda að eignarréttur hafi verið afhentur. Skipti 8. gr. meints samkomulags hér engu og sé mótmælt af stefnda, enda séu hefðarlög ófrávíkjanleg. Því beri að sýkna stefnda. Með vísan til alls framangreinds í heild sinni beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara krefst stefndi þess að samkomulaginu verði vikið til hliðar að hluta og breytt á þann veg að stefndi verði einvörðungu dæmdur til að greiða stefnanda sanngjarnt endurgjald að mati dómsins fyrir gerð vörumerkisins ,,bónusgrís“, skráningarnr. 1131/1999, sem sé í eigu stefnda, sbr. 36. gr. samningalaga. Að mati stefnda geti sú fjárhæð vart verið hærri en 1 milljón króna og áskilur hann sér rétt til að dómkveðja matsmenn vegna þessa þáttar. Vísað sé til 36. gr. samningalaga og umfjöllunar hér að framan um sýknu á grundvelli þeirrar greinar. Því til viðbótar bendir stefndi á að heimilt sé að víkja til hliðar ósanngjörnum samningum eða að efni samnings eða samningsákvæði sé breytt í þá átt, að samningurinn verði í heild sinni ekki ósanngjarn. Þegar hið meinta samkomulag hafi verið gert hafi aðilar verið jafnsettir við fullkomlega eðlilegar aðstæður. Á árunum 1989-1991 var Bónus lítið verslunarfyrirtæki og enginn hefði getað gert sér það í hugarlund þá hver framtíð þess ætti eftir að verða. Verði ekki fallist á neinar af framangreindum kröfum stefnda gerir hann tvær sjálfstæðar kröfur til þrautavara. Í fyrsta lagi krefst stefndi þess að ekki verði fallist á kröfu um dagsektir enda styðji stefnandi hana engum rökum og meint samkomulag aðila heimili ekki slíka kröfu. Henni sé mótmælt. Að öðrum kosti er þess krafist að fjárhæð dagsekta verði lækkuð verulega og dagsektir verði ekki greiddar fyrr en 90 dögum frá dómsuppsögu í máli þessu. Krafa stefnanda um 500.000 kr. dagsektir frá dómsuppsögu sé ólögmæt en til viðbótar mótmælir stefndi svo háum og órökstuddum greiðslum dagsekta. Nauðsynlegt sé einnig að stefnda gefist 90 daga ráðrúm til undirbúnings fari svo að notkun vörumerkja með bónusgrísnum verði bönnuð með dómi. Í öðru lagi krefst stefndi þess að hann verði, óháð úrslitum málsins að öðru leyti, sýknaður af dómkröfu í lið 2.1.1 í stefnu. Þannig krefjist stefnandi afskráningar á vörumerkjum Bónuss með skráningarnúmerin 936/1990, 937/1990, 938/1990, 1131/1999, 1132/1999 og hins vegar vörumerki skráð á Haga hf., með skráningarnúmerin 1001/2001 og 1002/2001. Í 7. gr. meints samkomulags sé kveðið á um að stefnandi geti krafist þess að „einkaleyfi vegna gríssins sé fært yfir til hennar (ER) án tafar“. Hvergi sé heimild til að skylda stefnda til að afskrá vörumerki sín. Beri að sýkna stefnda sérstaklega af þessari kröfu. Stefndi krefst þess að stefnandi verði í öllum tilvikum dæmdur til að greiða honum málskostnað með vísan til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi vísar til helstu lagaraka í umfjöllun um málsástæður. Stefndi vísar sérstaklega til eftirfarandi laga: Meginreglna eignarréttar, kröfuréttar og samningaréttar, m.a. um traustfang, tómlæti og óréttmæta auðgun. Meginreglna vinnu- og verktakaréttar. Laga um hefð, nr. 46/1905. Laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936. Höfundalaga, nr. 73/1972. Laga um vörumerki, nr. 45/1997 Laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en stefndi styður málskostnaðarkröfu sína við XXI. kafla þeirra laga, og meginreglur réttarfars. IV. Niðurstaða Stefndi byggir á því að vörumerkið „bónusgrís“ sé hans eign og honum til frjálsrar ráðstöfunar þó óumdeilt sé að stefnandi hafi teiknað „bónusgrísinn“. Stefndi mótmælir því að stefnandi sé eigandi vörumerkisins og því að það sé stefnanda frjálst til ráðstöfunar. Stefndi krefst í fyrsta lagi sýknu á grundvelli aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem málið sé höfðað gegn röngum aðila. Að því samkomulagi, dags. 23. desember 1991, sem liggi til grundvallar dómkröfum og málsástæðum stefnanda í málinu, séu aðilar auk stefnanda, Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson fyrir hönd Bónuss, kt. 560389-1409. Á þessum tíma hafi átt þessa kennitölu Bónus-Ísaldí hf., áður Ísaldí hf., sem stofnað hafi verið 16. mars 1989 af Jóhannesi Jónssyni, Jóni Ásgeiri Jóhannessyni og fleirum. Nú sé Fjárfestingafélagið Gaumur ehf. eitt og sama fyrirtækið sem enn sé skráð og hafi ávallt verið eignarhaldsfélag Jóhannesar Jónssonar og fjölskyldu. Stefndi telur því að beina hafi átt málsókninni að Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. Kröfur stefnanda í máli þessu eru byggðar á því að stefndi noti vörumerkið sem um ræðir og því sé kröfum í málinu beint gegn honum. Fram hefur komið að Bónus er firmanafn og í einkaeign stefnda sem rekur verslanir með því heiti. Stefndi eða Bónus eru skráðir eigendur vörumerkjanna með teikningunni af bónusgrísnum sem stefnandi lýsir í kröfugerð sinni. Af þessu og kröfugerð stefnanda leiðir að leysa ber úr því hvort stefnda sé notkunin heimil gangvart stefnanda. Stefnandi hefur því lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum í málinu á hendur stefnda og ekki verður því fallist á kröfu stefnda um sýknu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi byggði á því í greinargerð að ýmislegt benti til þess að samkomulagið sem stefnandi byggir kröfur sínar á væri falsað og einnig léki vafi á því hvort samkomulagið hefði verið undirritað árið 1991 eða hvort um væri að ræða síðari tíma gerning. Af hálfu stefnda var lögð fram beiðni um dómkvadda matsmenn þann 11. maí 2012 til þess að meta gildi og trúverðugleika eiginhandarundirritana og aldursgreina umrætt samkomulag. Í fyrsta lagi áttu matsmenn að aldursgreina pappír þann sem frumrit umrædds dómskjals var ritað á og gefa upp álit sitt á því hvort sú aldursgreining komi heim og saman við dagsetningu skjalsins, sem er 23. desember 1991. Í öðru lagi áttu matsmenn að aldursgreina blek á fyrrnefndu skjali, bæði prentblek og blek úr ritfærum og gefa álit sitt á því hvort sú aldursgreining komi heim og saman við dagsetningu skjalsins, sem er 23. desember 1991 og hvort mismunandi tegundir ritfæra hafi verið notaðar við undirskrift skjalsins. Þá var matsmönnum falið að meta hvort undirskriftir á skjalinu væru ritaðar með eigin hendi þeirra einstaklinga, sem áttu nöfn sín á skjalinu. Með framhaldsmatsbeiðni stefnda, sem lögð var fram þann 19. september 2012, var jafnframt óskað eftir því að matsmenn mætu hvort undirskriftir þessara einstaklinga hefðu verið í samræmi við ritstíl þeirra hinn 23. desember 1991 eða hvort telja mætti að skjalið hefði verið undirritað síðar af viðkomandi einstaklingum, hverjum fyrir sig, og þá hvenær telja mætti líklegt að skjalið hefði verið undirritað í tilviki hvers um sig. Til að framkvæma hið umbeðna mat voru dómkvaddir dr. Valery N. Aginsky, réttarefnafræðingur, bandarískur ríkisborgari, búsettur í Bandaríkjunum, og Haraldur Árnason rithandarsérfræðingur. Matsmenn skiluðu ekki sameiginlegri matsgerð, en staðfestu báðir matsgerðir sínar símleiðis við aðalmeðferð. Matsgerð Haraldar er dagsett í mars 2013 og matsgerð dr. Aginskys 31. janúar 2013. Hvorugur matsmanna gat fullyrt nokkuð um þau atriði sem óskað var svara við. Í vitnaskýrslu dr. Aginsky´s kom fram að hann hefði aldrei átt fund með Haraldi Árnasyni. Matsmenn stóðu ekki saman að rökstuddri matsgerð eins og þeim bar samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991, en álitsgerðir þeirra hafa ekki þýðingu varðandi sönnunarfærslu í máli þessu. Stefnandi gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð og lýsti atvikum varðandi tilurð og undirskrift samkomulagsins, sem stefnandi byggir á að Jón Ásgeir Jóhannesson og Jóhannes Jónsson hafi átt frumkvæði að því að gera við stefnanda fyrir hönd Bónuss, kt. 560389-1409, þann 23. desember 1991, en þá hét fyrirtækið Bónus-Íslaldí ehf. Vottar að undirritun samkomulagsins, Guðjón Gunnarsson, starfsmaður hjá Landsbanka Íslands og fjölskylduvinur stefnanda, og Jón Sigurðsson, maki stefnanda, báru á sama veg og stefnandi um stað og dagsetningu undirritunar samkomulagsins. Jón Ásgeir Jóhannesson kom ekki fyrir dóminn sem vitni en hann var staddur erlendis er aðalmeðferð fór fram, en Jóhannes Jónsson er látinn fyrir nokkrum árum síðan. Stefndi hefur, samkvæmt því sem rakið hefur verið, ekki sýnt fram á að umrætt skjal sé falsað eða að um síðari tíma gerning hafi verið að ræða. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að umrætt samkomulag sé niður fallið vegna tómlætis stefnanda. Stefndi bendir á að stefnandi hafi unnið mjög náið með forráðamönnum Bónuss á hverjum tíma og því hafi stefnanda ekki getað dulist allar þær breytingar sem urðu á eignarhaldi stefnda, þ.m.t. Bónuss. Við mörg aðilaskipti að Bónus frá árinu 1992 hafi öll vörumerkjaréttindi félagsins fylgt án fyrirvara. Full ástæða hafi verið til þess fyrir stefnanda að hefjast handa, í síðasta lagi 2001, um að tryggja lögmæti krafna sinni fyrir dómstólum. Í því sambandi vísaði stefndi sérstaklega til ákvörðunar Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001, Edith Randy gegn Bónus. Stefnandi byggir á því að stefndi og starfsmenn hans hafi í síðasta lagi fengið eða mátt fá vitneskju um samninginn þann 20. janúar 2000, þegar Bónus var sent bréf frá Einkaleyfastofu þar sem fram kom að stefnandi mótmælti skráningu vörumerkis nr. 1132/1999, enda komi fram í ákvörðun Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001 að andmæli stefnanda hafi byggst á því að sú ákvörðun Bónuss að sækja um skráningu merkisins „gangi gegn samkomulagi milli fyrrum framkvæmdastjóra Bónus og andmælanda“. Því hefði staðið stefnda nær að afla sér upplýsinga hjá stefnanda eða fyrrum eigendum Bónuss um fyrrgreint samkomulag. Í aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins varðandi framangreint andmælamál bar stefnandi að ekki hefði átt að skrá umrætt merki eða signettu, það hafi verið samkomulag um að það yrði ekki notað, en af þessu hafi Guðmundur Marteinsson, verslunarstjóri Bónuss, ekki vitað og skráð merkið. Hún hafi rætt þetta við feðgana Jóns Ásgeir og Jóhannes og friður hafi orðið um þetta, hún hafi ekki andmælt frekar þar sem hún hafi haft samninginn um grísinn. Guðmundur Marteinsson hafi síðan beðið sig afsökunar á þessu. Guðmundur Marteinsson, sem hafði starfað hjá Bónus frá 1992 og síðan sem framkvæmdastjóri frá 1998, kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst annast daglegan rekstur og stefnandi hafi annast auglýsingagerð og markaðsmál. Honum var sýnt umrætt samkomulag. Hann var inntur eftir því hvort honum hefði verið gerð grein fyrir þessu samkomulagi þegar hann tók við starfi framkvæmdastjóra 1998. Vitnið kvað sér aldrei hafa verið gerð grein fyrir þessu samkomulagi. Varðandi andmælamál nr. 18/2001 þá kvaðst hann þegar það kom upp hafa spurt Jóhannes Jónsson að því hvort eitthvert samkomulag væri við stefnanda varðandi þetta og hann hafi sagt að ekki væri um neitt samkomulag við stefnanda að ræða. Vitnið kvað frumrit þessa skjals ekki hafa verið í vörslum Bónuss og stefnandi hafi ekki beðið sig um að afhenda sér það áður en stefnandi setti fram kröfur við Arion banka hf. Finnur Árnason, forstjóri stefnda, gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa verið ráðinn framkvæmdastjóri stefnda árið 2005. Hann kvaðst ekkert hafa komið að rekstri Bónuss fyrr en frá árinu 2005. Aðspurður kvað hann sér ekki hafa verið gerð grein fyrir tilvist samkomulags við stefnanda sem lagt var fyrir hann og að hann viti ekki til þess að frumrit af því hafi verið varðveitt hjá stefnda. Þá kvað hann stefnanda aldrei hafa gert kröfu á hendur stefnda á grundvelli samkomulagsins um að henni yrði afhentur eignarréttur að vörumerkjum Bónuss áður en hún gerði kröfu á hendur Arion banka hf. 12. janúar 2010. Þá hafi stjórn stefnda aldrei viðurkennt að stefnandi ætti rétt samkvæmt umræddu skjali. Óskar Magnússon, sem var stjórnarformaður Baugs hf. við hlutafjárútboð í desember árið 2000, lögmaður Hagkaups og síðan forstjóri frá 1993, kom sem vitni fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa séð umrætt samkomulag, dags. 23. desember 1989, fyrr en honum var sýnt það við aðalmeðferð málsins. Þá kvaðst hann ekki muna eftir því að það hefði nokkurn tíma verið rætt að hægt væri að afturkalla vörumerki Bónuss. Í aðilaskýrslu sinni við aðalmeðferð kvaðst stefnandi ekki hafa gert sér grein fyrir því að Jón Ásgeir og Jóhannes Jónsson hefðu misst meirihluta sinn í Bónus fyrr en hún hafi lesið um það í blöðunum að Arion banki hf. hefði tekið yfir Bónus. Hún hafi fram að þeim tíma talið Bónusfjölskylduna ráða Bónus. Stefnandi byggir á því í greinargerð að Bónusfjölskyldan hafi misst yfirráð sín í Baugi Group við gjaldþrot félagsins þann 4. febrúar 2009, en tryggt sér yfirráð í Högum í gegnum 1998 ehf., sem hafi átt 95,7% hlutafjár. Stefnandi byggir á því í greinargerð að áður en Arion banki hf. yfirtók 1998 hafi þeir vitað af samkomulaginu frá 23. desember 1991 og vísar í því sambandi til dskj. 23, hluta samkomulags Arion banka hf. og Jóns Ásgeirs og Jóhannesar Jónssonar, dags. 31. október 2009. Einnig liggi fyrir í málinu vottfest yfirlýsing Jóns Ásgeir, dags. 27. júlí 2010, um að hann hafi verið búinn að tilkynna Sigurjóni Pálssyni, þáverandi starfsmanni Arion banka hf., um tilvist samkomulagsins. Þá vísar stefnandi einnig til athugasemda Halldórs Bjarka Lúðvígssonar, starfsmanns Arion banka hf., sem hann sendi til Jóns Ásgeirs og lögmanna þann 26. ágúst 2010. Í bréfi, dags. 1. október 2010, frá lögmanni stefnda, sem var svar við bréfi lögmanns stefnanda frá 28. september 2010, er tekið fram að vörumerkið Bónus sem sé í eigu stefnda, sé skráð og um notkun þess gildi l. nr. 45/1997. Þá hafi stefnandi unað niðurstöðu Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 1132/1999 um að stefnandi hafi ekki lagt fram nægjanleg gögn sem sýndu fram á betri rétt hans til merkisins. Stefnandi byggir hins vegar á því að í nefndu bréfi hafi stefndi ekki mótmælt því að stefnandi væri eigandi teikningarinnar af bónusgrísnum. Þá byggir stefnandi á því að réttur hennar til svonefnds bónusgríss njóti réttarverndar samkvæmt 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Því er mótmælt af hálfu stefnda sem byggir á því að um sé að ræða vörumerki sem stefndi sé eigandi að og sé sérstakt auðkenni fyrir vöru eða þjónustu í atvinnustarfsemi stefnda og njóti verndar samkvæmt lögum um vörumerki. Stefnandi byggir á því í andmælum vegna skráningar vörumerkis nr. 1132/1999 að um vörumerki sé að ræða. Í samningi stefnanda, dags. 23. desember 1991 við þáverandi eigendur Bónuss, er gengið út frá því að um vörumerki sé að ræða þó tekið sé fram í 7. gr. að samningurinn gangi framar skráningu Bónuss á einkaleyfi vegna gríssins eða öðru tengdu Bónus. Þá segir einnig í bréfi Sögu Ýrr Jónsdóttur lögfræðings, dags. 1. febrúar 2010, til starfsmanna Arion banka hf., að samningurinn tryggði stefnanda rétt vegna vörumerkis Bónuss. Ekki verður því fallist á það að réttur stefnanda skv. samningnum frá 23. desember 1991 njóti réttarverndar á grundvelli höfundalaga nr. 73/1972. Í máli þessu er óumdeilt að stefnandi hafi teiknað bónusgrísinn fyrir Bónus en því mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi sé eigandi vörumerkisins og að það sé henni frjálst til ráðstöfunar. Liggur því fyrir að taka afstöðu til þess hvort réttur stefnanda skv. samkomulaginu frá 23. desember 1991 sé niður fallinn sakir tómlætis stefnanda eins og stefndi byggir sýknukröfu sína á. Stefnandi bar við skýrslugjöf við aðalmeðferð að hún hefði annast skráningu vörumerkja fyrir Jón Ásgeir og Jóhannes Jónsson, en ekki á sitt nafn heldur Bónuss. Stefnandi andmælti hins vegar skráningu vörumerkis nr. 1132/1999 með bréfi 18. janúar 2000 á þeim grundvelli að skráningin hefði verið ákveðin af Guðmundi Marteinssyni, núverandi framkvæmdastjóra Bónuss, vegna ókunnugleika um samkomulag stefnanda við fyrrum framkvæmdastjóra og eiganda Bónuss um að öll merki sem stefnandi teiknaði fyrir Bónus væru henni sjálfri til skemmtunar og notkunar, enda engin greiðsla þegin fyrir vinnu við þau eða hugmyndir. Hún hefði engan hug á að skrá þetta merki sem sína eign, enda sjálfsagt að merki þetta yrði í friði ásamt öðrum aukamerkjum þar sem þau hafa verið í friði. Bónusgrísinn sé enda sjálfur skráður og verndi sú skráning merkið fyrir notkun óviðkomandi aðila á því. Engar athugsemdir bárust frá Bónus vegna málsins. Niðurstaða Einkaleyfastofu var sú að stefnandi hefði ekki lagt fram nægjanleg gögn sem sýndu fram á betri rétt hans til merkisins og því skyldi skráning nr. 1132/1999, Bónus (orð- og myndmerki) halda gildi sínu. Þá ætti umsækjandi á skrá merki mjög svipað vörumerkjaskráningu nr. 1132/1999, í svipaðri stílfærslu. Fyrir liggur framburður vitnisins Guðmundar Marteinssonar um að hann hafi rætt þetta mál við Jóhannes Jónsson og hann sagt sér að ekkert samkomulag væri fyrir hendi við stefnanda varðandi þetta. Staðfesti Guðmundur ekki framburð stefnanda að öðru leyti varðandi mál þetta. Yfirlýsingu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar frá 27. júlí 2010, um að hann hafi tilkynnt Sigurjóni Pálssyni þáverandi starfsmanni Arion banka hf. um tilvist umrædds samkomulags, er mótmælt af hálfu stefnda. Skjalið er óstaðfest utanréttar skjal og stefnandi leiddi ekki votta sem fram koma á skjalinu fyrir dóm til að staðfesta vottun sína á skjalinu. Sigurjón Pálsson, framkvæmdastjóri Arion banka hf., sem var á árunum 2009-2010 starfsmaður í fyrirtækjalausnum Arion banka hf., hafnaði því í vitnaskýrslu sinni við aðalmeðferð að yfirlýsing Jóns Ásgeirs ætti við rök að styðjast. Varðandi tilvísun stefnanda til dómskjala nr. 23 og 26 þá gaf Halldór B. Lúðvígsson, framkvæmdastjóri fjárfestingasviðs Arion banka hf., vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst árið 2009-2010 hafa verið fyrirsvarsmaður úrlausnarteymis Arion banka hf. og kvaðst hafa sent tölvupóstinn á dskj. 26 sem honum var sýndur. Hann hafi þá verið að semja við Jón Ásgeir Jóhannesson um yfirtöku á hlut þeirra feðga í Högum hf. og samningar varðað SMS í Færeyjum og vörumerkjanotkun Bónuss þar, en á þessum tíma hafi Hagar hf. átt vörumerkið. Þegar talað væri um eiganda vörumerkisins í póstinum væri átt við Haga hf. Hann hafi sent tölvupóst á dskj. 23, sem hafi verið drög úr samningi við Kaupþing. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður ekki fallist á að dómskjöl 23 og 26 renni stoðum undir þá fullyrðingu stefnanda að þarna sé verið að vísa til stefnanda sem eiganda vörumerkja stefnda. Telja verður eðlilegt að stefnandi legði fram umrætt samkomulag frá 23. desember 1989 til þess að sýna fram á betri rétt sinn er hún mótmælti skráningu vörumerkis 1132/1999, en það kaus stefnandi ekki að gera og leitaði heldur ekki atbeina dómstóla til að tryggja rétt sinn. Ekki verður litið öðru vísi á en að stefnanda hefði mátt vera ljóst að nauðsynlegt hefði verið að gera ráðstafanir til þess að tryggja rétt sinn samkvæmt samkomulaginu, enda vissi hún frá fyrstu hendi um skráningar vörumerkja Bónuss þar sem hún hefur borið um að hafa annast þrjár slíkar vörumerkjaskráningar á árinu 1989. Þá liggur fyrir að stefnandi vann mjög náið með forráðamönnum Bónuss í nærfellt 18 ár og á þeim tíma urðu miklar breytingar á eignarhaldi stefnda og Bónuss. Mörg aðilaskipti urðu að Bónus allt frá árinu 1992 og eðlilegt hefði verið að stefnandi tryggði rétt sinn þannig að vörumerkjaréttindi félagsins fylgdu ekki með án fyrirvara um rétt stefnanda. Full ástæða var því til þess fyrir stefnanda að hefjast handa um að tryggja lögmæti krafna sinna fyrir dómstólum eftir að ákvörðun Einkaleyfastofu í andmælamáli nr. 18/2001 lá fyrir þann 10. ágúst 2001, en það gerði stefnandi ekki. Stefndi hefur hins vegar ávallt byggt á því að hann væri eigandi vörumerkja Bónuss og þau væru honum til frjálsrar ráðstöfunar. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi gert reka að því að sýna fram á rétt sinn samkvæmt umræddu samkomulagi fyrr en þann 12. janúar 2010 að starfsmönnum Arion banka hf., sem tekið hafði yfir 1998 ehf. og var þar með eigandi Bónuss, hafi verið tilkynnt um tilvist samkomulagsins frá 23. desember 1989. Þá sendi dóttir stefnanda, Saga Ýrr Jónsdóttir lögfræðingur, tölvupóst á tvo starfsmenn Arion banka hf., þá Sigurjón Pálsson og Regin Mogensen, ásamt afriti af nefndu samkomulagi. Því var síðan fylgt eftir með ábyrðarbréfi dags. 1. febrúar 2010 þar sem boðað var lögbann á notkun Bónuss á vörumerkinu og/eða stefnu á hendur bankanum til efnda á samningnum. Starfsmenn Arion banka hf., Sigurjón Pálsson og Birkir Jóhannsson, staðfestu í vitnaskýrslu sinni fyrir dómi undirritun sína á dómskjal 46, varðandi sáttafund með stefnanda og þáverandi lögmanni hennar, en fundinn sat jafnframt lögmaður Haga hf. Þeir kváðust hvorugur hafa rétt til að skuldbinda Haga hf. og um hafi verið að ræða fund til að hlusta á sjónarmið stefnanda, en stefnandi hafi verið með óraunhæfar hugmyndir. Þá hafi ekki verið fallist á rétt stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 28. september 2010, til stjórnarformanns stefnda og bankastjóra Arion banka hf., var síðan tilkynnt um afturköllun á leyfi Bónuss til að nota myndverkið Þegar stefnandi hófst handa um að sækja rétt sinn samkvæmt umræddu samkomulagi voru liðin níu ár frá því að niðurstaða Einkaleyfastofu lá fyrir þann 10. ágúst 2001. Þykir stefnandi því hafa glatað rétti sínum samkvæmt framangreindum samningi vegna tómlætis. Samkvæmt því sem rakið hefur verið ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna tómlætis stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Hagar hf., er sýkn af kröfum stefnanda Edithar Randy Ásgeirsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 487/2007
|
Landamerki Þinglýsing Traustfang Hefð Samaðild Frávísunarkröfu hafnað
|
Deilt var um landamerki jarðanna K og B í Skötufirði við Ísafjarðardjúp. Í málinu kröfðust eigendur jarðarinnar B meðal annars að málinu yrði vísað frá héraðsdómi þar sem dómkröfur eiganda jarðarinnar K vörðuðu landsvæði sem kynni að vera þjóðlenda eða í eigu hreppsins S og hefði nauðsyn því borið til samaðildar í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að hugsanleg réttindi S eða íslenska ríkisins yfir landi þessu gætu ekki staðið því í vegi að efnisdómur gengi um kröfur eiganda K, en dómur í málinu gæti ekki bundið aðra en aðila málsins, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Væru því ekki slíkir annmarkar á málinu sem varðað gætu frávísun málsins frá héraðsdómi. Jarðirnar B og K liggja saman í botni fjarðarins, B að austan og K að vestan. Í fjarðarbotninum að vestanverðu myndast Kleifaós, þar sem Kleifaá fellur til sjávar en skammt sunnan við ósinn mætast Kleifaá og Borgará sem báðar renna til norðurs. Laut deila aðilanna meðal annars um landamerki jarðanna og eignarhaldi á stykki úr svokölluðum Eyjum, sem er landssvæði á milli Borgarár og Kleifaár. Í málinu lágu fyrir tvö landamerkjabréf sem höfðu verið gerð fyrir jörðina B árin 1883 og 1902, en ekki lágu fyrir landamerkjabréf fyrir jörðina K. Í niðurstöðu Hæstaréttar var talið að af umræddum landamerkjabréfum fyrir jörðina B mætti ráða að landamerki jarðanna hafi í lok 19. aldar verið í Borgará til suðurs að svokallaðri Hringlind, og þaðan um miðjar Eyjar vestur í Kleifaá, og hafi hún svo ráðið merkjum upp frá því. Hvað varðaði eignarhald á stykkinu var litið til þess að í málinu lá fyrir afsal frá árinu 1898 þar sem umræddur landskiki var skilinn frá Kleifum og tekið fram að BS hefði greitt sérstaklega tilgreint verð fyrir hann. BS varð síðar eigandi að meginhluta jarðarinnar B. Var því talið að leiða mætti líkur fyrir því að landskikinn hefði verið lagður undir jörðina B, auk þess sem hafnað var að forverar eiganda jarðarinnar K, gætu hafa unnið rétt yfir umræddu stykki fyrir traustfang, þar sem yngri landamerkjalýsing jarðarinnar B bar með sér að þessi hluti af Eyjunum hefði verið skilinn frá jörðinni K. Þá var talið að landsvæði úr Eyjunum, sem aðilarnir deildu að öðru leyti um, ætti undir jörðina K samkvæmt síðari landamerkjalýsingunni fyrir jörðina B. Var í því samhengi ekki talið að eigendur jarðarinnar B hefðu getað unnið eignarrétt að þessu svæði fyrir hefð með óslitnum umráðum þess í meira en tvo áratugi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, þar sem ósannað væri gegn mótmælum eigenda jarðarinnar K, að eigendur jarðarinnar B hefðu í þann tíma einir haft umráð þessa landsvæðis og nýtt það. Var niðurstaða héraðsdóms um landamerki jarðanna því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Samkvæmt gögnum málsins eru aðaláfrýjendur sameigendur að jörðinni Borg og gagnáfrýjandi eigandi jarðarinnar Kleifa. Jarðir þessar eru syðst í Skötufirði við Ísafjarðardjúp og liggja saman í botni fjarðarins, Borg að austan og Kleifar að vestan. Í fjarðarbotninum að vestanverðu myndast Kleifaós, þar sem Kleifaá fellur til sjávar. Skammt sunnan við ósinn mætast Kleifaá og Borgará, sem renna báðar til norðurs. Borgará virðist að mestu eiga upptök í uppsprettum á láglendi allt að 2 km sunnan ármótanna og síðan úr lækjum, sem falla í hana úr austri. Kleifaá, sem einnig mun vera nefnd Fjarðará, verður á hinn bóginn til úr þremur ám, sem renna af fjöllum ofan, annars vegar Rjúkanda úr suðaustri og Hundsá úr suðvestri, en þær koma saman þar sem land tekur að hækka syðst upp af Skötufirði, og hins vegar Ögurbúðadalsá, sem kemur úr vestri og fellur saman við þær fyrrnefndu á láglendi nokkru norðar. Aðilana greinir meðal annars á um hvort Kleifaá beri það heiti allt frá mótum Rjúkanda og Hundsár til sjávar eða fyrst frá þeim stað, þar sem Ögurbúðadalsá kemur saman við þær. Þá er jafnframt umdeilt hvort landsvæði, sem nefnt er Kambar eða Almenningur, liggi eingöngu á milli Rjúkanda og Hundsár eða hvort það nái frá Rjúkanda í austri að Ögurbúðadalsá í vestri. Farvegir Kleifaár og Borgarár liggja í meginatriðum samsíða uns þær renna saman, en svæðið á milli þeirra er þó óreglulegt að lögun. Það svæði mun kallast Eyjar og markast það ekki af ákveðnum kennileitum í landslagi að sunnanverðu, heldur af upptökum Borgarár, sem virðast vera nokkrum tugum metra austan við farveg árinnar, sem verður til úr Rjúkanda og Hundsá, áður en Ögurbúðadalsá rennur saman við hana. Nokkru norðan við síðastnefnd ármót er að finna farveg svonefndrar Hringlindar, sem liggur um Eyjarnar í bugðum á milli Kleifaár og Borgarár. Sunnan við miðbik þess hluta Eyjanna, sem nær frá Hringlind norður að mótum Borgarár og Kleifaár, nálgast farvegir ánna mjög hvorn annan í svokallaðri Mjódd, en fjarlægjast svo aftur á kafla. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði til að fá leyst úr ágreiningi við aðaláfrýjendur um merki jarðanna Kleifa og Borgar á því svæði, sem að framan er lýst. Með fyrrgreindri aðalkröfu fyrir Hæstarétti leitar gagnáfrýjandi dóms um að merkin ráðist úr norðri af Kleifaósi og síðan Kleifaá, þar til Borgará rennur í hana, en þaðan af Borgará uns komið er suður að Hringlind, sem merkin fari um vestur í Kleifaá, og fylgi þau henni síðan allt til móta Rjúkanda og Hundsár. Fyrsta varakrafa gagnáfrýjanda er sú að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um landamerkin, en samkvæmt honum skyldu þau dregin úr norðri um Kleifaós og Kleifaá að mótum Borgarár, síðan eftir henni suður í Mjódd, þaðan í beinni línu vestur í Kleifaá og loks eftir henni allt til Hundsár. Önnur varakrafa gagnáfrýjanda er sú sama og aðalkrafa hans að öðru leyti en því að merkin verði ekki ákveðin lengra til suðurs en til þess staðar, þar sem Kleifaá mætir Ögurbúðadalsá. Þriðja varakrafa gagnáfrýjanda svarar á sama hátt til fyrstu varakröfunnar. II. Í gögnum málsins er elsta heimild um jarðirnar Kleifar og Borg fengin úr Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá öndverðri 18. öld. Samkvæmt því, sem þar kemur fram, voru þetta sjálfstæðar jarðir á þeim tíma, sú fyrrnefnda talin sex hundruð að fornu mati, en sú síðarnefnda átta hundruð. Merkjum þeirra var þar ekki lýst. Hinn 1. júlí 1867 gerðu þáverandi eigendur Kleifa, Jón Níelsson og Páll Pálsson, sem áttu jörðina að helmingi hvor, samning um skiptingu hennar, þar sem kveðið var á um hlut hvors þeirra í túnum, engjum, slægjum og skógi. Um hlutinn, sem sá fyrrnefndi fékk, sagði meðal annars eftirfarandi: „Eyunum skipt öllum sem Kleifar eiga frá Sortu tjörn og austur yfir mjódd þá sem á þeim er í Sortu eyri og í þenna helming fremri hlutinn til fjalls.“ Þessi lýsing mun taka til svæðis á Eyjunum sunnan við svonefnda Mjódd, en samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, munu örnefnin Sortutjörn og Sortueyri ekki lengur vera þekkt. Í lýsingu á hálflendu Páls Pálssonar kom á hinn bóginn meðal annars fram að undir hana ætti „úr eyunum frá hinsvegar greindum merkjum ytri parturinn.“ Með þessu mun hafa verið átt við svæði á nyrðri hluta Eyjanna, á milli Mjóddar og móta Borgarár og Kleifaár. Í héraðsdómi er greint frá því, sem fyrir liggur um eigendaskipti að Kleifum á árabilinu 1867 til 1883, en Páll Pálsson var þá enn eigandi hálflendunnar, sem áður var getið. Í lok þessa tímabils mun Daði Eggertsson hafa keypt af Guðmundi Bárðarsyni hinn helminginn í Kleifum, sem áður tilheyrði Jóni Níelssyni. Daði var þá jafnframt eigandi að Borg ásamt Ara Rósinkarssyni. Þeir gerðu 6. nóvember 1883 landamerkjabréf fyrir Borg, sem var svohljóðandi: „Jörðin Borg í Ögurhreppi, 7.9 hundr. að dýrleika, á land að austan og norðan í Hvalskurðará frá fjöru til fjalls. Að sunnan ráða merkjum: Fjarðará að neðan, en Stóri-Kambur að ofan og að vestan Fjarðará og austur í Borgará um miðjar Eyjar.“ Landamerkjabréf þetta, sem var áritað um samþykki af Páli Pálssyni „fyrir Kleifar“, var þinglesið 8. júlí 1884. Daði Eggertsson mun hafa látist á árinu 1887 og ekkja hans, Ásgerður Einarsdóttir, þá sest í óskipt bú. Hún gaf út afsal 7. október 1898 til tengdasonar síns, Bjarna Sigurðssonar, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Eg, Ásgerður Einarsdóttir á Borg í Ögurhreppi í Ísafjarðarsýslu ... afsala frá mjer og mínum erfingjum Bjarna Sigurðssyni á Borg, eign minni í jörðinni Borg í Skötufirði að dýrleika eptir fornu mati 6.80 hndr. með 1½ ásauðarkúgildi með öllum gögnum og gæðum til lands og sjáfar sem jarðarparti þessum fylgir að rjettu ásamt öllum húsum á tjeðri jörð með öllu í þeim múr og naglföstu, - og með því velnefndur Bjarni Sigurðsson hefur fullnægt öllum þeim skilmálum er honum voru settir í kaupbrjefi dagsettu á Borg 3. september 1898 og greitt andvirði þess selda með 2000 ... krónum þá segi jeg hann hjer með rjettan eiganda að ofannefndum jarðarparti. Enn fremur afsala jeg frá mjer og mínum erfingjum stykki því í eigninni, sem Bjarni Sigurðsson keypti af mjer undan jörðinni Kleifum í Skötufirði, og hann hefur greitt mjer eptir samningi okkar að fullu með 100 ... krónum og segi jeg því Bjarna Sigurðsson rjettan eiganda að ofangreindu stykki.“ Afsal þetta var þinglesið 19. júní 1905 og upplýsingar um það færðar á blöð í fasteignabók fyrir báðar jarðirnar, Borg og Kleifar, en á blaði þeirrar síðarnefndu var ritað: „Bjarni Sigurðsson stykki ... Þetta finst ekki í veðb.“ Með afsali þessu varð Bjarni Sigurðsson sameigandi Ara Rósinkarssonar að jörðinni Borg, en sá síðarnefndi virðist þá enn hafa átt sama hlut í henni og við gerð landamerkjabréfsins 6. nóvember 1883. Saman stóðu þeir að landamerkjalýsingu fyrir Borg, sem ekki var dagsett en afhent til þinglestrar 1. október 1901 og lesin á manntalsþingi 21. júní 1902. Í skjali þessu var fyrst lýst norðurmerkjum Borgar gegnt Kálfavík, en í framhaldi af því sagði eftirfarandi: „... að framanverðu milli Borgar og Kleifa ræður Borgará merkjum að neðan og fram að Hringlind og sem hún vísar til vesturs yfir eyjar sem kallaðar milli ánna (Borgará og Kleifaá) og svo ræður Kleifaá merkjum fram að Rjúkandaá, en eftir það ræður Rjúkandaá merkjum til fjalls milli Borgar og almenninga. Stykki það í eyjunum frá merkjalæknum Hringlind ofan að mjódd þeirri á eyjunum undan Sortaeyri Borgar megin og sjónhending þar sem mjóst er í Kleifaá er sérstök eign Bjarna Sigurðssonar á Borg, en fylgir hvorugum jörðunum. Að þetta sé mín rétt eign, Bjarna Sigurðssonar, sýnir kaupbréf dagsett á Borg 3. septbr. 1898 og afsalsbréf dagsett 7. okt. 1898 undirskrifað af seljanda, Ásgerði Einarsdóttur, ásamt kaupanda Bjarna Sigurðssyni og tveimur vitundarvottum.“ Neðan við undirritun Bjarna og Ara var svofelldur texti: „Að þetta sé rétt landamerkjalýsing á jörðinni Borg vottum við, sem lönd eigum að áðurgreindum merkjum ...“. Undir þetta rituðu Páll Pálsson og Ásgerður Einarsdóttir, hvort um sig sem „eigandi að hálflendu Kleifa“. Eftir að skjal þetta hafði verið þinglesið var svofelld áritun færð á eldra landamerkjabréf Borgar frá 6. nóvember 1883 í landamerkjabók Ísafjarðarsýslu: „Sjá nýja merkjalýsingu ódagsetta en innk. til þingl. 1/10 1901.“ Dánarbúi Daða Eggertssonar var skipt 24. janúar 1903. Samkvæmt skiptagerð taldist meðal eigna þess hluti í Kleifum, þrjú hundruð að fornu mati, og féll hann að arfi til Einars Guðjóns Daðasonar. Einar gaf út afsal fyrir eignarhlutanum 9. júní 1903 til Guðmundar Reginbaldssonar, sem þar var sagður búsettur á Borg, og var það þinglesið 16. sama mánaðar. Guðmundur seldi þennan eignarhluta á árinu 1919, en Magnús Guðmundsson eignaðist hann 7. júlí 1924. Áður mun Magnús hafa keypt hinn helminginn í Kleifum af syni áðurnefnds Páls Pálssonar og komst því jörðin með þessu á eina hendi. Frá Magnúsi stendur síðan samfelld röð eignarheimilda fyrir Kleifum til gagnáfrýjanda, sem fékk afsal fyrir jörðinni 26. nóvember 1985. Í skjölum, sem liggja fyrir í málinu um eigendaskipti að jörðinni frá og með skiptagerð í dánarbúi Daða Eggertssonar, er ekki vikið að því að land hafi verið skilið frá henni með afsali Ásgerðar Einarsdóttur til Bjarna Sigurðssonar 7. október 1898. Bjarni Sigurðsson gaf út afsal 14. apríl 1905 til Páls Snorrasonar fyrir eignarhluta sínum í Borg, sem lýst var sem 6 hundruð og 80 álnir að fornu mati. Tekið var fram að jörðinni fylgdu öll hús á henni í eigu Bjarna „ásamt öllu, sem til er tekið í kaupbrjefi dags. 10. desember f.á.“ Afsal þetta var þinglesið 19. júní 1905, en kaupbréf, sem þar var vitnað til, liggur ekki fyrir í málinu. Í framhaldi af þessu urðu tíð eigendaskipti að þessum hluta Borgar þar til Guðmundur Magnússon, sonur áðurnefnds eiganda Kleifa, eignaðist hann 12. september 1932. Guðmundur seldi Jóni Kristjánssyni helming eignarhluta síns 18. desember 1935, en þeir keyptu 18. maí 1936 þann hluta Borgar, sem fyrrum var í eigu Ara Rósinkarssonar, og urðu þar með eigendur að jörðinni allri. Aðaláfrýjendur leiða réttindi sín yfir henni frá þessum sameigendum. Í skjölum, sem liggja fyrir í málinu um eigendaskipti að Borg frá og með afsali Bjarna Sigurðssonar 14. apríl 1905, er ekki vikið að því að landskiki í Eyjunum, sem hann fékk afsal fyrir úr landi Kleifa 7. október 1898, sé meðal þess, sem aðilaskipti hafi orðið að. Óumdeilt er í málinu að landamerkjabréf hefur aldrei verið gert fyrir Kleifar. III. Aðaláfrýjendur krefjast sem fyrr segir aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Sú krafa er einkum studd þeim rökum að dómkröfur gagnáfrýjanda varði þannig aðra en aðaláfrýjendur að nauðsyn hefði borið til aðildar þeirra að málinu, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðaláfrýjendur telja í þessu sambandi að aðalkrafa og fyrsta varakrafa gagnáfrýjanda, þar sem leitað er dóms um landamerki Kleifa allt suður að mótum Rjúkanda og Hundsár, feli í sér að svokallaðir Kambar eða Almenningur, sem nái frá Rjúkanda í austri að Ögurbúðadalsá í vestri, yrði felldur undir land jarðarinnar. Til hans kalli aðaláfrýjendur ekki, heldur kunni Súðavíkurhreppur að telja til réttinda yfir honum eða landsvæði þetta að vera þjóðlenda. Önnur og þriðja varakrafa gagnáfrýjanda séu að vísu ekki háðar annmörkum að þessu leyti, en þær hafi fyrst verið gerðar undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi og beri aðaláfrýjendur brigður á að það hafi verið heimilt án framhaldssakar. Um þessar röksemdir er til þess að líta að í fyrrgreindri ódagsettri landamerkjalýsingu fyrir Borg, sem þinglesin var 21. júní 1902, drógu eigendur þeirrar jarðar merki milli hennar og Kleifa allt suður að mótum Rjúkanda og Hundsár, en eftir það réði Rjúkandi merkjum til fjalls milli Borgar og Almenninga. Af þessu er ljóst að með samþykki eigenda Kleifa gengu forverar aðaláfrýjenda út frá því í þessari yngstu lýsingu merkja Borgar að land jarðarinnar lægi að Kleifum jafn langt til suðurs og gagnáfrýjandi gerir ráð fyrir í aðalkröfu sinni og fyrstu varakröfu. Af málatilbúnaði aðilanna er jafnframt ljóst að enginn ágreiningur er milli þeirra um að vesturmerki Borgar fyrir sunnan Hringlind fylgi fyrst Kleifaá, síðan ánni sem til verður með samruna Hundsár og Rjúkanda og loks síðastnefndu ánni einni. Án tillits til þess hvort Súðavíkurhreppur kunni að telja til eignarréttinda yfir landi sunnan Ögurbúðadalsár á því svæði, sem hermt er í landamerkjalýsingunni að falli undir Kleifar, og þótt enn hafi ekki komið til kasta óbyggðanefndar að taka ákvörðun um hvort þjóðlendu sé að finna á þessu landsvæði verður að gæta að því að dómur í máli þessu bindur ekki aðra en aðilana að því, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Geta því hugsanleg réttindi Súðavíkurhrepps eða íslenska ríkisins yfir landi á þessu svæði, sem ekkert liggur fyrir um í málinu en eingöngu myndu þó geta varðað gagnáfrýjanda, ekki staðið því í vegi að efnisdómur gangi um kröfur hans. Af þessum sökum og með því að ekki eru aðrir annmarkar á málatilbúnaði gagnáfrýjanda, sem varðað gætu frávísun málsins frá héraðsdómi, stendur hinn áfrýjaði úrskurður frá 20. október 2006 óraskaður. IV. Hér að framan hefur verið greint frá efni þeirra tveggja bréfa, sem gerð hafa verið um landamerki Borgar, en sem fyrr segir mun landamerkjabréf aldrei hafa verið gert fyrir Kleifar. Í eldra landamerkjabréfi Borgar frá 6. nóvember 1883 er merkjum þessara tveggja jarða lýst með þeim orðum einum að þau fylgi Fjarðará og fari svo austur í Borgará um miðjar Eyjar. Af þessari ófullkomnu lýsingu er vandráðið hvort horft sé til merkjanna frá suðri eða norðri, auk þess sem ekkert verður ályktað um hvað átt hafi verið við þegar sagt var að merkin færu á milli ánna tveggja um miðjar Eyjar. Í yngra landamerkjabréfinu, sem lesið var á manntalsþingi 21. júní 1902, er mun nákvæmari lýsing á merkjum Borgar og Kleifa, því þar kemur skýrlega fram að þau ráðist úr norðri af Borgará suður að Hringlind, fylgi henni síðan yfir Eyjarnar vestur í Kleifaá og liggi loks um hana suður að Rjúkanda. Sem fyrr segir er enginn ágreiningur í málinu um merkin sunnan Hringlindar og jafnframt er óumdeilt að nyrsti hluti merkjanna fylgi Kleifaá frá mótum hennar og Borgarár og ráðist loks af Kleifaósi til sjávar, þótt í hvorugu landamerkjabréfinu sé þess getið berum orðum. Af þessu verður því ekki annað séð en að vesturmerki Borgar hafi í lok 19. aldar verið í Borgará til suðurs að Hringlind, sem þau fylgdu um miðjar Eyjar vestur í Kleifaá, og hafi hún svo ráðið merkjum upp frá því, en ætla má að átt hafi verið við sömu merkin í eldra landamerkjabréfinu frá 6. nóvember 1883. Því var áður lýst að á árinu 1883 var Daði Eggertsson orðinn eigandi helmingshlutar í Kleifum, sem tók meðal annars til þess hluta af Eyjunum, sem er sunnan við Mjódd. Þá var Daði jafnframt orðinn eigandi meginhluta Borgar þegar hann lést á árinu 1887. Ekkja hans, Ásgerður Einarsdóttir, sem sat í óskiptu búi, gaf út fyrrgreint afsal 7. október 1898 til Bjarna Sigurðssonar fyrir eignarhlutanum í Borg og jafnframt fyrir þeim hluta Eyjanna, sem fylgt hafði hálflendu þeirra í Kleifum. Í yngra landamerkjabréfi Borgar var sem áður segir sérstaklega getið um eignarrétt Bjarna að þessum landskika í Eyjunum, en tekið fram að hann fylgdi hvorki Borg né Kleifum. Að þessum landskika er ekkert vikið frekar í síðari heimildarbréfum, sem liggja fyrir í málinu. Ágreiningur er með aðilunum um hvort þessi hluti Eyjanna hafi orðið hluti af landi Borgar, svo sem aðaláfrýjendur halda fram, eða heyri til Kleifa, eins og gagnáfrýjandi gerir ráð fyrir í aðalkröfu sinni. Um þetta ágreiningsatriði verður að líta til þess að í afsalinu 7. október 1898 var landskikinn, sem hér um ræðir, skilinn frá Kleifum og tekið fram að Bjarni Sigurðsson hafi greitt sérstaklega tilgreint verð fyrir hann. Bjarni átti hvorki þá né síðar hlut í Kleifum, en varð á hinn bóginn með afsalinu einnig eigandi að meginhluta Borgar. Af þessu verður að leiða þær líkur fyrir því að landskikinn hafi verið lagður undir land Borgar að fella verður á gagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir að hann hafi aftur orðið hluti af Kleifum. Þeirri sönnunarbyrði hefur gagnáfrýjandi ekki fullnægt. Í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi réttilega bent á að afsal Ásgerðar Einarsdóttur til Bjarna Sigurðssonar frá 7. október 1898 hafi ekki verið lagt inn til þinglestrar fyrr en 22. mars 1905. Á tímabilinu, sem þar leið á milli, hafi dánarbúi Daða Eggertssonar verið skipt 24. janúar 1903, hálflenda þess í Kleifum fallið í arf til Einars Daðasonar og hann gefið út afsal fyrir henni til Guðmundar Reginbaldssonar, sem þinglesið var 16. júní sama ár, en hvergi í skjölum vegna þessara ráðstafana hafi verið vikið að því að landskiki í Eyjunum hafi áður verið skilinn undan Kleifum með óþinglesnu afsali. Um áhrif þessa verður að gæta að því að þótt afsalið frá 7. október 1898 hafi ekki verið þinglesið áður en þessar ráðstafanir voru gerðar á helmingshlutanum í Kleifum, þá var greint sérstaklega frá afsalinu og efnisatriði þess varðandi landskikann í Eyjunum rakin í landamerkjalýsingu fyrir Borg, sem lesin var á manntalsþingi 21. júní 1902. Mátti þetta efni afsalsins þannig vera öllum kunnugt upp frá því. Að auki verður að líta til þess að samkvæmt því, sem fram kom í afsali Einars Daðasonar 9. júní 1903 fyrir hálflendunni í Kleifum, var kaupandi hennar, Guðmundur Reginbaldsson, þá búsettur á Borg. Án tillits til þess hvort kaupandanum hafi þegar af þessum sökum átt að vera kunnugt um hvaða land fylgdi hvorri jörð hefði hann ekki getað sótt vitneskju um það til annarra þinglesinna heimilda en yngri landamerkjalýsingarinnar fyrir Borg, sem bar með sér að hluti af Eyjunum hafði verið skilinn frá Kleifum. Að þessu virtu verður að hafna því að Guðmundur og þeir, sem leiða eignarheimildir sínar yfir Kleifum frá honum, geti fyrir traustfang hafa unnið rétt yfir landskikanum í Eyjunum. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna aðalkröfu gagnáfrýjanda. Það landsvæði á Eyjunum, sem aðilarnir deila að öðru leyti um, afmarkast í vestri af Kleifaá og í austri af Borgará frá mótum þeirra suður að línu, sem dregin er milli ánna í Mjódd. Samkvæmt því, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að þetta land eigi undir Kleifar eftir yngri landamerkjalýsingunni fyrir Borg. Aðaláfrýjendur bera því á hinn bóginn við að þau hafi sem eigendur Borgar unnið eignarrétt að þessu landsvæði fyrir hefð með óslitnum umráðum þess í meira en tvo áratugi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá því hvernig aðaláfrýjendur hafa í málatilbúnaði sínum lýst þessum umráðum sínum og fyrri eigenda Borgar. Um þær málsástæður aðaláfrýjenda verður að gæta að því að búskapur mun hafa lagst af bæði á Borg og Kleifum fyrir um fjórum áratugum síðan og er ósannað gegn mótmælum gagnáfrýjanda að eigendur Borgar hafi fram að því einir haft umráð þessa landsvæðis og nýtt það. Samkvæmt því, sem liggur fyrir í málinu, hafa þessar jarðir að mestu verið nýttar af eigendum sínum til frístundadvalar eftir að þær fóru í eyði og virðast landsnytjar þá einkum hafa verið fólgnar í fiskveiðum og berjatínslu. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðgangur annarra en eigenda Borgar að þessu landsvæði hafi verið takmarkaður fyrr en sett var í október 1992 læst hlið á vegarslóða, sem Orkustofnun hafði fengið að leggja suður eftir Eyjunum á árinu 1975 til að sinna vatnamælingum, en eftir sem áður hafi landið ekki verið afgirt nema að óverulegu leyti. Þegar þessa er gætt ásamt því að aðaláfrýjendur hafa ekki hnekkt staðhæfingum gagnáfrýjanda um notkun hans á þessu landsvæði eftir að hann eignaðist Kleifar eru ekki skilyrði til að fallast á með aðaláfrýjendum að eigendur Borgar hafi unnið eignarrétt að því fyrir hefð. Samkvæmt öllu því, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar með talið ákvæði hans um málskostnað. Eftir þessum úrslitum málsins er rétt að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af því fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði úrskurður og héraðsdómur skulu vera óraskaðir. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 29. júní 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 5. júní sl., er höfðað með stefnu birtri 20. janúar 2006 af Helga Bjarnasyni, Hlíðargötu 5, Súðavík, á hendur Bjarna Ragnari Guðmundssyni, Sævangi 9, Hafnarfirði, Gunnari Erni Haukssyni, Kjarrvegi 15, Reykjavík, Gyðu Ólöfu Guðmundsdóttur, Espilundi 2, Garðabæ, Hildi Rebekku Guðmundsdóttur, Ástúni 14, Kópavogi, Magnúsi Kristni Guðmundssyni, Gríshóli, Stykkishólmi, Matthildi Ástu Hauksdóttur, Uppsölum, Akureyri, Mundu Kristbjörgu Guðmundsdóttur, Sunnuvegi 7, Reykjavík, Ragnheiði Guðmundsdóttur, Þelamörk 54, Hveragerði; Sveini Halldóri Guðmundssyni, Lyngheiði 18, Hveragerði og Ægi Val Haukssyni, Ölduslóð 1, Hafnarfirði. Gyða Ólöf Guðmundsdóttir afsalaði sér eignarhlut sínum í jörðinni Borg í Skötufirði til dóttur sinnar Magneu Jónsdóttur með afsali 21. janúar 2006. Hefur aðild málsins verið breytt því til samræmis. Dómkröfur stefnanda eru þær að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar í Skötufirði séu svofelld: Aðalkrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að upptökum sínum í hniti (X: 721497,780 og Y: 605819,323). Frá mörkum þess hnits og hnits (X: 721514,479 og Y: 605827,542) ráði Kleifaá merkjum fram að Hundsá. 1. varakrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að Hringlind í hniti (X: 720870,266 og Y: 606541,537). Þaðan liggi merkin yfir í Kleifaá um eftirtalda punkta (X: 720946,513 og Y: 606511,913), (X: 721051,405 og Y: 606456,524) og (X: 721172,840 og Y: 606427,997). Frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Hundsá. 2. varakrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að Mjódd í hniti (X: 720957,019 og Y: 606783,993). Þaðan liggi merkin um Mjóddina yfir í punkt í Kleifaá með hnitið (X: 720994,350 og Y: 606780,552). Frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Hundsá. 3. varakrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að upptökum sínum í hniti (X: 721497,780 og Y: 605819,323). Frá því hniti liggi merkin í beina línu yfir í hnit (X: 721514,479 og Y: 605827,542), sem er í Kleifaá. 4. varakrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að Hringlind í hniti (X: 720870,266 og Y: 606541,537). Þaðan liggi merkin yfir í Kleifaá um eftirtalda punkta (X: 720946, 513 og Y: 606511,913), (X: 721051,405 og Y: 606456,524) og (X: 721172,840 og Y: 606427,997). Frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Ögurbúðardalsá. 5. varakrafa: Að austanverðu ráði Kleifaós merkjum frá sjó og fram að Borgará, en þaðan ráði Borgará merkjum alla leið fram að Mjódd í hniti (X: 720957,019 og Y: 606783,993). Þaðan liggi merkin um Mjóddina yfir punkt í Kleifaá með hnitið (X: 720994,350 og Y: 606780,552). Frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Ögurbúðardalsdá. Þá krefst stefnandi málskostnaðar in solidum úr hendi stefndu og að tildæmdur málskostnaður taki mið af því að stefnandi sé virðisaukaskattsskyldur. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu þess að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda að hluta og að landamerki Borgar teljist þannig frá hnitsettum punkti X = 324518.4435 Y = 605262.9708, staðsettum í Kleifárósi og fylgi þaðan hnitsettum punktum: X = 324451.4081 - Y = 605156.8743, X = 324412.3597 - Y = 605043.5574, X = 324439.4711 - Y = 604915.2145, X = 324412.4345 - Y = 604838.4020, X = 324309.3281 - Y = 604693.6192, X = 324248.0215 - Y = 604612.8749, X = 324243.6553 - Y = 604492.0122, X = 324209.9309 - Y = 604445.6807, X = 324226.7931 - Y = 604364.2497, X = 324308.2936 - Y = 604331.9581, X = 324379.9579 - Y = 604313.7063, X = 324402.4408 - Y = 604254.7390, X = 324377.1475 - Y = 604199.9836, X = 324340.5681 - Y = 604143.5550, X = 324341.9410 - Y = 604080.4565, X = 324407.1527 - Y = 604046.1637, X = 324446.1208 - Y = 603984.0298, X = 324462.7543 - Y = 603951.5159, X = 324431.1781 - Y = 603870.5851, X = 324405.1227 - Y = 603795.8634, X = 324412.6393 - Y = 603714.0858, X = 324476.9479 - Y = 603664.0180, X = 324484.4645 - Y = 603608.1088, X = 324443.5408 - Y = 603545.5240, X = 324400.9468 - Y = 603519.6556, X = 324335.8030 - Y = 603514.6488, X = 324334.9047 - Y = 603428.0086, X = 324372.4876 - Y = 603344.5621, X = 324376.6635 - Y = 603274.4671, X = 324298.9921 - Y = 603171.8279, X = 324182.0673 - Y = 603146.7940 upp að hnitsettum punkti X = 324110.0500 Y = 603033.7537, sem sé á mótum Kleifaár (Rjúkanda og Hundsár) og Ögurbúðardalsár, þannig að Kleifá afmarki jarðirnar Borg og Kleifar eftir ofangreindri hnitalínu og að sú spilda sem afmarkast af línu dreginni milli eftirtalinna hnitsettra punkta tilheyri Borg: X = 324489.8011 - Y = 603515.6321, X = 324556.9060 - Y = 603604.6310, X = 324594.1750 - Y = 603608.6610, X = 324616.6346 - Y = 603567.3264, X = 324687.1377 - Y = 603522.9500, X = 324777.6259 - Y = 603502.4260, X = 324762.6370 - Y = 603451.3932, X = 324702.6817 - Y = 603401.4698, X = 324684.7430 - Y = 603367.6310, X = 324608.9810 - Y = 603336.8070, X = 324504.9880 - Y = 603279.7720, X = 324384.0310 - Y = 603249.3310, X = 324376.6635 - Y = 603274.4671, X = 324372.4876 - Y = 603344.5621, X = 324334.9047 - Y = 603428.0086, X = 324335.8030 - Y = 603514.6488, X = 324400.9468 - Y = 603519.6556 Þá krefjast stefndu þess að í öllum tilvikum verði stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað til hvers og eins þeirra í samræmi við hagsmuni málsins. Stefndu höfðu í greinargerð uppi kröfu um frávísun málsins frá dómi. Fór fram málflutningur um frávísunarkröfuna 16. október 2006. Var kröfu stefndu um frávísun hafnað með úrskurði dómsins 20. október 2006. Ákveðið var að gengið yrði á vettvang 24. nóvember 2006 og að aðalmeðferð málsins færi fram 28. nóvember 2006. Þegar til stóð að ganga á vettvang hafi snjóa lagt fyrir vestan. Varð að ráði að fresta vettvangsgöngu til vorsins. Dómari og lögmenn gengu á vettvang 1. júní 2007. Landeigendur jarðanna Borgar og Kleifa í Skötufirði hafa lengi deilt um landsvæði er gengur undir nafninu Eyjar og er vestan við Borgará og austan við Kleifaá. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort eyjarnar tilheyri að hluta eða í heild jörðinni Kleifum eða jörðinni Borg. Stefnandi er eigandi jarðarinnar Kleifa en stefndu eru eigendur jarðarinnar Borgar. Stefndu eiga jörðina Borg í óskiptri sameign. Málavextir, málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi gerir grein fyrir því að jarðarinnar Kleifa sé getið í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín og hafi hún þá verið metin sex hundruð að dýrleika. Í sömu Jarðabók sé jörðin Borg metin átta hundruð að dýrleika. Árið 1867 hafi tveir eigendur að jörðinni Kleifum, þeir Páll Pálsson og Jón Níelsson, gert með sér skiptagjörning, dagsettan 1. júlí 1867. Með þeim gjörningi hafi þeir skipt jörðinni til helminga, að því er virðist, þar sem síðar sé iðulega talað um hvorn jarðarhlutann sem þrjú hundruð að fornu mati. Í skiptagerðinni komi fram að jörðinni Kleifum tilheyri svokallaðar Eyjar, sem sé landssvæði milli Kleifaár og Borgarár. Sé þessu landssvæði skipt í nyrðri og syðri hluta, þar sem svokölluð Mjódd skipti þeim í tvennt. Syðri hluti Eyjanna, sem hafi tilheyrt Jóni Níelssyni samkvæmt skiptagjörðinni, hafi legið frá Mjóddinni upp til fjalls, en nyrðri hlutinn, sem hafi tilheyrt Páli Pálssyni, hafi legið frá Mjódd að Kleifaósi. Í skiptagerðinni komi ennfremur fram að veiði sé óskipt hvar sem er í landareigninni. Skiptagerðinni hafi verið þinglýst 8. ágúst 1870. Fram yfir aldamótin 1900 hafi Páll Pálsson átt sinn hluta Kleifajarðarinnar og þar með sinn hluta Eyjanna, þ.e. frá Mjódd að Kleifaósi. Hlutur Páls í jörðinni hafi svo um aldamótin gengið til sonar hans, Rósmundar Pálssonar. Rósmundur hafi svo selt Magnúsi Guðmundssyni þennan jarðarhelming árið 1905 eða 1906. Framsalsgerningar um þennan hlut Kleifajarðarinnar, sem upphaflega hafi verið í eigu Páls Pálssonar, hafi virst vera munnlegir. Að minnsta kosti liggi ekki fyrir skjöl um þá á skriflegu formi. Framangreindur Magnús hafi síðar eignast alla Kleifajörðina en það hafi gerst þegar Jón Hjaltason hafi afsalað til hans hinum hluta Kleifajarðarinnar, þ.e. 300 að fornu mati, hinn 7. júlí 1924. Magnús Guðmundsson hafi látist árið 1936. Í vottorði Bjarna Sigurðssonar þáverandi oddvita Ögurhrepps frá 8. janúar 1943, staðfesti oddvitinn að jörðin Kleifar, sex hundruð að fornu mati, hefði verið eign framangreinds Magnúsar þegar hann lést árið 1936. Um upphaflegan hlut Jóns Níelssonar við skiptagerðina 1867, sem hafi m.a. náð til syðri hluta Eyjanna, frá Mjódd til fjalls, og aðilaskipti að honum bendi stefnandi á eftirfarandi. Ekki liggi fyrir skriflegir gerningar um þau aðilaskipti öll. Sólveig Ebenesardóttir sé eigandi hlutans árið 1872 og hafi hinn 24. júní það ár selt Hjalta Sveinssyni hlutann. Guðmundur Bárðarson hafi keypt þann hluta af Hjalta Sveinssyni 10. nóvember 1874. Daði Eggertsson virðist hafa eignast þennan hluta Kleifajarðarinnar eftir árið 1883. Hann hafi þá jafnframt verið eigandi jarðarinnar Borgar ásamt Ara Rósenkarssyni. Daði Eggertsson hafi andast árið 1887. Ásgerður Einarsdóttir ekkja Daða hafi selt tengdasyni sínum Bjarna Sigurðssyni Stykki úr Eyjunum undan sínum hluta Kleifajarðar 7. október 1898. Samhliða hafi hún selt honum 6,8 hundruð úr jörðinni Borg. Skipti á dánarbúi Daða Eggertssonar, sem Ásgerður hefði til þess tíma setið í óskiptu, hafi farið fram 24. janúar 1903. Þar hafi Einar Daðason erft 3 hundruð að fornu mati úr jörðinni Kleifum. Samkvæmt því sé það jafnstór hluti Kleifa og Jón Níelsson hafi átt eftir skiptagjörninginn 1867. Virðist þannig Stykki það úr Eyjunum sem Bjarna Sigurðssyni hafði verið selt árið 1898 hafa gengið til baka inn í Kleifajörðina. Einar Daðason hafi svo selt Guðmundi Reginbaldssyni þennan hluta úr Kleifajörðinni 9. júní 1903. Guðmundur Reginbaldsson hafi selt Ólafi Hálfdanarsyni hlutann 17. júní 1919. Jarðarhlutinn hafi svo komist í eigu Jóns Hjaltasonar sem selt hafi Magnúsi Guðmundssyni, sem áður sé nefndur, hlutann 7. júlí 1924. Við það hafi Magnús eignast alla Kleifajörðina eins og áður segi og reki stefnandi máls þessa eignarhald sitt að jörðinni óslitið til hans. Nánar tiltekið hafi það gerst með þeim hætti að Magnús hafi dáið árið 1936 og hafi jörðin skipst milli erfingja hans, ekkju hans og þriggja barna, þannig að Kristín Einarsdóttir, ekkja Magnúsar, hafi fengið 5/8 hluta jarðarinnar, og börnin Guðmundur Magnússon, Sigríður Magnúsdóttir og Margrét Magnúsdóttir 1/8 jarðarinnar hver. Hinn 3. júní 1939 hafi Guðmundur Magnússon afsalað til Kristínar Einarsdóttur sínum 1/8 hluta úr jörðinni. Hinn 27. desember 1942 hafi Kristín Einarsdóttir og Margrét Magnúsdóttir selt 7/8 Kleifajarðarinnar til Gunnars Guðröðarsonar og Hjalta Sigurjónssonar. Árið 1950 hafi Gunnar Guðröðarson og Hjalti Sigurjónsson selt til Bjarna Helgasonar sína 7/8 hluta jarðarinnar. Hinn 15. júlí 1950 hafi svo Sigríður Magnúsdóttir selt sinn 1/8 hluta jarðarinnar til Bjarna Helgasonar. Við það hafi Bjarni Helgason eignast alla jörðina Kleifa. Bjarni Helgason hafi selt syni sínum Þórði Bjarnasyni jörðina 20. desember 1970. Þórður Bjarnason hafi svo selt móður sinni Ingibjörgu Björnsdóttur jörðina hinn 9. desember 1971, en hún hafi verið gift áðurnefndum Bjarna Helgasyni. Með kaupmála, dagsettum 19. desember 1971, hafi verið tekin af tvímæli um að jörðin Kleifar teldist til séreignar Ingibjargar í hjónabandi hennar og Bjarna. Stefnandi máls þessa, Helgi Bjarnason, hafi svo eignast jörðina með afsali frá móður sinni Ingibjörgu, dagsettu 26. nóvember 1985. Samkvæmt framangreindu hafi því hlutar jarðarinnar Kleifa komist aftur á sömu hendi árið 1924 þegar Magnús Guðmundsson hafi eignast þá báða og hafi þar með átt alla Kleifajörðina, að dýrðleika sex hundruð að fornu mati. Frá þeim tíma hafi jörðin verið landfræðilega óskipt. Ekki finnist hins vegar heildstæð landamerkjalýsing fyrir jörðina Kleifar og hafi formlegt landamerkjabréf hvorki verið gert í kjölfar lögtöku eldri landamerkjalaga frá 1882 né yngri laga frá 1919. Af þeim sökum byggi stefnandi á því að við afmörkun landamerkja jarðarinnar Kleifa verði að taka mið af þeirri afmörkun sem ráðin verði af skiptagerðinni 1867. Sé aðalkrafa stefnanda í máli þessu reist á þeirri afmörkun sem þar komi fram sem feli í sér, að því er varði ágreiningsefni máls þessa, að Eyjarnar allar heyri til jarðarinnar Kleifa. Stefnandi bendi á að þótt ekki liggi fyrir landamerkjalýsing fyrir jörðina Kleifar séu til tvær landamerkjalýsingar fyrir jörðina Borg. Sé hin eldri frá 6. nóvember 1883 en hin yngri sé ódagsett en verið þinglýst 21. júní 1902. Nokkur atriði rýri gildi landamerkjalýsinga þessara, sem valdi því að horfa verði framhjá þeim og miða landamerki jarðanna við skiptagerðina frá 1867. Í fyrsta lagi séu þessar landamerkjalýsingar ekki samhljóða um lýsingu merkja jarðarinnar Borgar gagnvart jörðinni Kleifum. Í öðru lagi virðist sem jörðin Kleifar hafi í gegnum tíðina, þ.e. frá 1867, aldrei skerst að neinu leyti. Þannig sé heildarjörðin sex hundruð að dýrðleika árið 1867 sem skiptist í tvo hluta milli eigenda, sem í síðari framsalsgerningum staðfestist að hafi verið þrjú hundruð hvor. Í afsölum fyrir jarðarhlutunum sé eftir þetta ætíð getið um að þeir séu þrjú hundruð að dýrðleika hvor og loks komi fram í vottorði Bjarna Sigurðssonar oddvita í Ögurhreppi frá árinu 1943, að jörðin Kleifar sé sex hundruð að fornu mati. Í þriðja lagi rýri það gildi landamerkjalýsinganna að Páll Pálsson riti einn undir hina fyrri lýsingu frá 1883 samþykkur sem eigandi Kleifa, en hann hafi þá aðeins átt helming jarðarinnar, og þar með Eyjanna, þ.e. frá Kleifaósi að Mjódd, eins og áður sagði, sbr. skiptagjörninginn frá árinu 1867. Þáverandi eigandi hins helmingsins, líklega Guðmundur Bárðarson, riti ekki undir lýsinguna sem samþykkur. Leiða megi líkum að því að merki þess hluta Kleifajarðarinnar, þ.e. fyrir ofan Mjóddina, hafi þarna verið færð frá Borgará í Kleifaá án vitundar þáverandi eiganda þess helmings. Þessi staðreynd rýri gildi þessarar landamerkjalýsingar og einnig hinnar síðari sem þinglýst hafi verið árið 1902, þar sem í þeirri lýsingu virðist byggt á hinni fyrri í meginatriðum. Samkvæmt framangreindu verði að taka aðalkröfu stefnanda að fullu til greina í máli þessu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda krefjist hann í 1. varakröfu sinni að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar séu með þeim hætti sem greini í varakröfu hans og miði við að Borgará ráði merkjum frá Kleifaósi fram að svonefndri Hringlind, sem hnitsett sé í varakröfunni, og þaðan liggi merkin yfir í Kleifaá, og að sú á ráði merkjum að Hundsá. Byggir stefnandi þessa kröfugerð á hinni yngri landamerkjalýsingu frá 1902. Af henni verði ráðið að landamerki jarðanna séu með framangreindum hætti, og sé á því byggt í varakröfu að landamerkjalýsing þessi víki til hliðar lýsingunni frá 1883. Í landamerkjalýsingunni frá 1902 sé getið um svonefnt „stykki“ í Eyjunum sem sé sérstök eign Bjarna Sigurðssonar. Svo virðist sem það „stykki“ renni aftur inn í jörðina Kleifa skömmu síðar, enda sé það svo að við búskipti á dánarbúi Ásgerðar Einarsdóttur og Daða Eggertssonar frá árinu 1903, erfi Einar Daðason allan jarðarhluta Kleifajarðarinnar sem upphaflega hafi stafað frá Jóni Níelssyni samkvæmt skiptagerðinni 1867, þ.m.t. umrætt „stykki“. Þessu til stuðnings skuli bent á að í skiptagjörð dánarbúsins komi fram að í Einars hlut komi hlutur dánarbúsins í jörðinni Kleifum, sem sé að dýrðleika þrjú hundruð að forni mati. Ef umrætt „stykki“ hafi staðið utan skipta hefði dýrðleiki jarðarinnar eflaust orðið minni. Þá sé framangreindri ályktun um að „stykkið“ hafi runnið aftur inn í Kleifajörðina til frekari stuðnings að þegar Bjarni Sigurðsson hafi afsalað jarðeignum sínum í Skötufirði til Páls Snorrasonar 14. apríl 1905, hafi hann afsalað aðeins sínum hlut í jörðinni Borg, þ.e. 6,8 hundruð að fornu mati, en ekki umræddu „stykki“. Samkvæmt því hafi Bjarni Sigurðsson ekki átt það þá lengur. Þessu til enn frekari stuðnings sé bent á að hvorki Bjarni Sigurðsson né kona hans Sigurlína H. Daðadóttir hafi átt neinar eignir þegar þau létust. Af því megi draga þá ályktun að umrætt „stykki“ hafi fylgt með þegar Einar Daðason hafi erft hluta jarðarinnar Kleifa, þ.e. upphaflegan hlut Jóns Níelssonar, frá foreldrum sínum árið 1903. Verði ekki fallist á 1. varakröfu stefnanda krefjist stefnandi þess í 2. varakröfu að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar séu með þeim hætti sem greini í 2. varakröfu hans. Í henni sé miðað við að Borgará ráði merkjum frá Kleifaósi fram að svonefndri Mjódd, sem hnitsett sé í kröfunni, og þaðan liggi merkin yfir í Kleifaá, og að sú á ráði merkjum að Hundsá. Sé þessi kröfugerð reist á og í samræmi við hina eldri landamerkjalýsingu frá 1883. Varakrafa stefnanda nr. 3. 4. og 5. byggi á því að dómurinn líti svo á að framangreint landsvæði milli Ögurbúðardalsár og Hundsár sé þjóðlenda eða í eigu annars óskilgreinds þriðja aðila. Verði ekki fallist á 2. varakröfu stefnanda krefst stefnandi þess í 3. varakröfu að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar séu með þeim hætti sem greini í 3. varakröfu hans. Í henni sé miðað við að Borgará ráði merkjum frá Kleifaósi fram að upptökum sínum í hniti. Frá því hniti liggi merkin í beina línu yfir í hnit Kleifaár. Verði ekki fallist á 3. varakröfu stefnanda krefst stefnandi þess í 4. varakröfu að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar séu með þeim hætti sem greini í 4. varakröfu hans. Í henni sé miðað við að Borgará ráði merkum frá Kleifaósi fram að Hringlind í hniti. Frá því hniti liggi merkin yfir í Kleifaá og frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Ögurbúðardalsá. Verði ekki fallist á 4. varakröfu stefnanda krefst stefnandi þess í 5. varakröfu að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Kleifa og Borgar séu með þeim hætti sem greini í 5. varakröfu hans. Í henni sé miðað við að Borgará ráði merkjum frá Kleifaósi fram að Mjódd í hniti. Þaðan liggi merkin um Mjóddina yfir í punkt í Kleifaá. Frá síðastnefndum punkti ráði Kleifaá merkjum fram að Ögurbúðardalsá. Stefnandi mótmæli þeim athugasemdum stefndu að hluti landsvæðis sem stefnandi hyggist fá dóm um í máli þessu sé þjóðlenda í skilningi þjóðlendulaga nr. 58/1998. Stefnandi byggi á því að þær athugasemdir stefndu séu rangar og ósannaðar og geti ofangreint landsvæði því ekki talist þjóðlenda eða í eigu annars aðila en hans sjálfs, enda verði ráðið af orðalagi landamerkjalýsingar Borgar hinnar yngri, sem þinglýst hafi verið í veðmálabók árið 1902, að Kleifar eigi land að Hundsá, en að aðeins svæðið milli Rjúkanda og Hundsár kunni að vera almenningur. Þinglýst landamerkjalýsing gangi framar síðari tíma örnefnaskrá, auk þess sem sönnunargildi örnefnaskrárinnar sé alfarið hafnað. Þá bendi nafn árinnar sjálfrar, Kleifaá, til þess að jörðin Kleifar eigi landamerki að þeim stað þar sem Hundsá og Rjúkandi sameinist í Kleifaá, en ekkert skemur. Á þessum skilningi grundvallist aðalkrafa stefnanda, 1. varakrafa og 2. varakrafa hans í málinu. Byggi stefnandi á 2. mgr. 14. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998 þar sem kveðið sé á um að mál er varði eignarhald á þjóðlendum verði ekki borin undir dómstóla fyrr en Óbyggðanefnd, sem starfi á grundvelli laganna, hafi lokið umfjöllun sinni um þau. Óbyggðanefnd hafi ekki enn fjallað um eignarhald á framangreindu landsvæði milli Ögurbúðardalsár og Hundsár. Samkvæmt breytingu sem gerð hafi verið á 5. málsl. 8. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998 með lögum nr. 19/2006 sé ætlunin að Óbyggðanefnd ljúki verki sínu árið 2011. Engan veginn standist að gera stefnanda að bíða til þeirra verkloka með að fá úrlausn um landamerki milli jarðar sinnar og stefndu, að því marki sem það sé mögulegt sbr. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944. Um lagarök vísar stefnandi til grundvallarreglna eignarréttarins, m.a. þeirrar að afsalshafi fái við afsalsgjöf þann rétt sem afsalsgjafi átti, en hvorki lakari né ríkari rétt. Þá byggir stefnandi jafnframt á lögum nr. 41/1919 um landamerki. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sameiginleg aðild stefndu til varnar byggir á 18. gr. laga nr. 91/1991, enda eiga stefndu jörðina Borg í óskiptri sameign. Um varnarþing vísast til 34. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir, málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu gera grein fyrir því að árið 1905 hafi Páll Snorrason eignast alla jörðina Borg, sbr. dskj. nr. 20. Árið 1909 hafi hann afsalað jörðinni til Lárusar Maríusarsonar, sbr. dskj. nr. 124. Lárus Maríusarson hafi afsalað jörðinni til Guðmundar Bárðarsonar árið 1913, sbr. dskj. nr. 125. Guðmundur Bárðarson hafi afsalað jörðinni til Einars Benediktssonar árið 1922. Einar Benediktsson hafi afsalað jörðinni árið eftir til Gríms Jónssonar, sbr. dskj. nr. 129. Árið 1925 hafi María Jóhannsdóttir eignast 1,2 hluta úr jörðinni, sbr. dskj. nr. 127, af 8 hundraðshlutum hennar að fornu mati. Guðmundur Magnússon hafi eignast 6,8 hundraðshluta jarðarinnar að fornu mati á uppboði árið 1932, sbr. dskj. nr. 70. Árið 1935 hafi Guðmundur selt helming eignarhluta síns, 3,4 hundruð að fornu mati, til Jóns Kristjánssonar, sbr. dskj. nr. 71. Guðmundur Magnússon og Jón Kristjánsson hafi keypt í sameiningu hluta þann er metinn var á 1,2 hundruð að fornu mati af dánarbúi Þorsteins Gíslasonar árið 1936. Guðmundur og Jón hafi þá átt saman alla jörðina Borg, sbr. dskj. nr. 72, alls 4 hundruð að fornu mati hvor. Árið 1962 hafi Magnús Guðmundsson, sonur Guðmundar Magnússonar, keypt allan eignarhluta Jóns Kristjánssonar, helming jarðarinnar, sbr. dskj. nr. 73. Þar með hafi jörðin Borg öll verið komin í sömu ætt og verið eign feðganna Magnúsar Guðmundssonar og Guðmundar Magnússonar. Helmingshlut Guðmundar Magnússonar í Borg hafi verið skipt milli erfingja hans við skipti á dánarbúi hans árið 1972, sbr. dskj nr. 33. Erfingjar hans hafi verið stefndu Bjarni Ragnar Guðmundsson, Gyða Ólöf Guðmundsdóttir, Hildur Rebekka Guðmundsdóttur, Magnús Guðmundsson, Munda Kristbjörg Guðmundsdóttir, Ragnheiður Guðmundsdóttir og Sveinn Halldór Guðmundsson, þannig að hver erfingi hafi fengið jafnan hluta 50% eignarhlutdeildar Guðmundar í áðurnefndri jörð, ásamt öllu er jörðinni fylgdi og fylgja bar. Hvað varði þann 50% hluta sem Magnús Guðmundsson hafi keypt af Jóni Kristjánssyni árið 1963, þá hafi hann selt hlutann strax sama ár til systur sinnar Hjördísar Guðmundsdóttur. Samningur þeirra á milli hafi verið munnlegur. Systkinin hafi loks gert með sér skriflegan samning um kaup Hjördísar á hlutanum árið 1990 og þinglýstu honum sama ár, sbr. dskj. nr. 74. Hjördís hafi látist árið 1999 og við skipti á búi hennar 10. júlí 2000 hafi stefndu Gunnar Örn Hauksson, Ægir Valur Hauksson og Matthildur Ásta Hauksdóttur erft eignarhluta hennar í jöfnum hlutföllum, sbr. dskj. nr. 75. Þann 21. janúar 2006 hafi stefnda Gyða Ólöf Guðmundsdóttir afsalað sér eignarhluta sínum í Borg til dóttur sinnar Magneu Jónsdóttur, sbr. dskj. nr. 76. Samningnum hafi verið þinglýst þann 25. janúar 2006. Þegar Guðmundur Magnússon hafi eignast jörðina Borg árið 1932 hafi hún verið í eyði. Guðmundur hafi strax hafið nýtingu jarðarinnar, en fyrst um sinn búið áfram á Kleifum. Guðmundur hafi flutt frá Kleifum til Borgar árið 1939. Allt frá því að Guðmundur Magnússon hafi eignast landareignina hafi landeigendur Borgar litið svo á að hinar umdeildu Eyjar féllu innan lands Borgar og nýtt þær í samræmi við það. Þannig hafi engjasláttur farið fram á eyjunum á árabilinu 1933-1965, veiði verið stunduð í ám og berjatínsla verið iðkuð, sbr. t.d. dskj. nr. 88-113 og 130-143. Á dskj. nr. 50 megi sjá hvernig nýtingu Eyjanna hafi verið háttað af hálfu eigenda Borgar. Á síðustu árum hafi ágangur auk þess verið nokkur um Eyjarnar og stefndu þurft að grípa til ýmissa ráða til að hamla umferð um Eyjarnar, bæði vegna umferðar bíla, veiða á rjúpu, verndunar arnarvarps og veiða úr Kleifá. Stefndu líti svo á að umrædd yfirráð landeigenda Borgar yfir Eyjunum hafi verið óslitin frá árinu 1932 til dagsins í dag. Fyrir rétt rúmum 30 árum síðan hafi Orkustofnun að eigin frumkvæði haft samband við þáverandi landeigendur Borgar vegna fyrirhugaðrar lagningar á vegslóða frá brú á Kleifaósi í Skötufirði að ármótum Rjúkanda og Hundsár í dalbotni Skötufjarðar, sbr. dskj. nr. 51-54. Vegslóðinn hafi legið þannig alfarið um hinar umdeildu Eyjar, fyrir utan þann hluta hans sem legið hafi á óumdeildu landi Borgar, sbr. dskj. nr. 55. Erindum Orkustofnunar um lagningu vegslóðans hafi eingöngu verið beint að eigendum jarðarinnar Borgar en ekki að eigendum jarðarinnar Kleifa, sbr. dskj. nr. 51-52. Á dskj. nr. 52 sé því lýst í löngu máli að Orkustofnun hafi leitað sérstaklega eftir samþykki hvers og eins eigenda Borgar fyrir lagningu vegslóðans um Eyjarnar. Í sama bréfi sé einnig greint frá loforðum Orkustofnunar til landeigenda Borgar um að engin spjöll verði unnin á landi þeirra, veginum yrði þannig lokað sérstaklega og sár á grassverði grædd. Svo hafi farið að meirihluti eigenda Borgar hafi samþykkti framkvæmdirnar og samið um að Orkustofnun væri heimilt að leggja vegslóða um Eyjarnar. Ágangur um Eyjarnar hafi aukist jafnt og þétt vegna lagningar vegslóðans með árunum og af hlotist nokkur náttúruspjöll. Stefndi Gunnar Örn Hauksson hafi því haft samband við Bjarna Kristinsson, svæðisstjóra vatnamælinga Orkustofnunar og farið þess á leit að sett yrði upp hlið við byrjun vegslóðans, í samræmi við samkomulag landeigenda Borgar og Orkustofnunar frá 1975 um að aðgangur að Eyjunum yrði takmarkaður með því að veginum yrði lokað, sbr. dskj. nr. 56. Svo hafi farið að starfsmenn Orkustofnunar hafi reist slíkt hlið þann 27. október 1992. Þann 17. nóvember 1992 hafi Bjarni Kristinsson f.h. Orkustofnunar ritað bréf til allra eigenda jarðarinnar Borgar í Skötufirði, sbr. dskj. nr. 53. Erindið hafi verið að greina frá uppsetningu hliðsins í samræmi við samkomulag aðila frá 1975 til að hægt væri að takmarka umferð um Eyjarnar í framtíðinni. Í bréfinu hafi komið fram að Orkustofnun teldi ljóst að af samningi landeigenda Borgar og Orkustofnunar frá 1975 leiddi að stofnuninni bæri skylda til að setja hlið við vegslóðann. Í bréfinu hafi einnig komið fram upplýsingar um hverjir kæmu til með að hafa aðgang að hliðinu. Annars vegar hafi þar verið um að ræða Kristján Kristjánsson gæslumann vatnamælinga Orkustofnunar og hins vegar landeigendur Borgar, sbr. dskj. nr. 53. Ekki hafi verið getið um aðgang landeiganda Kleifa að hliðinu. Í niðurlagi bréfsins hafi þess verið getið að Orkustofnun væri búin að bæta úr eða væri að bæta úr jarðraski sem átt hefði sér stað á Eyjunum vegna lagningar vegslóðans. Af öðrum þeim gögnum er varði uppsetningu hliðsins verði ráðið að aldrei hafi verið talin þörf á að hafa samband við stefnanda vegna þessa. Um fjórum árum síðar, eða 20. maí 1996, hafi áðurnefndur Bjarni Kristinsson skrifað bréf til eigenda beggja jarða, þ.e. Borgar og Kleifa, sbr. dskj. nr. 59. Bréfið hafi varðað áform Orkustofnunar um að færa vatnsmælingasírita niður undir Skiphyl í Fjarðará, sem einnig sé þekkt sem Kleifaá. Staðurinn þar sem Kleifaá falli í sjó heiti Kleifaós og sé Skiphylur nokkru ofar, sbr. dskj. nr. 46 og dskj. nr. 60. Þetta hafi verið í eina skiptið sem bréfi frá Orkustofnun hafi verið beint til eigenda beggja jarða, enda röskun á eignum beggja hugsanleg. Hafi þannig átt að setja vatnamælingasíritann á stað sem ekki sé á því landssvæði sem ágreiningur í þessu máli snúist um. Fyrri hluta árs 1998 hafi hliðið að vegslóðanum, sem lagður var 1975 um Eyjarnar, verið eyðilagt af ökumönnum sem hafi viljað aka þar um þrátt fyrir að aðgangur væri takmarkaður. Stefndi Gunnar Örn hafi þá haft samband við Orkustofnum um úrbætur, enda það leitt af samkomulagi aðila frá 1974 að Orkustofnun bæri að takmarka umferð um Eyjarnar, sbr. dskj. nr. 53. Í framhaldinu hafi stefndi Gunnar Örn fengið sent nýtt hlið frá Orkustofnun og hafi Orkustofnun greitt bæði fyrir hliðið og allan sendingarkostnað. Stefndi Gunnar Örn hafi einn annast uppsetningu hliðsins eftir að hafa fengið það sent. Lyklar hafi verið sendir stefnda Gunnari Erni einum og hann séð um að gera afrit af þeim fyrir landeigendur Borgar og bændur sem vildu smala í Eyjunum. Standi hliðið þar enn þann dag í dag, steypt niður í rör sem stefndi Gunnar Örn hafi grafið fyrir. Um miðjan októbermánuð 1998 hafi stefndi Gunnar Örn orðið var við að ökumaður hafi ekið utan vegar fram hjá hliðinu og inn á Eyjarnar. Hafi stefndi Gunnar Örn veitt honum eftirför, rekið hann af landinu og sett í framhaldinu upp girðingu við hliðið til að koma í veg fyrir að ökumenn ækju fram hjá hliðinu. Þetta hafi þó orðið til þess að seinna hliðið hafi líka orðið fyrir skemmdum af völdum ökumanna er hafi viljað komast um Eyjarnar, sbr. dskj. nr. 114. Umræddar skemmdir á hliðinu hafi m.a. verið tilefni bréfaskrifa stefnda Gunnars Arnar til Orkustofnunar þann 1. febrúar 2000, sbr. dskj. nr. 58, þar sem hann hafi farið fram á úrbætur á vegslóðanum vegna fyrrnefnds ágangs. Þann 24. október 2000 hafi Sverrir Ó. Elefsen f.h. Orkustofnunar, svarað umleitan stefnda Gunnars Arnar um úrbætur á vegslóðanum um Eyjarnar, sbr. dskj. nr. 61. Þar hafi komið fram að Orkustofnun hafi samþykkt að landeigendum Borgar væri heimilt að ráðast í þær úrbætur sem stefndi Gunnar Örn hafi lagt til og að heimilt væri að senda reikning fyrir kostnaði við þær til Orkustofnunar. Hafi þar einnig komið fram að fyrirhuguð væri uppsetning á nýjum vatnsmæli við enda vegslóðans neðan ármóta Hundsár og Rjúkanda, sbr. dskj. nr. 61 og að leitað yrði eftir samþykki landeigenda Borgar fyrir því fyrirkomulagi. Ekki muni hafa verið haft samband við stefnanda vegna þessa. Um tveimur árum fyrr, eða árið 1998, hafi landeigendur Borgar orðið þess áskynja að fyrirhugað væri malarnám í Eyjunum af hálfu hins opinbera, sbr. dskj. nr. 67. Í drögum Súðavíkurhrepps að aðalskipulagi hafi þannig verið gert ráð fyrir 250.000 rúmmetra malarnámu, sem hugsanlega hefði getað orðið allt að tíu hektarar, í fyrrgreindum Eyjum, sbr. dskj. nr. 62. Landeigendur Borgar hafi óttast að af slíkri malarnámu myndu hljótast mikil náttúruspjöll. Því hafi þeir sent mótmælabréf ásamt fylgiskjölum til ýmissa aðila er tengdust málinu, þ.á m. Vegagerðarinnar, samgönguráðherra, umhverfisráðherra, vegamálastjóra og Fuglaverndarfélagi Íslands, sbr. dskj. nr. 63 og 67. Hreppsnefnd Súðavíkurhrepps hafi tekið mótmælin til skoðunar í framhaldinu. Þann 3. júlí 2002 hafi landeigendum Borgar borist tilkynning frá Súðavíkurhreppi um að hætt hafi verið við fyrirhugað malarnám vegna mótmæla þeirra, sbr. dskj. nr. 77. Árið 2004 hafi stefnandi gert stefndu formlega ljóst að hann teldi hinar umdeildu Eyjar vera sína eign. Staðhæfingar stefnanda um að hann ætti Eyjarnar hafi vakið furðu stefndu þar sem stefnandi hafi aldrei hagað sér sem eigandi hinna umræddu Eyja, né gert formlegt tilkall til réttinda yfir þeim. Í framhaldinu hafi verið haldnir sáttafundir um efnið, en sættir ekki náðst. Í öllum kröfuliðum stefnu geri stefnandi kröfu um að „Kleifaá ráði merkjum fram að Hundsá”, sbr. dskj. nr. 1. Myndræna útfærslu á kröfum stefnanda megi sjá til skýringar á dskj. nr. 47-49. Stefndu telji að stefnandi sé að krefjast þess að viðurkennt verði að hluti þess svæðis sem að fornu hafi verið nefnt almenningur, en nú þjóðlenda, verði dæmd eign hans. Myndræna útfærslu á þessu landssvæði megi sjá á dskj. nr. 66. Í öllu falli telji stefndu ljóst að umrætt svæði sé eign þriðja aðila, hins opinbera eða annarra aðila, sem ekki séu aðilar að þessu dómsmáli. Í umfjöllun Örnefnaskrár um land Kleifa, sbr. dskj. nr. 60, komi fram að svæðið frá Rjúkanda að Ögurbúðardalsá heiti „Kambar” og að umrætt svæði sé almenningur, sbr. myndræna framsetningu á dskj. nr. 66. Ennfremur segi á dskj. nr. 60 að: ,,Kleifá heiti svo, þegar Ögurbúðardalsá, Rjúkandi og Hundsá hafa fallið saman við Almenningssporðinn... ”. Dómafordæmi Hæstaréttar gefi til kynna að rétturinn leggi ríka áherslu á að þess sé gætt að þeim sem land kunni að eiga að umþrættu landssvæði sé gefinn kostur að aðild að landamerkjamálum. Ef á þessu verði brestur af hálfu stefnanda og hann stefni ekki öllum sem með réttu eigi að eiga aðild að málinu, varði það frávísun málsins skv. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi bendi stefndu á ónákvæmni í öllum kröfum í kröfugerð í stefnu. Í öllum kröfuliðum geri stefnandi eins og áður segi kröfu um að Kleifaá ráði merkjum fram að Hundsá, sbr. dskj. nr. 1. Stefndu bendi á að Kleifaá eigi upptök sín þar sem Ögurbúðardalsá, Rjúkandi og Hundsá hafi fallið saman, sbr. dskj. nr. 60. Árnar mætist í hnitapunktum X: 324110.05000 og Y: 603033.7537, sbr. dskj. nr. 120. Stefndu krefjist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Krafa um sýknu miðist við að Kleifaá ráði merkjum milli Borgar og Kleifa. Landamerki jarðanna teljist nánar tiltekið frá hnitsettum punkti X = 324518.4435 Y = 605262.9708, staðsettum í Kleifarósi, en fylgi þaðan hnitsettum punktum svo sem í dómkröfum stefndu hér að framan greini. Þannig afmarki Kleifaá jarðirnar Borg og Kleifa eftir ofangreindri hnitalínu, sbr. hnitsetta loftmynd á dskj. nr. 120. Stefndu telji að eigendur Borgar hafi fyrir hefð orðið eigendur að hinum umdeildu Eyjum á milli jarðanna skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Stefndu byggi auk þess á því að önnur gögn málsins sýni að Eyjarnar séu allar hluti af eign Borgar, en ekki Kleifa. Stefndu telji því að sýkna beri af öllum kröfum stefnanda. Samkvæmt hefðarlögum nr. 46/1905 sé skilyrði hefðar óslitið eignarhald jarðar í 20 ár, sbr. 2. gr. laganna. Í óslitnu eignarhaldi felist að viðkomandi hafi fyrirvaralaus umráð yfir eigninni og sá hinn sami geti meinað öðrum afnot eignarinnar. Stefndu telji skilyrði þessi uppfyllt. Landeigendur Borgar hafi allt frá árinu 1932 notað Eyjarnar til útivistar, veiða, berjatínslu og sláttar án nokkurra athugasemda af hálfu eigenda Kleifa á hverjum tíma, sbr. dskj. nr. 50, 88-113 og 130-143. Gögn málsins beri einnig með sér að stefndu hafi verndað Eyjarnar fyrir ágangi ökumanna, rjúpna- lax- og silungsveiðimanna og annarra óviðkomandi. Einnig hafi stefndu verndað arnarvarp í samræmi við 19. gr. laga nr. 64/1994, en samkvæmt þeim lögum sé óheimilt að koma nær arnarhreiðrum en 500 metra nema brýna nauðsyn beri til og óheimilt sé að hrófla við hreiðrum og hreiðurstæðum arna á svæði sem takmarkist af 100 metra hringmáli umhverfis, hvort sem sé á varptíma eða utan hans. Arnarvarp eigi sér stað utan Eyjanna, en nægilega nálægt Eyjunum til að nauðsyn beri til að takmarka umferð um þær vegna þess. Sú staðreynd að landeigendur Borgar hafi stundað veiði í Kleifaá frá Eyjunum, sbr. dskj. nr. 88-113 og 130-143, en stefnandi frá eign sinni vestan megin við Kleifaá, gefi einnig til kynna að landamerki jarðanna beri að miða við þá á, en ekki Borgará, sbr. 6. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Stefnandi eigi engan veiðirétt í Borgará, en aðalkrafa hans sé reist á því að landamerki jarðanna beri að miða við þá á. Staðfestingu á óslitnu eignarhaldi stefndu á Eyjunum megi einnig sjá af samskiptum Orkustofnunar við stefndu á árunum 1975 til 2000, sbr. dskj. nr. 51, 52, 53, 54, 56, 57, 58, og 61. Í öllum tilvikum hafi bréfaskiptum einungis verið beint til landeigenda Borgar. Ávallt hafi verið leitað eftir samþykki landeigendanna áður en ráðist hafi verið í framkvæmdir er snertu Eyjarnar og samráð haft við þá. Af gögnum málsins sé ljóst að Orkustofnun hafi talið að vegna samnings við landeigendur Borgar frá 1975 væri stofnuninni skylt að hjálpa eigendum Borgar að takmarka aðgang að Eyjunum. Orkustofnun hafi talið sér einnig skylt að bæta landeigendum Borgar það tjón sem þeir hafi orðið fyrir vegna lagningar vegslóðans og sá í jarðvegssár vegna ágangs. Orkustofnun hafi auk þess borið kostnað af aðgerðum landeigenda Borgar vegna vegslóðans og þess náttúrurasks sem af honum hafi hlotist. Aðgangi um Eyjarnar um vegslóðann hafi algerlega verið stjórnað af stefndu og Orkustofnun. Samskiptum hafi í þessu ferli, á árabilinu 1975-2000, aldrei verið beint til stefnanda, fyrir utan það skipti er færa hafi átt vatnsmælingasírita yfir á landareign hans. Frekari staðfestingu á því að stefndu séu réttmætir eigendur Eyjanna megi sjá af nýlegum samskiptum landeigenda Borgar og Súðavíkurhrepps vegna fyrirhugaðs malarnáms í Eyjunum, sbr. dskj. nr. 63 og 67. Að lokum hafi farið svo að vegna mótmæla landeigenda Borgar hafi verið hætt við malarnámið, sbr. dskj. nr. 77. Orðrétt segi þar: „Hreppsnefnd samþykkir athugasemdir Gunnars Haukssonar vegna náttúruverndarsjónarmiða að ekki verði malarnám í botni Skötufjarðar”. Önnur gögn málsins gefi öll til kynna að Kleifaá skipti jörðunum Borg og Kleifum og að Eyjarnar tilheyri þannig allar Borg en ekki Kleifum. Í fyrsta lagi segi í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín, sem skráð hafi verið á milli 1702 og 1712 að á þeim tíma hafi „eyjarnar” tilheyrt jörðinni Borg, sbr. dskj. nr. 64. Þar segi m.a. um jörðina: „Enginu granda skriður úr brattlendi til stórskaða og so hafa Borgará og Kleifaá eyðilagt engið sem að < í > eyjunum var með grjóts og sands ábyrði”. Hvorki sé minnst á engi né Eyjar í umfjöllun um jörðina Kleifa í Jarðabók, sbr. dskj. nr. 64. Álykta megi af þessu að Eyjarnar hafi tilheyrt jörðinni Borg á þeim tíma. Í öðru lagi vísist til Örnefnaskrár Örnefnastofnunar fyrir Norður-Ísafjarðarsýslu. Í skránni sé að finna heimildir um örnefni á landi Kleifa og Borgar, sbr. dskj. nr. 60 og 65. Í landlýsingu jarðarinnar Borgar frá 1935 til 1936, sbr. dskj. nr. 65, komi fram að þar sé að finna miklar mýrar og grundir og töluvert undirlendi sem Kleifaá og Borgará „flæði yfir” í vatnavöxtum. Bersýnilegt sé að það land sem hér sé átt við séu hinar umdeildu Eyjar, enda komi ekki til greina að árnar flæði báðar yfir annað landssvæði í firðinum sem talist geti undirlendi. Árið 1975 hafi enn flætt yfir Eyjarnar í vatnavöxtum, sbr. greinargerð Orkustofnunar á dskj. nr. 52, og sé svo einnig enn þann dag í dag. Í landlýsingu jarðarinnar Kleifa í Örnefnaskrá komi hvergi fram neitt það er bent geti til þess að Eyjarnar tilheyri jörðinni Kleifum, sbr. dskj. nr. 60. Þvert á móti megi ráða af heildarlestri umrædds skjals að umfjöllun afmarkist við land vestan við Kleifaá, sbr. dskj. nr. 117 um örnefni á landi Kleifa samkvæmt Örnefnaskrá og kort af staðsetningu þeirra örnefna á dskj. nr. 118. Í þriðja lagi vísist hér til sendibréfs frá Magnúsi Guðmundssyni til Sveins Guðmundssonar, dagsett 19. janúar 1965. Þar lýsi Magnús, sem þá hafi verið lögregluþjónn í Reykjavík, viðtali sem hann hafi átt við Sigurlínu Daðadóttur konu Bjarna Sigurðssonar, fyrrverandi jarðeiganda Borgar. Í bréfinu sé haft eftir henni á bls. 7 að Kleifaá ráði merkjum, sbr. dskj. nr. 69. Stefndu telji auk þess að stefnandi hafi ekki með neinum hætti gert líklegt að Eyjarnar séu eign hans samkvæmt aðalkröfu í stefnu. Stefndu telji hið sama gilda um vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Engin krafnanna sé studd neinum haldbærum rökum. Kröfur í stefnu séu að mestu leyti studdar við þrjú dómskjöl. Í fyrsta lagi skiptagerð á dskj. nr. 6. Í öðru lagi landamerkjalýsingu á dskj. nr. 13 og í þriðja lagi endurrit úr veðmálabók á dskj. nr. 16. Stefnandi kalli tvö síðastnefndu skjölin „landamerkjalýsingar”. Hið rétta sé að aðeins sé um að ræða eitt skjal sem með réttu sé hægt að kalla landamerkjalýsingu, en það sé landamerkjalýsing jarðarinnar Borgar frá 6. nóvember 1883 sem þinglýst hafi verið 1884, sbr. dskj. nr. 13. Það skjal sé að finna í svokallaðri Landamerkjabók sem til þess hafi verið ætluð að skrá landamerki milli jarða. Í Landamerkjabók sé hvergi að finna landamerkjalýsingu fyrir jörðina Kleifa, sem sé einstakt fyrir jörð í Ögurhreppi. Skjalið á dskj. nr. 16, sem þinglýst hafi verið árið 1902, sé að finna í veðmálabók Ísafjarðarsýslu fyrir árin 1898 1907. Því bréfi sé ekki ætlað að lýsa landamerkjum með sama hætti og gert hafi verið í Landamerkjabók, heldur einungis að sanna eignarhald að því Stykki sem Bjarni Jónsson hafi keypt út úr jörðinni Kleifum. Hins vegar sé ljóst að það skjal byggi að flestu leyti á landamerkjalýsingunni á dskj. nr. 13. Aðalkrafa stefnanda um að allar Eyjarnar verði dæmd eign hans, sé við það eitt studd að landamerki jarðanna beri að miða við skiptagerð frá 1867, sbr. dskj. nr. 6, um hans eigin jörð. Skiptagerðin sé í dag tæplega 140 ára gömul og stangist á við öll yngri gögn málsins. Stefnandi leggi enga þinglýsta landamerkjalýsingu fyrir landið Kleifa fram til stuðnings aðalkröfu sinni og styðji kröfu sína eingöngu við gögn er stafi einhliða frá landeigendum Kleifa. Umrædd skiptagerð frá 1867 stangist m.a. á við þau gögn sem stefnandi sjálfur leggi fram á dskj. nr. 13 og 16, þ.e. landamerkjalýsinguna frá 1883 og endurritið úr veðmálabók frá 1902. Bent sé á að eigandi Kleifa riti undir landamerkjalýsinguna frá 1883, einungis 16 árum eftir skiptagerðina, sem samþykkur henni f.h. landeigenda Kleifa, sbr. dskj. nr. 13. Sú landamerkjalýsing sé í ósamræmi við skiptagerðina er stefnandi byggi aðalkröfu sína á. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir staðhæfingum á bls. 4 í stefnu, þ.e. í fyrsta lagi að Guðmundur Bárðarson hafi verið eigandi helmings jarðarinnar Kleifa árið 1883 og í öðru lagi að löggerningurinn hafi verið í gerður í vondri trú og án hans vitundar. Stefndu telji að stefnandi eigi einfaldlega í erfiðleikum með að útskýra ósamræmi milli umræddra gagna og grípi því til ósannaðra og rangra staðhæfinga um ólögmæta háttsemi. Stefndu telji með hliðsjón af framansögðu að sýkna beri stefndu af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda sé m.a. reist á lýsingu úr veðmálabók frá 1902, sbr. dskj. nr. 16, sem hann telji annars staðar í stefnu, þ.e. í röksemdakafla fyrir aðalkröfu, lítið gildi hafa. Varakrafan gangi út á það að stefnanda verði dæmt ákveðið „stykki” úr Eyjunum. Stefnandi reisi varakröfu sína um að Stykkið verði dæmt eign hans, einnig á túlkun sinni á einhliða búskiptagjörningi landeiganda Kleifa, en í þetta skiptið á gagni frá 1903, sbr. eftirfarandi tilvitnun úr stefnu: „Svo virðist sem það „stykki” renni aftur inn í jörðina Kleifar skömmu síðar, enda er það svo við búskipti á dánarbúi Ásgerðar Einarsdóttur og Daða Eggertssonar frá árinu 1903, erfir Einar Daðason allan jarðarhluta Kleifa jarðarinnar sem upphaflega stafaði frá Jóni Níelssyni skv. skiptagerðinni 1867, þ.m.t. umrætt „stykki”.” Stefndu mótmæli þessu og benda á eftirfarandi. Stefndu telji í fyrsta lagi ljóst að einhliða skiptagjörningur eigenda Kleifa frá 1903 geti ekki bundið eigendur Borgar. Í öðru lagi sé vísað til þess sem hér að framan segi um umræddan skiptagerning frá 1867 sem dragi að mati stefndu verulega úr gildi hans og þar af leiðandi einnig gildi tilvitnaðrar getgátu stefnanda um málsatvik. Í þriðja lagi sé bent á að framangreind ósönnuð staðhæfing stefnanda um að Ásgerður Einarsdóttir og Daði Eggertsson hafi átt umrætt „stykki” við búskipti á dánarbúi þeirra árið 1903 sé í ósamræmi við þinglýsta landamerkjalýsingu frá 1902, sbr. dskj. nr. 16, þar sem fram komi berum orðum um stykkið: „Að þetta sé rétt mín eign, Bjarna Sigurðssonar á Borg sýnir kaupbréf dagsett á Borg 3. septbr. 1898 og afsalsbréf dagsett 7. október 1898 undirskrifað af seljanda, Ásgerði Einarsdóttur, ásamt kaupanda Bjarna Sigurðssyni og tveimur vitundarvottum”. Neðst á skjalinu komi fram undirritun Ásgerðar Einarsdóttur til staðfestingar á því að um „rétta landamerkjalýsingu sé að ræða”. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að hin þinglýsta landamerkjalýsing frá 1902 sé röng og að Stykkið hafi gengið aftur til Ásgerðar Einarsdóttur og Daða Eggertssonar áður en bú þeirra hafi verið tekið til skipta aðeins um einu ári eftir þinglýsinguna árið 1903. Vísist um þetta til meginreglna íslensks réttar um gildi þinglýstra heimilda, sbr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Enn fremur geri stefndu sérstaka athugasemd við staðhæfingu í rökstuðningskafla stefnu fyrir varakröfu, þar sem segi efst á bls. 5: „Samkvæmt dskj. 32 áttu hvorki Bjarni Sigurðsson né kona hans Sigurlína Daðadóttir neinar eignir þegar þau létust. Af því má draga þá ályktun að umrætt Stykki hafi fylgt með þegar Einar Daðason erfði hluta jarðarinnar Kleifa, þ.e. upphaflegan hlut Jóns Níelssonar, árið 1903”. Samkvæmt dskj. nr. 32 hafi Sigurlína Daðadóttir látist árið 1971. Umrædd þinglýsing á Stykkinu hafi átt sér stað árið 1902. Því sé umrædd ályktun um að Stykkið hljóti að hafa skipt um eigendur á árabilinu 1902 til 1903, þar sem Sigurlína Daðadóttir hafi verið eignalaus árið 1971 er hún lést, vægast sagt mjög hæpin. Stefnandi hafi ekkert sannað um þetta og ber hallann af því. Þess beri enn fremur að geta að samkvæmt dskj. nr. 69, frá árinu 1965, þá hafi umrædd Sigurlína talið að Kleifaá réði landamerkjum milli Borga og Kleifa. Í þeirri staðhæfingu felist að Stykkið sé eign landeigenda Borgar. Í stefnu dragi stefnandi mjög víðtækar ályktanir af staðhæfingum sínum um að mat jarðarinnar Kleifa hafi ekkert breyst. Röksemdafærslan gangi út á það að þar sem mat jarðarinnar hafi ekkert breyst hljóti Stykkið að vera hluti af Kleifum. Í fyrsta lagi bendi stefndu á það að stefnandi hafi ekkert sannað um að Stykkið hafi aftur orðið hluti af landi Kleifa. Í öðru lagi vísi stefndu til dskj. nr. 119 frá Háskóla Íslands, þar sem fram komi að bæði hafi merking orðanna „hundrað að fornu mati” verið á reiki og kerfið um hundraðamat jarða verið ósamræmt og óljóst. Loks byggi stefndu á því að jafnvel þótt dómurinn féllist á langsóttan skilning stefnanda á öllum ofangreindum gögnum þá skipti það ekki máli þar sem stefndu hafi fyrir löngu unnið hefð á öllum Eyjunum, þ.m.t. hinu umrædda Stykki. Um þetta vísist til ofangreindra röksemda varðandi hefð. Stefndu telji með hliðsjón af framansögðu að sýkna verði stefndu af varakröfu stefnanda. Þrautavarakrafa stefnanda sé miðuð við landamerkjalýsingu Borgar frá 1883, sbr. dskj nr. 13. Stefndu telji að sýkna verði einnig af þeirri kröfu af eftirgreindum ástæðum. Í fyrsta lagi þá byggi stefndu á því að þeir hafi hefðað allar Eyjarnar og því beri að sýkna af umræddri kröfu. Um þetta vísist til ofangreindra sjónarmiða um hefð. Í öðru lagi byggi stefndu á því að stefnandi geti ekki byggt rétt á 123 ára gamalli landamerkjalýsingu sem stangist á við yngri gögn í málinu, þ.á m. yngri þinglýsta heimild frá 1902, sbr. dskj. nr. 16, sem hafi byggt á landamerkjalýsingunni frá 1883. Vísist hér einnig til fjölmargra annarra gagna málsins er bendi til þess að Kleifaá ráði merkjum milli jarðanna. Stefndu telja því að sýkna verði stefndu einnig af þrautavarakröfu stefnanda. Varakrafa stefndu sé krafa um sýknu að hluta. Stefndu krefjist þannig sýknu af kröfu stefnanda um að Stykkið úr Eyjunum verði dæmt eign hans. Þau hnit sem tilgreind séu í kröfugerð varakröfu megi sjá á hnitsettri loftmynd á dskj. nr. 120. Stefndu telji öll gögn málsins bera með sér að Stykkið sé eign þeirra. Stefndu byggi í fyrsta lagi á því að þeir hafi hefðað Stykkið úr Eyjunum. Um þetta vísist til ofangreindra málsástæðna um hefð. Ljóst sé að stefndu hafa haft bæði fyrirvaralaus afnot og meinað öðrum afnot af umræddu Stykki. Stefndu byggi í öðru lagi á því að Stykkið hafi verið séreign Bjarna Sigurðssonar og aldrei farið yfir í land Kleifa. Stykkið hafi verið þinglýst séreign Bjarna Sigurðssonar eiganda Borgar árið 1902, sbr. dskj. nr. 16. Stefnandi hafi ekki lagt fram neinar þinglýstar eignarheimildir er hnekki því skjali, heldur einungis ósannaðar getgátur um að Stykkið hafi runnið inn í Kleifa. Þar sem eigendur Kleifa hafi afsalað sér sannanlega umræddu Stykki árið 1898, samkvæmt þinglýstu skjali frá árinu 1902 og stefnandi hafi ekkert sannað um að Stykkið hafi runnið aftur inn í Kleifa, telji stefndu að sýkna beri þá af kröfum hans. Í þriðja lagi vísist til annarra gagna málsins er bendi til þess að Stykkið sé eign stefndu, t.a.m. Örnefnaskrár Örnefnastofnunar á dskj. nr. 60 og 65, bréfs á dskj. nr. 69 og þeirra gagna sem stefndu hafi lagt fram um samskipti þeirra við hið opinbera, sem að mati stefndu sanni m.a. eignarhald stefndu á hinu umrædda Stykki. Í fjórða lagi telji stefndu að skilningur stefnanda á landamerkjalýsingu frá 1883 og lýsingu skv. endurriti úr veðmálabók frá 1902 sé rangur. Skilning stefndu samkvæmt varakröfu megi sjá af myndum með skýringartexta á dskj. nr. 121 til 123. Samkvæmt þeim skilningi sé Stykkið eign stefndu. Í fimmta lagi byggi stefndu á því að Bjarni Sigurðsson hafi einungis átt 6,8 hluta af 8 af jörðinni Borg og því hafi honum borið nauðsyn til að þinglýsa eignarheimild að Stykkinu sérstaklega til að meðeigandi hans að Borg hafi ekki öðlast rétt yfir því, sbr. dskj. nr. 16. Árið 1905, er hann hafi afsalað sér 6,8 hlutum til Páls Snorrasonar, hafi hann einnig afsalað sér Stykkinu í því kaupbréfi sem getið sé um í dskj. nr. 16. Því sé mótmælt staðhæfingum stefnanda um að hann hafi ekki átt Stykkið lengur við umrædda afsalsgerð árið 1905, sbr. dskj. nr. 20. Stefndu telji að Stykkið hafi aldrei orðið hluti af landi Kleifa. Ef ekki verði fallist á aðalkröfu stefndu, byggi stefndu á því að sýkna beri þá að hluta af kröfum stefnanda samkvæmt varakröfu. Fyrir dóminn komu fjölmörg vitni, auk þess sem stefnandi og stefndi Gunnar Örn Hauksson gáfu skýrslu fyrir dómi. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum er máli skipta úr framburðum vitna. Ingibjörg Björnsdóttir kvaðst hafa flust að Kleifum vorið 1951 og flust þaðan haustið 1970. Kvaðst hún oft hafa farið í eyjarnar fram að Hringlind og tínt ber sem hún hafi notað í berjasölu. Kýrnar hafi oft verið þar á beit. Eiginmaður sinn hafi stundað veiði á svæðinu. Hafi hann veitt fyrst og fremst í Kleifaá, báðum megin við en honum hafi ekki líkað við hylina í Borgará og því lítið veitt í henni. Samskipti við ábúendur og eigendur Borgar hafi verið góð. Kvaðst hún þó muna eftir að maður hennar og Guðmundur Magnússon hafi eitthvað verið að ræða saman um hvorri jörðinni fremri eyjarnar tilheyrðu. Kvaðst hún ekki muna til þess að Borgarmenn hafi verið að heyja á eyjunum. Fólkið á Kleifum hafi heldur aldrei heyjað á svæðinu. Kvaðst hún ekki vita til þess að Guðmundur hafi veitt í Kleifaá. Hafi hún varla nokkurn tímann séð fólk á þessu svæði. Kvað hún svæðið milli Hundsár og Ögurbúðardalsá tilheyra Kleifum en ekki kannast við að það hefði verið kallað einhverju ákveðnu nafni. Kvaðst hún ekki minnast þess að hafa farið á bíl yfir í eyjarnar. Oftast hafi þau vaðið yfir í eyjarnar. Þórður Bjarnason, bróðir stefnanda, kvaðst hafa komið að Kleifum árið 1951 og verið þar fram til 1970. Nýting á Eyjunum hafi aðallega verið í formi berjatínslu og silungsveiði. Það hafi komið fyrir að sauðfé frá Kleifum hafi verið þar á beit. Lítið hafi verið veitt í Borgará. Ekki myndi Þórður eftir ágreiningi við ábúendur og heimilisfólk á Borg vegna nytja á Eyjunum. Ábúendur á Borg hafi hins vegar talið sig eiga Eyjarnar og ágreiningur verið um það. Ekki hafi Þórður orðið var við neinar nytjar af hálfu Borgarmann á svæðinu nema þá að eitthvað hafi þeir veitt þar og fé þeirra verið á beit þar. Þetta svæði hafi aldrei verið afgirt. Áin héti Kleifaá þar sem Hundsá og Rjúkandi sameinist og niður úr. Kleifaá næði að Hundsá. Bjarni Haraldsson kvað föður stefnanda hafa verið afi sinn. Kvaðst Bjarni hafa á árum áður komið að Kleifum að sumri til í fjögur skipti í 3 til 5 vikur í senn. Myndi hann ekki sérstaklega eftir nýtingu Kleifafólks á Eyjunum né heldur kvaðst hann muna sérstaklega eftir að hafa heyrt um ágreining á milli fólks á Kleifum og Borga. Í seinni tíð hafi hann hins vegar orðið vitni að slíkum deilum. Hafi hann verið á ferð sumarið 2006 og stefnandi boðið honum að renna fyrir fisk í Kleifaá. Hafi hann staðið í þeim skilningi að hann mætti fara á hvorn árbakkann sem væri. Þegar hann hafi komið að vegi þar sem beygi að Mjódd hafi komið að maður og sagt honum að hypja sig burt. Maðurinn hafi sagt honum að hann teldi sig eiga alla ána. Bjarni kvaðst þeirrar skoðunar að áin héti Kleifaá þar sem Hundsá og Rjúkandi kæmu saman. Kvað hann m.a. afa sinn hafa sagt sér þetta. Finnbogi Rútur Arnarson kvaðst hafa verið í sveit á sumrin að Kleifum. Hafi það verið frá árinu 1963 og fram til þess þegar bærinn hafi lagst í eyði árið 1970. Afi Finnboga og ábúendur á Kleifum, þau Bjarni Helgason og Ingibjörg Björnsdóttir, hafi verið vinafólk foreldra Finnboga. Finnbogi kvað Eyjarnar á milli ánna hafa verið nýttar til berjatínslu á haustin og að vissu marki sem beitiland. Kýr frá Kleifum hafi stundum leitað þangað en þó ekki verið reknar þangað. Þá hafi verið stunduð silungsveiði bæði í Keifará og Borgará. Deilur hafi verið á milli ábúenda jarðanna, sérstaklega þegar Borgarmenn hafi komið í heimsókn að Kleifum. Deilt hafi verið um nýtingu og eignarhald á Eyjunum. Borgarfólk hafi sjaldan komið yfir á Eyjarnar og ekkert nýtt sér svæðið. Áin þar sem Rjúkandi og Hundsá kæmu saman fram að Ögurbúðardalsá héti Kleifá. Miðað hafi verið við Hundsá og á milli Hundsár og Rjúkanda hafi verið svæði sem gengið hafi undir nafninu almenningur Gísli H. Hermannsson kvaðst hafa verið þátttakandi í fyrirhuguðu skátamóti sem fram hafi átt að fara í Eyjunum árið 1980 eða 1981. Tveir menn hafi komið á jeppa og rekið alla í burtu, þ. á m. stefnanda og Þórð bróður hans. Kvaðst Gísli hafa talið að búið hafi verið að fá leyfi frá Borgarfólki að vera á svæðinu. Þátttakendur í mótinu hafi hins vegar pakkað saman og farið. Halldór Hafliðason kvaðst hafa búið á þessu svæði frá fæðingu. Kvaðst hann ekki hafa þekkt það vel hvort landeigendur Borgar hafi nýtt Eyjarnar með einhverjum hætti. Vegalaust hafi verið og engin dagleg samskipti. Kleifar hafi hins vegar verið í eyði þegar hann fyrst myndi eftir sér. Kvaðst Halldór kannast við hlið að Eyjunum og hafi hann, ásamt Kristjáni Kristjánssyni, haft lyklavöld að hliðinu. Kvaðst Halldór ekki vita hverjir hefðu farið með umráð yfir Eyjunum. Stefndi Gunnar Örn hafi einnig haft lykil af hliðinu enda hafi þetta verið hans hlið. Kvaðst Halldór telja að svæðið á milli Ögurbúðardalsár og Hundsár væri almennt kallaður vestari almenningur. Kvaðst Halldór hafa heyrt að áin héti Borgarós eftir að Hundsá og Rjúkandi kæmu saman. Kvaðst hann þó ekki vissi hvað heimamenn kölluðu hana. Hjalti Guðröðarson kvaðst vera fæddur í Kálfavík og hafa búið þar til 19 ára aldurs. Kvað hann Guðmund Magnússon á Borg hafa farið með umráð yfir Eyjunum frá því hann myndi eftir sér, eða í kringum árið 1950. Landeigendur á Borg hafi slegið landið á Eyjunum og líklega nýttu svæðið til beitar og berjatínslu. Hafi hann oft orðið vitni að því er Guðmundur hafi heyjað á Eyjunum. Þekkti hann ekki til þess hvort landeigendur að Borg hafi veitt silung í ánum. Þá hafi hann ekki orðið var við að landeigendur Kleifa hafi nýtt svæðið. Gunnar Guðröðarson væri hálfbróður Hjalta og hafi Gunnar á tilteknum tíma átt jörðina Kleifa með öðrum manni. Hafi Gunnar aldrei nýtt Eyjarnar. Kvaðst Hjalti telja að svæðið milli Hundsár og Ögurbúðardalsá hafa verið kallað almenningar. Austari helmingurinn stundum verið kallaður Kambur. Kvaðst Hjalti kannast við lagningu vegslóða um Eyjarnar. Kvaðst hann kannast við hliðið á slóðanum og að bóndinn í Ögri og á Hvítanesi hafi verið með lyklavöld að því. Stefndi Gunnar Örn Hauksson hafi sennilega verið með lykil að hliðinu. Hjalti kvaðst alltaf hafa talið Kleifaá ráða landamerkjum Borgar og Kleifa. Svæðið milli Hundsár og Ögurbúðardalsár hafi verið upprekstrarland frá Kálfavík og verið nýtt til berjatínslu. Kvað Hjalti ekki telja að eigendur Kleifa ættu land að Hundsá, heldur hafi alltaf verið talað um að hreppurinn ætti svæðið. Hreppsbúar hafi haft aðgang að því svæði til berjatínslu. Kristján Kristjánsson, gæslumaður vatnamælinga hjá Orkustofnun, kvaðst hafa heyrt um ágreining um landamerki jarðanna Borgar og Kleifa. Á meðan jarðirnar hafi verið í byggð hafi hann vitað af því að einhverjar deilur hafi verið á milli jarðeigendanna. Hann hafi ekki komið á svæðið fyrr en eftir 1972 eftir að vegur hafi verið lagður. Kvaðst Kristján ekkert þekkja til hvernig nýtingu Eyjanna hafi verið háttað fyrir þann tíma. Hafi hann síðar verið beðinn um að vera gæslumaður vatnamælinga og fengið lykil að hliði að vegslóða fram í Eyjarnar. Hafi hann þá fyrst farið að fara inn í landið. Kvaðst Kristján ekki muna hvort hann hafi tilkynnt stefnda Gunnari Erni um skemmdir sem orðið hafi á hliðinu. Borgará og Kleifará hafi stundum flætt yfir bakka sína. Kvaðst Kristján telja að svæðið milli Hundsár og Ögurbúðardalsár hafi verið kallað almenningur og hafi hann séð það m.a. á landakorti frá 1906 eða 1907. Einnig hafi hann heyrt svæðið kallað almenning af munnmælum. Kristján kvaðst telja ána heita Kleifá eftir að Hundsá og Rjúkandi kæmu saman. Kristinn Haukur Skarphéðinsson, dýravistfræðingur hjá Náttúrufræðistofnun, kvaðst hafa haft umsjón með rannsókn og eftirliti á arnarstofnum í allmörg ár. Væri arnarhreiður í næstneðsta klettabeltinu upp að Hvíthól um 400 metra frá Borgará og því innan 500 metra radíusar frá Eyjunum. Einnig væri arnarvarp í svokölluðum Kötlum, aðeins fjær svæðinu en samt innan 500 metra radíusar. Eitt þekkt varpsvæði væri vestan við ána sem orpið hafi verið í um það bil þrisvar sinnum síðustu 10 árin. Fyrstu heimildir um varpið væru í kringum 1940 og ávallt síðan hafi verið ágæt samskipti við heimafólk á Borg um verndun varpsins. Lengst af við Guðmund Magnússon sem hafi búið frá 1929 til 1969. Kvaðst Kristinn hafa haft samskipti við Borgarfólkið eftir að hann hafi tekið við eftirlitinu á árinu 1985. Hafi hann komið á svæðið um 30 sinnum. Hafi hann þó líka talað við fólk frá Kleifum. Vernd arnarvarpsins hafi verið nánast óslitið frá 1940. Kvaðst Kristinn þekkja til þess að Vegagerðin hafi ætlað að nýta Eyjarnar fyrir malarnám. Hafi hann gert athugasemdir við þessar skipulagsbreytingar þar sem hann hafi talið að það gæti skaðað framtíð arnarvarpsins ef þarna kæmi umfangsmikið malanám. Fallið hafi verið frá því að breyta skipulaginu og hætt við fyrirhugaða malarvinnslu. Hafi Kristinn verið í mjög nánum samskiptum við stefnda Gunnar Örn um verndun arnarvarpsins undanfarin 10 ár. Niðurstaða: Samkvæmt 2. gr. laga um landamerki o.fl. nr. 41/1919 skal eigandi lands gera glöggva skrá um landamerki, eins og hann veit þau réttust. Merkjalýsingu þá skuli hann sýna hverjum þeim sem land á til móts við hann. Rita skulu þeir samþykki sitt á merkjaskrá, nema þeir telji hana ranga, enda skuli þess þá getið. Að þessu loknu skuli merkjaskrá afhent hreppstjóra ásamt þinglýsingar og stimpilgjaldi. Skal hreppstjóri athuga hvort allir aðilar hafi ritað samþykki sitt á hana. Skal hreppstjóri þegar í stað senda sýslumanni skrána til þinglýsingar. Í 2. mgr. 2. gr. er tekið fram að hafi merkjaskrá verið löglega gerð og þinglesin fyrir framkvæmd laganna þurfi þá ekki að gera hana að nýju, enda séu merki þau glögg og ágreiningslaus er þá hafi verið sett. Lög nr. 41/1919 leystu af hólmi eldri lög um sama efni frá árinu 1882. Í þrætu þeirri sem hér er til meðferðar verður fyrst fyrir að leysa úr að hvaða marki landamerkjabréf skera úr um mörk jarðanna Kleifa og Borgar í Skötufirði. Fyrir liggur og er óumdeilt að ekkert landamerkjabréf hefur verið gert fyrir jörðina Kleifa. Samkvæmt dskj. nr. 13 hefur landamerkjabréf hins vegar verið gert fyrir jörðina Borg 6. nóvember 1883, eða fljótlega eftir gildistöku eldri laga um landamerki. Samkvæmt merkjaskránni á jörðin land að austan og norðan í Hvalskurðará frá fjöru til fjalls. Að sunnan ráða merkjum Fjarðará að neðan en Stóri Kambur að ofan og að vestan Fjarðará og austur í Borgará um miðjar Eyjar. Undir skrána rita Daði Eggertsson og Ari Rósinkarsson. Á skrána ritar einnig Páll Pálsson, eigandi að hálflendu Kleifa. Loks er ritað á skrána fyrir hönd eigenda jarðarinnar Kálfavíkur, aðliggjandi jarðar til norðurs. Þá liggur fyrir á dskj. nr. 16 skjal sem ber heitið landamerkjalýsing jarðarinnar Borgar í Skötufirði. Er skjali þessu þinglýst að Ögri 21. júní 1902. Þó svo ekki sé tekið fram í dskj. nr. 16 að skjalið sé landamerkjabréf, ber efni þess og umgjörð með sér að skjalið hefur verið samið á grundvelli laga um landamerki. Lítur dómurinn svo á að hér sé um eiginlegt landamerkjabréf að ræða. Samkvæmt umræddu skjali eru landamerki jarðarinnar þannig að utanverðu milli Kálfavíkur og Borgar ráði Hvalskurðará merkjum frá fjöru til fjalls. Að framanverðu milli Borgar og Kleifa ráði Borgará merkjum að neðan og fram að Hringlind og sem hún vísi til vesturs yfir eyjarnar sem kallaðar milli ánna (Borgará og Kleifá) og svo ræður Kleifá merkjum fram að Rjúkanda en eftir það ráði Rjúkandi merkjum til fjalls milli Borgar og almennings. Stykki það í Eyjunum frá merkjalæknum Hringlind og ofan í Mjódd þeirri á Eyjunum undan Sortaeyri Borgar megin og sjónhending þar sem mjóst er í Kleifá sé sérstök eign Bjarna Sigurðssonar á Borg, en fylgi hvorugum jörðunum. Að þetta sé rétt eign Bjarna Sigurðssonar sýni kaupbréf dagsett á Borg 3. september 1898 og afsalsbréf dagsett 7. október 1898 undirritað af seljanda Ásgerði Einarsdóttur, ásamt kaupanda Bjarna Sigurðssyni. Undir landamerkjalýsingu þessa rita Bjarni Sigurðsson og Ari Rósinkarsson sem eigendur að Borg. Á landamerkjalýsinguna rita Páll Pálsson sem eigandi að hálflendu Kleifa og Ásgerður Einarsdóttir eigandi að hálflendu Kleifa. Skjal það sem landamerkjalýsingin vísar til og varðar svonefnt Stykki í eigu Bjarna Sigurðssonar liggur fyrir í gögnum málsins á dskj. nr. 15. Málflutningur aðila hefur að stórum hlut beinst að því að skýra framangreindar eignaheimildir og tefla fram sönnunargögnum um nöfn og staðhætti á þessu svæði. Við lestur og samanburð þessara tveggja skjala verða landamerki Borgar við nærliggjandi jörð Kálfavík skýr. Er um þau mörk fjallað með sama hætti í báðum þessum skrám. Um landamerki jarðarinnar gagnvart jörðinni Kleifum er eldri skráin afar knöpp. Á þrætusvæðinu er merkjum eingöngu lýst þannig að þau séu um Fjarðará austur í Borgará um miðjar Eyjar. Í þessari lýsingu er tiltekinna Eyja getið. Í yngri merkjaskránni er merkjum þessum mun nánar lýst. Kemur þar fram að framanverðu milli Borgar og Kleifa ráði Borgará merkjum að neðan og fram að Hringlind og sem hún vísi til vesturs yfir Eyjar sem kallaðar milli Borgará og Kleifá og svo ráði Kleifá merkjum að Rjúkandaá. Er í þessari lýsingu verið að lýsa merkjum frá norðri til suðurs, þar sem endað er inn við Rjúkanda. Jörðinni Kleifum var skipt í tvær lendur með landskiptagerð 1. júlí 1867. Voru þá eigendur jarðarinnar Páll Pálsson og Jón Níelsson. Samkvæmt þessari skiptagerð, sem frammi liggur í afriti á dskj. nr. 6 og í eftirriti á dskj. nr. 194, kom m.a. í hlut Jóns Níelssonar svæði þar sem Eyjunum var skipt öllum sem Kleifar eiga frá Sortutjörn og austur yfir Mjódd þá sem á þeim sé í Sortueyri og í þennan helming fremri hlutum til fjalls. Í hlut Páls kom úr Eyjunum frá hins vegar greindum merkjum, ytri parturinn. Að mati stefnanda sýnir þessi landskiptagerð fram á að Eyjarnar hafi allar tilheyrt jörðinni Kleifum. Að mati dómsins er landskiptagerð þessi með engu móti skýr um hvernig Eyjunum var skipt og veitir ekki vissu fyrir því að Eyjarnar hafi allar tilheyrt Kleifum. Nægir í því efni að vísa til þess þar sem segir um hálflendu Jóns Níelssonar að Eyjunum sé skipt öllum ,,sem Kleyfar eiga”. Veitir sú setning fremur vísbendingu um að eigendur Kleifa hafi ekki átt allar Eyjarnar. Í síðari landamerkjalýsingunni fyrir Borg er berlega tekið fram að undanskilið sé og fylgi hvorugri jörðinni svonefnt Stykki í Eyjunum. Sé það svæði eign Bjarna Sigurðssonar samkvæmt kaupbréfi og afsali frá 7. október 1898. Svo sem áður greinir liggur afsalsbréf þetta fyrir í málinu. Svæði þetta er vel afmarkað í landamerkjalýsingunni því þar er stuðst við tiltekin kennileiti. Afmarkast það af Hringlind í suðri og Mjódd í norðri. Að mati dómsins geta eldri og yngri merkjalýsingarnar vel samrýmst, en tiltekins svæðis sem nefnt er Eyjar er augljóslega getið í þeim báðum. Kennileitið Hringlind kemur fram í þeirri yngri, en um staðsetningu þess ríkir ekki ágreiningur. Þá ríkir ekki heldur ágreiningur um að svæði þar sem Borgará og Kleifá nálgast hvor aðra norðan við Hringlind heiti Mjódd. Er þess kennileitis getið í yngri merkjaskránni. Þá er til þess að líta að í síðara landamerkjabréfinu þar sem Stykkið er afmarkað er Hringlind sögð vera merkjalækur. Vísar það til þess að þar hafi merki legið. Þó svo ekki sé fullvíst hvort sú tilvísun eigi við um landamerki eða hvort það kunni eingöngu að vera í tengslum við afmörkun á Stykkinu sjálfur hafa á þessu svæði í það minnsta verið landfræðilegar aðstæður sem fært hefur þótt að draga skýr merki eftir. Nærtækasta ályktunin af lestri þessara tveggja merkjaskráa er því sú að landamerki jarðanna hafi legið frá Kleifárósi að ármótum Kleifár og Borgarár, þaðan um Borgará fram hjá Mjóddinni og að merkjalæknum Hringlind. Þaðan hafi lína verið dregin yfir í Kleifá og landamerki síðan fylgt Kleifá til suðurs og inn að Rjúkanda. Samkvæmt þessu fellur hið svonefnda Stykki innan landamerkja Kleifa, en tilheyrir þó ekki jörðinni. Samrýmist það því er Ásgerður Einarsdóttir, ekkja Daða Eggertssonar á Kleifum, seldi Bjarna Sigurðssyni á Borg umrætt svæði út úr jörðinni Kleifum. Samkvæmt þessu yrði landamerkjalína jarðanna í samræmi við það sem fram kemur í fyrstu varakröfu stefnanda. Að því er varðar afdrif hins svonefnda Stykkis eru gögn málsins engan vegin skýr. Stefnandi reisir varakröfu sína á því að Stykkið hafi runnið aftur inn í jörðina Kleifa. Er vísað til þess að við skipti á dánarbúi Ásgerðar Einarsdóttur og Daða Eggertssonar erfi Einar Daðason allan jarðarhluta Kleifajarðarinnar sem upphaflega hafi stafað frá Jóni Níelssyni, en samkvæmt skiptagjörð dánarbúsins fái hann jörðina Kleifa, þrjú hundruð að dýrðleika. Þegar Bjarni Sigurðsson hafi afsalað jarðeignum sínum í Skötufirði til Páls Snorrasonar 14. apríl 1905 hafi hann ekki verið að afsala umræddu Stykki. Hafi Bjarni því ekki átt það lengur á þeim tíma. Þá sé vísað til þess að Bjarni og kona hans Sigurlína H. Daðadóttir hafi ekki átt neinar eignir er þau hafi látist. Þessum málatilbúnaði hafa stefndu mótmælt. Vísa þau til þess að einhliða skiptagerningur eigenda Kleifa geti ekki bundið eigendur Borgar. Þá er vísað til þess að skiptagerðin frá 1867 stangist á við öll önnur gögn málsins. Einnig sé staðhæfing stefnanda um að Daði Eggertsson og Ásgerður Einarsdóttir hafi átt Stykkið við búskipti á dánarbúinu 1903 í ósamræmi við landamerkjalýsinguna frá 1902. Ályktun um að Stykkið hljóti að hafa skipt um eigendur á árabilinu 1902 til 1903 sé mjög hæpin en Sigurlína hafi á árinu 1965 talið að Kleifá réði landamerkjum jarðanna en það komi fram á dskj. nr. 69. Þá sé rökstuðningi um jarðarmat á Kleifum mótmælt. Að mati dómsins ríkir töluverð óvissa um afdrif þess svæðis sem kallað er Stykkið. Hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á með ótvíræðum hætti að jarðaparturinn hafi gengið aftur inn í jörðina Kleifa. Með sama hætti hefur stefndu ekki ótvírætt tekist að sýna fram á að þessi jarðapartur hafi gengið inn í jörðina Borg, en samkvæmt landamerkjabréfi fyrir jörðina Borg átti þessi jarðapartur ekki að ganga inn í jörðina. Máli skiptir fyrir aðila þessa máls að dómi verði lokið á þrætu um eignarhald á Eyjunum. Svo sem áður er rakið þykja landamerkjabréf Borgar veita haldgóða vísbendingu um hver hafi verið landamerki jarðarinnar gagnvart Kleifum. Þá stendur hins vegar eftir að landsvæði kennt við Stykkið var skilið undan báðum jörðunum með afsalsbréfi 7. október 1898 og ríkir veruleg óvissa um afdrif þessa jarðarhluta eftir það. Aðilar hafa lagt fram á þriðja hundrað dómskjala sem varða ágreiningsefnið. Þá hefur málflutningur m.a. beinst að því að sýna fram á eignarhald að umræddu Stykki. Í ljósi eignaheimilda kæmi vart annar en annar hvor málsaðila til greina sem eigandi að Stykkinu. Þó svo þýðingu hafi sú málsástæða stefnanda að sá jarðarpartur sem upphaflega hafi stafað frá Jóni Níelssyni hafi verið 300 að dýrðleika við skipti á dánarbúi Ásgerðar Einarsdóttur og Daða Eggertssonar og sýni þar með að Stykkið hafi runnið aftur inn í jörðin Kleifa, þá verður engu að síður að niðurstöðu að telja sannað að Stykkið hafi orðið hluti af jörðinni Borg. Fyrir því liggja fyrst og fremst þær ástæður að hvergi kemur fram að Bjarni Sigurðsson á Borg hafi afsalað sér þessu svæði, sem hann réttilega átti, en stefndu leiða rétt sinn frá honum. Svæði þetta er landfræðilega aðliggjandi því svæði sem eigendur á Borg áttu fyrir og nær frá Hringlind og inn dalinn til suðurs. Þá liggur það fyrir að landamerkjabréf var aldrei gert fyrir jörðina Kleifa, svo sem eigendum jarðarinnar bar að gera samkvæmt þágildandi lögum um landamerki. Stefnandi leiðir rétt sinn frá fyrrverandi eigendum Kleifa. Er önnur varakrafa stefnanda í samræmi við þessa niðurstöðu. Stefndu hafa lýst yfir að þau geri ekki tilkall til landsvæðis vestan Kleifár sem liggur frá ármótum Hundsár og Rjúkanda niður að ármótum við Ögurbúðardalsá. Telji þau svæði þetta vera þjóðlendu. Í því ljósi er óhætt að slá föstu að landamerki milli jarðanna Borgar og Kleifa liggi frá ármótum Rjúkanda og Hundsár til norðurs. Fari svo að svæðið þar fyrir vestan og kallað hefur verið af sumum almenningur sé þjóðlenda, breytir það ekki landamerkjum milli jarðanna Borgar og Kleifa. Er því óhætt að draga landamerkjalínuna að ármótum Hundsár og Rjúkanda til suðurs. Stefndu reisa varnir sínar einkum á hefð, en samkvæmt 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 er skilyrði hefðar 20 ára óslitið eignarhald á fasteign. Byggja þau á því að stefndu hafi allt frá árinu 1932, er Guðmundur Magnússon hóf búskap á jörðinni Borg sem þá var í eyði, nýtt þrætusvæðið með öllum þeim hætti að skilyrðum laga fyrir hefð sé fullnægt. Öll samskipti varðandi svæðið við yfirvöld, opinberar stofnanir og aðra hafi eingöngu beinst að stefndu. Þá hafi stefnandi ekki gert tilkall til þessa jarðarhluta fyrr en á árinu 2004. Stefnandi hefur mótmælt því að skilyrðum hefðarlaga sé fullnægt. Hefur hann vísað til þess að frá fornu fari hafi verið ágreiningur með eigendum jarðanna Borgar og Kleifa um eignarhald á hinum svonefndu Eyjum. Hafi vitni stutt það, auk þess sem lögð hafi verið fram gögn því til stuðnings og er þar m.a. vísað til yfirlýsingar er Sigurjón Samúelsson bóndi á Hrafnabjörgum í Súðavíkurhreppi hefur ritað undir 27. maí 2006 þar sem hann staðfestir að honum hafi verið kunnugt um að uppi hafi verið deila um landamerki á milli jarðanna Kleifa og Borgar í botni Skötufjarðar frá því Bjarni Helgason hafi flutt að Kleifum árið 1951. Deilt hafi verið um svæði kallað Eyjar. Á árabilinu 1951 til 1960 hafi þrír hreppsnefndarmenn farið í vettvangskönnun inn í Skötufjarðarbotn að beiðni Helga Bjarnasonar bónda á Kleifum. Ekki hafi fundist lausn á deilunni. Sigurjón staðfesti yfirlýsingu þessa fyrir dóminum. Þá hafi Ingibjörg Björnsdóttir, kona Bjarna Helgasonar, staðfest fyrir dómi að á búskaparárum hennar að Kleifum hafi verið ágreiningur um eignarhald á Eyjunum, en hún hafi alla tíð nýtt svæðið til berjatínslu. Önnur vitni hafi komið fyrir dóminn og staðfest ágreining þennan. Skilyrðum hefðarlaga um huglæga afstöðu þess sem hefðar land á grundvelli laganna þarf að vera fullnægt með þeim hætti að sá sem hefðar land má ekki búa yfir þeirri vitneskju að annar aðili geri sambærilegt tilkall til sama svæðis. Gögn málsins veita óræka vísbendingu um að frá fornu fari hafi verið óljóst með eignarhald á Eyjunum. Þá þykja vera fram komin gögn í dóminum sem sýna fram á að fljótlega eftir að Bjarni Helgason flutti að Kleifum hafi verið uppi ágreiningur milli hans og Magnúsar Guðmundssonar um eignarhald og nýtingu þessa svæðis. Gátu stefndu því ekki gengið út frá því að stefnandi gerði ekkert tilkall til þrætusvæðisins. Þá verður litið til þess að hefðbundinn búskapur lagðist fyrir löngu af á þessum bæjum og svæði þetta í seinni tíð einkum notað til frístunda. Verður ekki fallist á að skilyrðum hefðarlaga sé fullnægt til að stefndu hafi hefðað þrætusvæðið. Í ljósi niðurstöðu málsins þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Karl Axelsson hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefndu Geir Gestsson héraðsdómslögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Dómsorð: Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 166/2015
|
Ökutæki Ábyrgðartrygging Skaðabætur Matsgerð
|
Árið 2010 varð sinubruni á svæði á jörð S sem skipulagt hafði verið fyrir frístundabyggð. Óumdeilt var að kviknað hafði í undan hita af útblástursröri á fjórhjóli, sem starfsmenn K ehf. höfðu notað þar við lagningu vatnsleiðslu, en ökutækið, sem tryggt var hjá S hf., var látið standa kyrrt með ræstri vél milli þess sem því var beitt í þessu skyni. Deildu aðilar annars vegar um hvort tjón sem S taldi sig hafa orðið fyrir vegna tafa á sölu lóða, sem bruninn hafi leitt af sér, yrði talið sennileg afleiðing af háttsemi starfsmanna K ehf. og hins vegar hvort matsgerð dómkvaddra manna, sem S hafði aflað við rekstur málsins, gæfi rétta mynd af því tjóni hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að líta yrði svo á að mönnum mætti almennt vera ljóst að eldur gæti kviknað vegna hita af útblástursröri frá aflvél ökutækis við aðstæður sem þessar í þurrum gróðri. Að auki hefði K ehf. fengist í atvinnuskyni við framkvæmdir og mætti ætlast til að staðið yrði þannig að þeim að hætta stafaði ekki af verklaginu sem beitt væri. Að þessu virtu yrði að leggja til grundvallar að eldurinn hefði í skilningi skaðabótaréttar verið sennileg afleiðing þessarar háttsemi starfsmanna K ehf. Alkunna væri að sinueldur gæti undir kringumstæðum sem þessum orðið óviðráðanlegur. Mætti því hafa verið fyrirsjáanlegt að eldur gæti borist í kjarr og annan gróður á jörð S. Þá ætti starfsmönnum K ehf. ekki að hafa getað dulist að kæmi eldur upp í landi jarðarinnar, sem skipulagt hafði verið fyrir frístundabyggð, yrði hætta á að það myndi spillast þannig að tjón hlytist af. Afleiðingarnar, sem þessi háttsemi þeirra hafði, væru því ekki svo fjarlægar að K ehf. og S hf. gætu losnað undan bótaskyldu vegna þeirra á þeim grunni. Með vísan til niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar, sem K ehf. og S hf. voru ekki talin hafa hnekkt, var fallist á kröfu S um bætur vegna tafa á sölu lóða.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2015. Hún krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 16.765.405 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2010 til 1. apríl 2014 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, allt að frádreginni greiðslu á 5.731.525 krónum 12. maí 2015. Stefndu krefjast sýknu af kröfu áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til þess að tveir starfsmenn stefnda Kaldólfs ehf. unnu 26. maí 2010 við lagningu vatnsleiðslu um sumarhúsasvæði á jörð áfrýjanda, Jarðlangsstöðum í Borgarbyggð. Við þetta verk notuðu þeir fjórhjól, sem tryggt var lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., til að draga út rör í leiðsluna, en ökutækið var látið standa kyrrt með ræstri vél milli þess sem því var beitt í þessu skyni. Eitt skipti sem ökutækið var látið standa á þennan hátt veittu starfsmennirnir því athygli að eldur logaði undir því og er óumdeilt að þetta hafi komið þannig til að kviknað hafi í sinu sem lá að heitu útblástursröri þess. Starfsmennirnir fengu ekki ráðið við eldinn, sem breiddist út í sinu á miklum hraða og barst þaðan í annan gróður. Um umfang þessa bruna vísar áfrýjandi til þess að Náttúrufræðistofnun Íslands hafi birt frétt 28. maí 2010, þar sem komið hafi fram að alls hafi eldurinn farið um 13,2 hektara af algrónu landi innan Jarðlangsstaða, en þar af hafi allt að þriggja metra hátt birkikjarr verið á 8,6 hekturum, votlendi á 3,3 hekturum og graslendi á 1,3 hektara. Áfrýjandi kveður svæðið, þar sem framangreindur bruni varð, hafa verið skipulagt fyrir frístundabyggð, sem hafi skipst í 25 lóðir og alls verið 212.200 m2 að flatarmáli. Tvær af þessum lóðum, sem hvor hafi verið 10.000 m2, hafi verið seldar á árunum 2009 og 2010, en áfrýjandi hafi þá átt eftir 23 lóðir, sem hafi samtals verið 192.200 m2 að stærð. Hafi áfrýjandi ráðgert að þessar lóðir myndu seljast jafnt og þétt yfir tíu ára tímabil, en vegna brunans hafi ekki orðið af því og hafi þurft að bíða með sölu þeirra þar til gróður kæmist aftur í fyrra horf. Áfrýjandi fékk 5. júní 2012 dómkvadda tvo menn, annars vegar lögmann og löggiltan fasteignasala og hins vegar skógfræðing, til að meta tjón sitt af þessum sökum, en leysa þurfti síðarnefnda manninn frá matsstörfum og var annar með sömu menntun dómkvaddur í hans stað 20. nóvember 2013. Í matsgerð dagsettri 6. og 10. febrúar 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að tjón áfrýjanda vegna tafa á sölu lóða, sem bruninn hafi leitt af sér, næmi 13.537.405 krónum, en kostnaður af hreinsun landsins var metinn 3.228.000 krónur. Áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur stefndu 8. apríl 2014 til heimtu bóta sem námu samanlagðri fjárhæð þessara tveggja liða, 16.765.405 krónum. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndu gert að greiða áfrýjanda bætur vegna kostnaðar af hreinsun landsins, fyrrnefndar 3.228.000 krónur, með nánar tilteknum vöxtum og 1.400.000 krónur í málskostnað. Stefndu una niðurstöðu héraðsdóms og greiddi stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. áfrýjanda af því tilefni samtals 5.731.525 krónur 12. maí 2015. Fyrir Hæstarétti krefjast stefndu þessu til samræmis að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sýknu þeirra af dómkröfu áfrýjanda að öðru leyti. Á sama hátt og fyrir héraðsdómi reisa stefndu þá kröfu á því annars vegar að starfsmenn stefnda Kaldólfs ehf. hafi ekki átt að sjá fyrir að fyrrgreind háttsemi þeirra 26. maí 2010 myndi leiða til þess að áfrýjandi yrði fyrir tjóni af því að geta ekki í fjölda ára selt þær 23 sumarhúsalóðir, sem áður var getið, og hins vegar að matsgerðin frá febrúar 2014 gefi ekki rétta mynd af því tjóni áfrýjanda, hafi það þá nokkuð orðið. II Sem fyrr segir er ekki deilt um að eldur hafi brotist út í landi áfrýjanda 26. maí 2010 á þann hátt að kviknað hafi í sinu undan hita af útblástursröri á fjórhjóli, sem starfsmenn stefnda Kaldólfs ehf. notuðu þar við vinnu, á meðan það var látið standa kyrrt með aflvél í gangi. Líta verður svo á að mönnum megi almennt vera ljóst að eldur geti kviknað vegna hita af útblástursröri frá aflvél ökutækis við aðstæður sem þessar í þurrum gróðri, en atvik urðu í lok maí og var mikil sina á svæðinu. Starfsmennirnir sem áttu í hlut fengust hér að auki í atvinnuskyni við framkvæmdir og mátti ætlast til að staðið yrði þannig að þeim að hætta stafaði ekki af verklaginu sem beitt var. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að eldurinn, sem kom upp á þennan hátt, hafi í skilningi skaðabótaréttar verið sennileg afleiðing þessarar háttsemi starfsmanna stefnda Kaldólfs ehf. Sú var og niðurstaða héraðsdóms sem stefndu una samkvæmt áðursögðu. Alkunna er að sinueldur geti undir kringumstæðum sem þessum orðið óviðráðanlegur og breiðst út í öðrum gróðri eða því sem annars er eldfimt og á vegi hans verður. Mátti því vera fyrirsjáanlegt að eldur gæti hér borist í kjarr og annan gróður á jörð áfrýjanda. Starfsmenn stefnda Kaldólfs ehf. unnu að verki í landi innan jarðarinnar sem skipulagt hafði verið fyrir frístundabyggð. Þeim átti því ekki að geta dulist að kæmi eldur upp í gróðri yrði hætta á að slíkt land myndi spillast þannig að tjón hlytist af. Afleiðingarnar, sem þessi háttsemi þeirra hafði, voru því ekki svo fjarlægar að stefndu geti losnað undan bótaskyldu vegna þeirra á þeim grunni. Krafa áfrýjanda um bætur vegna tjóns, sem hún telur megi rekja til tafa á sölu 23 sumarhúsalóða sökum landspjalla af völdum brunans 26. maí 2010, er sem fyrr greinir reist á matsgerð dómkvaddra manna. Í matsgerðinni var miðað við að söluverð þessara lóða hefði orðið það sama og meðalverð sem áfrýjandi fékk nokkru áður fyrir tvær lóðir á sama svæði eða 237 krónur fyrir hvern fermetra. Að teknu tilliti til kostnaðar, sem matsmenn töldu áfrýjanda mundu þurfa að bera af því að gera lóðirnar hæfar til sölu með vegagerð og vatnsveitu, 460.000 krónur vegna hverrar, var komist að þeirri niðurstöðu að samanlagt verðmæti lóðanna hafi verið 35.919.400 krónur. Lagt var til grundvallar að áfrýjanda hefði tekist að selja allar lóðirnar með jöfnu millibili á næstu tíu árum ef eldurinn hefði ekki komið upp, en vegna afleiðinga hans myndi sala lóðanna frestast í tíu ár á meðan landið kæmist aftur í fyrra horf. Yrði þannig að miða við að þær yrðu seldar að liðnum 11 til 20 árum eftir brunann. Með því að leggja til grundvallar meðaltal vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 á tímabilinu frá tjónsdegi til febrúar 2014 var talið að vaxtatap áfrýjanda, miðað við eingreiðslu í þeim mánuði, og þar með tjón hennar vegna þessara tafa á sölu lóðanna yrði samtals 13.537.405 krónur. Eins og ráðið verður af framangreindum forsendum matsgerðarinnar, sem áfrýjandi reisir dómkröfu sína á, var gengið þar út frá því að ekkert yrði af sölu sumarhúsalóðanna á fyrstu tíu árunum eftir að eldur fór um land hennar. Þó svo að ráðið verði af gögnum málsins að lóðirnar hafi í einhverjum atriðum verið í misjöfnu ástandi eftir þennan bruna og að land innan nokkurra þeirra hafi ekki orðið fyrir beinum spjöllum vegna hans verður að fallast á að áfrýjanda hafi verið rétt að fresta að bjóða þær til sölu með tilliti til heildarmyndar landsins, sem skipulagt hafði verið undir þessa byggð, enda er ekki ástæða til annars en að ætla að sú mynd hefði dregið úr verðmæti allra lóðanna, hvort sem eldurinn náði að komast inn fyrir mörk þeirra eða ekki. Er því hvorki unnt að líta svo á að þessi forsenda matsgerðarinnar sé röng né að áfrýjandi hafi glatað rétti til bóta með því að hafa ekki leitast við að takmarka tjón sitt með ótímabærri sölu einstakra lóða. Stefndu hafa hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt hnekkt þeirri niðurstöðu matsmanna að hæfilegt sé að miða við að tíu ár taki fyrir landið að komast í horf sem svari til þess sem það var í fyrir brunann. Þá hafa stefndu heldur ekki hnekkt útreikningi á vaxtatapi, sem matsmenn töldu tjón áfrýjanda af þessum sökum svara til. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu áfrýjanda á þann hátt sem í dómsorði segir, en ekki er ágreiningur um að tjón hennar verði rakið til notkunar skráningarskylds vélknúins ökutækis, sem fellur innan ábyrgðartryggingar stefnda Kaldólfs ehf. hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Kaldólfur ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði óskipt áfrýjanda, Sigríði Bárðardóttur, 16.765.405 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2010 til 1. apríl 2014 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, svo og samtals 3.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, allt að frádreginni innborgun á 5.731.525 krónum 12. maí 2015. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. desember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 4. nóvember sl., höfðaði stefnandi, Sigríður Bárðardóttir, Engihjalla 19, Kópavogi, hinn 8. apríl 2014, gegn stefndu, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, og Kaldólfi ehf., Klapparholti, Borgarbyggð. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 16.765.405 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2010 til 1. apríl 2014, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 9. gr. sömu laga. Til vara krefst stefnandi þess að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda lægri fjárhæð en samkvæmt aðalkröfu, auk vaxta í samræmi við aðalkröfu. Þá krefst stefnandi þess enn fremur að stefndu verði dæmd óskipt til þess að greiða henni málskostnað. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. Til vara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. I Hinn 26. maí 2010 var á vegum stefnda Kaldólfs ehf. unnið að lagningu vatnslagnar í landi Jarðlangsstaða í Borgarbyggð, en jörðin er í eigu stefnanda. Við verkið notuðu starfsmenn stefnda fjórhjól með skráningarnúmerinu DU-Z27 sem tryggt var ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Í skýrslu lögreglu, dagsettri 22. september 2010, er haft eftir Brynjari Bergssyni, eiganda stefnda Kaldólfs ehf., að hann hafi ásamt öðrum starfsmanni félagsins notað fjórhjólið við að draga út lagnir. Fjórhjólið hafi verið í gangi milli þess sem það var notað. Skyndilega hafi tvímenningarnir veitt því athygli að eldur hafði kviknað undir hjólinu. Brynjar kvaðst hafa stokkið til og fært hjólið og strax hafist handa við að slökkva eldinn. Eldurinn hafi hins vegar breiðst út af miklum hraða, enda mikil sina á jörðinni. Brann meðal annars land sem hafði verið skipulagt undir frístundahús og stefnandi kveðst hafa ætlað að selja úr lóðir á næstu árum. Lögum samkvæmt var fjórhjólið vátryggt hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Tilkynnti stefnandi tjónið til félagsins og fór fram á bætur. Í framhaldinu aflaði stefnandi skýrslu frá Samúel Guðmundssyni byggingatæknifræðingi varðandi umfang tjónsins og skilaði hann stefnanda skýrslu 20. júlí 2011. Niðurstaða Samúels var sú að virðisrýrnun óselds sumarbústaðalands úr landi Jarðlangsstaða næmi um 39.000.000 króna. Þá mat hann kostnað við hreinsun á 5.500.000 krónur. Með bréfi 10. september 2011 krafði stefnandi stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um greiðslu bóta úr ábyrgðartryggingu fjórhjólsins vegna brunans og var krafan byggð á áðurnefndri matsgerð Samúels Guðmundssonar. Tryggingafélagið féllst ekki á að greiða bætur á grundvelli skýrslu Samúels. Í bréfi félagsins 13. október 2011 sagði að stefnandi hefði „ekki sýnt nægjanlega fram á verðmætarýrnun landsins vegna sinubrunans, enda þykir ljóst að gróðurskemmdir af þessum völdum muni jafna sig á 5-10 árum og engin óháð matsgerð eða gögn liggja fyrir um að fjártjón hafi orðið í tengslum við sölu jarðarinnar eða hluta hennar.“ Hafnaði félagið því að greiða stefnanda bætur vegna „... meintrar verðmætarýrnunar jarðarinnar.“ Tryggingafélagið viðurkenndi hins vegar þörfina á að hreinsa landið eftir sinubrunann. Bauðst stefnda til þess að greiða stefnanda 3.000.000 króna í bætur til að hreinsa landið eftir brunann og byggðist það boð félagsins á mati sem það aflaði frá Lárusi Heiðarssyni skógfræðingi. Ítrekaði stefnda þessa afstöðu sína með bréfi 9. desember 2011. Í niðurlagi þess bréfs var sérstaklega tekið fram að boð þetta væri sett fram „... til sátta og án viðurkenningar á bótarétti vegna eldsvoðans.“ Lögmaður stefnanda ítrekaði kröfu hennar um bætur úr hendi stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. með bréfi 11. janúar 2012 og var félaginu gefinn frestur til 31. janúar 2012 til þess að viðurkenna bótaskyldu. Erindi stefnanda svaraði tryggingafélagið með bréfi 30. janúar 2012 þar sem fyrri afstaða félagsins var áréttuð . Með erindi dagsettu 15. maí 2012 fór stefnandi þess á leit við Héraðsdóm Vesturlands að dómkvaddir yrðu tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir matsmenn „... til að skoða og meta tjón sem varð á hluta af landi jarðarinnar Jarðlangsstaða, Borgarbyggð, í sinubruna 26. maí 2010, og kostnað við nauðsynlega hreinsun á svæðinu ...“. Hafði matsbeiðni stefnanda að geyma spurningar í sex tölusettum liðum varðandi ætlað tjón hennar vegna sinubrunans. Hinn 5. júní 2012 voru Friðrik Aspelund skógfræðingur og Pétur Kristinsson, héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, dómkvaddir til að framkvæma hið umbeðna mat. Í nóvember 2013 var Friðrik leystur undan starfanum og í hans stað dómkvaddur Brynjar Skúlason skógfræðingur. Matsmenn skiluðu niðurstöðum sínum 6. febrúar 2014. Samkvæmt matsgerð þeirra er tjón stefnanda vegna hreinsunar, sem fram þarf að fara á jörðinni, 3.228.000 krónur. Þá komust matsmenn að þeirri niðurstöðu, að gefnum ákveðnum forsendum sem tíundaðar eru í matsgerðinni, að tjón vegna seinkunar á sölu lóða úr landi jarðarinnar undir sumarhús í tíu ár næmi 13.537.405 krónum. Tjón stefnanda vegna brunans næmi því samtals 16.765.405 krónum, sem er stefnufjárhæð málsins. Með bréfi 21. febrúar 2014 krafði stefnandi stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um skaðabætur á grundvelli matsgerðarinnar. Stefndu urðu ekki við þeirri kröfu stefnanda og höfðaði hún því mál þetta. II Stefnandi vísar til þess að fjórhjólið DU-Z27 hafi valdið sinubruna á jörðinni Jarðlangsstöðum í Borgarbyggð í maí 2010. Í brunanum hafi orðið tjón á landi jarðarinnar. Þá sé nauðsynlegt að hreinsa landið eftir brunann. Stefnandi hafi aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna til sönnunar á tjóni sínu. Stefndu hafi hins vegar hafnað því að greiða bætur vegna tjónsins. Af hálfu stefnanda er á það bent að fjórhjólið hafi verið í eigu stefnda Kaldólfs ehf. og þá hafi það verið tryggt lögboðinni vátryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefnandi kveður stefndu vera ábyrg fyrir því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir í sinubrunanum. Félögin hafi hins vegar hafnað bótaskyldu. Þá afstöðu segir stefnandi ekki styðjast við nein málefnaleg rök. Stefnandi vísar sérstaklega til þess að alkunna sé að kviknað geti í ökutækjum og að sjálfsögðu geti sá eldur breiðst út, til dæmis í annað ökutæki, fasteign eða eitthvað allt annað. Fráleitt sé að halda því fram að tjón stefnanda sé svo fjarlæg og óvenjuleg afleiðing af notkun fjórhjóls að skilyrði skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu hinnar bótaskyldu háttsemi sé ekki uppfyllt. Einnig sé fráleitt að halda því fram að starfsmönnum stefnda Kaldólfs ehf. hafi ekki mátt vera ljóst að kviknað gæti í sinu út frá kyrrstæðu fjórhjóli, sem haft hafi verið í gangi, þannig að stórt landsvæði brynni. Þar sem hjólið hafi verið í notkun í atvinnustarfsemi verði að gera enn ríkari kröfur til stjórnanda hjólsins um að hann væri meðvitaður um þá hættu sem samfara væri notkun hjólsins. Þá mótmælir stefnandi þeim málatilbúnaði stefndu að tjón hennar sé ósannað. Stefnandi hafi þvert á móti fært sönnur á tjón sitt eftir þeim leiðum sem lög bjóði. Það dugi ekki fyrir stefndu að mótmæla matsgerðinni einungis með almennum orðum og fullyrðingum. Stefndu hafi ákveðið að afla ekki yfirmatsgerðar og sú ákvörðun sé á þeirra áhættu. Þar sem stefnda Kaldólfur ehf. hafi valdið stefnanda tjóni og félagið sé vátryggt hjá meðstefnda fyrir tjóninu beri stefndu að greiða stefnanda tjón það sem hún hafi orðið fyrir af völdum stefnda Kaldólfs ehf. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins um að sá sem valdi öðrum tjóni skuli bæta það. Sú regla fái meðal annars stoð í skaðabótalögum nr. 50/1993. Stefnandi kveðst einnig vísa til umferðarlaga nr. 50/1987, einkum XIII. kafla laganna um fébætur og vátryggingar, sérstaklega ákvæða 1. mgr. 88. gr., 90. gr., 91. gr., 93. gr. og 95. gr. III Af hálfu stefndu er í fyrsta lagi á því byggt að ekki sé fyrir hendi í málinu það meginskilyrði skaðabótaskyldu að tjón geti talist vera sennileg afleiðing hinnar bótaskyldu háttsemi. Reglan um sennilega afleiðingu sé ein af grundvallarreglum skaðabótaréttar. Skaðabótaábyrgð takmarkist þannig við þær afleiðingar bótaskyldrar háttsemi sem telja megi fyrirsjáanlegar svo að eðlilegt og sanngjarnt verði talið að skaðabótaskylda stofnist. Stefndu segja sýknukröfuna byggjast á því að tjón stefnanda sé svo fjarlæg og óvenjuleg afleiðing af notkun fjórhjóls að skilyrðið um að tjón sé sennileg afleiðing hinnar bótaskyldu háttsemi sé ekki uppfyllt. Ekki verði með nokkru móti litið svo á að starfsmönnum stefnda Kaldólfs ehf. hafi mátt vera ljóst að við það að hafa kyrrstætt fjórhjól í gangi gæti kviknað í sinu sem leitt gæti til þess að stórt landsvæði brynni. Í öllu falli sé ljóst að starfsmenn stefnda hefðu hvorki getað séð fyrir að svo stórt landssvæði brynni, sem raun hafi orðið á, né að háttsemin gæti haft neikvæð áhrif á sölumöguleika 23 sumarhúsalóða. Slíkar afleiðingar séu langt umfram það sem telja megi fyrirsjáanlegt eða venjulegt. Samkvæmt framansögðu hafi stefnandi ekki fært sönnu á að meint tjón hans sé sennileg afleiðing þeirrar háttsemi að hafa fjórhjólið kyrrstætt í gangi. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Í öðru lagi segjast stefndu mótmæla umfangi tjóns stefnanda sem ósönnuðu. Stefnandi byggi kröfur sínar á matsgerð Péturs Kristinssonar, héraðsdómslögmanns og löggilts fasteigna- og skipasala, og Brynjars Skúlasonar skógfræðings. Stefnandi hafi engar sjálfstæðar málsástæður sett fram í stefnu til stuðnings umfangs tjóns síns heldur eingöngu rökstutt það með vísan til þeirrar niðurstöðu sem fram komi í matsgerðinni. Mótmæli stefndu matsgerðinni og þeim forsendum og niðurstöðum sem þar sé að finna og telji að ekki sé unnt að leggja matsgerðina til grundvallar sem sönnun umfangs tjóns stefnanda. Nánar vísa stefndu til þess að matsmennirnir hafi komist að þeirri niðurstöðu að tjón hafi orðið á 23 lóðum. Matsgerðin byggist á þeirri forsendu að endanlegt fjártjón stefnanda felist í tapaðri hagnaðarvon af sölu allra sumarbústaðalóðanna. Stefndu mótmæli því að orsakatengsl séu fyrir hendi milli brunans og meintrar seinkunar á sölu lóðanna. Ekkert liggi fyrir um að bindandi kaupsamningar hafi verið gerðir um hluta lóðanna eða að stefnandi hafi verið búinn að selja lóðirnar. Einnig liggi ekkert fyrir um meint söluverð lóðanna. Matsmenn gefi sér hins vegar þá forsendu að líklega hefði verið hægt að selja allar lóðirnar á næstu tíu árum frá brunanum, hefði brunninn ekki orðið. Þessi grundvallar forsenda matsmannanna fyrir niðurstöðu þeirra sé hins vegar algjörlega órökstudd og mótmæli stefndu henni harðlega. Matsmenn vísi til „þess fjölda lóða sem selst hafa á jörðinni á undangegnum áratugum“ án þess að nokkur gögn liggi fyrir um þá fullyrðingu. Þá taki matsmenn ekkert tillit til annarra þátta, eins og efnahagshrunsins og þjóðfélagsaðstæðna í kjölfar þess. Alkunna sé að efnahagshrunið hafi meðal annars haft í för með sér að verulega dró úr kaupum og sölu fasteigna, þ.m.t. lóða og það sérstaklega í frístundabyggðum. Ekkert bendi því til annars en að sumarbústaðaland stefnanda hefði orðið örðugara í sölu á þessum árum, enda þá orðið mun erfiðara fyrir hugsanlega kaupendur að nálgast lánsfé. Þá verði að telja einkennilegt að stefnandi hafi ætlað sér svo skamman tíma til sölu á sumarhúsalóðunum í ljósi þess að ekkert formlegt söluferli var hafið er bruninn varð. Þannig virðist stefnandi einungis hafa ætlað að reiða sig á það að hugsanlegir kaupendur myndu heyra sölu lóðanna getið af afspurn. Sú staðreynd að matsmenn gefi sér án nokkurs rökstuðnings grundvallar forsendu fyrir niðurstöðu sinni, þ.e. um sölumöguleika lóðanna, leiði til þess að á matsgerðinni sé svo verulegur annmarki að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu sem sönnun á umfangi tjóns stefnanda. Þá mótmæla stefndu sem ósönnuðu að tjón hafi í raun orðið á landinu þar sem fyrir liggi að sá gróður sem brann muni jafna sig að mestu, eða þá annar gróður koma í hans stað. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að bruninn hafi í raun og veru haft nokkur áhrif á sölumöguleika lóðanna. Tímabundin minnkun gróðurs, hugsanleg útlitsbreyting landsins eða tafir á sölu lóðanna verði ekki lagðar að jöfnu við fjárhagslegt tjón í skilningi skaðabótaréttar. Stefndu benda einnig á að gróður sé ekki óendurnýjanleg auðlind í þeim skilningi að gróður kemur í stað gróðurs. Birkikjarrið sem orðið hafi eldinum að bráð hafi verið sjálfsprottið. Á heimasíðu Náttúrufræðistofnunar Íslands, sem kannað hafi umfang og útbreiðslu sinubrunans í landi Jarðlangsstaða 26. maí 2010, hafi verið birt frétt um brunann, dagsett 28. maí 2010. Í fréttinni hafi verið greint frá því að af þeim 13,2 hekturum af grónu landi sem brunnið hafi eða sviðnað hafi birkikjarr verið að finna á 8,6 hekturum, 3,3 hektarar hafi verið þaktir votlendi, aðallega framræstum þýfðum klófífuflóa, og loks hafi 1,3 hektarar landsins verið graslendi. Samkvæmt fréttinni hafi því ⅓ hluti landsins verið þakinn votlendi eða grasi. Af hálfu stefndu sé á því byggt að land sem þakið sé slíkum gróðri verði fyrir engu varanlegu tjóni af völdum sinubruna. Hvað birkikjarrið varði, sem sé að finna á þeim 8,6 hekturum sem brunnið hafi eða sviðnað af landi Jarðlangsstaða, bendi stefndu á að samkvæmt mati Lárusar Heiðarssonar skógfræðings hafi meðalþekja birkis á landinu verið á bilinu 40-60%. Ekki sé ástæða til annars en að ganga út frá því að gróður muni á fáeinum árum jafna sig og verða jafnhár, þótt birkikjarrið verði ef til vill ekki jafn veglegt og það hafi verið fyrir brunann. Lítið sem ekkert varanlegt tjón hafi því hlotist af brunanum. Það tjón sem orðið hafi á gróðrinum sé því tímabundið og ætti af þeim sökum ekki að hafa varanleg áhrif á verðmæti landsins, enda muni gróðurinn endurnýja sig á tiltölulega skömmum tíma. Samkvæmt öllu framansögðu telji stefndu ljóst að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verði ekki lögð til grundvallar í málinu. Af því leiði að stefnandi hafi ekki fært sönnur á umfang tjóns síns. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefndu um sýknu krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Varakrafan byggist í fyrsta lagi á því að í öllu falli verði langstærsti hluti tjóns stefnanda ekki talinn vera sennilega afleiðing af háttsemi starfsmanns stefnda Kaldólfs ehf. umrætt sinn. Um nánari rökstuðning vísa stefndu að þessu leyti til rökstuðnings fyrir aðalkröfu. Í öðru lagi byggja stefndu á því að stefnandi hafi ekki fært sönnur á umfang tjóns síns, nema að litlu leyti. Ljóst sé að matsgerðin verði ekki lögð til grundvallar sem sönnun á tjóni stefnanda vegna þeirra alvarlegu annmarka sem á henni eru samkvæmt framansögðu. Því beri að lækka kröfur stefnanda verulega. Þá mótmæla stefndu því að fallist verði á kröfu stefnanda um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefndu einkum til umferðarlaga nr. 50/1987 og almennra reglna skaðabótaréttar um orsakatengsl, sennilega afleiðingu og sönnunarbyrði. IV Samkvæmt málatilbúnaði aðila er ágreiningslaust í málinu að 26. maí 2010 hafi kviknaði í sinu í landi jarðarinnar Jarðlangsstaða í Borgarbyggð út frá fjórhjólinu DU-Z27. Jörðin er eign stefnanda en fjórhjólið eign stefnda Kaldólfs ehf. Fjórhjólið notuðu starfsmenn stefnda Kaldólfs ehf. umrætt sinn við að draga út vatnslagnir. Upplýst er að þegar eldurinn kviknaði var fjórhjólið í gangi, en kyrrstætt. Fyrir liggur að fjórhjólið DU-Z27 var ábyrgðartryggt hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Þá er óumdeilt í málinu að sinubruninn í landi Jarðlangsstaða hafi orsakast af notkun fjórhjólsins í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Bótakrafa stefnanda er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða kröfulið að fjárhæð 3.228.000 krónur vegna kostnaðar við nauðsynlega hreinsun á hinu brunna landsvæði. Hins vegar gerir stefnandi kröfu um bætur að fjárhæð 13.537.405 krónur. Sá kröfuliður grundvallast á því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, sem þeirri fjárhæð nemi, þar sem sinubruninn hafi valdið því að sala 23 sumarhúsalóða úr landi Jarðlangsstaða hafi frestast í tíu ár. Varnir stefndu í málinu byggjast að meginstefnu til á tveimur málsástæðum. Annars vegar þeirri að meint tjón stefnanda geti ekki talist vera sennileg afleiðing hinnar bótaskyldu háttsemi. Hins vegar byggja stefndu á því að umfang hins meinta tjóns sé með öllu ósannað. Svo sem áður var rakið kviknaði í sinu í landi jarðarinnar Jarðlangsstaða í Borgarbyggð 26. maí 2010 út frá fjórhjólinu DU-Z27 og brann gróður á ríflega 13 hektara landsvæði. Ekki verður talið að sú afleiðing af notkun fjórhjólsins hafi verið svo fjarlæg og óvenjuleg að girði fyrir bótaskyldu stefndu vegna tjóns stefnanda er féll til vegna þeirrar nauðsynlegu hreinsunar sem fram þarf að fara á því landsvæði er varð eldinum að bráð. Hvað varðar meint afleitt tjón stefnanda af sinubrunanum vegna seinkunar á sölu 23 sumarhúsalóða getur slíkt tjón ekki talist vera nægjanlega fyrirsjáanleg eða sennileg afleiðing þeirrar háttsemi starfsmanna stefnda Kaldólfs ehf. að hafa fjórhjólið í gangi á landi jarðarinnar. Verða stefndu því þegar af þeirri ástæðu sýknuð af umræddum hluta stefnukröfunnar. Að þeirri niðurstöðu fenginni er þarflaust að fjalla um það hvort stefnanda hafi tekist að leiða nægjanlega í ljós að sölu lóða hafi seinkað vegna sinubrunans og ef svo var hvort hún hafi sannanlega orðið fyrir tjóni vegna þess, og þá eftir atvikum hvert umfang tjónsins hafi verið. Svo sem rakið er í kafla I aflaði stefnandi matsgerðar tveggja dómkvaddra matsmanna varðandi ætlað tjón hennar vegna sinubrunans. Í svari matsmannanna við matsspurningu númer þrjú er að finna rökstudda niðurstöðu þeirra varðandi nauðsynlega hreinsun á hinu brunna landi og kostnað við slíka hreinsun. Ekki verður séð að matsgerðin sé, hvað umrætt matsatriði varðar, haldin göllum og þá hafa stefndu ekki hnekkt niðurstöðu matsmanna hvað það varðar á nokkurn hátt. Verður því lagt til grundvallar við úrlausn málsins að kostnaður við nauðsynlega hreinsun á hinu brunna landsvæði nemi 3.228.000 krónum. Að þessu gættu og með vísan til þess sem áður var rakið verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda óskipt nefnda fjárhæð ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2010 til 1. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnanda hluta málskostnaðar hennar, með þeim hætti sem nánar greinir í dómsorði. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Kaldólfur ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Sigríði Bárðardóttur, óskipt 3.228.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2010 til 1. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 1.400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 413/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júlí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. ágúst 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 486/2017
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tólf mánuði.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. ágúst sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2017, þar sem sóknaraðili varsviptur sjálfræði í tólf mánuði.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunartil handa verjanda sínum fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstaréttiúr ríkissjóði og verður hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda sóknaraðila, Ólafar HeiðuGuðmundsdóttur héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17.júlí 2017I.Meðkröfu, sem barst dóminum 12. júlí sl., hefur sóknaraðili, VelferðarsviðReykjavíkurborgar, Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A,kt. [...],[...],[...] Reykjavík, verði, með vísan til a-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga, nr.71/1997, sviptur sjálfræði tímabundið í 12 mánuði. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2.mgr. 7. gr. sömu laga.Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá er og gerð krafa um aðskipuðum verjanda verði ákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1.mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997.II.Sóknaraðilibyggir kröfur um sviptingu sjálfræðis til 12 mánaða á a-lið 4. gr., sbr. 5.gr., lögræðislaga, nr. 71/1997. Er krafan reist á því að varnaraðili sé ekkifær um að ráða persónulegum högum sínum í bráð vegna alvarlegs geðsjúkdóms. Sóknaraðilibendir á að velferðarsvið Reykjavíkurborgar sé sóknaraðili í málinu, sbr. d-lið2. mgr. 7. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997. Aðstæður allar þyki vera með þeimhætti að rétt sé að sóknaraðili standi að beiðni um sjálfræðissviptinguvarnaraðila. Meðbeiðni sóknaraðila fylgdi m.a. læknisvottorð B, [...] og sérfræðingi ígeðlækningum frá 20. júní sl., og beiðni um fyrirsvar fyrir héraðsdómiReykjavíkur varðandi kröfu um sjálfræðissviptingu varnaraðila, dagsett 30. júní2017. Hvað varðar forsögu málsins og málsatvik er vísað til gagna málsins, sérí lagi til framangreinds vottorðs og gagna.Í kröfu sóknaraðila kemur fram að varnaraðilisé [...] ára karlmaður, [...],[...] og [...]. Varnaraðili hafi frá [...] ára aldri haldið til íherbergi í íbúð í eigu [...] en ííbúðinni búi einnig erlendir verkamenn sem séu á vegum [...]. Foreldrar varnaraðila hafiskilið þegar hann hafi verið [...] ára enhann eigi [...]yngri bræður sem búi hjá móður hans. Við skilnað foreldra hafi farið að bera áhegðunarvanda hjá varnaraðila. Hann hafi byrjað að reykja kannabis áframhaldsskólaárunum en sú neysla hafi aukist töluvert undanfarin ár, en aðsögn varnaraðila neyti hann ekki lengur kannabisefna. Á yngri árum hafivarnaraðili átt við mikla námsörðugleika að stríða, bæði í grunn- ogframhaldsskóla, og hafi fljótlega hætt námi. Hann hafi lítið sem ekkert verið ávinnumarkaði síðastliðin [...] áren fyrir þann tíma hafi hann um tíma unnið hjá fyrirtæki föður síns. Hann hafimætt illa og oft lent í deilum við aðra starfsmenn. Faðir varnaraðila hafistutt hann fjárhagslega en sl. þrjá mánuði hafi hann þegið fjárhagsaðstoð tilframfærslu frá sóknaraðila. Þá liggi fyrir umsókn um endurhæfingarlífeyri hjáTryggingarstofnun ríkisins. Undanfarin fjögur ár hafi varnaraðili einangrastmikið, bæði gagnvart fjölskyldu og vinum, en hann sé í mikilli tölvunotkun.Hinn 18. mars 2017 hafi varnaraðili mætt meðforeldrum sínum til viðtals á bráðamóttöku geðsviðs vegna vaxandi vanlíðunar enhann hafi verið með hugmyndir sem bent gátu til geðrofssjúkdóms. Hann hafi lýstminningum um að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi ári áður, talið aðmyndavélar væru í herbergi sínu og að fylgst væri með honum. Hann hafi lýsteinkennilegum upplifunum sem fólust meðal annars í því að hlutir sem hanntalaði um birtust á tölvuskjá hans. Foreldrar varnaraðila hafi tekið eftirhegðunarbreytingum fyrir tveimur til þremur árum en þá hafi hann ekki lengurviljað borða mat úr sameiginlegum ísskáp í íbúð sinni þar sem hann hafi taliðaðra íbúa eiga við matinn. Eftir viðtal á bráðamóttöku geðsviðs hafivarnaraðili samþykkt innlögn á geðdeild en honum snúist hugur þegar þangað hafiverið komið. Ekki hafi þótt ástæða til að grípa til nauðungarráðstafana envarnaraðila hafi verið vísað í viðtöl á dagdeild Laugaráss. Í viðtölum hafikomið fram greinileg einkenni geðrofs í formi ofsóknarkenndar ogtilvísunarranghugmynda og var varnaraðili metinn í geðrofi. Hann hafi veriðmótfallinn innlögn og lyfjameðferð og því hafi verið nauðsynlegt að beitanauðungaraðgerðum. Borgarlæknir hafi metið varnaraðila einnig í geðrofi.Varnaraðili hafi komið í fylgd lögreglu á geðdeild 32C eftir að borgarlæknirhafi nauðungarvistað hann á heimili sínu í 72 klst., sbr. 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga, nr. 71/1997. Varnaraðili hafi verið hræddur við komu ágeðdeild 6. apríl 2017 og lýst því að hann hefði engan skilning á því hversvegna hann væri staddur þar. Hann teldi sig ekki öruggan þar sem starfsfólkiðværi að reyna að skaða hann. Það hafi borið strax á aðsóknarkennd ogranghugmyndum hjá varnaraðila en hann hafi talið innlögn vera samsæri gegn sér.Hann hafi verið algerlega innsæislaus, ekki talið sig veikan og viljaðútskrifast þar sem hann reykti ekki lengur kannabis.Í kjölfarið stóð sóknaraðili aðnauðungarvistun í 21 sólarhring, sbr. 19. gr., sbr. 20. og 21. gr. lögræðislaganr. 71/1997, með beiðni, dags. 7. apríl 2017, sem samþykkt var samdægurs meðbréfi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Þann 25. apríl 2017 stóð sóknaraðiliað beiðni um framlengingu á nauðungarvistun í 12 vikur sbr. 29. gr. a.lögræðislaga nr. 71/1997, með síðari breytingum. Sú beiðni var staðfest meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 26. apríl 2017.Varnaraðili kom til innlagnar á bráðageðdeild32C en var færður á móttökugeðdeild 33C. Í núverandi legu hafi hann glímt viðframtaksleysi, hann eigi erfitt með að koma sér á fætur og hafi lítið úthald íviðtöl. Hann hafi þegið lyf frá innlögn en hafi þurft mikið tiltal til aðþiggja lyfin. Ákveðið hafi verið að hann myndi fara í sprautumeðferð en þar semhann hafi verið mjög mótfallinn því hafi verið ákveðið að reyna afturtöflumeðferð sem hafi gengið vel síðustu tvær vikur. Sóknaraðili vísar til þess að samkvæmtlæknisvottorði B, [...] ámóttökugeðdeild 33C, dags. 20. júní sl., hafi aðdragandi veikinda varnaraðilaverið langur og án meðferðar. Það sé mat læknis og meðferðaraðila aðlangvarandi áframhaldandi meðferð sé nauðsynleg til þess að varnaraðili nái bata.Sjúkdómsinnsæi hans sé mjög takmarkað og enn séu áberandi neikvæð einkennigeðklofa. Þásegi orðrétt í vottorðinu: „Í ljósi þess er það mat mitt að tímabundinsjálfræðissvipting í 1 ár sé nauðsynleg til að tryggja áframhaldandilyfjameðferð og endurhæfingu, að öðrum kosti eru verulegar líkur á að ástand Averði óbreytt eða versni.“Sóknaraðilitelur að með hliðsjón af framanrituðu, gögnum málsins og aðstæðum öllum að öðruleyti verði að telja að tímabundin sjálfræðissvipting til 12 mánaða sénauðsynleg til að vernda líf og heilsu varnaraðila.Íframanlýstu vottorði B, [...] er m.a. fyrri heilsufarssaga varnaraðila rakinásamt því að greint er frá aðdraganda innlagnar varnaraðila. Í niðurstöðuvottorðsins er m.a. tekið fram að ljóst sé að aðdragandi veikinda varnaraðilasé búinn að vera langur án nokkurrar meðferðar. Hann hafi verið í reglulegrikannabisneyslu undanfarin ár ásamt því að fá að vera óáreittur í herbergi sínuþar sem virkni og félagsleg tengsl hafi farið hratt niður á við. Samkvæmtforeldrum hafi farið að bera á því sem gæti verið geðrofseinkenni fyrir a.m.k.3 árum síðan. Þaðsé mat þeirra meðferðaraðila sem komið hafi að hans meðferð nú og fyrir innlögnog undirritaðrar að langvarandi áframhaldandi meðferð sé nauðsynleg til þess aðþess að varnaraðili nái bata. Hann hafi verið í geðrofi við komu á deild en núþegar hann hafi verið innliggjandi í tvo og hálfan mánuð séu mest áberandineikvæð einkenni geðklofa, vanvirkni, hugsanafæð, flatar tilfinningar, mjöglítið úthald í samræðum og minni geta til að hugsa um sjálfan sig.Sjúkdómsinnsæi sé mjög takmarkað en varnaraðili hafi takmarkaðan skilning áþörf fyrir innlögn. Markmiðin séu ekki raunhæf eins og staðan sé í dag. Hannvilji drífa sig að útskrifast svo hann komist í vinnu. Þaðsé því mat meðferðaraðila að langvarandi meðferð sé nauðsynleg og að einaleiðin til að ná slíku sé með tímabundinni sjálfræðissviptingu í 1 ár. Búið séað leggja drög að hans endurhæfingu með innlögn á sérhæfðaendurhæfingargeðdeild og virkniprógrammi á Laugarási meðferðardeild. Mjöglíklegt sé að varnaraðili muni þurfa sprautumeðferð í framhaldinu en hann séalfarið á móti þeirri meðferð nú. Í ljósi þess sé það mat undirritaðrar aðtímabundin sjálfræðissvipting í 1 ár sé nauðsynleg til að tryggja áframhaldandilyfjameðferð og endurhæfingu, að öðrum kosti séu verulegar líkur á að ástandvarnaraðila verði óbreytt eða versni. Varnaraðili kom fyrir dóm. Í málivarnaraðila kom fram að hann mótmælti kröfu sóknaraðila um 12 mánaðasjálfræðissviptingu en hann væri reiðbúinn að samþykkja meðferðarsamkomulag til6 mánaða.Við aðalmeðferð málsins gafáðurnefndur geðlæknir B, skýrslu fyrir dóminum um síma. Hún staðfesti vottorðsitt og svaraði spurningum um efni þess og um heilsufar varnaraðila. Greindihún frá því að varnaraðili hefði sýnt neikvæð einkenni geðklofa og að hann væriennþá veikur. Varnaraðili væri innsæislaus í ástand sitt og reynt hefði veriðað meðhöndla hann í samráði við hann.Þótt læknirinn svaraði því til að hún væri kannski ekki rétta manneskjan til aðsvara því hvort 12 mánaða svipting væri nauðsynleg, taldi hún það mjög líklegt.Einnig gaf geðlæknirinn C, semjafnframt er núverandi meðferðarlæknir varnaraðila skýrslu fyrir dóminum umsíma. Taldi læknirinn að varnaraðili þyrfti á langvarandi meðferð að halda og12 mánuðir væru lágmarksmeðferðartími í tilviki hans. Þá kvað húnsjálfræðissviptingu vera nauðsynlega til þess að unnt væri að veita varnaraðilaþá meðferð sem hann þyrfti. Líkindi væru á því að án aðhalds myndi varnaraðilihætta núverandi lyfjameðferð og fara aftur í sama farið. Varnaraðili væriinnsæislaus í eigið ástand. Hann hefði ekki viljað sprautumeðferð en tæki núönnur lyf. Miklar framfarir hefðu orðið hjá varnaraðila en hann hefði fengiðmikið aðhald á spítalanum sem hann hefði sinnt. Á meðferðartímanum værimikilvægt að láta reyna á meðferð utan stofnanna en möguleiki yrði að vera tilstaðar að grípa inn ef út af brygði. Talsmaður varnaraðila mótmælti kröfusóknaraðila og taldi að skilyrði sjálfræðissviptingar væru ekki fyrir hendi.Ekki væri forsvaranlegt að sjálfræðissvipta varnaraðila á grundvellifyrirliggjandi sjúkdómsástands hans en hann hefði sýnt miklar og hraðarframfarir uppá síðkastið. Um væri að ræða mikið inngrip í líf varnaraðila ogtakmörkun á mannréttindum hans. Varnaraðili væri samvinnufús við lækna og værireiðbúinn að samþykkja meðferðarsamkomulag til 3 mánaða, jafnvel í 6 mánuði. Íþví ljósi væri ekki séð að reynt hafi verið að fara vægari leiðir ímeðferðarúrræðum varnaraðila. Framkomin beiðni um sjálfræðissviptingu væri þvíótímabær. III.Meðvísan til vættis læknanna, B og C fyrir dómi, en einnig með hliðsjón af öðrumfyrirliggjandi gögnum málsins, þykir sýnt að varnaraðili glími við vanda semfelst í alvarlegum geðsjúkdómi.Fyrirliggur mat geðlæknis um að varnaraðili þurfi læknisaðstoð til að takast á viðsjúkdómsástand sitt. Fái hann ekki viðeigandi meðferð stofni hann heilsu sinnií voða og möguleikum á bata. Virkt og stöðugt aðhald mun vera forsenda þess aðárangur geti náðst við meðhöndlum varnaraðila, en ljóst þykir að varnaraðilaskortir innsæi í þarfir sínar og vægari úrræði séu að svo stöddu ekki tæk.Telur dómurinn því brýna þörf á því að hann verði tímabundið sviptur sjálfræðiog eru hans eigin hagsmunir þar hafðir í huga. Skilyrði a-liðar 4. gr., sbr. og1. mgr. 5. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997, eru uppfyllt til að verða við kröfusóknaraðila um tímabundna sjálfræðissviptingu varnaraðila. Varnaraðili kom velfyrir í þinghaldi um kröfuna og ljóst að hann hefur tekið miklum framförum einsog læknar staðfestu. Á hinn bóginn telja læknar að 12 mánaða svipting sénauðsynleg í tilviki varnaraðila. Ekki þykja því efni standa til þess að markasviptingunni skemmri tíma. Dómurinnbendir á að samkvæmt 1. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 71/1997 getur sóknaraðilihvenær sem er og varnaraðili, þegar liðnir eru sex mánuðir frá upphafisviptingar, borið fram kröfu fyrir héraðsdómara um að sjálfræðissvipting þessiverði felld úr gildi að nokkru eða öllu leyti telji framangreindir skilyrðihennar ekki lengur fyrir hendi.Samkvæmt1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1971 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað afrekstri málsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, ÓlafarHeiðu Guðmundsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptursjálfræði í tólf mánuði. Allur kostnaður af málinu, þar með talin þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Ólafar Heiðu Guðmundsdóttur hdl., 180.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 362/1999
|
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka
|
E slasaðist á baki þegar bifreið í eigu J var ekið á bifreið, sem hún var farþegi í. Læknirinn S mat varanlegan miska E vegna slyssins 25% og taldi hana hafa verið veika í alls átta vikur af völdum þess, þar af tvær vikur rúmliggjandi. Örorkunefnd taldi hins vegar varanlegan miska hennar vera 15%, en með vísan til þess að E hafði ekki unnið utan heimilis um langt árabil fyrir slysið lét nefndin ekki uppi álit um varanlega örorku. V, vátryggjandi J, greiddi E bætur vegna 15% varanlegs miska og fyrir varanlega örorku samkvæmt 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá voru E greiddar þjáningabætur í samræmi við mat læknisins. E krafði J og V um frekari bætur fyrir varanlegan miska og örorku og lagði til grundvallar að varanlegur miski hennar væri 25% í samræmi við örorkumat læknisins S. Þá krafðist hún bóta fyrir tímabundið atvinnutjón á grundvelli útreiknings tryggingarfræðings og þjáningabóta miðað við að hún hefði verið veik í alls 480 daga, auk annars fjártjóns. Að virtum gögnum málsins var talið, að leggja bæri álit örorkunefndar til grundvallar við ákvörðun varanlegs miska E. Þar sem óumdeilt væri, að hún hefði fengið tjón sitt af þessum rótum bætt í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar, var þessum kröfum hennar um örorkubætur og miskabætur hafnað. Talið var, að samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993 bæri að leggja verðmæti vinnu við heimilisstörf að jöfnu við launatekjur, meðal annars við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón. Var þessi krafa hennar tekin til greina að fullu, en J og V höfðu ekki mótmælt þeim forsendum, sem E lagði til grundvallar við útreikning hennar. Ekki þótti við önnur læknisfræðileg gögn að styðjast en örorkumat læknisins S um veikindi E vegna slyssins. Þar sem hún hafði þegar fengið greiddar þjáningabætur til samræmis við örorkumatið var kröfu hennar um frekari bætur hafnað. E var ekki talin hafa leitt líkur að öðru fjártjóni vegna slyssins og var kröfum hennar þar að lútandi hafnað. Voru J og V því dæmdir sameiginlega til að greiða E bætur vegna tímabundins atvinnutjóns hennar, en sýknaðir af öðrum kröfum E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. september 1999. Hún krefst að stefndu verði dæmdir í sameiningu til að greiða sér 1.986.683 krónur með 2% ársvöxtum af 1.245.384 krónum frá 24. desember 1994 til 12. desember 1996, en með ársvöxtum af 741.300 krónum sem hér segir: 0,5% frá 24. desember 1994 til 1. júní 1995, 0,65% frá þeim degi til 1. október 1996 og 0,9% frá þeim degi til 12. desember sama árs. Frá 12. desember 1996 krefst áfrýjandi dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.986.683 krónum til greiðsludags. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Hinn 24. desember 1994 varð árekstur tveggja bifreiða í Sandgerði. Önnur þeirra var í eigu stefnda Jóns Bjarna Pálssonar og tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Áfrýjandi var farþegi í hinni bifreiðinni og fékk við áreksturinn hnykk í bakið. Daginn eftir leitaði hún til læknis vegna óþæginda í baki, sem ágerðust í kjölfarið, en að auki færðust verkir niður í hægri fótlegg. Í janúar 1995 var tekin tölvusneiðmynd af baki áfrýjanda, sem leiddi í ljós brjósklos. Gekkst hún undir skurðaðgerð af þessum sökum 18. apríl 1996. Kveðst hún ekki hafa fengið teljandi bata af aðgerðinni. Í örorkumati 12. október 1996, sem áfrýjandi aflaði hjá Sigurjóni Sigurðssyni bæklunarskurðlækni, var komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski hennar vegna slyssins væri 25%. Taldi læknirinn jafnframt að hún hafi verið veik í alls átta vikur af völdum slyssins, þar af tvær vikur rúmliggjandi. Að fengnu þessu mati krafði áfrýjandi hið stefnda vátryggingafélag um bætur með bréfi 12. nóvember 1996. Ekki er að sjá af gögnum málsins að þeirri kröfu hafi verið svarað. Félagið leitaði hins vegar 30. maí 1997 álits örorkunefndar um varanlega örorku og miska áfrýjanda. Í álitsgerð nefndarinnar 5. janúar 1998 var varanlegur miski áfrýjanda metinn 15%, en með vísan til þess að hún hefði ekki unnið utan heimilis um langt árabil fyrir slysið lét nefndin ekki uppi álit um varanlega örorku. Þá var og tekið fram að nefndin teldi að eftir 1. ágúst 1996 hefði áfrýjandi ekki getað vænst frekari bata af áverkum sínum svo máli skipti. Að fengnu mati örorkunefndar gerðu áfrýjandi og stefnda vátryggingafélagið uppgjör um bætur 16. febrúar 1998. Samkvæmt því fékk áfrýjandi greiddar þjáningabætur, sem svöruðu því að hún hefði verið veik í samtals átta vikur, þar af tvær vikur rúmliggjandi, alls 52.360 krónur. Þá fékk hún 658.350 krónur í bætur vegna 15% varanlegs miska og 581.981 krónu vegna varanlegrar örorku, sem var bætt samkvæmt ákvæði 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Voru bætur því samtals 1.292.691 króna. Var tekið við greiðslu þeirrar fjárhæðar með fyrirvara um rétt áfrýjanda til bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, svo og til þjáningabóta fyrir lengra tímabil en uppgjörið tók mið af. Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu bóta vegna varanlegs miska, 513.244 krónur, og varanlegrar örorku, 415.400 krónur, en í þeim efnum leggur hún til grundvallar niðurstöðuna í áðurnefndu örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar og dregur frá þær bætur, sem þegar hafa verið greiddar. Þá krefst hún bóta að fjárhæð 641.300 krónur fyrir tímabundið atvinnutjón frá slysdegi til 30. apríl 1996. Fjárhæð þessa kröfuliðar er studd við útreikning tryggingarfræðings á höfuðstólsverðmæti tímabundna tjónsins, sem tekur mið af 75% launa samkvæmt svonefndum fastlaunasamningi Iðju, félags verksmiðjufólks, fyrir starfsfólk í matvælaiðnaði. Áfrýjandi krefst jafnframt greiðslu þjáningabóta fyrir tímabilið frá slysdegi til 18. apríl 1996, sem hún telur alls 480 daga, en í þeim kröfulið er lagt til grundvallar að hún hafi verið veik allt tímabilið, þar af rúmliggjandi í fjórtán daga. Að frádregnum þjáningabótum samkvæmt fyrrnefndu uppgjöri nemur þessi liður í kröfu áfrýjanda 316.740 krónum. Loks krefst hún 100.000 króna í bætur fyrir annað fjártjón. Samkvæmt þessari sundurliðun er krafa áfrýjanda samtals 1.986.684 krónur. Í málinu er ekki deilt um bótaskyldu stefndu. II. Samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga, eins og hún hljóðaði áður en breyting var gerð á henni með 5. gr. laga nr. 37/1999, gat tjónþoli eða sá, sem ber ábyrgð á tjóni, leitað álits um miskastig og örorkustig hjá örorkunefnd, sem er skipuð tveimur læknum og einum lögfræðingi. Þótt kostur hafi gefist á að afla slíks álits var ekki girt fyrir það með lögum að beita megi öðrum gögnum til sönnunar um miskastig eða örorkustig. Sé aflað slíkra gagna til viðbótar álitsgerð örorkunefndar verða dómstólar að skera úr um sönnunargildi þeirra eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áðurnefnds mats Sigurjóns Sigurðssonar á varanlegum miska áfrýjanda var ekki aflað með dómkvaðningu eða í samráði við stefndu. Þeir áttu ekki kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við framkvæmd matsins. Sigurjón skoðaði áfrýjanda í tengslum við gerð mats síns 10. október 1996, en sérfræðingur í endurhæfingarlækningum, sem stóð ásamt öðrum að áliti örorkunefndar, skoðaði hana 1. desember 1997. Ekki er fullt samræmi í lýsingu Sigurjóns annars vegar og örorkunefndar hins vegar á líðan áfrýjanda og bata hennar í kjölfar fyrrnefndrar skurðaðgerðar. Áfrýjandi hefur ekki hnekkt þeirri lýsingu örorkunefndar með nýrri læknisfræðilegum gögnum. Þótt fallast megi á með áfrýjanda að röksemdir fyrir niðurstöðum í mati Sigurjóns séu í nokkrum atriðum ítarlegri en í álitsgerð örorkunefndar, er rökum nefndarinnar engan veginn áfátt. Tveir sérfræðingar í læknisfræði stóðu að áliti örorkunefndar, sem sinnti með gerð þess lögákveðnu hlutverki sínu. Að virtu þessu í heild verður álit örorkunefndar lagt til grundvallar við ákvörðun varanlegrar örorku og varanlegs miska áfrýjanda. Óumdeilt er að hún hafi þegar fengið tjón sitt af þessum rótum bætt í samræmi við niðurstöðu örorkunefndar. Verður því hafnað þeim liðum í kröfu áfrýjanda, sem snúa að varanlegri örorku hennar og varanlegum miska. III. Í gögnum málsins kemur fram að áfrýjandi vann ekki utan heimilis frá árinu 1973 til slysdags 24. desember 1994. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal verðmæti vinnu við heimilisstörf lagt að jöfnu við launatekjur, meðal annars við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. laganna. Hefur þeirri skipan því verið komið á með lögum að sá, sem gegnir ekki launuðu starfi utan heimilis, teljist verða fyrir fjártjóni vegna þess eins að hann fari vegna líkamstjóns á mis við að geta sinnt heimilisstörfum, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 14. október 1999 í máli nr. 153/1999. Verður þá fjártjónið miðað við verðmæti vinnu við heimilisstörf, en engu breytir í þeim efnum að tjónþoli hafi ekki þurft að bera kostnað af því að annar leysi af hendi þá vinnu í sinn stað. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á röksemdir, sem stefndu hafa fært fyrir því að áfrýjandi eigi ekki rétt á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón. Sem fyrr segir hefur örorkunefnd látið uppi það álit að eftir 1. ágúst 1996 hafi áfrýjandi ekki mátt vænta frekari bata af áverkum sínum svo máli skipti. Í málinu liggur fyrir vottorð 26. apríl 1996 frá sérfræðingi í taugaskurðlækningum, sem annaðist áðurnefnda aðgerð á áfrýjanda. Samkvæmt því taldist áfrýjandi óvinnufær, jafnt til heimilisstarfa sem annarra starfa, allt frá slysdegi og þar til vottorðið var ritað. Áfrýjandi hefur eins og áður greinir reist kröfu sína að þessu leyti á því að hún hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni á tímabilinu frá slysdegi til 30. apríl 1996. Með vísan til þess, sem að framan greinir, er sú viðmiðun áfrýjanda í samræmi við ákvæði 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Stefndu hafa ekki mótmælt þeim forsendum, sem áfrýjandi leggur til grundvallar við útreikning kröfu sinnar um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Samkvæmt öllu framangreindu verður krafan tekin að fullu til greina. IV. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga á tjónþoli tilkall til þjáningabóta fyrir tímabilið frá því að tjón varð og þar til ekki verður vænst frekari bata, en þó aðeins að því marki, sem hann telst hafa verið veikur á tímabilinu eftir læknisfræðilegu mati, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í dómasafni 1998, bls. 1976 og 2002. Í málinu liggja fyrir ýmis læknisvottorð, þar sem greint er frá líðan og meðferð áfrýjanda á nánar tilteknum tímabilum. Þar er þó hvergi vikið að því berum orðum hvort hún geti talist hafa verið veik vegna meiðslanna, sem hún hlaut 24. desember 1994. Er þannig að þessu leyti ekki við önnur læknisfræðileg gögn að styðjast en fyrrnefnt örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar, þar sem hann lét í ljós það álit að áfrýjandi hafi verið veik vegna slyssins í alls átta vikur. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi þegar fengið greiddar þjáningabætur eftir 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga fyrir þann tíma. Með því að áfrýjandi hefur ekki lagt fram viðhlítandi gögn um frekari veikindi sín verður samkvæmt þessu að hafna kröfu hennar um þjáningabætur. V. Áfrýjandi krefst sem áður segir bóta að fjárhæð 100.000 krónur vegna annars fjártjóns síns. Um tilkall til þessara bóta skírskotar hún til 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Varðandi þennan kröfulið vísaði áfrýjandi meðal annars til þess í héraðsdómsstefnu að taka hafi þurft á leigu bifreið í tengslum við áðurnefnda skurðaðgerð á henni 18. apríl 1996. Í því sambandi lagði hún fram reikning frá bílaleigu. Sá reikningur hljóðar þó ekki á áfrýjanda. Af honum virðist mega ráða að bifreið hafi verið leigð á tímabilinu frá 17. til 20. apríl 1996 og þá alls verið ekið 457 km. Þótt áfrýjandi hafi gengist undir skurðaðgerð á því tímabili ber reikningurinn að þessu gættu ekki með sér að bifreiðin hafi verið leigð gagngert til að flytja hana á milli þáverandi heimilis hennar í Sandgerði og sjúkrahúss í Reykjavík. Verður því ekki fallist á gegn mótmælum stefndu að hún geti reist kröfu á þessum reikningi Áfrýjandi hefur að öðru leyti ekki lagt fram gögn til stuðnings þessum lið í kröfu sinni. Þótt loku sé ekki þar með skotið fyrir að áfrýjandi geti átt rétt til bóta fyrir annað fjártjón, verður að líta til þess að samkvæmt yfirliti frá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. um tjónagreiðslur vegna slyss hennar fékk hún greiddar alls 40.447 krónur vegna lækniskostnaðar, lyfjakostnaðar og ferðakostnaðar. Í gögnum málsins kemur ekki nánar fram hvert tilefnið hafi verið fyrir þessum útgjöldum áfrýjanda í einstökum tilvikum. Hún hefur ekki leitt að því líkur að hún hafi orðið fyrir frekara fjártjóni af þessum ástæðum eða öðrum, sem fallið geta undir fyrrnefnt ákvæði 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Verður þessum kröfulið áfrýjanda því hafnað. VI. Samkvæmt framangreindu verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda 641.300 krónur í bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, en sýknaðir af öðrum liðum í kröfu hennar. Í kröfugerð áfrýjanda hefur ekki verið gert ráð fyrir að krafa hennar um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns beri vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga á tímabilinu frá slysdegi til þess dags, sem dráttarvextir geta fallið á kröfuna, heldur fyrrgreinda ársvexti, sem hún kveður vera samkvæmt 7. gr. vaxtalaga. Verða vextir dæmdir því til samræmis til 12. desember 1996, en þá var mánuður liðinn frá því að áfrýjandi lagði fyrir stefndu gögn um tjón sitt og krafði þá um bætur, meðal annars fyrir tímabundið atvinnutjón. Frá þeim degi ber krafan dráttarvexti, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Stefndu verða dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Jón Bjarni Pálsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði í sameiningu áfrýjanda, Evu Sögaard Johannesen, 641.300 krónur með 0,5% ársvöxtum frá 24. desember 1994 til 1. júní 1995, 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 12. desember sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði í sameiningu áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 31. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Evu Sögaard Johannessen, kt. 290543-0029, Heiðarvegi 25, Keflavík gegn Jóni B. Pálssyni, kt. 051057-2289, Klapparstíg 6, Sandgerði og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu birtri 27. febrúar 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða sér 1.986.683 kr. í skaðabætur auk vaxta sem hér segir: Með 2% ársvöxtum af 1.245.384 kr. frá slysdegi þann 24.12.1994 til 12.12.1996 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 741.300 kr. frá slysdegi þann 24.12.1994 til 12.12.1996, en dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi rekur ekki virðisaukaskattskylda starfsemi. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara er gerð krafa um það að stefnukröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málsatvik Málsatvik eru þau, að stefnandi meiddist í umferðarslysi á aðfangadag 24. desember 1994. Stefnandi var farþegi í bifreiðinni R-5157, sem bifreið stefnda Ö-8338 var ekið á. Stefnandi var í bílbelti en fékk hnykk á bakið. Leitaði hún læknismeðferðar daginn eftir vegna bakverkja og leiðsluverks niður í ganglim. Röntgenmyndir sýndu engin brot. Tekin var tölvusneiðmynd af hryggjarliðum 25. jan. '95 er sýndi slitbreytingar þar og hugsanlega lítilsháttar brjósklos. Vegna óþæginda, sem bentu til taugaklemmu, var ákveðin bakaðgerð og hún síðan framkvæmd 18. apríl 1996. Þrátt fyrir brjósklosaðgerðina 18. apríl 1996 var stefnandi áfram slæm af verkjum í mjóbaki og lá verkurinn bæði upp í bakið og niður í báða fætur. Sigurjón Sigurðsson læknir mat varanlegan miska vegna afleiðinga slyssins þann 12. október 1996 og segir í niðurstöðum hans m.a.: "Þar sem einkenni löguðust ekki leiddi þetta til aðgerðar þann 18.04.96 en þrátt fyrir það enginn bati og hún er enn með stöðuga verki í mjóbaki og verki niður í báða ganglimi ásamt tilfinningu um það að fæturnir gefi sig þannig að hún treystir þeim ekki og hún er að detta. Vegna þessara einkenna hefur hún ekkert getað unnið að ráði síðan eftir slysið og engin breyting hefur orðið á líðan hennar nú lengi." Niðurstaða Sigurjóns var að miskastig vegna varanlegs miska væri 25%. Stefnandi var fimmtug að aldri á slysdegi, heimavinnandi húsmóðir síðan 1973 og átti fjögur uppkomin börn, fædd 1962, 1965 1973 og 1976. Bjuggu tvö þau yngstu á heimilinu en eiginmaðurinn var sjómaður. Hefur stefnandi eftir slysið átt í erfiðleikum með að vinna sum húsverk, svo sem ræstingu, að skúra og ryksuga og fengið til þess hjálp frá dætrum sínum. Þá hefur hún átt í erfiðleikum með sauma og prjónaskap og að aka bifreið. Sótti stefnandi í júní 1996 um styrk til Sandgerðisbæjar í því formi að bærinn greiddi dætrunum laun fyrir heimilishjálp en því var hafnað. Samkvæmt mati Sigurjóns Sigurðssonar læknis, var veikindatími stefnanda af völdum slyssins talinn vera 8 vikur, þar af tvær með rúmlegu. Hinn 5. janúar 1998 mat örorkunefnd varanlegan miska stefnanda af völdum slyssins 15% og að eftir 1. ágúst 1996 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu í málinu. Tjónið var gert upp á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar hinn 16. febrúar 1998 og var greiðslu fyrir tímabundið atvinnutjón hafnað. Lögmaður stefnanda tók við uppgjöri með fyrirvara varðandi tímabundið atvinnutjón og lengd þjáningabóta. Af hálfu stefndu er öllum kröfum stefnanda andmælt. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er tekið fram að ekki sé deilt um bótaskyldu stefndu, ágreiningur aðila snúist einvörðungu um fjárhæð bóta. Stefnandi telur tjón sitt vanbætt sem nemi stefnufjárhæðinni. Deilt sé um mat á varanlegum afleiðingum slyssins og ágreiningur sé um túlkun á ákvæðum skaðabótalaga hvað varðar tímabundnar afleiðingar slyssins, tímabundið atvinnutjón og þjáningabætur. Stefnukröfuna sundurliðar stefnandi með eftirfarandi hætti: 1-2 Varanleg örorka og varanlegur miski. Í kröfugerð sinni miðar stefnandi við niðurstöðu örorkumats Sigurjóns Sigurðssonar frá 12. október 1996, sem getið er um að ofan. Það mat sé vel rökstutt og byggt á þekkingu læknis með áratuga reynslu af matsstörfum. Niðurstaða hans um 25% varanlegan miska sé í samræmi við þau læknisfræðilegu gögn sem fyrir liggja í málinu. Stefnandi hafi nánast verið ónýt til allra verka, með þrálátan og sársaukafullan bakverk sem leiði niður í báða fætur. Þá finni hún fyrir máttleysi í fótum og sé sífellt að detta vegna þess. Úr þessum atriðum, sem verði að teljast stórvægileg fyrir heilsu og velferð stefnanda, sé lítið sem ekkert gert í áliti örorkunefndar frá 5. janúar 1998. Stefnandi telur að svo stórvægilegar afleiðingar hljóti að metast til fleiri miskastiga en 15%. Álitsgerð örorkunefndar hafi ekki meira vægi heldur en mat Sigurjóns, enda sé upplýst í öðrum málum að verklag nefndarinnar sé þannig að einungis einn læknir skoði sjúkling og geri tillögu að niðurstöðu, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 16.2.1998 í málinu nr. E2627/1997, Kristján Gunnarsson gegn Vátryggingafélagi Íslands o.fl. Hlutverk hinna nefndarmannanna geti þá aldrei orðið annað en að skrifa nafn sitt undir álitið enda ljóst að sá málafjöldi sem örorkunefnd þurfi að glíma við geri það að verkum að engin leið sé að allir nefndarmenn kynni sér hvert mál fyrir sig. Fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku byggi á 8. gr. skaðabótalaga og sé þannig reiknuð: 150% af bótum fyrir varanlegan miska (1.073.750) séu samtals 1.610.625 kr . Frá þeirri tölu dragist 32% vegna aldurs stefnanda í samræmi við 9. gr. skaðabótalaga, þ.e. 515.400 kr. og innborgun stefnda, VÍS hf., þann 16.2.1998 að fjárhæð 581.981 kr. Niðurstaðan verði því 513.244 kr. Fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska byggi á 4. gr. skaðabótalaga og sé þannig reiknuð: 4.000.000 x 3524/3282 = 4.295.000 x 25% = 1.073.750. Frá þeirri fjárhæð dragist þær 658.350 kr. sem stefndi, VÍS hf., greiddi inn á tjónið þann 16.2.1998, og verði niðurstaðan því 415.400 kr. Vísitöluhækkanir séu eingöngu reiknaðar til nóvember 1997, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, þar sem dráttarvaxta sé krafist frá desember 1997. 3. Tímabundið atvinnutjón. Fyrir liggi í læknisvottorðum að stefnandi var algjörlega óvinnufær frá slysdegi og til aprílloka árið 1996. Jafnframt sé ljóst að svonefndum stöðugleika - þegar ekki sé von á frekari bata - sé ekki náð fyrr en þá. Stefnandi teljist því óvinnufær í skilningi 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga allt það tímabil, eða í 16 mánuði. Stefnandi hafi verið heimavinnandi fyrir slys og eftir slysið hafi hún hvorki getað sinnt hefðbundnum heimilisstörfum né hannyrðum sem hún hafði áður fengist töluvert við. Eiginmaður hennar sé togarasjómaður og því löngum fjarverandi. Heimilisverkin hafi ekki unnið sig sjálf og stefnandi hafi þurft að leita hjálpar hjá vinum og vandamönnum á þessu tímabili. Hið stefnda félag hafi alfarið hafnað því að greiða bætur vegna tímabundinnar óvinnufærni án þess þó að færa fram nokkur sérstök rök í því sambandi. Fyrir gildistöku skaðabótalaga hafi verið venja að bæta heimavinnandi tímabundna örorku með hliðsjón af útreikningum tryggingastærðfræðinga sem nánast undantekningarlaust hafi verið 75% af svokölluðum "Iðjutaxta". Ekkert í skaðabótalögunum gefi til kynna að tilgangur laganna hafi verið að gera rétt þeirra sem falla í þennan flokk svo miklu verri en áður var, eins og ráða megi af afstöðu stefndu. Þvert á móti sé í 3. mgr. 1. gr. laganna eftirfarandi leiðbeiningarregla: "Verðmæti vinnu við heimilisstörf skal lagt að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. gr. 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. " Verðmæti vinnu við heimilisstörf hafi verið lagt að jöfnu við mjög lágar launatekjur áður og hin sérstaka tilvísun laganna í 2. gr. bendi þess að með lögunum eigi að gera rétt þeirra sem séu heimavinnandi betri en áður. Í 8. gr. laganna séu sérstakar reglur um greiðslu bóta vegna varanlegrar örorku heimavinnandi og þeirra sem ekki vinni fyrir tekjum. Spyrja megi hvaða rök séu til þess að greiða bætur vegna "fjárhagstjóns" þeirra þegar það sé varanlegt, en ekki þegar það sé tímabundið. Vegna reglunnar í 8. gr. um bætur vegna varanlegrar örorku sé augljóst, samræmisins vegna, að bætur hljóti að greiðast fyrir tímabundið atvinnutjón þeirra sem að einhverju leyti nýti starfstíma sinn á heimilinu. Skaðabótalögin veiti ekki nánari leiðbeiningar um það við hvaða launatekjur verðmæti heimilisstarfa skuli jafnað. Hugsanlegt sé að notast við gögn kjararannsóknarnefndar um meðaltekjur tiltekinna starfhópa, en hér sé farin sú leið að gera þetta með sama hætti og verið hafi fyrir gildistöku skaðabótalaganna í júlí 1993, þ.e. að miða við fastlaunasamning Iðju. Samkvæmt eldri venju miðaðist útreikningur við 75% af þeim taxta þegar ekki voru börn yngri en 18 ára á heimilinu. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hafi reiknað út tjón stefnanda í samræmi við þessar forsendur og segir í niðurstöðum hans að höfuðstólsverðmæti taps af tímabundinni örorku sé 641.300 kr. 4. Þjáningabætur. Krafa um greiðslu þjáningabóta er studd við 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Þar sé kveðið á um greiðslu þjáningabóta fyrir hvern þann dag sem tjónþoli sé veikur vegna slyss, allt þangað til að ekki sé frekari bata að vænta. Við mat á því hvort tjónþoli sé veikur í skilningi ákvæðisins er byggt á læknisfræðilegu mati og gögnum um læknismeðferð, einkum læknisvottorðum sbr. dóm Hæstaréttar frá 22. maí 1998 í málinu nr. 311/1991, Andrés Andrésson gegn Ásmundi Ólafssyni o.fl. og 4. júní 1998 í málinu nr. 320/1997, Svavar Jón Gunnarsson gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. o.fl. Stefnandi hafi orðið fyrir brjósklosi í baki við slysið og hafi hún verið meira eða minna óvinnufær allt þar til Sigurjón Sigurðsson læknir hafi metið örorku hennar í október 1996. Þegar metinn sé heildarfjöldi þeirra daga sem greiða eigi þjáningabætur sé rétt að taka mið af þeim læknisvottorðum sem liggi fyrir í málinu. Í vottorði Arnbjörns H. Arnbjörnssonar frá 8. febrúar 1995 segi að stefnandi hafi veruleg óþægindi í baki og með vísan til sneiðmyndatöku þann 26. janúar s.á. sé Ijóst að brjósklos hafi orðið. Frá slysdegi til dagsetningar þessa vottorðs líði 45 dagar. Í vottorði sama læknis frá 12.1l. s.á. segir að stefnandi bíði skurðaðgerðar og hún sé enn óvinnufær. Aron Björnsson hafi séð um brjósklosaðgerð stefnanda og komi fram í vottorði hans þann 26. 4. s.á. að stefnandi hafi þurft að bíða til 18. apríl s.á. eftir aðgerðinni. Frá slysdegi (24.12.1994) til brjósklosaðgerðarinnar ( 18.4.1996) líði 480 dagar. Á þeim tíma hljóti stefnandi að teljast veikur enda ófær til allra verka og hafi lítið annað gert en að ganga til lækna og bíða eftir brjósklosaðgerð Við skýringu á viðurkenndri fyrirmynd íslensku skaðabótalaganna, dönsku skaðabótalögunum, hafi veikindahugtakið í þessu sambandi verið talið eiga við á meðan tjónþoli sé í einhvers konar meðferð vegna afleiðinga slyssins, hvort sem er hjá læknum eða í annars konar endurhæfingu. Jafnframt er byggt á því í þessu sambandi að þótt dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki verið veikur, sé ástæða til að beita undantekningarreglu 1. mgr. 3. gr. i.f. um heimild til að ákveða greiðslu þjáningabóta þó að tjónþoli sé ekki veikur í læknisfræðilegum skilningi, sbr. t.d. U 1989, bls. 860. Viðmiðunarfjárhæð til þjáningabóta sé 700 kr. uppreiknað miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá júlí 1993 til nóvembermánaðar 1997, (3524/3282*700), samtals 750 kr. Stefnandi var rúmliggjandi í 14 daga af þeim 480 sem hún var veik og sundurliðast krafa vegna þjáningabóta þannig: 5. Annað fjártjón. Stefnandi hafi haft margs konar kostnað og óþægindi af slysinu sem falli undir aðra liði í bótauppgjöri. Fjölmargar ferðir til lækna frá Sandgerði til Keflavíkur og Reykjavíkur kosti mikið fé og fyrirhöfn svo eitthvað sé nefnt. Í eitt skipti hafi m.a. þurft að leigja bíl vegna aðgerðar. Þá komi fram í gögnum málsins að stefnandi hafi áður saumað föt á fjölskylduna og annað til heimilisins og hafi einnig gert við föt en ekkert af þessu sé henni nú kleift vegna afleiðinga slyssins. Vegna þess verði hún fyrir fjártjóni sem ekki sé hægt að sýna fram á með reikningum eða kvittunum. 6. Vaxtakröfur og verðlagshækkanir. Í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga krefst stefnandi 2% ársvaxta af bótum vegna varanlegrar örorku, varanlegs miska og þjáningabóta frá slysdegi og til 12.12.1996, samtals 1.245.384 kr. (513.244+415.400+316.740). Dráttarvaxta í samræmi við III. kafla vaxtalaga sé svo krafist af þeirri fjárhæð þegar mánuður sé liðinn frá dagsetningu kröfubréfs lögmanns stefnanda, þann 12.11.1996, sem sent hafi verið eftir að örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar hafi legið fyrir. Bætur fyrir "annað fjártjón" og tímabundið atvinnutjón beri vexti skv. ákvæðum vaxtalaga nr. 25/1987 og því sé vaxtafótur hvað þá bótaliði varði skv. 7. gr. þeirra laga frá slysdegi og til 12.12.1996. Dráttarvaxta sé svo krafist frá þeim degi í samræmi við III. kafla laganna. Sú fjárhæð sem krafist sé í stefnunni vegna þessara liða sé 741.300 kr. (100.000+641.300). Allar fjárhæðir séu uppreiknaðar til upphafstíma dráttarvaxta skv. 15. gr. skaðabótalaga. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefndu er á því reist að með þegar greiddum skaðabótum sé umstefnt slys stefnanda að fullu bætt að lögum og ósannað að hún hafi orðið fyrir frekara tjóni. Þá er á því byggt að stefnandi sé bundin við samningsuppgjörið um þá bótaþætti, sem ekki hafi verið gerður um fyrirvari við bótauppgjörið. Um bótaákvörðun fari eftir skaðabótalögum nr. 50/1993 og almennum sönnunarreglum skaðabótaréttarins. Hvílir sönnunarbyrðin á stefnanda um afleiðingar og umfang meints tjóns af völdum slyssins. Geri skaðabótalögin ráð fyrir því að niðurstaða örorkunefndar um örorku og miskastig sé lögð til grundvallar við bótaákvörðun, nema henni sé hrundið fyrir dómi. Komi fram í greinargerð með lögunum, að markið laganna með stofnun örorkunefndar sé að skapa festu og samræmi í mötum. Verður áliti örorkunefndar því ekki vikið til hliðar fyrir það eitt, að aðrir kunni að leggja annað mat en nefndin á afleiðingar slyss. Verði mötum örorkunefndar ekki hnekkt nema með ótvíræðri sönnun þess að álit nefndarinnar sé sýnilega rangt eða byggt á röngum eða ófullnægjandi forsendum. Annað sé í andstöðu við tilgang skaðabótalaganna um festu og samræmi í mötunum. Þá ráði engum úrslitum um sönnunargildi álitsgerða örorkunefndar, hvort einn eða fleiri nefndarmenn skoði tjónþolann eða eigi við hann viðtal. Fari eftir atvikum og mati örorkunefndar hverju sinni, hvað sé nauðsynlegt í þeim efnum. Bendi ekkert til þess að nauðsynlegt hafi verið í þessu tilviki að fleiri en einn skoðaði stefnanda. Megi hér til hliðsjónar benda á að læknaráð skoði aldrei tjónþola né heldur örorkumatsnefnd Dana, Arbejdskadebestyrelsen. Sé ósannað með öllu að mat örorkunefndar á miskastigi stefnanda sé rangt. Hins vegar sé ljóst að miskamat Sigurjóns sé of hátt því að hann fullyrði að enginn bati hafi orðið eftir aðgerðina 18. apríl 1998, öfugt við það sem segir í vottorði Arnbjörns Arnbjörnssonar læknis, dags. 3.3.'97 og mati örorkunefndar. Sé þar og haft eftir stefnanda að eftir aðgerðina hafi hún losnað að mestu við verkina niður í ganglim. Beri því að leggja miskamat örorkunefndar til grundvallar eins og gert hafi verið við bótauppgjörið 16. febrúar 1998 og sýkna stefndu af kröfum stefnanda um viðbótarbætur vegna varanlegs miska og örorku. Þá beri einnig að sýkna stefndu af kröfum um frekari miska og örorkubætur af þeim ástæðum að ekki hafi verið gerður fyrirvari um þá bótaliði við samningsuppgjörið þann 16. febrúar 1998. Sé stefnandi því bundinn af þeim hluta samningsins. Bæði miskamötin hafi legið fyrir við samningsgerð og hafi stefnandi því getað gert fyrirvara um þessa bótaliði eins og hina, ef krefja átti um frekari bætur síðar. Þá beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir atvinnutjóni eða útgjöldum vegna aðstoðar við heimilisstörf vegna tímabundinnar óvinnufærni til heimilisstarfa. Byggist bótaréttur í því efni á 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Beri að skýra lagagreinina á þann veg að aðeins raunveruleg útgjöld séu bætt, sbr. athugasemdir við greinina í lagafrumvarpinu og skýringar með samhljóða ákvæði í 2. gr. dönsku skaðabótalaganna. Hafi ekki verið venja fyrir gildistöku skaðabótalaganna að bæta á annan veg tjón vegna tímabundinnar óvinnufærni til heimilisstarfa og ekki ætlunin við setningu skaðabótalaga að breyta þar gildandi rétti. Eigi það bæði við um íslensku og dönsku skaðabótalögin, sem þau íslensku séu sniðin eftir. Ekki séu heldur skilyrði til frekari þjáningabóta en bætt hafi verið með uppgjörinu 16. febrúar 1998, þar sem ekki sé sannaður lengri veikindatími í skilningi skaðabótalaga en Sigurjón Sigurðsson læknir hafi metið. Hafði hann undir höndum við mat sitt öll læknisvottorð Arnbjörns Arnbjörnssonar læknis og hafi átt viðtal við stefnanda og skoðaði hana 10. október 1996. Hafði hann því allar forsendur til að geta metið veikindatímabilið réttilega. Fái ekki staðist að stefnandi hafi verið veik í skilningi skaðabótalaga allan tímann frá slysdegi til aðgerðardags 18.4. '96 eða í 480 daga eins og stefnandi heldur fram. Hafi mati Sigurjóns á veikindatíma stefnanda ekki verið hnekkt. Beri að sýkna stefndu af þessum kröfulið. Til vara sé krafist lækkunar en bótakrafan sé umfram hámark samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Þá standi ekki svo sérstaklega á hér að greiða beri þjáningabætur þó tjónþoli sé ekki veikur. Loks ber að sýkna stefndu af kröfu stefnanda um bætur fyrir "annað fjártjón". Hafi stefndi þegar bætt öll útgjöld og kostnað stefnanda af völdum slyssins, sem krafist hafi verið. Sé skilyrði réttar til bóta fyrir "annað fjártjón", að sýnt sé fram á raunverulegt tjón og um sé að ræða útgjöld, sem erfitt sé að færa sönnur á. Eigi það ekki við hér. Til vara er krafist stórlækkunar á þessum kröfulið, en einu útgjöldin sem gætu átt rétt á sér sé bílkostnaður samkvæmt framlögðum reikningi, en hans hafi ekki áður verið krafist. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi svo og málskostnaði til stefnanda. Með samningsuppgjöri við stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., hinn 16. febrúar 1998 var tjón stefnanda vegna slyssins gert upp en þó þannig að gerður var fyrirvari varðandi tímabundið atvinnutjón og tímalengd þjáningabóta. Örorku- og miskabætur voru gerðar upp í samræmi við mat örorkunefndar án nokkurs fyrirvara af hálfu stefnanda. Var það gert þrátt fyrir mat Sigurjóns Sigurðssonar læknis um 25% varanlegt miskastig stefnanda. Verður því að telja að stefnandi sé við það uppgjör bundinn að því er þá kröfuliði varðar. Að því er varðar kröfu stefnanda um þjáningabætur samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þá var í greindu bótauppgjöri miðað við veikindatímabil í samræmi við álit Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Samkvæmt því taldist stefnandi hafa verið rúmliggjandi í tvær vikur vegna afleiðinga slyssins og veik án þess að vera rúmliggjandi í sex vikur. Ber að leggja það til grundvallar niðurstöðu um þann kröfulið. Að því er varðar kröfu stefnanda um tímabundið atvinnutjón þá hefur stefnandi, sem var heimavinnandi, ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir útgjöldum vegna aðstoðar við heimilisstörf eftir slysið. Á hún því ekki rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. skaðabótalaga og verður því að hafna þessum kröfulið. Að því er varðar kröfu stefnanda um annað fjártjón vegna slyssins þá verður sá kröfuliður ekki tekinn til greina þar sem ekki hefur verið sýnt fram á kostnað. Gegn andmælum stefndu verður reikningur vegna bílaleigubíls ekki tekinn til greina.Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda, en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður verði felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Jón B. Pálsson og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Evu Sögaard Johannessen, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 622/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember 2006 kl. 16 auk þess sem honum var gert að sæta geðrannsókn. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember 2006, kl. 16.00. Jafnframt er þess krafist að X verði gert að sæta geðrannsókn. Í greinargerð lögreglu kemur fram að 5. desember 2006 hafi A, [kt.], haft samband við lögreglu og óskað eftir aðstoð að heimili sínu [...]. Lögregla hafi farið á vettvang og hitt fyrir A sem hafi verið flutt á lögreglustöð, þar sem hún hafi lagt fram kæru á hendur X fyrir nauðgun, líkamsárás, heimilisofbeldi og frelsissviptingu. Í kæruskýrslu sinni greindi kærandi frá því að um miðnætti, aðfaranótt sunnudagsins 3. desember sl., hafi hún verið að ræða við vin sinn í síma þegar kærði, sem sé sambýlismaður hennar, hafi komið heim. Kvað hún kærða hafa gengið beint að henni, rifið af henni símann og hent honum burt en síðan slegið hana með krepptum hnefa tvö högg í andlitið. Síðar hafi kærði dregið hana á hárinu inn í svefnherbergi, þar sem hann hafi fleygt henni í rúmið og sagt henni að fara úr fötunum, sem hún gerði. Í svefnherberginu hafi kærði barið hana ótal mörg högg bæði með höndum og hnífi. Hafi hann verið vopnaður stórum kjöthnífi eða kjötexi og barið hana með flötu blaði axarinnar. Hafi flest höggin komið á upphandleggi hennar og aftanverð læri. Kvað kærandi að hún teldi atlöguna hafa varað margar klukkustundir. Kærandi kvað kærða síðar hafa farið út úr svefnherberginu og hafi hún þá tekið exina og falið hana. Kærði hafi þá sótt annan hníf, stóran búrhníf og hafi hann haldið hnífnum á lofti og hótað að ganga frá henni. Kærði hafi síðar gert stutt hlé á atlögu sinni og lagst við hlið hennar en hún ekki séð neina undankomuleið út úr herberginu. Þá kvað kærandi kærða hafa hafið atlöguna á ný og hafi hann þá m.a. barið hana marg oft með búrhnífnum og höggin einkum komið á upphandleggi hennar og læri. Kærandi greindi frá því að er hún hefði hljóðað undan höggum kærða hafi hann tekið púða sem hafi verið í rúminu og sett yfir andlit hennar og haldið honum þar. Sagðist kærandi þá hafa fundist eins og hún væri að missa meðvitund og hafi hún brotist um. Kvað kærandi þetta hafa gerst nokkrum sinnum. Þá greindi kærandi enn fremur frá því að kærði hafi átt við hana kynmök um nóttina og hafi búrhnífurinn þá legið á náttborði við höfðagafl rúmsins og hún ekki þorað annað en að gera eins og kærði sagði henni að gera. Jafnframt greindi kærandi frá því að þau skipti sem hún hafi þurft að fara á salerni hafi kærði fylgt henni fram og staðið yfir henni þannig að hún hafi enga möguleika haft til að flýja burt. Kærandi kvaðst hafa sofnað eftir klukkan átta um morguninn. Hafi hún síðan vaknað við það að kærði hafi viljað hafa við hana kynmök á ný, sem hann hafi og gert. Taldi kærandi að hún gæti ekki spornað við því enda hafi hnífurinn alltaf verið við hendina á náttborðinu. Þegar hér hafi verið komið kvað kærandi að bæði hún og kærði hafi sofnað og að þau hefðu sofið til kl. 13.30. Kærandi kvað að um klukkan 16.30 hafi kærði farið út skamma stund til að kaupa mat. Kvað kærandi að á þeim tímapunkti hefði henni liðið eins og hún vildi deyja, að hún hafi verið í eins konar móki og ekki getað farið. Mánudaginn 4. desember kvaðst kærandi hafa farið til vinnu sinnar og leitað sér aðstoðar síðar um daginn á neyðarmóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss. Eftir skoðun á neyðarmóttökunni kvaðst kærandi hafa tekið þá ákvörðun að fara heim vegna sonar hennar sem þar býr. Sagðist kærandi hafa fengið kærða til að koma með sér í bíó um kvöldið til að þau væru í margmenni. Kvað hún þau síðan hafa gist saman í íbúðinni um nóttina en hún hafi verið búin að ákveða að leggja fram kæru hjá lögreglu. Að morgni þriðjudagsins 5. desember kvað kærandi að hún hafi vaknað ásamt kærða og hafi hann þá farið að æsa sig á ný. Kvaðst kærandi þá hafa sagt kærða að hún yrði að ná í póstinn sinn en í raun hafi hún farið niður og hringt á lögreglu, sem hafi komið á vettvang og farið með hana á lögreglustöð en kærði hafi náð að forða sér út áður en lögreglan kom. Lögregla handtók kærða þriðjudaginn 5. desember sl. um kl. 17.30 og var tekin skýrsla af honum þá um kvöldið. Neitar hann sök og skýrði svo frá að laugardagskvöldið 2. desember sl. hafi hann og kærandi verið að ræða saman, hafi kærandi síðan skyndilega reiðst honum og ráðist á hann með höggum sem flest hafi hæft hann í brjóstkassann en einnig hafi hún klipið hann í handlegginn. Kvaðst hann hafa beðið kæranda um að hætta þessu en hún haldið áfram og hafi hann þá reiðst, tekið á móti höggum hennar og þau farið að slást. Kvaðst hann þá hafa slegið kæranda, bæði með krepptum hnefa og flötum lófa og höggin lent á upphandleggjum hennar og öðru lærinu. Kvað hann slagsmál þeirra hugsanlega hafa staðið í um 20 mínútur og hafi þau átt sér stað seinni part aðfaranætur 3. desember sl. Lögregla vinnur nú að rannsókn málsins. Í greinargerð lögreglu kom fram að í gær hafi verið framkvæmd húsleit á heimili málsaðila og fundust þá m.a. þeir hnífar sem kærandi lýsti að kærði hafi barið hana með og púðar, sem hún kvað kærða hafa lagt yfir andlit hennar. Rannsókn málsins sé engu að síður enn á skammt á veg komin og telur lögregla að taka þurfi skýrslur af vitnum, þar á meðal af manni sem kærandi kvaðst hafa verið að ræða við þegar kærði réðist á hana, syni kæranda, vinnufélögum kennar og nágrönnum, auk þess sem taka þarf nánari skýrslur af kæranda og kærða. Þá sé og eftir að framkvæma ýmsa tæknivinnu. Að mati lögreglu megi ætla að ef kærði verði látinn laus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot og skjóta munum undan auk þess sem hætta sé þá á að kærða verði kleift að hafa áhrif á vitni gangi hann laus. Telur lögregla því ríka rannsóknarhagsmuni vera fyrir því á þessu stigi málsins að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Þá telur lögregla að fara þurfi fram rannsókn á geðheilsu kærða en hann var þann 11. október sl. dæmdur í héraðsdómi Reykjavíkur í 5 ára fangelsi fyrir brot gegn 194. gr. og 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og voru málsatvik þar um margt lík og í kæru þeirri er mál þetta varðar. Lögregla kveður að verið sé að rannsaka meint brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992, 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga. Brot samkvæmt tveimur fyrrnefndu ákvæðunum geta varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannast. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Um heimild til geðrannsóknar er vísað til d-liðar 1. mgr. 71. gr. sömu laga. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögn málsins bera með sér er fallist á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað geta fangelsisrefsingu allt að 16 árum. Rannsókn málsins er á frumstigi og fallist er á að kærði geti torveldað rannsókn málsins með því að koma undan sönnunargögnum eða hafa áhrif á vitni, gangi hann laus. Er því fallist á kröfu um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður kærða með vísan til d-liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 gert að sæta geðrannsókn á gæsluvarðhaldstíma enda ber nauðsyn til að ganga úr skugga um hvort kærði gangi heill til skógar andlega. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember 2006, kl. 16.00. Jafnframt skal kærði sæta geðrannsókn á gæsluvarðhaldstíma.
|
Mál nr. 158/2007
|
Farmflutningur Skaðabætur Vextir Sératkvæði
|
Hlutafélagið T krafði hlutafélagið E um greiðslu á andvirði saltfisksfarms, sem E hafði tekið að sér að flytja frá Reykjavík til Caserta á Ítalíu, en farmurinn hafði glatast í vopnuðu ráni skammt frá áfangastað og T greitt tjónþola bætur. Ágreiningslaust var að um ábyrgð E færi eftir 17. gr. í svonefndri CMR-samþykkt en deilt um hvort undanþáguskilyrðum 2. mgr. greinarinnar væri fullnægt. Lagt var til grundvallar að ránið hefði átt sér stað á óvöktuðu bifreiðastæði við þjónustumiðstöð sem væri nefnd Teano Ovest. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að meðal þeirra sem ynnu við flutninga á Ítalíu væri umrætt svæði þekkt fyrir vopnuð ráð á förmum flutningabíla. Hefði því verið komið upp vöktuðum bílastæðum á Ítalíu fyrir flutningabifreiðar. Bifreiðastjóranum, sem annaðist flutning farmsins, hefði ekki verið gefin sérstök fyrirmæli um að nota slík bifreiðastæði. Varð að leggja til grundvallar að hið óvaktaða bifreiðastæði, sem hann hafði notað, hefði ekki verið eins öruggt og vöktuð bifreiðastæði. Hefði E því ekki sannað að tjónið yrði rakið til atvika sem félagið gat ekki komist undan eða af afleiðingum þeirra sem E gat ekki hindrað, sbr. 2. mgr. 17. gr. samþykktanna. Var því fallist á kröfu T hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu gagnáfrýjanda og í því tilviki að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 30. maí 2007. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi greiði sér 10.036.838 krónur með 5% ársvöxtum frá 9. maí 2005 til 19. desember 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 31/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu sækir gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um greiðslu á andvirði saltfiskfarms, sem aðaláfrýjandi hafði tekið að sér að flytja fyrir Seafood Union ehf. frá Reykjavík til Napoli á Ítalíu. Síðar var áfangastaðnum breytt í Caserta, sem mun vera bær skammt frá Napoli. Gagnáfrýjandi hafði vátryggt farminn í flutningnum og greiddi Seafood Union ehf. andvirði hans eftir að farmurinn hafði glatast í vopnuðu ráni 7. mars 2005, sem lýst er í héraðsdómi. Byggir gagnáfrýjandi kröfu sína á 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðaláfrýjandi flutti farminn frá Íslandi til Rotterdam í Hollandi með skipi sínu Lagarfossi, en fól öðru fyrirtæki flutninginn um landveg þaðan og til Caserta. Fór um flutninginn eftir farmbréfi fyrir svonefndan fjölþáttaflutning og er ágreiningslaust milli aðila að um ábyrgð aðaláfrýjanda á því að farmurinn glataðist, er honum var rænt 7. mars 2005, skuli fara eftir 17. gr. í svonefndri CMR-samþykkt, en það er alþjóðasamþykkt um samninga um alþjóðlega flutninga á vegum frá 19. maí 1956. Í 1. mgr. 17. gr. er að finna almenna reglu um að farmflytjandi skuli bera ábyrgð á tjóni á farminum frá þeim tíma er hann tók við honum og þar til hann er afhentur viðtakanda. Í 2. mgr. er kveðið svo á að farmflytjandinn skuli vera undanþeginn ábyrgð á tjóni sem rakið verður til atvika sem hann gat ekki komist undan og afleiðinga þeirra sem honum var ókleift að hindra („through circumstances which the carrier could not avoid and the consequences of which he was unable to prevent“). Meginágreiningur málsaðila lýtur að því, hvort þetta ákvæði undanþiggi aðaláfrýjanda frá ábyrgð á því að farmurinn glataðist í vopnuðu ráni á bílastæði við hraðbrautina A1 á Ítalíu aðfararnótt 7. mars 2005. Áður en gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi var í bréfaskiptum milli aðila komin fram staðhæfing aðaláfrýjanda um að bifreiðinni hefði verið lagt á bifreiðastæði við þjónustumiðstöð í bænum Teano, sem nefnd er Teano Ovest í skjölum málsins. Í stefnu er þess ekki getið að gagnáfrýjandi mótmælti þessari staðhæfingu, eins og ástæða hefði verið til að gera, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo aðaláfrýjanda gæfist kostur á að afla frekari sönnunargagna um þetta atriði teldi hann þess þörf. Úrlausn hins áfrýjaða dóms um að leggja til grundvallar að ránið hafi átt sér stað á þessu bifreiðastæði verður því staðfest. II. Mál þetta var þingfest í héraði 16. febrúar 2006. Í stefnu til héraðsdóms reisti gagnáfrýjandi kröfu sína á því að aðaláfrýjanda bæri að sanna að skilyrði undanþágureglu 2. mgr. 17. gr. fyrrnefndrar CMR-samþykktar væru uppfyllt. Þetta hefði honum ekki tekist. Í stefnu gagnáfrýjanda í héraði kemur fram að hann telur að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst að sú ákvörðun ökumanns flutningabifreiðarinnar „að stoppa á óvöktuðu bifreiðastæði í umrætt sinn“ hafi falið í sér umtalsverða hættu á tjóni. Aðaláfrýjanda hafi borið að sjá til þess að ekki yrði stöðvað við slíkar aðstæður. Greinargerð aðaláfrýjanda var lögð fram í héraðsdómi 30. mars 2006. Þar var sýknukrafa hans meðal annars byggð á því að umrætt bifreiðastæði væri talið öruggt og mælt væri með því að vöruflutningabifreiðar notuðu það á leið sinni um Ítalíu. Taldi aðaláfrýjandi að ökumaðurinn hefði gætt alls þess öryggis sem unnt hefði verið að krefjast af honum. Yrði að leggja sönnunarbyrði á gagnáfrýjanda fyrir því að aðaláfrýjanda hafi borið að gera einhverjar aðrar ráðstafanir til að koma í veg fyrir vopnað rán. Í þessu sambandi vísaði hann til lista yfir bifreiðastæði fyrir vöruflutningabifreiðar á Ítalíu sem hann lagði fram með greinargerð sinni. Listi þessi er útgefin af ANIA, ítölskum vátryggjendasamtökum, og hefur samkvæmt formála sínum að geyma skrá um helstu vöktuð bifreiðastæði (Guarded parking areas) sem merkt eru P og áningastæði (Stop Area) sem merkt eru SA á Ítalíu. Á stæðum merktum P séu varðmenn, þau séu afgirt og vöktuð með rafrænum hætti. Stæði merkt SA séu ekki alltaf afgirt en þar sé unnt að stöðva bifreiðar um alllangan tíma. Á listanum er stæðið við Teano Ovest merkt SA. Auk leiðbeininganna lagði aðaláfrýjandi fram yfirlit yfir öll bílastæði meðfram A1 hraðbrautinni allt frá Milano í norðri og að Napoli í suðri. Í greinargerð sinni í héraði benti aðaláfrýjandi á að samkvæmt þessum gögnum sé ekkert stæði að finna merkt P sem beint útskot frá A1 hraðbrautinni á milli Rómar og Napoli. Framangreindur listi frá ANIA sýnir hins vegar að eitt stæði merkt P er við Caserta, tvö við Napoli og að minnsta kosti þrjú við Róm. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar byggir gagnáfrýjandi á því að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að ekki hafi verið vöktuð bifreiðastæði í nágrenni við afhendingarstað farmsins sem hann hefði getað notað. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýsti lögmaður gagnáfrýjanda að höfð hefði verið uppi sú málsástæða við munnlegan málflutning í héraði að stöðva hefði átt bifreiðina á vöktuðu bifreiðastæði. Þessu var ekki mótmælt af hálfu aðaláfrýjanda. Fyrir Hæstarétti benti gagnáfrýjandi einnig sérstaklega á þrjú stæði á lista ANIA, sem aðaláfrýjandi lagði fram í héraði, tvö við Napoli og eitt við Caserta, sem öll væru vöktuð og ökumaðurinn hefði getað notað þó að þau væru ekki tilgreind á listanum meðal stæða sem eru beint útskot frá A1 hraðbrautinni. Aðspurður gat lögmaður gagnáfrýjanda ekki svarað því hvort bent hefði verið á þessi tilteknu stæði við málflutning í héraði þar sem hann myndi það ekki. Hið sama gilti um lögmann aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi áréttaði að málið snerist aðeins að þessu leyti um val á bifreiðastæði en ekki um annað eins og þann möguleika að senda vopnaða verði með bifreiðinni til að tryggja öryggi hennar, en þetta atriði er nefnt í hinum áfrýjaða dómi. III. Fallast má á með gagnáfrýjanda að í 17. gr. CMR-samþykktarinnar sé að finna stranga ábyrgðarreglu og hvíli sönnunarbyrði á aðaláfrýjanda um að undanþáguákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Fram er komið að það sé þekkt meðal atvinnubifreiðastjóra sem vinna við flutninga á Ítalíu að töluverð hætta sé á vopnuðum ránum á förmum flutningabíla á ákveðnum svæðum Ítalíu þar á meðal því svæði er liggur norður af Napoli. Hefur af þessu tilefni verið komið upp vöktuðum bílastæðum fyrir flutningabifreiðar á Ítalíu. Óumdeilt er að bifreiðastjóra þeim, sem flutti saltfiskfarminn, höfðu ekki verið gefin sérstök fyrirmæli af hálfu farmflytjanda að nota vöktuð bifreiðastæði heldur var bifreiðastjóranum látið eftir að velja þau bifreiðastæði þar sem hann hvíldist. Fram kemur í skoðunarskýrslu Gastaldi International S.r.l. 23. janúar 2006 að það sé vel þekkt hjá atvinnubifreiðastjórum sem annist flutninga að mikil hætta sé á ránum á bifreiðastæðinu Teano Ovest og þá sérstaklega að næturlægi og því stöðvi þeir þar ekki. Þó sé ekki við því að búast að erlendum bifreiðastjórum sé kunn þessi hætta. Að þessu athuguðu verður að leggja til grundvallar að hið óvaktaða bifreiðastæði Teano Ovest sé ekki eins öruggt og vöktuð bifreiðastæði, sem getið er um í lista þeim frá ANIA, er aðaláfrýjandi lagði fram. Hefur aðaláfrýjandi þannig ekki sannað að tjónið hafi orsakast af atvikum sem farmflytjandi gat ekki komist undan eða af afleiðingum þeirra sem hann gat ekki hindrað, sbr. 2. mgr. 17. gr. svonefndrar CMR-samþykktar. Aðaláfrýjandi hefur ekki leitt rök að því að skilyrði séu til að lækka bótakröfu gagnáfrýjanda. Ákvæði hins áfrýjaða héraðsdóms um vexti er staðfest. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Samkvæmt úrslitum málsins verður aðaláfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Hf. Eimskipafélag Íslands, greiði gagnáfrýjanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála köflum I. og II. í atkvæði meiri hluta dómara. Fallast má á með gagnáfrýjanda að í 17. gr. CMR-samþykktarinnar sé að finna stranga ábyrgðarreglu og að í grunninn hvíli sönnunarbyrði á aðaláfrýjanda um að undanþáguákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Í greinargerð aðaláfrýjanda í héraði vísaði hann til þess að bílastæðið sem bifreiðin stöðvaði á hefði verið í alfararleið við fjölfarna hraðbraut. Í skoðunarskýrslu Cardoso og Figli S.n.c. 14. október 2005, sem gagnáfrýjandi hafði lagt fram við þingfestingu málsins, var tekið fram að Teano Ovest þjónustustöðin væri eina þjónustustöðin á hraðbrautinni A1 frá Róm til Napoli sem unnt væri að stöðva á og hefði þetta því verið eini staðurinn sem ökumanninum stóð til boða. Það væri algengt að ökumenn stöðvuðu þarna yfir nótt og svæfu í bifreiðum sínum. Í greinargerð sinni tók aðaláfrýjandi sérstaklega fram að stæðið væri upplýst og afgirt með stálgirðingu, auk þess sem það væri búið þjófavarnarmyndavélum. Var ljóst af málflutningi aðaláfrýjanda í greinargerðinni að hann taldi sig ekki hafa átt völ á öðrum bifreiðastæðum en þeim sem stóðu við A1 hraðbrautina. Gögnin sem hann lagði fram staðfestu að ekkert P merkt bifreiðastæði stóð honum til boða við hana. Ég fellst á sjónarmið aðaláfrýjanda um að hann hafi, með þeim gögnum sem hann lagði fram með greinargerð sinni í héraði og lýst er í II. kafla í atkvæði meiri hluta dómara, að svo stöddu, sýnt nægilega fram á að hann hafi við val á bifreiðastæði gætt þess öryggis gegn vopnuðum ránum sem unnt var að krefjast af honum. Eftir að gögnin komu fram þurfti gagnáfrýjandi að minnsta kosti að tilgreina þau stæði sem hann taldi ökumanninn hafa getað notað og skapað hefðu meira öryggi fyrir bifreiðina og farminn þó að þau væru ekki tilgreind meðal stæða við A1 hraðbrautina. Þetta gerði hann ekki fyrr en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti, þegar hann nefndi þrjú P merkt stæði sem hann taldi vera svo skammt undan að þau hefði mátt nota þó að þau væru ekki við A1 hraðbrautina. Skýrt tilefni gafst þó til þess þegar aðaláfrýjandi lagði greinargerð sína og nefnd gögn fram í héraði. Aðaláfrýjanda gafst því ekki tækifæri til að verjast málflutningi gangáfrýjanda um þetta, eftir atvikum með frekari sönnunarfærslu af sinni hálfu, ef hann hefði kosið, svo sem um nánari staðsetningu þeirra, aðkomuleiðir, umbúnað og fyrirkomulag á vöktun þeirra. Af sömu ástæðu var ekkert að þessu vikið í hinum áfrýjaða dómi. Reglan um afdráttarlausan málflutning sem meðal annars kemur fram í 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur það markmið að gefa gagnaðila þess sem í hlut á sanngjarnt tækifæri til að beina gagnaöflun sinni og málflutningi við rekstur máls að þeim atriðum sem hinn byggir kröfur sínar á. Ef fallist yrði á að nægilegt sé af hálfu gagnáfrýjanda að tilgreina umrædd stæði við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti en ekki jafnskjótt og tilefni gafst til, tel ég að haft yrði af aðaláfrýjanda sanngjarnt tækifæri til gagnaöflunar og málflutnings um þetta auk þess sem slíkt fengi ekki samrýmst þeirri meginreglu að við málskot til Hæstaréttar séu aðeins til endurskoðunar þau atriði máls sem teflt var fram í héraði. Tel ég því með vísan til nefnds lagaákvæðis málsástæður gagnáfrýjanda sem að þessu lúta of seint fram komnar og komi þær því ekki til álita við úrlausn málsins. Með vísan til þess sem að framan greinir tel ég að miða beri úrlausn málsins við að aðaláfrýjandi hafi ekki átt kost á að velja bifreiðastæði, sem verið hafi öruggara gagnvart ránum en stæðið Teano Ovest. Fellst ég því á að aðaláfrýjandi hafi nægilega sýnt fram á að undanþága frá bótaábyrgð samkvæmt 2. mgr. 17. gr. CMR-samþykktarinnar eigi við um ágreiningsefni aðila. Er niðurstaða mín sú að sýkna beri aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 tel ég að dæma ætti gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem hæfilega væri ákveðinn 1.500.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember sl., er höfðað með stefnu birtri 9. febrúar 2006. Stefnandi er Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Stefndi er Eimskipafélagi Íslands ehf., Korngörðum 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.036.838 krónur með 5% ársvöxtum af fjárhæðinni frá 9. maí 2005 til dómsuppsögu en ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður. Til vara krefst hann þess að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður. MÁLSATVIK Með farmbréfi fyrir fjölþáttaflutning, útgefnu 1. mars 2005, tók stefndi að sér að flytja 724 einingar, 25.400 kg., af saltfiski í gámi EIMU 466047-0, með Lagarfossi frá Reykjavík til Rotterdam og þaðan áfram með bíl til Napoli á Ítalíu. Stefndi, sem sá um að hlaða gáminn (LCL/LCL), tók að sér að flytja saltfiskinn við hitastigið 0°C. Í Rotterdam var gámnum komið fyrir í frystitengivagni sem tengdur var flutningabifreið í eigu H.Z. Transport sem flytja átti farminn landleiðina til Napoli. Gaf H.Z. Transport út svokallað CMR farmbréf fyrir landflutninginn, dags. 4. mars 2005. Í lögregluskýrslu frá 7. mars 2005 er m.a. eftirfarandi haft eftir ökumanni flutningabifreiðarinnar: “Um kl. 02.00 leytið í morgun þ. 7. mars 2005, nam ég staðar í útskoti og áningarstað, sem staðsett er við hraðbrautina í námunda við Caserta, þar sem ferð minni átti að ljúka”...”Um 03.00 leytið í dag 7. mars 2005, á meðan ég svaf inni í vöruflutningabifreiðinni komu þrír menn inní stýrishúsið, með hulin andlit að hluta til, með því að brjóta glerið sem var á hægri hlið bílsins og skipuðu mér með vopn í hönd að hreyfa mig ekki. Ég reyndi að víkja mér undan, en einn af þessum mönnum barði mig endurtekið í andlitið og í höfuð með hnefanum, og síðan, um leið og hann skipaði mér að láta sig hafa lyklana, hélt hann áfram iðju sinni við að beita mig ofbeldi og lamdi mig með byssukeflinu í vinstri öxlina. “ Síðan er haft eftir ökumanninum að eftir að árásarmönnunum hafði tekist að setja flutningabifreiðina í gang hafi þeir ekið með sig í u.þ.b. 30 mín. Þá hafi þeir hulið andlit hans og látið hann fara út úr bifreiðinni og inn í aðra bifreið sem ökumaðurinn taldi að hafi verið svört BMW bifreið. Þar hafi hann verið, ásamt tveimur öðrum, í u.þ.b. 4 klst. Hafi bifreiðin verið á ferð þann tíma. Síðan segir m.a. í lögregluskýrslunni: “Á vissum tímapunkti gripu þeir mig og létu mig stíga niður úr bifreiðinni. Við vorum staddir á berangri í sveitinni. Hér benti annar þeirra mér á nákvæma staðsetningu flutningabifreiðar minnar. Þið spyrjið mig að því sem skeði eftir það og ég svara ykkur því að þeir létu mig stíga aftur upp í BMW bifreiðina og óku mér til að hleypa mér út við útakstursrein hraðbrautarinnar við Boscoreale. Ég hélt síðan í áttina inn í innri hluta Poggiomarino til þess að leita mér aðstoðar. Þar fann ég fyrir mann að nafni CIRILLO Camillo sem vísaði mér leiðina til ykkar Herlögreglumenn, ekki áður en ég fór til þess að endurheimta flutningabifreiðina, sem ennþá var í gangi. Ökutækinu ók ég inn í bifreiðarstæði sem var í eigu sama frelsunarmanns míns. Flutningabifreiðin var staðfest í útskoti og áningarstað sem er að finna á s. 626 á eftir útakstursrein frá Boscoreale og þeirri frá Terzigno. Flutningabifreiðin var, áður en hún var með öllu tæmd, var hlaðin fiskfarmi.” Ekki tókst að upplýsa frekar hvað varð um saltfiskfarminn. Því er ljóst að um altjón var að ræða. Þann 20. apríl 2005 greiddi stefnandi Seafood Union ehf. kr. 11.040.522 vegna tjónsins. Stefnukrafan er hinsvegar kr. 10.036.838 enda krefur stefnandi stefnda ekki um greiðslu á þeim 10% sem stefnandi greiddi til viðbótar beinu tjóni á sendingunni. Verðmæti farmsins var EUR 122.880. Útreikningur tjóns tók mið af gengi EUR þann 19. apríl 2005 sem var 81,68. Með bréfi dags. 9. maí 2005 endurkrafði stefnandi stefnda um stefnufjárhæðina. Með bréfi dags. 30. september 2005 hafnaði stefndi bótaskyldu. Með bréfi dags. 9. nóvember 2005 sendi stefndi stefnanda skýrslu skoðunarmanns varðandi tjónið. Þar sem stefndi hefur hafnað að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð er mál þetta höfðað. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi er vátryggingafélag sem vátryggði sendingu þá sem stefndi flutti og greiddi vátryggðum stefnufjárhæðina vegna tjónsins. Rétt til endurkröfu byggir stefnandi á 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í því sambandi bendir stefnandi á eftirfarandi. Um flutninginn giltu skilmálar stefnda um fjölþáttaflutning. Eins og stefndi bendi réttilega á í bréfi sínu dags. 30. september 2005 fari um ábyrgð stefnda í þessu máli skv. reglum alþjóðasamþykktar um samninga um alþjóðlega flutninga á vegum frá 19. maí 1956 (Convention on the contract for international carrige of goods by road), þ.e. svokallaðri CMR samþykkt. Leiði þetta af reglu 6 (2) (a) í skilmálum stefnda fyrir fjölþátta flutninga. Samkvæmt þeirri reglu fari um bótarétt stefnanda á hendur stefnda vegna tjóns á saltfisksendingunni samkvæmt reglum CMR. Þá liggi fyrir að CMR farmbréf hafi verið gefið út fyrir landflutninginn frá Rotterdam til Napoli. Um ábyrgð farmflytjanda er fjallað í CMR gr. 17(1). Þar komi fram sú megnregla að farmflytjandi beri ábyrgð á tjóni sem verði á farmi í hans vörslu. Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt í máli stefnanda á hendur stefnda. Í CMR gr. 17(2) sé að finna undantekningarreglu frá þessari meginreglu þar sem m.a. komi fram að farmflytjandi sé ekki ábyrgur ef tjón verði rakið til atvika sem hann hafi ekki getað komist undan og ekki getað komið í veg fyrir. Með vísan til meginreglunnar í gr. 17(1) telur stefnandi að stefndi beri fulla ábyrgð á tjóni stefnanda enda séu skilyrði gr. 17(2) ekki uppfyllt. Bendir stefnandi á að það sé stefnda að sanna að skilyrði undantekningarreglu gr. 17(2) sú uppfyllt, nokkuð sem stefnda hafi ekki tekist. Í CMR gr. 23(3) er að finna reglu um takmörkun ábyrgðar farmflytjanda. Þar segir að ábyrgð farmflytjanda geti ekki orðið meiri en 8.33 SDR pr. kg. Saltfisksendingin hafi verið 25.400 kg að þyngd. Bótatakmörkunarfjárhæð skv. CMR gr. 23(3) sé því 25.400 x 8,33 = SDR 211.582. Skaðabótauppgjörið miðaðist við gengi gjaldmiðla þann 19. apríl 2005. Þann dag var gengi 1 SDR kr. 94.64. Heildarbótatakmörkunarfjárhæð skv. CMR gr. 23(3) nemi því kr. 20.024.120. Af þessu sé ljóst að ekki geti komið til þess að stefndi geti takmarkað ábyrgð sína við lægri fjárhæð en stefnukröfuna. Þá bendir stefnandi einnig á að í CMR gr. 29 komi fram að ef tjón verði rakið til ásetnings eða stórfellds gáleysis farmflytjanda geti hann ekki takmarkað bótaábyrgð sína. Stefnandi telur að stefnda hafi mátt vera ljóst að sú ákvörðun ökumanns flutningabifreiðarinnar að stoppa á óvöktuðu bifreiðarstæði í umrætt sinn hafi falið í sér umtalsverða hættu á tjóni. Stefnandi telur að stefnda hafi borið að sjá til þess að ekki yrði stansað við slíkar aðstæður. Stefnandi telur því að eins og stefndi hafi staðið að flutningi sendingarinnar frá Rotterdam til Napoli verði tjónið rakið til stórfellds gáleysis hans þannig að bótatakmörkun komi undir engum kringumstæðum til greina. Í CMR gr. 27(1) segir að skaðabótakrafa skuli bera 5% vexti frá þeim degi er farmflytjandi er krafinn um bætur. Með bréfi dags. 9. maí 2005 endurkrafði stefnandi stefnda um stefnufjárhæðina. Vaxtakrafa í máli þessu er því miðuð við þá dagsetningu. Um dráttarvaxtakröfu vísast til 5. og 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er studd XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefndi mótmælir alfarið öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Hann mótmælir því að hann sjálfur, eða menn sem hann beri ábyrgð á, hafi sýnt af sér gáleysi eða á nokkurn hátt brotið gegn skyldum sínum sem á stefnda hafi hvílt sem farmflytjandi samkvæmt ákvæðum farmbréfsins eða öðrum réttarreglum, eins og stefnandi heldur fram. Stefndi byggir á því að íslensk lög skuli gilda um réttarsamband aðila sbr. 26. gr. farmbréfsins, en stefndi byggir málsvörn sína á flutningsskilmálum þeim sem fram koma í framlögðu farmbréfi, almennum reglum flutningaréttar og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eftir því sem við á. Stefnandi byggi aðild sína að málinu á 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og greiðslu vátryggingabóta til Seafood Union ehf. Með því hafi stefnandi tekið við öllum réttindum og skyldum Seafood Union ehf. í málinu, sem leiði til þess að stefndi geti borið fyrir sig allar þær málsástæður og lagarök sem stefndi kunni að eiga á hendur Seafood Union ehf. gagnvart stefnanda. Aðalkrafa. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hans hendi í samræmi við eftirfarandi málsástæður og lagarök: Í málinu liggi fyrir, að um var að ræða fjölþáttaflutning frá Reykjavík til Napoli, sem háður er þeim skilmálum, skilyrðum og undanþágum sem fram komi í framangreindu fylgibréfi sem gefið var út vegna flutningsins. Einnig liggi fyrir að farmurinn varð fyrir altjóni þegar honum var rænt af vopnuðum ræningjum meðan á landflutningi frá Hollandi til Ítalíu stóð. Með vísan til þess liggi fyrir á hvaða stigi flutningsins tjónið átti sér stað. Samkvæmt 6(2)(a). gr. fylgibréfsins beri í slíkum tilvikum að ákvarða ábyrgð stefnda, ef einhver er, eftir ákvæðum hvers kyns alþjóðasamþykktar eða landslaga, sem ófrávíkjanleg eru með samningi til skaða fyrir viðskiptamann og gilt hefðu ef viðskiptamaður hefði gert sérstakan samning við stefnda um þann hluta flutningsins þar sem tapið eða skemmdirnar urðu og fengið í hendur því til staðfestingar eitthvert það skjal, sem gefa verður út til að gefa slíkri alþjóðasamþykkt eða landslögum gildi. Ítalía og Holland eru aðlar að alþjóðasamþykkt um flutningssamninga um landflutninga á milli landa eða Convention on the contract for the international carriage of goods by road (1956) eða öðru nafni CMR. Umrædd alþjóðasamþykkt sé samkvæmt 1. gr. hennar ófrávíkjanleg þegar flutt sé með bifreiðum á milli þessara landa og hefði þar af leiðandi gilt ef Seafood Union ehf. hefði gert sérstakan samning við stefnda um landflutning milli Rotterdam og Napoli. Með vísan til þess beri að ákvarða ábyrgð stefnda Eimskips í þessu máli, ef einhver er, eftir CMR. Í 17(1). gr. CMR segir að farmflytjandi skuli bera ábyrgð á tjóni á farminum sem á sér stað frá þeim tíma er hann tók við farminum til landflutnings og þangað til hann er afhendir farminn móttakanda. Frá þessu séu hins vegar undantekningar í 17(2). gr. CMR, en þar segi meðal annars að farmflytjandi skuli undanþeginn ábyrgð á tjóni sem orsakast af atvikum sem farmflytjandi gat ekki komist undan og atburðum sem hann gat ekki komið í veg fyrir. Í CMR er ekki að finna nein sérákvæði um eftirlits- eða umsjónarskyldu farmflytjanda og þar af leiðandi við hvað eigi að miða þegar metið er hvort framangreind undantekning eigi við. Af þeim sökum byggir stefndi á því að miða eigi við almennar reglur um ábyrgð geymslumanns, sem gera ráð fyrir því að geymslumaður skuli sýna þá lágmarks árvekni og gera þær lágmarks athafnir, sem eiga að nægja til að geymsluhlutur verði ekki fyrir tjóni vegna utanaðkomandi atvika eða með öðrum orðum að farmflytjandi varðveiti farminn með sama eða sambærilegum hætti og ætla má að góður og gegn maður myndi gera í hans sporum. Samkvæmt framansögðu byggir stefndi á því, að farmflytjandi beri ekki ábyrgð á tapi eða skemmdum á farmi með vísan til 17(2). gr. CMR ef hann sýnir fram á að hann eða menn sem hann ber ábyrgð á hafi annast um og varðveitt farminn með eðlilegri árvekni og þar af leiðandi gert þær lágmarks ráðstafanir, sem eðlilegt er að gera, til að koma í veg fyrir tjónið. Með vísan til framangreindra sjónarmiða byggir stefndi á því að vopnað og ofsafengið rán sé atvik sem bílstjórinn gat ekki komist undan og gat ekki komið í veg fyrir. Um hafi verið að ræða óvæntan og ófyrirsjáanlegan atburð sem farmflytjendur beri almennt ekki ábyrgð á samkvæmt viðeigandi reglum flutningaréttar. Af þeim sökum beri stefndi ekki ábyrgð á tjóninu með vísan til 17(2). gr. CMR, sbr. 6(2)(a). gr. fylgibréfsins. Stefndi byggir á því að hann eða menn sem hann ber ábyrgð á hafi annast um og varðveitt farminn með eðlilegri árvekni og að þeir hafi gert allar þær ráðstafanir sem venjulegt og eðlilegt er að gera kröfu um að þeir geri til að koma í veg fyrir að farminum yrði rænt af vopnuðum mönnum meðan á flutningnum stóð. Í þessu sambandi leggur stefndi áherslu á eftirfarandi: 1. Eins og fram kemur í framlögðu farmbréfi óskaði sendandi, Seafood Union ehf., ekki eftir neinni sérstakri umönnun, meðhöndlun eða flutningi farmsins meðan á landflutningi til Ítalíu stæði. 2. Bifreiðin var með þjófavarnarbúnaði, eins og fram kemur í lögregluskýrslu. 3. Í málinu liggur fyrir að bílstjórinn kaus að stoppa á sérstöku bílastæði fyrir vöruflutningabifreiðar við þjónustumiðstöðina Teano Ovest sem er staðsett öðrumegin við hraðbrautina A/1. Beint á móti sé önnur þjónustumiðstöð Teano Est. Samkvæmt því liggi fyrir að bifreiðin hafi verið stöðvuð á bílastæði sem sé í alfaraleið við fjölfarna hraðbraut. 4. Eins og fram komi á bls. 4 í skoðunarskýrslu stoppi vöruflutningabifreiðar iðulega á þessu stæði bæði daga og nætur. Algengt sé að bílstjórar, sem stoppi á bílastæðinu um nætur, sofi í bílum sínum. Með vísan til þess liggi fyrir að bílstjórinn hafi valið fjölfarið bílastæði, sem eðli máls hafi gert það öruggara fyrir ránum og þjófnaði. 5. Samkvæmt leiðbeiningum frá ítölsku vátryggingasamtökunum ANIA sé þetta bílastæði eitt af þeim bílastæðum sem talin séu örugg og mælt sé með að vöruflutningabifreiðar noti á leið sinni um Ítalíu. Af þeim sökum liggi fyrir að bílstjórinn hafi kosið að stoppa á bílastæði, sem sérfræðingar mæli með og telji öruggari en önnur stæði fyrir þjófnaði og ránum. 6. Eins og fram komi í framlögðum skoðunarskýrslum séu ljós á bílastæðinu og það afgirt með stálgirðingu. Jafnframt sé bílastæðið búið þjófavarnarmyndavélum, eins og fram komi í leiðbeiningum ANIA og skoðunarskýrslu. Samkvæmt leiðbeiningum ANIA sé þetta eina bílastæðið við hraðbrautina A/1 sem sé með svona þjófavarnarmyndavélar og því augljóslega best varið af þeim bílastæðum sem staðið hafi til boða við hraðbrautina A/1. 7. Eins og fram komi í skoðunarskýrslu séu engin vöktuð bílastæði við hraðbrautina A/1 milli Rómar og Napolí. Af þeim sökum hafi verið ómögulegt að stoppa bifreiðina á slíku bílastæði. 8. Í lögregluskýrslu komi fram að bílstjórinn hafi aldrei yfirgefið bifreiðina og verið með hana læsta þegar hann lagðist til svefns. Jafnframt komi fram í skýrslunni að hann hafi falið lykil bifreiðarinnar í lokuðu hólfi. 9. Samkvæmt ítölskum reglum, sem byggðar séu á reglugerð Evrópusambandsins nr. 3820/85, sé bílstjórum skylt að stöðva bifreiðar sínar í 1 klukkustund til þess að hvíla sig eftir 4 klukkustunda samfelldan akstur. Jafnframt sé þeim ekki heimlit að aka í meira en 8 klukkustundir á sólarhring. Miðað við að það taki um 6 klukkustundir að aka frá Rotterdam til Freiburg, um 7 klukkustundir með lest frá Freiburg til Novara og um 7 til 8 klukkustundir frá Novara til Caserta án þess að tekið sé lögbundið hlé og að afhenda hafi átt farminn að morgni 7. mars 2005 á afhendingarstað í Caserta, hafi bílstjórinn ekki haft annan kost en að stoppa á þessum tíma á nefndu bílastæði vegna reglna um aksturstíma. Að öðrum kosti hafi hann átt á hættu að gerast brotlegur við nefndar reglur. Með vísan til framangreinds byggir stefndi á því að hann eða menn sem hann ber ábyrgð á hafi stoppað bifreiðina á öruggasta bílastæðinu sem staðið hafi til boða við hraðbrautina A/1, enda ekki um annað bílastæði að ræða á umræddri leið. Jafnframt hafi bílstjórinn annast um og varðveitt farminn með eðlilegri árvekni meðan bifreiðin var á umræddu bílastæði. Af þeim sökum hafi stefndi eða menn sem hann ber ábyrgð á gert allar nauðsynlegar og venjulegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir hið vopnaða rán. Auk þess byggir stefndi á að bílstjórinn hafi ekki haft neinn annan kost en að verða við kröfum hinna vopnuðu ræningja, enda mátti honum vera ljóst að um líf hans var að tefla ef hann færi ekki eftir fyrirmælum þeirra. Þannig hafi hann ekki gerst sekur um vanrækslu þegar hann varð við kröfum þeirra. Hér hafi verið um atvik að ræða sem hann hafi á engan hátt getað komið í veg fyrir, enda verið óvopnaður andspænis tveimur grímuklæddum vopnuðum mönnum sem greinilega hafi verið staðráðnir í að ræna farminum og létu ekkert stöðva sig við það. Af þessum sökum geti ekki komið til bótaskyldu stefnda vegna tjóns á farminum eftir bótareglum CMR eða öðrum bótareglum flutningaréttar. Um hafi verið að ræða atvik sem stefndi eða menn sem hann ber ábyrgð á hafi ekki getað komist undan og atburður sem þeir hafi ekki getað komið í veg fyrir, sem leiði til þess að sýkna verði stefnda af öllum kröfum stefnanda með vísan til 17(2). gr. CMR. Stefndi byggir á því að sönnunarbyrðin um að stefnda hafi verið skylt að gera einhverjar aðrar ráðstafanir en lýst er hér að framan til þess að koma í veg fyrir hið vopnaða rán á hvíli á stefnanda. Auk þess sé það stefnanda að sanna að slíkar ráðstafanir, ef um þær er að ræða, hefðu geta komið í veg fyrir hið vopnaða rán. Stefndi telur að hvorki framangreindar ráðstafanir né aðrar, hverjar svo sem þær kunna að vera, hefðu komið í veg fyrir hið vopnaðar rán, sem geri það að verkum að undantekning 17(2). gr. CMR eigi við í þessu máli. Að lokum bendir stefndi á að Seafood Union ehf. verði að bera áhættuna og hallann af því að hafa ekki óskað eftir vopnuðum vörðum eða annars konar sérstakri meðhöndlun, varðveislu eða flutningi vörunnar meðan á landflutningum stæði. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á 129-130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varakrafa. Telji dómurinn að stefndi beri ábyrgð á tjóninu krefst stefndi þess að bæturnar verði lækkaðar í samræmi við eftirfarandi málsástæður og lagarök: Lækkun stefnukröfunnar. Stefndi gerir ekki athugasemd við að verðmæti vörunnar hafi verið EUR 122.880. Hins vegar mótmælir stefndi því að miðað sé við gengi EUR þann 19.04.2005. Þess í stað beri að miða við gengi EUR daginn sem stefndi tók við vörunum til flutnings eða þann 25.02.2005 sbr. 23(1). gr. CMR, en þann dag var gengi EUR kr. 80,2. Með vísan til þess krefst stefndi þess að höfuðstóll stefnukröfunnar verði lækkaður í kr. 9.052.976. Auk þess krefst stefndi þess að þessi fjárhæð verði lækkuð með vísan til almennra reglna flutninga- og skaðabótaréttar um eigin sök. Vextir. Kröfu stefnanda um vexti fyrir tímabilið áður en dómur er kveðinn upp er alfarið mótmælt, þar sem aðilar sömdu sérstaklega um að stefndi skyldi ekki greiða vexti fyrr en frá uppkvaðningu dóms, sbr. 10. gr. farmbréfsins. Af þeim sökum er upphafstíma vaxta í stefnu mótmælt. Stefndi byggir á því að vaxtalög nr. 38/2001 séu frávíkjanleg og að ekki séu fyrir hendi í íslenskum rétti neinar hömlur á frelsi manna til að semja um upphafstíma vaxta. Hæstiréttur Íslands hefur kveðið upp þann dóm að umrætt ákvæði sé gilt og dæmt að ekki skuli koma til greiðslu vaxta fyrr en frá dómsuppsögu héraðsdóms, sbr. dómur þann 7. mars 2002 í máli númer 243/2001, Marín Eiðsdóttir gegn HF. Eimskipafélagi Íslands og Alþjóðlegri miðlun ehf. Byggir stefndi á því að engin rök séu til annars en að fylgja þessu fordæmi Hæstaréttar, sem Héraðsdómur Reykjavíkur hefur undantekningarlaust gert frá uppkvaðningu nefnds Hæstaréttardóms. Kröfum stefnanda um greiðslu vaxta samkvæmt 27(1). gr. CMR er alfarið mótmælt enda ljóst með 10. gr. farmbréfsins að vilji aðila var að ekki skyldu greiddir neinir vextir fyrr en frá dómsuppsögu. Ef hins vegar til þess kemur að þetta ákvæði CMR er talið gilda í lögskiptum aðila krefst stefndi þess að dráttarvextir verði ekki dæmdir þar sem ekki er mælt fyrir um rétt til slíkra vaxta í CMR. NIÐURSTAÐA Ekki er um það ágreiningur með aðilum að um ábyrgð í tilviki því sem hér er til úrlausnar gildi reglur alþjóðasamþykktar um samninga um alþjóðlega flutninga á vegum frá 19. maí 1956. „Convention on the Contract for the International Carriage of Goods by Road“, skammstafað CMR. Samkvæmt 17(1). gr. CMR ber farmflytjandi ábyrgð á tjóni á farminum sem verður frá þeim tíma er hann tók við farminum til landflutnings og þangað til farmur er afhentur viðtakanda. Í 17(2). gr. segir m.a. að farmflytjandi skuli undanþeginn ábyrgð á tjóni sem orsakast af atvikum sem farmflytjandi gat ekki komist undan og atburðum sem hann gat ekki komið í veg fyrir. Ökumaður bifreiðar þeirrar er flutti farm þann er stolið var sagði í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði haldið af stað í áttina til Hollands frá Póllandi hinn 11. janúar 2005 og farið margar ferðir á milli Hollands og Ítalíu fram til 7. mars 2005. Þá sagði hann í skýrslunni að hann hefði numið staðar inni í útskoti og áningarstað, sem staðsett væri við hraðbrautina í námunda við bæinn Caserta, þar sem ferð hans átti að ljúka. Eftir að hafa lýst atvikum við ránið sagði ökumaðurinn: „Ég hef orðið fórnarlamb ráns þ. 07/03/2005, kl. 03:00 á óvöktuðu bifreiðastæði á alfaraleið hjá bifreiðastöð. Atburðurinn átti sér stað í Pompei (NA). “ Af hálfu stefnda var hlutast til um að skoðunarmaður kannaði málið á Ítalíu og liggur skýrsla hans, dagsett 14. október 2005, frammi í málinu. Stefnandi hefur lagt fram skoðunarskýrslu dagsetta 23. janúar 2006. Í fyrrnefndu skýrslunni, sem byggð er á skoðun sem fram fór 15. og 16. mars 2005, segir að Teano þjónustustöðin sé sú eina á hraðbraut A1 sem liggi frá Róm til Napolí og eini staðurinn þar sem hægt sé að stöðva á leiðinni. Af þessum sökum telur sá sem skýrsluna gerði að ránið hafi átt sér stað þarna. Teano þjónustustöðinni er lýst svo í upphafi skýrslunnar, að hún sé á svæði sem sé um 10.000 fermetrar og varið af girðingu úr stálneti. Fram kemur að hundruð flutningabifreiða komi þarna á hverjum degi og einnig að næturlagi. Skýrsluhöfundur segist hafa fengið um það upplýsingar hjá lögreglu að kl. 2 hinn 7. mars 2005 hafi ökumaður stöðvað bifreið sína með númerinu SK8476A á umræddri stöð til þess að eyða nóttinni þar og kl. 3 hafi þrír vopnaðir menn brotist inn í bifreiðina og rænt henni. Í síðarnefndu skýrslunni segir að Teano Ovest sé ekki „parking area“. Segir einnig að svæðið sé ekki afgirt og ekki sé lokað öryggishlið, þ.e. með hreyfanlegri slá og ekki sólarhringsvarsla. Sé þetta þjónustusvæði þar sem sé að finna bar, eldsneytisdælur og bifreiðastæði fyrir fólksbíla og flutningabíla. Bifreiðastæðið sé bak við veitingaaðstöðuna og nálægt eldsneytisdælunum. Þá segir að Teano Ovest sé vel þekkt sem hættusvæði með tilliti til rána, einkum að næturlagi. Stefndi hefur lagt fram lista frá ítölskum vátryggingasamtökum (ANIA Associazione Nazionale fra le Impresa Assicuratrici) um bílastæði fyrir vöruflutningabifreiðar á Ítalíu. Þar er Teano Ovest auðkennt með bókstöfunum SA sem er skilgreint sem “service arera”. Fram kemur á lista þessum að stöðvar auðkenndar með bókstafnum P fyrirfinnist en það vísar til þess að um sé að ræða “guarded area”. Í tölvubréfi frá H. Z: Transport dagsettu 7. mars 2005 segir um atvik “He stop for pauza on fuel station parking TANO, 30 km from unloading place. There were standing also a lot of other trucks.” Dómari telur að af gögnum þessum verði dregin sú ályktun að ránið hafi átt sér stað á þjónustustöðinni Teano Ovest. Af framburði ökumanns hjá lögreglu þar sem hann kveðst hafa orðið fyrir ráni á óvöktuðu bifreiðastæði á alfaraleið hjá bifreiðastöð svo og lýsingu í skýrslum um skoðun sem og lista yfir bifreiðastæði frá ítölsku tryggingasamtökunum ANIA verður ráðið að öryggisgæslu á nefndu svæði hafi verið ábótavant. Verður hér að líta til þess að landshluti sá þar sem ránið átti sér stað þykir hættulegur og fyrir liggur að á tímabilinu frá október fram að árslokum hafði þótt ástæða til að láta vopnaða verði fylgja farmi sem fluttur var um þessar slóðir á vegum stefnda. Telur dómari að við þessar aðstæður hafi þess verið rík þörf að gripið væri til sérstakra ráðstafana til þess að tryggja að farmi yrði ekki rænt. Það er álit dómsins að staður sá sem ökumaður SK8476A lagði umrætt sinn hafi ekki verið öruggur og þess beinlínis mátt vænta að reynt yrði að ræna farmi flutningabifreiða sem þar voru, einkum að nóttu til. Ekki er að sjá að nokkrar viðhlítandi ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrir slíkt. Samkvæmt framansögðu verður því fallist á það með stefnanda að stefndi beri ábyrgð á tjóni því er varð við það að farmi bifreiðarinnar SK8476A var rænt hinn 7. mars 2005. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 10.036.838 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði en við ákvörðun þeirra er litið til 10. gr. farmbréfs. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 750.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Eimskipafélag Íslands ehf., greiði stefnanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 10.036.838 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. desember 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 614/2012
|
Lóðarsamningur Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun Meðalhóf Jafnræðisregla Skipting sakarefnis
|
RA og H höfðuðu mál gegn sveitarfélaginu R og gerðu kröfur er lutu að því að R greiddi þeim nánar tilgreindar fjárhæðir gegn því að þau skiluðu tveimur lóðum undir íbúðarhúsnæði sem R hafði úthlutað. Ekki var fallist á það með RA og H að Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem samþykktar voru í borgarstjórn 15. maí 2007 og kváðu á um skilaskyldu lóða, giltu um samningssamband aðila, þar sem borgarráð hefði samþykkt að víkja frá efni þeirra með sérstökum útboðsskilmálum vegna úthlutunar lóðanna. Var ekki talið að réttmætar væntingar eða að almenn venja stæði til þess RA og H gætu skilað R réttindum sínum yfir lóðunum gegn endurgreiðslu þess sem greitt hefði verið eða að R hefði brotið jafnræðisreglu í málinu. Ennfremur var hvorki fallist á að á grundvelli 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laga nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hefði R verið að óheimilt að ráðstafa byggingarétti á lóðum með útboði áður en lóðarleigusamningur hefði verið gerður né að um óheimila gjaldtöku hefði verið að ræða af hálfu R. Þá var ekki talið að R hefði brotið gegn meðalhófsreglu eða að skilaréttur lóðanna yrði leiddur af ákvæðum laga nr. 153/2006 um gatnagerðagjald. Loks var ekki fallist á að ógilda bæri kaup RA og H á byggingaréttinum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var R því sýknað af kröfum RA og H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. september 2012. Þau krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 85.345.493 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2009 til greiðsludags. Til vara krefjast þau þess að stefnda verði gert að greiða sér 65.451.762 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en að því frágengnu samkvæmt 8. gr. sömu laga, í báðum tilvikum frá 28. desember 2007 til 1. maí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn því að þau skili stefnda lóðunum númer 2 og 6 við Lautarveg í Reykjavík. „Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram er þess krafist að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætist skv. byggingarvísitölu ... til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta.“ Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 25. júní 2012. Hæstarétti barst áfrýjunarstefna málsins til útgáfu 25. september sama ár og var hún gefin út degi síðar. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins 7. mars 2013 í máli nr. 561/2012. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi lögðu áfrýjendur 10. október 2007 fram kauptilboð í byggingarrétt á átta tvíbýlishúsalóðum að Lautarvegi 2 til 16. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja áfrýjendum byggingarrétt fyrir tvíbýlishús á lóðunum númer 2, 4 og 6 við Lautarveg. Með bréfi 23. nóvember 2007 var áfrýjendum tilkynnt um framangreinda samþykkt. Í bréfinu var tekið fram að um lóðirnar giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007 og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Með þessu komst á samningur milli aðila með þeim skilmálum sem til var vísað í bréfinu. Var tilgreining þeirra í samræmi við það sem fram kom í 1. málsgrein greinar 4.1 í útboðsskilmálum frá september 2007. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir, en í þinghaldi 20. febrúar 2012 féllst héraðsdómari á ósk aðila um að sakarefni málsins yrði skipt þannig að í þessum þætti þess yrði dæmt um aðrar málsástæður áfrýjenda en þá að stefndi hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Það athugast að ekki verður séð að héraðsdómara hafi verið rétt að fallast á ósk aðila um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti sem gert var í þinghaldi 20. febrúar 2012. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum áfrýjenda, Ragnars Arnarsonar og Hólmfríðar Pétursdóttur, vegna annarra málsástæðna áfrýjenda en þeirrar sem skilin var frá þessum þætti málsins við skiptingu sakarefnis þess í þinghaldi 20. febrúar 2012. Áfrýjendur greiði í sameiningu stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 20. júní sl. að loknum endurflutningi samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, er höfðað 10. nóvember 2011 af Ragnari Arnarsyni, Hvassaleiti 34 í Reykjavík, og Hólmfríði Pétursdóttur, Grettisgötu 5 í Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu í Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnendum 85.345.493 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí 2009 til greiðsludags gegn því að stefnendur skili stefndu lóðunum nr. 2 og 6 við Lautarveg í Reykjavík. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnendum 65.451.762 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en til þrautavara samkvæmt 8. gr. sömu laga í báðum tilvikum frá 28. desember 2007 til 1. maí 2009 og í báðum tilvikum með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags gegn því að stefnendur skili stefndu fyrrgreindum lóðum. Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram er þess krafist af hálfu stefnenda að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætist samkvæmt byggingarvísitölu, samkvæmt framlagðri töflu, til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda auk málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda. Við fyrirtöku málsins 20. febrúar sl. óskuðu lögmenn eftir því að málið yrði einungis flutt um málsástæður sem væru tölumerktar nr. 1 til 9 í stefnu áður en málsástæða nr. 10 kæmi til efnislegrar umfjöllunar. Með skírskotun til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varð dómari við þessari beiðni um skiptingu sakarefnisins. II. Málsatvik Í september 2007 birti stefnda útboðsskilmála vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús við Skógarveg og Lautarveg sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Þar kom fram að leitað væri eftir kauptilboðum í byggingarrétt á nánar tilgreindum lóðum fyrir fjölbýlishús, keðjuhús og tvíbýlishús samkvæmt deiliskipulagi sem samþykkt hafði verið í borgarráði Reykjavíkur 12. júlí 2007, sbr. auglýsingu nr. 812/2007 í B-deild Stjórnartíðinda. Meðal annars var leitað eftir kauptilboði í byggingarrétt fyrir tvíbýlishúsum á lóðunum við Lautarveg nr. 2 og 6. Lágmarkssöluverð byggingarréttar á lóðunum var tilgreint 15.000.000 króna fyrir hvora lóð. Tilboðstrygging var ákveðin 300.000 krónur og skyldi hún greiðast um leið og bjóðandi skilaði tilboði. Í útboðsskilmálunum kemur fram að um sé að ræða sölu á byggingarrétti en ekki sölu á lóðunum sjálfum og að leigusamningur yrði gerður um lóðirnar eftir almennum reglum. Þá er þess getið að innan mánaðar frá því að kauptilboð hefur verið samþykkt í byggingarrétt á tiltekinni lóð skuli lóðarhafi (bjóðandi) ganga frá greiðslu kaupverðsins annaðhvort með staðgreiðslu eða með því að greiða 10% af kaupverðinu og gefa út skuldabréf með nánar tilgreindum skilmálum fyrir eftirstöðvunum. Í skilmálunum kemur fram að gatnagerðargjald sé innifalið í söluverði byggingarréttarins. Í grein 4.1 í útboðsskilmálunum segir að um lóðirnar gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar sem fengjust í afgreiðslu framkvæmdasviðs stefndu. Segir þar að ákvæði almennu skilmálanna víki fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þeir væru ósamrýmanlegir. Bjóðendur voru eindregið hvattir til að kynna sér rækilega alla þá skilmála sem um útboðið og lóðirnar giltu. Sérstaklega var tekið fram að litið yrði á undirritun bjóðanda undir kauptilboð sem viðurkenningu hans á því að hann hefði kynnt sér alla þessa skilmála og samþykkti að hlíta þeim. Í skilmálunum segir enn fremur orðrétt í grein 4.6: „Kaupanda byggingarréttar samkvæmt skilmálum þessum er heimilt að framselja byggingarrétt sinn á lóðinni, en útbjóðandi á forkaupsrétt, allt þar til lóðarleigusamningur hefur verið gerður. Ef lóðarhafi hyggst selja byggingarrétt sinn, skal gerður kaupsamningur milli hans og kaupanda, með fyrirvara um samþykki Reykjavíkurborgar, og Reykjavíkurborg síðan boðið að ganga inn í kaupin. Slíkum erindum skal beint til framkvæmdaráðs Reykjavíkurborgar, Skúlatúni 3. Kaupandi byggingarréttarins skal, ef krafist verður, vera reiðubúinn að gera grein fyrir fjárhagsstöðu sinni með sama hætti og upphaflegur bjóðandi, sbr. fskj. III. Hafni útbjóðandi forkaupsrétti felst jafnframt í því samþykki á að kaupandi verði lóðarhafi og gilda þá allir sömu skilmálar gagnvart hinum nýja lóðarhafa, eins og giltu gagnvart hinum fyrri. Telji útbjóðandi kaupanda byggingarréttarins ekki fjárhagslega færan um að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, getur hann hafnað framsali byggingarréttarins án þess að ganga inn í kaupin.“ Í kafla 5 í skilmálunum er fjallað um tímafresti, vanefndir, riftun og viðurlög. Þar er tekið fram að ef kaupandi greiðir ekki kaupverðið innan mánaðar frá samþykkt kauptilboðs verði litið svo á að hann hafi fallið frá tilboði sínu og að tilboðstrygging hans yrði ekki endurgreidd. Þar áskilur stefnda sér einnig rétt til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins ef ekki yrði staðið við greiðslur samkvæmt skuldabréfi þegar kaupverðið hefði verið greitt á þann hátt. Það sem þá kynni að hafa verið greitt af kaupverðinu yrði þá endurgreitt lóðarhafa að frádreginni tilboðstryggingu, hvort tveggja að teknu tilliti til breytinga á vísitölu byggingarkostnaðar frá samþykkt borgarráðs á kauptilboði. Í kaflanum er enn fremur vakin athygli á framkvæmdafrestum samkvæmt ákvæðum almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, en upphaf þeirra miðuðust við svokallaðan B-dag, sem áætlað var að yrði í október eða nóvember 2008. Virti lóðarhafi ekki fyrirmæli um tímafresti um upphaf framkvæmda gæti útbjóðandi rift samningi um sölu byggingarréttarins. Í þeim tilvikum bæri að standa að endurgreiðslu með sama hætti og við riftun vegna vanefnda á greiðslu samkvæmt skuldabréfi. Í málinu liggur einnig fyrir skjal sem ber yfirskriftina „Svæði sunnan Sléttuvegar lóðir við Skógarveg og Lautarveg Spurningar og svör varðandi útboð byggingarréttar í október 2007.“ Þar eru gefin svör af hálfu stefndu við tilteknum fyrir fram gefnum spurningum er lúta að útboðinu. Í svari við spurningunni um hvar fengjust upplýsingar og gögn um lóðirnar og reglurnar kemur fram að öll gögn er að þessu lúta yrðu aðgengileg á heimasíðu framkvæmdasviðs stefndu. Enn fremur fengjust tilboðseyðublöð og skipulagsuppdráttur afhent í þjónustuveri framkvæmdasviðs frá og með 5. október. Því næst eru talinu upp eftirfarandi gögn á heimasíðu framkvæmdasviðs er vörðuðu úthlutun lóðanna: „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík / Útboðsskilmálar, þar sem koma m.a. fram lágmarksverð og stærðir húsa / Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar / Deiliskipulagsuppdráttur og skipulagsskilmálar / Tilboðseyðublað / Svör við algengum spurningum.“ Í samræmi við útboðsskilmálana lögðu stefnendur fram kauptilboð, dags. 10. október 2007, í byggingarrétt á átta tvíbýlishúsalóðum að Lautarvegi 2 til 16 og voru tilboðin í hverja lóð fyrir sig að fjárhæð 32.500.000 krónur. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja stefnendum byggingarrétt fyrir tvíbýlishús á lóðum nr. 2, 4 og 6 við Lautarveg. Í bréfi, dags. 23. nóvember 2007 var stefnendum tilkynnt um framangreinda samþykkt. Þar kom fram að um lóðirnar giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem hefðu verið gefnir út í maí 2007, og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Samkvæmt framlögðum greiðslukvittunum greiddu stefnendur stefndu 28. desember 2007 samtals 98.177.643 krónur vegna framangreindra þriggja lóða, eða 32.725.881 krónu fyrir hverja þeirra. Greiðslurnar fyrir hverja lóð skiptust í kaupverð byggingarréttar, 25.329.340 krónur, gatnagerðargjald, 7.170.660 krónur, og fráveituheimæðagjald, 225.881 krónu. Samtals nam kaupverð byggingarréttarins og gatnagerðargjaldið kauptilboði stefnenda. Stefnendur framseldu byggingarrétt sinn að Lautarvegi 4 til Þórðar Eggerts Viðarssonar, Ingu Bjarkar Dagfinnsdóttur og Leifs Björns Dagfinnssonar með framsali 15. janúar 2008. Af hálfu framkvæmdaráðs stefndu var framsalið samþykkt 21. sama mánaðar, sbr. bréf ráðsins 23. sama mánaðar. Hinn 23. júní 2008 birtust á heimasíðu framkvæmda- og eignasviðs stefndu upplýsingar er lutu að skilum á lóðum. Þar kemur fram að lóðum, sem boðnar hefðu verið út og seldar hæstbjóðanda, væri ekki unnt að skila. Ætti það við um lóðir í útboðum við Sléttuveg árið 2007 og í Úlfarsárdal árið 2006. Aftur á móti væri heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið á föstu verði. Þetta ætti við um lóðir í Reynisvatnsási og lóðum sem úthlutað hefði verið í Úlfarsársdal árið 2007. Með bréfi 7. nóvember 2008 leitaði lögmaður stefnanda Ragnars til framkvæmdasviðs stefndu og óskaði eftir tilteknum gögnum og upplýsingum í tilefni af því að hann vildi skila lóðinni nr. 2 við Lautarveg. Erindinu var svarað með bréfi 12. nóvember 2008. Á fundi borgarráðs stefndu 20. nóvember 2008 var samþykkt ályktun þess efnis að þeir lóðarhafar sem höfðu fengið lóð á grundvelli útboðs gætu ekki skilað lóðinni enda hefði „slíkt ekki [verið] í upphaflegum skilmálum“. Hins vegar var samþykkt að þeir lóðarhafar, sem hefðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði á árinu 2007 eða 2008, yrði áfram heimilt að skila lóðum og fá endurgreiðslu samkvæmt upphaflegum skilmálum enda væru framkvæmdir ekki hafnar á viðkomandi lóð. Einnig voru allir framkvæmdafrestir framlengdir um tvö ár frá því sem fram hafði komið í úthlutunarskilmálum. Með bréfi 1. apríl 2009 krafðist lögmaður stefnenda þess að stefnda tæki við lóðunum nr. 2, 4 og 6 við Lautarveg. Erindinu var hafnað í borgarráði 28. maí sama ár. Hinn 19. október 2009 kærði stefnandi Ragnar „þá stjórnarathöfn Reykjavíkurborgar að synja umbjóðanda mínum um að fá að skila“ umræddum útboðslóðum, og verða við endurgreiðslukröfu hans, til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Ráðuneytið úrskurðaði í málinu 15. febrúar 2011. Þar var fallist á kröfu stefnanda Ragnars um að synjun stefndu um heimild hans til að skila byggingarrétti að lóðunum nr. 2 og 6 við Lautarveg í Reykjavík væri ógild. Hins vegar var ekki talið að ráðuneytið hefði vald samkvæmt 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 til að leggja fyrir stefndu að heimila stefnanda að skila lóðinni og endurgreiða honum byggingarréttargjaldið. Lögmaður stefnenda óskaði eftir því með bréfi 17. mars 2011 að stefnda tæki erindi um skil lóðanna aftur til afgreiðslu og að það yrði afgreitt í samræmi við forsendur ráðuneytisins. Beiðninni var hafnað með bréfi borgarlögmanns 5. apríl 2011 og vísað til þess að mál, þar sem reyndi á skyldu stefndu til að taka við lóðum, væru til meðferðar hjá dómstólum. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er vísað til þess í greinargerð að í málinu sé um það deilt hvort í skilmálum stefndu felist skilaréttur, hvort gjaldið fyrir byggingarréttinn sé ólögmæt skattheimta, hvort jafnræðisreglan leiði til þessarar niðurstöðu o.fl. Í málinu sé það sérstakt yrkisefni hvers eðlis þessi lóðastarfsemi stefndu sé, í hvaða mæli hún sé opinbers réttar eðlis og að hve miklu leyti hún sé þáttur í lögbundinni starfsemi hennar. Hvað það atriði varðar vísa stefnendur sérstaklega til 1. gr. og 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, þar sem fjallað er almennt um markmið laganna og hlutverk sveitarstjórna við gerð skipulagsáætlana. Stefnendur kveða engan efnismun vera á þessum ákvæðum og sambærilegum ákvæðum í eldri lögum nr. 73/1997, a.m.k. ekki í neinu sem hér skipti máli. Í þessu sambandi benda stefnendur á að við gerð skipulags sé sveitarfélagi nauðsynlegt að geta tryggt uppbyggingu í samræmi við skipulagsáform sín. Flest sveitarfélög hafi farið þá leið að eignast landið sem skipulagt sé og úthluta lóðum. Taki þau gjarnan við lóðum í því augnamiði að endurúthluta ef ekki sé byggt á þeim, allt til að tryggja þróun byggðar í samræmi við markmið sín. Í 48. til 50. gr. skipulagslaga sé gert ráð fyrir ríkri aðkomu sveitarfélaga að því að eignast land og skipuleggja lóðir og tryggja úthlutun og þróun byggðar. Þessi ákvæði séu efnislega í samræmi við eldri lög. Sveitarfélagi sé ekki berum orðum lögskylt að eignast allt land sem það skipuleggi og úthluti. Því sé hins vegar lögskylt að tryggja að byggð þróist og eignarhald valdi ekki hnökrum á slíkri þróun. Af því leiði að útvegun og úthlutun byggingarlóða sé óhjákvæmilegur þáttur í þeirri starfsemi sveitarfélaga að fullnægja skyldum sínum samkvæmt skipulagslögum. Við framkvæmd skipulagsáætlana sé oft óhjákvæmilegt að sveitarfélag eignist landið þar sem úthlutað sé byggingarlóðum. Í þessum skilningi sé úthlutun byggingarlóða hluti af lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þótt ekki sé formlega mælt fyrir um skyldu sveitarfélags til slíkrar starfsemi. Í þessu sambandi megi benda á dóm Hæstaréttar í málinu nr. 151/2010 þar sem viðtaka lóða og endurúthlutun þeirra hafi verið talinn þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags. Með vísan til framangreinds byggja stefnendur á því í greinargerð að sú úthlutun byggingarlóða sem um ræði í þessu máli sé þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þrátt fyrir ummæli í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 enda verði ummæli þar ekki skilin á annan veg en að framan sé rakið, þ.e. að ekki sé með berum orðum lögð sú skylda á sveitarfélög að vera í þessari starfsemi. Á því sé byggt að þegar sveitarfélag úthluti byggingarlóðum sé það þáttur í framkvæmd lögbundinna starfa samkvæmt skipulagslögum og beri að meðhöndla sem slíkt. Til vara sé á því byggt að sjónarmið sem þessi leiði til þess að sveitarfélögum sé óheimilt að verðleggja úthlutuð gæði eins og markaðsvöru. Fái niðurstaðan m.a. stuðning í sératkvæði í framangreindum dómi. Á það er bent af hálfu stefnenda að 31. desember 1943 hafi tekið gildi lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Lögunum hafi verið breytt með lögum nr. 68/1978 og hafi lagabreytingin tekið gildi 1. júní 1978. Í þessum lögum sé markaður farvegur um leiguskilmála stefndu. Þar sé gert ráð fyrir að innheimt sé ársiðgjald af lóðum og leiguverð sé ákvarðað í reglugerð staðfestri af ráðherra. Með þessu sé lóðarleigu stefndu markaður lögbundinn farvegur sem ekki sé heimilt að fella úthlutun lóða úr. Megininntak leigusamnings um íbúðarlóð sé réttur lóðarleiguhafa til að reisa íbúðarhús á henni. Það sé sjálfur kjarni hans. Í þessum lögum sé ekki gert ráð fyrir að hægt sé að taka þætti sem leiði af leigumálum og heimta sérstakt gjald fyrir slíkt áður en leigusamningur sé gerður. Stefnendur halda því einnig fram að allt þar til nýlega hafi allir, sem hafi viljað, fengið að skila úthlutuðum lóðum til stefndu án nokkurra undantekninga. Fram að því hafi verið föst venja fyrir slíkum skilum svo lengi sem menn muni og skilaréttur lítt eða alls ekki dreginn í efa. Í ýmsum skilmálum stefndu á síðastliðnum áratugum sé gengið út frá tilvist skilaréttar þótt hann sé ekki beinlínis orðaður í skilmálunum. Hins vegar fjalli þeir iðulega um hvernig bregðast skuli við ef lóðarhafar neyta skilaréttarins, sbr. t.d. 6. og 7. gr. skilmála frá 19. maí 1983. Sama gildi um breytta skilmála stefndu frá 5. maí 1986. Þar sé gert ráð fyrir tilvist skilaréttar þótt eftirspurn eftir lóðum sé fullnægt. Stefnendur vísa einnig til þess í greinargerð að með dómi Hæstaréttar frá 28. apríl 1994 í málinu nr. 105/1992 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að taka gjalds við úthlutun byggingarlóðar til íbúðarhúsnæðis í hagnaðarskyni væri ólögmæt skattheimta í skilningi 40. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnda hafi ákveðið árið 1999 að heimta slíkt gjald fyrir byggingarrétt í því formi að hafa uppboð á þeim gæðum. Slík gjaldtaka fyrir að úthluta lóð hafi verið andstæð lögum eins og skýrt komi fram í ofangreindum dómi Hæstaréttar. Þetta gjald, sem Hafnarfjarðarbær hafi kallað „lóðajöfnunargjald“ sé að öllu leyti samskonar gjald og tekið sé fyrir úthlutun lóðar og kallað „byggingarréttargjald“ eða „sala á byggingarrétti.“ Því er haldið fram af hálfu stefnenda í greinargerð að langvarandi venja hafi staðið til að sá sem fengið hefði úthlutað lóð hjá stefndu gæti skilað henni aftur ef hann kysi, a.m.k. ef framkvæmdir væru ekki hafnar. Nauðsynlegt hefði verið að tilkynna fyrir fram um breytingu ef víkja hafi átt frá venjunni í útboði, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Í reynd hefði enginn setið uppi með lóð sem hann vildi losna við alla 20. öldina og ekki fyrr en eftir bankahrunið haustið 2008. Um þessa venju vísa stefnendur til gagna málsins sem og staðfestingar fyrrverandi borgarlögmanns auk þess sem hún hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010. Ekki eigi að skipta máli þótt þar hafi verið fjallað um atvinnuhúsalóð. Að þessum dómi gengnum, sem hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verði að telja venjuna fullsannaða. Einkum í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komi í þessu máli og þess framburðar sem þar sé gefinn. Stefnendur benda á að 21. september 2000 hafi Hæstiréttur kveðið upp dóm um upptökugjöldin í Hafnarfirði (mál nr. 150/2000). Niðurstaða réttarins hafi orðið sú að gjaldtakan væri lögmætt ef hún væri ekki hærri en svaraði til kostnaðar við uppkaup á landi. Ella væri um ólögmæta skattheimtu að ræða. Í sératkvæði í þeim dómi hafi verið talið að sveitarfélagið hefði ekki lagt nægilega mikið með sér til þess að upptökugjaldið væri talið löglegt þótt í sératkvæðinu væri talið að undir vissum kringumstæðum gætu slík gjöld verið heimiluð. Stefnendur taka fram að alþekkt sé að oft viðgangist starfsemi í andstöðu við lög og rétt vegna hjarðáhrifa og af því að menn fari fram úr sjálfum sér. Gengistryggingarmálin séu dæmi um slíkt. Það hafi einmitt gerst við úthlutun lóða í Reykjavík. Stefnda hafi farið að taka gjald, ýmist fast gjald eða samkvæmt útboði, fyrir lóðaúthlutanir. Hún hafi farið að selja stjórnsýsluathafnir sínar í stórum stíl án lagaheimilda í andstöðu við lögmætisregluna. Í gögnum málsins komi fram að stefnda hafi ætlað að hagnast um fimm milljarða við lóðasölu á árunum 2006-2009. Með sölu byggingarréttar hafi stefnda talið sig vera að selja þann rétt sem eigandi eignar hafi til að byggja á henni skv. deiliskipulagi, í þessu tilfelli íbúðarhús. Stefnendur telja í greinargerð að byggingarréttargjald þetta feli í sér ólögmæta skattheimtu þar sem hún hafi ekki lagastoð. Stefnda deili ekki um efni lögmætisreglunnar og að skattar og þjónustugjöld þurfi að hafa lagastoð. Stefnda telji hins vegar að gjald hennar fyrir lóðaúthlutanir falli ekki undir réttarsviðið heldur sé stefnda að koma fram sem fasteignaeigandi sem megi ráðstafa réttindum sínum á markaðsvirði með sama hætti og beinum eignarréttindum, námaréttindum, jarðhitaréttindum o.þ.h. Þó viðurkenni stefnda að sjálf úthlutun lóðarinnar sé stjórnsýsluathöfn og um hana gildi almennar stjórnsýslureglur. Stefnendur telja að það sem stefnda kalli „byggingarrétt“ sé loforð um að gera leigusamning um lóð sem feli í sér rétt til að reisa mannvirki á henni í samræmi við leiguskilmála. Byggingarrétturinn hljóti að vera órjúfanlega tengdur umráðum lóðar. Til að stefnda gæti mögulega verið að selja byggingarrétt frá landi yrði að felast í slíkum samningi yfirfærsla á eignarrétti á landi með afgjaldskvöð auk þess sem seljandi gæti haldið tilteknum heimildum s.s. vatnsréttindum o.fl. í þeim dúr. Stefnendur telja byggingarrétt vera réttindi sem séu órjúfanlega tengd eignarhaldi að landi eða umráðum yfir landi, t.d. með leigusamningi. Aðskilnaður þessara þátta sé útilokaður. Stefnendur benda á að eignarréttur sé forgangsréttur eiganda til tiltekinna réttinda sem útiloki að sama skapi aðra frá þeim notum. Ef byggingarrétt mætti skilja frá landi gæti sú staða komið upp að sá sem hefði umráð landsins gæti ekki byggt því hann ætti ekki byggingarréttinn. Sá sem hefði byggingarréttinn gæti ekki byggt af því að hann hefði ekki umráð lóðarinnar. Stefnda viðurkenni í reynd að þessu sé ekki svona háttað og að byggingarrétturinn sé órjúfanlega tengdur eignarhaldi eða afnotum af landi. Þetta þýði hins vegar að byggingarréttur uppfylli ekki þau skilyrði að geta talist sjálfstæð óbein eignarréttindi sem hægt sé að selja sérstaklega og skilja frá eignarhaldi eða umráðum lands. Þeim hafi heldur ekki verið ráðstafað þannig af stefndu. Stefnendur telja skv. framansögðu að verið sé að taka gjald fyrir þá stjórnarathöfn að úthluta tilteknum aðila lóð til leigu. Fyrir slíku gjaldi sé engin lagaheimild. Í byggingarréttinum felist ekki annað en nákvæmlega það sem leiði af leigusamningi, þ.e. réttur umráðamanns til að byggja í samræmi við staðfest skipulag. Ágreiningur í málinu snúist m.a. um hvort þetta sé heimilt. Telja stefnendur að rök stefndu fái ekki staðist og þar að auki ekki geta leitt til þeirrar niðurstöðu sem hún telji þau eiga að leiða til. Þá taka stefnendur fram að stefnda telji sig vera hluti af markaði með lóðir og að hún sé að selja byggingarrétt á markaðsverði. Hér rugli stefnda tveimur atriðum saman. Annars vegar leigusamningi landeiganda við leigutaka og hins vegar þeim áhrifum sem efni leigusamnings hafi á verðmæti þeirra bygginga sem á landinu rísa. Lóðaskortur geti vissulega hækkað fasteignaverð, ekki bara á nýbyggingum heldur einnig eldra húsnæði. Stefnendur telja þetta sambærilegt við þær reglur sem gildi um úthlutun aflaheimilda. Ekki sé deilt um að þegar kvóta hafi verið úthlutað á fiskiskip hafi hann verið í þjóðareign og ríkið farið með þær heimildir. Óheimilt hafi verið að taka gjald við úthlutun kvóta eða halda uppboð á honum án lagaheimilda. Engu breyti þótt kvótinn hefði úrslitaáhrif á verðmæti fiskiskipa og veðhæfni þeirra. Þá skipti engu þótt til yrði eftirmarkaður sem ríkið hafi ekki átt hlut að. Skipti heldur ekki máli þótt sumir hafi efnast við að detta í lukkupottinn við úthlutunina. Nákvæmlega sömu lögmál gildi að lögum um úthlutun lóða af hálfu stefndu. Stefnda úthluti lóðum en sé ekki hluti af þeim markaði sem verði með þær fasteignir sem á þeim séu reistar. Í stefnu er gerð nánari grein fyrir málsástæðum stefnenda í tíu töluliðum, en eins og áður segir bíður umfjöllun um tíundu málsástæðuna og því verður ekki vikið að henni í framhaldinu. Stefnendur taka jafnframt fram að samkomulag sé um að stefnendur hagi kröfugerðinni með þeim hætti að krafist sé skila á lóð gegn endurgreiðslu alls sem greitt hafi verið þótt sumar málsástæðna stefnenda ættu eingöngu að leiða til endurgreiðslu oftekinna gjalda. Málsástæðunum sé raðað í forgangsröð. 1. málsástæða skilaréttur samkvæmt skilmálum: Stefnendur byggja á því að þegar úthlutun lóðarinnar hafi átt sér stað hafi gilt „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík“ frá maí 2007. Skilmálar þessir taki til allra úthlutaðra lóða í Reykjavík, jafnt útboðslóða sem lóða á föstu verði. Samkvæmt 6. gr. skilmálanna sé skýrt kveðið á um skilarétt, og ekki bara það, heldur og skilaskyldu. Geti stefnda ekki neitað að taka við lóð nema framkvæmdir séu hafnar. Stefnendur hafi ekki hafið byggingarframkvæmdir. Því verði stefnda að taka við lóðinni á ný að kröfu stefnenda. Engir rétthærri skilmálar, reglur eða samningar hafi vikið frá hinum almennu skilmálum. Af hálfu stefnenda er tekið fram að þessi málsástæða sé mikilvægust og augljósust. Ekki sé hægt að hafa mörg orð um hana því skilmálarnir tali sínu máli. Það sé stefndu að reyna að „burtskýra“ þetta ákvæði. Stefnda hafi haldið því fram að með því að bjóða út lóðir felist í slíku ákvörðun um að víkja frá 6. gr. skilmálanna. Stefnendur telja þessi rök æði langsótt. Í fyrsta lagi felist ekkert slíkt í ákvörðun um útboð, í öðru lagi hafi stefnda vísað sjálf í skilmálana í útboðinu fyrirvaralaust, í þriðja lagi fari slíkt gegn reglum um gagnsæja stjórnsýslu og í fjórða lagi gegn réttarreglum um öryggi borgaranna. Í fimmta lagi hafi borgarráð ekki verið bært til að víkja frá skilmálunum sem borgarstjórn hafði sett. Þar að auki gæti æðra stjórnvald, eins og borgarstjórn er, ekki framselt vald til lægra setts stjórnvalds til að breyta skilmálum sem borgarstjórn hefur sett. Í sjötta lagi séu hvergi ummerki um að borgarráð hafi tekið ákvörðun um að víkja hinum almennu skilmálum til hliðar í þessu útboði. Slíkt hefði þurft að taka fyrir á fundum og koma fram í fundargerð og greiða hefði þurft atkvæði um það með lýðræðislegum hætti. Allt ber þetta að sama brunni, skilarétturinn sé skýr og ótvíræður. Þessu til viðbótar benda stefnendur á að í grein 1.1 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá maí 2007 komi fram að þeir séu til fyllingar „almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víkja fyrir þeim ef á milli ber“. Stefnendur vísa einnig til þess að í skjali með spurningum og svörum um útboð byggingarréttar við Skógarveg og Lautarveg hafi komi fram að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík tækju til umræddrar úthlutunar. Í útboðsskilmálum fyrir Skógarveg og Lautarveg er brýnt fyrir bjóðendum að kynna sér rækilega „efni útboðsskilmála, deiliskipulagsskilmála og annarra skilmála sem varða byggingarrétt sunnan Sléttuvegar“. Hér verði að hafa í huga að skilmálarnir og framsetning útboðsins hafi verið einhliða samið og gert af stefndu. Hún beri halla af öllum vafa um túlkun. Því frekar verði að vísa á bug öllum „burtskýringum“ hans á eigin gerðum og ákvörðunum. Við endurflutning málsins lögðu stefnendur sérstaka áherslu á þessa málsástæðu. Fyrrgreindar almennar reglur hafi verið hluti útboðsgagna og því ráðist skyldur og réttindi samningsaðila af efni þeirra. Undan því geti stefnda ekki vikist, enda stefnendur í góðri trú um skyldur þeirra til að skila lóðunum yrði byggingarrétturinn ekki nýttur af þeim. 2. málsástæða - skilaréttur, skv. venju: Á því er byggt af hálfu stefnenda að langvarandi venja sé fyrir skilarétti eins og áður sé rakið. Um hana vísa stefnendur til þess sem að framan greini og þess sem fram hafi komið í dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010 frá 4. júlí 2011. Við endurflutning málsins lögðu stefnendur áherslu á að óumdeild venja hafi verið fyrir því að lóðarhafi skilaði lóð sinni ef hann ætlaði ekki að nota byggingarréttinn á henni, enda hafi verið mælt væri fyrir um slík skil í útboðsskilmálum. Fyrir liggi að það hafi verið gert við umrætt útboð, eins og fram hafi komið. Venjan hafi því styrkt stefnendur í þeirri trú að farið yrði að þeim reglum sem giltu um útboðið. Hafi bein tilvísun til almennu reglnanna frá maí 2007 við framkvæmd útboðsins, þar sem ákvæði séu um skilarétt, ýtt undir réttmætar væntingar stefnenda um skyldu þeirra til að skila lóðunum og fá það, sem lagt hafði verið út fyrir þeim, endurgreitt. 3. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum lóða: Af hálfu stefnenda er vísað til þess að stefnda hafi heimilað þeim sem hafi fengið lóðum úthlutað á föstu verði að skila þeim. Hún hafi hins vegar hafnað því að handhafar útboðslóða nytu sömu ívilnunar. Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt að ekki megi mismuna útboðslóðarhöfum og þeim sem hafi fengið lóðir fyrir fast verð með þeim hætti sem stefnda hafi gert. Á því er byggt að þarna sé um ólögmæta og ómálaefnalega mismunun að ræða sem fari gegn jafnræðisreglunni í 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á því sé byggt að staða þessara aðila sé að öllu leyti sambærileg eða a.m.k. með þeim hætti að óheimilt sé að mismuna þeim. Þeir sem fengið hafi úthlutað lóðum á föstu verði hafi notið betri kjara í öndverðu en þeir sem hafi fengið útboðslóðir. Með því að hygla áfram þeim fyrrnefndu halli ennþá meira á hina síðarnefndu. Framsalsréttur gefi útboðslóðarhöfum lítið sem ekki neitt umfram það sem fyrrnefndi hópurinn njóti í raun. Í fyrsta lagi sé framsal útboðslóðarhafa háð samþykki stefndu. Í öðru lagi njóti þeir sem hafi fengið lóðir á föstu verði framsalsréttar eftir að sökklar séu reistir. Í þriðja lagi geti þeir hinir sömu útvegað sér væntanlegan kaupanda áður en þeir hefja framkvæmdir og lokið viðskiptum um leið og það sé hægt. Að auki sé framsal lítils virði þegar lóð hafi verið keypt á uppsprengdu verði. Nær útilokað sé að ná fjármunum sínum til baka með þeim hætti, hvað þá að hagnast á viðskiptunum. Við endurflutning málsins vísuðu stefnendur til þessarar málsástæðu í ljósi þess að fyrir liggi að stefnda hafi heimilað lóðarhöfum að skila lóðum ef útboðsskilmálar hafi kveðið á um slík skil. Í því útboði sem hér um ræði hafi verið vísað til reglna sem kveði á um skil á lóðum. Ólögmætt sé að mismuna lóðarhöfum sem falli að þessu leyti undir sömu reglur. 4. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum sem hafi fengið að skila lóð: Með samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009 hafi þeim sem skulduðu stefndu peninga verið heimiluð skil á lóðum. Ekki sé ljóst hversu háa fjárhæð þeir hafi fengið í sinn hlut við skilin en það myndi nema höfuðstól vanskila ásamt vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði. Út frá því sé gengið að þar sé um hærri fjárhæðir að ræða en stefnendur krefjist þar til annað komi í ljós. Áskilja stefnendur sér rétt til að breyta kröfugerð og málsástæðum verði þetta atriði að fullu upplýst. Á því sé byggt að þarna hafi útboðsskilmálum verið breytt gagnvart hluta þeirra sem eins standi á um og að mismunun sem þessi fái ekki staðist. Greiðsla hafði farið fram hjá þessum aðilum með skuldabréfi útgefnu til stefnda á meðan ýmsir aðrir hafi gefið út skuldabréf til lánastofnana. Slíkur munur á kröfuhafa skuldabréfa réttlæti ekki þann mismun sem gerður sé á úthlutunarhöfum lóða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Mikilvægt sé að hafa í huga að við beitingu jafnræðisreglunar þurfi að tryggja jafnræði milli borgaranna. Við efnahagshrunið hafi það verið mikilsvert fyrir borgarana að geta hætt við að gera lóðarleigusamning við stefndu og fá endurgreitt það sem lagt hafi verið út. Hafi allir úthlutunarhafar verið í sömu stöðu að þessu leyti og hóparnir sambærilegir. Með samþykkt sinni frá 14. maí 2009 hafi stefnda mismunað úthlutunarhöfum eftir því hverjum þeir skulduðu. Slík mismunun sé óheimil. Einkum þegar haft sé í huga að um hafi verið ræða breytingu á skilmálum sem aðeins hafi átt að gilda um hluta þeirra sem eins stóð á um. Stefnendur halda því fram að það sé fjarstæða að þarna sé um lögmæt innheimtusjónarmið að ræða. Þetta hafi verið almenn ívilnun til allra sem skulduðu stefnda en ekki annarra óháð greiðslugetu þeirra eða möguleikum á að ganga að öðrum eignum þeirra. Einnig hafi komið fram hjá skrifstofustjóra borgarinnar, Ágústi Jónssyni, fyrir dómi að greiðslugeta þeirra, sem hafi fengið að skila lóðum með þessum hætti, hafi ekki verið könnuð. 5. málsástæða - gjaldið er í andstöðu við ákvæði laga nr. 86/1943: Stefnendur byggja þessa málsástæðu á því að um ráðstöfun lands til íbúðarbygginga skuli fara að lögum nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Ákvæði 1. mgr. 1. gr. hljóði svo: „Þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu, skal bæjarstjórnin eða bæjarráð í umboði hennar ákveða leiguskilmálana.“ Ákvæði 2. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 68/1978, sé svohljóðandi: „Ársleiga eftir lóðir, sem leigðar eru til íbúðarhúsabygginga til 75 ára, skal ákveðin samkvæmt reglugerð, er borgarstjórn setur og ráðuneytið staðfestir. Leiga eftir þessar lóðir skal tryggð með lögveðsrétti í þeim byggingum, sem á lóðinni standa, í tvö ár eftir gjalddaga og með forgangsrétti fyrir öðrum veðskuldum. Leiga eftir aðrar lóðir og lönd skal ákveðin af borgarstjórn og hafnarstjórn.“ Stefnendur telja að með þessu hafi löggjafinn markað ráðstöfun íbúðalóða farveg sem stefndi geti ekki fellt hana úr. Af þessu leiði að útboðið sjálft hafi verið ólögmætt og þar með ógilt eða ógildanlegt. Því geti stefnda ekki byggt neinn rétt á útboðinu. Eins og áður sé getið verði réttur til bygginga ekki skilinn frá umráðum lóðar. Í þessum lögum komi skýrt fram hvernig umráðum lóðar skuli ráðstafað af stefndu og að endurgjaldið skuli vera ákveðið í reglugerð. Ekkert af þessu hafi verið gert og því sé gjaldtakan ólögmæt. Stefnda geti ekki sniðgengið framangreind lög með því að selja undan landinu rétt til að byggja á því samkvæmt deiliskipulagi, enda hafi hún ekki skilið byggingarréttinn frá landinu heldur tekið ákvörðun um að úthluta stefnendum rétti til að fá umráð lands með leigusamningi. Annað og meira hafi ekki falist í „sölu byggingarréttar“. Stefnendur hafi ekki fengið nein eignarráð yfir byggingarrétti að landi heldur afnotaréttindi í samræmi við þann leigusamning sem lofað hafði verið að gera við þau með úthlutuninni. Byggingarrétturinn hafi því aldrei verið skilinn frá fasteigninni. Því hafi ekki átt sér stað sala á fasteign til eignar heldur sala til leigu eða afnota. Vissulega geti eftirmarkaður orðið með fasteignir þar sem lóðarréttindin hafi áhrif á verðmæti eignanna. Stefnda eigi enga aðild að slíkum viðskiptum, hún sé ekki þátttakandi á þeim markaði þótt hún með þessum hætti hafi viljað gerast þar boðflenna. Stefnda hafi stöðugt blandað saman ráðstöfun fasteignaréttinda til leigu eða eignar og áhrifum slíks leigusamnings á markaðsvirði byggingarframkvæmda. Stefnendur kveða málsástæðu þessa einnig vera til stuðnings þeim málsástæðum sem á eftir komi. 6. málsástæða - ólögmæt skattheimta: Stefnendur vísa til umfjöllunar að framan um þetta efni. Einnig vísa þeir til umfjöllunar um eðli byggingarréttar og laga nr. 86/1943 þessari málsástæðu til stuðnings. Tekjustofnar sveitarfélaga verði að byggjast á skýrri lagaheimild. Um það vísa stefnendur til 40., 77. og 78. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 sem og 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 1. og 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Óumdeilt sé í málinu að engri lagaheimild sé fyrir að fara til að taka umrætt byggingarréttargjald. Stefnda byggi á því einu að þetta séu sérstök eignaréttindi sem gengið geti kaupum og sölu á markaði sem hún sé aðeins þátttakandi ásamt fleirum. Þessi rök standist ekki að mati stefnenda eins og rakið hafi verið. Um þetta álitaefni hafi þegar verið dæmt með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 105/1992. Stefnendur telja að niðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 styðji þessa niðurstöðu að því leyti að fari gjaldið fram úr kostnaði við öflun lands verði að kveða á um hana í lögum. Við endurflutning málsins, sem fram fór að gengnum dómi Hæstaréttar 31. maí 2012 í máli nr. 404/2011, er vísað til ofangreindra sjónarmiða til frekari stuðnings því að lög nr. 86/1943 setji stefndu skorður í þessu efni. Þar sem gjaldtaka stefndu hafi verið ólögmæt telja stefnendur að endurgreiða beri oftekin gjöld skv. lögum nr. 29/1995 enda séu stjórnarathafnir jafn illa til þess fallnar að verða söluvara af hálfu stjórnvalds eins og aflátsbréf miðalda. Í væntanlegri málflutningsyfirlýsingu stefndu í greinargerð muni kom fram að fallist sé á kröfu um skil lóðarinnar og endurgreiðslu þessara gjalda ásamt lögbundnum gjöldum ef á málsástæðu þessa verður fallist. Það styðji staðhæfingar stefnenda en afsanni staðhæfingar stefndu um að byggingarrétturinn einn og sér falli ekki undir hugtakið fasteign í 2. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Stefnendur benda á að ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 eins og gert hefði verið ef um sölu fasteignarréttinda til eignar hefði verið að ræða. Enginn bindandi samningur um fasteignaviðskipti hafi því verið gerður. 7. málsástæða - í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993: Á því er byggt af hálfu stefnenda að stefnda hafi ekki gætt meðalhófs þegar hún hafi ákveðið að hafa útboð á umræddum lóðum. Á þessum tíma hafi allt ætlaði vitlaust að verða á fasteignamarkaði. Bankarnir hafi ausið peningum inn á markaðinn, fasteignaverðið hafi rokið upp og lóðaskortur verið í algleymingi. Lóðaskortinn hafi mátt rekja til vanrækslu stefndu á að tryggja þróun byggðar í höfuðborginni og nægt framboð á lóðum. Slíkar skyldur felist í skipulags- og byggingarlögum. Stefnda hafi útvegað sér land og úthlutað lóðum til að gegna lögbundnum skyldum sínum og hafi ekki getað leyft sér að gera lóðaúthlutanir að slíkri féþúfu sem hún hafi gert með þessu. Í því hafi falist misnotkun á óvenjulegum aðstæðum sem hafi verið uppi á þessum tíma. Þótt stjórnvöld megi standa í uppkaupum lóða og endurúthlutun til að greiða fyrir þróun byggðar hafi þau engu hlutverki að gegna á einhverjum braskmarkaði með fasteignir. Hófsemd sé talin til dyggða en óhóf til siðferðisbrests. Hér keyri um þverbak. Við endurflutning málsins tóku stefnendur fram að aðstæður á fasteignamarkaði síðla árs 2007, þegar umrætt útboð fór fram, hafi verið orðnar aðrar en um var fjallað í dómi Hæstaréttar frá 31. maí 2012 í málinu nr. 404/2011. Hafi ærslin á þeim markaði þá verið orðin meiri en á fyrra ári. Því hafi stefnda þurft að gæta enn frekar að sér hvað meðalhóf snertir. 8. málsástæða - formreglur laga nr. 40/2002: Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt af hálfu stefnenda að enginn gildur einkaréttarsamningur hafi stofnast milli aðila máls um fasteign. Til að um gild fasteignaviðskipti sé að ræða þurfi að gæta formreglna 7. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 en hún hljóði svo: „Samningur um kaup á fasteign er bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda skal umboð hans vera skriflegt. Til skriflegs forms og undirskrifta samkvæmt lögum þessum telst rafrænt form og undirskriftir sem hafa sama gildi samkvæmt fyrirmælum í lögum.“ Þessara formreglna hafi ekki verið gætt og þess vegna hafi ekki stofnast gildur samningur um sölu fasteignaréttinda. Fyrst stefnendur vilji ekki að viðskiptin gangi í gegn beri hvorum aðila um sig að skila sinni greiðslu. Í þessu sambandi sé einnig vísað til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár. 9. málsástæða - ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936: Stefnendur byggja á því að það sé ósanngjarnt af stefndu að bera samning aðila fyrir sig og í andstöðu við góða viðskiptavenju. Vísist um það til alls sem að framan sé rakið og m.a. eftirfarandi: a) Stefnda hafi verðlagt lóðirnar í óraunhæfri fasteignabólu og nýtt sér óeðlilegt ástand til að drýgja sjóði sína þótt úthlutun hennar á lóðunum væri eingöngu þáttur í lögbundnu hlutverki hennar. Um þetta vísist meðal annars til þess sem segi um meðalhóf. b) Vísað sé til þess sem á eftir greini um misnotkun á markaðsráðandi stöðu, m.a. hvað stefnda verðlagði lóðina hátt á markaði þar sem hún deili og drottni og stýri meira og minna framboði. Stefnda geti sett leikreglur nánast eins og henni sýnist. c) Vísað sé til þess sem segi um jafnræði aðila í stefnunni. Ósanngjarnt sé að þeir einir sem hafi keypt lóðirnar hæstu verði og skulduðu ekki borginni skuli sitja eftir með skellinn af hóflausri verðlagningu í fasteignabólu. Stefndu hafi verið markaðir lögbundnir tekjustofnar til að standa skil á lögbundnum verkefnum sínum. Þarna hafi hún fengið tekjur umfram það og eigi að vera aflögufær til að endurgreiða að sama skapi. d) Það sé ósanngjarnt að þegar hrun verði í þjóðfélaginu skuli stefnda víkja frá fyrri venju um að allir fái að skila sem vilji og bregðast m.a. þannig réttmætum væntingum borgaranna. e) Ef stefnendur byggja á lóðinni þá hafi stefnda samþykkt að menn fái að fresta framkvæmdum og þá verði hús þeirra stakt á svæðinu, eins og illa gerður hlutur. Það geti haft veruleg áhrif á söluverðmæti og sölumöguleika eignarinnar síðar. Töluleg kröfugerð: Í stefnu kemur fram að á framlagðri kvittun hafi kaupverðið verið sundurliðað með eftirfarandi hætti: Í skilmálum sé gert ráð fyrir að við skil skuli gera upp skv. byggingarvísitölu. Aðalkrafan miðist við það. Fram kemur í stefnu að vísitala í desember 2007 hafi verið 377,7 stig. Þegar krafist hafi verið endurgreiðslu gjaldsins 1. apríl 2009 hafi vísitalan verið 492,5 stig. Verðbæturnar séu reiknaðar þannig út: 65.451.762 * 492,5 /377,7 = 85.345.493. Hækkunin nemi því 19.893.731 krónu. Verði talið að stefnendur eigi ekki rétt til byggingarvísitölu heldur vaxta, en það leiði hvorki af samningum, lögum né venju hverjir þeir skuli vera, beri að ákvarða þá eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 og miðist varakrafan við það. Þrautavarakrafan miðist við ef vextir verða ákvarðaðir skv. lögum nr. 29/1995. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. þeirra. Þess sé krafist að tekið verði tillit til þess að stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir aðilar og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Um lagarök er í sérstakri bókun vísað til eftirfarandi laga: Lög nr. 7/1936 um samningsgerð o.fl., einkum 36. gr.; lög nr. 84/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar, einkum 1. og 2. gr.; stjórnarskráin nr. 33/1944, einkum 2. gr., 40. gr. 65. gr. og 77. til 78. gr.; lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 116. gr.; lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 3. gr. og 53. til 54. gr.; stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 11. til 12. gr.; lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, einkum 1. til 2. gr.; lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda; lög nr. 17/1996 (eldri) um gatnagerðargjald, einkum 1. gr.; sveitarstjórnarlög nr. 45/1998, einkum 7. gr.; lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4. gr. og 6. gr.; lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 2. gr. og 7. gr.; samkeppnislög nr. 44/2005, einkum 3. til 4. gr., 10. til 11. gr., 21. gr., 24. gr., 26. til 27. gr. og 33. gr.; lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald, einkum 9. gr.; skipulagslög nr. 123/2010, einkum 1. gr., 3. gr. og 48. til 50. gr. Einnig sé vísað til reglunnar um endurheimtu ofgoldins fjár, einkum varðandi 5., 7., 8. og 9. málsástæðu en einnig varðandi aðra liði, ef ekki verður fallist á endurgreiðslu á öðrum grundvelli. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er í greinargerð lýst framkvæmd við ráðstöfun lóða á vegum borgarinnar á síðustu árum. Kemur þar fram að rétt fyrir aldamót hafi stefnda tekið þá ákvörðun að hætta að ráðstafa lóðum einvörðungu gegn greiðslu gatnagerðargjalds, en þá hafði lengið legið fyrir að markaðsverð lóða á eftirmarkaði væri mun hærra en gatnagerðargjaldið. Hafi það sem kallað hefur verið „brask“ með úthlutaðar lóðir verið viðvarandi vandamál. Til að koma í veg fyrir lóðabrask hafi stefnda ákveðið að selja leigulóðarréttindin eða byggingarrétt á lóðum. Í fyrstu hafi verið ráðgert að bjóða byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðanda í öllum tilvikum. Í fyrstu drögum að útboðsskilmálum fyrir Grafarholt sem lögð hafi verið fyrir borgarráð 19. október 1999 hafi ekki verið gert ráð fyrir skilarétti/skilaskyldu en kveðið á um heimild til framsals og um forkaupsrétt stefndu. Borgarráð hafi frestað að taka afstöðu til tillögunnar þar sem ekki hafi verið vilji til þess að bjóða út einbýlishúsalóðir til hæstbjóðenda. Þess í stað hafi borgaryfirvöld viljað hafa áfram á boðstólum tiltölulega ódýrar einbýlishúsalóðir til að gefa einstaklingum færi á að byggja yfir sig og sína. Niðurstaðan hafi því orðið sú að hverfa frá því að bjóða einbýlishúsalóðirnar út, sbr. bréf borgarverkfræðings, dags. 5. nóvember 1999. Bréfi borgarverkfræðings hafi fylgt ný drög að útboðsskilmálum, dags. 8. nóvember 1999. Þar hafi verið gert ráð fyrir að einbýlishúsalóðum með meðfylgjandi byggingarrétti yrði úthlutað á föstu verði. Jafnframt hafi verið lögð sú kvöð á lóðarhafa einbýlishúsalóða að hyrfu þeir frá byggingaráformum skyldu þeir skila lóðum sínum, sbr. gr. 4.5.1 í drögum að útboðsskilmálum. Að öðru leyti hafi, eins og í fyrri drögum, verið gert ráð fyrir að meginreglan yrði sú að íbúðarlóðum yrði hverju sinni ráðstafað til hæstbjóðanda í kjölfar útboðs. Ekki var mælt fyrir um neina skilaskyldu heldur skyldi heimilt að framselja slíkar lóðir en stefnda áskyldi sér þó forkaupsrétt, sbr. gr. 4.5.2 í sömu drögum að útboðsskilmálum. Borgarráð og borgarstjórn samþykktu tillögur borgarverkfræðings. Þetta fyrirkomulag hafi haldist í öllum lóðaútboðum í Grafarholti allt til ársins 2003, þegar kom að ráðstöfun lóða í næsta hverfi Reykjavíkur sem tekið var undir íbúðabyggð, þ.e. Norðlingaholti. Þá hafi byggingarréttur á öllum lóðum verið boðinn út til hæstbjóðenda að meðtöldum einbýlishúsalóðum. Ekki hafi verið kveðið á um skilaskyldu, heldur rétt til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 3.5 í útboðsskilmálum vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í fyrsta áfanga Norðlingaholts. Hafi þetta fyrirkomulag haldist óbreytt í öllum lóðaútboðum í Norðlingaholti. Þegar kom að því á árinu 2006 að ráðstafa íbúðalóðum í næsta hverfi Reykjavíkur, sem tekið var undir byggð, Úlfarsárdal, hafi áfram verið haldið með þá framkvæmd, þ.e. að bjóða allan byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðenda. Í skilmálum vegna útboðsins hafi með sama hætti og áður ekki verið kveðið á um skilaskyldu á lóðum, aðeins framsalsrétt og forkaupsrétt stefnda, sbr. gr. 4.6 í skilmálunum. Á það er bent af hálfu stefndu að eftir sveitarstjórnarkosningar 2006 hafi nýr meirihluti tekið við í borginni. Sá meirihluti hafi haft það á stefnuskrá sinni að breyta fyrirkomulagi á ráðstöfun byggingarlóða í nýbyggingarhverfum og hverfa frá því að selja byggingarrétt á slíkum lóðum hverju sinni hæstbjóðanda, eins og hafði verið meginreglan allt frá því um aldamót. Þess í stað skyldi stuðlað að því að fjölskyldur í borginni gætu fengið byggingarlóðir á viðráðanlegu verði til að byggja í eigin þágu. Nýi meirihlutinn í borgarstjórn ákvað því að í nýbyggingarhverfum í borginni skyldi byggingarrétturinn ekki lengur boðinn út heldur skyldi almenna reglan vera sú að bjóða slíkar lóðir á föstu verði. Nýjar reglur um úthlutun lóða og sölu byggingarréttar, svokallaðar Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, hafi verið samþykktar á fundi borgarstjórnar 15. maí 2007. Samkvæmt þeim hafi verið horfið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á lóðum út en þess í stað skyldi byggingarréttur á íbúðarlóðum almennt seldur á föstu verði. Tilgangur þessara reglna hafi verið að gera borgurunum kleift að fá úthlutað lóð gegn greiðslu fjárhæðar sem hafi verið lægri en markaðsverð á byggingarrétti. Þar sem það var beinlínis yfirlýst stefna að úthluta gæðum á verði sem hafi legið undir gangverði byggingarréttar á markaði hafi sú kvöð hvílt á lóðunum, að ef lóðarhafi framseldi rétt sinn til lóðarinnar innan sex ára frá gerð lóðarleigusamnings, bæri honum að greiða svokallað viðbótargjald, sbr. 7. gr. reglnanna. Þá var jafnframt lögð sú skylda á lóðarhafa, sem fengu þessar lóðir á lægra verði til að auðvelda þeim að byggja sjálfir þak yfir höfuðið, að ef þeir hættu af einhverjum ástæðum við að byggja á lóðinni, skyldi lóðinni skilað gegn endurgreiðslu, sbr. 6. gr. reglnanna. Stefnda kveður þessar reglur frá 15. maí 2007 ekki hafa verið ófrávíkjanlegar. Nánar tiltekið hafi þær gilt þegar borgarráð úthlutaði byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákvæði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Enda hafi vilji hins nýja meirihluta í borgarráði ekki staðið til þess að byggingarréttur á öllum íbúðarlóðum yrði seldur á föstu verði líkt og reglurnar gerðu almennt ráð fyrir. Aðrar aðferðir skyldu viðhafðar við úthlutun í grónum hverfum, líkt og í Fossvogsdal, en í nýbyggingarhverfum. Með bréfi 18. september 2007 hafi Ágúst Jónsson, skrifstofustjóri framkvæmdasviðs stefnda, gert tillögur að heildstæðum útboðsskilmálum fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Tillögurnar hafi verið, líkt og bréfritari orðaði það sjálfur, í öllum aðalatriðum eins og við útboð byggingarréttar undanfarin ár. Byggingarréttur á öllum lóðum skyldi boðinn út til hæstbjóðenda og sem fyrr hafi því ekki verið nein kvöð um skilaskyldu, heldur kveðið á um rétt lóðarhafa til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 4.6 í útboðsskilmálunum. Útboðsskilmálarnir hafi verið samþykktir á fundi borgarráðs þann 27. september 2007, nánar tiltekið samþykkti borgarráð að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“ sem liggi fyrir í málinu. Stefnda mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Hún hafnar því í fyrsta lagi að til staðar sé einhliða skilaréttur á lóðum. Um það þurfi ekki að deila að sala lóðarleiguréttinda, þ.m.t. byggingarréttar, sé einkaréttarlegur gerningur þar sem ráðstafað sé heimildum fasteignareiganda. Engu breyti þótt seljandinn í þessu tilviki sé opinber aðili, sveitarfélag, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010, þar sem Hæstiréttur kveður með skýrum hætti úr um hið tvíþætta eðli lóðarúthlutunar sveitarfélags. Hvergi í lögum sé gert ráð fyrir að sveitarfélögum sé skylt að úthluta byggingarlóðum, hvorki í skipulags- og byggingarlögum, lögum um gatnagerðargjald né öðrum lögum. Tilraunir stefnenda til að leiða þá skyldu af skipulags- og byggingarlögum hafi enga þýðingu enda liggi fyrir að lóðaúthlutanir séu ekki eitt af lögbundnum hlutverkum sveitarfélaga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 150/2000. Sveitarfélögum sé hins vegar heimilt að úthluta lóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. m.a. 7. og 9. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Stefnda byggir á því að sala lóðarleiguréttinda eða byggingarréttar teljist einkaréttarlegur gerningur sem um gildi allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Almennur skilaréttur sé ekki viðurkenndur í fasteignakauparétti. Þá verði meintur skilaréttur ekki grundvallaður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Sú málsástæða sé haldlaus, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Slíkur réttur þyrfti því að byggja á þeim skilmálum sem um lóðir stefnenda gilda, sbr. m.a. tilvitnaðan dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Stefnda telur að skilaréttur í þessu máli verði ekki grundvallaður á ákvæðum Almennra reglna um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007, enda hafi lóðunum ekki verið úthlutað á grundvelli þeirra reglna. Þær gildi þegar borgarráð úthluti byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákveði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Þann 27. september 2007 hafi borgarráð samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“. Þeir skilmálar beri yfirskriftina Útboðsskilmálar fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar um lóðirnar. Þá sé sérstaklega tekið fram að almennu skilmálarnir séu til fyllingar útboðsskilmálunum. Aftur á móti sé hvergi í útboðsskilmálunum getið um að reglurnar frá 15. maí 2007 gildi um lóðirnar. Ekki hafi heldur verið á þær minnst í bréfi borgarstjóra 23. nóvember 2007. Fari svo að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007 verði taldar gilda um hinar umdeildu lóðir þá bendir stefnda á að í 7. gr. í reglunum sé kveðið á um bann við framsali lóðarréttinda áður en gerður hafi verið lóðarleigusamningur nema sérstaklega standi á, sbr. gr. 6.3 í sömu reglum. Af þeim sökum sé í 6. gr. reglnanna sú kvöð lögð á lóðarhafa, sem af einhverjum ástæðum hverfi frá byggingaráformum, að hann skili lóð sinni aftur til stefndu gegn endurgreiðslu þess sem greitt hafi verið fyrir lóðina. Það sé því ekki rétt, sem stefnendur haldi fram, að í 6. gr. reglnanna sé kveðið á um skilarétt lóðarhafa. Hið rétta sé að hér sé um kvöð að ræða, skilaskyldu. Sérstakur skilaréttur hafi ekki verið í skilmálum stefndu frá því að skilmálarnir frá 5. maí 1986 voru í gildi. Stefnda tekur fram að um lóðir stefnenda gildi sérstakir útboðsskilmálar frá september 2007 líkt og rakið hafi verið. Þar sé í gr. 4.6 kveðið á um framsalsheimild auk þess sem stefnda áskilji sér forkaupsrétt að viðkomandi lóðum sem framseldar verði. Með öðrum orðum kveði sérskilmálarnir á um annað fyrirkomulag en almennu reglurnar frá 15. maí 2007, þ.e. að lóðarhöfum sé heimilt að framselja lóðir sínar. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum frá september 2007 víki ákvæði hinna almennu skilmála fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þau eru ósamrýmanleg. Af hefðbundnum lögskýringaraðferðum leiði að sérskilmálarnir víki einnig til hliðar hinum almennu reglum ef talið yrði að þær gildi um lóð stefnenda, sbr. einnig gr. 1.1. í Almennum lóða og framkvæmdaskilmálum. Af því leiði jafnframt að ákvæði hinna almennu reglna um skilaskyldu og bann við framsali víki fyrir framsalsheimild sérskilmálanna. Allar fullyrðingar stefnenda um að stefnda hefði þurft að kveða sérstaklega á um að ákvæði hinna almennu reglna giltu ekki hvað varðar skil haldi ekki. Það leiði af eðli máls að þegar aðila er heimilað að framselja lóð sína, þá geti honum ekki á sama tíma verið skylt að skila lóð sinni. Samkvæmt framansögðu geti stefnendur ekki byggt ætlaðan skilarétt sinn á þeim skilmálum sem um lóðirnar gilda eða á reglunum frá 15. maí 2007. Þá geti stefnendur ekki heldur byggt ætlaðan skilarétt sinn á venju. Stefnda mótmæli ítrekuðum fullyrðingum í stefnu um að sú venja hafi gilt hjá stefndu að hverjum þeim sem þóknaðist væru heimil einhliða skil á lóð sinni, sem röngum og ósönnuðum. Slík venja hafi aldrei gilt hjá stefndu. Í þeim einu tilvikum sem lóðarhöfum hafi verið heimiluð skil, þá hafi það byggst á skýrum ákvæðum í lóðaskilmálum og aðeins þegar lóðarhafar hafi fengið lóðum úthlutað á verði sem hafi legið undir markaðsverði. Í slíkum tilvikum hafi verið kveðið á um skyldu lóðarhafa, sem hafi viljað hætta við fyrri byggingaráform, til að skila lóð sinni enda væru framkvæmdir ekki hafnar. Allt til ársins 2007, þegar horfið hafi verið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á íbúðarlóðum út og ráðstafa lóðum þannig á markaðsverði til hæstbjóðenda og lóðum þess í stað að meginstefnu til úthlutað á föstu verði undir markaðsverði, hafi aðeins í tveimur tilvikum verið gert ráð fyrir skilum á lóðum. Annars vegar þegar einbýlishúsalóðum hafi verið úthlutað í Grafarholti og hins vegar þegar 30 lóðum við Lambasel hafi verið úthlutað á árinu 2005. Í báðum tilvikum hafi verið um kvöð að ræða, skilaskyldu. Framkvæmdin hjá stefndu, sem byggist á vel kynntum og auglýstum skilmálum yfir langt árabil, hafi ætíð verið hin sama eins og gögn málsins beri með sér. Stefnda hafi ekki í neinu tilviki viðurkennt einhliða skilarétt íbúðarlóðarhafa, þegar um útboðslóðir sé að ræða, eins og komi skýrt fram í skýrslu Ágústs Jónssonar, skrifstofustjóra framkvæmdasviðs stefnda, sem hann hafi gefið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur við aðalmeðferð héraðsdómsmálsins nr. E-4319/2010, en í því máli hafi verið tekist á um samskonar kröfu lóðarhafa um að fá að skila lóð sinni og gert sé í þessu máli. Þess séu engin dæmi í gögnum málsins að stefnda hafi heimilað einhliða skil útboðslóða. Á hinn bóginn sé að finna í gögnum málsins dæmi um synjun stefndu á skilum á slíkum grundvelli. Sönnunarbyrðin fyrir hinni ætluðu venju hvíli á stefnendum, sem hafi ekki tekist sú sönnun. Gögn málsins sýni þvert á móti hið gagnstæða. Stefnendur haldi því fram að hin ætlaða venja hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010 og byggi á því að sá dómur hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda mótmælir því. Tilvitnað héraðsdómsmál varði kröfu atvinnulóðarhafa um skil á atvinnulóð sinni. Um atvinnulóðir gildi allt aðrir skilmálar og allt önnur framkvæmd en um íbúðalóðir en svo hafi verið allt frá því fyrir aldamót. Tilvitnaður héraðsdómur geti því ekki haft nokkurt sönnunargildi í þessu máli. Stefnda hafi áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms og krafist þess að dómnum verði hrundið enda sé tilvist hinnar meintu stjórnsýsluframkvæmdar ekki á rökum reist. En ef svo ólíklega vilji til að Hæstiréttur staðfesti að umrædd venja hafi verið leidd í ljós þá lúti hún að atvinnulóðum, ekki íbúðarlóðum. Ef svo ólíklega fari að dómurinn í þessu máli telji að meint venjuhelguð framkvæmd stefnda um atvinnulóðir eigi við um íbúðalóðir, þá telur stefnda rétt að benda á eftirfarandi: Stjórnvöldum sé heimilt að breyta þekktri stjórnsýsluframkvæmd sinni sé það gert með tilteknum hætti, líkt og komi skýrlega fram í tilvitnuðum héraðsdómi. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið gert fyrr en með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Í því máli sem sé til umfjöllunar hér hafi lóðarhafar lýst yfir skilum á lóðum sínum þann 1. apríl 2009, þ.e. rúmlega níu mánuðum eftir að stjórnvaldið breytti hinni ætluðu framkvæmd sinni með tilkynningu á vef stefndu 23. júní 2008, sbr. fullyrðingar í stefnu, neðst á bls. 4. Réttmætar væntingar stefnenda þann 1. apríl 2009 hafi því ekki staðið til þess að leyst yrði úr erindi þeirra í samræmi við ætlaða eldri stjórnsýsluframkvæmd, sem horfið hafði verið frá með fullnægjandi hætti þann 23. júní 2008. Af framangreindu leiði að einhliða skilaréttur verði ekki grundvallaður á hinni ætluðu venju sem stefnendur segi að leidd hafi verið í ljós með dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010. Vegna fullyrðinga stefnenda um að Hjörleifur B. Kvaran, fyrrverandi borgarlögmaður, hafi staðfest hina ætluðu venju bendir stefnda á að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi í fimm málum, nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010, komist að hinu gagnstæða. Tilvitnuð staðfesting Hjörleifs hafi legið frammi í öllum þeim málum, auk þess sem hann hafi gefið skýrslu í fjórum málanna. Um þá skýrslu hafi héraðsdómur sagt eftirfarandi: ,,Gegn framburði vitnisins telur dómurinn aftur á móti að gögn málsins gefi ótvírætt til kynna að grundvallarbreyting hafi orðið á reglum um skil lóða með samþykkt úthlutunar- og útboðsskilmála í Grafarholti árið 1999.“ Öll tilvitnuð héraðsdómsmál hafi varðað kröfur um skil á íbúðarhúsalóðum og um íbúðarlóðaskilmála öfugt við tilvitnað héraðsdómsmál nr. E-5553/2010. Fullyrðingar stefnenda um að með því að stefnda hafi beitti vanefndaúrræðum og afturkallað lóðaúthlutanir hjá nokkrum íbúðarlóðarhöfum, síðast vegna Iðunnarbrunns 15, þá hafi stefnda viðurkennt að réttur lóðarhafa til einhliða skila standist ekki að mati stefndu. Beiting vanefndaúrræðis, í samræmi við skýran áskilnað í lóðaskilmálum hverju sinni, geti aldrei talist jafngilda því að lóðarhafi geti einhliða tekið ákvörðun um skil á lóð. Annars vegar sé um að ræða þvingunarúrræði, sem aðeins verði beitt af stefndu þegar mótaðilinn, lóðarhafinn, hafi vanefnt skyldur sínar, hins vegar sé um að ræða meint, einhliða réttindi lóðarhafa til að skila áður keyptum réttindum, þvert á allar venjur og meginreglur í kaupa- og kröfurétti. Ekki sé um sama hlutinn að ræða. Stefnda hafnar því enn fremur að hafa brotið gegn almennri jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins með því að sumum lóðarhöfum hafi staðið til boða að skila lóðum sínum. Stefnda bendir á að jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins sé matskennd vísiregla þess efnis að stjórnvöld gæti samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Sambærileg tilvik skuli þannig afgreiða á sambærilegan hátt, en í reglunni felist hins vegar ekki að afgreiða beri öll mál eins. Aðrir skilmálar hafi gilt um lóðir stefnenda en þær lóðir sem stefnda hafi tekið við. Stefnda hafi aldrei viðurkennt einhliða skilarétt á útboðslóðum heldur hafi skilaréttur aðeins gilt um íbúðarlóðir sem hafi verið ráðstafað á föstu verði og sé til kominn einvörðungu vegna þess að um slíkar lóðir hafi gilt kvaðir um skilaskyldu ef horfið yrði frá byggingarframkvæmdum. Sú kvöð hafi verið til komin vegna þess að lóðarhafi hafi fengið viðkomandi lóð ráðstafað til sín á verði sem hafi legið undir markaðsverði á eftirmarkaði. Heimildir til framsals hafi því verið takmarkaðar til að fyrirbyggja brask með lóðir og þess í stað kveðið á um skilaskyldu. Af þessum sökum hafi í öllum tilvikum verið til staðar málefnaleg rök fyrir hinum mismunandi skilmálum, sbr. m.a. dóma héraðsdóms í málum nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010. Varðandi það sem segi í stefnu um að framsal lóðarhafans sé háð samþykki stefndu þá sé það ekki rétt. Lóðarhafanum sé hverju sinni heimilt að framselja lóð sína. Stefnda hafi þó áskilið sér forkaupsrétt og rétt til að fyrirbyggja framsal til aðila sem skorti fjárhagslega burði til að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, en slíkt sé ekki hið sama og að krafist sé samþykkis stefndu. Á því er einnig byggt af hálfu stefndu að í samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009, 12. lið, hafi ekki falist nein mismunun gagnvart lóðarhöfum eftir því hvernig þeir fjármögnuðu lóðakaup sín. Samþykkt borgarráðs feli einvörðungu í sér ákvörðun um það hvernig heimilt sé að gæta hagsmuna stefndu m.t.t. hefðbundinna vanskilaúrræða með sama hætti og bankar og aðrar lánastofnanir geri, enda alvanalegt að kröfuhafi og skuldari semji um greiðslur og uppgjör ef til vanskila komi. Samþykkt borgarráðs feli þannig í sér heimild til samninga við lóðarhafa útboðslóða vegna vanskila. Stefndu sé heimilt að beita vægari úrræðum og semja um slíka yfirtöku veðandlagsins í stað nauðungarsölu. Stefnda hefur hins vegar ekkert um það að segja með hvaða hætti bankar og aðrar lánastofnanir standi að innheimtu ef til vanskila kemur samkvæmt veðskuldabréfum í þeirra eigu. Þessir kröfuhafar geti krafist nauðungarsölu á veðinu, þ.e. byggingarréttinum og eftir atvikum mannvirkjum á viðkomandi lóð. Þá geti þeir líka, kjósi þeir svo og um það semst við viðkomandi skuldara/lóðarhafa, leyst til sín byggingarréttinn með samningum á sama hátt og borgarráð hafi heimilað að gert yrði með samþykkt sinni frá 14. maí 2009. Stefnda geti ekki tekið yfir veðandlög bankanna hafi lóðir verið veðsettar þeim til tryggingar láni fyrir söluverði byggingarréttar. Samþykkt borgarráðs snúist um heimild til samninga um uppgjör kröfu. Stefnendur séu hins vegar ekki í neinni skuld við stefndu og eigi því enga kröfu á hendur henni um að hún við val á þeim innheimtu- eða vanefndaúrræðum, sem hún telji best þjóna hagsmunum sínum, beiti þeim með einhverjum tilteknum hætti gagnvart þeim. Stefnendur eigi enga aðild að slíkum ákvörðunum. Það sé ekkert kröfuhafasamband milli þeirra og stefndu. Stefnda mótmælir því enn fremur að í endurgjaldi vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda til lóðarhafa hafi falist ólögmæt skattheimta. Sala sveitarfélaga á lóðarleiguréttindum sé gerningur einkaréttarlegs eðlis. Til lóðarleiguréttinda teljist, ásamt öðrum fasteignatengdum réttindum, m.a. byggingarréttur, þ.e. réttur til að byggja á lóðunum í samræmi við skipulag. Sá byggingarréttur sem fylgi fasteign hverju sinni sé meðal þeirra þátta sem ráði verðmæti viðkomandi fasteignar. Stefnda hafi með úthlutun umræddra lóða verið að ráðstafa landi í sinni eigu til leigu til stefnenda. Lóðunum hafi fylgt tiltekinn byggingarréttur samkvæmt deiliskipulagi, óháð því hvort landið sé í eigu einkaaðila eða sveitarfélags, hvort landinu sé ráðstafað með sölu eða til leigu eða hvort byggt sé á lóðunum í samræmi við heimildir í skipulagi strax eða síðar. Á þessum forsendum hafi stefnda gengið til samninga við stefnendur. Úthlutun byggingarlóða sé eins og áður hafi verið rakið ekki lögbundið hlutverk sveitarfélaga. Af þeim sökum sé ekkert sem banni stefnda, hvorki lög né annað, að heimta endurgjald fyrir leigulóðir ef stefnda kjósi að ráðstafa slíkum lóðum til leigu. Endurgjald vegna ráðstöfunar á einkaréttarlegum gæðum teljist ekki tekjustofn sveitarfélags í skilningi laga. Tekjustofnar sveitarfélaga, eins og þeir séu skilgreindir í lögum, séu tæmandi taldir í 1. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sem útsvar, fasteignaskattur og framlög úr Jöfnunarsjóði. Auk tekna samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 1. gr. laga nr. 4/1995 hafa sveitarfélög m.a. tekjur af eignum sínum, sbr. 2. gr. sömu laga, þ.m.t. af löndum og lóðum í þeirra eigu, s.s. í formi árlegrar lóðarleigu og tekna af sölu lóðarleiguréttinda þegar því er að skipta. Um sé að ræða tekjur af einkaréttarlegum viðskiptum sveitarfélaganna með eignir sínar. Stefndu sé að lögum tryggt mikið sjálfstæði við ákvörðunartöku um ýmis fjárhagsmálefni sín. Stefndu beri jafnframt, eins og öðrum sveitarfélögum, skylda til að rýra ekki verðgildi eigna sinna með aðgerðum sínum, heldur að standa vörð um eignir sveitarfélagsins og gæta þess að þær séu nýttar á forsvaranlegan hátt. Þótt óumdeilt sé að sveitarfélögum beri að fara að meginreglum stjórnsýsluréttar í einkaréttarlegum athöfnum sínum gildi samt sem áður um slík viðskipti sveitarfélaganna allar meginreglur samningaréttarins um gerð slíkra samninga, þ.m.t. samningsfrelsið til að heimta endurgjald fyrir þau verðmæti sem ráðstafað sé. Stefnda hafnar því að niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 105/1992, sbr. dómasafn Hæstaréttar 1994, bls. 947, hafi nokkra þýðingu í þessu máli. Því fordæmi hafi verið vikið til hliðar með dómi Hæstaréttar í máli nr. 150/2000 en stefnda telur að af þeim dómi megi fyrst og fremst ráða að sveitarfélögum sé heimilt að selja byggingarrétt án sérstakrar lagaheimildar. Þá bendir stefnda á að með sölu byggingarréttar sé ekki verið að skerða hagsmuni lóðarhafans, þ.e. kaupanda byggingarréttarins, enda sé hin umþrætta greiðsla hans endurgjald fyrir tiltekin, framseljanleg verðmæti, sem byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Sá háttur að þeir, sem sæki rétt sinn til húsbygginga beint til sveitarfélagsins, greiði lítið sem ekkert fyrir hann á sama tíma og aðrir verði að kaupa slíkan rétt fullu verði á almennum markaði, samræmist að auki engan veginn almennum jafnræðissjónarmiðum. Jafnframt hafnar stefnda því að lög nr. 86/1943 standi því í vegi að hún geti selt leiguréttindi að lóðum og miðað endurgjald fyrir leiguréttindin við þann byggingarrétt sem fylgi leigulóðinni. Stefnda hafi ekki brotið gegn fyrirmælum hinna tilvitnuðu laga. Samkvæmt 1. gr. skuli bæjarstjórn, eða bæjarráð í umboði hennar ákveða, leiguskilmálana þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu. Það hafi verið gert. Ákvarðanir um hvaða skilmálar skuli hverju sinni gilda um íbúðalóðir hafi alltaf verið teknar í borgarráði eða borgarstjórn, þ.m.t. hvernig skuli ráðstafa þeim og á hvaða verði. Eftir að slíkum lóðum hafi verið ráðstafað, oftast gegn sérstöku endurgjaldi, taki við innheimta árlegrar leigu, sbr. 2. gr. laganna. Stefnda hafi því farið að því sem mælt sé fyrir um í tilvitnuðum lögum. Þau verði ekki túlkuð á þann hátt að þar sé girt fyrir að leiguréttindin sem slík séu seld þó að þar sé kveðið á um hvernig skuli ákveða árlega leigu. Þá bendir stefnda á að það fengi ekki staðist að stefnda, eitt sveitarfélaga, væri hindrað í því að krefjast eðlilegs endurgjalds vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda vegna ákvæða tilvitnaðra laga en lög þessi gildi aðeins um stefndu. Önnur sveitarfélög þurfi ekki sérstaka lagaheimild til innheimtu lóðarleigu eða annars endurgjalds af eigum sínum. Stefnda vísar til þess að stefnendur haldi því fram að hún hafi ekki gætt meðalhófs þegar ákveðið var að hafa útboð á umræddum lóðum. Að öðru leyti færi stefnendur engin rök fyrir því af hverju sú ákvörðun að viðhafa útboð sé brot gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, um hvaða stjórnsýslumál sé að ræða eða hvernig stefnendur eigi aðild að því máli. Því verði að telja þessa málsástæðu vanreifaða. Sé með þessari málsástæðu verið að vísa til þess að með útboði hafi stefnda með einhverjum hætti verðlagt byggingarréttinn of hátt, sbr. a-lið 9. málsástæðu í stefnu. Þá hafnar stefnda því að meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin í þeim efnum enda liggi fyrir að það hafi verið stefnendur sem hafi ákveðið kaupverðið með tilboðum sínum að fjárhæð 32.500.000 krónur fyrir byggingarrétt á hvorri lóð fyrir sig. Lágmarkssöluverðið, sem ákveðið hafi verið af stefndu hafi verið 15.000.000 króna fyrir byggingarrétt á hvorri lóð fyrir sig, sbr. gr. 2.2.3. í útboðsskilmálunum. Með því að stefnendur greiddu kaupverðið fyrirvaralaust hafi komist á einkaréttarlegur samningur milli þeirra og stefndu. Meðalhófsregla stjórnsýslulaga taki eingöngu til efnis stjórnvaldsákvörðunar og geti því ekki tekið til ákvörðunar um verðmæti byggingarréttar. Söluverð byggingarréttarins sé hvorki þjónustugjald né skattur heldur andvirði fjárhagslegra verðmæta, sem séu háð eignarrétti og megi ráðstafa með sölu eða veðsetningu að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Stefnda hafnar því að ekki hafi stofnast gildur einkaréttarlegur samningur þar sem formreglur laga um fasteignakaup hafi ekki verið uppfylltar. Í fyrsta lagi þá gildi lög um fasteignakaup ekki um þann einkaréttarlega samning sem komist hafi á milli stefndu og stefnenda. Ekki hafi verið um hefðbundna sölu á fasteign að ræða heldur lóðaúthlutun sveitarfélags sem í felist hvort tveggja stjórnvaldsákvörðun og gerningur á sviði einkaréttar þar sem ráðstafað hafi verið heimildum eiganda fasteignar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Um þann einkaréttarlega gerning hafi helstu meginreglur fasteignakauparéttarins gilt en ekki lögin sem slík. Ekkert í viðskiptum stefndu og stefnenda brjóti hins vegar gegn formkröfu 7. gr. laga um fasteignakaup. Í 1. mgr. 7. gr. segi að samningur um kaup á fasteign sé bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Kauptilboðið og hið skriflega samþykki liggi fyrir í gögnum málsins. Stefnda hafnar því einnig að til staðar séu lagaskilyrði fyrir því að samningi aðila verði vikið til hliðar að hluta eða öllu leyti með vísan til 36. gr. samningalaga. Stefnda bendir á að stefnendur hafi sjálfir verðlagt hinn umþrætta byggingarrétt með tilboðum sínum. Af því leiði að ætla verði að um markaðsverð hafi verið að ræða. Stefnda hafi ekki mismunað aðilum hvað varðar rétt til skila á lóðum. Slíkur einhliða réttur hafi ekki gilt um lóðir hjá stefndu síðan fyrir aldamót. Málefnalegar ástæður hafi verið fyrir þeirri kvöð sem hvíldi á sumum lóðum um skilaskyldu, sem aftur hafi leitt til þess að lóðarhafar þeirra lóða hafi getað skilað lóðum sínum. Þá sé því hafnað að lengri framkvæmdafrestir þýði brot gegn stefnendum, hvað þá að slíkt eigi að leiða til þess að skilyrði 36. gr. samningalaga teljist uppfyllt. Varðandi dómkröfur stefnenda tekur stefnda fram að samkomulag sé milli stefnenda og stefndu um að ef fallist verði á þá málsástæðu stefnenda að í endurgjaldi vegna byggingarréttar felist ólögmæt skattheimta í skilningi laga, þá komi til full endurgreiðsla þess endurgjalds sem stefnendur inntu af hendi á sínum tíma gegn skilum á lóðunum að Lautarvegi 2 og 6. Stefnda byggir einnig á því að ef fallist verður á að stefndu hafi verið óheimilt að heimta endurgjald fyrir byggingarréttinn þá beri að fara með það uppgjör í samræmi við lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. þrautavarakröfu stefnenda. Þar sé ekki kveðið á um rétt til verðbóta. Ef fallist verður á að að stefnendur geti skilað lóðunum þar sem venja standi til þess, og að þeir eigi af þeim sökum rétt á endurgreiðslu þess endurgjalds sem þeir guldu á sínum tíma gegn skilum á lóðunum, þá mótmælir stefnda því að höfuðstóll kröfunnar skuli verðbættur í samræmi við einhverja skilmála sem ekki hafi gilt um lóðir stefnenda. Það sé ekki algilt að slíkar endurgreiðslur skuli verðbættar. Í tilviki Bauhaus, þar sem sérstaklega hafi verið samið um skil á lóð, hafi verið kveðið á um að endurgreidd fjárhæð skyldi ekki verðbætt ef lóðinni yrði skilað. Varðandi varakröfu stefnenda mótmælir stefnda kröfu þeirra um almenna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda leiði slík krafa ekki af samningi aðila, venju eða lögum. Þá mótmælir stefnda upphafstíma dráttarvaxta í aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Ef ekki verði fallist á sýknukröfu stefndu beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu í fyrsta lagi. Um lagarök vísar stefnda m.a. til meginreglna fasteignakauparéttar, meginreglna samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga, samkeppnislaga nr. 44/2005, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið hefur verið gerðu stefnendur tilboð í byggingarrétt á lóðum við Lautarveg á grundvelli útboðs af hálfu stefndu haustið 2007. Tilboð þeirra voru samþykkt og greiddu stefnendur það verð fyrir byggingarréttinn sem þau höfðu boðið. Með málshöfðun þessari fara stefnendur fram á að stefnda taki við þeim réttindum sem að framan greinir og fái kaupverðið endurgreitt. Færa þau ýmis rök fyrir því að skylt sé að verða við þessari kröfu, meðal annars að þeir skilmálar sem giltu um úthlutun lóðanna veiti bjóðanda ekki aðeins skilarétt heldur hvíli á honum skilaskylda ætli hann ekki að nýta byggingarréttinn. Um þá málsástæðu skírskota stefnendur til 6. gr. í Almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem tóku gildi í maí 2007. Stefnda mótmælir því að þessar reglur hafi gilt um umrætt útboð. Samkvæmt framlögðum gögnum, og með skírskotun til dóma Hæstaréttar Íslands frá 31. maí 2012 í málum nr. 369/2011, 391/2011 og 404/2011, er upplýst að frá síðustu aldamótum og til ársins 2007 hafi almennt verið farin sú leið við lóðaúthlutanir í Reykjavík að bjóða út byggingarrétt á lóðunum. Hafi stefnda þá jafnan samþykkt tilboð hæstbjóðanda. Með því öðlaðist hann rétt til þess að byggja húseign á lóðinni í samræmi við deiliskipulag og greiddi stefndu samkvæmt tilboði sínu þá fjárhæð sem hann var reiðubúinn að gjalda fyrir þann rétt. Inn í því gjaldi var lögbundið gatnagerðargjald, en það sem var umfram það virðist hafa verið hugsað sem hreint endurgjald fyrir byggingarréttinn. Lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður fyrr en eftir að framkvæmdir voru hafnar. Þegar þessi leið var farin var við það miðað að handhafi byggingarréttarins gæti hvenær sem er framselt þennan rétt. Ekki var hins vegar í skilmálum kveðið á um rétt hans eða skyldu til að skila lóðinni eða byggingarréttinum á henni hugðist hann ekki nýta réttinn. Upplýst er að grundvallarbreyting varð á almennri framkvæmd við úthlutun lóða í Reykjavík árið 2007 eftir að nýr meiri hluti tók við stjórn borgarinnar. Hinn 15. maí 2007 voru samþykktar í borgarstjórn Reykjavíkur umræddar reglur sem báru yfirskriftina Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík. Á sama tíma tóku gildi nýir Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar. Í fyrrgreindum almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða er ekki lengur miðað við að byggingarréttur á lóðum sé boðinn út og seldur hæstbjóðanda, heldur kveða þær á um úthlutun lóða til umsækjenda á föstu verði. Allítarlegar reglur voru settar um framkvæmd þeirrar úthlutunar. Aðferðin við úthlutun lóðanna setur mark sitt á nær allt inntak reglnanna. Í 6. gr. þeirra er kveðið á um að lóðarhafa beri að skila lóðinni aftur til stefndu hverfi hann af einhverjum ástæðum frá því að byggja á henni og fái þá endurgreitt það sem hann hafi greitt fyrir hana. Þá er í 7. gr. reglnanna tekið fram að í úthlutun lóðar felist jafnframt sala á byggingarrétti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi og að óheimilt sé að framselja lóðarréttindi áður en gerður hefur verið lóðarleigusamningur. Yrði lóðarleigusamningur ekki gerður fyrr en búið væri að steypa sökkul og plötu fyrir viðkomandi hús. Þá yrðu öll gjöld, sem fallin væru í gjalddaga að vera greidd. Einnig er þar kveðið á um að borgarráð geti bundið úthlutun því skilyrði að ef hús (fullbyggð eða í byggingu), eða einstakar íbúðir ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, eru seld innan sex ára frá dagsetningu lóðarleigusamnings skuli eignfærslan vera háð því að stefndu verði greitt viðbótargjald sem ákvarðist af borgarráði áður en lóð er úthlutað. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. fyrrgreindra reglna frá 15. maí 2007 gilda þær um ráðstöfun allra lóða fyrir íbúðarhús, nema borgarráð ákveði annað. Á fundi borgarráðs 27. september 2007 var samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogi með nánar tilgreindum skilmálum, en efni þeirra er lýst í kafla II hér að framan. Eins og rakið hefur verið var sala á byggingarrétti til stefnenda reist á þessum skilmálum. Í þeim er mælt fyrir um að byggingarrétturinn skuli boðinn út og ljóslega við það miðað að hann verði seldur hæstbjóðanda. Engar aðrar kvaðir voru á framsali byggingarréttarins en forkaupsréttur stefndu. Aðferð þessi var í fullkominni andstöðu við fyrrgreindar reglur frá 15. maí 2007. Mátti hver sem kynnti sér efni skilmálanna og reglnanna gera sér grein fyrir því að fyrirmæli þeirra og skilmálar færu ekki saman. Verður því að líta svo á að borgarráð hafi með samþykkt sinni 27. september 2007 ákveðið að víkja frá reglunum í umrætt sinn, en til þess hafði borgarráð skýlausa heimild samkvæmt þeim. Í útboðsskilmálunum, sem borgarráð samþykkti 27. september 2007, er í engu vikið að því að kaupendum byggingarréttar beri að skila honum falli þeir frá því að byggja á viðkomandi lóð. Ekki er þar heldur mælt fyrir um heimild þeirra til að skila lóðum sínum. Þar er heldur ekki vísað til fyrrgreindra almennra reglna frá 15. maí 2007. Á hinn bóginn er þar mælt sérstaklega fyrir um heimild til framsals byggingarréttarins eins og fram hefur komið. Stefnendur geta því ekki leitt neinn rétt af þessum skilmálum til að skila byggingarréttinum og fá kaupverð hans endurgreitt. Þá er í engu vikið að slíkum rétti eða skyldu í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá 2007, sem giltu um þá ráðstöfun lóða sem hér er til umfjöllunar. Grein 1.1 í þeim skilmálum, þar sem segir að þeir séu til fyllingar almennum reglum um um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim ef á milli ber, leiðir ekki til þess að almennu reglurnar gildi um ráðstöfun lóða hafi borgarráð ákveðið að víkja frá þeim. Í málsatvikalýsingu er gerð grein fyrir efni blaðs með spurningum og svörum stefndu vegna útboðsins sem hér er til umfjöllunar. Þetta upplýsingablað mun hafa verið birt á heimasíðu stefndu. Þar er vissulega gefið til kynna að almennu reglurnar frá maí 2007 taki til ráðstöfunar á lóðunum sunnan Sléttuvegar. Hér er um augljós mistök að ræða enda leiðir samanburður á efni reglnanna og skilmálanna, sem einnig er vísað til á blaðinu, í ljós að ekki gátu fyrirmæli þeirra farið saman. Þó að þessar röngu upplýsingar hafi verið gefnar í tengslum við ráðstöfun byggingarréttar á umræddum lóðum verður ekki fallist á að þær hafi verið hluti af þeim skilmálum sem mörkuðu efni samnings milli aðila. Þegar á allt framangreint er litið er það niðurstaða dómsins að stefnendur geti ekki borið fyrir sig fyrirmæli 6. gr. almennu reglnanna frá maí 2007 sem voru í augljósri andstöðu við þá sérskilmála sem giltu um ráðstöfun byggingarréttarins til þeirra. Með vísan til þess sem að framan er rakið um almenna framkvæmd við ráðstöfun lóða frá síðustu aldamótum til ársins 2007, og með skírskotun til þeirra dóma Hæstaréttar frá 31. maí sl. sem fyrr er getið, verður ekki fallist á að sú almenna venja hafi verið við lýði á þessu tímabili að lóðarhafar eða kaupendur byggingarréttar hefðu rétt til þess að skila stefndu réttindum sínum yfir lóðum gegn endurgreiðslu þess sem þeir hefðu greitt fyrir þau réttindi, nema að það kæmi fram í skilmálum er giltu um ráðstöfun viðkomandi lóðar. Eins og rakið hefur verið var ekki vikið að slíku í þeim skilmálum sem giltu um ráðstöfun lóðanna sunnan Sléttuvegar. Af þessum sökum verður að hafna þeim röksemdum stefnenda, sem reistar eru á venju að þessu leyti, sem og því að taka beri kröfugerð þeirra til greina með vísan til réttmætra væntinga þeirra. Með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar frá 31. maí sl. var stefnda sýknuð af kröfum um endurgreiðslu á gjöldum fyrir byggingarrétt og á gatnagerðargjöldum gegn skilum á lóðum, sem meðal annars voru reistar á málsástæðum er lutu að því að ekki hefði verið gætt jafnræðis milli lóðarhafa sem höfðu keypt byggingarrétt í útboði annars vegar og lóðarhafa sem höfðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði. Þá var með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar ekki fallist á málsástæður er lutu að því að stefnda hefði mismunað lóðarhöfum með ólögmætum hætti með því að veita lóðum þeirra viðtöku sem fjármagnað höfðu kaup á byggingarrétti með útgáfu skuldabréfa til stefndu og voru í vanskilum með greiðslu af bréfunum. Þessi niðurstaða í fyrrgreindum dómsmálum hefur fordæmisgildi í máli þessu og verður málsástæðum stefnenda sem að þessu lúta því hafnað. Lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hafa ekki verið afnumin og binda því stefndu við leigu á lóðum til húsbygginga og annarra nota. Ekki verður hins vegar séð að ákvæði 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laganna setji stefndu þær skorður að henni sé óheimilt að ráðstafa byggingarrétti á lóðum sérstaklega með útboði áður en lóðarleigusamningur er gerður. Verður ekki séð með hvaða hætti tilhögun ákvörðunar ársleigu lóða í borgarlandinu hafi þýðingu fyrir það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 11. maí 2011, sem staðfestur var með skírskotun til forsendna í dómi Hæstaréttar Íslands 31. maí sl. í máli nr. 404/2011, var fjallað um þá málsástæðu, sem teflt var fram í því máli, að sala byggingarréttar á lóð til hæstbjóðanda feli í sér ólögmæta gjaldtöku og að með því geri stefnda stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru. Um þessar málsástæður segir eftirfarandi í héraðsdóminum: Fyrir liggur að stefndi hefur skipulagt byggð í borgarlandinu og úthlutað til einstaklinga og lögaðila byggingarlóðum til leigu. Telst þetta þó ekki til lögbundinna verkefna sem sveitarfélögum er skylt að sinna samkvæmt lögum í samræmi við 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Fallist er á með stefnanda að úthlutun byggingarréttar sé stjórnsýsluákvörðun og er það reyndar óumdeilt í málinu. Hins vegar byggir stefndi á því að byggingarrétturinn teljist til fasteignartengdra réttinda sem stefnda hafi verið heimilt að selja. Slíkt tvíþætt eðli ráðstöfunar sveitarfélaga á byggingarlóðum hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd. Má þannig líta svo á að stefndi hafi verið í hlutverki landeiganda og einkaaðila þegar hann seldi byggingarréttinn en í hlutverki stjórnvalds þegar hann tók ákvörðun um úthlutun lóðarréttindanna. Lóðarleiguréttindum er jafnan úthlutað í kjölfar úthlutunar byggingarréttar á lóðum og verður byggingarrétturinn því ekki skilinn frá leiguréttinum. Talið hefur verið að missir byggingarréttar geti verið bótaskyldur og hafa bætur þá verið ákveðnar með hliðsjón af markaðsvirði. Í ljósi alls framanritaðs verður að fallast á með stefnda að byggingarréttur sé einkaréttarleg verðmæti. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt byggingarréttur sé háður deiliskipulagi. Sveitarfélög hafa verið talin hafa töluvert sjálfstæði við ákvarðanatöku um ýmis fjárhagsleg málefni sín og í ljósi framangreinds verður ekki talið að með sölu á byggingarrétti og leigu á lóðum sveitarfélaga sé um ólögmæta gjaldtöku að ræða. Með sömu rökum er hafnað fullyrðingu stefnanda um að stefndi geri stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru með sölu á byggingarrétti. Breyta sjónarmið stefnanda um einokunarstöðu ekki þeirri niðurstöðu. Einnig var í dóminum hafnað þeirri röksemd að stefnda hefði brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að taka gjald fyrir lóð sem væri úr öllu hófi og sem ekki yrði réttlætt með kostnaði við öflun lands. Um það var vísað til þess að handhafi byggingarréttarins bauð sjálfur mun hærri fjárhæð í byggingarréttinn en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Hafi hann síðan greitt tilboðsverðið með afslætti án athugasemda og yrði að miða við að markaðsvirði hafi ráðið kaupverðinu. Þá lægi fyrir að kaupanda byggingarréttar væri heimilt að framselja byggingarrétt sinn. Í því máli sem hér er til úrlausnar eru aðstæður í öllum aðalatriðum þær sömu og í fyrrgreindu máli og röksemdir stefnenda hliðstæðar. Því hefur niðurstaðan fordæmisgildi í þessu máli og verður að leggja hana til grundvallar. Málsástæðum stefnenda sem að þessu lúta verður því hafnað. Þá verður, með vísan til dóms Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010, að hafna þeirri málsástæðu stefnenda að þeir geti skilað lóðunum á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Stefnendur byggja kröfur sínar einnig á því að enginn gildur samningur hafi stofnast milli aðila málsins um fasteign þar sem ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ekki er fallist á með stefnendum að þetta ákvæði girði fyrir að sveitarfélag geti selt byggingarrétt á lóð áður en lóðarleigusamningur er gerður við kaupanda réttarins. Þessari málsástæðu stefnenda er því hafnað. Stefnendur reisa kröfur sínar einnig á því að kaup þeirra á byggingarréttinum séu ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ákvæðinu segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrri sig. Við mat á þessu ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Stefnendur skírskota til fimm atriða þessu til stuðnings sem að ýmsu leyti byggjast á öðrum málsástæðum þeirra. Eins og fram hefur komið buðu stefnendur sjálfir mun hærra verð fyrir byggingarrétt á umræddri lóð en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Þeir greiddu síðan kaupverðið án nokkurra athugasemda eða fyrirvara. Má ætla að þetta verð hafi á þeim tíma verið eðlilegt markaðsverð byggingarréttar á umræddum stað miðað við gildandi deiliskipulag. Með þessum gerningi ráðstafaði stefnda tilteknum verðmætum sem háð voru eignarrétti hennar. Ekkert liggur fyrir um að stefnda hafi með einhverjum hætti nýtt sér óeðlilegar aðstæður á fasteignamarkaði á þessum tíma til að hagnast. Eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir er ekki fallist á að stefnda hafi mismunað stefnendum með ólögmætum hætti eða vikið í máli þeirra frá þekktri venju við ráðstöfun byggingarréttinda í borgarlandinu. Verður ekki fallist á að samningi aðila verði vikið til hliðar þó að markaðsaðstæður hafi breyst í kjölfar efnahagsáfallanna. Þá geta tafir á uppbyggingu á því svæði sem um ræðir sökum breyttra efnahagsaðstæðna ekki leitt til þess að samningnum verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er þessari málsástæðu stefnenda hafnað. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að þær málsástæður stefnenda sem hér eru til umfjöllunar leiði til þess að stefndu sé lagalega skylt að taka við réttindum stefnenda yfir umræddum lóðum og endurgreiða þeim kaupverð byggingarréttarins eins og krafist er. Ekki er þá tekin afstaða til þess hvort málsástæða stefnenda, er lýtur að því að stefnda hafi með tilhögun lóðaúthlutana sinna misnotað sér markaðsráðandi stöðu sína á viðkomandi markaði, sbr. 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, kunni að geta leitt til þess að á kröfur stefnenda verði fallist. Að teknu tilliti til framangreinds verður að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum stefnenda, Ragnars Arnarssonar og Hólmfríðar Pétursdóttur, að teknu tilliti til þess með hvaða hætti sakarefninu í máli þessu var skipt í þinghaldi 20. febrúar 2012. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 149/2008
|
Sjómaður Ráðningarsamningur
|
Þ, sem starfað hafði sem stýrimaður á skipinu S í útgerð F, krafði félagið um laun í uppsagnarfresti. Skriflegur ráðningarsamningur hafði ekki verið gerður og deildu aðilar um hvort Þ hefði verið ráðinn tímabundið eða ótímabundið og áhrif þess á rétt til uppsagnarfrests. Við niðurstöðu var einkum litið til þess að talið var sannað með vætti þeirra sem gáfu skýrslu fyrir dómi að skipverjar hefðu verið ráðnir munnlega og án þess að tiltekinn væri sérstakur ráðningartími. Þá hefðu þeir ekki fengið greidd laun í hléum milli veiðitímabila. Í niðurstöðu héraðsdóms hafði verið vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 184/2006, þar sem fjallað var um kröfu skipsfélaga Þ á hendur F á sama grunni og af sama tilefni. Í því máli var talið sannað að ráðning þess skipverja hefði verið tímabundin. Að þessu virtu taldi Hæstiréttur að framkvæmd ráðningarsamnings Þ hefði verið með þeim hætti að hann þáði ekki föst laun hjá F milli úthalda í samræmi við gildandi kjarasamning heldur hefðu laun hans miðast við störf á tilteknum veiðitímabilum. Var niðurstaða héraðsdóms um að Þ hefði verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu S á tilteknum veiðitímabilum staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2008. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 820.430 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2004 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í niðurstöðu héraðsdóms er vísað til dóms Hæstaréttar 2. nóvember 2006 í máli nr. 184/2006. Í því máli gerði skipsfélagi áfrýjanda á nótaveiðiskipinu Sunnutindi SU 59, sem var stýrimaður á skipinu eins og áfrýjandi, kröfu á hendur stefnda á sama grunni og af sama tilefni og áfrýjandi gerir í þessu máli. Ágreiningurinn snýst um hvort áfrýjandi hafi verið ráðinn tímabundið eða ótímabundið og áhrif þess á rétt til uppsagnarfrests. Í máli nr. 184/2006 taldi Hæstiréttur að útgerðin hefði sannað að ráðning þess skipverja hefði verið tímabundin. Áfrýjandi kveðst ósammála þessari niðurstöðu Hæstaréttar og kveður jafnframt mál þetta frábrugðið einkum að því leyti að nú hafi Sigurður Ágúst Jónsson, fyrrverandi skipstjóri á Sunnutindi SU 59, og Hilmar Sigurðsson, fyrrverandi yfirvélastjóri á skipinu, gefið skýrslur fyrir dómi og af þeim megi ráða að áfrýjandi hafi verið ráðinn ótímabundið til starfa á skipinu. Ekki er fallist á mat áfrýjanda á framburði þessara vitna. Samkvæmt vætti þeirra voru skipverjar ráðnir munnlega og án þess að tiltekinn væri sérstakur ráðningartími og fengu þeir ekki greidd laun í hléum milli veiðitímabila. Er þannig fram komið í málinu að framkvæmd ráðningarsambands áfrýjanda var með þeim hætti að hann þáði ekki föst laun hjá stefnda milli úthalda í samræmi við gildandi kjarasamning heldur miðuðust laun hans við störf á tilteknum veiðitímabilum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þorvaldur Guðmundsson, greiði stefnda, Festarfelli ehf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 14. febrúar 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 17. janúar sl., er höfðað af Þorvaldi Guðmundssyni, kt. 081058-3509, Áshömrum 61, Vestmannaeyjum, með stefnu áritaðri um birtingu 15. ágúst 2007 á hendur Festarfelli ehf., kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honum 820.430 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. Stefnandi höfðaði mál vegna sama ágreiningsefnis með stefnu birtri 6. janúar 2005. Var málið látið bíða þar til niðurstaða Hæstaréttar Íslands í samkynja máli lægi fyrir. Þegar niðurstaða í því máli lá fyrir breytti stefnandi dómkröfum sínum í fyrra málinu, sem leiddi til þess að því var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 27. apríl 2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. júní 2007. II. Málavextir. Í stefnu segir að skipstjóri á nótaveiðiskipinu Sunnutindi SU 59 (979) hafi fyrir milligöngu matsveins skipsins ráðið stefnanda til starfa sem stýrimann á skipinu hinn 10. september 2003. Framkvæmdastjóri stefnda hafi ekkert komið nálægt þeirri ráðningu, sem alfarið hafi verið í höndum skipstjórans. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, sem hvorki hafi verið ráðinn til ákveðins tíma né til ákveðinna vertíða eða veiðiúthalda heldur til óákveðins tíma. Kveðst stefnandi hafa unnið milli úthalda skipsins þegar honum hafi verið gefinn kostur á því. Hinn 18. mars 2004 hafi skipinu verið lagt við bryggju og skipverjar afskráðir af skipinu 23. sama mánaðar. Næsta sjóferð skipsins hafi verið til Danmerkur í brotajárn með annarri áhöfn, sem ráðin hafi verið sérstaklega til að sigla skipinu þangað. Með bréfi 26. mars 2004 hafi stefndi tilkynnt stefnanda og hinum stýrimanninum á skipinu, Jóni Karlssyni, sem og báðum stýrimönnunum á öðru nótaskipi stefnda, Erni KE 13, að útgerð á þessum skipum myndi breytast vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda. Jafnframt hafi þeim verið tilkynnt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða. Í lok bréfsins standi síðan orðrétt: “Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.” Stefnandi kveðst hafa haft samband við útgerðina vegna bréfsins og fengið þau svör að útgerð skipanna hjá stefnda væri lokið. Skipinu hafi síðan í kjölfarið verið skilað úr leigu til eiganda síns, Vísis hf., Grindavík, sem hafi tekið þá ákvörðun að selja skipið í brotajárn. Hafi stefnanda ekki verið gefinn kostur á að halda áfram á skipinu hjá eiganda þess þegar því hafi verið skilað, enda hafi ekki átt að gera skipið út meir. Stefndi hafi greitt yfirmönnum skipsins kauptryggingu á þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna riftunarinnar en ekki stýrimönnum skipsins á þeim forsendum að þeir hefðu verið ráðnir tímabundið, gagnstætt öðrum yfirmönnum skipsins, og að stefnandi og aðrir stýrimenn hefðu ekki unnið á milli úthalda skipsins, í tilviki stefnanda um áramótin 2003 og 2004. Hinn 26. apríl 2004 hafi lögmaður stefnanda sent stefnda bréf vegna fyrsta stýrimanns á Erni KE 13, Gunnlaugs Sævarssonar, þar sem áréttað hafi verið að Gunnlaugur hefði verið ráðinn ótímabundið á Örn KE 13 og sé því í ráðningarsambandi við útgerðina og eigi rétt á launum á ráðningartímanum, enda hafi honum ekki verið sagt upp störfum. Í svarbréfi stefnda, dagsettu 26. maí 2004, sem einnig hafi verið sent stefnanda, enda hafi hann verið í sömu sporum og Gunnlaugur, hafi verið áréttuð sú skoðun stefnda að skipverjar á Erni KE og Sunnutindi SU hafi ekki verið ráðnir ótímabundið heldur tímabundið til ákveðinna veiða. Í bréfi þessu segi m.a. orðrétt: “Af hálfu Festis hf. liggur fyrir sú afdráttarlausa afstaða að þeir einstaklingar, sem starfað hafa um borð í skipum fyrirtækisins, hafi undir engum kringumstæðum verið ráðnir ótímabundinni ráðningu. Af hálfu Festis hf. er á því byggt að ráðning hlutaðeigandi einstaklinga hafi verið bundin tilteknum tímamörkum sem tóku mið af veiðitímabili hverju sinni. Í ljósi þessa upplýsti Festi hf. umrædda einstaklinga í bréfi dags. 26. mars s.l. að ekki væri gert ráð fyrir endurráðningu þeirra vegna komandi úthalda skipanna.” Hinn 27. maí 2004 hafi verið lögskráður nýr stýrimaður og áhöfn á skipið og daginn eftir hafi skipinu verið siglt til Danmerkur til niðurrifs en þangað hafði skipið verið selt í brotajárn. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda dags. 11. júní 2004, hafi verið krafist vangreiddra launa og launa í uppsagnarfresti. Bréfinu hafi ekki verið svarað. Málsaðilar eru ekki að öllu leyti sammála um atvik málsins. Stefndi segir það rétt, að stefnandi hafi verið ráðinn skipverji á Sunnutind SU á haustmánuðum 2003, en mótmælir því að um ótímabundna ráðningu hafi verið að ræða. Mb. Sunnutindur SU hafi ekki verið eign stefnda heldur hafi skipið verið eign Vísis hf. í Grindavík, sem sé ekki í neinum eignatengslum við stefnda. Skipið hafi verið orðið gamalt og ekki búið þeim búnaði sem útgerðarmenn og sjámenn vilji helst hafa um borð í uppsjávarveiðiskipum. Muni skipið hafa verið á söluskrá alllengi fyrir þann tíma, sem hér skipti máli. Stefndi hafi tekið skipið á leigu af Vísi hf. í ársbyrjun 2003 til að reyna að afla hráefnis fyrir fiskimjölsverksmiðju Gautavíkur hf. á Djúpavogi og til að reyna að skapa einhverja atvinnu á þeim stað. Skipið hafi verið leigt án allra aflaheimilda og hafi rekstur skipsins algerlega verið háður því hvernig stefnda tækist að útvega á það aflamark á hverjum tíma. Þetta hafi öllum skipverjum verið fullljóst og ennfremur það, að ráðning þeirra hafi einungis verið tímabundin til hverrar vertíðar og hafi byggst á því að skipið fengist leigt áfram og að aflaheimildir væru nægar. Skipinu hafi eingöngu verið haldið til uppsjávarveiða (enda ekki búið til annars veiðiskapar og ekki verið um árabil) og hafi stundað síldveiðar haustið 2003. Fyrsta löndun skipsins á síldarvertíðinni hafi verið 19. september 2003 og sú síðasta þann 17. desember s.á., en þá hafi síldarvertíðinni lokið. Hafi þá störfum stefnanda fyrir stefnda á því ári jafnframt lokið og hafi hann verið afskráður af skipinu. Stefnandi hafi verið fyrsti stýrimaður þessa haustmánuði, með talsverðum úrtökum. Hafi verið gert upp við hann að fullu miðað við vinnuframlag hans og stöðu á skipinu. Þegar fyrir hafi legið að stefnda tækist að útvega aflamark í loðnu til skipsins fyrir komandi loðnuvertíð, hafi stefnanda verið boðin tímabundin ráðning sem fyrsti stýrimaður á skipinu þá loðnuvertíð. Hafi jafnframt verið ítrekað við hann að þetta væri tímabundin ráðning meðan loðnuvertíð stæði eða aflamarkið entist, enda hafi honum sem öllum öðrum sjómönnum verið ljóst, að ekki sé hægt að halda skipi til veiða, sem engar hafi aflaheimildir. Hafi stefnandi samþykkt þetta fúslega og verið á skipinu til loka loðnuvertíðar eða til 21. mars 2004. Hafi þá loðnukvóti skipsins því sem næst verið uppurinn, loðna hætt að veiðast og loðnuveiðum því almennt hætt. Hafi þá að fullu verið gert upp við stefnanda. Fyrir janúar hafi hann einungis fengið greidda kauptryggingu, en verið á hlut í febrúar og mars. Stjórn stefnda hafi ekki séð tilgang í að halda áfram að leigja Sunnutind SU og aflaheimildir á hann þar sem slíkt fyrirkomulag hafi einfaldlega ekki gengið upp fjárhagslega. Einnig hafi það legið fyrir að nýir menn væru að koma að félaginu og að uppskipting þess væri fyrirhuguð. Stefndi hafi ætíð átt gott samstarf við starfsmenn sína. Því hafi stefndi talið það til góðra siða að senda sjómönnum orðsendingu um að ekki væri ljóst hvort skipinu (og Erni KE, sem stefndi hafi átt) yrði haldið til veiða í framtíðinni, sbr. dskj. nr. 3, þannig að sjómennirnir gætu gert sínar ráðstafanir. Stefndi hafi litið svo á og líti enn svo á að sjómenn á þessum skipum hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn og að fullu hafi verið gert upp við þá samkvæmt ráðningar- og kjarasamningum. Í lok loðnuvertíðar hafi Sunnutindi SU verið skilað til eiganda síns, Vísis hf., sem muni hafa tekið þá ákvörðun að selja skipið til niðurrifs þar sem það væri ekki á vetur setjandi. Skipið hafi verið selt til Danmerkur og þeir sjómenn, sem skráðir hafi verið á skipið þann 27. maí 2004, sbr. dskj. nr. 10 hafi verið á vegum eiganda þess eða hins erlenda kaupanda. Stefndi geti ekki upplýst um hvort heldur var, en það sé ljóst að skipinu hafi ekki verið haldið til veiða við þetta tækifæri; því hafi einungis verið siglt til Danmerkur. Tveir þeirra, sem skráðir hafi verið, séu danskir. Stefndi hafi ekki haft yfirráð yfir skipinu á þessum tíma né getað nokkru um það ráðið hver yrði fenginn til að sigla því til Danmerkur og hafi reyndar verið ókunnugt um að það stæði til. Stefnandi telji sig hafa verið ráðinn til fiskveiða en ekki ferjusiglinga. Umræddur stýrimaður hafi því ekki verið að ganga í störf stefnanda, hvað sem öðru líði. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveðst byggja mál sitt á því að hann hafi verið ráðinn ótímabundið sem stýrimaður á m.s. Sunnutind SU 59 (979) hinn 10. september 2003 af skipstjóra skipsins. Í framlögðu endurriti af munnlegum skýrslum í málinu komi skýrt fram hjá skipstjóra skipsins að ráðning stefnanda hafi verið með tíðkanlegum hætti, þ.e. til óákveðins tíma. Ráðningin hafi ekki verið tímabundin eða til ákveðins tíma eða vertíðar eða veiðitímabila, sbr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Öllum fullyrðingum framkvæmdastjóra stefnda um tímabundna ráðningu stefnanda sé mótmælt sem ósönnuðum og er á það bent að framkvæmdastjóri stefnda hafi ekki komið að ráðningu hans, enda hafi hann ekki verið byrjaður í starfi sínu hjá stefnda þegar ráðning stefnanda hafi átt sér stað. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. stýrimanna sé þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 3. mgr. 1.21 kjarasamnings FFSÍ og LÍÚ. Samkvæmt 2. mgr. 1.21 kjarasamnings aðila sé heimilt að tímabinda ráðningu yfirmanna, enda sé það tekið fram við lögskráninguna. Stefnanda hafi ekki verið sagt formlega upp störfum og honum greidd laun á uppsagnarfresti eins og vélstjórum og skipstjóranum. Ráðningu stefnanda hafi lokið fyrirvaralaust þegar stefndi hætti útgerð skipsins og skilaði því í kjölfarið til eiganda þess og rifti þar með ótímabundinni ráðningu stefnanda. Ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur eins og stefnda hafi verið lögskylt skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. auglýsingu nr. 503/1997 um gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/553/EBE frá 14. október 1991 um skyldu vinnuveitanda um að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og grein 1.21 kjarasamnings FFSÍ og LÍÚ. Stefndi beri sem útgerðaraðili skipsins sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að stefnandi hafi eingöngu verið ráðinn tímabundið á skipið eða til ákveðinna verkefna og eigi því ekki rétt á uppsagnarfresti. Bendir stefnandi á að þessi fullyrðing stefnda sé í andstöðu við framburð skipstjóra skipsins og stefnanda. Verði stefndi að bera hallann af því að hafa vanrækt að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda svo sem lögskylt sé. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands: HR 1948.455, 1949.27, 1972.206, 1986.757, 1987.729, 2000.3867, 2001.293, 2001.333, 2001.657 og 2002.2984. Stefnandi kveðst einnig benda á lög nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna. Forsenda fyrir gildi tímabundinna ráðninga sé alltaf sú að við upphaf ráðningar liggi skýrt fyrir hvenær lok tímabundinnar eða verkefnabundinnar ráðningar skuli vera. Tímabundnir ráðningarsamningar verði ekki til af sjálfu sér. Í bréfi stefnda til stýrimanna skipanna dags. 26. maí 2004 segi m.a.: “Af hálfu Festis hf. liggur fyrir sú afdráttarlausa afstaða að þeir einstaklingar, sem starfað hafa um borð í framangreindum skipum félagsins, hafi undir engum kringumstæðum verið ráðnir ótímabundinni ráðningu. Af hálfu Festis hf. er á því byggt að ráðning hlutaðeigandi einstaklinga hafi verið bundin tilteknum tímamörkum sem tóku mið af veiðitímabili hverju sinni. Í ljósi þessa upplýsti Festi hf. umrædda einstaklinga í bréfi dags. 26. mars s.l. að ekki væri gert ráð fyrir endurráðningu þeirra vegna komandi úthalda skipanna.” Stefnandi kveður þessa fullyrðingu stefnda engan veginn fá staðist því öllum yfirmönnum skipanna, nema stýrimönnum, hafi verið sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara hinn 31. mars 2005 og greidd laun á uppsagnarfresti. Er vísað til framburðar stefnanda, skipstjóra skipanna og annarra skipverja, sem gefið hafi skýrslu við meðferð málsins, sbr. framlagt endurrit skýrslnanna. Er stefnandi hafi verið ráðinn til starfa 16. ágúst 2001 hafi aldrei verið minnst á tímalengd ráðningar, skilyrði hennar eða forsendur. Þegar af þeim ástæðum hafi ráðning stefnanda verið ótímabundin. Það sé fráleit röksemdafærsla að einungis þeir yfirmenn skipsins, sem vinni við skipið á milli úthalda, eigi rétt á uppsagnarfresti, en ekki þeir, sem ekki sé gefinn kostur á slíkri vinnu. Stefnandi kveðst krefjast launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna riftunar stefnda á ótímabundnum ráðningarsamningi stefnanda. Kveðst stefnandi byggja á því að með bréfi fyrirsvarsmanns stefnda, dags. 26. mars 2004, hafi stefndi tilkynnt honum að hann yrði ekki lengur í áhöfn Sunnutinds SU og að ráðningu hans væri þar með lokið. Þetta hafi stefndi staðfest formlega með bréfi, dagsettu 26. maí 2004, þar sem fram hafi komið að stefndi myndi ekki framar gera skipin út. Þar komi ekki fram að stefndi hefði þegar skilað skipinu úr leigu til eiganda þess. Kveðst stefnandi leggja áherslu á það að eftir að veiðum skipsins var hætt og skipinu lagt hinn 18. mars 2004 hafi stefnandi fengið það staðfest hjá útgerð skipsins “að þetta væri búið” eins og fram komi í skýrslu stefnanda fyrir dómi. Stefnandi kveðst vísa til dóms H. 1986.1252 og 2002.765 þar sem fram komi að tilkynni útgerð skipverja að hann sé ekki lengur í áhöfn skips jafngildi það riftun ráðningarsamningsins. Einnig sé vísað til H. 2001.293 þar sem útgerðin hafi rift ráðningu skipverja með því að tilkynna honum að útgerð skipsins væri hætt. Með því að lýsa því yfir að útgerð skipsins væri hætt, eins og fram hafi komið í bréfi stefnda, dags. 26. mars 2004, hafi forsendur ráðningar stefnanda brostið, sbr. H. 2001.2963. Í bréfi framkvæmdastjóra stefnda frá 26. mars 2004 felist staðfesting stefnda á því að ráðningu stefnanda, sem og annarra skipverja, hafi verið rift, enda hafi útgerð skipsins verið hætt og skipinu skilað til eiganda þess, þ.e. leigusalans, sem selt hafi skipið í brotajárn. Skil á skipinu til leigusala sé riftun stefnda á ráðningarsamningi við stefnanda, enda hafi stefnanda ekki verið gefinn kostur á áframhaldandi starfi hjá leigusalanum. Í þessu sambandi vísi stefnandi sérstaklega til H. 2002.2984, sem staðfesti þetta og sé fordæmi í máli þessu. Yfirmenn á skipum að frátöldum skipstjóra eigi rétt á óskertum launum á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. t.d. H. 1976.578 og H. 2001.293, og í óskertan uppsagnartíma, sbr. H. 1990.1246. Stefnda sé því óheimilt að draga frá launum stefnanda á uppsagnarfresti tekjur, sem hann kunni að hafa unnið sér inn annars staðar á sama tíma. Stefnandi kveðst miða kröfur sínar um laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 25. gr. sjómannalaga, við kauptryggingu og tilheyrandi launaliði kjarasamnings aðila. Um sé að ræða þær greiðslur, sem vélstjórar skipsins hafi fengið þegar útgerð skipsins hafi verið hætt og skipinu lagt. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar þannig: Kauptrygging, 190.564 kr. á mán. x 3 571.692 krónur Fast kaup, 3.015 kr. á mán. x 3 9.045 krónur Fatapeningar, 2.833 kr. á mán. x 3 8.499 krónur Fæðispeningar, 945 kr. á dag x 90 85.050 krónur Samtals 689.532 krónur Orlof, 10,17% af 689.532 kr. 70.125 krónur Samtals 759.657 krónur Framlag atv.rek. í lífeyrissjóð, 8% af 759.657 kr. 60.773 krónur Samtals 820.430 krónur Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 6. gr., 9. gr., 22. gr., 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987 og um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst fullyrða að stefnandi og allir aðrir skipverjar á Sunnutindi hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/veiðitímabils í senn. Málefnalegar ástæður hafi ráðið þessu fyrirkomulagi. Stefndi hafi ekki verið eigandi skipsins og hafi eigandinn getað kallað það til sín þegar hann vildi. Skipið hafi verið án allra aflaheimilda og verið leigt þannig og hafi útgerð þess byggst á þeim aflaheimildum/aflamarki, sem stefndi hefði getað útvegað til þess á hverjum tíma. Þetta hafi stefnanda verið fullljóst og hafi hann því ekki getað vænst þess að stefndi myndi halda skipinu til veiða til frambúðar og að stefnandi hefði ótímabundna ráðningu svo lengi sem hann vildi. Starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Þá geti stefnandi ekki byggt á því að hann hafi sagt upp störfum vegna breyttra útgerðarhátta skipsins skv. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga. Slík tilkynning hafi aldrei borist stefnda, enda sé augljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi litið svo á að hann hafi aðeins verið ráðinn til þessarar tilteknu síldar-/loðnuvertíðar. Hann hafi viðurkennt þetta í verki með því að ráða sig sem skipstjóra á annað skip, sbr. dskj. nr. 4 þar sem fram komi að stefnandi hafi verið skipstjóri á mb. Kristni Friðrik (nú mb. Sindri) frá og með 14. apríl 2004 og út þann tíma sem hann sé hér að krefjast bóta fyrir. Hann hafi ekki leitað samþykkis stefnda fyrir þeirri ráðningu né hafi hann boðið stefnda vinnuframlag sitt á þessum tíma, sem þó sé forsenda fyrir greiðslum launa á milli úthalda. Stefnandi hafi þannig ekki boðið fram vinnu sína eftir úthaldið, sem lokið hafi 21. mars 2004, sem þó sé forsenda fyrir greiðslu launa á milli úthalda. Ekki hafi heldur verið leitað eftir vinnuframlagi hans, enda hafi stefndi talið sig þegar hafa gert upp við hann að fullu og að ekkert ráðningarsamband væri milli aðila eftir þann dag. Stefnandi hafi heldur ekki verið fær um að selja stefnda vinnukraft sinn því hann hafi verið í vinnu annars staðar á þessu tímabili. Það sé grundvallaratriði í vinnurétti að báðir aðilar inni af hendi sitt framlag, þ.e. launþeginn leggi til vinnuframlag sitt og þá og því aðeins beri launagreiðanda að inna af hendi fjármuni til endurgjalds fyrir það vinnuframlag. Í þessu máli hafi stefnandi ekki innt af hendi neitt vinnuframlag í þágu stefnda fyrir umkrafið tímabil. Því sé launagreiðanda, þ.e. stefnda, ekki skylt að inna af hendi sitt framlag. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir launamissi á þessum tíma, enda hafi hann fengið laun annars staðar. Þótt ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda þá sé ljóst af dómum Hæstaréttar að skriflegur ráðningarsamningur sé ekki forsenda fyrir því að ekki sé hægt að færa sönnur á efnisatriði ráðningarsamningsins með öðrum hætti. Líti Hæstiréttur þar til annarra atvika í málinu, sjá t.d. H. 2000.3867, H. 2001.2963 og H. 183 og 184/2006. Rétt sé að vekja athygli á því einnig að þrátt fyrir áratugagömul lagafyrirmæli um annað virðist ekki tíðkast að gera skriflega ráðningarsamninga á þessu sviði vinnuréttarins, sbr. skýrslur vitna sem þegar hafi verið lagðar fram í málinu og verði að telja að sú framkvæmd hafi vikið lagafyrirmælunum til hliðar vegna notkunarleysis. Í máli nr. 184/2006 hafi málsatvik verið nákvæmlega þau sömu og í þessu máli, þ.e. varðað sömu atvik og sömu stöðu annars manns á sama skipi. Í þessum dómi Hæstaréttar segi m.a.: “Áfrýjandi ber því við í málinu að stefndi hafi í september 2003 verið ráðinn til starfa á skipinu á síldarvertíð, sem lokið hafi eins og áður greinir í desember á sama ári. Þegar áfrýjanda hafi síðan tekist að fá aflamark til veiða á loðnuvertíð í byrjun árs 2004 hafi stefndi aftur verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á þeirri vertíð. Áfrýjandi staðhæfir að öllum skipverjum hafi verið ljóst að hann hefði skipið á leigu án aflamarks, sem orðið hafi að útvega til að halda skipinu úti til veiða, og að sú væri ástæðan fyrir því að þeir væru allir ráðnir þar til starfa tímabundið til hverrar vertíðar í senn. Stefndi hefur ekki mótmælt að hann hafi vitað að áfrýjandi hafði skipið á leigu án aflaheimilda. Hvorki gaf stefndi aðilaskýrslu í málinu né leiddi hann aðra úr áhöfn skipsins til vættis um hvort áfrýjandi hafi tiltekið við þá að þeir væru ráðnir tímabundið til starfa. Af áðurgreindu bréfi áfrýjanda 26. mars 2004 er ljóst að hann gekk þá út frá því að stefndi hafi aðeins verið ráðin til tímabundinna starfa á nýlokinni loðnuvertíð. Við þessu hreyfði stefndi engum athugasemdum fyrr en hann krafði áfrýjanda 11. júní 2004 um kauptryggingu og bætur vegna riftunar ráðningarsamnings. Þegar þetta er virt verður að telja áfrýjanda hafa sýnt nægilega fram á að stefndi hafi verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á tilteknum veiðitímabilum. Í málinu er því ekki borið við að á skorti að laun hafi réttilega verið gerð upp við stefnda á þeirri forsendu. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfu stefnda. “ Stefndi kveðst ítreka það að stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið til hvers úthalds í senn og að öll þau sömu atvik og sama réttarstaða eigi við um stefnanda og skipsfélaga hans sem tilvitnað hæstaréttarmál fjalli um. Framburður stefnanda sjálfs fyrir dómi hinn 30. mars 2007 leiði í ljós að honum hafi verið kunnugt um aflaheimildarleysi skipsins, a.m.k. eigi síðar en á síldarvertíð, sem hafi verið fyrra úthaldið sem hann hafi verið á skipinu. Af framangreindu leiði að sýkna beri stefnda alfarið af öllum kröfum stefnanda. Þá sé því haldið fram, sem sjálfstæðri málsástæðu, að stefnandi hafi starfað í það stuttan tíma hjá stefnda að hann hefði aldrei verið búinn að vinna sér rétt til launa á uppsagnarfresti á grundvelli starfsaldursreglna. Stefndi kveðst telja sig hafa gert að fullu upp laun við stefnanda í samræmi við kjarasamninga og ráðningarsamning og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur stefnda. Því beri að sýkna stefnda alfarið. Til vara krefjist stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar og þá litið til þess að stefnandi hafi, hvað sem öðru líði, sjálfur rift ráðningu sinni þegar hann réð sig á bv. Kristin Friðrik hinn 14. apríl 2004. Stefnandi byggi kröfu sína nú upp með þeim hætti að hann krefjist kauptryggingar í þrjá mánuði, auk ýmissa aukagreiðslna og orlofs. Varakrafan lúti að því að stefnukrafan verði lækkuð og stefnda verði einungis gert að greiða fyrir dagana 22. mars til 13. apríl 2004, sem hlutfall af heildarkröfunni. Ekki liggi heldur fyrir nein gögn um það hvort og þá hvar stefnandi hafi verið í vinnu milli þessara dagsetninga og sé skorað á hann að leggja fram yfirlit úr staðgreiðsluskrá fyrir hluta ársins 2004. Ef upplýst verður að hann hafi haft laun annars staðar á umræddu tímabili beri að lækka kröfu hans sem þeim nemi einnig. Vaxtakröfum stefnanda sé mótmælt sérstaklega, m.a. með tilliti til niðurstöðu í fyrri málsókn hans á hendur stefnda, sem lokið hafi með frávísun. Vexti, ef til kæmi, ætti fyrst að dæma að liðnum 15 dögum frá dómsuppsögu. Með tilliti til niðurstöðu úr fyrra dómsmáli stefnanda á hendur stefnda og með tilliti til þess að málsókn þessi sé að ófyrirsynju, þar sem fyrir liggi dómur um atvik þau sem um sé deilt í málinu og sé þar átt við dóm Hæstaréttar í máli 184/2006, þá beri að leggja allan málskostnað á stefnanda. IV. Niðurstaða Samkvæmt gögnum málsins tók stefndi, sem þá hét Festi hf., nótaveiðiskipið Sunnutind SU 59 á leigu með samningi, sem hann gerði 12. febrúar 2003 við eiganda þess, Vísi hf. Skipið var leigt ótímabundið frá 23. janúar 2003 að telja, en hvorum aðila samningsins heimilað að segja honum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Veiðileyfi fylgdi skipinu, en hvorki aflamark né veiðarfæri. Fyrir liggur að stefndi gerði skipið út til loðnuveiða í febrúar og mars 2003, svo og í júní og júlí á sama ári, þegar jafnframt voru að nokkru stundaðar síldveiðar. Óumdeilt er að stefndi réð stefnanda til starfa sem stýrimann á skipinu frá 10. september 2003, en skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður. Frá þeim tíma gerði stefndi skipið út til síldveiða, sem stóðu til 17. desember 2003, og var stefnandi lögskráður á skipið 10. til 23. september, 7. til 28. október, 3. til 16. nóvember og 3. til 19. desember 2003. Skipið hóf veiðar í byrjun janúar 2004 á loðnuvertíð, sem lauk 18. mars sama ár, en á þeim tíma var stefnandi lögskráður á skipið samfleytt frá 4. janúar til 23. mars. Stefndi kveðst þá hafa hætt útgerð skipsins, sem hafi verið skilað til eiganda síns. Með bréfi, dagsettu 26. mars 2004, tilkynnti stefndi skipverjum, þar á meðal stefnanda, að vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda væri ljóst að útgerð skipanna myndi breytast. Jafnframt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða og að af þeim sökum væri ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi hreyft athugasemdum við þessu bréfi en þremur vikum síðar réð hann sig til starfa á öðru skipi, sem hann var lögskráður á frá 14. apríl til 26. júlí sama ár. Í málinu liggur frammi bréf stefnda, dagsett 26. maí 2004, til Sveinbjörns Orra Jóhannssonar, þar sem áréttuð er sú afstaða stefnda að skipverjar á skipunum Erni KE 13 og Sunnutindi SU 59 hafi ekki verið fastráðnir heldur ráðnir til hvers veiðitímabils fyrir sig. Jafnframt er tilkynnt að stefndi muni ekki framar gera út umrædd skip og staðfest að ekki verði um endurráðningu skipverjanna að ræða. Óumdeilt er að með bréfi, dagsettu 11. júní 2004, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu á vangreiddum launum og launum í uppsagnarfresti, en umrætt bréf hefur ekki verið lagt fram í málinu. Mál vegna sama ágreiningsefnis var höfðað með stefnu, birtri 6. janúar 2005, en því var vísað frá dómi eins og áður greinir. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi verið ráðinn til starfa á skipinu tímabundið, þ.e. til hvers úthalds í senn. Öllum skipverjum hafi verið ljóst að hann hefði skipið á leigu án aflamarks, sem orðið hafi að útvega til að halda skipinu út til veiða og að sú væri ástæðan fyrir því að þeir væru allir ráðnir þar til starfa tímabundið til hverrar vertíðar í senn. Í framlagðri skýrslu stefnanda kemur fram að hann hafi eigi síðar en á síldarvertíð haustið 2003 fengið vitneskju um það að skipið væri án aflaheimilda, en þar var um að ræða fyrra úthald stefnanda á skipinu. Þá hafa vitnin Sigurður Ágúst Jónsson og Hilmar Sigurðsson, sem voru skipstjóri og yfirvélstjóri á Sunnutindi, borið um það með skýrum hætti að skipverjar á Sunnutindi hafi verið ráðnir til einnar vertíðar í senn og því hafi þeir verið launalausir á milli úthalda. Einnig kemur fram í skýrslu vitnisins Hilmars að honum hafi verið ljóst að um tímabundna útgerð á skipinu yrði að ræða þar sem það hefði verið kvótalaust. Af áðurgreindu bréfi stefnda 26. mars 2004 er ljóst að hann gekk þá út frá því að stefnandi hefði aðeins verið ráðinn til tímabundinna starfa á nýlokinni loðnuvertíð. Við þessu hreyfði stefnandi engum athugasemdum fyrr en hann krafði stefnda hinn 11. júní 2004 um vangreidd laun og laun á uppsagnarfresti. Þegar þetta er virt og með vísan til dóms Hæstaréttar 2. nóvember 2006 í máli nr. 184/2006, verður að telja að stefndi hafi sýnt nægilega fram á að stefnandi hafi verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á tilteknum veiðitímabilum. Samkvæmt því verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Stefndi vanrækti skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnda og hefur það leitt til þess að ekki hafa legið fyrir óyggjandi gögn um ráðningarkjör hans. Telja verður að óvissu um ráðningarkjör stefnanda hafi ekki að fullu verið eytt með dómi Hæstaréttar í máli nr. 184/2006. Þykir því rétt að hvor aðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Festarfell ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Þorvaldar Guðmundssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 174/2016
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 1. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. mars 2016, þar sem varnaraðila varbönnuð för frá Íslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en tilföstudagsins 22. apríl 2016. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann haldi frelsi sínu gegn þvíað hann setji tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaðurskemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðiliökumaður bifreiðar 26. desember 2015 sem lenti í árekstri við bifreið sem komúr gagnstæðri átt á einbreiðri brú yfir [...] við [...]. Við áreksturinn léstökumaður þeirrar bifreiðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 22. febrúar2016, þar sem honum var gefið að sök brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940, auk brota gegn umferðarlögum nr. 50/1987. Brot ákærða getur varðaðallt að sex ára fangelsi, sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga.Málið var þingfest 26. febrúar 2016 ogóskaði varnaraðili þá eftir fresti til að taka afstöðu til ákæru. Við fyrirtökumálsins 4. mars sama ár neitaði ákærðisök. Gerði hann jafnframt kröfu um að dómari málsins viki sæti í því, þar semdraga mætti óhlutdrægni hans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr.88/2008. Aðalmeðferð var ákveðin 21. mars 2016.Farbann er þvingunarráðstöfun og má af þeimsökum ekki standa lengur en nauðsynlegt er miðað við eðli og umfang máls. Þá erþað einnig skilyrði fyrir beitingu farbanns að rannsókn sé fram haldið án tafasem ekki verða réttlættar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um aðhafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og hefur meðferðmálsins verið hraðað eftir því sem kostur er, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr.88/2008. Varnaraðili er erlendurríkisborgari sem kom til Íslands sem ferðamaður og hefur engin tengsl viðlandið. Með vísan til framangreinds er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 100. gr., sbr.b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að banna varnaraðila brottför aflandinu og kemur ákvæði 101. gr. laga nr. 88/2008 um heimild sakbornings til aðhalda frelsi sínu gegn því að hann setji tryggingu ekki til álita. Verður hinnkærði úrskurður því staðfestur, en ætla má að meðferð málsins í héraði verði lokiðá þeim tíma sem farbanni varnaraðila hefur verið markaður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. mars 2016.Ár 2016, þriðjudaginn 1. mars, er á dómþingiHéraðsdóms Suðurlands sem háð er í dómsal embættisins að Austurvegi 4,Selfossi, af Sigurði G. Gíslasyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi.Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur krafistþess að X, fd. [...], sem er [...] ríkisborgari en búsettur í [...], verði meðúrskurði bönnuð för frá Íslandi á meðan mál hans er til meðferðar hjá dómstólumhér á landi, þó eigi lengur en til föstudagsins 22. apríl 2016.Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðhenni verði hafnað, en til vara að ákærða verði heimilað að setja tryggingu, entil þrautavara að farbanni verði markaður mun skemmri tími og ekki lengur entil kl. 14:00 föstudaginn 4. mars 2016.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram aðmeð úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 29. desember sl., í máli nr. R-[...]/2015,hafi ákærði verið úrskurðaður í farbann til 1. mars 2016 kl. 16:00. Af hálfuákærða hafi úrskurðurinn verið kærður til Hæstaréttar, sem hafi vísað kærunnifrá vegna þess að hún hafi borist að loknum kærufresti. Framangreindur úrskurðurhéraðsdóms standi þ.a.l. óraskaður.Samkvæmt fyrirliggjandi rannsóknargögnumhafi ákærði verið ökumaður bifreiðarinnar [...]-[...], laugardaginn 26.desember síðastliðinn, sem hafi verið ekið austur [...], þegar bifreiðin semhann hafi ekið hafi skollið framan á bifreiðinni [...]-[...], sem hafi komið úrgagnstæðri átt, um einbreiða brú yfir [...] við [...]. Í bifreiðinni[...]-[...] hafi verið fjórir einstaklingar innanborðs, þ.á m. [...], fd. [...],sem hafi verið ökumaður bifreiðarinnar og hafi hann hlotið slíka áverka viðáreksturinn að hann hafi verið úrskurðaður látinn á staðnum. Þá hafi aðrirfarþegar í bifreiðinni, eiginkona og tvö börn hins látna, verið flutt ásjúkrahús í kjölfar atburðarins.Ákæra í málinu hafi verið gefin út þann 22.febrúar síðastliðinni. Í ákærunni sé ákærða gefið að sök hegningar- ogumferðarlagabrot. Sé hin refsiverða háttsemi ákærða heimfærð til 215. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 19. gr. og 1. mgr. sbr. g. og h.liði 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.Brot ákærða geti varðað allt að sex ára fangelsi.Ákærði hafi komið fyrir dóminn viðþingfestingu ákærunnar þann 26. febrúar 2016, og óskað eftir fresti til þess aðtaka afstöðu til ákærunnar. Hafi málinu verið frestað og muni verða tekið fyrirað nýju næstkomandi föstudag þann 4. mars nk., þar sem fyrirhugað sé að ákærðimuni taka afstöðu til ákærunnar. Með vísan til framangreinds liggi fyrir aðgildandi farbann muni líða undir lok áður en til fyrirtökunnar kemur.Ákærði sé [...] ríkisborgari, búsettur í[...], og hafi komið hingað til lands sem ferðamaður þann 22. desember sl.,ásamt vinkonu sinni, sem hafi verið farþegi í bifreiðinni sem hann hafi ekiðþegar slysið hafi orðið. Hafi þau bæði gert ráð fyrir að yfirgefa landið þann30. desember. Ákærði eigi engin tengsl við Ísland. Þá liggi fyrir að úrskurðurhéraðsdóms hafi af hálfu ákærða verið kærður til Hæstaréttar, í því augnamiðiað fá honum hnekkt, enda hafi ákærði sagst hafa ríka hagsmuni af því að komasthéðan af landi brott, og ætlað sér að gera það ef honum hefði gefist tækifæritil þess.Með hliðsjón af því hversu alvarlegar sakirákærða séu gefnar að sök, teljist að mati lögreglu uppfyllt skilyrði til aðhonum verði áfram bönnuð för af landinu á meðan mál hans sé til meðferðar hjádómstólum, enda megi ætla að ákærði muni reyna að komast úr landi eða leynastellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar, sbr.b-liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Nánar til rökstuðnings kröfu lögreglustjóraer vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 296/2015, þar sem sambærilegaraðstæður hafi verið fyrir hendi, þ.e.a.s. erlendur ríkisborgari sem ekki eigitengsl við landið hafi orðið valdur að mannsbana af gáleysi, og hafi í því máliverið fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún hafi verið sett fram.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess farið á leit aðkrafan nái fram að ganga.Vísar lögreglustjóri til gagna úr máli nr.S-[...]/2016, sem þingfest hefur verið fyrir Héraðsdómi Suðurlands.Af hálfu ákærða hefur verið lagt framvottorð geðhjúkrunarfræðings þar sem m.a. kemur fram að ákærði þurfiáfallahjálp og möguleika á að tala við einhvern fagaðila með sérþekkingu ááfallastreituröskun um leið og kostur sé. Allur dráttur á þeirri úrvinnslu muniauka líkur á verulegu andlegu heilsutjóni ákærða. Þá kom fram hjá verjandaákærða að hann muni neita sök við fyrirtöku í sakamálinu, sem og að hann séreiðubúinn að setja tryggingu allt að 5-10 milljónir króna.Forsendur ogniðurstaða Lögreglustjórinná Suðurlandi hefur höfðað sakamál hér fyrir dómi á hendur ákærða en í því málier ákærða gefin að sök brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 ogumferðarlögum nr. 50/1987 með því að hafa síðdegis 26. desember sl. ekiðbifreið inn á einbreiða brú of hratt miðað við aðstæður og án nægjanlegraraðgæslu þannig að hann hafi ekki haft fulla stjórn á bifreiðinni sem hafiskollið framan á aðra bifreið sem ekið hafi verið í gagnstæða átt og sem hafiátt skammt ófarið yfir brúna með þeim afleiðingum að ökumaður þeirrar bifreiðarhafi hlotið mikla áverka á brjósti og látist skömmu síðar. Er háttsemi ákærðam.a. heimfærð til 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í ákærunni, aukákvæða umferðarlaga. Framangreintsakamál var þingfest 26. febrúar 2016 og kom þá ákærði fyrir dóminn og óskaðieftir fresti til að taka afstöðu til sakargifta. Var málinu að beiðni ákærðaþannig frestað til föstudagsins 4. mars 2016 og er þá gert ráð fyrir að ákærðikomi fyrir dóminn og lýsi afstöðu sinni til framangreindra sakargifta, en einsog áður greinir lýsti skipaður verjandi ákærða því yfir að ákærði myndi neitasök í sakamálinu. Í 1. mgr.100. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um að séu uppfyllt skilyrðigæsluvarðhalds skv. 1. eða 2. mgr. 95. gr. laganna þá geti dómari, í stað þessað úrskurða sakborning í gæsluvarðhald, bannað sakborningi brottför af landinu.Í 1. mgr. 95. gr. laganna segir að heimilt sé að úrskurða sakborning ígæsluvarðhald ef fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekurum háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, enda hafi hann náð 15 ára aldri.Auk þess verði að vera fyrir hendi eitthvert af nokkrum skilyrðum, þ. á m. skv.b-lið ákvæðisins að ætla megi að hann muni reyna að komast úr landi eða leynastellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Samkvæmtframansögðu er ákærði, sem er eldri en 15 ára, undir rökstuddum grun um að hafaframið brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Ákærði er [...] ríkisborgari semhefur engin tengsl við Ísland og hefur, samkvæmt eigin frásögn, mikla hagsmuniaf því að fara burt af landinu. Eru skilyrði laga til þess að ákærði sætifarbanni þannig uppfyllt. Ákærðihefur krafist þess til vara að honum verði heimilað að reiða fram tryggingu ístað farbanns og kveðst vera reiðubúinn að setja 5-10 milljónir króna ítryggingu. Það er mat dómsins að það gangi ekki gegn meðalhófsreglu að ákærðaverði gert að sæta farbanni í stað þess honum verði heimilað að setjatryggingu, en hér verður þess að geta að ákærði er undir rökstuddum grun umalvarlegar sakar. Þykir sú trygging, sem ákærði krefst að honum verði heimilaðað setja, ekki vera til þess fallin að tryggja þá hagsmuni sem farbanni er ætlaðað tryggja við áframhaldandi meðferð málsins. Ákærðihefur krafist þess til þrautavara að farbanni verði markaður skemmri tími enkrafist er. Fyrir liggur að ákærði hefur ekki tekið afstöðu til sakargifta enlíkur standa til að hann muni neita sök og má búast við að aðalmeðferð munifara fram í málinu en auk þess kom fram hjá verjanda ákærða að fram muni faranokkur gagnaöflun í sakamálinu af hálfu ákærða. Þá þykir enginn dráttur hafaorðið á rannsókn og ákærumeðferð málsins. Þykir tímalengd kröfu lögreglustjóravera í hóf stillt og verður fallist á hana eins og nánar greinir íúrskurðarorði, en hér ber að geta þess að fyrirsjáanlega verður máli ákærðaekki lokið á því tímamarki sem þrautavarakrafa hans beinist að.Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r or ð:Ákærða, X, fd. [...], er bönnuð för fráÍslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en til föstudagsins 22.apríl 2016.
|
Mál nr. 610/2011
|
Þjófnaður Hótanir Ávana- og fíkniefni Umferðarlagabrot Skilorð
|
A var sakfelldur fyrir þjófnað og hótunarbrot, umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Í málinu lá fyrir játning A vegna allra brotanna utan þess að hann neitaði að hafa haft í hótunum við B eins og honum var gefið að sök í ákæru. Í héraðsdómi var með vísan til framburðar vitna talið sannað að A hefði haft uppi orð um líflát og líkamsmeiðingar gagnvart B sem voru til þess fallin að vekja ótta hans um líf sitt og velferð. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum um brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 samkvæmt I. kafla ákæru, en að öðru leyti að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Atli Már Geirsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 263.363 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 28. október 2011, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 13. september 2011 á hendur Atla Má Geirssyni, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin á höfuðborgarsvæðinu á árunum 2010 og 2011: I. Fyrir þjófnað og hótunarbrot, með því að hafa, þriðjudaginn 6. júlí 2010, í versluninni C í [...] í [...] stolið Diesel herrailmi að verðmæti 6.099 krónur, en ákærði var stöðvaður fyrir utan verslunina af öryggisverði, og í kjölfarið haft uppi hótanir um líflát og limlestingar við öryggisvörðinn B, kt. [...] og var þetta til þess fallið að vekja ótta hjá B um líf sitt og velferð. Telst þetta varða við 244. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 2. júní 2011 ekið bifreiðinni [...], undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna henni örugglega (amfetamín og tetrahýdrókannabínól í þvagi), vestur Eiðsgranda við Rekagranda í Reykjavík, þar sem lögregla stöðvaði aksturinn. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr., 45. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. III. Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa, föstudaginn 26. nóvember 2010, að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum 3,99 g af tóbaksblönduðu kannabis, sem fannst eftir leit lögreglu. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er þess krafist að 3,99 g af tóbaksblönduðu kannabis verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá er krafist sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006. Af hálfu C., kt. [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð 6.099 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá tjónsdegi 6. júlí 2010 en eftir það dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa. Ákæruliður I. Miðvikudaginn 6. júlí 2010 var lögregla kvödd að versluninni C í [...] vegna þjófnaðarmáls. Er lögreglumenn komu á vettvang höfðu öryggisverðir mann í föstum tökum framan við afgreiðslukassa og reyndist þar vera um ákærða að ræða. Við leit á ákærða fannst glas með herrailmi, sem öryggisverðirnir kváðust hafa séð hann stinga í vasa sinn í versluninni. Hefðu þeir stöðvað för ákærða þegar hann gekk út úr versluninni. Ákærði hefði þá veitt mótspyrnu og hefði félagi hans, sem var með honum, reynt að frelsa hann úr greipum öryggisvarðanna. Hefðu orðið nokkur átök á milli öryggisvarðanna og mannanna tveggja og kvaðst annar öryggisvörðurinn, B, vilja leggja fram kæru vegna líkamsárásar, auk þess sem ákærði hefði hótað sér lífláti og limlestingum. Ákærði var handtekinn og færður á lögreglustöð, en hann kvaðst ekki vilja tjá sig um málið. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 22. sama mánaðar kvaðst ákærði hafa verið ósáttur við afskipti öryggisvarðanna í umrætt sinn og hefði hann verið með „einhvern kjaft“ við þá. Hann kvaðst ekki kannast við að hafa viðhaft hótanir, en ef hann hefði sagt eitthvað sem hann myndi ekki eftir hefði það verið marklaust blaður. Hinn 28. sama mánaðar mætti B hjá lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna hótana í sinn garð. Í skýrslunni er eftirfarandi bókað eftir B: „( ) þá sagði þessi aðili m.a. við mig að hann myndi drepa mig, að ég ætti eftir að sjá eftir þessu, að hann ætlaði að stúta mér ef ég sleppti honum ekki.“ Við þingfestingu málsins játaði ákærði þjófnaðarbrot samkvæmt ákæru, en neitaði að hafa haft í hótunum við B, eins og honum er þar gefið að sök. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið að ganga út úr versluninni í umrætt sinn, þegar öryggisverðir hefðu stöðvað för hans og beðið um að fá að líta í vasa hans. Hann hefði neitað því og lagt á flótta, en þeir náð honum og haldið honum niðri. Ákærði kvaðst hafa beðið þá um að sleppa sér. Hins vegar kannaðist hann ekki við að hafa verið með „einhvern kjaft“ við öryggisverðina eða að hafa ógnað þeim á nokkurn hátt. Hann kvaðst ekki kannast við að hafa haft á orði að „stúta“ eða „ætla að drepa“ einhvern. Vitnið B kvaðst hafa verið við vinnu sína sem öryggisvörður í versluninni þegar hann hefði séð til tveggja manna í snyrtivörudeildinni og stakk annar á sig vöru, losaði sig við umbúðir utan af henni og gekk út úr versluninni án þess að greiða fyrir. B kvaðst hafa ávarpað manninn þegar hann kom út úr versluninni og beðið hann að stöðva, en hann hefði ekki virt sig viðlits. Hann hefði svo ekki vitað fyrr en maðurinn setti undir sig höfuðið og rauk í hann. Hann hefði þó náð að halda manninum uns lögregla kom á vettvang. Meðan á því stóð hefði maðurinn hótað honum lífláti og líkamsmeiðingum. Ekki kvaðst vitnið muna nákvæmlega hvaða orð hann viðhafði, en það hefði verið eitthvað á borð við „þið eigið eftir að sjá eftir þessu“ og „ég drep ykkur“. Vitnið kvaðst hafa tekið þetta til sín þar sem hann lá ofan á manninum og hefði hann tekið þessar hótanir alvarlega þar sem maðurinn var í annarlegu ástandi. Honum hefði ekki staðið á sama þar sem maðurinn virtist vera í neyslu og dæmi væru um að setið hefði verið fyrir öryggisvörðum fyrir utan verslanir og þeir leiknir illa. Vitnið kvaðst hafa skrifað á minnismiða þau orð sem maðurinn viðhafði í umrætt sinn og haft miðann með sér í skýrslutöku hjá lögreglu. Það sem haft væri eftir honum í skýrslu lögreglu væru þau orð sem maðurinn hefði notað. Vitnið D kvaðst hafa verið við vinnu sína sem öryggisvörður ásamt B. Hefði hann verið að fylgjast með öryggismyndavélum og séð ákærða stinga flösku með herrailmi í buxnavasa sinn. Hann hefði losað sig við umbúðir utan af vörunni annars staðar í versluninni. D kvaðst hafa hringt í B og hefðu þeir stöðvað ákærða og félaga hans við afgreiðslukassa. Ákærði hefði ekki brugðist vel við ósk þeirra um að koma með þeim. Hefði komið til stympinga milli B og ákærða, og þeir endað í gólfinu. D kvaðst þá hafa hringt til lögreglu. Meðan á þessu stóð hefði ákærði sagt við þá að þeir myndu sjá eftir þessu og hann myndi koma aftur. Hefði ákærði haft á orði að hann ætlaði að berja þá. Vitnið kvað ákærða fremur hafa beint þessum orðum til B en sín. Hann sagði að sér hefði verið brugðið við þetta, enda hefði hann starfað í versluninni sem sumarafleysingamaður og ekki verið vanur slíku. Hann kvaðst ekki muna orðaskipti nákvæmlega þar sem nokkuð væri liðið frá atvikinu, en taldi rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu þar sem eftirfarandi var bókað eftir honum: „Á meðan þeir lágu í jörðinni heyrði ég hvar þessi aðili hótaði B með því að ætla að drepa hann þegar hann slyppi, hann sagðist einnig ætla að stúta B og að B ætti eftir að sjá eftir þessu.“ Þá komu lögreglumennirnir Einar Guðmundur Guðjónsson og Sveinbjörn Ólafur Ragnarsson fyrir dóminn sem vitni og gerðu grein fyrir aðkomu sinni að málinu. Niðurstaða. Ákærði viðurkennir þjófnaðarbrot samkvæmt ákæru, en neitar að hafa hótað B eins og honum er gefið að sök. Við yfirheyrslu hjá lögreglu var haft eftir ákærða að hann kannaðist við að hafa verið með „einhvern kjaft“, en ekki að hafa viðhaft hótanir. Hann kvaðst hins vegar ekkert kannast við þetta fyrir dóminum. Vitnin B og D hafa lýst með áþekkum hætti ummælum sem ákærði viðhafði í umrætt sinn, þó að hvorugur þeirra hafi treyst sér til að hafa orðrétt eftir ákærða, enda nokkuð liðið frá atvikinu. Ber vitnunum saman um að í orðum ákærða hafi falist hótanir um líkamsmeiðingar og líflát og að hann hafi einkum beint orðum sínum að B. Báru vitnin einnig að þeim hefði verið brugðið við þetta, og kvaðst B hafa óttast að ákærði myndi koma aftur og láta verða af því sem hann hefði lýst yfir. Með vísan til framangreinds þykir, gegn neitun ákærða, sannað að ákærði hafi haft uppi orð um líflát og líkamsmeiðingar gagnvart B og var háttsemi hans til þess fallin að vekja ótta hjá B um líf sitt og velferð. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum ákærulið og telst háttsemi hans varða við 244. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliðir II og III. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín samkvæmt þessum ákæruliðum. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Viðurlög, sakarkostnaður og skaðabætur. Ákærði er fæddur í [...] 1991. Hann var dæmdur 21. mars 2011 til greiðslu sektar fyrir brot gegn 1. mgr. 37. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Refsing ákærða verður ákveðin eftir reglum 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár. Skaðabótakrafa C hf. fullnægir ekki skilyrðum 173. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og verður henni því vísað frá dómi. Upptæk eru gerð 3,99 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, samkvæmt lagaákvæðum sem í ákæru greinir. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 112.950 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði 113.510 í annan sakarkostnað. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Atli Már Geirsson, sæti fangelsi í 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár. Skaðabótakröfu C hf., kt. [...], er vísað frá dómi. Upptæk eru gerð 3,99 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 112.950 krónur. Ákærði greiði 113.510 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 190/2015
|
Kynferðisbrot Málshraði Ómerkingu héraðsdóms hafnað Sératkvæði
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og endaþarmsmök við A sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga auk þess að hafa beitt hana ofbeldi. Í héraði komst meiri hluti dómenda að þeirri niðurstöðu á grundvelli framburðar fyrir dómi með tilliti til annarra gagna að sök X væri ekki sönnuð. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gæti Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gæfu skýrslu þar fyrir dómi. Kom því aðalkrafa ákæruvaldsins um sakfellingu X ekki frekar til athugunar heldur einungis hvort önnur gögn málsins gætu leitt til ómerkingar héraðsdómsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Með hliðsjón af því að ekki nýtu við haldbærra sýnilegra sönnunargagna í málinu og að virtum öðrum gögnum var talið að ákæruvaldið hefði ekki fært líkur fyrir því að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um málsúrslit né að frekari sönnunarfærsla þar fyrir dómi fengi breytt þeirri niðurstöðu. Var X því sýknaður.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 20. febrúar2015 og krefst þess aðallega að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru ogdæmdur til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hannverði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. IÍ málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 1. og 2. mgr. 194.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins11. september 2011 á heimili sínu haft samræði og endaþarmsmök við brotaþola semekki hafi getað spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga auk þessað hafa beitt hana ofbeldi. Fyrir Hæstarétti reisir ákæruvaldið kröfu sína umsakfellingu ákærða einkum á því að héraðsdómur hafi ekki fellt dóm á málið meðtilliti til allra fyrirliggjandi gagna og að auki hafi mat hans á sönnunargildiframburða ekki verið rétt. Eigi það að leiða til sakfellingar ákærða en ella aðhinn áfrýjaði dómur verði ómerktur.Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála geturHæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegsframburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu hér fyrir dómi.Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um atvik á heimili ákærða umrætt sinnen hann hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi staðfastlega neitað því að hafahaft kynmök við brotaþola. Í hinum áfrýjaða dómi komst meiri hluti dómenda aðþeirri niðurstöðu á grundvelli framburðar fyrir dómi með tilliti til annarragagna að sök ákærða væri ekki sönnuð. Þegar af þessum ástæðum getur aðalkrafaákæruvaldsins ekki komið frekar til álita.Ríkissaksóknara hefði samkvæmt c. lið 2. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008 veriðrétt að tilgreina þegar í áfrýjunarstefnu varakröfu sína um ómerkinguhéraðsdóms og heimvísun málsins. Þótt þess hafi ekki verið gætt stendur þaðekki því í vegi að til athugunar komi hvort ómerkja eigi hinn áfrýjaða dóm,sbr. 1. mgr. 204. gr. og 3. mgr. 208. gr. sömu laga.IIFyrir liggur í málinu að brotaþoli hafði samskipti í tölvu við vini sínaá svonefndri Facebook í framhaldi af ætluðum atvikum fyrrgreinda nótt, en brotaþolibar fyrir dómi að hún hafi eytt öllum slíkum gögnum, líklega í lok árs 2012. Þákvaðst hún hafa hent sokkabuxum og nærbuxum sem hún hafi klæðst þá nótt. Ekkier útilokað að framangreind gögn hefðu getað varpað skýrara ljósi á atvikmálsins. Ekki verður heldur fram hjá því litið að sönnunargögn eru takmarkaðrien ella kynni að hafa verið vegna tafa á því að brotaþoli leitaði tilNeyðarmóttöku Landspítalans fyrir þolendur kynferðisofbeldis, svo og að hún kærðiekki atvik til lögreglu fyrr en 16. janúar 2013. Þannig kom fram í niðurstöðum Mlæknis, sem skoðaði brotaþola á neyðarmóttöku að kvöldi 12. september 2011, að „þarsem málið er gamalt er ekki hægt að leita eftir byrlun eða sæðisfrumum.“ Í niðurstöðu dómkvadds matsmanns, B, sérfræðings í kvensjúkdómum,staðfesti hún að einhvers konar kynmök hafi átt sér stað um leggöng brotaþola innan72 klukkustunda áður en hún sætti læknisskoðun á neyðarmóttöku. Byggði matsmaðurþessa niðurstöðu á sári sem blæddi frá í meyjarhafti brotaþola við skoðun. Ekkiværi unnt að sýna fram á hvort um hafi verið að ræða fullar samfarir með lim íleggögnum og sáðláti þar sem sýnum hafi verið fargað. Þá taldi matsmaðurinn hugsanlegtað annað hvort fingri eða aðskotahlut hafi verið stungið upp í leggöng brotaþolaog áverki orðið þess vegna. Aðrir áverkar á brotaþola, svo sem mar, rispur ogsár við endaþarm, gætu hafa orðið til við kynmök án samþykkis en ekki væri unntað sanna það út frá útliti eða staðsetningu áverkanna. Þessi niðurstaðamatsmannsins fær nokkra stoð í framburði M læknis en hann bar fyrir dómi að ákynfærum brotaþola hafi verið ferskir áverkar sem tákni að samræði hafi átt sérstað. Nánar aðspurður sagði hann þó að raunverulega gæti „maður ekki leyft sérað staðhæfa að endilega hafi verið samræði.“ Kvað hann áverkana á kynfærum og við endaþarm getahafa verið innan við eins eða tveggja sólarhringa gamlir en hann héldi að aðriráverkar á brotaþola hafi verið innan við þriggja daga gamlir. Framangreind matsgerð og framburður M rennir stoðum undir að brotaþolihafi haft einhvers konar kynmök um leggöng innan þriggja sólarhringa áður enhún kom til skoðunar á neyðarmóttöku að kvöldi 12. september 2011. Á hinnbóginn staðfesta gögn þessi ekki að ákærði hafi haft kynmök við hana.Af því sem nú hefur verið rakið nýtur ekki við haldbærra sýnilegrasönnunargagna í málinu. Verður að þessu virtu að gæta að því hvort í málinuliggi fyrir önnur atriði sem áhrif geta haft við mat á því hvort niðurstaðahéraðsdóms um sönnun kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls,sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.IIIVitnið F, sem var vinur ákærða og var með honum á veitingastaðnum [...] aðkvöldi 10. september 2011, bar hjá lögreglu að ákærði hafi sagt sér daginneftir að brotaþoli hafi farið með sér heim um nóttina og þau sofið saman. Fyrirdómi dró hann úr því að ákærði hafi sagt sér að hann og brotaþoli hafi sofiðsaman. Ákærði hafi ekki sagt þetta beinum orðum, heldur hafi vitnið dregið þáályktun af því að brotaþoli hafi farið heim með honum.Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að framburðurákærða væri eindreginn um að kynferðismök hafi ekki átt sér stað umrætt sinn. Þáværi framburður brotaþola um að ákærði hafi haft við hana kynferðismök í greintsinn „í sjálfu sér ekki ótrúverðugur, einkum þegar litið er til þeirra ummerkjasem í ákæru greinir og kunna að hafa komið til vegna kynmaka við ákærða“. Áhinn bóginn væri framburður brotaþola um ölvun sína misvísandi og ótrúverðugurað því leyti. Gögn málsins bera ekki með sér að framburður brotaþola um ölvun sína hafiverið misvísandi, en henni og ákærða bar saman um að hún hafi ekki verið mikiðdrukkin á veitingastaðnum [...] og er það í samræmi við framburð vitna. Hún lýstiþví á hinn bóginn að hún hafi fundið fyrir vanlíðan þegar hún var stödd íverslun þar sem hún og ákærði hafi komið við á leiðinni heim til hans. Þá barhenni og ákærða saman um að hún hafi þegar heim til ákærða var komið fallið ídjúpan svefn. Taldi brotaþoli líklegt að sér hafi verið byrlað einhverju semskýrt hafi svefndrungann þar sem hún hafi ekki drukkið það mikið af áfengi.Ekki liggja fyrir óyggjandi gögn um hversu mikið áfengi brotaþoli drakk umrættsinn og engin sönnun liggur fyrir um að henni hafi verið byrlað einhverju semolli því að hún sofnaði svo þungum svefni heima hjá ákærða sem bæði hún ogákærði lýsa. Á hinn bóginn er ljóst að ölvun hennar gat haft áhrif á hvað hún mundiog hversu trúverðugur framburður hennar var í því ljósi en hegðun brotaþola íkjölfar þess að hún fór frá ákærða, svo sem samskipti hennar við vinkonur sínardaginn eftir, það sem haft var eftir henni á neyðarmóttöku, grein hennar ávefmiðli og framburður hennar hjá lögreglu og fyrir dómi bera þess glögg merkiað hún var ekki alls kostar samkvæm sjálfri sér.Vitnið H, kunningi brotaþola, kvaðst fyrir dómi hafa hitt hana á [...]umrætt sinn og strax morguninn eftir um klukkan 6 eða 7 hafi þær talað saman áFacebook. Hafi þá komið fram hjá brotaþola að hún hafi farið heim með ákærða enaðspurð um hvort þau hafi sofið saman hafi brotaþoli sagt eitthvað í þá áttina„nei, ha, ha, ég er ekki drusla“. Hins vegar hafi brotaþoli um tveimur vikumseinna sagt sér frá því að ákærði hafi nauðgað henni. Í skýrslu umréttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola á neyðarmóttöku var haft eftir henniað hún hafi farið á Facebook eftir að hún kom heim til sín frá ákærða og sagt þarað hún hafi farið heim með honum en ekkert hafi gerst. Þá var í sömu skýrsluhaft eftir brotaþola að hún myndi að þau ákærðu hafi verið að kyssast þótt húnmyndi ekki hvar það hafi verið. Þá kom fram hjá brotaþola í Facebook samskiptumvið vinkonu hennar, C, að brotaþoli hafi farið heim með „einhverjum gaur“ og hafihún verið „fyrst að kyssa hann og svona en ég var bara dauð“. Fyrir dómi kvaðstbrotaþoli á hinn bóginn halda að hún hafi ekki kysst ákærða.Í málinu liggja fyrir útprentuð Facebook samskipti brotaþola við C, semsú síðarnefnda mun hafa afhent lögreglu. Fyrri samskiptin munu hafa átt sérstað eftir hádegi 11. september 2011. Þar kom meðal annars fram hjá brotaþolaað hún myndi eftir því að ákærði hafi sett á sig verju því hún hafi sagt viðhann „þú ert ekki einu sinni með smokk, ég þarf að fara ég er að deita annan“. Fyrirdómi kannaðist brotaþoli ekki við þetta, enda hafi hún aldrei sagt „við hannneitt.“ Þegar vinkonan spurði hana í Facebook samskiptunum hvort hún væri „ápillunni“ kvaðst brotaþoli vera hætt en fyrir dómi bar hún á hinn bóginn að áþessum tíma hafi hún aldrei verið á pillunni. Þá kom fram hjá brotaþola í Facebooksamskiptum hennar og C, að því ervirðist daginn eftir, að hún hafi farið til læknis og hafi fundist smjörsýra íblóði hennar. Aðspurð um það fyrir dómi kvaðst brotaþoli hafa sagt þetta til aðkomast hjá því að þurfa að ræða þennan atburð. Fyrir liggur sem fyrr segir aðblóðsýni var ekki tekið úr brotaþola á neyðarmóttöku í þeim tilgangi að leitaefnis sem þessa.Brotaþoli skrifaði grein í október 2014 í veftímariti og lýsti þarætlaðri nauðgun. Þar kom fram að þegar hún væri spurð út í atburðinn segðist húnekkert muna þar sem henni hafi verið byrlað nauðgunarlyf. Sannleikurinn værihins vegar sá að hún myndi miklu meira en hún hafi sagst gera. Í grein þessarilýsti hún þeirri nauðgun sem ákærði er sakaður um og að hann hafi byrlað hennismjörsýru. Eins og að framan er rakið er ósannað að brotaþola hafi verið byrlaðsmjörsýru eða annarri ólyfjan umrætt skipti. Í fyrrgreindum Facebook samskiptumspurði vinkona hennar hvort hún héldi að ákærði hafi sett eitthvað í drykkinnhennar og því svaraði brotaþoli „ekki hann sko“. Fyrir dómi bar brotaþoli aðhún vissi ekki hver hafi sett eitthvað í drykk hennar. Þegar allt framangreint er virt hafa hvorki veriðfærðar líkur fyrir því af hálfu ákæruvaldsins að niðurstaða héraðsdóms umsönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo aðeinhverju skipti um málsúrslit né að frekari sönnunarfærsla þar fyrir dómi fáibreytt þeirri niðurstöðu. Verður hinn áfrýjaði dómur því látinn standaóraskaður og áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskattieins og greinir í dómsorði.Það athugast að af gögnum málsins verður ráðið aðrannsókn lögreglu hafi legið niðri frá því í lok júní 2013 þar til um miðjanmaí 2014. Á því hefur engin skýring fengist.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Evu B. Helgadóttur hæstaréttarlögmanns,1.736.000 krónur.SératkvæðiBenedikts Bogasonar hæstaréttardómaraÉg er sammála meirihluta dómendaum að ekki komi til álita aðalkrafa ákæruvaldsins um að ákærði verði sakfelldurfyrir það brot sem honum er gefið að sök. Að því er varðar varakröfuna um aðhéraðsdómur verði ómerktur og málinu heimvísað er ég ósammála meirihlutanum afeftirfarandi ástæðum:Ákærða er gefin að sök nauðgunmeð því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 11. september 2011 á heimili sínu að [...]í [...] haft samræði og endaþarmsmök við brotaþola. Er ákæran reist á því aðhann hafi notfært sér að brotaþoli gat ekki spornað við kynferðismökunum sökumölvunar og svefndrunga, en hann hafi einnig beitt hana ofbeldi með því meðalannars að ýta höfði hennar niður er hún reyndi að komast undan honum. Er þettatalið varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákæran er í samræmi við frásögn brotaþola við rannsókn málsins hjá lögreglu ogfyrir dómi bar hún á sama veg. Ákærði hefur frá upphafi rannsóknar málsinsneitað því að hafa haft kynmök við brotaþola, en kannast við að hún hafi dvaliðá heimili hans um nóttina.Brotaþoli gekkst undirréttarlæknisfræðilega skoðun á Landspítalanum 12. september 2011. Í skýrslu umþá skoðun kom fram að 1 cm sprunga hefði verið í meyjarhafti hennar sem blætthefði úr við skoðun, auk þess sem svæðið hefði verið aumt við snertingu. Einnighefði verið um 0,5 cm sprunga við endaþarmsop. Þá hefðu fundist áverkar víða álíkama brotaþola eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Undir rekstrimálsins í héraði var aflað matsgerðar sérfræðings í kvensjúkdómum. Íniðurstöðum matsgerðarinnar kom fram að áverkar á handleggjum bentu til aðbrotaþola hefði verið haldið niðri og að hún hefði reynt að verja sig. Einniggeti marblettir á innanverðum fótleggjum verið af völdum þess að fótleggjumhefði verið ýtt í sundur eða brotaþoli reynt að setja fótleggi saman til aðverja sig. Þá taldi matsmaður að sumir áverkar væru „á stöðum eða með merkiþess“ að mögulega hefði verið beitt valdi en erfitt væri að segja um það meðvissu. Sprungu í meyjarhafti taldi matsmaður án efa merki um að einhvers konarsamræði hefði átt sér stað þar sem áverki á þessu svæði kæmi ekki nemaeinhverju væri stungið upp í leggöng. Jafnframt taldi matsmaður að áverkinnhefði komið til innan 72 klukkustunda fyrir læknisskoðun. Þessi niðurstaðamatsmanns fær stoð í vætti M læknis, en hann taldi að ferskir áverkar hefðuverið á kynfærum brotaþola, sem táknaði að samræði hefði átt sér stað. Einnigsagði vitnið að áverki við endaþarm brotaþola benti til „að það hafi veriðeinhvers konar atferli við endaþarm sem hafi skapað áverka því hann var ferskurað sjá.“Í niðurstöðu hins áfrýjaða dómser ekki vikið að því hvernig afdráttarlaus neitun ákærða um kynmök við brotaþolaumrætt sinn horfir við með hliðsjón af læknisfræðilegum gögnum sem bendaeindregið til að kynmök hafi verið höfð við hana. Jafnframt er til þess að lítaað brotaþoli ræddi við vinkonu um samskiptin við ákærða strax um morguninn ogfór sama dag og daginn eftir á neyðarmóttöku Landspítalans. Hefur ekkert komiðfram sem bendir til að öðrum en ákærða sé til að dreifa sem gæti hafa haftkynmök við brotaþola. Allt þetta rennir stoðum undir framburð hennar. Þótthéraðsdómur hafi metið framburð brotaþola trúverðugan um að ákærði hafi haftvið hana kynferðismök var ekki á honum byggt af öðrum ástæðum. Í þeim efnum varvísað til þess að framburður brotaþola hafi verið ótrúverðugur um ölvunarástandsitt. Svo sem nánar er rakið í dómi meirihluta dómenda bera gögn málsins ekkimeð sér að framburður brotaþola um ölvun sína hafi verið misvísandi. Þá tel égengu verulegu geta breytt um sönnunargildi framburðar brotaþola þótt hún hafilýst þeirri grunsemd sinni að einhverju hafi verið byrlað í drykk hennar áskemmtistað fyrr um kvöldið. Ég tel heldur ekki að gögn málsins um hegðunbrotaþola eftir að hún yfirgaf heimili ákærða geti haft afgerandi vægi viðsönnunarmatið. Þau gögn bera aftur á móti greinilega með sér að hún hafi orðiðfyrir áfalli, en að auki er þess að gæta að brotaþoli átti meðal annars ísamskiptum við vini og jafnaldra sem getur haft áhrif á hvernig hún kaus aðgreina frá atvikum. Misræmi að því leyti og um annað en atburðinn sjálfan telég ekki geta skipt sköpum um niðurstöðuna. Loks verður ekki vísað á bugskýringu brotaþola á því af hverju hún dró að leggja fram kæru sína.Samkvæmt því sem hér hefur veriðrakið tel ég líkur á að niðurstaða meirihluta héraðsdóms um sönnunargildimunnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslitmáls, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var þvíhreyft við vörn málsins að ekki hefði verið tekin skýrsla af tveimurnafngreindum vitnum sem brotaþoli hefði greint frá atvikum í kjölfar þeirra.Verði héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðarværi unnt að leiða þessi vitni fyrir dóminn, eftir atvikum með ábendingudómara, sbr. 2. mgr. 110. gr. laganna. Með því móti væri gætt að þeirri skyldusem hvílir á dómurum að sjá til þess að sakamál sé upplýst svo sem kostur eráður en dómur verður á það lagður.Samkvæmt niðurlagi 2. mgr. 209.gr. laga nr. 88/2008 ber mér að greiða atkvæði um efni málsins. Eins og áðurgreinir kemur ekki til álita að sakfella ákærða, enda getur Hæstiréttur ekkiendurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nemahlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu þar fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208.gr. laganna. Samkvæmt því ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2015. Málþetta, sem dómtekið var föstudaginn 16. janúar 2015, er höfðað með ákæru,útgefinni af ríkissaksóknara 30. maí 2014, á hendur X, kt. [...], [...], [...],fyrir nauðgun, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 11. september 2011, áheimili ákærða að [...], [...], haft samræði og endaþarmsmök við A, en ákærðinotfærði sér það að A gat ekki spornað við kynferðismökunum sökum ölvunar ogsvefndrunga, og beitti hana einnig ofbeldi, með því meðal annars að ýta höfðihennar niður er hún reyndi að komast undan ákærða. Af þessu hlaut A 1 cmsprungu í meyjarhafti sem blæddi úr, 0,5 cm sprungu við endaþarmsop, bitfar áhægri upphandlegg og mar- og hrufláverka á útlimi, bak og bringu. Telst þettavarða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Af hálfu A er krafist miskabótaúr hendi ákærða að fjárhæð 2.500.000 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmtlögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Verjandi krefst þess aðallega aðákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdurtil vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er aðallega krafist frávísunarbótakröfu, til vara sýknu, en til þrautavara að bætur verði stórlega lækkaðar.Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins sem greiðist úrríkissjóði.Málsatvik Miðvikudaginn16. janúar 2013 mætti brotaþoli í máli þessu, A, hjá lögreglu til að leggjafram kæru á hendur ákærða, X, fyrir kynferðisbrot. Brotaþoli kvaðst hafa fariðút að skemmta sér með vinkonu sinni laugardagskvöldið 10. september 2011. Þærhefðu hitt fólk sem þær þekktu úr [...] á veitingastaðnum [...] og hefði ákærðiverið í hópnum. Hún kvaðst hafa farið að spjalla við ákærða, en fundist hannskrýtinn, hann hefði verið þegjandalegur og horft í kringum sig. Brotaþolikvaðst hafa farið frá í skamma stund og skilið drykkinn sinn eftir, en ekkivera viss um hvort henni hefði verið byrlað einhverri ólyfjan. Hún kvaðst næstmuna eftir sér í íbúð ákærða, en ekki vita hvernig hún komst þangað. Hún myndieftir því að ákærði hefði verið ofan á henni og hefði hún reynt að rísa upp, enhann hefði ýtt höfði hennar niður. Þetta hefði verið vont og sársaukafullt oghefði hún verið klístruð í andlitinu. Hún kvaðst ekki hafa gefið honum leyfitil þess að gera þetta. Ákærði hefði verið „rosalega röff“ og haldið henniniðri. Hún hefði vaknað stundum upp og hefði hann þá enn verið að. Síðast þegarhún vaknaði upp hefði hún verið í kjólnum sem þá hefði verið tekinn niður fyrirbrjóst, hún hefði aðeins verið í öðrum skónum, sokkabuxurnar hennar hefðu veriðrifnar og nærbuxurnar alblóðugar. Ákærði hefði þá sagt við hana að hún mættifara núna og hefði hún hlaupið út. Hún hefði setið nokkurn tíma úti á götu, ensíðan hringt á leigubifreið og farið heim. Brotaþoli lýsti nánar því sem hefðiverið að gerast þegar hún rankaði við sér og sagðist hafa verið mjög þurr,þetta hefði verið sárt og hún hefði reynt að koma sér í burtu. Hún hefði beðiðákærða um að hætta og spurt hann af hverju hann væri að þessu. Hún hefði veriðöll klístruð í andliti og taldi sig hafa verið grátandi. Hún kvaðst hafa veriðmeð bitfar næsta dag og mar eftir fingur, en ákærði hefði haldið fast í hana.Hún kvaðst minnast þess að ákærði hefði verið að kyssa eða narta í brjósthennar. Hún kvaðst hins vegar ekki minnast þess að hann hefði sett lim eðafingur í endaþarm hennar. Hún kvaðst hafa drukkið þrjá til fimm bjóra og tvötil þrjú skot um kvöldið og hefði hún fundið til mikilla ölvunaráhrifa.Brotaþoli kvaðst hafa hringt í vinkonu sína daginn eftir og sagt henni hvaðhefði gerst. Hefði móðir vinkonunnar sagt henni að leita á Neyðarmóttöku, semhún hefði í kjölfarið gert. Brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu að nýju 20.febrúar 2013 og var þá framburður ákærða borinn undir hana. Ákærði var yfirheyrður aflögreglu 11. febrúar 2013. Hann kvaðst hafa hitt brotaþola og tvær vinkonurhennar á reykingasvæði við [...] þetta kvöld. Hefði brotaþoli gengið með honumheim. Þegar þangað kom hefði hún farið á salerni, en síðan „algjörlega rotast“og hefði hann ekki getað vakið hana. Hann hefði sofnað sjálfur og vaknað þegarhún var að yfirgefa íbúðina morguninn eftir. Ákærði kvað ekkert kynferðislegthafa átt sér stað á milli þeirra brotaþola. Meðal rannsóknargagna málsins erskýrsla Neyðarmóttöku frá 12. september 2011 um réttarlæknisfræðilega skoðun ábrotaþola. Í skýrslunni er frásögn brotaþola skráð og kemur þar m.a. fram aðhún hafi leitað á Neyðarmóttöku kvöldið áður og rætt við hjúkrunarfræðing, enhætt við að fara í læknisskoðun. Ástandi brotaþola er lýst svo að hún hafiverið leið, en verið róleg, yfirveguð og samvinnuþýð. Hún hafi beygt lítillegaaf er hún ræddi um atburðinn og hugsanir eftir á. Í skýrslunni kemur fram aðbrotaþoli telji að árásarmaðurinn hafi farið í leggöng og endaþarm. Við skoðunhafi hún verið með tvo nýlega marbletti á hægri framhandlegg, 4 x 3 og 2 x 2cm, sem gætu verið eftir fingur. Þá hafi verið marblettir aftan á vinstriupphandlegg, vinstri öxl og innan á vinstri kálfa. Innanvert ofan við hægra hnéog neðan við vinstra hné hafi verið sinn hvor marbletturinn, ½ til 1 cm, semgætu verið eftir fingur, auk þess sem ferskt hrufl hafi verið ofan við hægrahné. Innan á hægri upphandlegg hafi verið marblettir, um 5 cm, sem hafi líksttannfari. Á baki og vinstra megin á bringu hafi verið rispur, sem gætu veriðeftir að brjóstahaldari hafi verið dreginn niður og hringfar ofan við brjóst,sem gæti verið eftir sog. Eins cm sprunga hafi verið í meyjarhafti, klukkan 18,sem blætt hafi úr við skoðun og hafi svæðið verið aumt við snertingu. Þá hafiverið u.þ.b. 0,5 cm sprunga, klukkan 18, við endaþarmsop. Í skýrslunni kemurfram að sýni hafi verið tekin úr leggöngum, en blóð- og þvagsýni hafi ekkiverið tekin. Tekið er fram að ekki hafi verið unnt að leita að sæðisfrumum eðarannsaka hvort brotaþola hefði verið byrlað ólyfjan, vegna þess tíma sem liðinnværi frá atvikinu. Þá kemur fram að brotaþoli hafi ekki haft föt meðferðis, semhún hefði klæðst í umrætt sinn, en hún hafi verið beðin um að geyma nærföt ogsokkabuxur. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir af brotaþola teknar áNeyðarmóttöku, sem sýna áverka hennar.Í þinghaldi 20. júní 2014 óskaðiverjandi ákærða eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að yfirfara og metagögn Neyðarmóttöku, einkum kafla í skýrslunni um „Áverka og önnur verksummerki“og „Grindarbotnsskoðun/Kvenskoðun“, auk ljósmynda sem fylgdu skýrslunni. Varþess sérstaklega óskað að eftirfarandi yrði metið:Aldur áverka, þ.e. á marblettum, rispum og meintu tannfari, sem ljósmyndir liggja fyrir af og hvernig þeir geti verið til komnir. Í því sambandi var óskað eftir að sérstaklega yrði metið hvort umræddir áverkar gætu hafa orðið til við hefðbundin kynmök með samþykki beggja og einnig hvort umræddir áverkar væru í samræmi við framburð brotaþola um að hafa verið sofandi þegar kynmök hafi farið fram.Hvort líklegt væri að blæði úr sprungu í meyjarhafti einum og hálfum sólarhring eftir að sprungan hafi myndast.Hvort 1 cm sprunga í meyjarhafti bendi til þess að brotaþoli hafi haft samfarir um leggöng.Hvort hægt væri að segja til um hvort meintur brotaþoli hefði áður haft samfarir, miðað við það sem fram kemur í gögnum Neyðarmóttöku um 1 cm sprungu í meyjarhafti.Hvort 0,5 cm sprunga á endaþarmi gæti verið til komin af öðrum orsökum en að kynmök um endaþarm hafi átt sér stað.Dómari kvaddi B kvensjúkdómalæknitil að framkvæma umbeðið mat og liggur fyrir matsgerð hennar, dagsett 15.janúar 2015. Í matsgerðinni er framangreindum spurningum svarað meðeftirfarandi hætti:„1.Áverkar eru sýnilegir á brotaþola víðs vegar um líkamann. Ekki er umalvarlega eða hættulega áverka að ræða. Mar á handleggjum s.s. upphandlegggetur bent til þess að brotaþola hafi verið haldið niðri. Marblettir áframhandlegg utanverðum og rispur á handarbaki geta einnig bent til þess aðbrotaþoli hafi verið að reyna að verja sig, ber handlegg fyrir sig, reynir aðýta frá. Marblettir á innanverðum fótleggjum geta verið orsakaðir af því aðfótleggjum hafi verið ýtt í sundur eða að brotaþoli hafi reynt að leggjafótleggi saman til að verja sig. Rispur á baki og bringu geta verið vegna þessað eitthvað hvasst svo sem spöng eða krækja á brjóstahaldara hafi rifið eðajafnvel nögl, en þetta gæti líka komið við það að klæða sig úr og reka óvart umleið skarpa hluti fatnaðar í sig. Hringlaga áverki á bringu gæti mögulega veriðlítið sogmerki en einnig merki eftir þrýsting af einhverjum hringlaga hlut s.s.hálsmeni. Sumir áverkanna eru því á stöðum eða með merki þess að mögulega hafiverið beitt valdi en erfitt er að segja það með vissu. Mismunandi litur er ámarblettum og getur það verið merki um að marblettir séu misgamlir eða að ummismikinn þrýsting hafi verið að ræða þegar áverkinn myndaðist og er það háðþví hvort blæðingin sem marblettinum valdi sé vegna rofs á yfirborðsæðum eðaæðum sem liggja dýpra í vefnum og komi því seinna fram á yfirborði húðar og þvílitarmunur þ.a. allir marblettirnir gætu hafa orðið til á sama/svipuðumtímapunkti. Því er ekki hægt að segja til um nákvæman aldur marbletta […].Hvort þessir áverkar sem nefndir eru hér aðframan hafi getað komið við hefðbundin kynmök með samþykki beggja er ómögulegtað meta þar sem kynhegðun fólks er mjög misjöfn.Hvort að áverkarnir geti verið tilkomnirvegna kynmaka sem hafi verið höfð á meðan meintur brotaþoli var sofandi ereinnig erfitt að segja til um en í framburði meints brotaþola kemur fram að húnhafi verið með einhverri meðvitund inn á milli og reynt að verja sig og getaáverkar t.d. á framhandlegg og innanverðum fótleggjum mögulega samræmst því.2. Blætt getur úr sprungu ímeyjarhafti á sólarhringum eftir að áverki á sér stað. Þeim mun dýpri semáverkinn er því lengur er hann að gróa og getur því auðveldar rifnað upp t.d.við skoðun. Meyjarhaft er mjög blóðríkur vefur og blæðir gjarnan þaðan ef áverkiverður. 3. Sprunga í meyjarhafti er án efamerki um að einhvers konar samræði hafi átt sér stað þar sem áverki á þessusvæði kemur ekki nema að einhverju sé stungið upp í leggöng, s.s. lim, fingrumeða aðskotahlut. Rannsóknir sýna að allt að helmingur kvenna sem verða fyrirnauðgun eru með rifur á meyjarhafti eða í leggöngum. [...] Sértaklega er algengt að sjá þetta hjástúlkum/konum sem eru hreinar meyjar og/eða hafa ekki fætt barn um leggöng.Þessar rifur verða oftast vegna ónógs raka á svæðinu þegar kynmök eiga sérstað. Orsök ónógs raka er oft vegna lítils/einskis undirbúnings fyrir kynmökin,þ.e. forleiks, og því mun algengara að sjá hjá þeim sem þvingaðar eru tilsamræðis en hjá þeim sem eru hliðhollar því. Áverkar af þessu tagi sjást bestef að einstaklingur sem verður fyrir nauðgun kemur til skoðunar innan 72jaklst. frá því að nauðgunin átti sér stað, en rannsóknir sýna að eftir þann tímagetur verið erfitt að greina áverkana með berum augum.4. Hvort að meintur brotaþoli hafi áður haftsamfarir er ekki hægt að segja með vissu, þó er mun algengara að sjá áverka áleggöngum/meyjarhafti hjá konum sem ekki hafa haft samfarir áður en þeim semstunda kynlíf reglulega og/eða hafa fætt barn um leggöng. Sérstaklega er áverkiá meyjarhafti algengur hjá þeim sem ekki hafa haft samfarir áður. [...]5. Áverki við endaþarm getur veriðorsakaður vegna samfara um endaþarm eða að fingrum eða aðskotahlut hafi verið stungið þar upp eneinnig geta verið aðrar orsakir fyrir rifu á þessum stað s.s. við harðar hægðirsem geta rifið upp slímhúð í endaþarmi. Til að hægt sé að sanna samfarir umendaþarm þarf að hafa sýni þar sem sjást sæðisfrumur og til að hægt sé að takaslíkt sýni þarf meintur brotaþoli að koma til skoðunar innan við 24. klst.eftir að brotið á sér stað. Ef meintur brotaþoli er búin að hafa hægðir eftirbrotið (sem kemur fram í skýrslu Neyðarmóttöku að meintur brotaþoli hafi haft)þá er mjög sjaldgæft að finnist sæðisfrumur i endaþarmi.“Í matsgerðinni kemur m.a. fram aðmatsmaður hafi látið grennslast fyrir um það á Neyðarmóttöku hvað orðið hafi umsýni, sem tekin voru frá leggöngum brotaþola, en fengið þau svör að slík sýniværu eingöngu geymd í þrjá til sex mánuði frá skoðun.Niðurstaða matsgerðarinnar er súað staðfest sé með gögnum Neyðarmóttöku að einhvers konar kynmök hafi átt sérstað um leggöng innan 72 klukkustunda áður en brotaþoli kom til skoðunar áNeyðarmóttöku. Sú niðurstaða sé byggð á sári í meyjarhafti, sem blætt hafi frávið skoðun. Ekki verði sýnt fram á hvort um var að ræða fullar samfarir með limí leggöngum og sáðláti, þar sem sýnum sem tekin voru við skoðun hafi veriðfargað samkvæmt reglum Neyðarmóttöku um að þau verði ekki geymd lengur en íþrjá til sex mánuði. Einnig sé mögulegt að annaðhvort fingri/fingrum eðaaðskotahlut hafi verið stungið upp í leggöng og áverki orðið þess vegna. Aðriráverkar á líkama brotaþola, s.s. mar, rispur og sár við endaþarm, geti hafaorðið til við kynmök án samþykkis brotaþola, en ekki sé hægt að sanna það útfrá útliti eða staðsetningu áverkanna.Í málinu liggja fyrir útprentuðfacebook-samskipti brotaþola og C frá 11. og 12. september, sem C afhentilögreglu. Í samskiptunum, sem hefjast klukkan 14:51 11. september, kemur framhjá brotaþola að hún sé hrædd um að einhverju hafi verið smyglað í drykkinn hennarkvöldið áður. Hún hafi farið heim með einhverjum gaur, X, og dáið þar. Síðansegir: „hann reið mér mér var fokking nauðgað“ og lýsir því nánar, m.a.: „hannýtti hausnum mínum niður“ og „reið mér í rassinn líka“, „mér er illt allsstaðar“. Þá kemur fram að C hvetur brotaþola til að leita til læknis og hringjaí lögreglu, en hún færist undan og kemur ítrekað fram hjá henni að hún sé ekkiviss hvort þetta teljist nauðgun. Þá liggur fyrir skýrsla Dsálfræðings, dagsett 27. mars 2013, um viðtöl við ákærða vegna rannsóknarmálsins, sbr. 2. mgr. 54. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Jafnframtliggur fyrir vottorð E sálfræðings, dagsett 15. janúar 2015, um meðferðarviðtölvið ákærða. Verðurnú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði kvaðst hafa verið áskemmtistaðnum [...] kvöldið sem um ræðir ásamt tveimur vinum sínum, F og G, oghefði hann hitt brotaþola úti í reykingaporti. Þau hefðu ákveðið að fara heimtil hans og kvaðst ákærði hafa átt frumkvæði að því. Hefðu þau áreiðanlegaætlað að „gera eitthvað saman“, „sofa saman“. Þau hefðu gengið að heimili hansá [...], með viðkomu í verslun í [...], þar sem þau hefðu keypt sígarettur.Þegar heim til ákærða kom hefðu þau kysst aðeins inni í herbergi hans, en síðanhefði brotaþoli farið á salernið. Þegar hún kom aftur þaðan hefði hún varpaðsér á rúmið og legið þar „alveg out“, þ.e. hún hefði bara sofnað. Hann hefðihrist hana og reynt þannig að vekja hana, en án árangurs. Hún hefði veriðfullklædd þegar þetta var. Ákærði kvaðst hafa farið að sofa og vaknað ummorguninn við að brotaþoli var á leiðinni út og hefði hún verið að loka dyrunumá eftir sér. Hann kvaðst hafa drukkið sex til sjö bjóra um kvöldið og fundisthann hafa drukkið of mikið, og því verið búinn að drekka vatn í einhvern tímaþegar hann hitti brotaþola. Honum hefði fundist hún vera í eðlilegu ástandi,allt þar til hún kom fram af salerninu heima hjá honum. Þá hefði ekkert veriðathugavert við klæðnað hennar og hefði hann ekki tekið eftir því að sokkabuxur hennarværu rifnar. A kvaðst hafafarið með C, vinkonu sinni, á [...] þetta kvöld og hefðu þær hitt þar stelpursem þær þekktu úr [...] og síðan strákahóp úr sama skóla, en ákærði hefði veriðþeirra á meðal. Þær H hefðu verið að ræða við þessa stráka og hefðu þau veriðúti á reykingasvæði staðarins. Hún hefði verið að drekka flöskubjór og kvaðstminnast þess að hafa farið á salerni og komið aftur út, en ekki muna hvort húnskildi bjórinn eftir á meðan. Um klukkan tvö eða þrjú um nóttina hefði hanaverið farið að langa heim og hefði hún ætlað að koma við í verslun [...] við[...] til að kaupa sér sígarettur. Ákærði hefði boðist til að fylgja henni.Brotaþoli kvað sér hafa farið að líða illa í versluninni. Hún kvaðst muna eftirsér þar sem hún var að ganga upp einhverja brekku. Það næsta sem hún myndi væriað ákærði lá ofan á henni og hún var að reyna að rísa upp, en hann hefði alltafýtt höfði hennar niður. Hann hefði verið að nauðga henni og hún hefði fundið aðhann var með getnaðarliminn í leggöngum hennar. Þetta hefði verið vont ogandlit hennar hefði verið klístrað af tárum. Þá kvaðst hún muna eftir því aðhann hefði verið að kyssa eða narta í brjóstin á henni. Hún hefði síðan vaknaðaftur upp og umlað: „Láttu mig í friði“ og „af hverju ég?“, en hann hefði ýtthöfðinu á henni niður. Hún kvaðst síðan hafa vaknað liggjandi á bakinu meðfætur sundur og hefðu ljósin þá verið kveikt. Hún hefði séð að nærbuxur ogsokkabuxur hennar hefðu verið alveg niður um hana og hefðu sokkabuxurnar veriðí tætlum. Þá hefði hún aðeins verið í öðrum skónum. Ákærði hefði staðið þarna ánærbuxunum og hefði hann komið aftur upp í rúmið, en hún hefði risið á fætur oghefði hann þá sagt við hana að hún mætti fara núna. Hún hefði yfirgefið húsiðog áttað sig á að hún var stödd á [...]. Hún hefði hringt eftir leigubifreið ogfarið heim. Eftir að heim kom hefði hún farið í sturtu. Hún hefði farið ásalernið og þar hafi hún pissað blóði. Þá hefðu nærbuxurnar verið allar íblóði. Hún kvaðst ekki minnast þess að ákærði hefði haft við hana endaþarmsmök,en hún hefði verið með verk í rassinum á eftir og þar hefði fundist sprunga viðlæknisskoðun. Brotaþoli kvaðst ekki hafa áttaðsig á því alveg strax hvað hefði gerst, en hún hefði ekki átt eiginleg kynmökáður og því ekki vitað hvort þetta væri kynlíf. Hún hefði átt í samskiptum viðC á facebook þegar hún vaknaði daginn eftir og hefði hún sagt henni frá þessu.Hún hefði síðan hringt í I, vinkonu sína, og mælt sér mót við hana í [...]. Húnhefði sagt henni frá þessu og hefði I hvatt hana til að fara á bráðamóttöku ogláta lögreglu vita, en hún hefði ekki viljað það. Hún kvaðst hafa sagt I aðhenni hefði verið byrlað einhverju og að hún myndi ekkert eftir því sem hefðigerst. Hún hefði síðan farið heim, en I hefði haldið áfram að leggja að henni aðfara á bráðamóttökuna og einnig hefði móðir I rætt við hana í síma og hvatthana til þess sama. Hún hefði síðan leitað á Neyðarmóttökuna um kvöldið og rættvið hjúkrunarfræðing, en ekki treyst sér í læknisskoðun og farið aftur heim.Hún hefði sofið til klukkan 14 daginn eftir og verið heima þann dag, að þvífrátöldu að hún skrapp í verslun til að kaupa sér sígarettur. Hún hefði svofarið aftur á Neyðarmóttökuna undir kvöldið og gengist þar undir læknisskoðun.Systir hennar hefði fylgt henni á Neyðarmóttökuna og kvaðst hún hafa sýnt hennisokkabuxurnar og nærbuxurnar. Þetta hefðu verið svartar nælonsokkabuxur meðhvítum saumi og ljóssægrænar nærbuxur með hvítum doppum. Hún hefði geymt þessiföt í um tvær vikur, en síðan hent þeim.Brotaþoli kvaðst ekki hafa lagtfram kæru á hendur ákærða hjá lögreglu eftir atvikið þar sem hún hefði viljað„loka á þetta“. Hún hefði verið hrædd við ákærða, sem hefði verið með henni ískóla og hefði þetta mál frést í skólanum. Síðan hefði H sagt henni að ákærðihefði nauðgað öðrum stúlkum en henni. Hún kvaðst þá hafa fengið samviskubit ogákveðið að kæra. Spurðum áfengisneyslu þetta kvöld kvaðst hún hafa fengið sér skot og hvítvín eðabjór á [...]. Hún kvaðst muna eftir flöskubjór og hvítvínsglasi. Þetta hefðuverið um þrír eða fjórir drykkir og hefði hún aðeins verið farin að finna ásér. Hins vegar myndi hún eftir því að hafa svimað þegar þau ákærði voru íverslun [...] eftir að hafa yfirgefið staðinn. C, sem var með brotaþola þetta kvöld,kvað hana hafa fengið sér hvítvín eða bjór á veitingastað áður en þær fóru á[...]. Þar hefði hún sennilega fengið sér bjór. Kvaðst hún telja að brotaþolihefði drukkið þrjá til fjóra drykki áður en leiðir þeirra skildi. Vitnið kvaðsthafa farið heim um klukkan 2 um nóttina og hefði brotaþoli þá verið hress ogekki áberandi ölvuð. Daginn eftir hefði hún haft samband á facebook og sagt sérað henni hefði verið nauðgað um nóttina.I kvað brotaþolahafa hringt til sín daginn eftir og hefðu þær mælt sér mót í [...]. Þar hefðibrotaþoli reynt að segja henni hvað hefði gerst. Hún hefði verið niðurbrotin ogútskýrt að hún væri ekki viss um að þetta hefði verið nauðgun. Þá hefði húnsýnt vitninu marbletti á sér. Vitnið kvaðst hafa sannfært hana um að þettahefði verið nauðgun og hvatt hana til að fara á bráðamóttöku. Vitnið og móðirhennar hefðu rætt við brotaþola síðar um daginn og hefði móðir hennar sannfærthana um að hún yrði að fara á bráðamóttökuna. H kvaðst hafahitt brotaþola á [...] og hefðu þær komið auga á ákærða úti í svonefndureykingaporti. Þær hefðu farið að spjalla við F, félaga ákærða, en ákærði hefðiverið þögull. Vitnið kvaðst hafa brugðið sér inn til að kaupa bjór, en þegarhún kom út aftur hefði F sagt henni að brotaþoli hefði farið heim með ákærða.Vitnið kvað brotaþola hafa verið að drekka bjór þarna á staðnum og hefði húnverði „létt á því“, en alls ekki ofurölvi. Þær hefðu verið í samskiptum áfacebook daginn eftir og hefði hún þá spurt brotaþola hvort hún hefði sofið hjáákærða, en hún neitað því. Um tveimur vikum síðar hefði brotaþoli sagt hennihvað hefði gerst. Vitnið kvaðst hafa verið dálítið hrifin af þessum strák oghefði brotaþoli verið að vara hana við honum. Hún hefði sagt henni að ákærðihefði nauðgað sér og lýst því. Um ári síðar kvaðst vitnið hafa frétt aðeinhverjar stúlkur hefðu kært ákærða og hefði hún látið brotaþola vita af því. F kvaðst hafaverið með ákærða á [...] þetta kvöld og hefðu þeir verið að ræða við einhverjarstúlkur úti í porti. Síðan hefði ákærði gengið burt með einni stúlkunni, ánþess að segja neitt. Ákærði hefði sagt honum daginn eftir að þau hefðu fariðheim saman. Kvaðst vitnið hafa dregið þá ályktun að ákærði hefði sofið hjástúlkunni. Hann kvaðst minna að stúlkan hefði verið minna drukkin en ákærðiþetta kvöld. G, sem var með ákærða ogF í umrætt sinn, kvaðst hafa séð ákærða spjalla við stúlku og hefðu þau síðanhorfið á brott saman. Þau hefðu virst vera ölvuð.J, systirbrotaþola, kvað hana hafa hringt til sín um kvöldmatarleytið sunnudaginn 11.september, og beðið sig um að aka sér á Neyðarmóttöku. Brotaþoli hafi rætt viðhjúkrunarfræðing þar, en síðan farið heim. Hún hefði síðan hringt aftur ámánudeginum og hefði hún einnig fylgt henni á Neyðarmóttökuna í það skipti.Þann dag hefði brotaþoli sýnt henni fatnað sem hún hefði verið í, skærgrænarnærbuxur, sem hefðu verið blóðugar, og þunnar nælonsokkabuxur, sem hefðu veriðrifnar hér og þar, m.a. í klofinu. Vitnið kvað brotaþola hafa breyst eftirþetta atvik og verið erfið í skapi. Þá hefði hún hætt að mæta í skólann þar semhún hræddist ákærða sem einnig var nemandi þar. K, faðirbrotaþola, lýsti því að hún hefði verið gjörbreytt í háttum daginn eftiratvikið. Hún hefði verið taugaveikluð og hefði hann ekki náð neinu sambandi viðhana. Systir hennar hefði greint honum frá því á mánudeginum hvað hefði gerst.Vitnið kvað brotaþola hafa gjörbreyst eftir þetta atvik. Hún hefði veriðafburðanemandi fyrir þetta, en flosnað upp úr skóla tveimur árum síðar. Þáhefði áfengisneysla hennar aukist, hún hefði orðið mjög uppstökk og lokað sigaf. Hefði hún þurft að leita aðstoðar sálfræðinga og geðlækna á göngudeildeftir þetta.L hjúkrunarfræðingurog M, kvensjúkdómalæknir, starfsmennNeyðarmóttöku, gerðu grein fyrir læknisskoðun sem brotaþoli gekkst undir þar.Kom fram hjá vitninu M að áverkar á kynfærum og við endaþarm hefðu veriðferskir og gætu samrýmst því að vera eins til tveggja sólarhringa gamlir. Einscm sprunga hefði verið við meyjarhaft og tók vitnið fram að þetta væri viðkvæmtsvæði og gæti slíkur áverki verið til kominn án þess að beitt hefði veriðofbeldi. Vitnið kvaðst ekki geta staðhæft að samræði hefði verið haft við brotaþola,þar sem ekki hefðu verið til staðar sýni því til staðfestingar, en einhverinnþrenging hefði orðið í leggöng. Þá kvað hann sprungu við endaþarm geta hafakomið við mikið harðlífi, en ekkert hefði komið fram í sögu brotaþola sem bentitil þess að orsökin væri önnur en kynmök. Vitnið kvað aðra áverka brotaþolahafa komið heim og saman við tímasetningar sem hún gaf upp. Magn þessara áverkabenti til þess að einhvers konar átök hefðu átt sér stað. Þá benti staðsetningþeirra ekki til þess að þeir hefðu komið við fall, heldur hefðu þeir frekarverið eins og eftir tak. Vitnið kvað áverka á innanverðum hægri upphandlegghafa litið út eins og hann gæti verið eftir tennur, hefði áverkinn líksttannfari, en ekki bitfari. Marblettir á fótleggjum gætu hafa verið eftir tak ogtaldi hann þá hafa verið innan við þriggja daga gamla. Sérstaklega spurtsvaraði vitnið því til að marblettir innanvert á hnjám báðum megin gætu hafaverið eftir fall. Hann kvað rispur á baki geta hafa verið eftir aðbrjóstahaldari hefði verið dreginn niður og far á bringu gæti hafa verið eftirsogblett. Vitnið kvað það hafa verið mistök að þvagsýni skyldi ekki hafa veriðsent í eiturefnarannsókn, því að hugsanlega hefði verið hægt að greina hvortbrotaþola hefði verið byrlað ólyfjan. Bkvensjúkdómalæknir staðfesti matsgerð sína fyrir dóminum. Vitnið kvaðsprungu við meyjarhaft tilkomna við að eitthvað hefði farið inn í leggöngbrotaþola og væru kynmök oftast orsök slíkra áverka. Það að sprungan rifnaðiupp við kvenskoðun benti til þess að kynmök hefðu átt sér stað tveimur tilþremur sólarhringum áður en skoðun fór fram. Þá væru meiri líkur á því að rofyrði ef þurrkur væri í kynfærunum, þ.e. ef konan væri óundirbúin fyrir kynmök.Vitnið kvað erfiðara að meta orsök sprungu við endaþarm. Slíkur áverki gætistafað af kynmökum eða einhvers konar innþrengingu, en einnig því að viðkomandihefði haft harðar hægðir. Hún kvað það vera meginniðurstöðu mats síns að kynmökhefðu verið höfð við brotaþola, a.m.k. um leggöng. Marblettir á utanverðumhandleggjum brotaþola hefðu getað komið við að hún hafi reynt að verjast.Marblettir á innanverðum hnjám eða lærum komi yfirleitt ekki nema fótum hafiverið ýtt í sundur eða við samfarir. Marblettir sem komi við það að viðkomandireki sig á séu yfirleitt staðsettir á utanverðum fótleggjum. Vitnið kvaðsttelja óvíst um orsök áverka sem í skýrslu Neyðarmóttöku var talið vera tannfarog kvaðst hún hafa talið það far vera eftir fingur. Loks kom fram hjá vitninuað hægt væri að finna leifar af lyfjum eins og rohipnol og ketamín í þvagi íallt að sjö daga eftir inntöku. N sálfræðingurgerði grein fyrir viðtölum sínum við brotaþola, sem hefði leitað til hennarfyrir jól 2011 vegna vanlíðunar.Þá kom faðir ákærða, O, fyrir dóminn sem vitni og lýsti líðanákærða eftir að málið kom upp.NiðurstaðaÁkærða er gefin að sök nauðgunmeð því að hafa haft samræði og endaþarmsmök við brotaþola sem ekki á að hafagetað spornað við kynferðismökunum sökum ölvunar og svefndrunga eins og nánarer rakið í ákærunni. Eru ákæruatriðin ísamræmi við frásögn brotaþola hjá lögreglu, en ákærði hefur frá upphafi neitaðsök. Hann og brotaþoli hafi ekki haft kynmök heldur hafi brotaþoli, sem ekkihafi verið mikið undir áhrifum áfengis, sofnað á heimili hans og ekki vaknaðfyrr en undir morgun og þá farið á brott. Eftirað brotaþoli fór frá ákærða hafði hún fyrst samskipti við aðra er hún ræddi viðvinkonu sína á facebook klukkan 14:51 sama dag. Þau samskipti voru rakin hér aðframan. Um kvöldmatarleytið hringdi hún í systur sína og fór með henni á Neyðarmóttökuna.Þar ræddi brotaþoli við hjúkrunarfræðing en vildi ekki láta skoða sig. Daginneftir fór hún aftur með systur sinni á Neyðarmóttökuna og var þar skoðuð, einsog rakið var. Þann sama dag kveðst systir hennar einnig hafa séð sokkabuxur ognærbuxur brotaþola á heimili hennar, sem hafi verið blóðugar. ÁNeyðarmóttökunni var brotaþoli beðin um að afhenda fötin, sem hún var í umræddanótt. Það gerði hún á hinn bóginn ekki heldur fargaði þeim um tveimur vikumsíðar, að eigin sögn. Samkvæmt vottorðifrá Neyðarmóttöku var brotaþoli við skoðun með tveggja cm rifu við meyjarhaft,0,5 cm sár við endaþarm og þá áverka aðra sem í ákæru greinir. Samkvæmtframangreindri matsgerð kvensjúkdómalæknis er líklegt að áverkana hafi húnhlotið innan 72 klukkustunda. Þótt álykta megi að líklega hafi rifan komið tilumrædda nótt verður af læknisfræðilegum gögnum ekkert frekar um það fullyrthvenær rifan kom til. Síðan liðu 16 mánuðir þangað til brotaþoli kærði ákærðatil lögreglu. Gaf hún þá skýringu að hún hefði viljað „loka á þetta“, en húnhefði síðan frétt að ákærði hefði nauðgað öðrum stúlkum og þá hefði hún fengiðsamviskubit og ákveðið að kæra. Þaðer niðurstaða dómsins að framburður brotaþola við aðalmeðferð málsins, um þaðað ákærði hafi haft við hana kynferðismök í greint sinn, sé í sjálfu sér ekkiótrúverðugur, einkum þegar litið er til þeirra ummerkja sem í ákæru greinir ogkunna að hafa komið til vegna kynmaka við ákærða, auk þess sem brotaþoli hafðisamband við Neyðarmóttöku og hún og systir hennar báru að blóð hefði verið ínærbuxum, sem brotaþoli hafi sýnt systur sinni. Áhinn bóginn verður að líta til þess að ákærði og brotaþoli eru ein tilfrásagnar um hvað gerðist á heimili ákærða umrætt sinn. Er framburður ákærðaeindreginn um að kynferðismök hafi ekki átt sér stað. Fleira kemur þó til. Ífyrsta lagi var framburður brotaþola annars vegar hjá lögreglu og hins vegarfyrir dómi misvísandi um ölvunarástand sitt. Þannig bar hún hjá lögreglu 16.janúar 2013 að hún hefði neytt „3,4,5“ drykkja áður en hún fór heim með ákærða.Hún var þá spurð hvort hún ætti við bjór og jánkaði hún því en bætti við að húnhefði líklega tekið skot „um 3 eða 2-3“. Hún bætti svo við að hún myndi ekkimikið eftir þessu þar sem svo langt væri um liðið. Þá sagði lögreglumaðurinn: „Enþú ert alla vega með það á hreinu að þú hafir verið mjög ölvuð.“ Brotaþolisvaraði játandi. Þá sagði lögreglumaðurinn: „Þú hefur fundið til mikilla svonaölvunaráhrifa.“ Brotaþoli svaraði þessu einnig játandi. Fyrir dómi barbrotaþoli á hinn bóginn að hún hefði einungis drukkið þrjá til fjóra drykki oghefði hún aðeins verið farin að finna á sér. Þástyður framburður vitna, sem rakinn hefur verið, ekki framburð brotaþola ummikla ölvun hennar heldur framburð ákærða um hið gagnstæða. Það gerir heldurekki frásögn sem skráð er eftir henni á Neyðarmóttökunni, þar sem haft er eftirhenni að kvöldi 12. september 2011 að hún hafi ekki verið búin að drekka mikið,ef til vill tvo og hálfan bjór. Loks er haft eftir brotaþola í vottorði læknisdaginn eftir atvik að hún hafi allt í einu orðið drukknari en samsvaraði þvíáfengismagni sem hún hefði drukkið. Hafi hana grunað að einhverju hefði veriðbyrlað í drykk hennar á skemmtistaðnum umrætt kvöld. Hefur ekkert komið framvið rannsókn og meðferð málsins sem styður þessar fullyrðingar brotaþola. Einsog nú hefur verið rakið hefur framburður brotaþola um ölvun sína veriðmisvísandi og styðst ekki við framburð vitna. Dómurinn metur því framburðhennar ótrúverðugan að þessu leyti. Loksstyður hegðun brotaþola eftir að hún fór frá ákærða ekki að henni hafi veriðnauðgað. Þannig virtist brotaþoli í áðurnefndum facebook-samskiptum sínum ekkivera viss um hvort henni hefði verið nauðgað eða henni „riðið“, eins og rakiðvar. Þá fargaði brotaþoli ætluðum sönnunargögnum og dró það svo í 16 mánuði aðkæra ákærða. Áákæruvaldinu hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum íóhag, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Af því sem að framanhefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að uppi sé slíkur vafi um sektákærða að ekki sé hafið yfir skynsamlegan vafa, eins og áskilnaður er gerður umí 1. mgr. 109. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður að sýkna ákærða af kröfu umsakfellingu, vísa einkaréttarkröfu frá dómi og leggja sakarkostnað á ríkissjóð. Einndómenda, Ragnheiður Harðardóttir, er ósammála niðurstöðu meirihluta dómsins.Telur hún framburð ákærða um að hann hafi ekki haft kynferðismök við brotaþolaí umrætt sinn ótrúverðugan, enda fái frásögn hennar að þessu leyti stoð ílæknisfræðilegum gögnum og vitnisburði kvensjúkdómalæknanna M og B, sem rakiðhefur verið. Hafi það verið niðurstaða matsgerðar B að áverki á meyjarhaftibrotaþola væri til marks um að einhvers konar kynmök hefðu átt sér stað umleggöng innan 72 klukkustunda áður en hún gekkst undir réttarlæknisfræðilegaskoðun á Neyðarmóttöku. Þá hafi brotaþoli sýnt systur sinni blóðugar nærbuxur,sem hún hefur borið að hafa klæðst þegar þetta var. Með vísan til framangreindstelur dómarinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi haft kynferðismök viðbrotaþola. Ákærða og brotaþola beri saman um að hún hafi sofnað þungum svefni áheimili hans og telur dómarinn að leggja eigi til grundvallar frásögn þeirra umað svo hafi verið. Þá styðji læknisfræðileg gögn í málinu og vitnisburðurkvensjúkdómalæknanna tveggja framburð brotaþola um að ákærði hafi beitt hanaharðræði við kynmökin. Í facebook-samskiptum við C daginn eftir atvikið hafibrotaþoli lýst því að henni hafi verið „fokking nauðgað“ og komi fram ílýsingum hennar í þeim samskiptum að ákærði hafi beitt hana ofbeldi. Þá hafibrotaþoli lýst því að sokkabuxur hennar hefðu verið í tætlum eftir atvikið ogfái sá framburður stuðning í framburði systur hennar, sem kvað þær hafa veriðrifnar, m.a. í klofinu. Framburður vitna um líðan brotaþola eftir atvikið,einkum föður hennar, systur og vinkonunnar I, þyki vera til marks um að húnhafi orðið fyrir alvarlegu áfalli í umrætt sinn. Loks þyki brotaþoli hafa gefiðtrúverðugar skýringar á því fyrir dóminum hvers vegna hún dró að leggja framkæru í málinu. Að mati dómarans er framburður brotaþola trúverðugur, auk þessað fá stoð í læknisfræðilegum gögnum og framburði vitna, sem rakið hafi verið.Að sama skapi þykir framburður ákærða ótrúverðugur og í andstöðu við gögnmálsins um veigamikil atriði. Því eigi að leggja framburð brotaþola tilgrundvallar í málinu. Samkvæmt framansögðu telur dómarinn sannað að ákærði hafihaft kynferðismök við brotaþola og við það notfært sér að þannig var ástatt umhana að hún gat ekki spornað við þeim og jafnframt beitt hana ofbeldi, svo semí ákæru greinir. Því beri að sakfella ákærða samkvæmt ákæru, gera honumrefsingu og dæma hann til að greiða brotaþola miskabætur. Meðvísan til 2. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 greiðist allursakarkostnaður úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða,Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hrl., 1.125.300 krónur, þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Kolbrúnar Garðarsdóttur hdl., 306.900 krónur, og réttargæslumannsvið lögreglurannsókn málsins, Helgu Völu Helgadóttur hdl., 286.440 krónur. Viðákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatt. Meðvísan til 2. mgr. 176. gr. laga um meðferð sakamála ber að vísaeinkaréttarkröfu A frá dómi. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda Elsa Björgvinsdóttir saksóknari. Máliðdæmdu héraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, sem dómsformaður, ArngrímurÍsberg og Hervör Þorvaldsdóttir.Dómsorð: Ákærði,X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.Allur sakarkostnaður málsins,þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðrúnar Sesselju Arnardótturhrl., 1.125.300 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola, KolbrúnarGarðarsdóttur hdl., 306.900 krónur, ogréttargæslumanns á rannsóknarstigi málsins, Helgu Völu Helgadóttur hdl.,286.440 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Einkaréttarkröfu A er vísað frádómi.
|
Mál nr. 424/2006
|
Frávísun frá héraðsdómi að hluta Kröfugerð Samningur
|
Á og J kröfðust þess að R og G yrði gertað afhenda þeim tiltekna fasteign í Kópavogi, aflétta öllum veðskuldum afeigninni og gefa út afsal fyrir henni til þeirra, allt gegn greiðslu á nánartilgreindri fjárhæð. Var kröfugerðin reist á því að í gildi væri bindandisamningur milli málsaðila um sölu á fasteigninni sem komist hefði á meðsamþykktu gagntilboði. R og G töldu að samningurinn hefði fallið úr gildi.Talið var að þegar borin væru saman tiltekin ákvæði í hinu samþykktagagntilboði um greiðslutíma annars vegar og afléttingu áhvílandi veðskulda hinsvegar yrði ráðið að hið samþykkta gagntilboð fól í sér að ganga skyldi frásérstökum kaupsamningi um eignina eigi síðar en á nánar tilgreindum degi. Lagtvar til grundvallar að fyrir þann tíma hefðu Á og J ekki lýst sig reiðubúin tilað inna án fyrirvara af hendi þá greiðslu sem þeim bar að greiða viðkaupsamningsgerð og að þetta hefði verið ástæða þess að ekki var tímanlegaboðað til gerðar sérstaks kaupsamnings. Með vísan til þessa voru Á og J talinbera ábyrgð á því gagnvart R og G að svo fór og R og G því eftir nefndan dagrétt að líta svo á að þau væru ekki lengur skuldbundin Á og J um sölufasteignarinnar. Voru R og G því sýknuð af hinni aðfararhæfu kröfu Á og J ímálinu. Á og J gerðu jafnframt viðurkenningarkröfu um að í gildi væri bindandikaupsamningur milli málsaðila en þeirri kröfu var vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og JónSteinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinuupphaflega til Hæstaréttar 29. maí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu12. júlí 2006 og var áfrýjað öðru sinni 3. ágúst sama ár. Áfrýjendur krefjastþess að viðurkennt verði að í gildi sé bindandi kaupsamningur milli þeirra ogstefndu um fasteignina Skógarhjalla 21, Kópavogi, sem komist hafi á meðsamþykki gagntilboðs 22. október 2004, og að stefndu verði gert að afhendaáfrýjendum fasteignina, aflétta öllum veðskuldum af eigninni og gefa út afsalfyrir henni til áfrýjenda, allt gegn greiðslu 29.900.000 króna. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjaststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur hafa stefntFasteignamiðlun Kópavogs ehf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu.Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Síðari hluti kröfugerðaráfrýjenda um að stefndu verði gert að afhenda þeim umrædda fasteign, afléttaöllum veðskuldum af eigninni og gefa út afsal fyrir henni til áfrýjenda gegnpeningagreiðslu, er reistur á því að komist hafi á bindandi kaupsamningur milliþeirra og stefndu. Ekki verður leyst úr þessari kröfu án þess að taka afstöðutil þess hvort kaupsamningur hafi komist á milli málsaðila. Verður ekki séð aðáfrýjendur hafi hagsmuni að lögum af því að fá jafnframt sérstaklega leyst úrviðurkenningarkröfu sem að þessu lýtur. Verður þeim hluta kröfugerðar áfrýjendaþví vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og rakið er í héraðsdómikomst 22. október 2004 á samningur milli málsaðila um kaup áfrýjenda á fasteignstefndu að Skógarhjalla 21, Kópavogi, með því að áfrýjendur samþykktugagntilboð stefndu vegna hennar. Þar var kveðið á um að áfrýjendur skyldugreiða stefndu kaupverðið þannig að „við kaupsamning“ skyldi greiða 14.000.000krónur, 10.000.000 krónur 30. desember 2004 og 5.900.000 krónur við afhendingufasteignarinnar 1. apríl 2005. Tilgreint var að allar þessar greiðslur skyldiinna af hendi „með peningum“, en í þeim hluta hins samþykkta gagntilboðs semhefur að geyma sundurgreiningu á greiðslu kaupverðs er ekki tekið sérstaklegafram að það eigi að hluta til að greiða með yfirtöku áhvílandi veðskulda eðalántöku. Hins vegar segir í stöðluðu ákvæði gagntilboðsins að í samræmi viðvenjur í fasteignaviðskiptum megi veðheimild til kaupanda aldrei vera hærri en75% af „greiddum greiðslum“. Í skjalinu segir ennfremur að tilgreindarveðskuldir á fasteigninni séu „kaupanda óviðkomandi og skal seljandi aflýsaþeim svo fljótt sem verða má og eigi síðar en 30 dögum eftir kaupsamning.“Samskiptum aðila og réttargæslustefnda eftir að framangreindur samningur umkaupin komst á er lýst í hinum áfrýjaða dómi, meðal annars óskum áfrýjenda umveðheimildir. Ekki leiddu þessi samskipti til breytinga á samningnum. Þegarborin eru saman framangreind ákvæði um greiðslutíma á fyrstu og annarrigreiðslu annars vegar og hins vegar skuldbindingu stefndu um að afléttaáhvílandi veðskuldum, verður ráðið að hið samþykkta gagntilboð fól í sér aðganga skyldi frá sérstökum kaupsamningi um eignina eigi síðar en 30. nóvember2004. Styðst þessi túlkun samningsins jafnframt við framburð áfrýjandans Jónsog stefnda Gunnars Aðalsteins fyrir héraðsdómi. Fyrir þann tíma lýstuáfrýjendur sig ekki reiðubúna til að inna án fyrirvara af hendi þá greiðslu semþeim bar að greiða við kaupsamningsgerð. Verður ráðið af gögnum málsins aðþetta hafi verið ástæða þess að ekki var tímanlega boðað til gerðar sérstakskaupsamnings. Með vísan til þessa verða áfrýjendur talin bera ábyrgð á þvígagnvart stefndu að svo fór. Var stefndu eftir nefndan dag rétt að líta svo áað þau væru ekki lengur skuldbundin áfrýjendum um sölu fasteignarinnar.Héraðsdómur verður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Áfrýjendur verða dæmd til að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, enmálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Fasteignamiðlun Kópavogs ehf.er í málinu einungis stefnt til réttargæslu og voru því ekki efni til að fjallaum milligöngu hennar á þann hátt sem gert var í forsendum héraðsdóms. Dómsorð: Kröfu áfrýjenda,Ástfríðar Margrétar Sigurðardóttur og Jóns Gíslasonar, um að viðurkennt verðimeð dómi að í gildi sé bindandi kaupsamningur milli þeirra og stefndu, GunnarsAðalsteins Hilmarssonar og Rósu Ólafsdóttur, um fasteignina Skógarhjalla 21,Kópavogi, er vísað frá héraðsdómi. Héraðsdómur er staðfesturað öðru leyti. Áfrýjendur greiði stefndusamtals 400.000 krónur í málskostað fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur að öðru leyti niður. Málþetta, sem dómtekið var 2. f.m., er höfðað 14. apríl 2005 af Ástfríði M.Sigurðardóttur og Jóni Gíslasyni, báðum til heimilis að Bólstaðarhlíð 29 íReykjavík, á hendur Rósu Ólafsdóttur og Gunnari Aðalsteini Hilmarssyni, báðumtil heimilis að Skógarhjalla 21 í Kópavogi. Í málinugera stefnendur svohljóðandi dómkröfur: Aðviðurkennt verði með dómi að í gildi sé bindandi kaupsamningur á millistefnenda og stefndu um fasteignina að Skógarhjalla 21 í Kópavogi, sem komisthafi á með samþykktu gagntilboði 22. október 2004. Gerð erkrafa um að stefndu uppfylli allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum, þaðer afhendi stefnendum framangreinda fasteign sína, aflétti öllum veðskuldum afeigninni og gefi út afsal fyrir henni til stefnenda, allt gegn greiðslukaupverðs að fjárhæð 29.900.000 krónur. Þá erþess krafist að stefndu verði óskipt gert að greiða stefnendum málskostnað. Stefndukrefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra. Stefnendurhafa stefnt Fasteignamiðlun Kópavogs ehf. (Remax Kópavogi), Bæjarlind 12 íKópavogi, til réttargæslu. Var lögð fram greinargerð af hálfu félagsins íþinghaldi 22. júní 2005, þar sem gerð er krafa um málskostnað. Félagið hefurekki látið málið frekar til sín taka. I. Í júlí2004 ákváðu stefndu að selja fasteign sína að Skógarhjalla 21 í Kópavogi. Um erað ræða fimm herbergja parhús ásamt bílskúr. Leituðu þau til réttargæslustefndaog fólu honum að taka eignina til sölumeðferðar og annast nauðsynlegaskjalagerð þar að lútandi. Hinn 21. október 2004 gerðu stefnendur kauptilboð ífasteignina. Kaupverð samkvæmt tilboðinu var 28.800.000 krónur. Stefndu gerðustefnendum gagntilboð fyrir milligöngu réttargæslustefnda daginn eftir og varþað samþykkt þann sama dag. Kaupverð samkvæmt því skyldi nema 29.900.000krónum. Skyldi haga greiðslu þess með þeim hætti að við undirskriftkaupsamnings átti að inna af hendi 14.000.000 króna, 10.000.000 króna 30.desember 2004 og 5.900.000 krónur við afhendingu fasteignarinnar 1. apríl 2005.Í þeim kafla gagntilboðsins sem hefur að geyma sundurgreiningu á greiðslukaupverðs er ekki sérstaklega tekið fram að það eigi að hluta til að greiða meðyfirtöku áhvílandi veðskulda eða lántöku. Á framhlið tilboðsins er hins vegarákvæði þess efnis að í samræmi við venjur í fasteignaviðskiptum megi veðheimildtil kaupanda aldrei vera hærri en 75% af greiddum greiðslum. Þá er í tilboðinufyrirvari þess efnis að það sé gert og samþykkt með fyrirvara umskuldabréfaskipti við Íbúðalánasjóð eða lán frá lánastofnun. Ekki kom til þessað formlegur kaupsamningur yrði undirritaður. Hafa stefndu lýst því yfir að þauséu af ástæðum, sem síðar verða raktar, ekki lengur bundin af þeim samningi semtókst þá er stefnendur samþykktu gagntilboð þeirra í fasteignina. Á þetta hafastefnendur ekki fallist og gera í málinu kröfu um að viðurkennt verði að ígildi sé samningur á milli aðila og að stefndu verði gert að efna hann. Stefnendurvoru búsett í Belgíu þegar þau gerðu tilboð í fasteign stefndu og komu ekkihingað til lands á þeim tíma þá er þau samskipti aðila sem þýðingu hafa viðúrlausn málsins áttu sér stað. II. Í stefnuer sérstaklega vikið að því ákvæði í gagntilboði stefndu sem gerð er greinfyrir hér að framan og lýtur að hámarki verðsetningarheimildar. Þá vekjastefnendur athygli á tveimur ákvæðum sem eru á bakhlið tilboðsins. Í öðruþeirra segir svo: „Bindandi kaupsamningur er kominn á þegar skriflegt tilboðhefur verið samþykkt af móttakanda með undirskrift, enda felist í því gagnkvæmskuldbinding, annars vegar um greiðslu kaupverðs og hins vegar um afhendingueignar.“ Í hinum ákvæðinu er mælt fyrir um það að fasteignaverðbréf (frumbréf)skuli gefið út við undirritun kaupsamnings. Í stefnuer því haldið fram að 20. október 2004, það er fyrir tilboðsgerð stefnenda,hafi þau látið réttargæslustefnda vita af því að þau þyrftu að taka lán fyrirhluta af kaupverðinu. Hefðu þau þegar hafist handa við að losa um fjármuni semþau hugðust nota til kaupanna, en kaupin hefðu þau ætlað að fjármagna að hlutameð peningum úr sparnaðarsjóði stefnanda Jóns hjá Eftirlitsstofnun EFTA, þarsem hann starfaði á þessum tíma, og að hluta til með öðru sparifé. Þá hefðu þauhaft í hyggju taka húsnæðislán hjá Landsbanka Íslands að fjárhæð 14.900.000krónur. Hafi þegar verið hafist handa við að fá lánið afgreitt. Í því skynihafi starfsmaður réttargæslustefnda útbúið veðleyfi og kynnt stefndu það.Stefnendur hafi hins vegar ekki séð þetta veðleyfi og ekkert haft um efni þessað segja. Þegar veðleyfið var kynnt stefndu hefðu þau gert athugasemdir viðþað. Hefðu athugasemdirnar lotið að því annars vegar að veðleyfið gerði ráðfyrir að Landsbankinn myndi nota lánsféð til þess að greiða áhvílandiveðskuldir og hins vegar að fjárhæð fyrstu greiðslunnar væri 900.000 krónumhærri en fyrsta greiðsla samkvæmt tilboði. Hafi komið fram hjá stefndu að þauhygðust flytja hluta af áhvílandi lánum yfir á aðra fasteign og því lagst gegnþví að Landsbankinn greiddi þær skuldir upp, en áhvílandi veðskuldir hafi numiðum það bil 14.900.000 krónum. Þá hafi gætt nokkurrar óvissu hjá aðilum og fasteignasölunnium það hvernig afgreiða skyldi lánið frá Landsbankanum. Á þessum tíma höfðubankarnir nýlega byrjað að bjóða húsnæðislán á sambærilegum kjörum ogÍbúðarlánasjóður. Hafi komið fram hjá fasteignasölunni að ekki væri kominreynsla á það hvernig afgreiða ætti lán frá bönkum vegna húsnæðiskaupa. Nokkursamskipti hafi átt sér stað á milli aðila fyrir milligöngu fasteignasölunnarvegna framangreinds. Í framlagðri yfirlýsingu starfsmanna fasteignasölunnar séþessum samskiptum lýst. Þar segi meðal annars: „Á samningstímabilinu kom til ýmissa þreifinga varðandi kaupin oghvernig best væri að standa að þeim. Þessar þreifingar miðuðu þó allar við aðfinna lausn til að hægt væri að standa við kaupin og kom aldrei til þess aðokkur starfsfólki Remax þætti sem kaupendur vildu ekki standa við kaupin.“ Þar semstefndu hafa haldið því fram að stefnendur hafi viljað breyta þeim bindandisamningi sem komist hafi á milli aðila er þessu næst í stefnu fjallað nokkuð umsamskipti aðila eins og þau horfa við stefnendum og í kjölfar þess aðframangreind beiðni um veðleyfi var sett fram. Stefnendur hefðu þá leitað eftirskýringum á þeirri óvissu sem þá var að þeirra mati komin í málið. Þá hefðu þausent stefndu tölvubréf 8. nóvember 2004 þar sem tveir valkostir hafi veriðsettir fram. Í bréfinu segi svo um þá: „Valkostir eins og við sjáum þánúna og miðaðvið þær upplýsingar sem við fengum í gær og í morgun hjá Remax erueftirfarandi: 1. Sú niðurstaða sem við töldum að væri komin, þ.e. samtals 14.9 m.kr.greiddar til ykkar í fyrstu greiðslu og veð í húsinu lánað vegna láns. Um meiriveðsetningu verður ekki að ræða þar sem við eigum peninga fyrir þeim greiðslumsem eftir standa. Næsta greiðsla 10 m.kr. kemur þá fljótlega eða í lok desemberog lokagreiðsla við afhendingu skv. kauptilboði, að frádregnum þeim 900 þús.sem bætast við fyrstu greiðslu. Ef þið hafið efasemdir um greiðslugetu okkar getur Lansbankinn staðfestað við eigum þar sparibréf að verðmæti um 4.7 m.kr. og síðan getum við sentykkur staðfestingu á að við eigum yfir 10 m.kr. (ISK) í EURO hér í Belgíu. 2. Hinn kosturinn, að okkur skilst í samræmi við óskir ykkar, er að viðgreiðum 10% af fyrst greiðslu úr eigin vasa, en afgangurgreiðist meðláni.Þá munum við að líkindum taka 11 m.kr. lán nú og greiða ykkur úr eiginvasa rúmar 3 m.kr. þannig að þið fáið samtals 14 m.kr og allar greiðslur verðaþá í samræmi við núverandi kauptilboð.“Með 10% af fyrstu greiðslu hafi í raun verið átt við 10% af kaupverði. Íniðurlagi bréfsins komi einnig skýrlega fram að stefnendur hefðu látið það íhendur stefndu að velja hvor leiðin væri farin og óskað eftir svörum svo unntværi að halda áfram með frágang kaupsamnings. Segi svo um þetta: „Okkar ósk er að þið skoðið þessa valkostimeð hagsmuni beggja að leiðarljósi og látið okkur vita hvað þið viljiðgeraþannig að við getum haldið áfram með málið og staðið við okkarskuldbindingar. Við vonumst því eftir skjótu svari, því ef leið 2 verður farinþurfum við að hefjast handa við nýja lánsumsókn og því mun niðurstaða málsinsóhjákvæmilega dragast.“ Síðarþennan sama dag hefðu stefnendur sent stefndu og Landsbanka Íslands tölvubréfog réttargæslustefnda daginn eftir þar sem fram hafi komið á sérstöku yfirlitiað stefnendur ættu inneign að fjárhæð EUR 128.397,79 í banka í Brussel. Um hafiverið að ræða inneign stefnanda Jóns í sparnaðarsjóði hjá Eftirlitstofnun EFTA.Í bréfi þessu hafi einnig komið fram að Landsbanki Íslands gæti veitt stefnduupplýsingar um eign stefnenda í sparibréfum hjá bankanum ef eftir því værileitað. Þrátt fyrir viðleitni stefnenda til þess að reyna leysa málið á þannhátt sem stefndu myndu kjósa og samkvæmt ráðleggingum fasteignasölunnar hefðustefndu ekki fengist til þess að ganga strax til kaupsamningsgerðar. Einuskýringarnar á þessu sem hefðu fengist hefðu verið þær að stefndu vildu núhafna því með öllu að veita veðleyfi þrátt fyrir fyrra samþykki og ákvæði íkauptilboðinu um að þeim væri skylt að veita veðleyfi fyrir 75% af því semgreitt væri. Þar sem stefnendum hafi verið mikið í mun að frá kaupsamningi yrðigengið sem fyrst og þar sem óvissa hafi ríkt um vilja stefndu til þess aðstanda við kaupin hefðu þau leitað eftir ráðsgjöf lögfræðings til þess að fáálit á því hvað rétt væri að gera í stöðunni. Hefðu stefnendur fengið þáráðgjöf að til þess að leysa málið væri rétt að þau myndu bjóðast til þess aðgreiða 14.000.000 króna í peningum við kaupsamningsgerðina eða taka lánið aðfjárhæð 14.900.000 krónur hjá Landsbanka Íslands og bæta við 5.000.000 króna ípeningum þannig að ákvæði kauptilboðins um 75% veðheimild væri fullnægt. Íljósi þeirrar afstöðu stefndu að vilja ekki virða ákvæði kaupsamningsins umveðheimild og að fenginni ráðgjöf lögfræðings hefðu stefnendur ákveðið að bjóðaeingöngu peninga ef það mætti verða til þess að leysa málið. Hefðu þau sent Landsbankanum tölvubréf 16. nóvember2004 þess efnis að þau myndu ekki þurfa lánið fyrr en síðar og að fyrstagreiðslan yrði innt af hendi án lántöku. Hinn 17. nóvember hafi fasteignasalansent stefnendum tölvubréf þar sem fram komi að stefndu hefðu verið boðuð á fundí því skyni að leysa málið. Í símtali sem lögfræðingur stefnenda hafi átt viðfulltrúa fasteignasölunnar í tilefni af þessum fundi hafi fasteignasölunniverið tjáð að framangreindir tveir möguleikar væru í stöðunni til þess að leysamálið, það er peningagreiðsla að fjárhæð 14.000.000 króna eða lán fráLandsbankanum að fjárhæð 14.900.000 krónur og 5.000.000 króna í peningum. Íkjölfar fundar fasteignasölunnar með stefndu hafi fasteignsalan tilkynntstefnendum að sátt hefði náðst á fundinum og að stefndu þyrftu að ræða viðÍslandsbanka um uppgreiðslu lána. Með tölvubréfi 23. nóvember 2004 semstefnendur sendu fasteignasölunni hafi komi fram að stefnendur væru reiðubúintil þess að leysa málið með því að greiða 14.000.000 króna með peningum. Það næstasem gerst hafi í málinu sé það að fasteignasalan sendi stefnendum tölvubréf 26.nóvember þar sem fram hafi komið krafa stefndu um hækkun á fyrstu greiðslu úr14.000.000 króna í 24.000.000 króna. Þar sem þetta þýddi umtalsverða breytinguá kauptilboðinu til hækkunar hefðu stefnendur ekki getað fallist á þessa kröfunema ef frá málinu yrði gengið þegar þau kæmu til landsins í desember. Hinsvegar hefðu stefnendur ítrekað vilja sinn til að ganga þegar til kaupsamnings ágrundvelli samþykkts kauptilboðs. Það næsta sem stefnendur fréttu um afstöðustefndu hafi verið 2. desember 2004, en þá hefðu þau fengið þær upplýsingar aðstefndu hefðu afturkallað söluumboð sem þau hefðu veitt réttargæslustefnda.Hefðu stefnendur haft samband við stefndu vegna þessa þennan sama dag og hefðustefndu þá upplýst þau um það að þau hefðu í hyggju að setja fasteignina á söluað nýju eftir áramótin þegar gildistími einkasölusamnings þeirra viðréttargæslustefnda vegna sölu eignarinnar væri liðinn. Stefnendur hefðu hvattstefndu til að endurskoða afstöðu sína og sent þeim tölvubréf þennan sama dag.Í því segi svo: „Frá því um miðjannóvember þegar okkur var tilkynnt að þið vilduð 14 m.kr. greiðslu við gerðkaupsamnings, í stað þess að veita veðleyfi vegna láns, þá höfum við unnið í samræmivið þá niðurstöðu. Þetta kemur fram í samskiptum okkar við Landsbankann,fasteignasöluna [...] og lögfræðing okkar. Drátt á afgreiðslu mála frá þeimtíma erekki hægt að rekja til okkar. Þvert á móti. Viðhöfum sagtokkur tilbúin til að ganga tilkaupsamnings á grundvelli kauptilboðs ogóskað eftir að samningum yrði flýtt eins og kostur væri.“ Í samtali við stefnendur 8. desember2004 hefðu stefndu síðan ítrekað að þau ætluðu ekki að standa við kauptilboðið.Í ljósi þessa hefðu stefnendur sent símskeyti til stefndu og fasteignasölunnar10. desember, þar sem skorað hafi verið á aðila að ganga til kaupsamningsgerðará grundvelli samþykkt kauptilboðs. Þessari áskorun hafi verið svarað aflögmanni stefndu 13. desember. Hafi þar meðal annars verið óskað eftir því aðstefnendur staðfestu að þau vildu standa við kauptilboðið. Með tölvubréfi 15.desember hefðu stefnendur staðfest við lögmann stefndu að þau væru sem fyrrreiðubúin að standa við tilboðið. Nokkrar sáttaumleitanir hefðu átt sér stað ámilli lögmanna aðila í framhaldi af þessu. Hefðu stefnendur meðal annars boðisttil þess að framlengja afhendingartíma eignarinnar um tvo mánuði svo stefnduhefðu meira svigrúm til þess að kaupa nýja eign. Sáttatilraunir hefðu hinsvegar reynst árangurslausar. Hefðu stefnendur þegar hér var komið sögu ekki áttannan kost í stöðunni en að senda formlegt innheimtubréf, þar sem tekið hafiverið fram að þau yrðu að leita til dómstóla til þess að ná fram rétti sínum efstefndu myndu ekki virða kauptilboðið. Hafi þetta bréf verið ritað 25. janúar2005. Enn og aftur hefðu átt sér stað sáttaumleitanir ogmeð bréfi 24. febrúar 2005 hefðu stefnendur gert lokatilboð til sátta. Í þvíhafi falist að tvær fyrstu greiðslurnar samkvæmt tilboðinu yrðu strax inntar afhendi, lokagreiðsla yrði innt af hendi við afhendingu eignarinnar, vextir yrðugreiddir frá gjalddögum samkvæmt tilboðinu og að afhendingartími yrði lengdurum allt að þrjá mánuði, eða allt til 1. júlí 2005. Þar sem þessu sáttaboði hafiverið hafnað sé stefnendum nauðugur sá kostur að stefna málinu fyrir dómstólatil þess að leita réttar síns. Stefnendurreisa dómkröfur sínar á því að með samþykktu gagntilboð 22. október 2004 hafikomist á skuldbindandi samningur um kaup stefnenda á fasteign stefndu aðSkógarhjalla 21 í Kópavogi. Í tilboðinu séu megindrættir kaupsamnings aðilaákvarðaðir, kaupverðið, aflétting veðskulda og afhendingartími eignarinnar.Samningur um kaup á fasteign sé bindandi þegar skriflegt tilboð hefur veriðsamþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding umgreiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar, sbr. 1. mgr. 7. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Öll þessi skilyrði séu til staðar ílögskiptum aðila. Stefnendurhafi ítrekað reynt að fá að uppfylla kröfur sínar samkvæmt skuldbindandikauptilboði, en svo virðist sem stefndu telji sér ekki skylt að uppfyllaskyldur sínar. Þau hafi þó aldrei lýst yfir riftun á samningi né borið fyrirsig ógildingarástæður. Að uppfylltum sínum skyldum eigi stefnendurskilyrðislausan rétt á afsali úr hendi stefndu, sbr. 11. gr. laga umfasteignakaup, en þeim hafi ekki verið gert kleift að uppfylla skyldur sínarsamkvæmt kaupsamningi þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til þess, eins og gögnmálsins beri ótvírætt með sér. Stefnendur hafi frá því að samningur um kaupinkomst á leitast við af fremsta megni að fá stefndu til þess að efna skyldursínar, það er að ganga til kaupsamningsgerðar þar sem kveðið væri á um nánariútfærslu á kaupunum, og fá þannig jafnframt tækifæri til að efna skyldur sínar.Eins og fram komi í gögnum málsins hafi stefnendur boðið fram ýmsar útfærslur áfrágangi endanlegs kaupsamnings og í raun boðið stefndu að velja hvað leið yrðifarin. Nefna megi í þessu sambandi að stefnendur hafi boðist til þess, umframskyldu, að inna fyrstu greiðsluna, 14.000.000 króna, af hendi með peningum ánþess að fá veðleyfi fyrir 75% af fjárhæðinni, en stefndu hefðu á þessutímamarki hafnað því að veita veðleyfi í eigninni. Þá komi fram í yfirlýsingufrá fasteignasölunni staðfesting á því að stefnendur hafi alltaf veriðreiðubúin til þess að leysa málið. Segi meðal annars svo í yfirlýsingunni: „Jón lýsti frá upphafi vilja til að leysamálið á hvern þann hátt sem bestur væri, bæði fyrir kaupendur og seljendur.Hann vildi fyrir alla muni gera þetta sem réttast og þannig að seljendur yrðusáttir og allt yrði gert eftir bókinni.“ Ljóst séaf þessu að engar vanefndir séu fyrir hendi hjá stefnendum í málinu semréttlætt geta það að stefndu standi ekki við skuldbindingar sínar samkvæmtsamþykktu kauptilboði. Staðreynd málsins sé sú að stefnendur hafi lagt sig ílíma við að greiða fyrir því að kaupin næðu fram að ganga og verið reiðubúin aðganga lengra en þeim var skylt samkvæmt tilboðinu. Gegnþeirri staðhæfingu stefndu, að stefnendur hafi með áformum um lántöku hjáLandsbanka Íslands gert breytingu á tilboði sínu, og til stuðnings kröfumsínum, tefla stefnendur fram eftirfarandi málsástæðum: Stefnendurhafi ekki sérfræðiþekkingu á sviði fasteignaviðskipta. Varðandi það hvernigganga bæri frá kaupsamningi hafi þau alfarið reitt sig á ráðgjöffasteignarsölunnar sem stefndu réðu til að selja fasteign sína. Sútilhögun að afgreiða lánið fyrst hafi verið byggð á ráðleggingumfasteignasalans (umboðsmanns stefndu) um það hvernig gengið yrði frákaupsamningi og lántöku í tengslum við kaupsamninginn. Fráupphafi hafi verið ljóst að hluti af kaupverðinu yrði greiddur með íbúðarláni. Ígagntilboðinu komi fram að fasteignaveðbréf eigi að gefa út viðkaupsamningsgerðina. Hafi stefnendur talið að fasteignasalan væri að vinna útfrá þessari forsendu. Ígagntilboðinu komi fram að veðsetja megi eignina fyrir 75% af greiðslum. Stefnendurhafi verið reiðubúin að inna fyrstu greiðsluna af hendi með peningum án þess aðfá veðleyfi. Stefnendurhafi lagt sig fram um að leysa málið. Samkvæmtþessu hafi stefndu ekki frambærilegar ástæður fyrir því af hverju þau hafi ekkiviljað standa við kaupin. Engin formleg yfirlýsing um riftun liggi fyrir. Aðmati stefnenda sé eina skýringin á háttsemi stefndu sú að á þeim tíma semþreifingar um kaupin áttu sér stað hafi verð á fasteignum hækkað umtalsvert.Með því að vanefna samning sinn við stefnendur hafi stefndu séð fram á að þaugætu hugsanlega fengið hærra verð fyrir fasteignina með því að selja hana afturöðrum aðila. Stefnendurbyggja á reglum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og vísa auk þeirra lagaákvæðasem tilgreind eru hér að framan til 30. og 31. gr. þeirra. III. Að þvíer málavexti varðar vísa stefndu til þess að fjárhæðir og dagsetningar ígagntilboði þeirra 22. október 2004 hafi ekki verið tilviljunum háðar, heldurhefðu stefndu gert áætlun um afléttingu veðskulda, uppgreiðslu lána og kaup ánýju húsnæði sem byggði á tilboðinu. Forsendur stefndu fyrir gagntilboðinuhefðu nánar tiltekið verið þessar: Þau fengju greiddar 14.000.000 króna meðpeningum við undirritun kaupsamnings. Fjárhæðina hugðust þau nota til aðaflétta veðskuldum sem hvíldu á eigninni, greiða upp skuldir sem voru við þaðað falla í gjalddaga og fastsetja sér íbúð sem þau höfðu handsalað kaupsamningum. Þá hefðu þau sérstaklega óskað eftir því að frestur til að afléttaveðskuldum yrði lengdur úr 10 dögum í 30 daga því þau treystu sér ekki til aðganga frá veðflutningum og uppgreiðslu lána á aðeins 10 dögum, svo sem miðaðhefði verið við í upphaflegu tilboði stefnenda. Skrifað yrði undir kaupsamningörfáum dögum eftir samþykki tilboðsins og aldrei síðar en 30. nóvember 2004.Hafi þetta verið sameiginlegur skilningur stefnenda og stefndu og hann komifram í kauptilboðinu. Þar segi að stefndu beri að aflétta áhvílandi veðskuldumeigi síðar en 30 dögum eftir undirritun kaupsamnings. Greiðsla á 10.000.000króna hafi átt að fara fram 30. desember 2004. Fyrir þann tíma hafi stefnduborið að hafa aflétt veðskuldum af eigninni. Sé það meðal annars staðfest ítölvubréfum stefnenda frá 15. og 16. nóvember 2004. Stefnendur hefðu gert sérfulla grein fyrir þessu ákvæði tilboðsins. Það komi meðal annars fram íumfjöllun þeirra um undirritun kaupsamnings í tölvubréfi 29. nóvember 2004, enþar segi svo: „Helst á morgun [30. nóvember 2004] vegna þeirra ákvæða íkauptilboði um að áhvílandi veðskuldum skuli aflétt innan 30 daga frákaupsamningi og með hliðsjón af því að við eigum að greiða greiðslu númer tvöþann 30. desember.“ Út frá þessum forsendum hefðu stefndu gengið við undirrituntilboðs síns. Ummálsatvik í kjölfar þess að stefnendur samþykktu gagntilboð stefndu skýrastefndu svo frá að 26. október 2004 hafi starfsmaður réttargæslustefnda haftsamband við þau og tjáði þeim að þau þyrftu að undirrita veðleyfi svostefnendur gætu fjármagnað fyrstu greiðslu samkvæmt tilboðinu. Hafi þetta komiðstefndu í opna skjöldu, enda hefðu þau ekki gert ráð fyrir að greiðslan yrðifjármögnuð með fasteignaveðbréfi tryggðu með veði í eign þeirra. Sé þaðandstætt tilboðinu aðila þar sem beinlínis sé kveðið á um það í því að umræddgreiðsla verði greidd með peningum en ekki fasteignaveðbréfi. Nokkrum dögumsíðar hefðu stefndu fengið umrætt veðleyfi í hendurnar og þá komið í ljós aðveðleyfið hljóðaði upp á 14.900.000 krónur, það er 900.000 krónur umfram fyrstugreiðslu samkvæmt samþykktu kauptilboði. Hafi þetta augljóslega verið í andstöðu við tilboðið, en í G. lið þesskomi fram að veðheimild til kaupanda skuli aldrei vera hærri en 75% „afgreiddum greiðslum samkvæmt A. lið“. Greiðsla samkvæmt A. lið tilboðsins hafiátt að nema 14.000.000 króna og hámark veðheimildar því verið 10.500.000krónur. Stefndu hefðu tjáð réttargæslustefnda og stefnendum í byrjun nóvember2004 að þau myndu ekki undirrita umrætt veðleyfi þar sem það væri andstætttilboði sem aðilar höfðu undirritað. Af framlögðu tölvubréfi sé ljóst að þessivitneskja hafi borist stefnendum eigi síðar en 8. nóvember 2004, en í þvítilkynni stefnandi Jón Landsbanka Íslands að stefnendur gætu þurft að takalægra lán vegna þessa „t.d. um 11. m.kr. og greiða sjálf um 3 m.kr.“. Af efnitölvubréfs stefnenda til stefndu þennan sama dag verði ennfremur ráðið aðstefnendur hafi þá gert sér grein fyrir því að beiðni þeirra um veðleyfi væriandstæð tilboði. Í þessu bréfi hefðu stefnendur sett stefndu tvo kosti. Er þeirraktir í kafla I hér að framan. Halda stefndu því nú fram að báðir þessirkostir hafi verið í andstöðu við tilboð þeirra. Þá hefðu stefnendur séð ýmistormerki á að seinni kosturinn yrði valinn, meðal annars vegnalántökukostnaðar, gengismunar og vaxtataps af sparifé þeirra, en hann hafi þófarið nær tilboðinu en sá fyrri. Í kjölfar þessa og með tölvubréfi tilstefnenda 11. nóvember hefðu stefndu gert þeim ljóst að vilji þeirra værieingöngu sá að staðið yrði við kauptilboðið að öllu leyti. Í þessu felist aðstefnendur greiddu 14.000.000 króna við gerð kaupsamnings og að veðheimildvegna greiðslunnar næmi ekki hærra hlutfalli en 75% hennar. Hafi stefnendumverið skýrt frá þessu 17. nóvember. Nokkrum dögum síðar, eða 23. nóvember hefðustefnendur enn verið að reyna að breyta frá tilboðinu, en þau hefðu þá ítölvubréfi til starfsmanns réttargæslustefnda óskað eftir veðheimild ífasteigninni fyrir láni að fjárhæð 14.900.000 krónur. Í bréfinu segi meðal annars: „Ef við getum ekki fengið veð fyrirláninu vegna fyrstu greiðslu verða greiðslur einfaldlega að vera í samræmi viðkauptilboðið.“ Þetta sé nákvæmlega það sem stefndu hefðu farið fram á allantímann og margoft gert aðilum málsins ljóst að væri eina leiðin til að efnakauptilboðið réttilega. Í bréfinu hefðu stefnendur einnig óskað þess aðtilboðinu yrði breytt þannig að frestur stefndu til að aflétta veðskuldum yrðistyttur úr 30 dögum frá gerð kaupsamnings, þannig að tryggt verði aðafléttingin hefði átt sér stað fyrir 30. desember 2004. Þar sem málið allt hafiverið komið í verulegar ógöngur í lok nóvember og nær einsýnt að kauptilboðiðyrði ekki efnt réttilega hefðu stefndu ákveðið að samþykkja tillögu að lausnsem starfsmaður réttargæslustefnda hefði sett fram. Hafi hún falist í því að stefnendurgreiddu 24.000.000 króna við kaupsamningsgerð, en afganginn við afhendingueignarinnar þann 1. apríl 2005. Forsenda fyrir þessari lausn hafi verið sú aðþá þegar yrði gengið til kaupsamningsgerðar, en þessi tillaga hafi verið settfram 26. nóvember 2004. Stefnendur hefðu svarað þessari tillögu að lausnmálsins 28. nóvember. Hefðu þau þá lýst afstöðu að þar sem verið væri aðsameina greiðslur 1 og 2 samkvæmt kauptilboði gætu þau samþykkt þessa tillögu „með því skilyrði að gengið verði frákaupsamningi sem næst 30. desember, þegar við áttum að greiða síðari greiðslunaaf þessum tveimur“. Síðar í bréfinu komi jafnframt fram að skilyrðiþessa fyrirkomulags sé, eins og áður, að stefnendur fái veðleyfi fyrir14.900.000 króna láni á 1. veðrétti í fasteign stefndu, en að stefndu afléttiöllum veðskuldum sem á eigninni hvíla fyrir gerð kaupsamningsins. Minnastefnendur í bréfinu á að borið hafi að aflétta öllum veðskuldum af eigninnifyrir 30. desember 2004 samkvæmt kauptilboðinu. Þegar stefndu barst þessi afstaðastefnenda til eyrna, sem feli augljóslega í sér að aðeins þau ákvæði tilboðsinssem henta stefnendum haldi gildi sínu, töldu þau einsýnt að ekki gengi samanmeð aðilum. Jafnframt hafi verið orðið ljóst að kauptilboð aðila yrði ekki efntréttilega þar sem kaupsamningur yrði ekki undirritaður fyrir síðasta mögulegatímamark samkvæmt tilboðinu, 30. nóvember 2004. Stefndu hefðu því sagt uppsamningi sínum við réttargæslustefnda þann 30. nóvember 2004. Í kjölfarið hefðustefnendur og stefndu ræðst við í síma, nánar tiltekið 2. desember 2004. Hefðustefndu þá tjáð stefnendum að samhliða riftun á samningi þeirra viðréttargæslustefnda væri kauptilboði aðila rift þar sem það hefði ekki veriðefnt réttilega. Hefðu stefnendur beðið stefndu að gera það ekki, en ef þettaværi einörð afstaða þeirra væru stefnendur nauðbeygð til að þinglýsakauptilboðinu á eignina. Sé þetta staðfest í tölvubréfi stefnenda til stefnduþennan sama dag. Þann 8. desember 2004 hefðu stefndu hringt aftur í stefnendurog tjáð þeim að afstaða þeirra væri óbreytt, kauptilboði aðila væri rift vegnavanefnda. Hefðu stefnendur þá gripið til þess ráðs að reyna að þinglýsakauptilboðinu á eignina, en þinglýsingarstjóri hefði hafnað skjalinu þar semformgallar hefðu verið á því. Stefnendur hefðu jafnframt þegar hér var komiðsögu brugðið á það ráð að senda stefndu og réttargæslustefnda símskeyti þar semskorað hafi verið á aðila að ganga þegar í stað til kaupsamningsgerðar. Í bréfistarfsmanns réttargæslustefnda til stefnenda 13. desember 2004 komi hins vegarfram að enn strandi kaupsamningsgerðin á stefnendum þar sem þau hafi ekki lagtfram lánsloforð frá Landsbanka Íslands. Bréfið sé sent þrettán dögum frá þvístefnendum hafi í síðasta lagi borið að að gera ráðstafanir til að undirritakaupsamning og greiða fyrstu greiðslu samkvæmt kauptilboðinu. Þá megi ráða afyfirlýsingu frá Landsbanka Íslands 14. desember að stefnendur hafi á þvítímamarki ekki verið búin að gangast undir greiðslumat í tengslum við kaup áfasteign stefndu, en í yfirlýsingunni sé staðfest að stefnendur geti fengið lánhjá bankanum vegna húsnæðiskaupa ef „lögð verði fram fullnægjandi trygging[...] og að greiðslumat gangi eftir“. Eftir þetta hefðu átt sér staðbréfaskipti milli aðila og lögmanna þeirra þar sem reynt hafi verið að koma ánýjum samningi sem að einhverju leyti væri byggður á ákvæðum kauptilboðsins.Ekki sé þörf á að rekja þessi bréfaskipti sérstaklega. Stefndu hefðu ekki taliðunnt að verða við ítrekuðum kröfum stefnenda um að ganga til kaupsamningsgerðará grundvelli tilboðsins þar sem búið hafi verið að rifta því og forsendur fyrirþví sannanlega brostnar. Auk þess hefðu stefndu talið að ekki væri unnt aðverða við kröfu stefnenda þar sem þau hefðu aldrei sýnt með sannanlegum hættihvernig þau hygðust efna ákvæði tilboðsins. Stefnendurmótmæla þeirri málavaxtalýsingu í stefnu að þau hafi hafnað því með öllu aðveita stefnendum veðleyfi í eign þeirra. Hið rétta sé að stefndu hefðu einungisviljað að veðleyfið væri í samræmi við kauptilboð aðila og næmi því að hámarki75% af fyrstu greiðslu samkvæmt tilboðinu. Til samræmis við þetta hefðu stefnduneitað að veita stefnendum veðleyfi fyrir láni að fjárhæð 14.900.000 krónur,enda sé sú fjárhæð 6% hærri en fyrsta greiðsla stefnenda samkvæmt kauptilboði.Þá sé ranglega gefið í skyn í stefnu að stefndu hafi viljað hækka fyrstugreiðslu samkvæmt kauptilboðinu um 10.000.000 króna. Hið rétta sé að stefnduhefðu boðið stefnendum að sameina fyrstu og aðra greiðslu samkvæmt tilboðinu,gegn því að fá veðleyfi fyrir 14.900.000 króna láni í eign stefndu, en haldasig ella við tilboðið. Þessu hefðu stefnendur hafnað. Stefndubyggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að „kauptilboð aðila frá 22. október2004 sé fallið úr gildi“ samkvæmt 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Eraðallega á því byggt að þessi staða hafi legið fyrir 30. nóvember 2004. Ítilvitnuðu lagaákvæði sé mælt fyrir um það að sé skuldbindingargildikaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftirskuli kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hannkomst á. Í greinargerð með ákvæðinu komi fram að reglan sé sett til að gefakaupendum fasteigna hæfilegt svigrúm til að fjármagna kaupin með hagstæðumhætti. Tíminn, tveir mánuðir, til þessað ljúka fjármögnun með atbeina Íbúðalánasjóðs eða með öðrum hætti sé nægilegalangur. Í ákvæðinu felst einnig sú sjálfsagða grundvallarregla að effyrirvari sem þessi er tímabundinn falli tilboðið niður að liðnum þeim tíma.Hið samþykkta kauptilboð hafi augljóslega verið bundið þeim fyrirvara aðkaupsamningur yrði undirritaður og að fyrsta greiðsla samkvæmt tilboðinu færifram fyrir 30. nóvember 2004, svo sem áður sé lýst. Á stefnendum hafi hvílt súskylda að hafa frumkvæði að réttum efndum kauptilboðsins. Stefnendum hafi boriðað inna fyrstu greiðslu af hendi við undirritun kaupsamnings og frestur semveittur hafi verið frá undirritun kauptilboðs til kaupsamningsgerðar hafi veriðí þágu kaupenda, það er stefnenda. Kaupsamning eigi að undirrita þegarkaupendur hafa fjármagnað kaupin. Frumkvæði að fyrstu efndum samningsins, þaðer greiðslu við kaupsamningsgerð, hafi því átt koma frá stefnendum. Stefnduhafi samkvæmt tilboðinu ekki borið að inna sína greiðslu af hendi, það er aðafhenda fasteignina, fyrr en 1. apríl 2005. Stefnendum hafi samkvæmt þessuborið skylda til að uppfylla ákvæði tilboðsins og ganga til kaupsamningsgerðarí síðasta lagi þann 30. nóvember 2004. Það hafi ekki verið gert og því sétilboðið fallið úr gildi samkvæmt skýru orðalagi 8. gr. laga um fasteignakaup.Verði hins vegar talið að umræddur fyrirvari í tilboði aðila sé ótímabundinnbyggja stefndu á því að „tilboðið“ hafi fallið úr gildi þann 22. desember 2004,það er tveimur mánuðum eftir undirritun þess, sbr. 8. gr. tilvitnaðra laga.Stefnendur hafi ekkert frumkvæði haft að efndum samningsins fyrir þann tíma. Séí þessu sambandi vísað til þess að samkvæmt gögnum málsins sé ljóst að 14.desember 2004 hafi stefnendur ekki verið búin að fjármagna kaup sín. Að matistefndu leiða aðrar ástæður ennfremur til þess að samningur aðila sé fallinn úrgildi og því beri að sýkna þau. Sé þá fyrst til þess að líta að stefnendur hafihvorki sýnt vilja né getu til að efna samningsskyldur sínar. Þau hafi engargreiðslur innt af hendi til stefnenda þrátt fyrir þá greiðsluskyldu sem þau hafigengist undir. Réttur þeirra til að halda hinu samþykkta tilboði upp á stefndusé því fallinn niður. Á stefnendum hafi hvílt sú skylda að sýna bæði vilja oggetu til að inna greiðslur samkvæmttilboðinu af hendi. Á þetta hafi skort svo sem gögn málsins sýni. Þannig hafistefnendur í tölvubréfi 8. nóvember 2004 lýst tveimur leiðum sem að þeirra mativæru færar af þeirra hálfu til að efna kaupin. Báðar þessar leiðir teljastefndu nú að hafi verið andstæðar ákvæðum tilboðsins. Ekki þurfi að fjölyrðaum fyrri leiðina, enda hafi hún verið í augljósri andstöðu við heimildstefnenda til veðsetningar og það þrátt fyrir að miðað yrði við 75% veðheimild.Síðari leiðin hafi verið nær tilboðinu en sú fyrri, en sá fyrirvari hafi þógerður varðandi hana að ef hún yrði farin þyrftu stefnendur að hefjast handavið nýja lánsumsókn og því mynda það óhjákvæmilega dragast að niðurstaðafengist í málið. Þá komi fram í þessu bréfi að hagstæð gengisþróun og góðirvextir hafi staðið því í vegi að stefnendur væru í raun reiðubúin til aðráðstafa innstæðu á sparnaðarreikningi þeirra í útlöndum til greiðslu kaupverðsog því reynt fyrir sér með aðrar leiðir. Óvissu sem þarna kom upp varðandivilja stefnenda til að efna skyldur sínar gagnvart stefndu hafi ekki verið eyttí kjölfar þessa svo sem gögn sýni. Þá megi ráða af tölvubréfiréttargæslustefnda til stefnenda 13. desember 2004 að fjármögnun af hálfustefnenda hafi enn ekki verið í höfn þegar hér var komið sögu, enda þótt 13dagar hafi þá verið liðnir frá því að þau áttu að inna af hendi fyrstu greiðslusamkvæmt tilboði. Loks komi fram í yfirlýsingu frá Landsbanka Íslands hf. 14.desember 2004 að stefnendur hafi þann dag ekki verið búin að gangast undirgreiðslumat, enda sé það í yfirlýsingunni sett sem skilyrði fyrir lánveitingutil þeirra vegna húsnæðiskaupa „að greiðslumat gangi eftir“. Af þessu megi ljóst vera að stefnendur hafimeð engu móti sýnt vilja eða getu til að efna kauptilboðið. Ummæli stefnenda ítölvubréfum sem liggja frammi í málinu þess efnis að þau eigi svo og svo miklafjármuni til að standa við kaupin breyta engu hér um. Hafi stefnendur hafttiltæka fjármuni til að standa við kaupin hafi þeim skilyrðislaust borið aðefna greiðsluskyldu sína, eftir atvikum með geymslugreiðslu. Þá haldastefndu því fram að stefnendur hafi gert ítrekaðar tilraunir til að ná frambreytingum á hinu samþykkta tilboði og að stefndu hafi með réttu mátt líta svoá af þeim sökum að sá samningur sem tókst milli aðila væri fallinn úr gildi.Hér beri fyrst að nefna þá fyrirætlan stefnenda, þremur dögum eftir að stefndusamþykktu tilboð þeirra, að fá veðheimild í fasteigninni fyrir láni upp á14.900.000 krónur, en með því hafi átt að fjármagna að fullu fyrstukaupsamningsgreiðslu. Í samþykktu tilboði hafi einfaldlega ekki verið gert ráðfyrir því að þessi leið yrði farin við fjármögnun af hálfu stefnenda. Samkvæmttilboðinu sjálfu og venjum í fasteignaviðskiptum megi vera ljóst að tilboðiðhafi hljóðað upp á greiðslu í peningum, en ekki með fasteignaveðbréfi eðaannarri lántöku sem kallaði á veðheimild frá stefndu. Stefnendur hafi þráttfyrir þetta farið fram á veðheimild vegna umræddrar lántöku, sem að auki hafiekki staðist þó svo að 75% veðheimild hefði verið fyrir hendi. Í kjölfar þessa,eða með tölvubréfi 15. nóvember 2004, hafistefnendum verið gert ljóst að stefndu vildu eingöngu að staðið yrði viðsamþykkt kauptilboð. Daginn eftir hafi stefnendur tilkynnt að þau þyrftu aðbreyta fyrirætlunum sínum um fjármögnun vegna kaupanna. Í tölvubréfi 23.nóvember hafi þau enn verið að leita eftir veðheimild frá stefndu. Í því bréfikomi og fram að eigi fyrsta greiðsla að eiga sér stað án slíkrar veðheimildarþurfi stefndu „að sjálfsögðu að aflétta einhverjum veðskuldum til að draga úrokkar áhættu“. Áfram hafi stefnendur því verið að reyna að breyta frá samþykktutilboði, en í því hafi verið gert ráð fyrir að stefndu afléttu veðskuldum ísíðasta lagi 30 dögum eftir fyrstu greiðslu, en ekki fyrir hana eins og þarnasé gerð krafa um. Í kjölfar þessa hafi áfram verið reynt að lenda málinu, enlausn hafi strandað á stefnendum sem sett hefðu skilyrði fyrir efndum sínum semekki hefðu verið í samræmi við það sem um hafi verið samið. Af framangreindriframvindu málsins megi ráða að stefnendur hafi reynt allt frá undirritunkauptilboðs að fá ákvæðum þess breytt. Stefndu hafi verið rétt að líta svo á aðmeð þessari háttsemi hafi stefnendur ekki talið sig bundin af því tilboði semaðilar undirrituðu. Með nákvæmlega sama hætti hafi stefndu verið rétt að lítasvo á að þau sjálf væru ekki bundin af tilboðinu, hvað þá eftir að stefnendurhefðu vanefnt tilboðið svo verulega sem raun beri vitni. Þá megi líta svo á aðmeð ítrekuðum óskum stefnenda um breytingu á umsömdum skilmálum og að skrifaðyrði undir nýtt tilboð hafi falist áskorun um nýtt tilboð. Við þær áskoranir hafaeldra samþykkt tilboð fallið úr gildi. Þá erkrafa stefndu um sýknu einnig byggð á því að samþykktu gagntilboði stefnendahafi verið rift af hálfu stefndu 2. desember 2004 og vegna verulegra vanefndastefnenda á að efna kauptilboð sitt með réttu hætti og í samræmi við ákvæðiþess. Er í þessu sambandi vísað til 51. gr. laga um fasteignakaup. Vanefndirstefnenda felist í eftirfarandi: Stefnendumhafi borið samkvæmt tilboðinu að greiða stefndu 14.000.000 krónur fyrir 30.nóvember 2004. Á stefnendum hafi hvílt skylda til að hafa frumkvæði að réttumefndum með greiðslu og undirritun kaupsamnings. Drátt á þessu sé ekki meðnokkru móti hægt að rekja til stefndu. Ráði hér mestu um sú krafa stefnenda aðfá veðleyfi í fasteign stefndu fyrir láni að fjárhæð 14.900.000 krónur, en húnhafi verið andstæð kauptilboði. Þegar kaupsamningur hafði ekki veriðundirritaður fyrir síðasta mögulega tímamark samkvæmt framansögðu hafi stefnduverið orðið ljóst að tilboðið yrði vanefnt af hálfu stefnenda, með öðrum orðumað stefndu fengju ekki fyrstu greiðslu samkvæmt tilboðinu á réttum tíma. Aðrarvanefndir á tilboðinu hafi verið fyrirsjáanlegar. Við þær aðstæður hafi stefnduverið heimilt að rifta kauptilboðinu. Stefnendurhafi hvorki sýnt getu né vilja til að standa við kauptilboðið. Þannig hafistefnendur engar greiðslur innt af hendi og verði því að telja að þau hafivanefnt tilboðið verulega. Stefnendum hefði verið í lófa lagið að geymslugreiðagreiðslur samkvæmt tilboðinu ef þau teldu eitthvað vera því til fyrirstöðu aðefna það réttilega. Þau hefðu ekki gert það. Stefndu hefðu því aldrei fengiðumráð þeirra fjármuna sem þeim bar réttur til samkvæmt tilboðinu. Við þæraðstæður hafi þeim verið rétt að beita stöðvunarrétti samkvæmt 53. gr. laga umfasteignakaup og riftun samkvæmt 51. gr. sömu laga. Þegar stefna í málinu varbirt hefðu verið liðnir fjórir og hálfur mánuður frá því stefnendum hafi ísíðasta lagi borið að inna fyrstu greiðslu samkvæmt tilboðinu, 14.000.000króna, af hendi og þrír og hálfur mánuður frá því að þeim hafi borið að greiða10.000.000 króna, en tuttugu dögum áður hafi þeim borið að inna af hendilokagreiðslu, 5.900.000 krónur. Þessar greiðslur hafi enn ekki verið inntar afhendi. Verði að telja þennan drátt það verulegan að réttlæti riftun skv. 51.gr. laga um fasteignakaup, sbr. ennfremur hér 55. gr laganna. Stefndutelja hafið yfir allan skynsamlegan vafa að stefnendum hafi þann 2. desember2004 verið gert ljóst að stefndu litu svo á að kauptilboð aðila væri úr gildifallið vegna vanefnda stefnenda. Því til sönnunar benda stefndu á eftirfarandi: Þann 30.nóvember 2004 hafi stefndu sent réttargæslustefnda símskeyti þar sem samningium sölu fasteignar þeirra var sagt upp. Með símskeytinu hafni stefndu frekariaðkomu réttargæslustefnda að málinu, en til að uppfylla kauptilboð aðila meðréttum hætti hafi hún verið nauðsynleg. Nægi í því sambandi að benda á 1. mgr.16. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Með uppsögnsamningsins hafi stefnendum ekki getað dulist að stefndu litu svo á að kauptilboðþeirra væri fallið úr gildi vegna vanefnda stefnenda. Ítölvubréfi stefnenda til stefndu 2. desember 2004 sé staðfest að stefndu ogstefnendur hafi átt samtal þann sama dag. Í bréfinu komi berlega í ljós aðstefnendum hafi verið tilkynnt um það í samtalinu að stefndu litu þannig á aðkauptilboð aðila væri fallið úr gildi. Í bréfinu segi svo meðal annars: „Þaðkom í opna skjöldu í dag að mál væru komin í það horf sem okkur er sagt. Erumbúin að fara í gegnum okkar gögn frá því við byrjuðum að skoða eignina og þartil nú og erum svo heppin að mörg eru þau í rituðu máli (tölvupóstur).“ Eftir aðbúið hafi verið að tilkynna stefnendum að stefndu litu svo á að kauptilboðaðila væri fallið úr gildi hefðu stefnendur reynt að fá kauptilboðinu þinglýstá fasteign stefndu. Slík þinglýsing sé þýðingarlaus hafi báðir aðilar litið svoá að tilboðið væri enn í gildi og bindandi. Þann 10.desember 2004 hefðu stefnendur sent stefndu og réttargæslustefnda símskeyti þarsem skorað hafi verið á þá aðila að ganga til kaupsamnings. Hafi því aðeinsverið þörf á þessari ráðstöfum að stefnendum hafi áður verið tilkynnt aðstefndu litu svo á að kauptilboðið væri ekki lengur í gildi eða bindandi fyriraðila. Stefnendurhafi á þessum tíma notið aðstoðar lögfræðings. Sé það staðfest í fjölmörgumtölvubréfum sem liggja frammi í málinu. Stefnendum hafi því fyllilega mátt veraþað ljóst að í yfirlýsingum stefndu fólst riftun á kauptilboði aðila. Verðiþrátt fyrir framangreint talið ósannað að riftunaryfirlýsing stefndu hafikomist til vitundar stefnenda þann 2. desember 2004 byggja stefndu á því aðstefnendur hafi vanefnt kauptilboðið það verulega að skilyrði til riftunar hafiverið fyrir hendi í málinu allt frá 30. nóvember 2004. Stefnendum hafi svoverið ljóst í síðasta lagi þann 28. febrúar 2005 að stefndu litu svo á aðkauptilboð aðila væri ekki bindandi vegna vanefnda stefnenda, en þá hafi runniðút frestur sem lögmaður stefnenda hafi veitt stefndu til að svara lokatilboðistefnenda um lausn málsins. Eftir það tímamark hafi stefnendum og lögmanniþeirra ekki getað dulist að stefndu töldu tilboðið ekki bindandi og að þvíhefði þar af leiðandi verið rift. Er á það bent í þessu sambandi að þar semengar greiðslur hafa farið fram samkvæmt tilboði gildi engar formreglur umriftunartilkynningu, sbr. gagnályktun frá 55. gr. laga um fasteignakaup. Stefndubyggja á því að það sé alfarið á ábyrgð stefnenda að kaupsamningur var aldreiundirritaður. Stefnendur beri þar af leiðandi ábyrgð á því að hið samþykktakauptilboð var ekki réttilega efnt. Ef stefnendur verða ekki að öllu leytitalin bera ábyrgð á því að kauptilboðið var ekki efnt tefla stefndu fram þeirrimálsástæðu fyrir sýknukröfu að réttargæslustefndi beri ábyrgð á því. Í þvítilviki verði stefnendur að beina kröfum sínum beint að réttargæslustefnda, enstefndu verði ekki látin bera ábyrgð á mistökum og vanrækslu fasteignasölunnar.Er á það bent að réttargæslustefndi beri ríka ábyrgð á vinnubrögðum starfsmannasinna, sbr. í því sambandi lög nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja ogskipa. Þrátt fyrir að stefndu hafi falið réttargæslustefnda að selja fasteignþeirra verði stefndu ekki með nokkru móti látin bera ábyrgð á tjóni semréttargæslustefndi kann að hafa valdið þriðja manni í þeim viðskiptum. Reglaskaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð eigi ekki við um samband stefndu ogréttargæslustefnda, enda séu starfsmenn réttargæslustefnda ekki starfsmennstefndu samkvæmt reglunni. Ýmislegt sé komið fram í málinu sem vísi til þess aðsú staðreynd að kaupsamningur var ekki undirritaður sé á ábyrgðréttargæslustefnda. Eru í greinargerð tilgreind atvik sem að þessu lúta. Stefndubyggja sýknukröfu sína í síðasta lagi á því að verði litið svo á, þrátt fyrirframangreint, að stefndu séu enn bundin af samþykktu kauptilboð stefnenda, þaðer rúmu ári eftir að það var undirritað, sé tilboðið orðið svo ósanngjarntvegna atvika sem upp hafa komið eftir undirritun þess að það sé bersýnilegaósanngjarnt að láta stefndu vera bundin af því. Því beri að ógilda tilboðið meðstoð í 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Eins ogfram komi í stefnu hafi kauptilboð verið undirritað á sama tíma og bankarnirhófu að bjóða almenningi upp á nýja tegund húsnæðislána með lægri vöxtum enáður höfðu þekkst. Engin reynsla hafi verið komin á þessi lán á þeim tíma.Lánin hafi leitt til verulegrar hækkunar á húsnæðisverði. Sérbýli áhöfuðborgarsvæðinu hafi hækkað mest og megi leiða að því líkum að fasteignstefndu hafi hækkað um 25-30% í verði frá því kauptilboð aðila var undirritað.Markaðsverðmæti eignarinnar í dag sé því nálægt 40.000.000 króna og farihækkandi. Eins ogkomið hafi fram hafi dagsetningar og fjárhæðir í kauptilboðinu ekki verið háðartilviljunum. Stefndu hafi verið búin að koma auga á íbúð sem þau hugðust kaupameð þeim fjármunum sem fengjust fyrir fasteign þeirra. Hugðust þau nota fyrstugreiðslu stefnenda til að festa sér íbúðina. Stefnendur hefðu hins vegarvanefnt skyldur sínar samkvæmt kauptilboðinu og stefndu aldrei fengið í hendurfjármuni sem þeim bar. Stefndu hafi því ekki getað fest kaup á íbúðinni sem þauhöfðu ætlað sér að eignast. Umrædd íbúð og aðrar sambærilegar hafi nú hækkaðverulega í verði. Stefndu geta því ekki keypt sér sambærilega íbúð í dag fyrirþað verð sem þau hugðust greiða fyrir umrædda íbúð. Það verði að teljabersýnilega ósanngjarnt ef stefndu verður gert að efna kaupsamning sinn viðstefnendur. Með því móti kaupi stefnendur fasteign á „gömlu“ verði, það erverði sem hafi verið ákveðið áður en sambærilega eignir hækkuðu um 25-30% vegnanýrra lánamöguleika bankanna. Hins vegar neyðist stefndu þá til að kaupa séríbúð sem hafi hækkað verulega í verði, en ástæða þess að stefndu gátu ekkikeypt íbúð áður en hækkanirnar skullu á sé eingöngu sú að stefnendur stóðu ekkivið undirritað kauptilboð aðila. Verði kaupsamningur aðila látinn standa hagniststefnendur verulega á kostnað stefndu. Stefndu tapi þannig umtalsverðumfjármunum vegna atvika sem séu alfarið á ábyrgð stefnenda. Samningur aðila sé ídag orðinn bersýnilega ósanngjarn vegna þess að hann hafi ekki verið efndur meðréttum hætti á því tímamarki sem borið hafi að gera það. Í 36. gr. samningalaganr. 7/1936 komi fram sú regla að heimilt sé að víkja samningi til hliðar aðhluta eða í heild vegna atvika sem koma upp eftir samningsgerðina. Ígreinargerð með ákvæði því sem varð að 36. gr. samningalaga segi að það sé ekkiskilyrði fyrir beitingu reglunnar að eitthvað hafi verið athugavert við þaðhvernig samningurinn komst á, eða að það hefði verið ósanngjarnt að berasamninginn fyrir sig á því tímamarki sem hann var gerður. Atvik sem síðar komatil geta á hinn bóginn leitt til þess að talið verði ósanngjarnt að bera hannfyrir sig. Í slíkum tilvikum sé mögulegt að víkja samningi til hliðar í heildeða að hluta eða breyta efni hans. Stefndubyggja á því að 36. gr. samningalaga eigi við um kauptilboð aðila ef tilboðiðverður talið bindandi samningur á milli aðila. Samningurinn sé í dag orðinnverulega ósanngjarn í garð stefndu eingöngu vegna þess að stefnendur efndu hannekki með réttum hætti innan þeirra tímamarka sem skylt var samkvæmt samningnumsjálfum. Við þær aðstæður beri að víkja samningnum til hliðar í heild sinni. Sérétt að taka fram að stefnendur hefðu getað komið í veg fyrir þessarafleiðingar vanefnda sinna og tryggt að samningurinn yrði ekki ósanngjarn meðþví að geymslugreiða greiðslur samkvæmt kauptilboðinu. Það gerðu þau ekki ogverði að bera hallann af því. Í þessusamhengi beri og að nefna að verði stefndu gert að efna kauptilboðið verði þauaf öllum vöxtum eða öðrum ávinningi sem þau hefðu getað haft ef þau hefðufengið fjármuni samkvæmt tilboðinu afhenta á réttum tíma. Um verulegarfjárhæðir sé að ræða. Stefndurbyggja einnig á því að réttarreglur samningaréttarins um brostnar forsendurleiði til sömu niðurstöðu. Er um rökstuðning vísað til sjónarmiða hér aðframan. Það hafi verið veruleg ákvörðunarástæða fyrir tilboðsgerðinni aðstefndu fengju greiðslur samkvæmt því á réttum tíma, stefnendum hafi veriðfullkunnugt um það og við þessar aðstæður verði að telja sanngjarnt að tilboðiðsé fallið úr gildi. IV. Svo semfram er komið gerðu stefnendur tilboð í fasteign stefndu að Skógarhjalla 21 íKópavogi 21. október 2004. Daginn eftir settu stefndu fram gagntilboð, semstefnendur samþykktu sama dag. Komst þar með á samningur milli þeirra um kaupstefnenda á fasteigninni. Þarf í málinu að taka afstöðu til þess hvortsamningur þessi sé enn í gildi, en aðila greinir á um það. Stefnendurhalda því fram að fyrir hafi legið við tilboðsgerð að kaup þeirra áfasteigninni yrðu að hluta til fjármögnuð með lántöku. Þá líta þau svo á að ísamþykktu tilboði hafi falist heimild þeim til handa til að veðsetja eignina ítengslum við þessa lántöku þeirra. Stefndu töldu hins vegar að áskilnaður hérað lútandi hafi ekki verið gerður og að þeim hafi þar af leiðandi ekki boriðskylda til að veita stefnendum veðleyfi í eign sinni. Verður af aðilaskýrslustefnda Gunnars Aðalsteins og gögnum málsins ráðið að þetta hafi í öllu falliverið skilningur stefndu framan af, en að þau hefðu þó fallist á það 17.nóvember 2004, nánast umfram skyldu, að veita heimild fyrir því að eign þeirrayrði veðsett í tengslum við lántöku stefnenda. Í hinusamþykkta tilboði er ákvæði þess efnis að í samræmi við venjur og hefðir ífasteignaviðskiptum skuli veðheimild til kaupanda aldrei vera hærri en 75% afgreiddum greiðslum. Við tilboðsgerð stefnenda mun hafa legið fyrir að þauþyrftu að taka lán til að fjármagna að hluta kaup sín á fasteign stefndu og ígagntilboðinu er mælt fyrir um að það sé gert og samþykkt með fyrirvara umskuldabréfaskipti við Íbúðalánasjóð eða lán frá lánastofnun. Þá er til þess aðlíta að sú staða er jafnan uppi, þó svo að samþykkt tilboð um kaup á fasteignliggi fyrir, að eftir er að kveða endanlega á um ýmsa skilmála kaupanna meðskriflegum kaupsamningi. Er að þessu virtu fallist á það með stefnendum að stefnduhafi ekki með réttu getað synjað þeim um veðheimild í hinni seldu eign og aðþví gefnu að hún yrði innan þeirra marka sem að framan greinir. Í málinu telstí ljós leitt að þær útfærslur á endanlegum kaupsamningi sem stefnendur buðufram 8. nóvember 2004 samrýmdust ekki ákvæði í samþykku kauptilboði um hámarkveðheimildar. Áður en til þessa kom hafði verið lagt fyrir stefndu tilundirritunar veðleyfi þar sem gert var ráð fyrir því að þau heimiluðu aðfasteign þeirra yrði veðsett fyrir verðtryggðu íbúðaláni til stefnenda aðhöfuðstól 14.900.000 krónur, en það átti að renna til stefndu sem fyrstagreiðsla samkvæmt kaupsamningi. Málið mun áfram hafa verið í algerri óvissuhvað þetta varðar allt þar til stefndu teljast hafa veitt framangreint samþykkisitt. Verður ekki séð að umsaminn réttur stefnenda samkvæmt framansögðu til aðveðsetja eignina til tryggingar greiðslu lána sem þau hugðust taka vegnakaupanna hafi eftir þetta staðið því í vegi að frá kaupsamningi yrði gengið.Eru þannig ekki efni til að slá því föstu að stefndu hefðu hafnað því þegar hérvar komið sögu að ganga til kaupsamningsgerðar þar sem stefnendum yrði veittveðheimild í eign þeirra fyrir allt að 75% af þeim kaupsamningsgreiðslum seminntar yrðu af hendi. Afframansögðu er ljóst að skuldbindingargildi þess samnings sem komst á milliaðila var bundið fyrirvara af hálfu stefnenda um að þeim tækist að fjármagnakaup sín á fasteigninni. Í aðilaskýrslu stefnanda Jóns kom fram að hann hafi ífyrstu ætlað að taka lán hjá lífeyrissjóði, en horfið frá því og beintlánsumsókn til Landsbanka Íslands hf. Á meðal gagna málsins er yfirlýsing 14.desember 2004 frá Múlaútibúi bankans um að hann muni veita stefnanda lán meðþví skilyrði að lögð verði fram fullnægjandi trygging og að greiðslumat gangieftir. Ekki verður séð að greiðslumat vegna lánsumsóknar hafi legið fyrir 22.desember 2004. Af þessu leiðir að við það verður að miða að ekki hafi veriðbúið að ryðja framangreindum fyrirvara úr vegi þá er tveggja mánaða frestur tilþess rann út, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Liggur reyndarekki fyrir að greiðslumats hafi verið aflað á gildistíma hins skilyrtalánsloforðs, en því var ætlað að standa til 14. janúar 2005. Í málinuhefur ekkert komið fram sem bendir til þess að stefnendur hafi ekki haft viljaeða fjárhagslega getu til að efna að fullu samning sinn við stefndu. Engu aðsíður varð dráttur á því að frá formlegum kaupsamningi væri gengið. Í fyrstuvoru það álitaefni er lutu að veðheimild sem aðallega urðu til þess að ekki vargengið til kaupsamnings-gerðar. Svo sem að framan er rakið teljast stefnendurhafa gert kröfur í þeim efnum sem ekki voru í samræmi við fyrirliggjandisamningsskilmála. Þá höfnuðu stefndu því alfarið í fyrstu að veita veðleyfi þarsem þau töldu sér það ekki skylt. Þegar þessari hindrun telst hafa verið ruttúr vegi hélt óvissa um kaupsamningsgerðina engu að síður áfram. Allan þennantíma skorti mjög á það að mati dómsins að málinu væri sinnt af hálfuréttargæslustefnda með þeim hætti sem gera má kröfu til. Á fasteignasölunnihvíldi sú skylda að lögum að liðsinna kaupendum og seljendum og gæta réttmætrahagsmuna þeirra beggja, sbr. 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna,fyrirtækja og skipa, og vanda að öðru leyti svo til verka að réttarstaða hvorsaðila um sig væri jafnan glögg. Þessa var ekki gætt og voru lausatök í allriaðkomu hennar að málinu. Þykja þau öðru fremur hafa orðið til þess að frá þvíað kaupsamningur komst á og fram til 23. desember 2004 verður ekki séð að fyrirhendi hafi verið aðstaða sem leitt geti til þess að stefndu teljist við lokþessa tímabils og hvað sem framangreindu líður hafa verið bundin af honum. Þauhafi ekki heldur síðar gengist undir það að hlíta samningnum. Meðvísan til þess sem að framan er rakið þykja ekki vera efni til annars en aðfallast á það með stefndu að þau séu ekki bundin af þeim samningi sem komst ámilli málsaðila 22. október 2004 um kaup stefnenda á fasteigninni aðSkógarhjalla 21 í Kópavogi. Verða stefndu því alfarið sýknuð af dómkröfumstefnenda í málinu. Eftir atvikumog með hliðsjón af fyrri málslið 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála þykir rétt að ákveða að málskostnaður skuli falla niður. ÞorgeirIngi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndu,Gunnar Aðalsteinn Hilmarsson og Rósa Ólafsdóttir, eiga í máli þessu að verasýkn af kröfum stefnenda, Jóns Gíslasonar og Ástfríðar MargrétarSigurðardóttur. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 131/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. maí 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Svo sem þar greinir hefur aðalmeðferð í máli varnaraðila verið ákveðin 20. og 21. mars 2006. Er þess þá að vænta að málið verði dómtekið og dæmt innan þess frests sem greinir í 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan til þessa þykir rétt að stytta það tímabil sem varnaraðila verður gert að sæta gæsluvarðhaldi til þess tíma sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 21. apríl 2006 kl. 16. Kærði mótmælir gæsluvarðhaldskröfunni. Hann krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist er. I. Við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar í dag kom ekkert nýtt fram sem haggað gæti framangreindu mati. Þykja skilyrði til að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 því vera fyrir hendi. Er því rétt að verða við kröfu ríkissaksóknara um að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi er núverandi gæsluvarðhaldi lýkur nk. föstudag eins og hún er sett fram. Þykir ekki ástæða til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ:
|
Mál nr. 429/2006
|
Manndráp af gáleysi Líkamsmeiðing af gáleysi Siglingalög Sakarkostnaður Miskabætur Sératkvæði
|
J var sakfelldur fyrir að hafa aðfararnótt 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Hörpu á siglingu með fjóra farþega, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni er siglt var í næturmyrkri og slæmu skyggni og hafa þannig með stórfelldri vanrækslu í skipstjórastarfi orðið valdur að því að báturinn steytti á Skarfaskeri með þeim afleiðingum að farþeginn X lést og farþeginn Y hlaut verulega áverka. Þá var hann sakfelldur fyrir að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um 20 mínútum eftir ásiglinguna, hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z drukknaði en Y hlaut ofkælingu. Voru brot ákærða heimfærð undir 215. gr. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk 2. mgr. 6. gr., 11. gr., 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 238. gr. siglingarlaga nr. 34/1985. Fyrir Hæstarétt var lögð fram matsgerð tveggja lækna sem töldu að J hefði verið ófær um að hugsa rökrétt eða taka fulla ábyrgð á gerðum sínum í kjölfar ásiglingarinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að matsmenn hafi ekki getað stutt niðurstöðu sína við beina skoðun eða rannsóknir á ákærða, enda hafi þeim verið falið að leggja mat á mjög skammvinnt tímabundið andlegt ástand hans eftir slysið, sem varð hálfu öðru ári áður en matið fór fram. Rýri þetta sjálfstætt gildi matsgerðarinnar mjög. Ekki þótti af gögnum málsins unnt að draga þá ályktun að J hefði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum eftir ásiglinguna, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, eða að hann hefði orðið fyrir slíkri truflun að 16. gr. laganna ætti við. Var niðurstaða héraðsdóms um 3 ára fangelsisrefsingu J staðfest. Þá var J dæmdur til greiðslu miskabóta tilhanda eftirlifandi foreldrum og börnum X og Z.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu, þyngingar á refsingu og greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 krónur til A, 3.000.000 krónur til B, 5.000.000 krónur til C, 5.000.000 krónur til D, 3.000.000 krónur til E og 3.000.000 krónur til F og skaðabóta að fjárhæð 404.144 krónur til dánarbús Z, allt með vöxtum eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Til vara krefst hann sýknu en að því frágengnu að refsing verði milduð og bundin skilorði. Hann krefst þess að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim en að því frágengnu að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann þess aðallega að kröfu um greiðslu sakarkostnaðar fyrir héraðsdómi samkvæmt yfirliti að fjárhæð 3.187.248 krónur verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfunni en ella að hún verði lækkuð. Þá krefst hann þess að annar sakarkostnaður fyrir héraðsdómi og sakarkostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur á ríkissjóð. I. Ákærða er gefið að sök að hafa aðfaranótt 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Hörpu á siglingu með fjóra farþega, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni er siglt var í næturmyrkri og slæmu skyggni um klukkan 1.38 með vaxandi hraða úr vestri inn á Viðeyjarsund og hafa þannig með stórfelldri vanrækslu í skipstjórnarstarfi orðið valdur að því að báturinn steytti á Skarfaskeri með þeim afleiðingum að farþeginn X lést og farþeginn Y, eiginkona ákærða, hlaut verulega áverka. Þá er honum gefið að sök að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um tuttugu mínútum síðar, hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z drukknaði en eiginkona ákærða hlaut ofkælingu. Í ákæru eru ætluð brot ákærða heimfærð undir 215. gr. og 219. gr. almennra hengingarlaga nr. 19/1940 og tiltekin ákvæði siglingalaga nr. 34/1985, en þar með eru 1. mgr. og 2. mgr. 238. gr. laganna. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var þessum ákvæðum breytt með 1. gr. laga nr. 101/2006. Fer því um dóm vegna ætlaðra brota á þeim ákvæðum eftir 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þeirra á meðal er skýrsla tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 13. mars 2007 ásamt gögnum úr flóðmæli Sjómælinga Íslands í Reykjavíkurhöfn og ljósmyndum af Skarfaskeri er sýna aðstæður við skerið við svipaða flóðhæð og var þegar Harpa steytti á því. Þá hefur verið lagt fram sjókort af Sundunum við Reykjavík útgefið í júní 2003. Inn á kortið hefur verið færð tímabundin bauja undan Skarfakletti og siglingaleið Hörpu frá klukkan 1.26 til klukkan 2.06 aðfaranótt 10. september 2005, sem og staðsetning bátsins er lögregla fann flak hans klukkan 3.12. Einnig hefur verið lögð fram matsgerð tveggja lækna 16. apríl 2007 sem dómkvaddir voru 9. mars sama ár að beiðni ákærða til að leggja mat á „hæfi matsbeiðanda til þess að taka meðvitaðar ákvarðanir“ í kjölfar þess að báturinn steytti á Skarfaskeri. Matsmenn gáfu skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 17. apríl 2007 og hefur endurrit þinghaldsins verið lagt fram í Hæstarétti. II. Ákærði styður kröfu sína um ómerkingu og heimvísun við það að læknisfróður maður hafi ekki verið skipaður til setu í héraðsdómi. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er héraðsdómara heimilt að kveðja tvo meðdómsmenn með sér til dómstarfa. Þessi heimild var nýtt með því að héraðsdómur var skipaður tveimur héraðsdómurum og manni sérfróðum um siglingafræði. Miðað við eðli og umfang málsins verður ekki annað séð en að sú ákvörðun hafi verið réttmæt. Eru því engar forsendur til að ómerkja héraðsdóm vegna skipunar dómsins. Ákærði styður ómerkingarkröfu sína einnig því að ekki hafi verið leitað umsagnar læknaráðs, en þess hafi verið þörf vegna misræmis í framburði réttarmeinafræðings og bæklunarlækna fyrir héraðsdómi. Ekki verður séð að ákærði hafi farið fram á það fyrir héraðsdómi að umsagnar læknaráðs yrði leitað og af ákvæðum laga nr. 14/1942 um læknaráð er ljóst að engin lagaskylda var til að leita umsagnar þess. Verður héraðsdómur því ekki ómerktur af þessum sökum. Þá hefur ákærði ekki fært fram gild rök fyrir því að lögreglurannsókn hafi verið áfátt, en ekki var skylt að efna til sjóprófs vegna slyssins samkvæmt ákvæðum siglingalaga eins og XIII. kafla þeirra var breytt með lögum nr. 69/2000. III. Skemmtibáturinn Harpa, sem var í eigu ákærða, var skráður í Bretlandi eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Báturinn var lengri en sex metrar og hefði því verið skráningarskyldur hér samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um skráningu skipa nr. 115/1985 ef hann hefði ekki verið skráður í öðru ríki. Samkvæmt 1. gr. siglingalaga gilda þau um öll skip sem skráð eru eða skráningaskyld á Íslandi. Þegar athafnir íslensks framkvæmdar- eða dómsvalds taka til erlendra skipa skal einnig beita ákvæðum laganna eftir því sem við á, enda brjóti það ekki í bága við reglur þjóðaréttarins. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 112/1984 um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum skal á hverju skipi vera einn skipstjóri. Í III. kafla siglingalaga er einnig á því byggt að skipstjóri sé á hverju skipi. Af þessum ákvæðum leiðir að á skipum, sex metrar að lengd eða stærri, sem fara um íslenska lögsögu skal vera einn skipstjóri. Eins og að framan segir var Harpa í eigu og fullum umráðum ákærða. Hann hafði boðið X og Z í skemmtisiglingu umrætt kvöld. Hafði hann eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi aflað sér siglingamenntunar og var sá eini um borð sem kunni til siglinga. Hann var því skipstjóri á bátnum alla umrædda ferð óháð því hver stýrði honum. Verður að skilja málflutning ákærða fyrir Hæstarétti þannig að hann dragi ekki lengur í efa að svo hafi verið. Hvíldu því á honum einum skyldur og ábyrgð skipstjóra samkvæmt III. og XV. kafla siglingalaga. Ákærði staðhæfði fyrir héraðsdómi að hann hafi falið Z heitinni að stýra bátnum að beiðni X heitins þegar þau voru stödd út af Rauðarárvík, en þá var klukkan um 1.32 samkvæmt GPS staðsetningartæki bátsins. Hann hafi því ekki verið við stýrið þegar báturinn steytti á Skarfaskeri um sex mínútum síðar. Ákæran verður ekki skilin svo að sérstaklega sé á því byggt að ákærði hafi setið undir stýri bátsins þegar hann steytti á skerinu. Niðurstaða um sekt hans ræðst því ekki af sönnun um það atriði. Þar sem það kann engu að síður að hafa áhrif á refsimat komi til sakfellingar verður að taka afstöðu til þess hvað teljist sannað í þessu efni. Jafnt meiri sem minni hluti héraðsdóms taldi framburð ákærða um þetta atriði ótrúverðugan. Af vottorðum um veður og framburði þriggja manna sem komu að björgunaraðgerðum um nóttina er ljóst að aðstæður til siglingar skemmtibáts voru óhagstæðar og skyggni takmarkað sökum náttmyrkurs, skúraveðurs og vindstrekkings. Er ekki líklegt að Z, sem alls var óvön siglingum, hafi tekið að sér að setjast við stjórnvöl bátsins við þessar aðstæður. G sonur ákærða segist hafa séð hana í sófanum bak við stýrisbekkinn þegar hann kom upp á þiljur eftir að báturinn steytti á skerinu og Y kona ákærða segist ekki muna að Z hafi verið annars staðar en í sófanum. Þá er til þess að líta að aðeins fundust smávægilegir áverkar á líki Z, sem samrýmist því vel að hún hafi við ásiglinguna verið aftan við fóðrað bakið á stýrisbekknum, en ekki því að hún hafi setið undir stýri bátsins. Verður þegar á allt þetta er litið að hafna frásögn ákærða og telja sannað að Z hafi setið í sófanum aftan við stýrisbekkinn við ásiglinguna. Ákærði hefur ekki haldið því fram að Y eða X hafi stýrt bátnum. Í ljósi þess og upplýsinga um hvert X kastaðist við höggið og hvar Y var staðsett er engum öðrum til að dreifa en ákærða sjálfum. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi tvíbrotnaði vinstri lærleggur ákærða við ásiglinguna, hann brákaðist á vinstri úlnlið og hlaut brot í hægri úlnlið. Þá hlaut hann yfirborðsáverka á höku og tvísýni. Í héraðsdómi eru raktar skýrslur réttarmeinafræðings og rannsóknarlögreglu, framburður sérfræðinga sem að þeirri skýrslugerð komu og framburður þriggja lækna sem gerðu að sárum ákærða. Ályktanir þeirra um hvar ákærði líklegast var við áreksturinn miðað við áverka hans eru ekki allar á einn veg. Þegar litið er heildstætt á þessi gögn verður þó að telja ótvírætt að áverkar ákærða geti samrýmst því að hann hafi verið undir stýri bátsins þegar hann steytti á skerinu. Breyta ummæli í fyrrgreindri matsgerð, sem síðar verður nánar vikið að, um líklega líkamsstellingu ákærða við áreksturinn engu þar um. Verður í ljósi alls þessa talið sannað að ákærði hafi stýrt bátnum þegar hann steytti á skerinu. Ákærði hefur viðurkennt að hafa neytt áfengis umrætt kvöld. Blóðprufa var tekin úr honum um tveimur og hálfri klukkustund eftir slysið. Reyndist alkóhólstyrkur í blóðsýninu 1,070/00. Samkvæmt vitnisburði Jakobs Kristinssonar dósents fyrir héraðsdómi verður að telja útilokað að alkóhólmagn í blóði ákærða hafi verið minna er báturinn steytti á skerinu. Er ljóst að ákærði var undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins. Hefur hann því verið ófær um að stjórna honum með fullnægjandi hætti og brotið gegn þágildandi ákvæði 2. mgr. 238. gr. siglingalaga, sbr. nú 1. gr. laga nr. 101/2006. Samkvæmt upplýsingum úr staðsetningartæki Hörpu sigldi ákærði bátnum á skerið með um 17 sjómílna hraða. Ákærði hefur sjálfur borið að hann hafi aldrei notað sjókort né staðsetningartæki á ferðum um Sundin. Er raunar óvíst hvort sjókort af svæðinu var um borð í bátnum. Var það mat héraðsdóms, sem skipaður var siglingafróðum meðdómsmanni, að notkun sjókorts hafi verið frumforsenda fyrir því að unnt væri að hafa gát á siglingu skips og siglingaleið eins og aðstæður voru umrætt sinn. Siglingaleiðin inn Viðeyjarsund er afmörkuð milli tveggja varanlegra ljósdufla, rauðs dufls nærri Hjallaskeri Viðeyjarmegin og dufls með síblikkandi grænu ljósi norðan Skarfaskers Laugarnesmegin. Vegna framkvæmda við Sundahöfn var komið tímabundið fyrir grænu ljósdufli, sem blikkaði á þriggja sekúndna fresti, undan Skarfakletti eða Skarfagarði, austan við Skarfasker. Samkvæmt tilkynningu Sjómælinga Íslands til sjófarenda var duflinu komið fyrir sumarið 2003 og var það þar enn er slysið varð. Ákærði hefur fyrir Hæstarétti haldið því fram að dufl þetta hafi verið villandi. Kunni það að vera skýring á slysinu að stjórnandi Hörpu hafi villst á því og græna varanlega síblikkandi innsiglingarduflinu, en Skarfasker sé í beinni stefnu milli tímabundna duflsins og þess staðar sem Hörpu var snúið og hafin sigling til austurs inn á Viðeyjarsund fyrir slysið. Samkvæmt framburði framkvæmdastjóra Sjómælinga Íslands er mikill munur á þessum ljósduflum fyrir vana sjófarendur og ættu þeir ekki að geta ruglast á þeim. Ákærði kveðst sjálfur gjörþekkja siglingaleiðir um Sundin og hafði umrætt kvöld siglt þrisvar sinnum framhjá umræddum leiðarmerkjum. Verður að meta honum það til verulegs gáleysis að styðjast ekki við hin greinilegu föstu leiðarmerki, en hann hefur sjálfur borið að skyggni hafi verið þokkalegt. Þá er ljóst, eins og nánar er rakið í héraðsdómi, að ákærði gætti heldur ekki almennra viðurkenndra varúðarreglna og alþjóðasiglingareglna við siglingu bátsins umrætt sinn. Með þessari stórfelldu vanrækslu í skipstjórnarstarfi olli ákærði því að báturinn steytti á skerinu og braut með þessu athæfi gegn 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. siglingalaga og þágildandi 1. mgr. 238. gr. sömu laga, sbr. nú 1. gr. laga nr. 101/2006. Með vísan til forsendna héraðsdóms er ljóst að við ásiglinguna hlaut X svo stórfellda áverka að hann lést nær samstundis og Y verulega brjóstholsáverka. Hefur ákærði því brotið gegn 215. gr. og 219. gr. almennra hegningalaga. IV. Eftir að báturinn steytti á skerinu bar ákærða að grípa til allra tiltækra ráðstafana til bjargar farþegunum, sbr. 11. gr. siglingalaga. Eftir ásiglinguna var báturinn fastur á skerinu eða við það í um 20 mínútur. Að því búnu er ljóst af upplýsingum úr staðsetningartæki bátsins og upptökum af símtölum bátsverja við neyðarlínuna að ákærði sigldi honum norður fyrir Skarfasker og sveigði síðan í austurátt og sigldi áleiðis inn á Viðeyjarsund á 3 til 8 sjómílna hraða í um fjórar mínútur, en eftir það dró úr ferð bátsins og var eins og hann sigldi stefnulaust í um fjórar mínútur uns staðsetningartækið hætti skráningu um sex mínútur yfir tvö, en í þann mund virðist bátnum hafa hvolft. Í bátnum voru neyðarblys og talstöð, en ákærði notfærði sér hvorugt. Hafði hann ekkert samband við land fyrr en 27 mínútum eftir strandið, örskömmu áður en bátnum hvolfdi, er hann hringdi í neyðarlínuna og sagði að báturinn væri að sökkva. Af upptökum af samtölum skipverja við neyðarlínuna er ljóst að ákærði vék sér ítrekað undan að tala í farsíma við neyðarlínuna og neitaði því beinlínis þótt hann væri hvað eftir annað beðinn um það. Þegar hér var komið virðist Z hafa verið niðri í káetu bátsins og verður að ætla að hún hafi drukknað þegar honum hvolfdi. Þegar skipbrotsmönnum var bjargað var líkamshiti Y kominn niður í 33 stig. Með aðgerðarleysi sínu og athöfnum eftir að báturinn steytti á skerinu braut ákærði með stórfelldum hætti gegn skyldum sínum sem skipstjóri. Dauði Z og ofkæling Y er bein og sennileg afleiðing af því broti ákærða. Ákærði krefst sýknu af þeim sakargiftum er lúta að gerðum hans og aðgerðarleysi eftir ásiglinguna með vísan til þess að hann hafi á þeim tíma verið ósakhæfur, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, en ella að refsingu skuli ekki beitt vegna þess að ákvæði 16. gr. sömu laga hafi átt við um hann. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þeim gögnum sem fyrir lágu um ástand ákærða eftir ásiglinguna. Eins og að framan er vikið að voru 9. mars 2007 að beiðni ákærða dómkvaddir heila- og taugasjúkdómalæknarnir Torfi Magnússon og Sigurður Thorlacius til að meta hvort áverkar þeir, sem ákærði hlaut við ásiglinguna, kynnu að hafa leitt til þess að hann hafi orðið ófær um að taka meðvitaðar ákvarðanir. Teldu matsmenn að hæfi ákærða hefði skerst, voru þeir beðnir um að meta að hve miklu leyti svo hefði verið og hve lengi það ástand hafi varað. Matsmenn luku matsgerð sinni 16. apríl 2007. Í upphafi matsgerðarinnar er dómkvaðningu lýst en í II. kafla hennar eru raktar upplýsingar er fyrir matsmönnum lágu og teljast mega læknisfræðilegs eðlis. Eru það allt upplýsingar úr gögnum sem fyrir voru í skjölum málsins þegar það var til meðferðar í héraði og er þeim að mestu lýst í hinum áfrýjaða dómi, ef frá er talin sjúkraskrárnóta deildarlæknis þess, sem kallaður var á vettvang í Sundahöfn, þangað sem ákærði var fluttur til lands eftir slysið. Lýsir hann því að ákærði hafi þá verið kaldur viðkomu en vakandi og skýr. Læknirinn fylgdi ákærða í sjúkrabíl til bráðamóttöku og var hann „vakandi og skýr allan tímann.“ Í III. og IV. kafla matsgerðar er fjallað um matsfund og fyrra heilsufar ákærða, en í V. kafla er í alllöngu máli rakin frásögn ákærða af aðdraganda slyssins og afleiðingum þess og því hvað hann telur sig muna af atburðum. Í VI. kafla matsgerðarinnar er lýst skoðun á ákærða, sem fram fór á matsfundi, en í þeim VII. lýsa matsmenn því að þeir hafi kosið að nálgast viðfangsefnið með því að svara annars vegar hvort líklegt sé að ákærði hafi hlotið höfuðáverka, sem hafi verið nægjanlegur til að skýra minnistap, sem hann telji sig hafa orðið fyrir, og hins vegar með því að leita svara við því hvort vísbendingar komi fram um að rökhugsun ákærða og geta hans til að taka meðvitaðar ákvarðanir hafi skerst og þá að hve miklu leyti og hversu lengi. Varðandi fyrri spurninguna lýsa matsmenn fyrst þeim áverkum sem ákærði hlaut við slysið og getið er að framan. Af þeim draga matsmennirnir ályktanir um líklega líkamsstöðu ákærða fyrir slysið og hvernig hann hafi kastast áfram við áreksturinn. Eftir að neðri hluti líkama hans hafi stöðvast, en við það hafi hann hlotið brot á vinstra lærlegg og úlnliðum, hafi hryggur hans sveigst fram á við, haka skollið á fyrirstöðu og höfuð hans stöðvast skyndilega. Við það hafi komið mar á hökuna og augu og heili þrýst fram á við í höfuðkúpunni. Við það hafi orðið varanleg skemmd á fráfærslutaug vegna togs á henni og hugsanlega truflun á meðvitund. Telja þeir að fyrirliggjandi upplýsingar bendi eindregið til þess að matsbeiðandi hafi hlotið talsvert höfuðhögg, sem hafi getað haft áhrif á hugræna getu hans. Til að leita svars við síðari spurningunni rekja matsmenn fyrst atriði úr framburði sonar ákærða og eiginkonu hans og síðan atriði úr upptöku af samtölum bátsverja við neyðarlínuna eftir ásiglinguna, en öllum þeim atriðum er nánar lýst í héraðsdómi. Af þessum gögnum draga matsmenn þá ályktun að ákærði hafi verið „ófær um að hugsa rökrétt eða taka fulla ábyrgð á gerðum sínum að minnsta kosti í um 27 mínútur í kjölfar slyssins og sennilega eitthvað lengur.“ Telja þeir að höfuðhögg er ákærði hafi orðið fyrir í slysinu geti fyllilega útskýrt þetta ástand hans. Þótt líkur bendi til að ölvunarástand hans hafi einnig haft slævandi áhrif á dómgreind hans telja þeir að hegðun hans í kjölfar slyssins samrýmist best því að hann hafi fengið truflun á heilastarfsemi í kjölfar þess. Niðurstöðu sína draga matsmenn saman í VIII. kafla. Telja þeir að ákærði hafi hlotið höfuðhögg er báturinn steytti á skerinu og truflun á heilastarfsemi vegna þess. Segir síðan: „Vegna afleiðinga slyssins hafi hann ekki verið fær um að taka rökréttar, meðvitaðar ákvarðanir fyrst í kjölfar þess. Um klukkan 02.06 telja matsmenn að hann hafi verið að komast til sjálfs sín, en þó enn verið ófær um að hugsa fullkomlega rökrétt.“ Við skoðun matsmanna á ákærða komu ekki í ljós nein merki um minnistruflanir. Það leiðir raunar af eðli verkefnis þess, sem matsmönnum var falið, að þeir gátu ekki að neinu leyti stutt niðurstöðu sína við beina skoðun eða rannsóknir á ákærða, enda var þeim falið að leggja mat á mjög skammvinnt tímabundið andlegt ástand hans eftir slysið, sem varð hálfu öðru ári áður en matið fór fram. Ályktanir matsmanna eru því einungis reistar á óbeinum vísbendingum, það er viðtölum við ákærða sjálfan og því sem fyrir liggur í gögnum málsins um viðbrögð hans á slysstað og ástand hans eftir slysið. Rýrir þetta sjálfstætt gildi matsgerðarinnar mjög. Gögn þessi eru af skornum skammti. Læknisfræðileg gögn lýsa óverulegum höfuðáverka ákærða og eru fáorð um andlegt ástand hans eftir slysið. Önnur gögn, svo sem framburður eiginkonu hans og sonar og samtöl bátsverja við neyðarlínu, eru þess eðlis að erfitt er að draga af þeim einhlítar ályktanir um hvað valdið hafi viðbrögðum eða aðgerðaleysi ákærða, en á þeim kunna að vera aðrar skýringar en læknisfræðilegar. Matsmenn komast fyrst að því að ákærði hafi hlotið talsvert höfuðhögg. Sneiðmyndataka af höfði ákærða 10. september 2005 sýndi „engin intracranial áverkamerki.“ Meðal gagna málsins eru allmörg vottorð, læknabréf og nótur sem varða ástand ákærða eftir slysið. Aðeins er getið um ytri áverka á höfði ákærða í einu þeirra, en það er í læknisvottorði Hlyns Þorsteinssonar, sem skoðaði ákærða við komu á bráðamóttöku, þar sem segir að hann hafi verið með „svolitla yfirborðsáverka á höku“, hann virðist „nokkuð sjokkeraður“ og hugsanlega með einhver heilahristingseinkenni. Í áliti Þórðar Sverrissonar sérfræðings í augnlækningum 10. september 2005, en hann var til kallaður vegna tvísýni ákærða, segir að ákærði muni ekki hvað gerðist en hafi sennilega ekki rotast. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi sagði Þórður að ekki hafi verið „að sjá neina verulega áverka í kringum auga eða á enni eða annars staðar sem gáfu til kynna að það væri beinn höfuðáverki“.Hafi því fyrst og fremst verið um svonefndan hröðunaráverka að ræða, sem verði við það að heilinn hreyfist inni í höfuðkúpunni. Nánar aðspurður kvaðst Þórður ekki halda að högg á höfuð ákærða hafi valdið áverka á tauginni þótt verið geti að hann hafi rekið höfuðið í. Er í þessu ljósi ekki að finna viðhlítandi stoð fyrir þeirri ályktun matsmanna að fyrirliggjandi gögn bendi eindregið til þess að við slysið hafi ákærði hlotið talsvert höfuðhögg. Eins og áður sagði var tekin skýrsla af matsmönnum fyrir dómi 17. apríl 2007. Kemur fram í svörum Torfa Magnússonar að við mat á andlegu ástandi ákærða strax eftir slysið og færni hans þá til að taka ákvarðanir komi ekki að gagni upplýsingar um ástand hans eftir að í land var komið. Reisi matsmenn því niðurstöðu sína um það eingöngu á því sem upplýst sé um viðbrögð ákærða um borð í bátnum eftir áreksturinn. Sé þar um að ræða framburð eiginkonu ákærða og sonar, en fyrst og fremst upptökur af samtölum bátsverja við neyðarlínu. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að meta verður gildi framburðar eiginkonu og sonar ákærða í ljósi tengsla þeirra við hann. Matsmaðurinn lýsti því áliti sínu að „maður með öllum mjalla hann myndi reyna sem allra fyrst að bjarga því sem bjargað yrði“. Það hafi ákærði ekki gert á vettvangi heldur svarað út í hött og eins og hann hafi ekki vitað hvað væri á seyði „meðan allir aðrir sjá það að báturinn er að fyllast af vatni.“ Verður að telja að matsmenn dragi of víðtækar ályktanir af takmörkuðum upplýsingum um ástandið um borð og hafi ekki gefið því gaum að aðrar skýringar kunni að vera á viðbrögðum ákærða. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um hvort eða þá hvenær bátsverjar hafi orðið varir við sjó í bátnum. Þá verður ekki séð að matsmenn taki rökstudda afstöðu til þess hvaða áhrif ölvun ákærða hafi haft á viðbrögð hans þótt vissulega víki þeir að henni. Þegar allt þetta er virt verður niðurstaða um sakhæfi ákærða ekki reist á matsgerðinni. Ljóst er af fyrirliggjandi gögnum að ákærði varð fyrir áverka er heili hans skreið til í höfuðkúpunni þegar báturinn steytti á skerinu. Þá er ljóst af matsgerðinni og öðrum gögnum að ákærði varð fyrir andlegu áfalli við þennan atburð. Hins vegar verður ekki af gögnum málsins dregin sú ályktun að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum eftir ásiglinguna, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, eða að hann hafi orðið fyrir slíkri truflun að 16. gr. laganna geti átt við. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 6. gr. siglingalaga. 11. gr. og 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. sömu laga. Hann verður einnig sakfelldur fyrir brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga vegna dauða Z og gegn 219. gr. sömu laga vegna ofkælingar sem Y varð fyrir. V. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði þrívegis verið sakfelldur fyrir brot á tollalögum. Hafa þau ekki áhrif á refsingu vegna þeirra brota sem hann er nú sakfelldur fyrir. Ákærði hefur gerst sekur um mjög stórfelld brot á skipstjóraskyldum sínum, sem leiddu til dauða X og Z og stórfellds líkamstjóns Y, eiginkonu hans. Verður refsing hans ákveðin með hliðsjón af 1., 2. og 3. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af áfalli því sem ætla verður að ákærði hafi orðið fyrir við siglingu bátsins á Skarfasker verður, meðal annars með hliðsjón af framangreindri matsgerð, að telja að sjónarmið að baki 75. gr. almennra hegningarlaga hafi átt við um brot þau er ákærði framdi eftir ásiglinguna og horfir það til mildunar refsingar. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um miskabætur til handa börnum og foreldrum X og Z og skaðabætur til handa dánarbúi Z. Samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum teljast meðal annars til sakarkostnaðar óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar máls. Í yfirliti lögreglustjórans í Reykjavík um sakarkostnað er reikningur að fjárhæð 1.535.547 krónur vegna björgunar skemmtibátsins, og þrír reikningar að fjárhæð samtals 1.111.765 krónur vegna neðansjávarmyndatöku, sem sýnast tengjast leit að líki X eftir slysið. Þótt vinna þessi hafi komið að notum við rannsókn málsins eru þetta útgjöld sem til hefðu fallið óháð því hvort skipstapinn hefði leitt til lögreglurannsóknar. Er ekki sýnt fram á að þessi útgjöld teljist til sakarkostnaðar. Verður ákærði dæmdur til að greiða annan sakarkostnað í héraði og allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, sem ákveðin verða í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Jónasar Garðarssonar, og greiðslu skaðabóta skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins á báðum dómstigum, samtals 2.696.181 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 1.494.000 krónur. Ríkissaksóknari höfðaði málið með ákæru útgefinni 23. febrúar 2006 á hendur ákærða, Jónasi Garðarssyni, kt. 081055-3949, Vesturási 25, Reykjavík, til refsingar fyrir hegningarlagabrot og brot á siglingalögum, „með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Hörpu á siglingu um Sundin með fjóra farþega, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni er siglt var, um kl. 01.38, í talsverðum vindi og slæmu skyggni; næturmyrkri og rigningu, úr vestri með stefnu inn á Viðeyjarsund á vaxandi hraða og hafa þannig með stórfelldri vanrækslu í skipstjórnarstarfi orðið valdur að því að báturinn steytti á Skarfaskeri á allt að 17 sjómílna hraða með þeim afleiðingum að farþeginn X, fæddur [...], lést af völdum áverka sem hann hlaut þegar báturinn skall á skerinu og farþeginn Y, fædd [...], eiginkona ákærða, hlaut verulega áverka við strandið; rifbrot á mörgum rifbeinum, loftbrjóst og blæðingu í brjósthol og með því að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um kl. 01.58, hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt bátnum skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z, fædd [...], drukknaði og Y hlaut ofkælingu við að lenda í sjónum og halda sér síðan á kili bátsins þar til henni, ákærða og 11 ára syni þeirra var bjargað um kl. 03.11.“ Í ákæru er framangreind háttsemi talin varða við 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. og 2. mgr. 238. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sbr. 1. og 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7. gr., og 11. gr., sbr. 239. gr. sömu laga. Í málinu eru gerðar eftirfarandi einkaréttarkröfur á hendur ákærða: a) Af hálfu A, kt. [...], er krafist 5.000.000 króna miskabóta, með vöxtum samkvæmt II.-IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september 2005 til greiðsludags. b) Af hálfu dánarbús X er krafist 250.000 króna skaðabóta, með vöxtum eins og greinir í a). Af hálfu framangreindra kröfuhafa er þess og krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu á samtals 299.298 krónum vegna kostnaðar við undirbúning bótakröfu. c) B, kt. [...], krefst 3.000.000 króna miskabóta, með vöxtum eins og greinir í a). Að auki krefst hún 100.000 króna auk virðisaukaskatts vegna kostnaðar við undirbúning kröfu sinnar. d) C, kt. [...], krefst 5.000.000 króna miskabóta, með vöxtum eins og greinir í a). e) D, kt. [...], krefst 5.000.000 króna miskabóta, með vöxtum eins og greinir í a). f) Af hálfu dánarbús Z er krafist 654.144 króna skaðabóta, með vöxtum eins og greinir í a). g) E, kt. [...], krefst 3.000.000 króna miskabóta, með vöxtum eins og greinir í a). h) F, kt. [...], krefst 3.000.000 króna miskabóta, með vöxtum eins og greinir í a). Af hálfu síðastgreindra fimm kröfuhafa er þess og krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu á samtals krónum 299.298 vegna kostnaðar við undirbúning bótakröfu. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins og að bótakröfunum verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og sýknu af öllum bótakröfum, en að því frágengnu verði bætur lækkaðar verulega. I. Ákærði hefur verið formaður Sjómannafélags Reykjavíkur um árabil. Hann er vanur sjómaður frá fyrri tíð, áhugamaður um smábáta og hefur um 20 ára reynslu af siglingu þeirra. Í mars 1998 lauk ákærði prófi til skipstjórnar á skipi, sem er 30 rúmlestir eða minna, en hefur ekki sótt um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum samkvæmt samnefndum lögum nr. 112/1984. Hann er meðlimur í Snarfara, félagi sportbátaeigenda í Reykjavík, sem hefur aðsetur við Naustavog. Sumarið 2005 fór ákærði til Noregs og keypti 9,90 metra langan skemmtibát af gerðinni Skilsø 33 Arctic. Hann skráði bátinn í Englandi 6. júní, á uppgefið heimilisfang sitt þar í landi og gaf honum nafnið „Harpa“. Eftir siglingu um norsku og sænsku skerjagarðana hélt ákærði til Íslands og sigldi inn í Snarfarahöfn 19. ágúst. Af gögnum málsins er ljóst að Harpan var búin hraðamæli, dýptarmæli, vökvaáttavita, GPS-staðsetningartæki, talstöð, neyðarsendi, neyðarblysum, fimm bjargvestum og björgunarbát föstudaginn 9. september 2005. Að kvöldi föstudagsins héldu ákærði, eiginkona hans, Y, X og Z í skemmtisiglingu um Sundin í boði ákærða. Með í för var sonur ákærða og Y, G, fæddur [...] 1994. Lagt var upp frá Snarfarahöfn um kl. 20:04 undir stjórn ákærða, sem sigldi með gestina um Viðeyjarsund, suður fyrir Skarfasker, utan merktrar siglingaleiðar og inn í Reykjavíkurhöfn, þaðan til baka, merkta siglingaleið um sundið, austur fyrir Viðey, um Geldinganes og að Þerney, þar sem Harpan lagðist að bryggju um kl. 20:40. Þar hugðist hópurinn grilla. Vegna vindhæðar og rigningar flutti fólkið sig um set um kl. 22:14, enn undir stjórn ákærða, sem sigldi bátnum að Bryggjuhverfinu, á mótum Elliðaárvogs og Grafarvogs. Þar lagðist Harpan að bryggju um kl. 22:47. G mun þá hafa verið sofnaður í káetu undir stýrishúsi bátsins. Þegar hinir fullorðnu höfðu lokið við að snæða var landfestum sleppt um kl. 00:55 og bátnum siglt undir stjórn ákærða, í náttmyrkri og rigningu, út á Viðeyjarsund. Þar stýrði hann bátnum norður fyrir Skarfasker, á milli strýtudufls með síblikkandi grænu ljósi og annars, með rauðu ljósi sem blikkar á 5 sekúndna fresti, en duflin afmarka rétta siglingaleið um sundið. Þegar komið var út fyrir duflin sveigði ákærði fljótlega til suðurs og tók stefnu á Rauðarárvík, vestan við Laugarnes, uns bátnum var snúið til austurs um kl. 01:32, með stefnu inn Viðeyjarsund. Samkvæmt GPS-staðsetningartæki Hörpunnar var hún þá á stað N64º 09.521' V21º 53.734'. Að sögn ákærða tók Z við stjórn bátsins á þeim stað. Næstu 3 mínútur á undan hafði honum verið siglt með 2-7 sjómílna hraða og var þeirri ferð haldið meira og minna á um 750 metra kafla í austur frá greindum hnitapunktum, þar til um kl. 01:38 er hraðinn var aukinn úr 9-10 sjómílum, ríflega 100 metrum vestan við Skarfasker og bátnum siglt á skerið nokkrum sekúndum síðar á allt að 17 sjómílna hraða. II. Þegar áreksturinn varð svaf G neðan þilja, en aðrir voru í stýrishúsi bátsins. Við höggið skall X á innréttingu í stýrishúsinu og féll niður í lúkar, ofan á fætur G, sem hrokkið hafði fram úr káetu. G bar fyrir dómi að hann hefði smokrað sér undan líkama X, talið hann látinn og í framhaldi farið upp á þilfar. Vitnisburði G er annars lýst í XI. kafla. Ljósmyndir af stýrishúsinu sýna dyr niður í lúkar fyrir miðju bátsins. Við hlið þeirra, stjórnborðsmegin, má sjá stýrisstað bátsins; mæla- og tækjaborð og GPS-tæki og talstöð, sem felld eru inn í innréttingu þar fyrir ofan. Á lúkarnum var hurð og yfir henni 9 mm þykk, lárétt plexiglerplata, sem renna mátti fram og til baka í þar til gerðum brautum, til að loka niður í lúkar. Efri brún plötunnar var í svipaðri hæð og tækjaborð við stýrishjól bátsins. Við áreksturinn, eða í kjölfar hans, rifnaði umrædd hurð af festingum og fremsti hluti plexiglerplötunnar brotnaði. Samkvæmt krufningarskýrslu Kari Karkola réttarmeinafræðings 7. nóvember 2005, sem hann staðfesti fyrir dómi, lést X af völdum verulegs höggs á efri hluta brjóstkassa, sem olli meðal annars broti á brjóstbeini, rofi á öllum stærri æðum frá ósæðarboga og mikilli blæðingu í brjóstholi. Að áliti sérfræðingsins mun X hafa látist af völdum þessara áverka innan mínútu frá ákomu. Þá greindust dreifðir áverkar á andliti og hálsi X, mar vinstra megin á höfði og dreift en hóflegt mar á heila. Rannsókn á blóð- og þvagsýnum leiddi í ljós að X var undir áhrifum áfengis er hann lést, en alkóhólstyrkur í blóð mældist 1,85 , á móti 2,04 í þvagi. Samkvæmt staðfestri álitsgerð réttarmeinafræðingsins 4. nóvember 2005, sem unnin var að beiðni lögreglu og í samvinnu við hana, samrýmast framangreindir áverkar á brjósti X því að hann hafi rekist á horn á efri hluta hurðar að lúkarnum og brotið plexiglerplötuna þar fyrir ofan. Aðrir áverkar gætu hafa komið við sama högg eða þegar X féll niður op á lúkarnum og hafnaði á gólfi þar fyrir neðan. Að mati réttarmeinafræðingsins er því sennilegt að X hafi staðið á gólfi fyrir miðju stýrishússins þegar árekstur varð. Sérfræðingurinn bar og fyrir dómi að í ljósi hinna gríðarlegu brjóstholsáverka væri ljóst að X hefði verið á ferð þegar hann fékk umrætt högg á brjóstkassa. Með vísan til þessa og annarra áverka X taldi réttarmeinafræðingurinn útilokað að X hefði setið undir stýri bátsins þegar hann skall á Skarfaskeri. Framangreind ályktun er í samræmi við rannsókn tæknideildar lögreglu, en hún byggir niðurstöður sínar einnig á því að X hafi, í framhaldi af falli niður í lúkar, skollið á þil við hlið hurðar að fremri káetu bátsins. Ljósmyndir sýna að á þeim stað er þilið mölbrotið. Rannsókn tæknideildar eru annars gerð skil í XII. og XIII. kafla. III. Kl. 01:49:45 hringdi Z úr farsíma í Neyðarlínuna (112) og ræddi við vakthafandi starfsmann. Voru þá liðnar um 11 mínútur frá slysinu. Símtalið var hljóðritað og liggur upptakan frammi í málinu ásamt endurriti af orðaskiptum. Dómendur hafa hlýtt á upptökuna. Í byrjun símtalsins greindi Z frá því, á fremur rólegan máta, að þau væru í bát, sem væri ábyggilega að sökkva. Aðspurð um staðsetningu bátsins heyrist að Z spurði ákærða ítrekað hvar þau væru og svaraði ákærði því til að hann vissi ekkert um það. Í framhaldi kvað Z þau vera stödd einhvers staðar út af Sundahöfn. Viðmælandinn spurði því næst hvernig bátur þetta væri og svaraði Z, rólegri röddu: „Veistu, ég veit ekki hvað er í gangi.“ Hún var enn spurð sömu spurningar, endurtók hana sjálf og sagði svo í angistartón: „Ég, veistu, ég veit ekki einu sinni hvernig við lentum hérna.“ Aðspurð hvort einhver um borð vissi hvað væri að gerast og hver væri „að stýra þessu“ sagði Z: „Jónas Garðarsson.“ Í framhaldi óskaði viðmælandinn eftir því að ræða við hann. Heyrist þá Z segja: „Jónas, geturðu tekið símann, hérna, hérna?“ og hann svara: „Hvað er í gangi?“ Í kjölfar þessa heyrast ekki orðaskil fyrr en kvenmaður segir: „Ekki vekja hann, ekki vekja hann.“ Nokkrum sekúndum síðar sagði Z: „Hann, hann er að klúðra bátnum, veistu, ég veit ekki hvað er í gangi.“ Viðmælandinn bað enn um að fá að tala við ákærða og heyrist þá í Z segja: „Jónas, geturðu talað?“ og hann svara: „Hvar erum við?“ Z kvaðst ekki vita hvar þau væru, en segir í símann að þau séu einhvers staðar út af Reykjavíkurhöfn, en hún viti ekki hvað sé að gerast. Viðmælandinn sagði þá: „Já, þess vegna vil ég fá að tala við þann sem er að stýra bátnum, hann ætti að vita þetta.“ Z kallaði því næst tvívegis til ákærða, spurði hvar þau væru stödd og sagði svo: „Hann er að reyna að stýra bátnum.“ Á upptökunni heyrist nú Y segja: „Jónas, við erum að deyja hérna.“ Í framhaldi krafðist viðmælandinn þess enn að fá að tala við þann, sem vissi hvað væri að gerast, „þann sem er að stýra bátnum!“ Heyrist Z þá segja, í spurnartón: „Jónas, Jónas?“, ákærði svara „já“, Z segja „hann vill tala við þig“ og ákærði svara: „Ég veit ekkert hvað er í gangi hérna.“ Í kjölfar þessa áréttaði Z að hún héldi að báturinn væri úti fyrir Reykjavíkurhöfn og spurði svo: „Jónas, hvar erum“, en áður en hún komst lengra greip ákærði fram í og sagði: „Ég veit það ekki.“ Z bað því næst viðmælanda sinn, æstum rómi, að staðsetja bátinn, en hann kvaðst ekki geta það nema hann fengi upplýsingar úr siglingatækjum hans. Í framhaldi spurði Z ákærða hvort einhver slík tæki væru um borð og heyrist hann segja það eitt: „Ég get þetta ekki.“ Af málrómi Z er ljóst að hún var nú orðin mun æstari en áður og bað ákærða að taka símann. Eftir ógreinilegar raddir og klið heyrist ákærði segja, í rólegum tón: „Halló“. Viðmælandinn bauð ákærða gott kvöld og spurði hvað væri að gerast um borð. Heyrist ákærði svara, rólegri röddu: „Það er eitthvað helvítis vesen.“ Aðspurður hvort báturinn væri að sökkva svaraði ákærði „já“ og sagði því næst „bíddu aðeins“. Næst heyrist ákærði segja, við aðra en viðmælandann og í rólegum spurnartón: „Hvað kom fyrir?“ Z mun hafa tekið við símtækinu aftur, því hún heyrist dæsa í símann og segja, að því er virðist í uppgjafartón: „Þið verðið að reyna að finna okkur.“ Í framhaldi áréttaði viðmælandinn, höstum rómi, að hann gæti það ekki nema hann vissi hvar þau væru stödd og sagði því næst: „Af hverju getur hann ekki talað í símann þessi maður?“ Z spurði ákærða hvar þau væru, en sagði svo í símann, að því er virðist með grátstafinn í kverkunum: „Hann veit það ekki segir hann.“ Viðmælandinn spurði þá enn og aftur af hverju ákærði gæti ekki komið í símann. Z kvaðst ekki vita það, sagði að þau hefðu lagt upp frá smábátahöfninni og bætti því við: „Veistu, ég veit ekki hvað er að gerast hérna.“ Heyrist nú kliður áður en Z segir: „Hann er að stýra bátnum.“ Viðmælandinn áréttaði hér að hann yrði að fá að tala við ákærða. Í framhaldi heyrist Z segja: „Jónas, viltu tala við manninn, Jónas?“ Hún sagði viðmælandanum því næst að bíða á línunni. Y tók nú við símanum og sagði: „Viltu hjálpa okkur?“ Viðmælandinn greip strax fram í fyrir henni og krafðist þess margítrekað að tala við ákærða og fá upplýsingar um staðsetningu bátsins. Þess á milli heyrist í Y biðja viðmælandann að hætta þessu og segja grátandi að þau séu að deyja og hann verði að bjarga þeim. Eftir þrátefli slíkra orðaskipta heyrist til barns í bakgrunni segja: „Þar sem Hrafn Gunnlaugsson á heima.“ Y endurtók orð barnsins í símann, en heyrði á móti viðmælanda krefjast þess enn og aftur að fá að ræða við þann sem stýrði bátnum. Y heyrist þá svara, grátandi og að því er virðist í bænartón: „Já, bíddu aðeins, Jónas, viltu tala við hann. Viltu koma í?“ Í kjölfar þess að viðmælandi ítrekaði kröfu sína heyrist Y segja og nú í skipunartón: „Jónas, talaðu við manninn!“ Y hafði vart sleppt orðunum er ákærði heyrist hreyta í hana: „Þegiðu.“ Y sagði þá viðmælandanum að ákærði segði henni bara að þegja. Hún var því næst beðin um að segja ákærða að drepa á aflvél bátsins. Í framhaldi öskraði Y til ákærða að gera það og heyrist hann svara á móti: „Slökktu á þessu.“ Y er hér grátandi sem fyrr. Hún heyrist segja nafn ákærða, í bænartón og fær frá honum á móti: „Slökktu á þessu.“ Y svaraði því neitandi, hélt áfram að ræða við viðmælanda sinn skamma stund og svaraði síðan aðspurð að ákærði væri búinn að drepa á vélinni. Enn krafðist viðmælandinn að fá að tala við ákærða, en heyrði á móti frá Y, þar sem hún sagði grátandi: „Hann vill ekki tala við þig.“ Því næst sagði Y að þau væru „hérna fyrir utan“ og hún sæi stórt skemmtiferðaskip fyrir framan sig. Fimm sekúndum síðar, eða kl. 01:56:24, rofnaði símasamband við Neyðarlínuna. IV. Samkvæmt GPS-staðsetningartæki Hörpunnar var hún á stað N64º 09.481' V21º 52.839' kl. 01:58 þegar tækið sýndi að hraði bátsins breyttist úr núllstöðu eða þar um bil í 2-4 sjómílur. Er ljóst að bátnum var þá siglt fyrir eigin vélarafli frá Skarfaskeri. Eftir um 30 metra siglingu í austur jókst hraði bátsins í 7-8 sjómílur og var sömu ferð haldið næstu 650 metra eða svo, í átt að Gufunesi, þegar aðeins dró úr ferð bátsins og fylgdi hann upp frá því 2-6 mílna hraða, uns tækið hætti að skrá hnit kl. 02:06. Hafði báturinn þá færst rúma 400 metra til viðbótar, að því er virðist stjórnlaus og stefndi í átt að Viðey. Síðustu hnitin bera með sér að Harpan hafi þá verið á stað N64º 09.571' V21º 51.922'. V. Meðan á greindri siglingu stóð var þrisvar hringt úr farsíma Z í Neyðarlínuna; fyrst kl. 02:00:12 og 02:00:42, en í þau skipti heyrðist aðeins vélarhljóð frá bátnum. Kl. 02:01:09 komst talsamband á að nýju. Á hljóðupptöku af því símtali heyrist Y grátbiðja viðmælanda sinn að bjarga þeim af bátnum, sem væri að sökkva og þau að deyja. Þegar Y var beðin um nákvæma staðsetningu bátsins kvaðst hún sjá stóran krana fyrir utan Sundahöfn. Hún var þráspurð hvað væri um að vera og svaraði sem fyrr: „Báturinn er að sökkva.“ Y margítrekaði þau orð og kvað sjó vera kominn í bátinn. Henni var þá lofað tafarlausri aðstoð að stóra skemmtiferðaskipinu og stóra krananum. Y var því næst þráspurð hve margir væru í bátnum, en þeim spurningum var ekki svarað. Af málróm viðmælanda verður vart annað greint en að hann hafi til þessa verið vantrúa um alvarleika málsins og ber rödd hans vott um tortryggni. Skömmu áður en símasamband rofnaði á nýjan leik kl. 02:04:53 heyrist mikill kliður og óskýrar raddir um borð í bátnum og grátstafur Y inn á milli. Meðan á þessu öllu stendur heyrist viðmælandinn segja: „Við verðum að setja út bát ... Hann er að sökkva ... Þetta er rétt hérna út á Sundahöfn. Það er obboslegt fyllirí þarna. Bátur ... segir að hann sé að sökkva.“ Síðasta sem heyrist, í kjölfar háværra, en óskýrra radda um borð í Hörpunni, eru orð ákærða: „Við erum að sökkva hérna ...“ Kl. 02:05:44 hringdi ákærði í Neyðarlínuna úr farsíma Sjómannafélags Reykjavíkur. Á þeim 27 sekúndum sem símtalið stóð yfir greindi ákærði frá því, í óspurðum fréttum og að því er virðist í yfirveguðum tón, að Harpan væri að sökkva „úti á Sundinu“ og bað um björgun. Ákærði kvaðst aðspurður ekki vita af hverju báturinn væri að sökkva. Hann var spurður hvort hann gæti sett dælur í gang, en greip fram í fyrir viðmælanda og sagði: „Hann er að fara niður báturinn. Náið í okkur!“ Ákærða var því næst kynnt að björgunarsveit væri lögð af stað og hann spurður um nákvæma staðsetningu bátsins. Heyrist þá svar ákærða: „... í Sundahöfn.“ Samband var því næst rofið. VI. Kl. 02:10:04 hringdi Y úr farsíma sonar síns í Neyðarlínuna. Hún var þá ofan á kili skemmtibátsins ásamt drengnum, en ákærði svamlaði í sjónum við hlið þeirra. Y kynnti sig fyrir viðmælanda, kvað bátinn vera sokkinn, sagði þau vera að deyja og bað ítrekað um björgun eins og skot. Rödd Y ber augljósan vott um móðursýki og inn á milli virðist hún gráta. Hún kvað bátinn vera nálægt þeim stað er Viðeyjarferjan legðist að landi í Reykjavík og benti einnig á Viðey sem kennileiti. Viðmælandinn kvaðst á móti heyra illa í Y og bað hana ítrekað að „fara úr rokinu“. Y svaraði að bragði: „Við getum ekki farið, ... við liggjum ofan á bátnum.“ Viðmælandinn upplýsti að aðstoð væri á leiðinni „og hún kemur þegar hún kemur“. Í kjölfarið spurði hann enn um staðsetningu bátsins og heyrist þá G nefna „Engey“. Aðspurð hvort þau væru við Engey sagði Y því næst: „Ég þori ekki að segja, Jónas, ha?“ Y var því næst spurð hve mörg væru á staðnum og svaraði: „Við erum, það eru tvö dáin. Við erum þrjú hérna uppá.“ „Eru, ... dáin“ heyrist þá í viðmælanda, í augljósum undrunartón. Var klukkan þá um 02:13:07. Í framhaldi greindi Y frá því að X og Z væru látin. Þessu næst var hún þráspurð hvort þau væru stödd fyrir utan Engey eða Viðey og heyrist þá G segja „Viðey“. Y er hér greinilega móðursjúk, segir ítrekað „Viðey“ og segist sjá ljós úr eynni. Þessu næst er hún ítrekað spurð: „En af hverju ertu að tala um að einhver sé dáinn.“ Y svaraði því til að báturinn væri farinn niður og að fólkið væri inni í honum. Eftir þrátefli orðaskipta, sem höfðu enga frekari þýðingu, áréttaði Y enn og aftur að þau þrjú væru að deyja á bátnum, en sambandið rofnaði kl. 02:18. Kl. 02:18:16 hringdi Y enn í Neyðarlínuna. Samtalið stóð í um 4 mínútur og bar lítinn ávöxt. Þó kom fram að X hefði látist þegar hann „slóst upp við ...“ Á meðan á símtalinu stóð vældi Y í sífellu, var greinilega móðursjúk og á köflum óskiljanleg. Hún hringdi aftur kl. 02:23:03, enn kl. 02:24:09 og loks kl. 02:25:29, en í greind skipti ræddi hún við starfsmann Neyðarlínunnar í um 4 mínútur, án þess að nokkuð nýtt kæmi fram. Símasamband rofnaði endanlega kl. 02:27:42. VII. Víkur þá sögunni að björgunaraðgerðum frá sjónarhóli lögreglu og annarra, sem veittu skemmtibátnum Hörpu liðsinni aðfaranótt laugardagsins 10. september. Eins og áður segir hringdi Z í Neyðarlínuna um kl. 01:50 og tilkynnti að hún væri í bát, sem væri að sökkva. Meðan á símtalinu stóð, kl. 01:55:43, var lögreglu, slökkviliði og Vaktstöð siglinga tilkynnt um atburðinn. Segir um þetta í dagbók lögreglunnar í Reykjavík, að tilkynnt hafi verið um bát í nauðum milli Viðeyjar og lands, að allir um borð væru taldir ölvaðir og að mjög erfitt væri að fá upplýsingar frá tilkynnanda. Um kl. 02 voru lögreglumenn sendir að Sundahöfn og Laugarnestanga til að svipast um eftir bát á sjónum. Meðal þeirra var Arnór Eyþórsson, sem bar fyrir dómi að hann hefði verið staddur í lögreglubifreið þegar tilkynning hefði borist um mögulegt ölvunarástand um borð í bát úti fyrir Laugarnesi. Arnór hefði farið þangað og skimað berum augum út á Sundin, en skyggni hefði verið lítið vegna myrkurs, þoku og úrkomu. Arnór bar að hann hefði ekki getað greint bát á sjónum. Hins vegar hefði hann séð siglingaljós og minntist á rauða ljósduflið, sem markar siglingaleiðina um Viðeyjarsund. Að sögn Arnórs hefðu legið fyrir óverulegar upplýsingar um atburði á þessum tíma, en talið hefði verið að mikil ölvun væri um borð í viðkomandi bát. Lögregla setti upp miðstöð björgunaraðgerða við Sundahöfn og var Boga Sigvaldasyni varðstjóra falin yfirstjórn þeirra á vettvangi. Af frumskýrslum Boga og starfsfélaga hans má ráða að myrkt var af nóttu, hvasst og slæmt skyggni og að gengið hafi á með rigningu og skúraveðri. Kl. 02:04:24 sendi Neyðarlínan svohljóðandi SMS-boð til björgunarskips Landsbjargar: „F1 Rauður. Lífsógn.“ Í gögnum Neyðarlínunnar er síðan skráð að bátnum hafi hvolft á bilinu kl. 02:06 til 02:10. Laust eftir kl. 02:12 hringdi skipstjórinn á björgunarskipinu Ásgrími í Neyðarlínuna og fékk upplýsingar um atburði. Kl. 02:15 var fært í dagbók lögreglu að búið væri að ræsa út björgunarskip, að upplýsingar um staðsetningu bátsins væru enn afar takmarkaðar og ýmist talað um ljósin í Viðey eða krana í Sundahöfn. Síðastgreindar upplýsingar voru einnig færðar í frumskýrslu Boga, sem fyrr er nefnd, en þar segir enn fremur, að um kl. 02:15 hafi lítið annað verið vitað um ástand um borð í bátnum en að þar væri mikil ölvun. Fyrir dómi staðfesti Bogi að lögregla hefði metið aðstæður svo á þeim tímapunkti og bar jafnframt að henni hefði skilist að ekki væri beint verið að biðja um aðstoð við bátinn heldur væru bátsverjar fremur að tilkynna um hafvillu. Kl. 02:30 bárust þau boð um fjarskipti að lögreglumenn teldu sig hafa séð glitta á eitthvað í sjónum, um 200 metrum austan við rauða ljósduflið undan Laugarnesi. Í kjölfar þessa var björgunarbátur lögreglu fluttur að Snarfarahöfn og sjósettur um kl. 02:40. Í áhöfn voru fjórir lögreglumenn, þar á meðal Bogi og Arnór, sem fyrr er nefndur. Í frumskýrslu Boga er skráð að þá hafi björgunarskip Landsbjargar verið komið á leitarsvæðið og búið að finna bjargvesti á floti í sjónum. Segir og í skýrslunni að þá fyrst hafi orðið ljóst að einhver væri hugsanlega í sjávarháska. Bogi staðfesti þetta síðar fyrir dómi. Hann kvað lögreglubátnum hafa verið siglt um Sundin og leitað með vasaljósum á haffletinum, en skyggni hefði verið mjög lítið vegna myrkurs, rigningar og hvassviðris. Um kl. 03:07 greindu Bogi og félagar hans þúst á haffletinum milli Engeyjar og Viðeyjar og sáu fljótlega einhvers konar endurskin. Þegar nær dró kom í ljós að bátur maraði á hvolfi í sjónum, á kili hans sátu tvær mannverur í bjargvestum og sú þriðja svamlaði í sjónum, vestislaus og hélt sér í bátinn. Í gögnum málsins er fundartími bátsins skráður kl. 03:11. Samkvæmt samhljóða frumskýrslum lögreglu og vætti Boga og Arnórs fyrir dómi var eiginkonu ákærða og syni bjargað af kili skemmtibátsins um borð í lögreglubátinn og ákærði dreginn upp úr sjónum. Fólkið var ferjað yfir í björgunarskipið Ásgrím, en því næst freistuðu lögreglumenn þess að koma skemmtibátnum á réttan kjöl. Samkvæmt vætti Arnórs lá því til grundvallar frásögn Y um að tveir farþegar væru hugsanlega enn um borð. Við verkið naut lögregla aðstoðar björgunarbátsins Gróu. Hafa Bogi, Arnór og Kristinn Guðbrandsson skipstjóri á Gróu lýst því ítarlega fyrir dómi hvernig tóg var fest í Hörpuna og ítrekað reynt að draga bátinn á réttan kjöl til að komast að fólkinu, sem enn gæti hafa verið um borð. Að sögn Kristins hefði verið um „hreina lífbjörgun“ að ræða og afdrif bátsins því ekki skipt máli að öðru leyti. Í kjölfar árangurslausra tilrauna til að snúa bátnum var ákveðið að Gróan myndi draga hann, hálf sokkinn, á grynningar við Viðey, en á leiðinni slitnaði tógið milli bátanna og sökk Harpan kl. 03:31, um 400 metrum undan suðvesturströnd eyjarinnar. Fjölmennt lið kafara var sent á staðinn og fundu þeir lík Z í bátnum um kl. 04:37. Kl. 11:53 var tilkynnt að búið væri að lyfta Hörpunni upp á yfirborð sjávar. Rúmri klukkustund síðar var báturinn hífður á land í Snarfarahöfn og komið fyrir í geymslurými að Dugguvogi 6. Báturinn var haldlagður í þágu rannsóknar málsins og var sem slíkur vaktaður af lögreglu. Engu síður fengu meðlimir Snarfara og fleiri að fara um borð, þrífa vélabúnað bátsins, stýrishús og annað rými og taka áfengi og annað lauslegt úr honum. Mun lögregla hafa veitt leyfi til þessa og ætlast til þess að allir lausamunir yrðu hafðir áfram í geymslurýminu. Strax um nóttina hófst umfangsmikil leit að X, bæði á sjó og landi og hélt hún áfram næstu daga. Hluti fatnaðar hans fannst á reki, sem og stýrisbekkur úr Hörpunni, púðar úr sófabekk, borð, bjargvesti og fleira. Lík X fannst í sjónum laugardaginn 17. september, rúmri viku eftir ásiglinguna á Skarfasker. VIII. Víkur nú sögunni að skipbrotsmönnum, en samkvæmt dagbók lögreglunnar var komið með þá að landi í Sundahöfn um kl. 03:41 aðfaranótt 10. september. Þaðan voru þeir fluttir í sjúkrabifreiðum á slysadeild Landspítala-Háskólasjúkrahúss (LSH). Þar var ákærða dregið blóðsýni til alkóhólrannsókna kl. 04:08 og eiginkonu hans kl. 04:00. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna á nefndum sýnum reyndist styrkur alkóhóls í blóði ákærða 1,07 og í blóði Y 0,61 . Í vottorðum Hlyns Þorsteinssonar sérfræðings á slysadeild er lýst ástandi ákærða og Y við innlögn á deildina umrædda nótt. Segir þar að líkamshiti ákærða hafi mælst 36° og líkamshiti Y 33°. Skoðun hafi leitt í ljós að ákærði var tvíbrotinn á vinstri lærlegg, með brot í öln á hægri úlnlið, áverka á hægri framhandlegg og minniháttar yfirborðsáverka á höku. Auk þessa hefði verið grunur um heilahristing. Y hafi á hinn bóginn hlotið ofkælingu og hún greinst með fjölmörg brotin rifbein í hægri síðu og blæðingu í brjóstholi. Í samantekt LSH 15. október 2005 um áverka Y er auk þessa getið um „loftbrjóst og blóð í fleiðruholi hægra megin.“ Í vottorði Ragnars Gríms Bjarnasonar sérfræðings í barnalækningum er ástandi G svo lýst við innlögn, að drengurinn hafi verið vel áttaður og rólegur, en þó í áfalli vegna liðinna atburða. Líkamshiti hafi verið eðlilegur, sem og blóðþrýstingur og engin áverkamerki fundist að frátöldu mari og smá skurði á hægri fótlegg. Ákærði gekkst undir bráðaaðgerð, sem fólst í mergneglingu á vinstri lærlegg og var framkvæmd af Svavari Haraldssyni sérfræðingi í bæklunarskurðlækningum. Í vottorðum hans 15. og 30. september 2005 er því lýst að um hafi verið að ræða svokallaðan háorkuáverka, sem sé óvenjulegur og hljótist aðeins af miklu höggi. Auk þess áverka hafi ákærði brákast á vinstri úlnlið og brotið öln í hægri úlnlið. Það brot hafi verið spengt saman í aðgerð 23. september. Þá hafi ákærði verið bólginn og marinn, bæði á bol, upphandleggjum og vinstri fótlegg. Ekki er getið annarra áverka í vottorðunum, en til þess vísað að ákærði hafi fengið höfuðhögg, við það hlotið tvísýni og eflaust rotast alveg. Í málinu liggja einnig fyrir upplýsingar úr sjúkraskrá ákærða. Er greint frá því 11. september að hann hafi daginn áður kvartað undan tvísýni, að við skoðun hafi komið í ljós léleg stjórnun á augnhreyfingum og „abducent vöðvi“ (sjötta heilataug) í hægra auga verið óvirkur. Þá hafi greinst bjúgur undir hornhimnu beggja augna. Sneiðmyndir af höfði hafi hvorki leitt í ljós brot í beinum, innri blæðingar né önnur áverkamerki. Einnig er í skránni vottorð Þórðar Sverrissonar sérfræðings í augnlækningum 11. september, þar sem getið er fyrrnefndra áverka og sú lýsing höfð eftir ákærða að hann muni ekki hvað hafi gerst í sjóslysinu, en sennilega hafi hann ekki rotast. Þá eru í málinu upplýsingar um aðgerðina á úlnlið ákærða, sem framkvæmd var af Sigurveigu Pétursdóttur sérfræðingi í bæklunarskurðlækningum. IX. Lík Z var fært á slysadeild LSH aðfaranótt 10. september og hún úrskurðuð látin kl. 06:51. Samkvæmt skýrslum lögreglu voru engir sjáanlegir áverkar á líkinu, en froða í öðru munnviki hefði bent til þess að konan hefði drukknað. Samkvæmt krufningarskýrslu Kari Karkola réttarmeinafræðings 7. nóvember 2005, sem hann staðfesti fyrir dómi, lést Z af völdum drukknunar. Í líkama hennar hafi fundist lítið magn af alkóhóli; 0,28 í blóði og 0,40 í þvagi, sem ekki hefði átt þátt í dauða konunnar. Krufning og innri skoðun hafi ekki sýnt neina áverka og við ytri skoðun hafi aðeins greinst eilítið mar á brjóstum og yfirborðsmeiðsl á andliti og fótleggjum, á borð við húðbeðsblæðingar og litlar blóðrispur. Þá hafi hún verið með smá skeinu á hægri síðu og á vinstri þumalfingri. Sérfræðingurinn bar fyrir dómi að greindir áverkar væru svo óverulegir að útilokað væri að Z hefði setið undir stýri þegar Harpan skall á Skarfaskeri. Konan hefði bersýnilega verið vel varin fyrir hinu mikla höggi og líklegast setið við enda sófabekks í stýrishúsinu, á bak við bólstraðan stýrisbekkinn. X. Lögregla ræddi við ákærða og eiginkonu hans um atburði að morgni 11. september. Í þeim viðræðum kvað ákærði Z hafa verið við stýri skemmtibátsins þegar hann hefði steytt á skerinu. Við það hefði ákærði steinrotast og því myndi hann ekkert eftir sér fyrr en báturinn hefði verið á hvolfi í sjónum. Að sögn ákærða hefðu allir verið í stýrishúsinu nema G, en hann hefði sofið niðri í káetu. Y mun hafa samsinnt síðastnefndu atriði og sagt að annað hvort hefði ákærði eða X stýrt bátnum þegar hann skall á skerinu. Ákærði var yfirheyrður formlega sem sakborningur 13. september. Hann greindi frá ferðum bátsins að kvöldi þáliðins föstudagskvölds, siglingunni um Sundin, viðkomunni í Þerney og hvernig hópurinn hefði hrakist þaðan vegna veðurs og leitað skjóls í Bryggjuhverfinu. Að sögn ákærða hefðu hann og X fengið sér „þarna eitthvað af rauðvíni og sennilega um tvo sjússa hvor“ á meðan þeir hefðu verið að snæða. Konurnar hefðu hins vegar dreypt á hvítvíni. Ákærði hefði síðan siglt bátnum frá Bryggjuhverfinu, en kvaðst ekki muna hvaða leið hann hefði farið. Z hefði tekið við stjórn bátsins einhvers staðar fyrir utan Reykjavíkurhöfn og ætlað að sigla honum inn í Snarfarahöfn. Ákærði kvaðst ekki muna hvaða siglingaleið hann hefði leiðbeint Z að fara, en í ljósi langrar reynslu sinnar af siglingum hlyti hann að hafa vísað henni hefðbundna leið, eða svokallaða stórskipaleið, á milli grænu og rauðu ljósduflanna á Viðeyjarsundi. Að sögn ákærða hefði hann fylgst með siglingu bátsins og á meðan setið á eldhúsborði bakborðsmegin í stýrishúsinu. Hann kvaðst muna það næst að hafa verið í sjónum við hlið bátsins. Aðspurður hver hefði verið skipstjóri um borð svaraði ákærði: „Ég var það.“ Hann áréttaði hins vegar að Z hefði setið við stýri og hún siglt bátnum á skerið. Ákærði kvaðst halda að Z hefði verið alls óreynd í siglingum; að minnsta kosti hefði hún ekki siglt með honum fyrr og hann ekki vitað til þess að hún hefði áður stýrt bát. Ákærði kvaðst engu síður hafa verið áhyggjulaus að fela Z stjórn bátsins og vísaði til aldurs hennar í því sambandi. Hann kvaðst ekki muna hvar X og Y hefðu verið þegar báturinn hafnaði á skerinu, en kvað Y ávallt sitja á sama stað, aftast stjórnborðsmegin. Aðspurður hvort ákærði hefði verið ölvaður kvað hann svo ekki vera, en sagðist viss um að alkóhól hefði mælst í blóði hans. Þrátt fyrir að hafa „drukkið eitthvað af rauðvíni og einhverja tvo snafsa af Gin og tonic“ sagðist ákærði telja að hann hefði verið fær um að stjórna bát. Ákærði gerði grein fyrir skráningu Hörpunnar í Englandi og sagði bátinn vera erlent far, sem hefði einungis viðkomu hér á landi. Hann kvaðst ekki hafa tilkynnt Vaktstöð siglinga um ferðir bátsins umrætt kvöld og nótt. Ákærði var yfirheyrður öðru sinni 28. september. Hann kvað atburði ekki hafa rifjast frekar upp fyrir sér og ekki muna eftir að hafa sjálfur siglt bátnum frá Skarfaskeri. Ákærði var spurður hvort kerti hefði logað á borði við sófa stjórnborðsmegin í stýrishúsinu á meðan siglt hefði verið um Sundin. Hann kvaðst ekki muna það, en sagði þau hjónin iðulega vera með kertaljós á þeim stað. Ákærði var og spurður um öryggisbúnað bátsins; neyðarsendi, neyðarblys, bjargvesti og björgunarbát og inntur eftir því af hverju þessi búnaður hefði ekki verið notaður. Hann sagðist ekki geta svarað þeim spurningum vegna minnisleysis, en tók fram að hann teldi sig mjög færan um öll öryggismál á sjó og þekkti svæðið milli Viðeyjar og lands eins og handarbakið á sér. Að sögn ákærða hefði hann siglt um þetta svæði í 20 ár og treysti sér til að sigla á milli Skarfaskers og Laugarness við hvaða aðstæður sem væri, jafnt að degi sem nóttu, þótt hann færi yfirleitt ekki þá leið í myrkri. Ákærði var loks yfirheyrður 6. desember; þá í viðurvist verjanda. Sem fyrr kvað ákærði atburði ekki hafa rifjast frekar upp. Honum var kynnt frásögn Y af því að enginn annar en hann og hugsanlega X hefðu stýrt bátnum umrædda nótt. Ákærði kvað X ekki hafa siglt honum fyrir strandið og ítrekaði að Z hefði setið við stjórnvölinn þegar báturinn hefði steytt á skerinu. Hann kvaðst hins vegar ekkert muna eftir sjálfri ásiglingunni. Nánar aðspurður um staðsetningu sína á þeim tímapunkti kvaðst ákærði muna það eitt að hafa rankað við sér upp við innréttingu bakborðsmegin í stýrishúsinu, við hlið dyraopsins niður í lúkar. Ákærði var spurður hvenær hann hefði síðast bragðað áfengi fyrir strandið og sagði að hann og X hefðu neytt áfengis, bæði á leið frá Bryggjuhverfinu og einnig eftir að Z hefði sest undir stýri. Y naut réttarstöðu sakbornings meðan á lögreglurannsókn stóð. Hún var yfirheyrð 13. september, í viðurvist verjanda. Y greindi frá fyrstu ferðum bátsins, viðkomunni í Þerney og ástæðunni fyrir því að hópurinn hefði leitað skjóls fyrir veðri og vindum í Bryggjuhverfinu, þar sem þau hefðu klárað að borða. Hún kvaðst hins vegar „illa muna það sem á eftir fór, man einhverjar glompur en ekki í samhengi og ekki eftir öllu“. Þannig myndi hún eftir að bátnum hefði verið siglt frá Bryggjuhverfinu, en ekki hvert. Hið næsta sem hún myndi væri að hafa fundið mikinn verk og hún séð ákærða blóðugan í framan „og greinilega algerlega úr sambandi“. Að sögn Y hefði hún bæði séð og heyrt ákærða reyna að viðhalda afli bátsins og keyra áfram, en hún ekki áttað sig á því að báturinn væri hreyfingarlaus fyrr en hún hefði séð skerið fyrir framan sig. Hún hefði spurt ákærða hvort aðgerðir hans væru ekki þýðingarlausar, en hann engu svarað „og greinilega ekki verið áttaður“. Y kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hvort báturinn hefði verið fastur á Skarfaskeri eða flotið við skerið. G sonur hennar hefði síðan greint frá því að X væri dáinn og hún séð að svo væri. Aðspurð sagði Y að ákærði hefði haft með höndum skipstjórn alla ferðina. Hún kvaðst ekki muna hver hefði siglt bátnum úr Bryggjuhverfinu og hver hefði setið við stjórnvölinn þegar báturinn steytti á skerinu, en sagði þó: „Jónas var skipstjóri og sigldi yfirleitt sjálfur.“ Aðspurð hvort hana ræki minni til þess að einhver annar úr hópnum hefði stýrt bátnum svaraði Y: „Ég man ekki eftir því að annar hafi stýrt.“ Í framhaldi sagðist Y muna að ákærði hefði setið á stýrisbekknum og siglt bátnum frá Bryggjuhverfinu. Á meðan hefðu hún og Z setið á sófabekknum fyrir aftan stýrisbekkinn. Hún kvaðst ekki muna hvar X hefði verið og sagðist ekki minnast þess að hafa séð Z eftir strandið, en þó hefði hún heyrt í henni og talið hana vera með þeim hjónum í stýrishúsinu. Y var yfirheyrð öðru sinni 30. september; enn í viðurvist verjanda. Hún kvað atburði lítið hafa rifjast upp fyrir sér, en tók fram að hún hefði setið allt kvöldið við borð í stýrishúsinu, sem sé aftan við stýrisbekkinn og hún snúið baki í stjórnborðssíðu bátsins. Hún kvaðst ekki muna hvar aðrir hinna fullorðnu hefðu verið við ásiglinguna. Y taldi einhvern tíma hafa liðið frá strandinu og þar til hún hefði séð ákærða reyna að viðhalda afli bátsins og keyra hann áfram. G hefði þá verið kominn upp í stýrishús, klæddur og í bjargvesti og hún búin að sjá X látinn í lúkarnum. Á þeim tímapunkti hefði ákærði staðið við stýrið, alblóðugur í framan. Mikill hávaði hefði borist frá aflvélinni og hefði Y fundist eins og ákærði væri að gefa vélinni inn. Að sögn Y hefði hún ekki þekkt ákærða fyrir sama mann, hann „greinilega ekki áttaður, út úr heiminum“ og ekki virst átta sig á því þegar reynt hefði verið að tala við hann. Aðspurð þrætti Y fyrir að hafa siglt bátnum á skerið og tók fram að hún myndi aldrei hafa stýrt honum í myrkri eða við þær veðuraðstæður sem þarna voru. Hún kvaðst ekki muna hvort kveikt hefði verið á kerti í stýrishúsinu, en sagði þau hjónin iðulega láta kerti loga á borðinu við sófann. XI. G bar vitni fyrir dómi 25. október. Voru þá liðnar rúmar sex vikur frá atburðum. Skýrslan var tekin af rannsóknarlögreglumanni undir stjórn héraðsdómara og sett á mynddisk. Skýrslugjöfin fór fram í sérútbúnu viðtalsherbergi. Þegar upptakan er skoðuð sést að auk lögreglumannsins og G var systir hans viðstödd, tvítug stúlka og sat hún við hlið G meðan á yfirheyrslunni stóð. Verður nú greint frá því helsta, sem fram kom og þýðingu getur haft fyrir málsúrslit. G greindi frá upphafi bátssiglingarinnar við Snarfarahöfn og bar að ákærði og X hefðu fengið sér einn bjór áður en lagt hefði verið úr höfn. Þaðan hefði verið tekinn einhver hringur um Sundin áður en lagst hefði verið við bryggju í Þerney. Þar hefðu þau grillað og byrjað að borða, en rokið verið svo mikið að þau hefðu flutt sig um set. G kvaðst ekki hafa séð karlmennina neyta áfengis við Þerney, en hann hefði séð þá drekka kók. Þegar báturinn hefði lagt þaðan hefði G farið niður í káetu undir stýrishúsinu og sofnað. Hann kvaðst fyrst hafa vaknað við óp hinna fullorðnu, sofnað aftur og vaknað á nýjan leik við högghljóð. Að sögn G hefði hann skollið með höfuðið í eitthvað niðri í lúkar og áttað sig á því að fætur hans voru fastir undir líkama X á gólfinu fyrir framan káetuna. G kvað X hafa legið einhvern veginn á hlið og höfuð hans snúið að skut bátsins. G hefði dregið fætur sínar undan manninum með erfiðismunum og því næst kannað ástand hans. X hefði ekki andað. Eftir að hafa hrist hann og kallað til hans hefði G ályktað að maðurinn væri dáinn. G bar að hann hefði því næst farið upp í stýrishús og séð móður sína á sófabekknum, aftast stjórnborðsmegin. Hún hefði legið fram á borð og kvartað undan miklum verkjum í síðu. Z hefði setið í hinum enda sófans, í horni við bak stýrisbekksins. Aðspurður hvar faðir hans hefði verið bar G í fyrstu að pabbi sinn hefði verið hjá stýrishjólinu, svaraði því játandi að hann hefði staðið við stýrið, en bætti svo við: „Eða þú veist, hann var fyrst hjá mömmu ... og var eitthvað að spyrja hana hvort væri í lagi og svona, svo kíkti hann á stýrið og var að gá hvort væri eitthvað í lagi.“ Nánar aðspurður hvar faðir hans hefði verið á þeim tímapunkti þegar G hefði komið upp í stýrishúsið ítrekaði drengurinn að pabbinn hefði staðið við hlið móður hans í sófanum og síðan fært sig að stýrishjóli bátsins. Að sögn G hefði hann ekki tekið eftir því hvort pabbi sinn væri slasaður, en þó hefði G séð eitthvað blóð á höku hans. G kvað Z svo hafa farið niður í lúkar, væntanlega til að huga að X og eftir það hefði drengurinn ekki séð hana meir. G bar að báturinn hefði svo farið að renna af Skarfaskeri og pabbi hans þá gefið dálítið í til að halda þeim uppi á skerinu. Drengurinn kvaðst halda að báturinn hefði svo runnið eitthvert og bar ítrekað að hann myndi ekki frekar eftir atburðum fyrr en bátnum hefði hvolft. Fyrir það tímamark hefði hann vitað af Z niðri í lúkar hjá X. Þau hefðu sagt henni að koma upp, en hún viljað vera niðri hjá manninum sínum. G bar að eftir að bátnum hvolfdi hefði hann híft sig upp á kjölinn og hjálpað mömmu sinni að komast þangað. Þar hefðu þau beðið í um 90 mínútur eftir hjálp, bæði íklædd bjargvestum, sem G hefði fundið fyrir þau. Á meðan hefði pabbi hans verið í sjónum og haldið sér í bátinn. G lýsti því hvernig hann hefði séð ofan af kili bátsins hvar lík Z hefði flotið þar nærri. Konan hefði verið á grúfu og hár hennar flast út yfir hafflötin. Þegar G var spurður út í símtöl við Neyðarlínuna kvað hann Z hafa hringt þangað fyrst, en síðan hefði hann hringt og rétt mömmu sinni símann. Aðspurður kvað G föður sinn ekki hafa hringt í Neyðarlínuna. XII. Meðan á skýrslugjöf G stóð var drengurinn fenginn til að benda á ljósmyndir um leið og hann staðsetti foreldra sína, Z og X um borð í bátnum. Eru þær myndir, merktar í samræmi við frásögn G, meðal skjala málsins. Á grundvelli þessa, framburðar Y, áverkavottorðs Hlyns Þorsteinssonar vegna hennar, læknisvottorðs Svavars Haraldssonar um áverka ákærða, upplýsinga frá Kari Karkola réttarmeinafræðingi og loks skoðunar á bátnum og ummerkjum, sem þar mátti finna, tók Ómar Pálmason rannsóknarlögreglumaður hjá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík saman skýrslu um vettvangsrannsókn, sem dagsett er 25. október 2005. Ómar staðfesti síðar skýrsluna fyrir dómi. Þar er því lýst að báturinn hafi verið ljósmyndaður í samræmi við ástand þegar hann hafi verið dreginn upp af hafsbotni. Því næst hafi verið hafist handa við að koma fyrir þeim innréttingum í stýrishúsinu, sem þá hefði vantað í bátinn. Er hér fyrst og fremst um að tefla áðurnefndan stýrisbekk og sófaborð, en hvoru tveggja hafði rifnað af festingum í gólfi stýrishússins og fannst á floti á Viðeyjarsundi. Að sögn Ómars hafi markmið sviðsetningarinnar og rannsóknarinnar í heild verið að sýna fram á hver hefði siglt bátnum á Skarfasker, hvar aðrir hafi þá verið staddir og hvernig líklegast væri að andlát X og Z hafi borið að höndum. Niðurstaða rannsóknarinnar er þessi. i) Að ákærði hafi setið undir stýri þegar báturinn skall á skerinu. Fyrir því eru færð þau rök, að skemmd sé á innréttingu vinstra megin við stýrið, sem hafi brotnað niður á við frá mælaborði. Þá hafi stýrishjólið verið bogið og bak stýrisbekksins, næst stýrinu, verið mjög bogið. Umræddar skemmdir samrýmist áverkum ákærða; tvíbroti á vinstri lærlegg, broti á hægri úlnlið, brákun á þeim vinstri og loks bólgum og mari víða á bol og upphandleggjum ákærða. ii) Að á sama tíma hafi Y setið aftarlega á L-laga sófabekk stjórnborðsmegin í stýrishúsinu. Við áreksturinn hafi borð við sófabekkinn rifnað upp úr gólfinu, en áverkar Y samrýmist því að hún hafi kastast fram á borðið úr þeim stað, sem hún segðist vera vön að sitja á. iii) Að á sama tíma hafi Z setið á sama bekk, aftan við stýrisbekkinn, en bak hans sé vel bólstrað og því hafi hún sloppið án teljandi áverka. Er hér enn fremur vísað til þess að fundist hafi kertavax á vinstri peysuermi Z, sem hafi skvest á hana við höggið, en yfirleitt hafi verið haft logandi kerti á sófaborðinu. iv) Að á sama tíma hafi X staðið í námunda við stýrisbekkinn og við höggið af árekstrinum skollið með efri hluta líkamans á plexiglerplötuna yfir lúkarnum, fallið þaðan niður um lúkarsopið og hafnað við þil fremri káetu. Um rök fyrir þeirri niðurstöðu er einkum vísað til brotinnar plexiglerplötunnar og þess að töluvert högg hafi þurft til að hún brotnaði, en það samrýmist áverkum á brjósti X. XIII. Vettvangsskýrslunni fylgja ljósmyndir úr stýrishúsi bátsins og lúkar. Af myndunum er ljóst, að þegar búið er að koma borðinu fyrir á sínum stað nemur ein hlið þess við bak stýrisbekksins. Enn fremur, að til þess að komast á þann stað, sem lögregla telur Z hafa setið á, verði að fara inn fyrir borðið, meðfram L-laga sófabekknum og framhjá þeim stað í horninu, sem einsætt er að Y hafi setið á. Einnig er ljóst, að þröngt er að komast þetta vegna nálægðar við borðið og því erfitt að smokra sér framhjá þeim, sem í horninu situr. Þessu horfir hins vegar öðru vísi við þegar borðið er tekið burt. Á einu borðshorninu má greina kertavax og neðst á baki stýrisbekksins, nálægt miðju hans, er stór vaxskella. Þá eru dreifðir, minni vaxblettir aftast á sæti stýrisbekksins, fyrir neðan stóru skelluna. Aðrar ljósmyndir sýna brot í trefjaplasti vinstra megin við stýrishjól Hörpunnar, undir tækjaborði, en trélisti þar á milli er einnig brotinn. Var þetta hvoru tveggja staðreynt við vettvangsskoðun dómenda. Þá sýna ljósmyndir bogna krækju á þilvegg lúkars, til festingar á hurðinni að honum. Miðað við ástand krækjunnar, sem dómendur hafa skoðað, má ætla að hurðin hafi verið krækt þar föst þegar högg kom á hurðarhornið með þeim afleiðingum að krækjan gaf eftir og hurðin losnaði af hjörum. Einnig eru ljósmyndir sem sýna staðsetningu GPS-tækis og talstöðvar á plastþili fyrir ofan stýrishjól bátsins. Þá eru meðal gagna málsins ljósmyndir af Hörpunni þegar henni var lyft úr sjó. Af þeim sést að gluggar ofan á bátnum voru opnir til hálfs og vinstri framrúða brotin og nær alveg horfin úr falsi. Hið síðarnefnda mátti einnig sjá við vettvangsskoðun. Myndir af stefni bátsins sýna gríðarmikið brot ofan sjólínu, meira stjórnborðs- en bakborðsmegin. Þá virðist vera gat framarlega á kili bátsins, neðan sjólínu. Meðal þess, sem tæknideildin rannsakaði var stýrishjól Hörpunnar, en ljósmyndir af stýrinu sýna glöggt að það er bogið. Stýrið er úr hertu stáli, 5 mm þykku í miðju hjólsins. Stýrishringur, úr við eða viðarlíki, hefur greinilega færst út frá miðju hjólsins. Hafa dómendur einnig gengið úr skugga um þetta. Samkvæmt mælingu mun stýrishjólið hafa bognað um 15 mm. Tæknideildin ljósmyndaði einnig og tók saman skýrslu um áfengi og áfengisumbúðir, sem fundust um borð í bátnum. Samkvæmt þeim gögnum munu að minnsta kosti 8 áfengisflöskur hafa verið um borð umrædda nótt, þar af 4 óáteknar ginflöskur, sem og 25 dósir af bjór. Þá fundust 5 tómar bjórdósir. Loks er að geta, að tæknideildin skoðaði og ljósmyndaði vegsummerki á Skarfaskeri kl. 06:50 að morgni 10. september. Af þeim myndum má sjá greinileg merki þess að aðskotahlutur hafi rekist á skerið að norðvestanverðu og valdið töluverðum ákomum á því. Ein myndanna sýnir trefjaplastbrot ofan á skerinu. XIV. Ákærði gaf skýrslu fyrir dómi. Þá báru vitni Bogi Sigvaldason og Arnór Eyþórsson lögreglumenn, Kristinn Guðbrandsson skipstjóri á Gróu og Kari Karkola réttarmeinafræðingur, sem fyrr eru nefndir. Er ekki efni til að reifa vitnisburð þeirra frekar. Áður er getið framburðar Y hjá lögreglu, en hún lýsti sig reiðubúna að gefa skýrslu vitnis fyrir dómi. Einnig báru vitni Ómar Pálmason rannsóknarlögreglumaður, Þórður Sverrisson augnlæknir og Svavar Haraldsson og Sigurveig Pétursdóttir bæklunarskurðlæknar, sem áður eru nefnd. Loks báru vitni Yngvi Ólafsson sérfræðingur í bæklunarlækningum, Jakob Kristinsson dósent hjá Lyfjafræðistofnun, Kristín Magnúsdóttir deildarstjóri á sömu stofnun, Hilmar Helgason framkvæmdastjóri Sjómælinga Íslands og Ásbjörn Helgi Árnason skipatæknifræðingur. Þá má eigi gleyma vitnisburði G, sem áður hefur verið gerð skil. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti eiginkonu hans fyrir dómi að því leyti sem þýðingu getur haft fyrir málsúrslit, en í XVI. kafla verður vikið að öðrum vitnisburði. XV. Ákærði greindi frá því að hann hefði áður átt eins skemmtibát og Hörpuna og því haft ágæta þekkingu og reynslu af slíkum bátum þegar lagt hefði verið upp í skemmtisiglinguna að kvöldi föstudagsins 9. september 2005. Hann kvaðst hafa verið skipstjóri framan af ferðinni og alla þá leið sem hann stýrði bátnum sjálfur, en þegar Z hefði tekið við stjórn hans utan við Rauðarárvík um kl. 01:32 aðfaranótt 10. þess mánaðar, á stað N64º 09.521' V21º 53.734', hefði hún jafnframt tekið að sér skipstjórn og hann því verið ábyrgðarlaus frá sama tíma. Að sögn ákærða hefði skyggni ekki verið slæmt á þeim tímapunkti, en þó myrkur og rigning eins og algengt væri á Íslandi. Sjálfur hefði hann séð vel fram fyrir bátinn á þeirri stundu, glampað hefði á nálægar eyjar og því með öllu vandræðalaust að sigla bátnum við nefndar aðstæður. Að minnsta kosti hefði ákærði treyst sér til þess, enda þekkt umrætt hafsvæði eins og handarbakið á sér. Aðspurður um leiðsögutæki bátsins og hvort stuðst hefði verið við sjókort á síðastgreindum legg kvaðst ákærði aldrei nota GPS-staðsetningartæki á Sundunum, enda hefði hann siglt þar margoft og þekkti siglingaleiðina mætavel. Þá ræki hann ekki minni til þess að um borð hefðu verið sjókort af hafsvæðinu og tók fram að sjófarendur notuðu ekki slík kort á umræddu svæði, enda yfirleitt um sjónsiglingu að ræða og leiðin rækilega merkt. Í framhaldi var ákærði inntur eftir því af hverju Z hefði tekið við stjórn bátsins á framangreindum stað. Hann kvað enga sérstaka ástæðu vera fyrir því, en nefndi að X hefði sóst eftir að kona sín fengi að stýra bátnum, hann farið þess sérstaklega á leit við ákærða og hann orðið við því. Að sögn ákærða hefði hann hvorki vitað um fyrri reynslu Z af siglingu skipa né um hana spurt áður en hann hefði falið henni að sigla bátnum inn í Snarfarahöfn. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hefði leiðbeint Z hvert hún ætti að sigla bátnum til að komast inn í höfnina, en taldi þó öruggt að hann hefði gert það. Ákærði kvaðst muna eftir því að Z hefði síðan setið ein á stýrisbekk bátsins og haft stjórn hans með höndum einhverja stund, en eftir það myndi ákærði ekkert fyrr en hann hefði verið að svamla í sjónum og báturinn verið á hvolfi. Aðspurður kvaðst hann ekki muna eftir símtölum úr bátnum umrædda nótt. Ákærði gat þess ekki beint að hann hefði fengið högg á höfuðið, sem valdið hefði óminni, en aðspurður af hverju talstöð og neyðarsendir hefðu ekki verið notuð og hvorki hreyft við neyðarblysum né björgunarbát, kvaðst ákærði ekki geta svarað því sökum minnisleysis. Aðspurður um eigin áfengisneyslu dró ákærði ekki dul á að hann hefði drukkið hóflegt magn af rauðvíni og tvö glös af gini umrætt kvöld og nótt. Að sögn ákærða hefði hann neytt síðasta sopans skömmu áður en áreksturinn varð, en á engum tímapunkti fundið til áhrifa víns og alls ekki þegar hann hefði falið Z stjórn bátsins. Jafnframt hefði hann talið konuna vera allsgáða, enda vitað að hún hefði aðeins rétt bragðað áfengi fyrr um kvöldið. Þegar borin var undir ákærða fyrsta frásögn eiginkonu hans um að enginn annar en hann og eftir atvikum X hefði stýrt bátnum í umræddri skemmtiferð, svaraði ákærði svo: „Minni hennar nær ekki svo langt.“ Y lýsti ferðum bátsins frá því lagt hefði verið úr höfn um kl. 20 að kvöldi 9. september og þar til hann hefði tekið land í Bryggjuhverfinu laust fyrir kl. 23. Þar hefði hópurinn klárað að borða og í framhaldi ákveðið að fara einn hring um Sundin. Að sögn Y hefði hún þá verið búin að drekka 1-2 glös af hvítvíni. Hún kvaðst ekki muna hvað hefði gerst frá þeim tíma er báturinn lagði frá bryggju, um kl. 00:55 og þar til hún hefði rankað við sér í stýrishúsi hans eftir ásiglinguna á Skarfasker, um kl. 01:38. Hún gæti því ekki upplýst hver hefði setið við stjórnvölinn þegar báturinn skall á skerinu. Y tók þó fram að hún minntist þess ekki að nokkur annar en ákærði hefði stýrt bátnum umrætt kvöld og nótt. Að sögn Y myndi hún heldur ekki, nema í glefsum, hvað hefði gerst eftir strandið og þar til bátnum hefði hvolft. Þó myndi hún að X hefði legið örendur niðri í lúkar, að G sonur hennar komið upp í bjargvesti og rétt henni annað og að ákærði hefði verið algerlega úr sambandi. Y kvaðst ekki minnast þess að hafa séð Z eftir slysið, en þó teldi hún sig hafa heyrt í henni í stýrishúsinu og þá sennilega að tala við starfsmann Neyðarlínunnar. Ákærði hefði á sama tíma staðið framarlega í stýrishúsinu, eins og hann væri að reyna að átta sig á einhverju. Y hefði ekki rætt við hann að fyrra bragði, en hann spurt hvað hefði komið fyrir og hún þá áttað sig á því að hann væri alveg út úr heiminum og ekki maðurinn sem hún hefði búið með í 20 ár. Í framhaldi af þessu hefði G rétt henni farsíma, sagst vera búinn að hringja í Neyðarlínuna og hún talað í símann. Y kvaðst hafa sagt viðmælanda sínum margoft að þau væru að deyja og minntist þess einnig að hafa nefnt að tvö úr hópnum væru dáin, eftir að hún hefði verið komin upp á kjöl bátsins. Þá kvaðst Y muna eftir að viðmælandinn hefði beðið um að fá að tala við ákærða og hún reynt að fá hann í símann, en ákærði verið „eins og tveggja ára krakki“ og ekki haft „rænu á einu eða neinu“. Aðspurð kvaðst Y ekki muna eftir ákærða við stýrishjól bátsins eftir strandið og gæti því ekki borið um hvort hann hefði siglt honum frá skerinu. Hins vegar myndi hún eftir gríðarlegu vélarhljóði og að ákærði hefði á sama tíma verið „eitthvað að fálmast og vesenast“. Y kvaðst viss um að hún hefði setið á sínum „venjulega stað“ þegar báturinn steytti á skerinu, sagðist einnig muna eftir Z við hlið sér og ekki minnast þess að hún hefði setið annars staðar umrædda nótt. XVI. Jakob Kristinsson og Kristín Magnúsdóttir voru fengin til að rannsaka blóðsýni úr ákærða og Y, tekin um kl. 04 aðfaranótt 10. september. Auk hefðbundinnar alkóhólmælingar voru vitnin beðin um útreikning og álit á ætluðu niðurbroti áfengis í líkama hjónanna og áætluðu magni alkóhóls í blóði kl. 01:38 sömu nótt. Vitnin staðfestu fyrir dómi álitsgerð sína 25. október 2005 um að lágmarksstyrkur alkóhóls í blóði ákærða hefði verið 1,40 og hámarksstyrkur 1,80 . Að sama skapi hefði lágmark alkóhóls í blóði Y verið 0,90 og hámark 1,30 . Umræddar niðurstöður væru þó háðar tilteknum fyrirvörum og forsendum, sem fram koma í álitsgerðinni, meðal annars að viðkomandi hafi ekki neytt áfengis svo nokkru nemi eftir miðnætti. Vitnaleiðsla snerist annars eingöngu um blóðsýni ákærða og hvort sérfræðingarnir teldu að hann hefði verið ófær um að stjórna skipi, miðað við forsendur og niðurstöður álitsgerðarinnar. Að því tilefni báru vitnin að slíkt væri einstaklingsbundið, en gátu þess að eina raunhæfa viðmiðunarmarkið hvenær hæfni stjórnanda vélknúins tækis byrjaði að skerðast væri sambærilegt við ákvæði umferðarlaga um 0,50 , enda styddist það við ótal samanburðarrannsóknir á sviði umferðaröryggis á landi. Að áliti Jakobs teldist slík skerðing nær örugglega byrja við 0,70 og gæti meðal annars birst í truflun á sjónsviði og samhæfingu augna. Jakobi var kynntur framburður ákærða um síðustu áfengisneyslu fyrir áreksturinn kl. 01:38 og bar að miðað við þær upplýsingar væri útilokað að styrkur alkóhóls í blóði ákærða hafi verið hækkandi þegar honum hefði verið dregið umrætt blóðsýni. Jafnframt væri ljóst að alkóhólstyrkur í blóði ákærða hafi verið hærri en 1,07 kl. 01:38. Svavar Haraldsson framkvæmdi aðgerðina á vinstri lærlegg ákærða. Er áður getið læknisvottorða hans 15. og 30. september 2005. Fyrir dómi var Svavar beðinn um að lýsa lærbrotinu. Hann kvað legginn hafa verið tvíbrotinn, sem væri óvenjulegt og gerðist aðeins við töluvert mikið högg. Slíkum áverka væri oft lýst sem háorkuáverka, sem þýddi kröftugan áverka, en hugtakið væri iðulega notað í sambandi við árekstur bifreiða og áverka sem af þeim leiddi. Svavar kvað ekki einsætt að ákærði hefði kastast verulega til þegar leggurinn brotnaði, en bæði brotin hefðu verið þverlæg og þess eðlis að líklegasta orsök þeirra væri högg, sem komið hefði á utanverðan lærlegginn. Svavari var kynnt lýsing á úlnliðsbroti ákærða og hann beðinn álits á því hvort þverlægt brot á öln gæti hafa orsakast af höggi við árekstur þegar viðkomandi héldi utan um stýrishjól. Hann kvað það vel mögulegt, en bætti því við að slíkar vangaveltur yrðu aldrei annað og meira en hreinar ágiskanir. Sama gilti varðandi þann möguleika að ákærði hefði lærbrotnað undir stýri bátsins. Þegar borin voru undir Svavar ummæli hans í vottorðinu 15. september um að ákærði hefði fengið höfuðhögg og vafalaust rotast alveg, kvað hann þetta hafa verið ágiskun af sinni hálfu, en hann hefði fyrst og fremst verið að tjá sig um lærbrotið. Fram kom í máli Svavars að eftir fyrrnefnda aðgerð hefði Yngvi Ólafsson yfirlæknir á LSH annast eftirmeðferð ákærða. Yngvi Ólafsson bar að lærleggurinn væri sterkasta bein líkamans og því þyrfti mikið högg til að hann brotnaði. Hann kvaðst fyrst hafa séð ákærða á LSH í kjölfar skurðaðgerðar umrædda nótt. Yngvi kvaðst ekki minnast áverka á vinstra hné ákærða og því teldi hann líklegra að lærleggur hans hefði brotnað við högg á utanverðan legginn, fremur en við högg á hnéð og upp eftir leggnum. Nánar aðspurður um þetta atriði kvað Yngvi þungt högg á utanvert lærið ekki þurfa að skilja eftir sýnilegan áverka utan á lærinu, en á hinn bóginn hefði átt að sjást áverki utan á hné ákærða, ef höggið hefði komið þar. Yngvi kvað tvímælalaust að bæði brotin hefðu orsakast af einu og sama högginu. Eftir að hafa skoðað röntgenmyndir af lærleggsbrotunum bar Yngvi að þau væru þverlæg og styddi það ályktun hans um að umrætt högg hefði komið á utanvert, framanvert læri ákærða. Yngva var því næst kynnt tilgáta lögreglu um hvernig ákærði hefði setið undir stýri Hörpunnar og við ásiglinguna á Skarfasker hrokkið úr sæti sínu og rekið lærlegginn í tækjaborð bátsins og neðanverða brún þess. Jafnframt voru vitninu sýndar ljómyndir af slíkri sviðsetningu og af tækjaborðinu. Yngvi kvaðst ekki geta útilokað að lærleggurinn hefði brotnað með nefndum hætti, en tók fram að þá þyrfti viðkomandi brún eða kantur að vera fremur afgerandi. Ljósmyndirnar sýndu þetta hvorki af né á að áliti vitnisins. Yngva voru einnig sýndar ljósmyndir af stýrishjóli bátsins og hann spurður hvort lærleggurinn gæti hafa brotnað við högg á stýrið. Hann kvað ekki unnt að útiloka þann möguleika. Aðspurður hvort áverkinn gæti hafa hlotist af því að ákærði hefði skollið á innréttingu fremst í stýrishúsinu, kvað Yngvi það líklegra en að stýrishjól eða tækjaborð bátsins hefðu valdið áverkanum, enda samrýmdist það betur umræddum háorkuáverka, en hann benti til hröðunar, þar sem viðkomandi hefði kastast til og hlotið þungt högg á utanvert lærið. Yngvi var einnig spurður um líklega skýringu á úlnliðsbroti ákærða. Hann tók fram að hann hefði ekkert komið að meðferð þess áverka, en kvað hann líklegast hafa komið við beint högg á úlnliðinn eða við það að viðkomandi bæri höndina fyrir sig. Jafnframt taldi hann ósennilegt að slíkt brot kæmi við það eitt að halda utan um stýrishjól. Sigurveig Pétursdóttir framkvæmdi aðgerðina á úlnlið ákærða. Hún bar að brotið hefði verið þverlægt, sem nær undantekningarlaust stafaði af beinu höggi á viðkomandi úlnliðsbein. Hún kvaðst ekki hafa séð fagrit á sviði læknisfræðinnar lýsa slíku broti sem afleiðingu af höggi upp í hönd, eins og við það að halda utan um stýrishjól. Þórður Sverrisson bar að hann hefði haft afskipti af ákærða nokkrum dögum eftir slysið vegna sjóntruflana ákærða. Við skoðun hefði fundist lömun á einni heilataug, þeirri sjöttu, sem væri algeng afleiðing höfuðáverka. Á hinn bóginn hefðu ekki verið áverkar í kringum augu, sem gæfu til kynna venjulegt höfuðhögg og því teldi Þórður líklegast að ákærði hefði hlotið svokallaðan hröðunar/afhröðunaráverka, sem lýsti sér í því að augað hreyfðist skyndilega til í höfuðkúpunni. Að sögn Þórðar þyrfti slíkur áverki ekki að hafa hlotist af beinu höggi á fastan hlut, en einhvers konar högg þyrfti til að koma höfðinu skyndilega á hreyfingu. Aðspurður kvaðst Þórður ekki minnast ytri áverka á höfði ákærða eftir slysið og sagðist ekki hafa skráð neitt slíkt hjá sér. Þórður kvað engu síður um verulegan áverka að ræða og taldi líklegra en hitt að hann hefði haft einhver áhrif á meðvitundarástand ákærða strax í kjölfar höggsins. Þannig kæmi jafnframt heyfing á heilann og skriði hann eftir höfuðkúpunni. Að áliti Þórðar væri hins vegar ómögulegt að segja af eða á hvort slíkt skrið gæti hafa haft þau áhrif að ekki hefði verið unnt að ná sambandi við ákærða eftir höggið. Að sögn Þórðar væri og þekkt að áverki sem þessi hefði áhrif á minni viðkomandi og gæti valdið minnisleysi í einhverjar mínútur fyrir og eftir högg. Aðspurður hvort hann teldi mögulegt að ákærði hefði hlotið skerta meðvitund eða meðvitundarleysi um lengri tíma kvað Þórður slíkt ósennilegt, enda hefði ákærði þá átt að hljóta meiri áverka. Ómar Pálmason gerði grein fyrir rannsóknum tæknideildar lögreglu, sem getið er í XII. og XIII. kafla. Hann hélt fast við ályktanir, sem dregnar eru í vettvangsskýrslu 25. október 2005 og taldi útilokað að einhver annar en ákærði gæti hafa setið undir stýri bátsins þegar hann skall á Skarfaskeri. Til frekari rökstuðnings bar Ómar að hann og ákærði væru álíka háir og með svipaða líkamsbyggingu. Ómar hefði því prófað að setjast undir stýri og hefðu skemmdir á innréttingu undir tækjaborðinu samrýmst staðsetningu Ómars á stýrisbekknum. Þá hefði sveigja á stýrishjólinu samrýmst áverkum ákærða og það ekki getað bognað af völdum annarra bátsverja, miðað við staðsetningu þeirra og áverka eftir áreksturinn. Ómar kvað plexiglerplötuna hafa verið inndregna þegar báturinn hefði komið úr sjó. Aðspurður um álitsgerð Kari Karkola réttarmeinafræðings 4. nóvember 2005, sem lýst er í II. kafla, bar Ómar að hann hefði afhent sérfræðingnum eintak af vettvangsskýrslunni og beðið hann um að komast að sjálfstæðri niðurstöðu í sinni álitsgerð. Í þágu þessa hefði sérfræðingurinn farið um borð í bátinn og skoðað sviðsettan vettvang. Ómar kvað ekki vitað hvernig framrúða bátsins hefði brotnað. Glerið hefði ekki verið styrkleikamælt, en lögregla gerði ráð fyrir því að brak eða lausamunir hefðu brotið glerið á leið út úr bátnum. Hilmar Helgason staðfesti að hann hefði tekið saman framlagðar upplýsingar um flóðhæð og veður á tímabilinu frá kl. 21 að kvöldi 9. september til og með kl. 04 næstu nótt. Sem framkvæmdastjóri Sjómælinga Íslands var Hilmar einnig spurður um staðsetningu siglingamerkja á Viðeyjarsundi. Hann kvað grænu ljósdufli, sem blikkaði á 3 sekúndna fresti, hafa verið komið fyrir á stað N64º 09.470' V21º 51.906' sumarið 2003 og það tilkynnt í sjókort í byrjun september. Duflinu hefði verið komið fyrir vegnu vinnu við grjótvarnargarð og væri skammt út af Köllunarkletti, norðvestan við Sundahöfn. Að sögn Hilmars bæri skipstjórum, á skipum 6 metra eða lengri, að hafa sjókort um borð og uppfæra þau í samræmi við tilkynningar um ljósdufl og annað. Aðspurður um græna ljósduflið, sem ásamt hinu rauða afmarkar siglingaleiðina um Viðeyjarsund, bar Hilmar að það dufl væri varanlegt siglingamerki, með síblikkandi grænu ljósi og því öðru vísi en græna duflið undan Köllunarkletti. Fyrir vana sjófarendur væri mikill munur á þessum ljósduflum og því ættu þeir ekki að geta ruglast á þeim. Hilmar var beðinn um að mæla á sjókorti stystu leið frá Skarfaskeri í land og bar að þangað væru um það bil 300 metrar. Ásbjörn Helgi Árnason bar að hann hefði skoðað Hörpuna að beiðni ákærða, meðal annars hina brotnu framrúðu. Að sögn Ásbjörns væri slík rúða mjög sterk og þyrfti mikið högg til að hún brotnaði. Því væri ljóst að til þess hefði þurft mjög þungan hlut. Hið sama gilti um plexiglerplötuna í stýrishúsinu, sem reyndar hefði verið búið að fjarlægja þegar vitnið hefði skoðað bátinn, en ljóst væri að hún hefði brotnað við þungt högg og runnið af miklu afli inn á við. Aðspurður taldi Ásbjörn afar ólíklegt að framrúðan hefði brotnað við það eitt að báturinn skylli á Skarfaskeri. Hann lýsti fyrir dómi hröðun hluta á ferð við árekstur báts eða bifreiðar og hvernig menn og munir færu ávallt áfram í sömu stefnu og viðkomandi farartæki. Þar sem Hörpunni hefði verið siglt upp á skerið hlyti allt lauslegt að hafa hreyfst í stefnu bátsins og aðeins niður á við vegna hreyfingarinnar upp á skerið. XVII. Samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skulu röksemdir dómara lúta að því hvað teljist sannað og með hverjum hætti. Um sönnun fer annars eftir reglum 45.-48. gr. laganna. Í því sambandi ber að meta skynsamlegan vafa til hagsbóta fyrir ákærða, bæði um atriði er varða sekt hans og önnur, sem telja má honum í óhag. Sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 45. gr., en sönnunarmat dómara er frjálst, þó þannig að dómur skal fyrst og fremst reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. Í máli því, sem hér er til meðferðar, veltur niðurstaða á því hvort ákæruvaldinu hafi tekist að sanna, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi, aðfaranótt laugardagsins 10. september 2005, sem skipstjóri skemmtibátsins Y, verið undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins og ekki haft gát á siglingaleiðinni um Viðeyjarsund þegar siglt var úr vestri, með stefnu inn á sundið, á vaxandi hraða og í slæmu skyggni; næturmyrkri, rigningu og talsverðum vindi, og þannig orðið valdur að því, með stórfelldri vanrækslu í skipstjórnarstarfi, að báturinn steytti á Skarfaskeri um kl. 01:38, á allt að 17 sjómílna hraða, með þeim afleiðingum að farþeginn X lést af völdum áverka, sem hann hlaut þegar báturinn skall á skerinu og farþeginn Y hlaut verulega áverka; brot á mörgum rifbeinum, loftbrjóst og blæðingu í brjósthol. Þá veltur niðurstaðan enn fremur á því hvort tekist hafi lögfull sönnun um að ákærði hafi, í kjölfar nefnds atburðar, ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu um kl. 01:58, hann hvorki leitað aðstoðar björgunarliða né siglt bátnum skemmstu leið til lands, heldur tekið stefnu austur Viðeyjarsund, þar sem bátnum hvolfdi skömmu síðar með þeim afleiðingum að farþeginn Z drukknaði og Y hlaut ofkælingu við að lenda í sjónum og halda sér síðan á kili bátsins þar til henni, ákærða og tæplega 11 ára gömlum syni þeirra, G, var bjargað um kl. 03:11. Í ákæru er krafist refsingar fyrir framangreinda háttsemi og hún talin varða við 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. og 2. mgr. 238. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sbr. 1. og 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7. gr., og 11. gr., sbr. 239. gr. sömu laga. Ákærði hefur frá upphafi neitað því, sem á hann er borið og fyrir dómi lýst yfir sakleysi af öllum ákæruatriðum. Varnir ákærða eru í stórum dráttum tvískiptar og samrýmast að því leyti framangreindri atvikalýsingu, þ.e.a.s. ásiglingu Hörpunnar á Skarfasker og ætluðum aðdraganda hennar annars vegar og hins vegar því, sem eigi að hafa gerst í kjölfar árekstrarins og þar til bátnum hvolfdi. Vegna fyrrnefnds byggir ákærði sýknukröfu sína á því að Z hafi setið við stjórnvölinn þegar báturinn steytti á skerinu, en þar sem ekki þurfi sérstök skipstjórnarréttindi til að sigla skemmtibát hljóti Z að teljast skipstjóri frá þeim tíma er hún hafi tekið við stýrishjólinu. Ákærði geti því ekki borið refsiábyrgð á aðdraganda og afleiðingum nefndrar ásiglingar. Vegna síðarnefnds byggir ákærði á því að jafnvel þótt hann hafi sjálfur siglt Hörpu frá Skarfaskeri, þá leið sem báturinn fór áður en honum hvolfdi, þá verði ákærða ekki gerð refsing fyrir háttsemina, þar sem hann hafi hlotið fjöláverka við áreksturinn, ekki síst þungt högg á höfuð, sem valdið hafi svo skertu vitundarástandi að hann hafi verið ófær um að taka meðvitaðar ákvarðanir. XVIII. Ákvæði 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 lúta annars vegar að manndrápi af gáleysi og hins vegar að meiri háttar líkamsmeiðingum af gáleysi. Brot á fyrrnefndu ákvæði varða sektum eða fangelsi allt að 6 árum, en brot á hinu síðara sektum eða fangelsi allt að 4 árum. Samkvæmt ákvæðunum er sakaráfelli ekki háð því skilyrði að sýnt sé fram á stórfellt gáleysi heldur dugar einfalt gáleysi til áfellis, að því gefnu að slíkt gáleysi nái til frumverknaðar, aðstæðna við brot og afleiðinga þess, sbr. og 18. og 19. gr. almennra hegningarlaga. Tilvitnuð ákvæði 6., 7. og 11. gr. siglingalaga nr. 34/1985 er að finna í III. kafla laganna, sem fjallar um skipstjóra. Að því leyti sem 1. mgr. 6. gr. getur átt við um verknaðarlýsingu ákæru og staðreyndir þessa máls hljóðar hún svo: „Skipstjóri annast um að skip sé haffært og að það sé vel útbúið, nægilega mannað og búið vatni og vistum til fyrirhugaðrar ferðar, auk öryggisbúnaðar eftir þeim ákvæðum í lögum og reglugerðum sem um hann gilda.“ Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. hvílir sú skylda á skipstjóra að gera allt það er hann má til að halda skipi haffæru á ferð. Hafi skip tekið grunn eða annað að borið, svo ætla megi að skip hafi laskast, er skipstjóra skylt að láta rannsaka það, þar sem því verður fyrst við komið, eftir því sem mælt er fyrir um í lögum um eftirlit með skipum. Þá segir í 1. mgr. 7. gr.: „Skipstjóri annast um að skipi sé stjórnað og með það farið í samræmi við góðar venjur og kunnáttu í siglingum og sjómennsku.“ Með sama fyrirvara og getið er varðandi 1. mgr. 6. gr. hljóðar 11. gr. laganna svo: „Ef skip kemst í sjávarháska er skipstjóra skylt að gera allt, sem hann má, til bjargar mönnum, skipi, farmi og öðrum fjármunum sem á skipi eru og leita sér til þess hjálpar sem nauðsyn krefur.“ Ákvæði 238. og 239. gr. siglingalaga, eins og þeim var breytt með 175. gr. laga nr. 82/1998, er að finna í XV. kafla. Þar sem um sérrefsilagaákvæði er að tefla dugar einfalt gáleysi til sakaráfellis, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Samkvæmt 1. mgr. 238. gr. varðar það sektum eða fangelsi allt að 4 árum, ef skipstjóri hefur orðið valdur að skipstrandi, árekstri eða öðru sjóslysi með yfirsjónum eða vanrækslu í starfi sínu. Í 2. mgr. 238. gr. er mælt fyrir um greiðslu sektar eða fangelsis allt að 2 árum, ef skipstjóri neytir áfengis með þeim hætti að hann reynist ófær um að gegna starfi sínu á fullnægjandi hátt. Loks segir í 239. gr., að stórfelld eða endurtekin brot skipstjóra gegn öðrum skyldum samkvæmt lögunum en þeim, sem ákvæði 233.-238. gr. taka til, varði sektum eða fangelsi allt að 2 árum. XIX. Við munnlegan málflutning gagnrýndi verjandi ákærða að ekki skyldi hafa verið haldið sjópróf fyrir héraðsdómi vegna umrædds sjóslyss þrátt fyrir lagaskyldu þar að lútandi samkvæmt 219. gr. siglingalaganna. Auk þess að styðja sýknukröfu við slíkan ágalla á rannsókn málsins benti verjandi á að sami annmarki ætti eftir atvikum að leiða til frávísunar málsins frá dómi án kröfu. Með 1. gr. laga nr. 69/2000 um breytingar á siglingalögum nr. 34/1985, með síðari breytingum, var 219. gr. siglingalaganna felld brott. Tóku hin nýju lög gildi 1. september 2000. Frá sama tíma er ekki lögskylt að halda sjópróf, en í 220. gr. siglingalaga, svo sem henni var breytt með 2. gr. laga nr. 69/2000, eru þeir taldir upp, sem geta krafist þess að sjópróf sé haldið. Meðal þeirra eru eigandi skips og skipstjóri. Frá sama tíma tóku einnig gildi ný lög nr. 68/2000 um rannsókn sjóslysa. Má þar finna ákvæði um sérstakar sjóslysarannsóknir, sem fara fram á vegum rannsóknarnefndar, en í henni sitja sérkunnáttumenn á því sviði. Markmið slíkra rannsókna er það eitt að miða að því að koma í veg fyrir slys um borð í skipum og að öryggi til sjós megi aukast. Er upplýst að nefndin hratt af stað sjóslysarannsókn vegna atburðarins 10. september 2005, en samkvæmt téðum lögum skal hún starfa sjálfstætt og óháð stjörnvöldum, öðrum rannsóknaraðilum, ákæruvaldi og dómstólum. Að því virtu, sem nú hefur verið rakið, verður fráleitt fallist á að þeir annmarkar séu á lögreglurannsókn málsins, sem haldið er fram af hálfu ákærða. Verður efnisdómur réttilega lagður á málið. Þá ýjaði verjandi að því að tímasetningar, sem stuðst hefur verið við og byggja á skráningu GPS-staðsetningartækis um borð í Hörpunni, geti verið rangar og þá af þeirri ástæðu að ekki hafi verið rannsakað hvort klukka tækisins hafi verið rétt stillt. Því er til að svara að GPS-tækið skráði tíma, staðsetningu og hraða skemmtibátsins með nokkurra sekúndna millibili. Slík tæki nema merki frá gervitunglum. Tunglin eru 24 talsins, á 6 sporbrautum um jörðu og þarf viðkomandi GPS-tæki ávallt að hafa í „augsýn“ að lágmarki 3 tungl samtímis. Yfirleitt hafa slík tæki mun fleiri tungl í augsýn, en þó aldrei fleiri en 12. Öll GPS-tæki reikna út staðsetningu með því að mæla þann tíma sem það tekur merki að berast frá tungli til jarðar og getur tekið við merkjum frá allt að 12 tunglum í einu. Gervitunglin senda merki til viðkomandi GPS-tækis, sem innihalda meðal annars upplýsingar um tíma, hvaða tungl séu í augsýn, hvaða tungl munu koma í augsýn á næstunni og fleira. Klukka GPS-tækis er því ávallt leiðrétt með sendingum frá gervitunglum til samræmis við atómklukku þeirra. Gildir þetta jafnt um tækið um borð í Hörpunni, sem og önnur GPS-tæki. Að þessu virtu er hvorki ástæða til að efast um fyrrnefndar tímasetningar, né heldur að hraði bátsins hafi verið að nokkrum mun minni en 17 sjómílur þá er honum var siglt á Skarfasker. XX. Ákærði keypti skemmtibát af gerðinni Skilsø 33 Arctic í Noregi sumarið 2005, skráði bátinn á skipaskrá í Bretlandi 6. júní og gaf honum nafnið „Harpa“. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að báturinn hafi haft gilt skráningarskírteini og verið haffær í skilningi 1. og 2. töluliðar 17. gr. laga nr. 47/2003 um eftirlit með skipum þegar hann lagði úr höfn um kl. 20:04 að kvöldi föstudagsins 9. september 2005. Þar sem báturinn var hins vegar skráður í Bretlandi gilda tilvitnuð lög ekki um hann, sbr. 1. og 2. mgr. 1. gr. laganna. Harpa var því breskt skip þegar hún lét úr höfn og ekki skráningarskyld á Íslandi, sbr. 1. gr. laga nr. 115/1985 um skráningu skipa. Báturinn var af þeirri ástæðu ekki færður á skipaskrá samkvæmt 4. gr. laganna. Þegar tilkynnt var að báturinn væri í neyð um kl. 01:49 aðfaranótt 10. september voru því engar opinberar heimildir um tilvist bátsins eða dvöl hans innan íslenskrar efnahagslögsögu. Á því ber ákærði ábyrgð, sem eigandi erlends skips, en samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 41/2003 um vaktstöð siglinga bar honum að tilkynna um komu Hörpunnar inn í íslenska lögsögu, eigi síðar en í kjölfar þess að báturinn sigldi inn í Snarfarahöfn 19. ágúst 2005, enda báturinn lengri en sex metrar og því skip í skilningi 3. gr. laganna. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 112/1984 um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum á hver íslenskur ríkisborgari, sem fullnægir skilyrðum laganna um menntun, siglingatíma, aldur og heilsufar, rétt á að fá útgefið atvinnuskírteini og stunda samkvæmt því atvinnu sem skipstjórnarmaður. Samkvæmt 2. gr. er „skipstjóri“ sá sem fer með æðsta vald á skipi, en á hverju skipi skal vera einn skipstjóri, sbr. 3. gr. Til að öðlast réttindi sem skipstjóri á skipi, sem er 30 rúmlestir eða minna, þarf viðkomandi að hafa lokið prófum í sjómanna- og skipstjórnarfræðum frá viðurkenndum skóla, sbr. 7. gr. laganna, auk þess sem hann skal hafa verið í 18 mánuði háseti á skipi. Er ekki annað fram komið í málinu en að ákærði hafi fullnægt þeim skilyrðum þegar hann fékk útgefið prófskírteini frá Stýrimannaskólanum í Reykjavík 20. mars 1998, þótt ekki hafi hann sótt um atvinnuskírteini samkvæmt 13. gr. Óháð því er óumdeilt að ekki eru gerðar kröfur til öflunar viðurkenndra réttinda eða menntunar til að hafa með höndum stjórn skemmtibáta. Aukinheldur gilda nefnd lög einungis um íslensk skip. Samkvæmt 1. gr. siglingalaga nr. 34/1985 gilda þau um öll skip, sem eru skráð eða skráningarskyld hér á landi. Þó skal beita ákvæðum laganna um erlend skip, eftir því sem við á, þegar athafnir íslensks framkvæmdarvalds eða dómsvalds taka til slíkra skipa, enda brjóti það ekki í bága við reglur þjóðaréttarins. Af athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna er þannig ljós sú meginregla, að beita skuli íslenskum lögum þegar skorið er úr málum er varða siglingu erlendra skipa um íslenskt umráðasvæði. Leikur því ekki vafi á að siglingalögunum skal beita um ferðir Hörpunnar aðfaranótt 10. september. XXI. Kemur þá til álita hvort ákærði hafi gerst brotlegur við fyrrnefnd ákvæði siglingalaga með athöfnum og/eða athafnaleysi umrædda nótt, en forsenda fyrir sakaráfelli er sú að ákærði teljist hafa verið skipstjóri á skemmtibátnum Hörpu þegar hann skall á Skarfaskeri og hvolfdi skömmu síðar á Viðeyjarsundi. Hugtakið „skipstjóri“ er ekki skilgreint í siglingalögum nr. 34/1985. Samkvæmt eðli máls og orðana hljóðan verður þó við skýringu á hugtakinu að ætla að skipstjóri sé sá, sem fer með æðsta vald um borð í skipi og að samkvæmt því sé bara einn skipstjóri á hverju skipi, sbr. til hliðsjónar fyrrnefnd ákvæði 2. og 3. gr. laga nr. 112/1984. Slík skýring samrýmist og 49. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en þar segir að skipstjóri hafi í öllum efnum hið æðsta vald á skipi. Eins og áður segir þarf ekki sérstök skilríki eða opinber réttindi til að stjórna skemmtibát. Engu síður verður ekki dregin önnur, skynsamleg ályktun en að á hverju skipi, sex metra og lengra, sé ávallt einhver um borð sem teljist skipstjóri í framangreindri merkingu. Hefur þeim skilningi ekki verið mótmælt af hálfu ákærða. Við lögreglurannsókn málsins játti hann því og að hafa verið skipstjóri á Hörpunni umrædda nótt, en gat þess að Z heitin hefði stýrt bátnum þá er sjóslysið varð. Fyrir dómi kvað ákærði fastar að orði og sagði Z ekki aðeins hafa siglt bátnum á skerið heldur hefði hún einnig verið skipstjóri og hann því ábyrgðarlaus af stjórnun bátsins. Hefur sá framburður hvorki stuðning í vitnisburði eiginkonu ákærða og sonar, né heldur í upptökum af símtölum úr bátnum við Neyðarlínuna umrædda nótt. Óháð þessu atriði hefur ákærði ávallt verið stöðugur í þeim framburði sínum að hann hafi verið skipstjóri á Hörpunni alla siglingaleið bátsins, fram til þess er hann hefði falið Z stjórnina kl. 01:32, eða um 6 mínútum fyrir ásiglinguna á Skarfasker. Nefndur framburður verður ekki skilinn öðru vísi en svo að á þeim tímapunkti telji ákærði að skipstjóraskipti hafi átt sér stað um borð í skemmtibátnum og Z tekið við óskiptri ábyrgð á öryggi og velferð ákærða og annarra farþega um borð. Ákærði lauk prófum í sjómanna- og skipstjórnarfræðum 1998 og hafði réttindi til skipstjórnar á skipi, sem er 30 rúmlestir eða minna. Slíkum réttindum fylgja skyldur. Meðal þeirra er að kunna skil á siglingalögum, sjómannalögum og alþjóðasiglingareglum, en með lögum nr. 7/1975 um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðareglur til að koma í veg fyrir árekstra á sjó, 1972, sbr. lög nr. 56/1986 með síðari breytingum, voru nefndar alþjóðareglur, með áorðnum breytingum, lögfestar hér á landi og birtar sem fylgiskjöl með lögunum, sbr. lög nr. 19/1993. Þá hvílir sú augljósa skylda á hverjum skipstjóra, óháð formlegum skipstjórnarréttindum, að hann kunni á siglingatæki og öryggisbúnað þess skips sem hann stýrir, ekki síst áttavita, GPS-staðsetningartæki og talstöð. Enn fremur ber skipstjóra að ábyrgjast að um borð séu neyðarsendir, neyðarblys, bjargvesti og björgunarbátur, vita hvar sá búnaður er geymdur og nota hann, ef slys ber að höndum. Þá þarf skipstjóri eðli máls samkvæmt að hafa lágmarksþekkingu í siglingafræði, meðal annars í gerð leiðareikninga af sjókortum, en ávallt skal vera um borð í skipi sjókort af því hafsvæði, sem siglt er um. Ákærði hefur ekki farið leynt með ætlaða skipstjórnarhæfileika sína, telur sig reyndan skipstjóra og þekkja mjög vel til allra öryggismála á sjó. Í ljósi þessa hljóta ákærða að hafa verið kunnar framangreindar reglur og venjur um siglingar og góða skipstjórnarhætti, hvort heldur skráðar eða óskráðar, þegar hann lagði úr höfn í Bryggjuhverfinu um kl. 00:55 aðfaranótt laugardagsins 10. september og hélt sem skipstjóri á eigin skemmtibát út á Viðeyjarsund með fjóra farþega um borð, sem hann hafði boðið í skemmtisiglingu. Óháð vangaveltum um hæfni og kunnáttu ákærða bar hann skyldur sem skipstjóri Hörpunnar og á honum hvíldi sú ábyrgð skipstjórnarmanns að fela engum öðrum stjórn bátsins, sem ekki hafði til þess lágmarksþekkingu og reynslu. Gildir að þessu leyti hliðstæð regla og í 50. gr. sjómannalaga um samskipti skipstjóra og stýrimanns, en samkvæmt henni er stýrimaður skipstjóra til aðstoðar og getur tekið við siglingu skips í umboði skipstjóra. Ábyrgð stýrimanns verður þó aldrei meiri en því umboði fylgir. Af öðrum ákvæðum sjómannalaga er ljóst að vélstjóra, bryta, loftskeytamanni eða háseta verður ekki löglega falið að stýra skipi, þótt allir teljist þeir til skipverja í skilningi laganna, þ.e.a.s. eru ráðnir um borð í skip gegn launum til almennra eða sérhæfðra starfa á sjó, sbr. 5. gr. Z heitin var farþegi um borð í skemmtibát. Að sögn ákærða vissi hann ekki til þess að hún hefði farið áður á sjó og spurði hana hvorki um reynslu af stjórn slíkra báta, né kenndi henni á siglingatæki Hörpunnar, áður en hún á að hafa sest undir stýri. Kunnáttuleysi Z kom berlega í ljós síðar um nóttina þegar hún, í símtali við Neyðarlínuna, spurði ákærða hvort einhver siglingatæki væru um borð í bátnum. Þegar af þessum ástæðum er fráleitt að halda því fram að Z hafi tekið við stjórn Hörpunnar af ákærða og hún verið skipstjóri, í einhverjum skilningi þess orðs, þegar báturinn skall á Skarfaskeri um kl. 01:38. Breytir engu um greinda niðurstöðu þótt Z hafi hugsanlega stýrt Hörpunni þegar slysið varð, eins og ákærði heldur fram, enda gat hann ekki deilt skipstjórnarábyrgð sinni, að eigin geðþótta, með Z eða öðrum farþegum á bátnum, sem ýmist höfðu enga kunnáttu í skipstjórn eða voru undir áhrifum áfengis, og af þeim sökum ófærir um að gegna slíku starfi á fullnægjandi hátt. Framburður ákærða ber þess og öll merki að hann hafi ekki falið Z skipstjórn, en ákærði hefur greint frá því að hann hafi leiðbeint Z hvert hún ætti að sigla bátnum til að komast inn í Snarfarahöfn. Í því sambandi hljóti hann að hafa vísað henni hefðbundna siglingaleið, á milli græna og rauða ljósduflsins á Viðeyjarsundi, en í framhaldi kveðst ákærði hafa fylgst með siglingu bátsins úr stýrishúsinu. Óháð því hvort Z hafi á einhverjum tímapunkti sest undir stýri Hörpunnar verður þessi framburður ákærða ekki skilinn á annan veg en að hann hafi ávallt verið skipstjóri um borð. Komi hins vegar á daginn, að ákærði hafi í raun falið Z að stýra bátnum við þáverandi kringumstæður, þá ber slíkt framferði vott um fádæma dómgreindarleysi og er að áliti dómenda síst til þess fallið að draga úr skipstjórnarábyrgð ákærða. Samkvæmt framansögðu er vafalaust að ákærði hafi verið skipstjóri á Hörpunni þegar báturinn skall á Skarfaskeri. Ber hann því óskipta ábyrgð skipstjórnanda á slysinu. Á þeirri ábyrgð varð ekki breyting fyrr en bátnum hvolfdi um kl. 02:06 um nóttina. XXII. Í ákæru er ekki byggt sérstaklega á því að ákærði hafi setið undir stýri skemmtibátsins þegar hann steytti á skerinu. Samkvæmt því ræðst niðurstaða um sekt ákærða ekki af sönnun um þetta atriði eitt sér. Á hinn bóginn kann sama atriði að hafa áhrif á refsimat dómenda, komi til sakfellingar á annað borð. Var og gefinn mikill gaumur að þessu atriði við aðalmeðferð málsins. Í ljósi framanritaðs er rétt að huga að því hvort unnt sé, á grundvelli fyrirliggjandi sakargagna, að komast að rökstuddri niðurstöðu um hver hafi stýrt bátnum umrætt sinn. Ber ákærða að njóta alls skynsamlegs vafa í þessu sambandi, sbr. 45.-47. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ákærði hefur aldrei haldið því fram að Y eiginkona sín hafi setið undir stýri þegar báturinn skall á skerinu. Er heldur ekkert fram komið í málinu, sem bendir til þess að svo hafi verið. Má þegar af þeirri ástæðu útiloka Y frá því að hafa setið á stýrisbekknum. Þá hefur ákærði aldrei ýjað að því að X heitinn hafi siglt bátnum á skerið. Í ljósi þessa og vitnisburðar Y um að hún minnist þess ekki að X hafi setið undir stýri um nóttina, er ekkert fram komið, sem styður slíka ályktun. Afdráttarlausar niðurstöður vettvangsskýrslu lögreglu 25. október og álitsgerðar Kari Karkola réttarmeinafræðings 4. nóvember, sem staðfestar hafa verið fyrir dómi, styrkja á hinn bóginn þá ályktun að X hafi staðið á gólfi stýrishússins þegar báturinn skall á skerinu og við höggið kastast fram á við. Það er hins vegar sú staðreynd að X féll við höggið niður í lúkar bátsins, sem endanlega útilokar hann frá því að hafa getað setið undir stýri við áreksturinn. Standa þá eftir ákærði og Z heitin. Framburður ákærða hefur frá upphafi verið afdráttarlaus um að Z hafi siglt bátnum á Skarfasker. Y hefur aldrei tekið undir þann framburð, hvorki sem sakborningur hjá lögreglu né sem vitni fyrir dómi. Hins vegar hefur hún borið fyrir sig minnisleysi um tiltekið tímabil atburðarásar, sem hófst skömmu eftir að báturinn lagði frá landi í Bryggjuhverfinu um kl. 00:55 aðfaranótt 10. september og lauk eftir að honum hvolfdi á Viðeyjarsundi um eða eftir kl. 02:06. Y hafði þó ekki neytt mikils áfengis og ekki fékk hún högg á höfuð þegar báturinn steytti á skerinu. Er þannig engin ytri skýring fram komin á kaflaskiptu minni hennar. Engu síður mætti ætla að með slíku minnisleysi sé gefinn ádráttur um að framburður ákærða gæti staðist. Við nánari rýni í frásögn Y kemur þó í ljós að minni hennar er ekki eins afleitt og virðist við fyrstu sýn. Þannig hefur hún verið stöðug í þeirri frásögn sinni, að ákærði hafi siglt bátnum frá Bryggjuhverfinu og út á Viðeyjarsund, að hann hafi verið skipstjóri alla ferðina og að hún minnist þess ekki að nokkur annar hafi stýrt bátnum áður en hann skall á skerinu. Enn fremur, að hún hafi setið á L-laga sófabekknum aftast í horni stýrishússins, stjórnborðsmegin og að Z hafi setið við hlið hennar. Þótt Y segist síðan ekki muna hvort ákærði hafi setið á stýrisbekknum þegar áreksturinn varð, þá stendur eftir að hún minnist þess ekki að Z hafi fært sig úr bekknum og tekið stað ákærða. Síðastgreindur vitnisburður Y samrýmist vætti G, sonar hennar og ákærða, en drengurinn bar fyrir dómi 25. október að þegar hann hefði komið upp í stýrishúsið eftir áreksturinn hefði móðir hans setið á sófabekknum, aftast stjórnborðsmegin og Z setið í hinum enda sófans, stjórnborðsmegin, í horni við bak stýrisbekksins. Móðir hans hefði legið fram á borðið við bekkinn og borið sig illa vegna áverka. Með hliðsjón af þessum vitnisburði mæðginanna verður vart séð hvernig Z eigi að hafa fært sig úr bekknum til að komast að stýri bátsins og síðar sest aftur á sinn fyrri stað, án þess að Y stæði í bæði skiptin upp fyrir henni, en eins og rakið er í upphafi XIII. kafla virðist nær útilokað að Z hafi með öðrum hætti getað komist að stýrishjólinu. Þegar ákærði var beðinn skýringa á því af hverju Z hefði átt að vera við stjórnvöl bátsins þegar slysið varð sagði ákærði að X unnusti hennar hefði sóst sérstaklega eftir því að kona sín fengi að stýra og ákærði orðið við þeirri ósk. Þessi framburður ákærða er með miklum ólíkindablæ. Hann fær enga stoð í vitnisburði Y, sem kvaðst sjálf aldrei myndu hafa tekið við stýri bátsins og siglt honum í myrkri og við þáverandi veðuraðstæður. Er Y þó vön siglingu skemmtibáta með ákærða og hefur að eigin sögn prófað að stýra í dagsbirtu og ládauðum sjó. Z var á hinn bóginn lítt eða óreynd siglingum. Af veðurvottorðum og samhljóða vætti Boga Sigvaldasonar, Arnórs Eyþórssonar og Kristins Guðbrandssonar, sem komu að björgunaraðgerðum um nóttina, er ljóst að veður var óhagstætt til siglingar skemmtibáta vegna náttmyrkurs, vindstrekkings, rigningar- og skúraveðurs og takmarkaðs skyggnis af þeim sökum. Í ljósi þessara aðstæðna verður ekki aðeins ótrúverðugur sá framburður ákærða að X hafi farið þess á leit við hann að Z fengi að stýra bátnum, heldur einnig og eigi síður sú ályktun, sem af framburðinum má draga, að Z hafi tekið í mál að setjast undir stýri við umræddar aðstæður, kunnáttu- og reynslulaus, þrátt fyrir ætlaða ósk X þar að lútandi. Í málinu liggur fyrir að stýrishjól Hörpunnar var bogið þegar báturinn var hífður úr sjó og skemmdir voru á innréttingu bátsins fyrir neðan tækjaborð. Er óumdeilt að báturinn var óskemmdur fyrir áreksturinn og vafalaust að umræddar skemmdir hafi hlotist við hann. Samkvæmt krufningarskýrslu Kari Karkola réttarmeinafræðings 7. nóvember lést Z af völdum drukknunar. Krufning á líki hennar leiddi hvorki í ljós ytri né innri áverka á brjósti eða höndum, sem skýrt geta hvernig stýrishjólið eigi að hafa bognað af hennar völdum. Samkvæmt álitsgerð réttarmeinafræðingsins 4. nóvember og vitnisburði hans fyrir dómi voru áverkar á líkinu svo óverulegir að sérfræðingurinn taldi útilokað að Z hefði getað setið undir stýri þegar áreksturinn varð. Á hinn bóginn benti allt til þess að hún hefði setið á sófabekknum, fyrir aftan stýrisbekkinn og verið vel varin af bólstruðu baki hans. Samrýmist sú ályktun vitnisburði Y og sonar hennar, sem áður er rakinn og er samhljóða niðurstöðu vettvangsrannsóknar lögreglu 25. október, sem einnig útilokar Z frá því að hafa getað setið undir stýri bátsins. Ómar Pálmason rannsóknarlögreglumaður staðfesti þá skýrslu fyrir dómi og bar að kertavax, sem fundist hefði á vinstri peysuermi Z samrýmdist fyllilega þeirri ályktun að hún hafi setið á sófabekknum við áreksturinn og að við höggið hafi vax skvest á ermi hennar úr kerti, sem logað hafi á borðinu við bekkinn. Að áliti nefndra sérfræðinga telja þeir áverka ákærða samrýmast því fyllilega að hann hafi setið á stýrisbekknum við áreksturinn og við höggið hlotið tvíbrot á vinstri lærlegg, brot á hægri úlnlið og brákast á þeim vinstri. Vitnin Svavar Haraldsson, Yngvi Ólafsson og Sigurveig Pétursdóttir sérfræðingar í bæklunarlækningum voru varfærnari í vitnisburði sínum og ályktunum um orsakir nefndra áverka. Telja vitnin ólíklegra að ákærði hafi setið undir stýri við áreksturinn, en hitt að hann hafi verið annars staðar í stýrishúsinu og við höggið kastast fram á við og slasast. Svavar og Yngvi vildu þó alls ekki útiloka þann möguleika að ákærði hefði lærleggsbrotnað undir stýri og benti Svavar á að allar vangaveltur um orsök áverkans væru hreinar ágiskanir og meðal annars háðar því hvernig ákærði eigi að hafa setið á stýrisbekknum. Auk nefndra áverka liggur fyrir í málinu að ákærði hlaut skrámu á höku, augnskaða og bólgur og mar á bol, upphandleggjum og vinstri fótlegg. Með hliðsjón af vitnisburði læknanna, réttarmeinafræðingsins og rannsóknarlögreglumannsins, telur dómurinn að áverkar ákærða geti allir samrýmst því að hann hafi setið undir stýri Hörpunnar þegar áreksturinn varð og við höggið skollið á stýrishjólið og innréttinguna þar fyrir neðan með þeim afleiðingum að stýrið bognaði og skemmdir urðu á innréttingunni. Við mat á því hvor hafi stýrt Hörpunni, ákærði eða Z, má ekki gleyma hljóðupptöku af símtali hennar við starfsmann Neyðarlínunnar, sem hófst kl. 01:49:45, eða um 11 mínútum eftir áreksturinn, en efni símtalsins er rakið í III. kafla. Þær upplýsingar, sem þar koma fram, geta einnig falið í sér óbeina sönnun um framangreint atriði. Það er álit dómenda, eftir að hafa hlustað grannt á upptökuna, að þar komi fram sterk vísbending um að ákærði hafi siglt bátnum á skerið. Því til stuðnings skal nefna svör Z við þeirri spurningu viðmælandans hvernig bát hún væri í. Fyrst svaraði Z, fremur rólegri röddu: „Veistu, ég veit ekki hvað er í gangi.“ Þegar hún var spurð aftur sömu spurningar má heyra angist í rödd hennar þegar hún svaraði: „Ég, veistu, ég veit ekki einu sinni hvernig við lentum hérna.“ Er dómendum stórlega til efs að Z hefði svarað með greindum hætti ef hún hefði verið nýlega búin að sigla sama bát á sker. Þeirri ályktun til frekari stuðnings má nefna svör Z þegar hún var spurð hver um borð vissi hvað væri að gerast og hver væri „að stýra þessu“, en því svaraði hún ávallt með nafni ákærða og sagði hann ýmist vera „að klúðra bátnum“ eða reyna að stýra honum. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt og litið er sérstaklega til þess, að framburður ákærða um að Z hafi stýrt bátnum umrætt sinn nýtur hvorki stuðnings í vitnisburði Y eiginkonu hans, né öðrum sakargögnum; að Y hefur borið að ákærði hafi siglt bátnum skömmu áður en áreksturinn varð og minnist þess ekki að nokkur annar hafi stýrt bátnum fyrir slysið; að hún hefur jafnframt borið að Z hafi setið við hlið hennar á sófabekk stjórnborðsmegin skömmu fyrir atburðinn og minnist þess ekki að Z hafi hreyft sig úr stað; að G hefur borið að Z hafi setið á áðurnefndum stað þegar hann kom upp í stýrishúsið eftir áreksturinn; að fyrir liggur samhljóða álit rannsóknarlögreglumanns og réttarmeinafræðings um að útilokað sé að Z hafi getað stýrt bátnum miðað við áverka á líkama hennar; að krufningarskýrsla staðfestir það álit; að af símtali Z við Neyðarlínuna verður vart dregin önnur skynsamleg ályktun en að ákærði hafi siglt bátnum á skerið og loks þess; að álit annarra áðurnefndra sérfræðinga hrekur fráleitt þann möguleika að ákærði hafi hlotið sín meiðsl undir stýri í kjölfar árekstrarins, velkist dómurinn ekki í vafa um að ákærði hafi setið undir stýri Hörpunnar um kl. 01:38 umrædda nótt og siglt bátnum á Skarfasker. Að sama skapi telja dómendur útilokað að Z heitin hafi verið við stjórnvölinn. XXIII. Ákærði hefur hvorki dregið dul á að hann hafi neytt áfengis áður en lagt var úr höfn í Bryggjuhverfinu um kl. 00:55, né heldur að hann hafi drukkið áfengi meðan á siglingu bátsins stóð, síðast skömmu fyrir áreksturinn á Skarfasker um kl. 01:38. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna á blóðsýni úr ákærða, sem honum var dregið kl. 04:08, reyndist alkóhólstyrkur í blóði hans 1,07 . Voru þá liðnar um 150 mínútur frá slysinu. Með hliðsjón af álitsgerð Jakobs Kristinssonar og Kristínar Magnúsdóttur, tveggja sérfræðinga á þessu sviði og samhljóða vitnisburði þeirra fyrir dómi um að almennt megi ætla að niðurbrot áfengis í blóði sé á bilinu 0,10 til 0,25 á klukkustund eftir að hámarksstyrk alkóhóls er náð, um 60 til 90 mínútum eftir síðustu neyslu, telur dómurinn eigi óvarlegt að ætla að áfengisstyrkur í blóði ákærða hafi verið að minnsta kosti 1,20 , þá er Harpan skall á skerinu. Fær sú ályktun aukna stoð í þeim framburði ákærða að hann hafi síðast bragðað áfengi skömmu fyrir slysið og vætti Jakobs um að útilokað sé, í ljósi þess framburðar, að alkóhólstyrkur í blóði ákærða hafi enn verið í vexti þegar umrætt sýni var tekið. Við mat á því hvort ákærði teljist hafa verið undir áhrifum áfengis þegar slysið bar að höndum þykir mega styðjast við vitnisburð sömu vitna um að almennt teljist hæfni ökumanna bifreiða byrja að skerðast þegar 0,50 marki er náð í blóði þeirra, sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Með hliðsjón af því vætti og þeim forsendum 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, að ökumaður teljist óhæfur til að stjórna bifreið þegar alkóhólstyrkur í blóði nemur 1,20 , þykir eigi óvarlegt að slá því föstu að ákærði hafi, þá er báturinn skall á skerinu, verið ófær til að stjórna bátnum á fullnægjandi hátt í skilningi 2. mgr. 238. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Jafnframt er hafnað, sem fráleitri, þeirri vörn ákærða að mun auðveldara sé að stýra skemmtibát en bifreið, en sú vörn virðist eiga að réttlæta áfengisneyslu samfara stjórnun skipa. Aukinheldur virðist ákærði hér gleyma því að um nætursiglingu var að ræða, þar sem skyggni var enn takmarkaðra en ella vegna veðurs. Ber samkvæmt framansögðu ber að refsa ákærða fyrir brot á 2. mgr. 238. gr. siglingalaga. XXIV. Ákærða er einnig gefið að sök brot á 1. og 2. mgr. 6. gr. siglingalaga, en brotalýsingu ákvæðanna er getið í XVIII. kafla. Af sakargögnum er ekkert sem bendir til þess að Harpan hafi verið óhaffær, í skilningi 1. og 2. töluliðar 17. gr. laga nr. 47/2003 um eftirlit með skipum, þegar hún lagði upp í hina örlagaríku siglingu um kl. 00:55 aðfaranótt 10. september. Miðað við skemmtibát var hún þannig nægilega mönnuð og búin vistum til fyrirhugaðrar ferðar út á Viðeyjarsund. Helsti öryggisbúnaður var og til staðar, þ.e.a.s. áttaviti, GPS-tæki, talstöð, neyðarsendir, neyðarblys, bjargvesti og björgunarbátur. Með hliðsjón af þessu, því að um erlent skip er að ræða, sem ekki fellur með beinum hætti undir ákvæði laga nr. 47/2003 og síðast en ekki síst því, að í verknaðarlýsingu ákæru er ekki lýst broti á 1. mgr. 6. gr. siglingalaganna, ber að sýkna ákærða af slíku broti. Samkvæmt áðursögðu er það hins vegar álit dómsins að ákærði hafi greint sinn verið undir áhrifum áfengis við stjórn Hörpunnar og ófær um að gegna því starfi örugglega, en þannig gerði hann bátinn óhaffæran í skilningi fyrri málsliðar 2. mgr. 6. gr. siglingalaga. Við mat á því þykir meðal annars mega styðjast við meginreglu 3. töluliðs 17. gr. laga nr. 47/2003, um skyldu skipstjóra til að tryggja öllum stundum að áhöfn sé ekki svo áfátt eða skip af öðrum ástæðum svo á sig komið, með tilliti til öryggis allra um borð, að telja verður vegna sjóferðar skipsins að hættulegra sé að vera í förum en venjulegt er. Ber því að sakfella ákærða fyrir brot á téðum málslið 2. mgr. 6. gr., sbr. 239. gr. siglingalaganna. Þá er ákærða gefið að sök brot á 1. mgr. 7. gr. siglingalaga, sem kveður á um að skipstjóri skuli annast um að skipi sé stjórnað og með það farið í samræmi við góðar venjur og kunnáttu í siglingum og sjómennsku. Við mat á því hvort ákærði hafi brotið gegn téðri lagagrein er til margs að líta. Hér skiptir mestu máli að slíku broti sé nægjanlega lýst í ákæru. Þar er ákærða gefið að sök að hafa verið undir áhrifum áfengis við stjórn Hörpunnar og að hafa ekki haft gát á siglingaleið bátsins um kl. 01:38 þegar honum var siglt á vaxandi hraða og í slæmu skyggni; næturmyrkri, rigningu og talsverðum vindi, allt með þeim afleiðingum að báturinn steytti á Skarfaskeri á allt að 17 sjómílna hraða. Það eitt að ákærði hafi verið ölvaður við stjórn bátsins felur í sér brot á téðri lagagrein. En hér kemur fleira til skoðunar. Það er álit dómenda að ákærði hafi umrætt sinn lagt úr höfn í Bryggjuhverfinu án þess að skemmtibáturinn væri nægilega búinn til nætursiglingar. Þannig hafi, sannanlega, annað hvort ekki verið um borð í bátnum sjókort af því hafsvæði, sem siglt var um, eða í það minnsta hafi slíkt kort ekki verið notað af hálfu ákærða, eins og hann hefur sjálfur borið um. Þess utan hefur ákærði skýrt frá því, af stærilæti, að sjófarendur styðjist almennt ekki við sjókort af umræddu hafsvæði og sjálfur noti hann aldrei sjókort eða GPS-staðsetningartæki á ferðum sínum um Sundin, enda þekki hann hafsvæðið eins og handarbakið á sér og treysti sér til að sigla örugglega framhjá Skarfaskeri, hvort heldur að nóttu sem degi. Í ljósi framanritaðs er ljóst að ákærði hefur illilega ofmetið reynslu sína og ætlaða þekkingu á umræddu hafsvæði. Má ef til vill kenna því um að hann var undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins. Óháð afstöðu ákærða er uppfært sjókort forsenda þess að skipstjóri geti staðsett skip sitt með öruggum hætti, t.d. með upplýsingum frá GPS-tæki, ekki síst þegar siglt er í myrkri, rigningu og vafasömu skyggni, eins og aðstæður voru sannanlega umrætt sinn. Við þær aðstæður er notkun sjókorts frumforsenda fyrir því að unnt sé að hafa gát á siglingu skips og siglingaleið. Er sú vanræksla ákærða stórfelld og felur í sér brot á 1. mgr. 7. gr. siglingalaga, enda má slá því föstu að með réttri notkun sjókorts hefði mátt koma í veg fyrir áreksturinn á skerið. Til að bæta gráu ofan á svart fylgdi ákærði heldur ekki þeirri sjálfsögðu varúðarreglu að styðjast við bersýnileg leiðarmerki á sjó, þ.e. ljósduflin tvö, sem afmarka einu réttu siglingaleiðina um Viðeyjarsund og ákærða voru vel kunn, en við fyrrnefndar aðstæður bar honum enn ríkari skylda en ella að sigla bátnum milli duflanna. Hefði einnig þannig mátt koma í veg fyrir hið hörmulega sjóslys. Að áliti dómsins verður sú vangá ákærða því aðeins meiri og yfirsjón hans enn alvarlegri í ljósi framburðar hans um að skyggni hafi verið dágott þegar slysið bar að höndum, en samkvæmt vitnisburði Hilmars Helgasonar eiga vanir sjófarendur ekki að geta villst af réttri leið. Við mat á því hvort ákærði hafi haft nægjanlega gát á siglingaleið bátsins í skilningi 1. mgr. 7. gr. siglingalaga verður einnig að líta til almennra, viðurkenndra varúðarreglna og þeirra lágmarkskrafna, sem gera verður til sjómanna og skipstjóra. Ber í því sambandi að horfa til áðurnefndra alþjóðasiglingareglna, en samkvæmt 4., 5. og 6. reglu B kafla reglnanna, sem hafa verið lögfestar hér á landi og höfða til almennrar skynsemi hvers sjófaranda, skal á hverju skipi ávallt halda dyggilegan vörð, jafnt með auga og eyra, sem og öllum siglingatækjum, svo að unnt sé að leggja fullkomið mat á aðstæður og hver hætta sé á árekstri. Einnig skal hverju skipi ávallt siglt með öruggri ferð, meðal annars með tilliti til skyggnis, vindhraða, sjólags og nálægðar á hættum. Samkvæmt öllu framansögðu og að því virtu að ákærði sigldi Hörpunni á allt að 17 sjómílna hraða á Skarfasker, í náttmyrkri og slæmu skyggni, verður ekki ályktað á annan veg en að orsök slyssins megi rekja til fífldirfsku ákærða, kunnáttuleysis, dómgreindarleysis eða ölvunar, nema að þar fari saman fleiri en einn orsakavaldur. Ber því að refsa ákærða fyrir brot á 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. siglingalaga, sem og fyrir brot á 1. mgr. 238. gr., enda um stórfelldar yfirsjónir og vanrækslu að ræða, sem leiddu með beinum hætti til árekstrarins á skerið. Með hliðsjón af álitsgerð og krufningarskýrslu Kari Karkola réttarmeinafræðings 4. og 7. nóvember og vættis hans fyrir dómi, sem samrýmist lögreglurannsóknargögnum málsins, leikur enginn vafi á því að X hafi við áreksturinn kastast fram á við, hafnað með brjóstkassa á efri hluta hurðar niður í lúkar og plexiglerplötunni þar fyrir ofan og við það hlotið svo stórfellda áverka að leiddu hann til dauða. Þá er einsætt, með hliðsjón af framburði Y eiginkonu ákærða og áverkavottorðum vegna hennar, að Y hafi við sama högg skollið með hægri síðu á borðið við sófabekk bátsins og við það hlotið brot á fjölmörgum rifbeinum, loftbrjóst og blæðingu í brjósthol. Er ákærði því jafnframt sannur að sök um brot á 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. XXV. Víkur þá sögunni að atburðum eftir kl. 01:38 og þar til skemmtibátnum hvolfdi um eða eftir kl. 02:06. Eins og sakargögnum er farið verður seint vitað hvað gerðist fyrstu 11 mínúturnar eftir áreksturinn á Skarfasker. Hitt liggur fyrir að Z heitin hringdi í Neyðarlínuna um kl. 01:49 og greindi frá sjóslysi, staðsetningu bátsins og öðrum staðreyndum, eins og henni var frekast unnt. Er efni símtalsins rakið í III. kafla. Af framburði Y og vitnisburði G sonar hennar er ljóst að báturinn hafi í fyrstu verið fastur á skerinu eða að ákærði hafi í það minnsta haldið honum fast við skerið með vélarafli bátsins. Upptökur af símtölum við Neyðarlínuna á tímabilinu frá um kl. 01:49 til um kl. 01:56 staðreyna að vélin hafi verið meira og minna í gangi á greindu tímabili. Að sögn G hafi báturinn svo farið að renna af skerinu og í framhaldi hefði hann runnið eitthvert, en drengurinn bar fyrir sig minnisleysi um frekari atvik að ferðum bátsins þangað til honum hefði hvolft. Er þessi vitnisburður barnsins eðlilegur í ljósi tengslanna við ákærða. Fyrir dómi dró Y einnig úr fyrri framburði um að ákærði hefði verið við stýrishjól bátsins og verið að gefa bátnum inn, en bar þess í stað að ákærði hefði staðið framarlega í stýrishúsinu og verið „eitthvað að fálmast og vesenast“. Hún myndi síðan ekki eftir ferðum bátsins fyrr en honum hefði hvolft. Ber einnig að virða þennan vitnisburð Y í ljósi tengsla hennar við ákærða. Óháð ætluðu minnisleysi mæðginanna um atburði á þessu afmarkaða tímabili er engu síður ljóst að ákærði sigldi bátnum frá Skarfaskeri um kl. 01:58 og hélt bátnum í austurátt. Voru þá liðnar um 20 mínútur frá árekstrinum. Y hefur lýst ástandi ákærða eftir áreksturinn. Við yfirheyrslu 13. september kvað hún ákærða hafa verið úr öll sambandi og ekki vel áttaðan á aðstæðum. Við yfirheyrsluna 30. september lýsti Y því þannig að ákærði hefði verið út úr heiminum, hún ekki þekkt hann fyrir sama mann og hann ekki áttað sig á því þegar reynt hefði verið að tala við hann. Fyrir dómi áréttaði Y þær lýsingar og kvað ákærða hafa verið eins og tveggja ára barn og hann ekki haft „rænu á einu eða neinu“. G sonur hennar minntist ekki á slíkt ástand föður síns við skýrslugjöf fyrir dómi, en bar hins vegar að þegar hann hefði fyrst komið upp í stýrishúsið eftir áreksturinn hefði ákærði verið að stumra yfir Y við sófabekkinn og spyrja hana hvort væri í lagi með hana. Bendir sá vintisburður ekki til þess að ákærði hafi verið lítt áttaður. Ekki nýtur annarra vitnisburða um ætlað ástand ákærða á þessum 20 mínútum, en sjálfur kveðst hann ekkert muna eftir atvikum á sama tímabili. Ákærði fór í sneiðmyndatöku af höfði eftir komu á slysadeild LSH. Sú rannsókn leiddi ekki í ljós innri blæðingar eða áverka á höfuðbeinum. Þá greindust engir ytri áverkar á höfði ákærða, ef frá er talið lítið sár á höku. Um augnskaða ákærða er rætt í VIII. og XVI. kafla, en samkvæmt vitnisburði Þórðar Sverrissonar taldi hann líklegra en hitt að höggáverki á höfuð ákærða hefði haft einhver áhrif á meðvitundarástand hans strax í kjölfar árekstrarins og gæti hafa valdið minnisleysi í einhverjar mínútur fyrir og eftir höggið. Hins vegar taldi Þórður ósennilegt að ákærði hefði hlotið skerta meðvitund eða meðvitundarleysi um lengri tíma, enda hefði hann þá átt að vera með meiri áverka en raun ber vitni. Að þessu virtu telur dómurinn vætti Þórðar ekki styðja þann framburð ákærða að hann hafi haft svo skerta meðvitund um kl. 01:58 að hann hafi verið ófær um að taka meðvitaða ákvörðun um siglingu bátsins frá Skarfaskeri. Þegar Z hringdi í Neyðarlínuna um kl. 01:49 og gerði grein fyrir því að báturinn væri að sökkva var hún spurð um staðsetningu bátsins. Z spurði ákærða um staðsetninguna og svaraði hann því til að hann vissi ekki hvar þau væru stödd og hvað væri í gangi. Skömmu síðar ræddi ákærði sjálfur í símann og sagði starfsmanni Neyðarlínunnar að það væri „eitthvað helvítis vesen“ um borð. Hann bað síðan viðmælandann að bíða og heyrist næst spyrja einhvern um borð: „Hvað kom fyrir?“ Af tilgreindum ummælum ákærða, og öðrum, fyrstu mínúturnar eftir að símtalið hófst verður ekki greint að hann hafi verið ómeðvitaður um ástandið um borð í bátnum og svaraði ávallt í beinu framhaldi af þeim spurningum, sem til hans var beint. Eftir að Y tók við símanum af Z og ýmist bað eða skipaði ákærða að tala við viðmælanda hennar var ákærði jafn skjótur til svars og sagði eiginkonu sinni að þegja þegar hún krafðist þess að hann tæki símann aftur. Í framhaldi sagði ákærði henni tvívegis að slökkva á GSM símanum og lét þess getið að hann vildi ekki tala í símann, rétt áður en samband rofnaði við Neyðarlínuna í það skiptið um kl. 01:56. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt og sérstaklega er litið til ofangreindra viðbragða og ummæla ákærða er ekkert haldbært fram komið í málinu, sem styður þann framburð ákærða að hann hafi verið ómeðvitaður um þá ákvörðun að sigla Hörpunni frá Skarfaskeri um kl. 01:58. Þvert á móti velkjast dómendur ekki í vafa um að ákærði hafi þá og næstu mínútur á undan verið með fullri rænu og því vel meðvitaður um hvað hann væri að gera. Er þannig hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði hafi tekið meðvitaða ákvörðun um að sigla bátnum frá skerinu. Eins og rakið er í IV. kafla var bátnum siglt tæplega 700 metra í austurátt á 7-8 sjómílna hraða, áður en dró úr ferð bátsins og hann færðist aðra 400 metra eða svo í átt að Viðey, meira og minna stjórnlaus að því er virðist samkvæmt hnitaskráningu GPS-staðsetningartækisins um borð. Er einsætt að bátnum hvolfdi í það mund er tækið skráði síðustu hnitin um kl. 02:06. Fyrir liggur að Z var á lífi og nær óslösuð eftir áreksturinn á Skarfasker um kl. 01:38. Samkvæmt 11. gr. siglingalaga nr. 34/1985 bar ákærða ótvíræð skylda til að leita aðstoðar lögreglu og annarra björgunarliða í kjölfar árekstrarins. Í því fólst meðal annars að gefa upp staðsetningu bátsins, með einföldum aflestri af skjá GPS-tækisins og láta vita um slysið gegnum talstöð eða neyðarsendi bátsins. Enn fremur bar ákærða að skjóta upp neyðarblysum, tryggja að eftirlifandi farþegar færu í bjargvesti og gera björgunarbát tilbúinn til sjósetningar. Vanræksla ákærða á öllum þessum þáttum fól í sér stórfellt brot á 11. gr., sbr. 239. gr. siglingalaganna og ber að refsa honum samkvæmt því. Sömu yfirsjónir og sú ákvörðun ákærða að sigla Hörpunni af strandstað urðu þess beinlínis valdandi að bátnum hvolfdi með þeim afleiðingum að Y eiginkona ákærða hlaut ofkælingu við að lenda í sjónum og hírast síðan á kili bátsins þar til björgun barst. Varðar háttsemi ákærða að því leyti einnig við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Óháð því hvort Z drukknaði þegar bátnum hvolfdi eða einhverju áður telja dómendur einsætt að hún hefði lifað sjóslysið af, ef ákærði hefði brugðist við slysinu með eðlilegum hætti, þ.e. með því að gefa upp staðsetningu bátsins og óska tafarlaust eftir aðstoð björgunarliða, í framhaldi af því annað hvort sjósetja björgunarbát, halda Hörpunni við skerið, eða í versta falli að sigla henni stystu leið til lands, um 300 metra spöl til suðurs, í stað þess að halda í austurátt frá skerinu eftir að leki var kominn að bátnum og sjór flæddi inn í hann. Með aðgerðum sínum og aðgerðarleysi innsiglaði ákærði örlög Z, sem var neðan þilja hjá látnum unnusta sínum. Ber ákærði óskoraða ábyrgð á dauða hennar og ber því jafnframt að refsa honum fyrir brot á 215. gr. hegningarlaganna. XXVI. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður orðið uppvís að refsiverðri háttsemi. Ber að líta til þessa við ákvörðun refsingar. Á hinn bóginn verður ekki horft framhjá því að ákærði hefur um 20 ára reynslu af siglingum og hefur réttindi til skipstjórnar á smærri skipum. Háttsemi sú, sem ákærði er nú sakfelldur fyrir, er stórkostleg í skilningi almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og siglingalaga nr. 34/1985 og felur í sér einkar ófyrirleitin brot á almennum skipstjórnarskyldum, sem leiddu í senn til dauða X og Z og stórfelldra líkamsmeiðsla Y eiginkonu hans. Þótt ekki sé unnt að slá því föstu hvað ákærða gekk til með hegðun sinni eftir að skemmtibáturinn rakst á Skarfasker er óhjákvæmilegt til þess að líta, að hann sigldi ekki aðeins bátnum frá skerinu, vitandi vits, heldur hefur hann einnig gert sig sekan um það óskaplega tiltæki að bera af sér sakir og reyna að koma ábyrgð yfir á þá, sem létust í sjóslysinu af völdum hans. Að þessu virtu og annars með vísan til refsimarka 238. og 239. gr. siglingalaga og 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. síðarnefndra laga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. XXVII. Ákærða hefur verið dæmt refsiáfall í málinu. Ber því að dæma um framlagðar bótakröfur, sbr. 2. og 4. mgr. 172 gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kröfuhafar eru átta talsins. Af hálfu sex þeirra er krafist miskabóta samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, en samkvæmt nefndu lagaákvæði má dæma þann, sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi veldur dauða annars manns, til að greiða maka, börnum eða foreldrum miskabætur. Eins og áður segir olli stórfellt gáleysi ákærða dauða X og Z. Er því skilyrði laganna fullnægt og telst ákærði samkvæmt því bótaskyldur gagnvart eftirlifandi syni X, A, sbr. a) lið í ákæru, eftirlifandi móður X, B, sbr. c) lið, eftirlifandi sonum Z, C og D, sbr. d) og e) liðir og foreldrum hennar, E og F, sbr. g) og h) liðir ákæru. Við mat á fjárhæð miskabóta til nefndra ættingja er rétt að líta til þess að annars vegar er um eftirlifandi börn hinna látnu að ræða og hins vegar eftirlifandi foreldra. Aldur barnanna skiptir og máli, en Hermann er tæplega 7 ára, C 28 ára og D 25 ára. Þá verður höfð hliðsjón af sök ákærða, sem telst stórfelld í skilningi skaðabótalaganna og umfangi miskans, sem lamað hefur fleiri en eina fjölskyldu. Þótt sanngirnisrök gætu eftir atvikum mælt með lækkun bóta að einhverju leyti vegna fjárhagsstöðu ákærða er ekki unnt að meta slíkt þar sem hann hefur engin gögn lagt fyrir dóminn um þá stöðu. Þá er ekki fallist á með ákærða að lækka beri bætur á grundvelli almennrar lækkunarreglu 24. gr. skaðabótalaga eða ólögfestrar reglu sama efnis vegna eigin sakar X og Z eða sjónarmiða um áhættutöku, með því að hafa verið um borð í Hörpunni sem farþegar ölvaðs skipstjóra. Varðandi fyrrnefnt atriði má hér hafa hliðsjón af reglu 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en sú lækkunarheimild er bundin því skilyrði laganna að farþegi í bifreið ölvaðs ökumanns sé meðvaldur að tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Er hvorugu fyrir að fara í þessu máli. Varðandi áhættutöku nægir að vísa til hæstaréttardóms 25. október 2001 í máli nr. 129/2001, þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri efni til að viðhalda slíkri, ólögfestri reglu lengur í skaðabótarétti. Með hliðsjón af framansögðu þykja miskabætur til Hermanns hæfilega ákveðnar 2.600.000 krónur, bætur til C og D hvors um sig 1.500.000 krónur og bætur til eftirlifandi foreldra, B, E og F, hvers um sig 1.000.000 krónur. Af hálfu nefndra kröfuhafa er krafist vaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september 2005 til greiðsludags. Kröfurnar voru birtar ákærða 9. febrúar 2006, þótt ekki vildi hann kynna sér þær. Í ljósi þessa voru þær sendar verjanda hans samdægurs. Að þessu virtu þykir rétt að dæma ákærða til að greiða kröfuhöfum umræddar fjárhæðir með vöxtum samkvæmt 8. gr. téðra laga frá 10. september 2005 til 9. mars 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu dánarbús X er krafist 250.000 króna skaðabóta, sbr. b) liður í ákæru, vegna áætlaðs kostnaðar við kaup á legsteini. Engin gögn liggja fyrir um slíkan kostnað, en kröfunni er mótmælt af hálfu ákærða. Ber þegar af þessum ástæðum að vísa kröfunni frá dómi, sem og kröfu dánarbúsins um bætur vegna lögmannsaðstoðar. Af hálfu dánarbús Z er krafist 654.144 króna skaðabóta, sbr. f) liður ákæru. Er annars vegar um að ræða útlagðan kostnað vegna jarðarfarar að fjárhæð 404.144 krónur, sem studdur er reikningum og hins vegar 250.000 króna vegna áætlaðs kostnaðar við kaup á legsteini. Er þeim lið bótakröfunnar vísað frá dómi með sömu röksemdum og að ofan. Hinn áfallni kostnaður er studdur viðhlítandi gögnum, sem lögð voru fram 8. maí síðastliðinn. Með hliðsjón af því og vísan til 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga verður ákærði dæmdur til að greiða dánarbúinu 404.144 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 8. maí til 8. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu allra kröfuhafa er krafist bóta vegna lögmannsaðstoðar við að halda fram kröfum þeirra hvers um sig, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála. Er áður fjallað um þá kröfu dánarbús X. Til stuðnings fjárhæð annarra krafna nýtur aðeins eins, ósundurliðaðs reiknings vegna dánarbús Z og svo ættingja hennar, að fjárhæð 50.298 krónur. Er þó sýnt að um talsverðan kostnað er að ræða. Í ljósi þessa og gegn mótmælum ákærða er rétt að vísa nefndum kröfum frá dómi. XXVIII. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar, en til hans teljast óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar máls og meðferðar fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 164. gr. laganna. Samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti nemur áfallinn kostnaður vegna rannsóknar málsins 3.187.248 krónum, sem telja verður nauðsynlegan kostnað. Verður ákærði því dæmdur til að greiða hann. Við þá fjárhæð bætast málsvarnarlaun Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, sem tók við þeim starfa 6. desember 2005. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls þykja málsvarnarlaunin hæfilega ákveðin 600.000 krónur, sem tiltekin eru í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómsformanns. Jónas Jóhannsson, dómsformaður og héraðsdómararnir Pétur Guðgeirsson og Vilbergur Magni Óskarsson kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Jónas Garðarsson, sæti fangelsi í 3 ár. Ákærði greiði eftirtöldum neðangreindar bætur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september 2005 til 9. mars 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags: A, 2.600.000 krónur, C, 1.500.000 krónur, D, 1.500.000 krónur, B 1.000.000 krónur, E, 1.000.000 krónur, og F, 1.000.0000 krónur. Ákærði greiði dánarbúi Z 404.144 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 8. maí til 8. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 3.787.248 krónur í sakarkostnað, þar með talin 600.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns. S É R A T K V Æ Ð I Péturs Guðgeirssonar héraðsdómara Ég er sammála samdómendum mínum um refsimat, skaðabætur og sakarkostnað. Um lagaatriði og sakarmat vil ég segja þetta: Bátur ákærða er skráður á skipaskrá í Bretlandi og sigldi ákærði honum hingað til lands frá Noregi þar sem hann hafði veri smíðaður. Bátur þessi er lengri en sex metrar og væri því skráningarskyldur hér samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um skráningu skipa nr. 115, 1985. Að öðrum kosti var ákærða, sem er búsettur hér á landi, lögskylt að skrá hann í einhverju öðru ríki, eins og hann og gerði. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. siglingalaga taka þau lög til allra skipa sem skráð eru eða skráningarskyld eru hér á landi. Þó segir þar, að einnig skuli beita beita ákvæðum laganna um erlend skip, eftir því sem við á, þegar athafnir íslensks framkvæmdarvalds eða dómsvalds taka til slíkra skipa, enda brjóti það ekki í bága við reglur þjóðaréttarins. Er og fyrir því löng dómvenja. Í III. kafla siglingalaga er ennfremur á því byggt, þótt ekki sé það sagt þar berum orðum, að skipstjóri sé á hverju skipi, sem lögin taka til. Loks er það að athuga að í 3. gr. laga um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum segir að á hverju skipi skuli vera einn skipstjóri. Má af öllu þessu leiða það að á skipum, sem fara um íslenska lögsögu og eru sex metrar að lengd eða stærri, sé skylt að hafa einn skipstjóra. Fyrir liggur að ákærði átti bátinn Hörpu og hafði einn umráð hans, kunni einn allra skipverja til siglinga og að hann hafði boðið þeim X og Z í siglinguna afdrifaríku. Hlaut ákærði því að vera skipstjóri á bátnum þá ferð alla, án tillits til þess hver honum stýrði, og þar af leiðir að á honum einum hvíldu skipstjóraskyldur og -ábyrgð samkvæmt III. kafla og XV. kafla siglingalaga. Eins og fram er komið, hefur ákærði haldið því fram að hann hafi falið Z heitinni bátsstjórnina út af Rauðarárvík, einkum fyrir orð X heitins, og að hún hafi stýrt bátnum þar til hann strandaði á skerinu. Þessi viðbára ákærða er í sjálfu sér sérlega ótrúleg, einkum vegna veðurs og skyggnis sem þá var á og eins hins að Z kunni ekkert til siglinga. Þá er þess að gæta að ákærði heldur þessu einn fram og ekkert sem fram er komið í málinu styður þessa frásögn hans. Gegn henni mæla hins vegar veigamikil atriði; að engir áverkar, sem heitið geti, fundust á líki Z, að G segist hafa séð hana í sófanum á bak við stýrisbekkinn þegar hann kom upp eftir strandið og loks það að Y segist ekki muna eftir því að Z hafi verið annars staðar en í sófanum þessa nótt. Þykir því mega hafna þessari frásögn ákærða og telja öruggt að Z hafi verið í sófanum aftan við stýrisbekkinn þegar slysið varð. Vegna þess sem auk þess er vitað um það hvert X kastaðist við höggið og um staðsetningu mæðginanna er engum öðrum til að dreifa en ákærða sjálfum. Þá ber að hafa í huga að ákærði var með verulega áverka sem geta samrýmst því að hann hafi verið við stjórnvölinn þegar báturinn skall á skerinu. Er því óhætt að slá því föstu að hann hafi stýrt bátnum þegar hann sigldi á skerið. Það athugast að kertavaxið á ermi Z þykir mér ekki geta veitt örugga vísbendingu um það hvar hún var við áreksturinn. 1. Sannað er með framburði ákærða um áfengisneyslu hans um kvöldið og þessa nótt, þar til rétt fyrir slysið, og með niðurstöðu blóðrannsóknar að hann var undir áhrifum áfengis við stjórn bátsins. Verður að telja að hann hafi af þessari ástæðu verið ófær um að stjórna honum með fullnægjandi hætti og að þannig hafi hann brotið gegn 2. mgr. 238. gr. siglingalaga. 2. Fyrir liggur í málinu að ákærði sigldi bátnum á Skarfasker með um 17 sjómílna hraða. Þá liggur fyrir í málinu að myrkur var á, rigning og talsverður vindur. Verður því að telja að hann hafi ekki haft gát á siglingaleiðinni, sýnt af sér stórfellda vanrækslu í skipstjórnarstarfi og með þessu valdið því að báturinn strandaði á skerinu. Braut ákærði með þessu athæfi gegn 1. mgr. 7. gr., sbr. 239. gr. siglingalaga. 3. Upplýst er með framburði ákærða, eiginkonu hans og sonar og með krufningarskýrslu Kari Karkola réttarmeinafræðings, sem allt er í samræmi við ummerkin í bátnum, að X kastaðist við áreksturinn fram og niður í lúkarinn og hlaut af því svo mikla innvortis áverka í brjóstholi að hann lést nær samstundis. Ákærði telst hafa valdið dauða mannsins með þeirri háttsemi, sem ályktað er um í liðum 1 og 2 hér að framan, og þannig brotið gegn 215. gr. almennra hegningarlaga. 4. Þá verður því slegið föstu með framburði ákærða, Y og sonar þeirra, svo og með læknisvottorði Hlyns Þorsteinssonar að við höggið af ásiglingunni hlaut Y margfalt rifbrot, loftbrjóst og blæðingu í brjósthol. Ákærði telst hafa valdið meiðslum þessum með þeirri háttsemi, sem ályktað er um í liðum 1 og 2 hér að framan, og þannig brotið gegn 219. gr. almennra hegningarlaga. 5. Eftir það að báturinn hafði strandað á skerinu bar ákærða að neyta allra ráða til þess að senda út neyðarkall, gefa upp staðsetningu skipsins og kalla á hjálp úr landi. Fyrir liggur að talstöð var í bátnum og neyðarblys en einnig liggur það fyrir að ákærði notfærði sér hvorugt og setti sig í ekki samband við neinn í landi fyrr en skömmu áður en bánum hvolfdi en þá hringdi hann í neyðarlínuna og sagði bátinn vera að sökkva. Voru þá liðnar um 27 mínútur frá því að báturinn strandaði á skerinu. Á upptöku af símtölum milli bátsins og neyðarlínunnar eftir strandið má heyra að ákærði bæði vék sér undan og beinlínis neitaði að tala í farsíma við neyðarlínuna, þótt hann væri margbeðinn um það, en þess í stað skipaði hann konu sinni að þegja og slökkva á símanum. Í það skipti sem hann þó fékkst til að tala fáein orð í símann var ekki annað að heyra en hann vildi gera sem minnst úr öllu. Öruggar upplýsingar úr gps-tæki bátsins sýna að honum var siglt frá skerinu um 20 mínútum eftir strandið. Af því sem heyrist í þeim Y og Z á hljóðupptökunum og með framburði Y má ráða með vissu að ákærði var þá við stjórnvölinn. Var bátnum ekki stefnt stystu leið til lands heldur í austurátt í stefnu á Viðey, þar til honum hvolfdi skömmu seinna. Var Z heitin þá niðri í lúkar hjá líki manns síns og verður að ætla að hún hafi drukknað við það að bátnum hvolfdi. Eins og rakið er lentu þau hin þrjú í sjónum en mæðginin komust á kjöl. Þegar þeim var bjargað var líkamshiti Y komin niður í 33 stig. Dómurinn telur að allt það sem hér hefur verið ályktað um aðgerðarleysi og athafnir ákærða hafi verið stórkostlegt og ófyrirleitið brot gegn skipstjórnarskyldum hans. Þá telst drukknun Z og ofkæling Y, vera bein og líkleg fleiðing af broti ákærða gegn skipstjóraskyldum sínum eftir að báturinn rakst á skerið. Ákærði hefur sagt að hann hafi vankast við höggið þegar báturinn strandaði og því ekki muna eftir sér fyrr en hann var í sjónum eftir að bátnum hvolfdi. Hefur kona hans borið með honum um þetta og sagt að hann hafi greinilega ekki verið áttaður; út úr heiminum og eins og lítið barn. Hafi hann engu sinnt og ekki haft rænu á neinu. Þórður Sverrisson augnlæknir hefur lýst því hvernig ákærði hafi fengið áverka á sjóntaug við það að auga og heili hans hafi skriðið til við hnykk og sagt að vitað væri að slíkur áverki gæti leitt til minnisleysis en læknirinn telur ósennilegt að meðvitund ákærða hafi skerst um lengri tíma vegna þessa. Til þess hefði áverkinn þurft að vera meiri. Þá er þess að geta að sneiðmynd var tekin af höfði ákærða þegar hann kom á slysadeild og leiddi hún ekkert athugavert í ljós. Fram kom hjá Helga Jónassyni að faðir hans hefði verið að stumra yfir Y þegar G kom upp og bendir það ekki til skertrar meðvitundar. Ekki verður heldur ráðið af því sem til ákærða heyrist á upptökunum að hann hafi verið með skerta meðvitund og einnig má ráða af þeim að hann brást við þegar hann var ávarpaður og að hann hafði í sér rögg til þess að skipa konu sinni að þegja og slökkva á símanum. Enda þótt ákærði hafi orðið fyrir áverka við það að heili hans hafi skriðið til í kúpunni við hnykkinn sem á hann kom þegar báturinn rakst á skerið og hann hljóti auk þess að hafa orðið fyrir andlegu áfalli við þennan atburð, er ekkert í málinu sem gefur til kynna að hann hafi ekki haft fulla stjórn á gerðum sínum eða að hann hafi orðið fyrir truflun sem 16. gr. almennra hegningarlaga tekur til. Að þessu athuguðu ber að sakfella ákærða fyrir brot gegn 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 7.gr., sbr. 239. gr. siglingalaga. Þá verður hann einnig sakfelldur fyrir brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga vegna dauða Z og gegn 219. gr. sömu laga vegna ofkælingarinnar sem Y varð fyrir. Að því er varðar brot gegn 1. mgr. 6. gr. siglingalaga sem vísað er til í ákærunni er þess að geta að það ákvæði getur ekki komið ekki til álita, enda engu samsvarandi broti lýst í ákærunni.
|
Mál nr. 376/2007
|
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
|
Mál M gegn K var fellt niður að ósk M. K krafðist greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hennar. Í samræmi við 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 var M gert að greiða málskostnað í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður K fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2007. Með tilkynningu 10. janúar 2008 óskaði hann eftir því að málið yrði fellt niður þar sem því hefði verið áfrýjað að liðnum áfrýjunarfresti. Óskaði hann eftir að málskostnaður fyrir Hæstarétti yrði felldur niður. Með bréfi 21. janúar 2008 tilkynnti stefnda að hún krefðist málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hennar. Með vísan c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Í samræmi við ákvæði 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, M, greiði í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti 200.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur.
|
Mál nr. 62/2003
|
Hefð Umferðarréttur
|
Ó, eigandi tiltekinnar landspildu krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að L, nágranna hennar, væri óheimilt að nota veg er lá um land Ó. Ósannað var að fyrri eigendur spildu þeirra er L átti hefðu notað hinn umþrætta veg. Auk þess var fram komið að síðustu ár hafði L notað veginn í óþökk Ó. Hafði L af þessum ástæðum ekki unnið hefðarrétt til umferðar um veginn þar sem hann lá um land Ó.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi reisir kröfu sína um að hann hafi unnið hefðarrétt til umferðar um svokallaðan Vatnsveituveg, þar sem hann liggur í gegnum land stefndu, Selásblett 17 ab, á því að hann og fyrri eigendur Selásbletts 18 ab, hafi notað veginn óslitið frá lagningu hans. Ákvæði 7. gr. laga nr. 46/1905 um hefð eigi við í þessu máli, þar sem um sé að ræða sýnilegt ítak er nýtt hafi verið lengur en um 20 ára skeið. Þá séu uppfyllt hugræn skilyrði hefðar, sbr. 2. gr. laganna. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi keyptu foreldrar stefndu landspildu úr Seláslandi við Elliðavatn 29. september 1966, Selásblett 17 ab, nú eign stefndu. Munu þau hafa lagt heimreið að bústað er þau reistu á landinu. Tæplega fjórum árum síðar keypti Halldór Einarsson landspildu úr Seláslandi, Selásblett 18 ab, nú eign áfrýjanda. Samkvæmt samningi Halldórs við Reykjavíkurborg frá 7. júlí 1977 fékk Vatnsveita Reykjavíkur, vegna starfsemi sinnar, að leggja malarveg um land Halldórs. Hins vegar var vegurinn lagður nokkru sunnar en í áðurnefndum samningi greinir og þá einnig um Selásblett 17 ab. Var vegarlagningin, sem þegar hafði átt sér stað, heimiluð með sérstökum samningi Reykjavíkurborgar við foreldra stefndu 25. júlí 1978. Voru eigendum Selásbletts 17 ab annars vegar og Selásbletts 18 ab hins vegar greiddar bætur vegna vegarlagningarinnar, en landeigendur fengu til eignar sitt hvorn vegarspottann sem lá um þeirra land. Hins vegar er hvergi kveðið á um í samningunum né öðrum skriflegum gögnum málsins að vegurinn, þar sem hann lá um Selásblett 17 ab, skyldi nýtast eiganda Selásbletts 18 ab. Halldór Einarsson lést í lok árs 1981 og réttum tveimur árum síðar keypti Steinþór Gunnarsson landið af Margréti Jóhannsdóttur, ekkju Halldórs. Var tekið fram í afsali að heimreiðin frá Norðlingabraut að norðanverðu væri hluti hinnar seldu spildu. Ekki verður ráðið af skjölum málsins að Halldór eða Margrét hafi notað Vatnsveituveginn og þau reistu ekki mannvirki á landi sínu. Áðurnefndur Steinþór Gunnarsson bar hins vegar fyrir dómi að sér hefði verið kunnugt um að Halldór og Margrét hefðu farið um veginn til að komast að landinu, en þær upplýsingar hefði hann fengið frá Elíasi, syni Halldórs, um það leyti er hann keypti landið. Þó kvaðst Steinþór ekki vita um not fyrri eigenda af landinu. Stefnda hefur borið að hún hafi dvalið þarna langdvölum á sumrin ásamt foreldrum sínum, en Halldór hefði aldrei farið um Vatnsveituveginn þá sjaldan hann hafi komið í land sitt, heldur um heimreiðina að bústað stefndu. Ekki kvaðst hún vita til þess að Margrét Jóhannsdóttir hafi komið að Selásbletti 18 ab. Þá kom fram af hálfu áfrýjanda að hann hafi þegar á árinu 2000 vitað um andstöðu stefndu við umferð um veginn. Samkvæmt framanrituðu og gegn mótmælum stefndu er ósannað að eigendur þeir er áttu Selásblett 18 ab til loka árs 1983, áður en landið var selt Steinþóri Gunnarssyni, hafi notað hinn umþrætta veg. Auk þess er fram komið að síðustu ár hefur áfrýjandi notað veginn í óþökk stefndu. Þegar af þessum ástæðum hefur áfrýjandi ekki unnið hefðarrétt til umferðar um Vatnsveituveg þar sem hann liggur um land stefndu. Kemur því ekki til skoðunar hvort vegurinn teljist til sýnilegra eða ósýnilegra ítaka. Þá er ekki fallist á málsástæðu áfrýjanda um að aðstæður séu með þeim sérstaka hætti að honum sé óhjákvæmileg nauðsyn á að nota þann veg sem um ræðir til að komast að landi sínu, óháð skilyrðum um hefð. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Leifur S. Halldórsson, greiði stefndu, Ólöfu Þorvarðsdóttur, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 19. mars sl. og var dómtekið 28. október sl. Stefnandi er Ólöf Þorvarðsdóttir, Sólvallagötu 14, Reykjavík. Stefndi er Leifur S. Halldórsson, Skipholti 2, Ólafsvík. Dómkröfur Stefnandi gerir þá kröfu á hendur stefnda að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota veg þann sem Vatnsveita Reykjavíkur fékk heimild til að leggja um Selásblett l7ab við Elliðavatn í Reykjavík, samkvæmt samningi borgarverkfræðingsins í Reykjavík, f.h. borgarsjóðs, og landeiganda, dags. 25. júlí 1978, að því leyti sem hann liggur um land stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Stefndi gerir þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Þann 29. september 1966 keyptu foreldrar stefnanda, Þorvarður R. Jónsson og Inga Sigríður Ingólfsdóttir, landspildu úr Seláslandi við Elliðavatn í Reykjavík af Gunnari Jenssyni. Í afsali Gunnars til foreldra stefnanda er kveðið á um að landspildan sé 18.000 m2 að stærð og afmörkuð á sérstökum uppdrætti með afsalinu þar sem spildan er merkt nr. l7ab. Við mælingu á landinu kom síðar í ljós að landið var minna en upphaflega var gert ráð fyrir, þ.e.a.s 13.370 m2, en merki voru hins vegar rétt eins og þau voru tilgreind á uppdrættinum. Afsalið var því leiðrétt með sérstökum samningi, dags. 19. febrúar 1968, og hann færður í þinglýsingabækur. Hinn 25. júlí 1978 gerðu foreldrar stefnanda samning við Reykjavíkurborg í tengslum við fyrirhugaðar framkvæmdir Vatnsveitu Reykjavíkur í landi Norðlingaholts. Samkvæmt samningnum heimiluðu landeigendur, foreldrar stefnanda, Vatnsveitu Reykjavíkur að leggja malarveg um land þeirra. Þá segir í samningnum: „malarvegur þessi skal ekki fjarlægður að framkvæmdum loknum og skal hann verða eign landeigenda...”. Fyrir innan Selásblett l7ab er landspilda, Selásblettur l8ab, sem Halldór Einarsson keypti úr Seláslandi af Gunnari Jenssyni með afsali 2. apríl 1970. Í afsalinu segir að spildan sé að stærð um 15.000 m2 og að henni liggi heimreið frá Norðlingabraut að norðan og hún sé hluti af hinu selda. Ekki er vitað hvernig heimreiðin leit út á þessum tíma og enginn eiginlegur vegur lá á þessum tíma frá Norðlingabraut og að landsspildu Halldórs. Þann 7. júlí 1977 var undirritaður samningur milli Halldórs Einarssonar og borgarverkfræðingsins í Reykjavík um framkvæmdir Vatnsveitu Reykjavíkur í landi Halldórs, Selásbletti l8ab. Á meðal framkvæmdanna var malarvegur sem lagður skyldi um land Halldórs. Skyldi malarvegurinn lagður fyrir norðan vatnslögnina meðfram girðingu þeirri er skilur að land Halldórs og db. Hauks Herbertssonar. Skyldi malarvegur þessi ekki fjarlægður að framkvæmdum loknum og skyldi hann verða eign landeiganda. Í stað þess þó að fylgja þessari lýsingu á lagningu malarvegarins og fylgja að fullu landamerkjum milli lands Halldórs og db. Hauks Herbertssonar frá Norðlingabraut og að Elliðavatninu var vegurinn lagður að hluta til í gegnum land Þorvarðs Jónssonar og skar vegurinn þannig land Þorvarðar, og lá að hluta meðfram landamerkjum lands Halldórs og db. Hauks Herbertssonar. Steinþór Gunnarsson keypti Selásblett l8ab af Margréti Jóhannsdóttur, ekkju Halldórs Einarssonar, með afsali 20. desember 1983. Í afsali segir að heimreið frá Norðlingabraut að norðan sé hluti hinnar seldu spildu. Fylgdi ofangreindur samningur við borgarverkfræðing með afsalinu. Nokkru síðar byggði Steinþór sumarhús á spildunni, og seinna hesthús og hestagirðingu, og hóf að nota veginn, sem Vatnsveitan hafði lagt, til að komast að landspildu sinni. Telur stefnandi afnot af veginum hafa verið látin óátalin af foreldrum sínum á þeirri forsendu að þau myndu leggjast af þegar þau eða síðari eigendur Selásblettar l7ab myndu girða lóðarmörkin eða breyta veginum. Stefnandi kveður afnot af veginum hafa verið mjög lítil á þessum tíma. Þá hafi jafnframt verið ljóst að Selásbletti l8ab fylgi landræma meðfram Selásbletti l7ab sem ætluð sé sem afleggjari eða heimreið fyrir landspilduna. Komi það skýrt fram í áðurnefndu afsali Gunnars Jenssonar til Halldórs Einarssonar þar sem segi orðrétt: „Heimreið liggur frá Norðlingabraut að norðan og er hún hluti af hinu selda.” Í afsali ekkju Halldórs til Steinþórs sé sams konar ákvæði, en þar segi: „Heimreið frá Norðlingabraut að norðan er hluti hinnar seldu spildu”. Þess vegna hafi verið litið svo á að afnot eiganda Selásblettar l8ab af Vatnsveituveginum, þar sem hann liggi um Selásblett l7ab, væru eingöngu tímabundin enda hefði landeigandi aðra leið til þess að komast að landspildu sinni. Þann 14. október 1998 afsalaði móðir stefnanda Selásbletti l7ab til stefnanda. Með afsali, dags. 19. mars 1999, afsalaði Steinþór Gunnarsson og kona hans, landspildunni Selásbletti 18 ab til Tjarnargötu ehf. Ekki er sérstaklega minnst á heimreið í afsalinu. Með afsali, dags. 23. apríl 1999, afsalaði Tjarnargata ehf. landspildunni síðan til núverandi eiganda hennar, stefnda. Er ekki sérstaklega minnst á heimreið að landinu í afsalinu. Stefnandi heldur því fram að eftir kaup stefnda á landspildunni hafi afnot af Vatnsveituveginum aukist margfalt, enda hafi verið farið að búa á jörðinni allt árið um kring, auk þess sem stefndi hafi reist hesthús og hestagirðingu. Af þeirri ástæðu kveðst stefnandi hafa sett sig í samband við stefnda til að ræða um notkun á veginum. Hafi stefndi þá fullyrt að vegurinn tilheyrði jörð hans. Stefndi mótmælir því sem kemur fram í stefnu að það hafi alla tíð verið ágreiningslaust gagnvart fyrri eigendum Selásblettar l8ab að vegurinn og landsvæðið undir honum væri hluti af Selásbletti l7ab og að sérstakt landsvæði væri ætlað fyrir heimreið að Selásbletti l8ab. Allt frá því að stefndi keypti Selásblett l8ab, hafi hann haldið að Vatnsveituvegurinn lægi eingöngu í landi hans og að landamörkin við spildu stefnanda lægju meðfram veginum. Vegna árekstra við stefnanda hafi hann girt Vatnsveituveginn frá spildu stefnanda, en eftir að hann hafi áttað sig á því að Vatnsveituvegurinn skeri í raun landspildu stefnanda, en markaði ekki landamerki, hafi hann fjarlægt girðinguna. Hann hafi, eins og fyrri eigendur Selásblettar l8ab, haft afnot af Vatnsveituveginum til að komast inn á landspilduna. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að umræddur vegur, sem lagður var af Vatnsveitu Reykjavíkur á grundvelli samnings við þáverandi eigendur Selásbletts l7ab, tilheyri landinu og sé því eign hennar ásamt öðrum hlutum þess. Þá byggir stefnandi á því að það hafi alla tíð verið ágreiningslaust gagnvart fyrri eigendum Selásbletts l8ab að vegurinn og landsvæðið undir honum væri hluti af Selásbletti l7ab. Þá hafi alla tíð verið óumdeilt og legið ljóst fyrir að sérstakt landsvæði væri ætlað fyrir heimreið að Selásbletti 18ab sem jafnframt tilheyrði þeirri landspildu og því afnot af vegi stefnanda alls ekki nauðsynleg til að komast að því landi. Þá sé ljóst af þinglýstum samningum um landspildurnar, teikningum og uppdráttum að vegurinn liggur um land stefnanda enda hafi hingað til verið ágreiningslaust hvar landamerki jarðanna liggja. Enn fremur sé ljóst af áðurgreindum samningi við Reykjavíkurborg að svokallaður Vatnsveituvegur sem lagður hafi verið að hluta um land stefnanda sé eign hennar, eins og þar komi fram. Þar sem stefnandi eigi ótvíræðan eignarrétt yfir veginum samkvæmt samningnum, þar sem hann liggi um land hennar, auk þess sem hún eigi landsvæðið sem hann liggur um, eigi hún jafnframt fullan rétt til að takmarka eða banna öðrum afnot vegarins, sérstaklega í ljósi þess að umferð annarra en Vatnsveitu Reykjavíkur, samkvæmt samningi við landeiganda, sé alls ekki nauðsynleg. Þar sem stefndi hafi ekki orðið við áskorun um að hætta notkun vegarins, sé stefnanda nauðsynlegt að fá dóm um að stefnda sé óheimilt að nota hann. Stefnandi byggir kröfu sína á meginreglum samninga- kröfu- og eignaréttar. Um málsmeðferð vísast til ákvæða einkamálalaga nr. 91/1991. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Um varnarþing vísast til 34. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda byggist á því að stefndi hafi hefðað umferðarrétt eftir vegi þeim sem Vatnsveita Reykjavíkur fékk heimild til að leggja um Selásblett l7ab við Elliðavatn í Reykjavík, samkvæmt samningi borgarverkfræðingsins í Reykjavík f.h. borgarsjóðs og landeiganda, dags. 25. júlí 1978, að því leyti sem að hann liggur um land stefnanda. Eins og að framan sé rakið hafi stefndi, svo og fyrri eigendur Selásbletts l8ab, notað Vatnsveituveginn óslitið allt frá lagningu hans árið 1977 og til dagsins í dag. Þegar á árinu 1997 hafi því skilyrði hefðar um 20 ára óslitið eignarhald á fasteign verið fullnægt, en samkvæmt 7. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 geti notkun með samsvarandi skilyrðum og þeim, er gildi um eignarhefð, skapað afnotarétt. Sé hér um að ræða hefð á sýnilegu ítaki sem hefðist á 20 árum. Sé munurinn á ósýnilegum ítökum og sýnilegum skilgreindur á þann hátt að ef sérstakar sýnilegar tilfæringar gefi ítaksnotin til kynna, þær nýttar vegna ítaksnotanna og þeim varanlega fyrir komið í þágu umræddra nota eingöngu, sé um að ræða sýnilegt ítak. Sem dæmi um slíkt sýnilegt ítak hafi fræðimenn nefnt að vegur sé lagður í þágu umferðar. Þannig hátti einmitt til í þessu máli. Vatnsveituvegurinn liggi ekki eingöngu um land Selásbletts l7ab heldur sé hann lagður einnig yfir Selásbletts l8ab. Hafi veginum verið haldið við í yfir 20 ár af eigendum Selásblettar l8ab. Gefi því vegurinn sjálfur ítaksnotin til kynna svo að ekki verði um villst. Vegna þessarar legu vegarins og viðhalds á honum í gegnum árin, hafi stefnanda ekki getað verið annað en ljóst að vegurinn hefði verið notaður af stefnda og fyrri eigendum Selásbletts l8ab. Hafi slík not meira að segja verið viðurkennd af stefnanda í stefnu. Auk þessa megi nefna að vegurinn sem lagður var af Vatnsveitunni hafi verið lagður bæði í þágu Vatnsveitunnar en einnig í þágu eigenda Selásblettar l8ab, ella hefði slík lagning vegar aldrei verið samþykkt af landeigendum. Aftur á móti hafi vegi sem að liggi um Selásblett l8ab eingöngu verið komið fyrir í þágu eigenda Selásbletts l8ab en ekki Selásbletts l7ab, enda hafi eigendur þeirrar eignar enga þörf fyrir veginn að því marki sem að hann nær út fyrir Selásblett l7ab. Tekið skuli fram að stefnandi hafi engin afnot haft af umræddum vegi þar sem hann liggi yfir Selásblett l8ab. Þá sé það ekki nauðsynlegt skilyrði sýnilegs ítaks að tilfæringar séu á þeirri eign, sem ítakið sé í, heldur nægi að tilfæringarnar séu annars staðar, t.d. á landi ítakshafa. Þegar um sé að ræða hefð á afnotaréttindum, eins og umferðarrétti, sé þess ekki krafist að um einkanot hafi verið að ræða. Geti slík eignarréttindi stofnast, enda þótt bæði jarðeigandi og hefðandi hefðu haft afnot af viðkomandi fasteign. Þá sé enn fremur ljóst að skilyrðið um óslitna notkun verði að miða við eðli þeirra nota, sem um sé að ræða. Í þessu tilviki sé um að ræða land sem notað hafi verið til trjáræktar og útilífs og síðan sem aðstaða fyrir hesta og sumarbústað. Í hvert skipti sem stefndi og þeir sem leiði rétt sinn frá honum hafi komið að Selásbletti l8ab frá árinu 1977 hafi þeir farið um Vatnsveituveginn, enda enginn annar vegur sem að landinu liggi. Samkvæmt 3. gr. hefðarlaga megi leggja saman hefðarhald fleiri en eins aðila, ef eignarhaldið hafi löglega gengið frá manni til manns. Hafi allir fyrri eigendur Selásblettar l8ab, svo og stefndi sjálfur, í óslitinni röð, haft afnot af Vatnsveituveginum til að komast inn á Selásblett l8ab frá Norðlingabraut og sé því uppfyllt þetta skilyrði 3. gr. hefðarlaga hvað stefnda varðar. Allt frá því að Vatnsveituvegurinn var lagður og fram til dagsins í dag, hafi lagning Vatnsveituvegarins verið eina vegagerðin sem hafi átt sér stað á þessu svæði og sé Vatnsveituvegurinn eini vegurinn sem fær hafi verið frá Norðlingabraut og að Selásbletti l8ab. Hafi stefndi, svo og fyrri eigendur spildunnar, ekki haft neinn annan möguleika til að komast að spildunni en að fylgja Vatnsveituveginum. Þá séu hugræn skilyrði hefðar enn fremur uppfyllt, en stefndi og fyrri eigendur Selásbletts l8ab hafi nýtt Vatnsveituveginn á lögmætan hátt. Sé greinilegt af orðalagi samnings borgarverkfræðings Reykjavíkur við Halldór Einarsson, fyrri eiganda Selásbletts l8ab, þar sem legu Vatnsveituvegarins sé lýst og eignarhaldi landeiganda að honum, þar sem ekkert sé minnst á eignarhald þriðja aðila á sama vegi, afsölum fyrir Selásblett l8ab og þeim uppdráttum sem fram hafi verið lagðir í málinu, að allt frá lagningu Vatnsveituvegarins sé það óskýrt í hvaða landi Vatnsveituvegurinn liggi. Þannig sé t.d. á uppdrætti Vatnsveitunnar frá 1977, landamerki Selásbletta l7ab og l8ab ekki merkt inn og þær girðingar sem þar séu merktar inn og hafi verið í landinu fylgi ekki réttum landamerkjum á milli Selásbletts l7ab og l8ab. Þá sé heimreið sú sem sögð sé fylgja Selásbletti l8ab í afsali frá Gunnari Jenssyni til Halldórs Einarssonar ekki merkt inn á uppdráttinn, en þó virðist ljóst að henni hafi verið ætlað að liggja samsíða Selásbletti l7ab. Auk framangreinds sé ljóst að ef stefnda yrði meinaður umferðarréttur um Vatnsveituveginn þar sem hann liggi um land stefnanda, myndi það valda honum verulegum óþægindum þar sem enginn annar vegur liggi að Selásbletti l8ab og komist hann í dag ekki á annan hátt að landi sínu. Ef stefndi hafi ekki umferðarrétt um veginn, yrði hann að leggja nýjan veg, sem myndi vera samsíða og nánast alveg upp við Vatnsveituveginn, þ.e.a.s. á milli Vatnsveituvegarins og einkavegar sem liggi í landi sem merkt sé db. Hauks Herbertssonar á teikningu Vatnsveitu Reykjavíkur á dómskjali nr. 6. Myndi slík vegaframkvæmd leiða til þess að á þessu svæði lægju þrír vegir hlið við hlið og hefði slík vegaframkvæmd einnig í för með sér verulegt jarðrask og umhverfisspjöll, algerlega að nauðsynjalausu. Á móti verði ekki séð að umferðarréttur stefnda um Vatnsveituveginn í landi stefnanda sé íþyngjandi fyrir stefnanda eða valdi honum einhverjum spjöllum, óþægindum eða kostnaði. Megi nefna í þessu sambandi að stefndi hafi frá því að hann eignaðist landið haldið veginum við. Fram er komið að eigendur Selásblettar 17ab höfðu lítil sem engin afnot af veginum. Hins vegar fóru eigendur Selásblettar 18ab um veginn til þess að komast að landi sínu. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi voru afnot Halldórs Einarssonar lítil af veginum. Engin mannvirki voru þá á landinu og Halldór kom sjaldan þangað. Steinþór Gunnarsson eignaðist landið, Selásblett 18ab árið 1983. Bar hann fyrir dómi að hann hefði farið um Vatnsveituveginn til þess að komast að landi sínu. Bar hann að honum hefði verið kunnugt um að Þorvarður hefði verið eigandi vegarins og að honum hefði verið kunnugt um heimreiðina að landi sínu. Hann kvaðst hafa rætt þetta við Þorvarð heitinn en honum hafi fundist fáránlegt að fara að leggja þriðja veginn þarna. Steinþór bar að hann hefði annast viðhald á veginum og hafi sett upp hlið. Það hafi verið gert í samráði við Þorvarð. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi jókst umferð mikið eftir að stefndi Leifur keypti landið en þar sé nú bústaður og stórt hesthús. Stefndi Leifur bar fyrir dómi að hann hefði talið að Vatnsveituvegurinn væri hluti af hans landi og hafi hann séð um viðhald á veginum. Óumdeilt er nú að Vatnsveituvegurinn er hluti af landi stefnanda. Þá liggur fyrir að sérstök landsspilda í landi stefnda var ætluð sem heimreið að landi Selásblettar 18 ab. Er umferð um svonefndan Vatnsveituveg því ekki nauðsynleg til þess að eigendur Selásblettar 18ab komist að landi sínu. Eins og áður er rakið snýst ágreiningur í máli þessu um hefð. Hvort stefndi og fyrri eigendur Selásblettar 18ab hafi hefðað afnotarétt að svonefndum Vatnsveituvegi. Byggir stefndi á því, eins og áður segir, að skilyrði hefðar um 20 ára óslitið hefðarhald sé fullnægt, en samkvæmt 7. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 getur notkun með samsvarandi skilyrðum og þeim, er gilda um eignarhefð, skapað afnotarétt. Lögin nr. 46/1905 gera greinarmun á því hvort um hefð í sýnilegum eða ósýnilegum ítökum er að ræða. Samkvæmt 2. gr. laganna er skilyrði fyrir hefð 20 ára óslitið eignarhald á fasteign en 10 ára óslitið eignarhald á lausafé. Hefð á ósýnilegum ítökum getur aðeins unnist með 40 ára notkun. Talið hefur verið að skýrgreina megi sýnilegt ítak á þá leið að slíkt ítak liggi fyrir ef sérstakar sýnilegar tilfæringar gefi ítaksnotin til kynna, enda séu tilfæringar þessar nýttar vegna ítaksnotanna og þeim varanlega fyrir komið í þágu umræddra nota eingöngu. Ef ekki sé neinum tækjum eða tilfæringum til að dreifa geti ítak ekki talist sýnilegt ítak. Með hliðsjón af þessu verður ekki litið svo á að afnot stefnda, og fyrri eigenda Selásbletts 18 ab, af veginum geti fallið undir skilgreiningu um sýnilegt ítak. Engar sérstakar tilfæringar hefur þurft til þess að eigendur Selásbletts 18ab gætu haft afnot af veginum. Verður ekki séð að lágmarks viðhald vegarins geti fallið þar undir. Þá var umrætt hlið reist með samkomulagi við eiganda landsins. Samkvæmt samningi Þorvarðar Jónssonar og Sigríðar Ingólfsdóttur við Vatnsveituna, dags. 25. júlí 1978, hefur vegurinn verið lagður fyrir þann tíma. Umferð eigenda Selásbletts 18ab um veginn hefur því ekki átt sér stað í fullan hefðartíma, eða 40 ár. Þegar af þeim sökum hefur stefndi ekki öðlast hefðarrétt til umferðar um veginn. Stefndi hefur notað veginn án samráðs við stefnanda og hefur ekki sinnt áskorun hennar um að láta af þessum afnotum. Ber því samkvæmt framansögðu að taka til greina kröfu stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Viðurkennt er að stefnda, Leifi Halldórssyni, er óheimilt að nota veg þann sem Vatnsveita Reykjavíkur fékk heimild til að leggja um Selásblett l7ab við Elliðavatn í Reykjavík, samkvæmt samningi borgarverkfræðingsins í Reykjavík, f.h. borgarsjóðs, og landeiganda, dags. 25. júlí 1978, að því leyti sem hann liggur um land stefnanda, Ólafar Þorvarðsdóttur. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 715/2016
|
Kærumál Aðför Útburðargerð Húsaleigusamningur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A ehf. um að A yrði borin út úr leiguhúsnæði var hafnað. Talið var að skilyrði til riftunar húsaleigusamnings aðila hefðu ekki verið uppfyllt þar sem ekki lá fyrir í málinu að A ehf. hefði beint skriflegum áminningum eða áskorunum til A eins og áskilið væri í 1., 3. og 8. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Þá var ósannað að A hefði vanrækt svo skyldur sínar samkvæmt leigusamningnum að rýming húsnæðisins teldist eðlileg eða nauðsynleg í skilningi 10. töluliðar sama ákvæðis. Loks var ekki fallist á að A hefði brotið ákvæði samningsins og notað húsnæðið á annan hátt en um hefði verið samið. Var kröfu A ehf. því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 18. október 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að varnaraðili yrði borinn út úr nánar tilgreindri íbúð aðAndarhvarfi 7a í Kópavogi. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 umaðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindkrafa verði tekin til greina. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður í héraði verði lækkaður ogkærumálskostnaður látinn niður falla. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með beiðni 28. júní 2016 krafðistsóknaraðili þess að varnaraðili yrði með vísan til 1. mgr. 78. gr. laga nr.90/1989 borinn út úr framangreindri íbúð að Andarhvarfi 7a í Kópavogi. Var íbeiðninni vísað til þess að sóknaraðili hefði vegna ítrekaðra vanefndavarnaraðila rift húsaleigusamningi aðilanna frá 17. janúar 2014 með heimild í7. gr. samningsins og 1., 3., 8. og 10. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaganr. 36/1994. Í beiðninni var krafa sóknaraðila um útburð á hinn bóginn ekkireist á því að varnaraðili hefði sagt leigusamningnum upp og getur súmálsástæða því ekki komið til úrlausnar fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989.Í 7. gr. húsaleigusamnings aðilanna sagði meðal annars að óheimilt væri„að nota húsnæðið á annan hátt en um er samið í leigusamningi. Leigjanda erskylt að ganga vel og snyrtilega um hið leigða húsnæði og gæta settra reglna oggóðra venja um hreinlæti, hollustuhætti og heilbrigði.“ Skilyrði riftunar húsaleigusamningssamkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga vegna greiðsluvanskila er aðleigjandi sinni ekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun leigusala um greiðslu,enda hafi slík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið framað hann muni beita riftunarheimild sinni. Skilyrði riftunar samkvæmt 3. tölulið1. mgr. 61. gr. laganna, eins og henni var breytt með 32. gr. laga nr. 63/2016,er að leigjandi hafi ekki látið af misnotkun leiguhúsnæðis þrátt fyrirskriflega áminningu leigusala, og samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 61. gr. laganna,sbr. 32. gr. laga nr. 63/2016, er það skilyrði riftunar vegna vanræksluleigjanda á skyldu sinni til þess að sjá um að góð regla og umgengni haldist íhinu leigða húsnæði að leigjandi vanræki þá skyldu þrátt fyrir skriflegaáminningu leigusala. Engar slíkar skriflegar áminningar eða áskoranir af hálfusóknaraðila til varnaraðila liggja fyrir í málinu og er skilyrðum riftunar meðvísan til fyrrgreindra töluliða 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga þegar af þeirriástæðu ekki fullnægt. Þá er með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfestsú niðurstaða að samkvæmt gögnum málsins sé ósannað að varnaraðili hafi vanræktsvo skyldur sínar samkvæmt leigusamningi aðilanna um íbúðina að rýming hennarteljist eðlileg eða nauðsynleg í skilningi 10. töluliðar 1. mgr. 61. gr.húsaleigulaga. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Eftir þessum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila350.000 krónur í kærumálskostnað.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Andarhvarf ehf., greiði varnaraðila, Önnu MargrétiSævarsdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5.október 2016.Málþetta barst Héraðsdómi Reykjaness 28. júní 2016 og var tekið til úrskurðar 7.september 2016. Sóknaraðili er Andarhvarf ehf., Ögurhvarfi 6, Kópavogi.Varnaraðili er Anna Margrét Sævarsdóttir, Andarhvarfi 7a, Kópavogi. Sóknaraðilikrefst ákvörðunar héraðsdóms á grundvelli 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 umaðför um að varnaraðili verði, með beinni aðfarargerð, borin út úr fasteigninniað Andarhvarfi 7a, Kópavogi, fastanúmer 229-2232, fjögurra herbergja íbúð,merktri 02-01, samtals 182,3 fm2, ásamt öllu sem henni tilheyrir, ogsóknaraðila fengin umráð fasteignarinnar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.Varnaraðilikrefst þess að beiðni sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðili greiðivarnaraðila málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. IAðilarmálsins gerðu með sér ótímabundinn leigusamning um íbúðina að Andarhvarfi 7a,Kópavogi, fastanúmer 229-2232, 17. janúar 2014. Sama dag gerði sóknaraðili ogfélagið Bifreiðasalan ehf., sem varnaraðili var í fyrirsvari fyrir,ótímabundinn leigusamning um bílskúr og geymslu, sem fylgja framangreindriíbúð.Aðilumber í engu saman um málsatvik en sóknaraðili hefur lagt fram, máli sínu tilstuðnings, ýmis gögn sem varpa eiga ljósi á ótilhlýðilega háttsemi varnaraðila ogþað ónæði sem stafi frá henni. Sóknaraðili kveður þá háttsemi varnaraðila hafaverið grundvöll þess að leigusamningi málsaðila hafi síðar verið rift. Framangreinduer mótmælt af hálfu varnaraðila sem ósönnuðu. Þann25. maí 2016 sendi sóknaraðili varnaraðila riftunaryfirlýsingu vegnahúsaleigusamnings aðila um fasteignina að Andarhvarfi 7a, íbúð 02-01, fastanúmer229-2232. Í yfirlýsingunni segir að riftunin sé meðal annars byggð á 3., 8. og10. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 og er vísað til þess aðleigutaki og heimilismenn hans hafi í engu uppfyllt þær kröfur sem gera megitil þeirra á grundvelli framangreindra lagaákvæða og 7. gr. leigusamningsaðila. Hafi því verið um verulega vanefnd að ræða. Þá var riftun leigusamnings jafnframtbyggð á 1. tl. 1. mgr. 61. gr. laganna vegna verulegra vanskila áleigugreiðslum. II Af hálfu sóknaraðila er byggt á því aðnáin tengsl séu á milli leigusamninga íbúðarinnar að Andarhvarfi 7a og þessbílskúrs sem tilheyrir sama fastanúmeri og íbúðin. Þessu til stuðnings vísar sóknaraðilitil þess að framangreindir leigusamningar hafi verið gerðir samhliða ogundirritaðir af sömu aðilum, þó undirritun leigjanda um bílskúrinn hafi veriðgerð af varnaraðila sem fyrirsvarsmanni Bifreiðasölunnar ehf. Í leigusamningium íbúðina sé tilgreint að bílskúr tengdur henni fylgi ekki með samkvæmtsamningnum en í 13. gr. húsaleigusamningsins um bílskúrinn segir að ekki séheimilt að segja þeim samningi upp, nema að fyrrnefndum samningnum sé sagt uppsamhliða. Sóknaraðili kveður að með undirritun varnaraðila á báða leigusamningamegi draga þá ályktun að heimilismenn hafi verið þeir sömu á báðum stöðum, endabáðir eignarhlutar í umráðum varnaraðila. Þá ber sóknaraðili því við aðáðurnefnt félag hafi þegar gengist við lögmæti riftunar sóknaraðila áhúsaleigusamningi um bílskúrinn, rýmt hann og afhent sóknaraðila lykla afhonum. Í ljósi ætlaðra tengsla milli samninganna tveggja verði fjallað jöfnumhöndum um riftunarástæður þeirra beggja þar sem varnaraðili, sem leigutakiframangreindrar íbúðar annars vegar og fyrirsvarsmaður leigutaka bílskúrsinshins vegar, beri ábyrgð á heimilismönnum sínum gagnvart sóknaraðila semleigusala.Einnigbyggir sóknaraðili á því að varnaraðili og/eða heimilismenn hennar hafi ítrekaðá leigutímanum brotið gegn þeim lágmarkskröfum sem til þeirra séu gerðar íhúsaleigusamningi aðila og húsaleigulögum nr. 36/1994. Framangreindu tilstuðnings kveðst sóknaraðili vísa til þess að lögregla hafi oft verið kölluðtil í íbúðina og bílskúr vegna gruns um bruggun, húsbrot, eignaspjöll oghótanir. Í samantekt úr dagbók lögreglu, sem gerð var 9. júní 2016, megi finnaupplýsingar um ítrekuð afskipti lögreglu af bruggun heimilismanns varnaraðila íbílskúrnum og sökum annarrar vítaverðar hegðunar tengdra í Andarhvarfi 7a.Sóknaraðili kveður að brot þau sem lögregla hafi verið kölluð til vegna hafiýmist verið framin í bílskúr tengdum íbúðinni eða í öðrum tengslum við það ogsum hver beinst gegn íbúum nærliggjandi íbúða. Þá vísar sóknaraðili til þess aðhonum hafi borist ítrekaðar kvartanir frá öðrum íbúum hússins sökum þeirrarólögmætu háttsemi sem heimilismaður varnaraðila hafi orðið uppvís að, ógnandiframkomu og annars ónæðis af íbúum íbúðarinnar sem krafist sé útburðar úr. Sóknaraðilikveðst jafnframt byggja á því að varnaraðili sé í verulegum vanskilum viðsóknaraðila með leigugreiðslur en staða skuldar hennar 27. júní 2016 hafi veriðað fjárhæð 420.060 krónur að teknu tilliti til dráttarvaxta. Sé því borið viðvarnaraðili hafi endurtekið vanefnt leigugreiðslur við sóknaraðila.Meðvísan til alls framangreinds hafi sóknaraðili ekki talið sig eiga annan kost enað rifta leigusamningi aðila með bréfum 25. maí 2016. Hafi varnaraðili kvittaðfyrir móttöku þeirrar riftunaryfirlýsingu 31. sama mánaðar. Riftunin sé byggð á7. gr. húsaleigusamnings aðila og 1., 3., 8. og 10 tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaganr. 36/1994. Sóknaraðili kveður varnaraðila hafa nýtt sér íbúðina og bílskúrinnmeð ólögmætum og refsiverðum hætti, þrátt fyrir ítrekuð afskipti lögreglu, sbr.3. tölulið 1. mgr. 61. gr. laganna. Þá hafi varnaraðili vanrækt skyldur sínartil að sjá um að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði, sbr. 8. töluliðsömu greinar. Hegðun varnaraðila og heimilismanna hennar hafi falið í séróásættanlega umgengi í skilningi a. liðar 3. gr. húsaleigusamnings aðila ogþannig einnig brotið gegn 10. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga. Að lokumhafi varnaraðili ekki orðið við áskorun um að inna af hendi vangoldnarleigugreiðslur, sbr. 1. tölulið sömu greinar. Í riftunarbréfinu hafi jafnframtverið skorað á varnaraðila að gera að fullu upp leiguvanskil og rýma húsnæðiðinnan fimm daga frá móttöku bréfsins. Öðrum kosti myndi sóknaraðili krefjastútburðar á grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989. Sóknaraðilikveður að samningi sóknaraðila og Bifreiðasölunnar ehf. um bílskúrinn hafijafnframt verið rift og sú riftun verið beint að varnaraðila semfyrirsvarsmanni félagsins. Félagið hafi rýmt þá eign og afhent sóknaraðilalykla af henni og þannig viðurkennt lögmæti riftunar sóknaraðila á þeimhúsaleigusamningi. Lögmæti riftunar haldist í báðum tilvikum í hendur enda hafiuppsögn annars samninganna verið háð uppsögn þeirra beggja. Þá standieignarhlutarnir tveir í nánum tengslum, heimilismenn séu þeir sömu á báðumstöðum og vanefndirnar þær sömu. Þar sem varnaraðili hafi ekki fengist til aðrýma húsnæðið sé sóknaraðila nauðugur sá kostur að krefjast útburðar ávarnaraðila. Hvað lagarök varðar vísar sóknaraðili tilhúsaleigulaga nr. 36/1994, einkum 1., 3., 8. og 10. tölulið 1. mgr. 61. gr.þeirra. Þá er byggt á 12. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 78. gr. Einniger vísað til til almennra meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildisamninga og vísast um það atriði einkum til laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Gerðin fari fram á ábyrgð sóknaraðila en á kostnaðvarnaraðila. III Varnaraðili kveðst byggja á því að ekkiséu skilyrði til að fallast á útburðarbeiðni sóknaraðila, enda sériftunaryfirlýsing sóknaraðila 25. maí 2016 ólögmæt. Riftunin sé sögð byggð á1., 3., 8. og 10 tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, en ljóstþyki að skilyrði nefndra ákvæða séu ekki uppfyllt í málinu. Auk þess hafiformskilyrðum um skriflegar áminningar og áskoranir ekki verið fullnægt. Þegaraf þeirri ástæðu beri að hafna kröfum sóknaraðila.Varnaraðilivísar til þess að í aðfararbeiðni sé jöfnum höndum fjallað um riftunarástæðurvegna tveggja sjálfstæðra leigusamninga, þess leigusamnings sem hér sé deilt umog leigusamnings sem Bifreiðasalan ehf. hafi gert við sóknaraðila um bílskúrsem fylgi þeirri íbúð sem varnaraðili búi í. Því sé hafnað að unnt sé að beitariftunarástæðum á samningi við þriðja aðila sem riftunarástæðum gagnvartvarnaraðila. Að auki sé ekki að finna í riftunaryfirlýsingu tilvísun til þessað riftun byggi á ætluðum brotum á leigusamningi um bílskúr.Þáheldur varnaraðili því fram að sóknaraðili rugli saman hugtökunum riftun oguppsögn, sem sé ekki einn og sami hluturinn líkt og sóknaraðili telji íaðfararbeiðni sinni, sbr. skírskotun til 13. gr. húsaleigusamnings umbílskúrinn þar sem segi að ekki megi segja þeim samningi upp nema samningivarnaraðila um íbúðina sé sagt upp samtímis. Það þýði þó ekki að ef samningi umbílskúr sé rift sé jafnframt heimilt að rifta samningi varnaraðila og jafnvelþó leigjandi að bílskúr hafi ákveðið að verða við áskorun um rýmingu þeirrareignar sé það ekki sönnun þess að réttmætar riftunarástæður hafi verið tilstaðar.Varnaraðilikveður það rangt sem komi fram í aðfararbeiðni að „heimilismenn séu þeir sömu“í íbúð varnaraðila og í bílskúr. Hafi sá leigjandi verið lögaðili, sem varnaraðiliþó tengist, og það húsnæði verið leigt sem atvinnuhúsnæði. Þrátt fyrir aðvarnaraðili hafi verið fyrirsvarsmaður lögaðilans geti leigusamningur þess viðsóknaraðila ekki haft áhrif á leigusamning varnaraðila við sóknaraðila. Þettaséu tveir sjálfstæðir samningar og meta verði lögmæti riftunar þeirrasjálfstætt. Íaðfararbeiðni sóknaraðila sé fullyrt að lögregla hafi oft verið kölluð í íbúðvarnaraðila vegna gruns um bruggun, húsbrot, eignaspjöll og hótanir. Ekki séunnt að finna þessu stoð í þeim gögnum sem fylgdu aðfararbeiðninni, enda ekkirétt. Sóknaraðili hafi ekki lagt fram neitt því til sönnunar að varnaraðilihafi brotið gegn nefndum ákvæðum húsaleigulaga og því beri að hafna beiðnisóknaraðila. Í því sambandi megi vísa til þeirrar kröfu sem gera verði tilskýrleika aðfararheimildar í málum sem rekin séu á grundvelli 78. gr. laga nr.90/1989. Málsgögnin séu ótæk til sönnunar í þessu máli og ekki sé unnt aðbyggja á þeim.Þákveðst varnaraðili bera því við að þau vanskil á leigugreiðslum sem nefnd séu íaðfararbeiðni séu löngu uppgerð. Auk þessi liggi ekki fyrir greiðsluáskoranir ímálinu sem sé skilyrði þess að unnt sé að rifta leigusamningi á grundvellileiguvanskila, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga. Umlagarök vísar varnaraðili til húsaleigulaga nr. 36/1994. Krafa um málskostnað erbyggt á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IVÍ máli þessu krefst sóknaraðili útburðar á varnaraðila úrfasteign sóknaraðila að Andarhvarfi 7a, fastanúmer229-2232,ágrundvelli ætlaðra brota varnaraðila á tilteknum ákvæðum 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaganr. 36/1994 og vegna vanskila á leigugreiðslum samkvæmt leigusamningi aðila.Aðila greinir á um það hvort skilyrði til útburðar á grundvelli 78. gr. laganr. 90/1989 um aðför séu fyrir hendi.Málatilbúnaður sóknaraðila er byggður á því að leigusamningurmálsaðila um íbúðina að Andarhvarfi 7a sé nátengdur leigusamningi sóknaraðilavið Bifreiðasöluna ehf. um bílskúr sem fylgir framangreindri íbúð. Sóknaraðilirökstyður það með þeim hætti að samningarnir tveir hafi verið gerðir samhliða,samdægurs og undirritaðir af sömu aðilum, enda hafi varnaraðili veriðfyrirsvarsmaður fyrrnefnds félags. Þá vísar sóknaraðili jafnframt til þess að íleigusamningnum um bílskúrinn sé kveðið á um að ekki sé heimilt að segja þeimsamningi upp nema leigusamningi um íbúðina sé sagt upp samhliða. Upplýst er ímálinu að leigusamningi um bílskúrinn hafi verið rift sama dag og leigusamningimálsaðila um íbúðina. Þá liggur fyrir að bílskúrinn hefur þegar verið rýmdur ogafhentur sóknaraðila. Ekki verður fallist á það með sóknaraðila að umræddirleigusamningar séu á milli sömu aðila og verður riftunarástæðum vegna vanefndaleigutaka samkvæmt fyrrnefndum leigusamningi um bílskúr ekki beitt gagnvartleigusamningi málsaðila um íbúðina. Þá verður heldur ekki fallist á það aðákvæði fyrrnefnda leigusamningsins um samhliða uppsögn samninganna verði jafnaðtil riftunar þeirra. Um er að ræða tvenns konar réttarúrræði sem hafa ólíkréttaráhrif. Þá er haldlaus sú málsástæða að varnaraðili hafi í öllu viðurkenntlögmæti riftunar beggja leigusamninganna þar sem Bifreiðasalan ehf. hafi íkjölfar riftunarinnar rýmt bílskúrinn að Andarhvarfi 7a. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994 erleigusala rétt að rifta leigusamningi ef leigjandi greiðir ekki leigu á réttumgjalddaga og sinnir ekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun um greiðslu,enda hafi slík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið framað hann muni beita riftunarheimild sinni. Eftir orðanna hljóðan er hér kveðið áum það að skilyrði riftunar af hálfu leigusala vegna vanskila leigutaka ágreiðslu leigu sé að leigusalinn hafi sent leigutakanum skriflega áskorun umgreiðslu leigunnar eftir gjalddaga hennar.Ímáli þessu liggur fyrir að sóknaraðili sendi varnaraðila greiðsluáskorun vegnavangoldinnar húsaleigu 7. ágúst 2015 vegna júlí og ágúst 2015. Af hálfuvarnaraðila er því haldið fram að sóknaraðili geti ekki byggt riftun sína áframangreindri greiðsluáskorun. Þau vanskil sem búi að baki henni séu löngugreidd og kveðst varnaraðili nú vera í skilum með leigugreiðslur viðsóknaraðila og hefur lagt fram gögn sem styðja fullyrðingar hennar um það. Í riftunaryfirlýsingu sóknaraðila til varnaraðila 26. maí2016 kemur fram að leigusamningi aðila sé öðrum þræði rift vegna leiguvanskilahennar. Í bréfinu er tilgreint að höfuðstóll skuldarinnar sé að fjárhæð 412.509krónur auk dráttarvaxta fyrir tímabilið 1. apríl 2016 til 25. maí 2016. Dragamá þá ályktun af framansögðu að ætluð skuld sé því vegna vangoldinna leigugreiðslnafyrir apríl og maí 2016. Sóknaraðili hefur í málinu þessu ekki lagt fram neingögn sem færa sönnur á fyrrnefnd vanskil varnaraðila. Þá liggur ekki fyrir að greiðsluáskorunhafi verið beint að varnaraðila vegna þeirra líkt og 1. tölulið 1. mgr. 61. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994 áskilur. Varhugavert þykir því að fallast áútburðarkröfu sóknaraðila á grundvelli þessa ákvæðis. Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga erleigusala heimilt að rifta leigusamningi ef leigjandi nýtir húsnæði á annanhátt en lög þessi eða leigusamningur mæla fyrir um og landslög leyfa að öðruleyti og lætur ekki af misnotkun þess þrátt fyrir skriflega áminninguleigusala. Þá kemur fram í 8. tölulið sömu greinar að leigusala er heimilt aðrifta húsaleigusamningi ef leigjandi vanrækir, þrátt fyrir áminningar þessfyrrnefnda, skyldur sínar til að sjá um að góð regla og umgengni haldist í hinuleigða húsnæði, sbr. 30. gr. laganna. Í 2. mgr. 30. gr. segir að leigjandiskuli fara að viðteknum umgengnisvenjum og gæta þess að raska ekki eðlilegumafnotum annarra, sem not hafi af húsinu, eða valda þeim óþægindum eða ónæði. Í13. gr. húsaleigulaga er kveðið á um að ef aðili að leigusamningi þarf vegnafyrirmæla laganna að koma á framfæri við gagnaðila skriflegri orðsendingu, þáskuli hún send af stað með sannanlegum og tryggilegum hætti og innan þeirratímamarka eða fresta sem mælt er fyrir um ef því er að skipta. Sóknaraðilihefur ekki sýnt fram á með framlögðum gögnum að hann hafi beint þeim áminningumtil varnaraðila sem 3. og 8. töluliðir 1. mgr. 61. gr. laganna kveða á um meðsannarlegum hætti og getur sóknaraðili því ekki byggt riftun umþrættsleigusamnings á framangreindum ákvæðum húsaleigulaga. Sóknaraðili hefur þó lagtfram í málinu ýmis önnur gögn, þar á meðal samantekt lögreglu úr skýrslum sínumog kvartanir annarra íbúa fasteignarinnar að Andarhvarfi 7, sem færa skulisönnur fyrir ætluðum brotum varnaraðila og heimilismanna hennar á húsreglum ogalmennum lögum. Er því mótmælt af hálfu varnaraðila að umrædd gögn hafisönnunargildi í aðfararmáli þessu, enda varði þau hvorki háttsemi varnaraðilasjálfrar né stafi þau frá þeirri fasteign sem óskað sé útburðar úr. Varpi þaufremur ljósi á háttsemi og athafnir fyrrum sambúðarmanns varnaraðila íáðurnefndum bílskúr tengdum þeirri íbúð sem deilt sé um í málinu. Í samræmi viðfyrirmæli 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 voru ekki leidd fyrir dóminnlögreglumenn eða önnur vitni til að staðfesta það sem fram kemur íframangreindum gögnum. Verður því ekki talið að með þeim einum og sér verðisannað að varnaraðili hafi brotið gegn þeim ákvæðum húsaleigulaga semsóknaraðili byggir riftun sína á. Sóknaraðili byggir riftun leigusamnings málsaðila einnig á 10.tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga. Telur dómurinn ósannað að varnaraðili hafivanrækt skyldur sínar samkvæmt leigusamningi málsaðila á svo stórfelldan háttað rýming hennar út úr íbúðinni teljist eðlileg eða nauðsynleg. Þá verður ekkifallist á með sóknaraðila að unnt hafi verið að rifta leigusamningi aðila ágrundvelli 7. gr. leigusamningsins, enda hafa ekki verið færðar sönnur á það aðíbúðin að Andarhvarfi 7a hafi verið notuð á annan hátt en samið er um íleigusamningi aðila. Svofallist verði á kröfu um beina aðfarargerð skulu réttindi gerðarbeiðanda verasvo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður samkvæmt1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 78. gr. laganna. Þáskal samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna að öðru jöfnu synja um gerðina ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelliþeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla samkvæmt 1. mgr. 83. gr. Samkvæmtframansögðu er það því niðurstaða dómsins að sóknaraðili hafi ekki leitt í ljósmeð óyggjandi hætti að varnaraðili hafi vanrækt svo skyldur sínar samkvæmtleigusamningi aðila eða að öðru leyti samkvæmt ákvæðum húsaleigulaga þannig aðskilyrðum riftunar og þar með skilyrðum beinnar aðfarargerðar sé fullnægt ágrundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989. Verður því hafnað kröfu sóknaraðila umbeina aðfarargerð á hendur varnaraðila. Meðhliðsjón af framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 umaðför, verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfusóknaraðila, Andarhvarfs ehf., um að varnaraðili, Anna Margrét Sævarsdóttir,verði borin út úr fasteigninni að Andarhvarfi 7a með fastanúmerið 229-2232,Kópavogi, er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 332/2006
|
Samningur
|
Ó gerði samning við L um að mánaðarlega yrðu millifærðar 140.000 krónur af bankareikningi hans yfir á annan tilgreindan reikning. Samningurinn var gerður á eyðublað með yfirskriftinni „Reglubundinn sparnaður”. Sá reikningur sem Ó tilgreindi í eyðublaðinu var þó ekki sparnaðarreikningur heldur greiðsluþjónustureikningur þáverandi sambúðarkonu hans sem jafnframt var útibússtjóri í því útibúi sem reikningurinn var stofnaður við. Ó hélt því fram að hann hefði ætlað að láta millifæra mánaðarlegar greiðslur yfir á sinn eigin sparnaðarreikning. L bæri ábyrgð á að hafa millifært greiðslur yfir á reikning annars einstaklings og krafðist Ó því endurgreiðslu þeirra fjárhæðar sem millifærðar höfðu verið. Í málinu var upplýst að greiðslur af reikningi Ó höfðu ávallt verið lagðar inn á reikning á nafni sambúðarkonu hans og að Ó hefði aldrei gert athugasemdir við reikningsyfirlit sem honum voru send vegna millifærslnanna. Þá bar vitni einnig að Ó hefði samþykkt að millifært yrði yfir á reikning sambúðarkonunnar og önnur vitni að hann hefði látið orð falla, er hann afturkallaði heimildina til millifærslna af reikningi sínum við sambúðarlokin, sem bentu til þess að honum hafi verið ljóst að féð hefði gengið til greiðsluþjónustu en ekki sparnaðar. Var L sýknað af kröfu Ó.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 3.220.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 140.000 krónum frá 4. júní 2002 til 1. júlí 2002, af 280.000 krónum frá þeim degi til 6. ágúst 2002, af 420.000 krónum frá þeim degi til 2. september 2002, af 560.000 krónum frá þeim degi til 1. október 2002, af 700.000 krónum frá þeim degi til 3. nóvember 2002, af 840.000 krónum frá þeim degi til 2. desember 2002, af 980.000 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2003, af 1.120.000 krónum frá þeim degi til 3. febrúar 2003, af 1.260.000 krónum frá þeim degi til 3. mars 2003, af 1.400.000 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2003, af 1.540.000 krónum frá þeim degi til 2. maí 2003, af 1.680.000 krónum frá þeim degi til 2. júní 2003, af 1.820.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2003, af 1.960.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2003, af 2.100.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2003, af 2.240.000 krónum frá þeim degi til 3. nóvember 2003, af 2.380.000 krónum frá þeim degi til 1. desember 2003, af 2.520.000 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2004, af 2.660.000 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 2004, af 2.800.000 krónum frá þeim degi til 3. mars 2004, af 2.940.000 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2004, af 3.080.000 krónum frá þeim degi til 3. maí 2004, en af 3.220.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Auk þeirra vitna, sem nefnd eru í héraðsdómi, kom fyrir dóminn Hulda Kærnested en hún gegndi starfi þjónustufulltrúa í útibúi stefnda við Höfðabakka í Reykjavík á árinu 2002, þegar samningurinn sem málsaðilar deila um var gerður. Skýrði hún svo frá að áfrýjandi og Kolbrún Stefánsdóttir, þáverandi sambýliskona áfrýjanda og útibússtjóri hjá stefnda, hafi komið til sín af því tilefni að áfrýjandi ætlaði „að greiða ... inn á reikninginn hennar, eða inn á greiðsluþjónustuna hennar.“ Hafi við það tækifæri komið fram skýr vilji áfrýjanda um þetta. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður talið að stefndi hafi fært fram fullnægjandi sönnun í málinu um að áfrýjandi hafi á þessum tíma heimilað að teknar yrðu mánaðarlega 140.000 krónur út af bankareikningi hans við útibú stefnda í Ólafsvík og fluttar á reikning í útibúinu við Höfðabakka í Reykjavík í því skyni að standa undir kostnaði við greiðsluþjónustu bankans vegna útgjalda Kolbrúnar, sameiginlegs heimilis þeirra og að vissu marki sinna eigin. Skiptir ekki máli fyrir úrlausn málsins hvort áfrýjanda hafi verið gert ljóst að reikningurinn yrði aðeins skráður á nafn Kolbrúnar. Verður hinn áfrýjaði dómur samkvæmt þessu staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Óttar Guðlaugsson, greiði stefnda, Landsbanka Íslands hf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 3. nóvember 2005 og dómtekið 30. f.m. Stefnandi er Óttar Guðlaugsson, (heimilisfang er ekki tilgreint í stefnu). Stefndi er Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.220.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III kafla laga 38/2001. Dráttarvextir reiknist af kr. 140.000 frá 4. júní 2002 til 1. júlí 2002, af kr. 280.000 frá 1. júlí til 6. ágúst 2002, af kr. 420.000 frá 6. ágúst 2002 til 2. september 2002, af kr. 560.000 frá 2. september 2002 til 1. október 2002, af kr. 700.000 frá 1. október 2002 til 3. nóvember 2002, af kr. 840.000 frá 3. nóvember 2002 til 2. desember 2002, af kr. 980.000 frá 2. desember 2002 til 3. janúar 2003, af kr. 1.120.000 frá 3. janúar 2003 til 3. febrúar 2003, af kr. 1.260.000 frá 3. febrúar 2003 til 3. mars 2003, af kr. 1.400.000 frá 3. mars 2003 til 1. apríl 2003, af kr. 1.540.000 frá 1. apríl 2003 til 2. maí 2003, af kr. 1.680.000 frá 2. maí 2003 til 2. júní 2003, af kr. 1.820.000 frá 2. júní til 1. júlí 2003, af kr. 1.960.000 frá 1. júlí 2003 til 1. ágúst 2003, af kr. 2.100.000 frá 1. ágúst 2003 til 1. september 2003, af kr. 2.240.000 frá 1. september 2003 til 3. nóvember 2003, af kr. 2.380.000 frá 3. nóvember 2003 til 1. desember 2003, af kr. 2.520.000 frá 1. desember 2003 til 5. janúar 2004, af kr. 2.660.000 frá 5. janúar 2004 til 2. febrúar 2004, af kr. 2.800.000 frá 2. febrúar 2004 til 3. mars. 2004, af kr. 2.940.000 frá 3. mars 2004 til 1. apríl 2004, af kr. 3.080.000 frá 1. apríl 2004 til 3. maí 2004, af kr. 3.220.000 frá þeim tíma til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar og að dráttarvextir reiknist frá þingfestingu málsins. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir: Frá málsatvikum greinir í stefnu á þá leið að stefnandi hafi gert samning við stefnda um reglubundinn mánaðarlegan sparnað í banka stefnda. Samningurinn er framlagður í formi útfyllts eyðublaðs merkt stefnda með yfirskriftinni “Reglubundinn sparnaður”. Þar er kveðið á um mánaðarlegar innborganir á reikninginn 316700 að upphæð 140.000 krónur sem skuldfærðar verði á einkareikning stefnanda 0190-26-14. Undirskrift stefnanda er með dagsetningunni 1. júní 2002. Í athugsemdareit þar fyrir neðan undir yfirskriftinni: “Útfyllist af banka” er ritað: “Tryggingar v. OG 856”. Í stefnu segir að stefnandi hafi ekki haft frekari afskipti af skuldfærslum þessum, en séð að tilgreind fjárhæð, 140.000 krónur, væri reglulega millifærð af einkareikningi hans númer 0190-26-14. Frekar en aðrir reikningseigendur hafi stefnandi ekki kannað hvort stefndi hafi greitt inn á réttan sparnaðarreikning heldur gert ráð fyrir að bankinn, stefndi í þessu máli, millifærði í samræmi við samning aðila. Seinni hluta maí 2005 hafi stefnandi óskað eftir því við starfsmann stefnda við útibú stefnda við Höfðabakka, að fjárhæð, sem hann hefði sparað með reglulegum sparnaði yrði millifærð á veltureikning stefnanda. Starfsmaður hafi fullyrt að sparnaðarreikningur númer 316700 væri án innistæðu. Stefnandi og Kolbrún Stefánsdóttir, sem var útibússtjóri Höfðabakkaútibús stefnda á því árabili sem um ræðir í málinu, voru í óvígðri sambúð að Huldubraut 26, Kópavogi frá því í maí 2002 fram í maí 2004 er þau slitu samvistir. Einkareikningur Kolbrúnar í bankaútibúinu er númer nr. 0116-26-1 og greiðsluþjónustureikningur á hennar nafni nr. 316700 hafði verið við lýði fyrir upphaf sambúðarinnar. Stefnandi bar fyrir dóminum að hann hefði útfyllt fyrrgreint samningseyðublað á heimili þeirra Kolbrúnar samkvæmt leiðbeiningum hennar. Hann kvaðst ekki hafa vitað að um greiðsluþjónustureikning Kolbrúnar væri að ræða. Kolbrún bar að við upphaf sambúðarinnar hefði verið ákveðið að skuldir stefnanda færu inn á greiðsludreifingu hennar svo og framlag hans til heimilisins. Hún kvað stefnanda og þjónustufulltrúann Huldu Kærnested hafa samið um fyrirkomulag þessa. Vitnið Hulda Kærnested, starfsmaður stefnda sem gegndi starfi þjónustufulltrúa á umræddum tíma, kvaðst hafa vitað að stefnandi og Kolbrún Stefánsdóttir voru í sambúð. Hún kvað stefnanda hafa komið til sín í maí 2002 vegna greiðsludreifingarþjónustu; fyrrgreint samningsskjal hafi hins vegar ekki borist sér. Kerfi bankans hafi á þeim tíma ekki boðið upp á að hægt væri að taka af nema einum reikningi til færslu inn á einn og sama greiðsluþjónustureikning og hafi verið afráðið að greiðslur af reikningi stefnanda færu inn á reikning Kolbrúnar. Yfirlit framangreindra bankareikninga liggja frammi. Úttektir af reikningi stefnanda samsvara um dagsetningar og fjárhæðir að öllu leyti því sem fram kemur af kröfugerð í stefnu, m.a. um afmörkun dráttarvaxtatímabila. Texti fyrstu færslunnar, 4. júní 2002, er “greiðsluþjónusta” en allra hinna “útborgun 011626000001”. Fyrsta greiðslan millifærðist inn á þjónustureikninginn nr. 316700 sem innborgun stefnanda en allar eftirfarandi greiðslu voru færðar inn á einkareikning Kolbrúnar Stefánsdóttur og samdægurs voru þær fjárhæðir, en í nokkrum tilvikum lítið eitt hærri, millifærðar af þeim reikningi inn á greiðsluþjónustureikninginn. Í einu tilviki, þ.e. í október 2003, er ekki sýnd útborgun af einkareikningi stefnanda sem samsvari millifærslum á hinum öðrum reikningum sem nefndir hafa verið. Vitnið Hulda Kærnested kvað þetta skýrast af því að næg innstæða hefði ekki verið á reikningi stefnanda; hún hefði því hringt í hann og látið hann vita og hann hefði gefið leyfi sitt til að fjárhæðin væri tekin út af öðrum reikningi í eigu hans og var þetta staðfest af stefnanda fyrir dóminum. Stefnandi bar að þegar slitnaði upp úr sambúð þeirra Kolbrúnar (í maí 2004) hefði hann farið í bankann að skoða sín mál og þegar innstæða sparnaðar hans hefði hvergi verið finnanleg hefði hann tekið fyrir umræddar greiðslur af reikningi sínum. Vitnin Áslaug Gísladóttir og Guðfinna Ásgeirsdóttir voru starfsmenn Höfðabakkaútibús stefnda á þeim tíma sem um ræðir í málinu. Áslaug kvað stefnanda hafa átt símtal við hana á árinu 2004 og sagt sig úr greiðsluþjónustu. Hún hafi vísað erindinu til þjónustufulltrúa þar sem hún hafði ekki aðgang að því kerfi en hefði hann verið að hætta í sparnaði hefði hún getað afgreitt það. Guðfinna kvað Óttar hafa komið til sín snemma árs 2005 og óskað eftir að fá útprentun af greiðsluþjónustu sem hann hefði haft og greitt 140.000 krónur á mánuði í tvö ár. Þegar í ljós hafi komið að greiðslur hefðu farið í gegnum reikning Kolbrúnar Stefánsdóttur hafi hann viljað fá útprentun af greiðsluþjónustureikningi hennar sem hafi ekki verið leyfilegt. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 8. júní 2005, til stefnda, útibúsins Höfðabakka, er þess óskað að öll inneign reglubundins sparnaðarreiknings 316700 verði millifærð á ávísanareikning stefnanda hjá Landsbanka Íslands, Ólafsvík, 190-26-14. Stefnandi sé í þeirri trú að hann sé eigandi sparireiknings 316700 og því sé millifærsla af þeim reikningi óheimil án samþykkis þess sem greiði reglubundinn sparnað. Í svarbréfi, dags. 11. ágúst 2005, segir að form framangreindrar umsóknar virðist vera rangt þar sem umrætt númer sé ekki númer á sparnaðarreikningi heldur á þjónustureikningi ætluðum til skuldfærslu vegna útgjaldadreifingar reikninga. Ekki sé unnt að hafa reikning á nema einu nafni og sé reikningurinn á nafni Kolbrúnar Stefánsdóttur. Mánaðarlega frá 4. júní 2002 til 3. maí 2004 hafi verið færðar 140.000 krónur af reikningi stefnanda nr. 0190-26-14 inn á reikning Kolbrúnar Stefánsdóttur nr. 0116-26-1 og þaðan millifært á þjónustureikninginn til greiðslu reikninga á nafni þeirra beggja. Heldur meira en 140.00 krónur hafi þó verið millifærðar af reikningi Kolbrúnar inn á útgjaldareikninginn, t.d. hafi 147.000 krónur verið færðar þ. 3. júní 2002, 163.969 krónur þ. 1. júlí 2002 og sama upphæð þ. 1. ágúst 2002. Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 25. ágúst 2005, til stefnda segir m.a. að ekki sé unnt að gera kröfu til þess að stefnandi þekki eftir númerum hvort reikningur sé sparnaðarreikningur eða þjónustureikningur. Sett er fram krafa um að stefndi, sem vinnuveitandi útibússtjórans Kolbrúnar Stefánsdóttur og bankastofnun, sem stefnandi hefði verið í umtalsverðum viðskiptum við allt frá árinu 1974, gangist við ábyrgð sinni. Þess er síðan krafist að sama fjárhæð og nemi heimildarlausum millifærslum af reikningi stefnanda yfir á reikning starfsmanns stefnda verði færð á reikning stefnanda númer 0190-26-14 ásamt vöxtum sparnaðarreiknings af fjárhæðinni eigi síðar en 2. september s.á. Í bréfi stefnda, dags. 21. september 2005, til lögmanns stefnanda segir að umræddar millifærslur hafi verið framkvæmdar að beiðni stefnanda sem hafi komið í bankaútibúið í því skyni að stofna greiðsludreifingarreikning en svo óheppileg hafi viljað til að rangt umsóknarform hafi verið útfyllt. Í tvö ár hafi ýmsir reikningar stefnanda verið greiddir af greiðsludreifingarreikningnum s.s. árgjald í Golfklúbb Reykjavíkur, bifreiðagjöld vegna OG-856 og tryggingar. Þá hafi komið fram að stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að hætt yrði að millifæra á greiðsludreifingarreikninginn um það leyti sem sambúð hans og Kolbrúnar Stefánsdóttur hafi lokið. Það hafi hann gert án nokkurra athugasemda við fyrri framkvæmd sem hafi staðið í 23 mánuði og án kröfu um endurgreiðslu enda hafi honum verið ljóst að þetta hafi verið framkvæmt að beiðni hans. Einnig hafi komið fram upplýsingar um það á mánaðarlegum reikningsyfirlitum sem honum hafi verið send. Á yfirlitum bankans sé ábending til viðskiptavina um að þeir geri athugasemdir við yfirlitin innan 10 daga, annars teljist þau rétt. Stefnanda hafi hins vegar aldrei borist yfirlit yfir sparnaðarreikning frá útibúinu þar sem hann hafi aldrei verið stofnaður. Væntanlega hafi hann ekki heldur talið þann sparnað fram á skattskýrslum. Bankinn sendi, auk fyrrnefndra reikningsyfirlita, út heildaryfirlit um áramót til að auðvelda viðskiptavinum sínum gerð skattskýrslna. Ekki sé vitað til að stefnandi hafi heldur gert neinar athugasemdir við þau yfirlit. Að lokum er vísað til þess að á þeim tíma, sem millifærslurnar hafi átt sér stað, hafi stefnandi og Kolbrún búið saman og verði að telja það, sem um sé deilt, vera óviðkomandi stefnda. Málsástæður stefnanda: Gögn málsins, þ.á m. samningur um reglulegan sparnað, sýna á ótvíræðan hátt að stefnandi var að stofna reikning í banka stefnda. Reikningurinn átti að vera á nafni stefnanda sjálfs og breyti engu hvort rétt eyðublaðaform hafi verið notað eða ekki. Ekki komi fram á reikningsyfirlitum hver sé eigandi reiknings 011626000001 og mátti stefnandi gera ráð fyrir, hefði hann skoðað það sérstaklega sem ekki var, að stefndi væri sjálfur eigandi reikningsins. Skilyrði úttektar af veltureikningi, m.a. reikningi stefnanda nr. 0190-26-14, sé að heimild til úttektarinnar sé fyrir hendi og framvísun fullgilds persónuskilríkis og beri stefndi ábyrgð á óheimilum millifærslum starfsmanna sinna samkvæmt almennum reglum um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi viti ekki hvaða starfsmenn stefnda millifærðu peninga án heimildar af reikningi sínum og varði það engu þar sem hagsmunir starfsmanna stefnda séu afleiddir af úrslitum í máli þessu og beini stefnandi því kröfu sinni að stefnda. Málsástæður stefnda: A. Aðalkrafa. Millifærslurnar, sem um ræðir í málinu, voru gerðar með heimild og í samráði við stefnanda og samkvæmt samningi þó að ekki hafi verið notað rétt form. Á það er bent að stefnandi hafi óskað eftir því að greiddar væru tryggingar ökutækis síns OG 856 . Á öllum yfirlitum, sem stefnandi fékk sé sérstakur texti þar sem óskað sé eftir að athugasemdir verði gerðar innan tuttugu daga en annars teljist reikningurinn réttur. Þá sé einungis með fyrstu millifærslunni textinn “Greiðsluþjónusta” en allar aðrar millifærslur séu nefndar “Útborgun”. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við yfirlitin. Stefnandi, sem sé mjög vanur viðskiptum við bankann, hafi ekki fengið yfirlit yfir ætlaðan sparnað né heldur stofnskírteini. Stefndi bjóði upp á margar sparnaðarleiðir og er þeirri spurningu varpað fram hverja þeirra stefnandi hafi talið sig hafa valið. Þá er skorað á stefnanda að leggja fram skattframtöl fyrir árin 2002-2004. Stefnandi hafi hvað sem öðru líður samþykkt millifærslurnar með athafnaleysi sínu eftir á og byggist það mat stefnda ekki síst á því að hann hafi ekki krafist endurgreiðslu fyrr en ári eftir að hann hafi tilkynnt að hætta skyldi millifærslunum, í maí 2004, þegar sambúð hans og þáverandi starfsmanns stefnda hafi lokið. B. Varakrafa. Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi kröfu á endurgreiðslu er þess krafist að fjárhæðin verði lækkuð sem nemur öllum greiðslum vegna ökutækisins OG 856 og öðrum persónulegum útgjöldum stefnanda sem greidd hafi verið af greiðsluþjónustureikningi hans og sambýliskonu hans. Þá er þess krafist að dráttarvextir verði ekki tildæmdir nema frá þingfestingu málsins enda hafi krafa stefnanda þá fyrst legið endanlega fyrir, sbr. 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga. Niðurstöður: Í málsástæðnakafla stefnu segir: “Stefnandi hefur verið í viðskiptum við stefnda frá árinu 1974. Stefnandi er með fjölmarga reikninga hjá stefnda, til dæmis veltureikninga, gjaldeyrisreikninga og fjárvörslureikning. Um viðskipti stefnanda og stefnda gilda skilmálar sem viðskiptamönnum stefnda eru kynntir eða eru öllum ljósir sem eru í viðskiptum við banka eða sparisjóði.” Vegna þessa hefur það, sem hér verður greint, þýðingu fyrir úrslit málsins: Samningsblaðið, sem stefnandi reisir rétt sinn á, tilgreinir reikningsnúmer sem þegar var fyrir hendi. Tilgreint er á blaðinu að stefnandi heimili sérstaklega úttektir á tryggingaiðgjöldum vegna bifreiðar sinnar. Stefnandi hefur ekki lagt fram stofnskírteini sparnaðarreiknings eða yfirlit stefnda um inneign á slíkum reikningi. Stefnandi hefur ekki orðið við áskorun um að leggja fram skattframtöl sín og ekki heldur upplýst hvaða sparnaðarleið hann hafi valið. Greiðslur af reikningi stefnanda voru lagðar inn á þann reikning, nr. 316700, sem samningurinn tiltók. Stefnandi gerði aldrei athugasemdir við reikningsyfirlit sem honum voru send en textar vegna millifærslnanna voru til þess fallnar, eins og fram er komið, að vekja grunsemdir um að þær gengju ekki inn á sparnaðarreikning hans hefði sú verið ætlunin. Stefnandi lét stöðva frekari millifærslur í maí 2004 þegar lauk sambúð hans og Kolbrúnar Stefánsdóttur. Hér skal vísað til fyrrgreindra vitnaskýrslna; Áslaugar Gísladóttur um að stefnandi hafi sagt sig úr greiðsluþjónustu og Guðfinnu Ásgeirsdóttur um að stefnandi hafi óskað eftir útprentun af greiðsluþjónustu sem hann hafi haft um tveggja ára skeið. Þá er á það fallist með stefnda að það hafi þýðingu við úrlausn þess hver vilji stefnanda hafi verið að hann setti ekki sannanlega fram við stefnda kvörtun eða greiðslukröfu fyrr en rúmu ári eftir að hann tilkynnti að millifærslunum skyldi hætt. Samkvæmt framansögðu er niðurstaða dómsins sú að eigi sé sýnt fram á að ætlun stefnanda hafi verið að stofna sparnaðarreikning hjá hinni stefndu bankastofnun heldur hafi honum verið eða mátt vera ljóst að rangt eyðublað væri notað og að tilgreindur reikningur, sem millifærast skyldi á, væri greiðsluþjónustureikningur. Niðurstaða dómsins er samkvæmt þessu sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndi, Landsbanki Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Óttars Guðlaugssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 698/2012
|
Hótanir
|
X var ákærður fyrir hótun með því að hafa sent A sms-skeyti sem talið var til þess fallið að vekja hjá honum ótta um líf sitt og velferð. Var háttsemin álitin varða við 233. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ákvæðinu væri hótun því aðeins refsiverð að ljóst væri, hlutlægt séð, að sá sem hana hefði í frammi hótaði því að gripið yrði til verknaðar sem myndi hafa jafn alvarlegar afleiðingar í för með sér og þar væru greindar. Ummælin í skeytinu hafi verið ósæmileg og yrðu ekki réttlætt. Þegar efni þess væri virt í heild sinni yrði hins vegar ekki talið að í því hafi falist hótun sem lýst væri refsiverð í 233. gr. laga nr. 19/1940. Var X því sýknaður.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 13. nóvember 2012. Mál þetta, sem þingfest var þann 30. ágúst. sl., og dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 17. október sama ár, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á [...], dagsettri 12. júlí 2012, á hendur X kt [...], til heimilis að [...], [...]; „fyrir hótanir með því að hafa, þriðjudaginn 21. júní 2011, hótað A, kt. [...], ofbeldi í neðangreindu SMS skeyti, sem ákærði sendi í farsíma A, en efni umrædds SMS-skeytis var til þess fallið að vekja hjá A ótta um líf hans og velferð. (033-2011-960) „Ertu búin að nauðga einhverri 13 ára nýlega gerpið thitt? Mundu bara að thú sleppur aldrei undan skuldinni. Thað er bedid eftir thér I steininum ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“ Telst brot ákærða varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærði mætti við þingfestingu málsins ásamt Óskari Sigurðssyni hæstaréttarlögmanni sem var skipaður verjandi ákærða að hans ósk. Ákærði óskaði eftir fresti til að taka afstöðu til sakarefnisins og var málinu frestað til 6. september sl. Þann dag mætti ákærði fyrir dómi og neitaði sök. Aðalmeðferð málsins fór fram, eins og áður segir þann 17. október sl. Ákærði neitaði sök og krafðist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu en til vara vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa og að þau verði greidd úr ríkissjóði. Málsatvik Í máli þessu er ákært fyrir ein sms skilaboð sem ákærði hefur viðurkennt að hafa sent brotaþola þann 21. júní 2011. Upphaf málsins má rekja til þess að A, brotaþoli í máli þessu, lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir hótanir hjá lögreglunni á [...] fimmtudaginn 23. júní 2011. Brotaþoli kvaðst hafa orðið fyrir síendurteknum hótunum frá ákærða allt frá haustinu 2008 og framvísaði gögnum allt frá árinu 2009 máli sínu til stuðnings eins og fram kemur í skýrslu hans hjá lögreglu. Brotaþoli kvað áreitni ákærða hafa haft mjög mikil áhrif á sig og fjölskyldu sína og hafi fjölskyldan þurft að breyta mörgu í sínum háttum, ekki síst hvað varðar líf og framgang [...]. Ráða má af skýrslunni að brotaþoli hafi afhent lögreglu greinargerð, dagsetta 9. júní 2011, þar sem brotaþoli reifar ætlaða atburðarás í grófum dráttum. Einnig hafi brotaþoli afhent lögreglu upplýsingar um sms skilaboð frá ákærða. Í málinu liggja frammi ljósmyndir af símtæki sem sýna nokkur sms skilaboð send annars vegar úr símanúmeri ákærða og hins vegar af síðunni ja.is. Hluti skilaboðanna er frá árinu 2009. Meðal gagna málsins eru einnig útprentanir af umræðum á fésbókarsíðum og bloggi. Þá eru gögn um samskipti brotaþola við Persónuvernd og Umboðsmann Alþingis, ítarleg gögn um heilsufar brotaþola, upplýsingar um ætlaða skuld fyrirtækis brotaþola við ákærða o. fl. Skýrslutökur fyrir dómi. Ákærði, sem neitaði sök, hefur viðurkennt að hafa sent brotaþola sms - skeyti það sem ákært er fyrir í máli þessu. Ákærði neitar því hins vegar að hótun hafi falist í skeytinu. Hann og brotaþoli hafi verið [...]. [...]. Tilgangur með sendingu sms skeytis, sem ákært er fyrir í máli þessu, kveður ákærði hafa verið að hreyfa við brotaþola út af skuld hans við ákærða og höfða til samvisku hans. Ákærði var spurður hvað hann hafi átt við með framangreindum skilaboðum. Með setningunni „Ertu búin að nauðga einhverri 13 ára nýlega gerpið thitt?“ taldi ákærði það vera ljóst. Brotaþoli sé dæmdur „[...]“ og yfirleitt séu slík mál bara toppurinn af ísjakanum og kvaðst ákærði hafa verið að vísa til þess. Með setningunni „Mundu bara að thú sleppur aldrei undan skuldinni.“ kvaðst ákærði hafa verið að vísa til þess að hann hafi ekki getað sætt sig við að með því að loka kennitölu fyrirtækisins gæti brotaþoli skilið alla eftir í skítnum. Þrátt fyrir gjaldþrot fyrirtækis brotaþola þá skuldi hann ákærða enn [...]. Skuldin sé nú líklega um fimm milljónir króna. Brotaþoli hafi haldið ákærða góðum og meðal annars borið því við að hafa ekki fengið greitt frá sínum kröfuhöfum. Þetta hafi leitt til þess að ákærði missti [...] sem hann hafði verið með í vinnu fyrir brotaþola. Um setninguna „Thað er beðið eftir thér I steininum ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“ sagði ákærði að það viti allir menn og sé alkunna í þjóðfélaginu að litið sé niður á svona karla í fangelsum, þeir séu þar ekki vinsælir. Þeir séu hafðir á sérgangi í fangelsum til að vernda þá fyrir öðrum föngum. Aðspurður hver hafi beðið eftir brotaþola í steininum, vísað ákærði til allra sem í fangelsum dvelji, en tók fram að þeir menn hafi ekki verið á hans vegum. Aðspurður kvaðst ákærði án efa hafa þekkt einhvern sem setið hafi inni á þessum tíma en hann hafi hins vegar ekki rætt við þá menn um málefni brotaþola. Nánar aðspurður hvað ákærði hafi átt við með „ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“ sagðist ákærði hafa verið að vísa til þess að hann þyrfti að ná í brotaþola til að ræða við hann um skuldina en erfiðlega hafi gengið að ná sambandi við brotaþola. Ákærði kvaðst oft hafa rætt við brotaþola um margnefnda skuld og þá hafi brotaþoli lofað öllu góðu. Ákærði kvaðst vilja taka fram að hann sé með [...] og sé [...] og það geti haft áhrif á það sem hann segi og skrifi. Nánar aðspurður um hver hafi verið tilganginn með sendingu sms skeytisins sagði ákærði að hann hafi verið pirraður og gramur út í brotaþola og viljað „benda honum á, byggja upp kvíða hjá honum áður en hann færi í fangelsi“. Þetta hafi verið hans leið til að ná einhverju fram og fá brotaþola til að hugsa, en um hótun af sinni hálfu hafi ekki verið að ræða. Ákærði var spurður út í tvö sms- skilaboð sem hann kannaðist við að hafa sent brotaþola í maí og ágúst 2009 og kvað hann þau bæði hafa verið send til að ýta eftir því að brotaþoli gerði upp margnefnda skuld. Þá upplýsti ákærði að brotaþoli hafi farið að væla í eitt skiptið sem þeir hafi rætt um skuldina og kvaðst ákærði hafa verið að vísa til þess í sms skilaboði til brotaþola í maí 2011. Um önnur skilaboð eða ummæli sem liggja frammi í málinu vildi ákærði ekki tjá sig nánar. Vitnið A, brotaþoli í máli þessu, bar fyrir dómi að ákærði hafi unnið fyrir [...] vitnisins sem varð gjaldþrota árið [...] en fyrirtækið hafi ekki getað staðið í skilum við ákærða. Vegna þess, eða allt frá árinu 2008, hafi vitnið orðið fyrir hótunum af hálfu ákærða. Vitnið kvaðst hafa snúið sér til lögreglu í júní 2011 í tilefni nýrra hótana og staðfesti vitnið að hafa fengið sms skeyti það sem ákært er fyrir í máli þessu. Vitnið kvað skeytið hafa valdið sér og fjölskyldu sinni ótta og mikilli vanlíðan, en í því hafi verið bornar á hann rangar sakir, [...]. Vitnið tók fram að umrætt smsskeyti hafi verið eitt af mörgum sem ákærði sendi honum. Nánar aðspurt ítrekaði vitnið að það hafi verið þær röngu sakir sem á hann voru þar bornar sem hafi valdið honum og fjölskyldu hans ótta, en vitnið tók fram að skeytið hafi verið hluti af miklu stærri „pakka“ frá sama aðila, eins og vitnið orðaði það. Fram kom hjá vitninu að þegar honum barst umrætt sms - skeyti hafi verið nýfallinn dómur í Hæstarétti þar sem vitnið var sakfellt fyrir kynferðisbrot, [...] og hann hafið afplánun dómsins í upphafi árs 2012. Meðan á afplánun stóð, nánar tilgreint á tímabilinu apríl til júní, hafi menn gengið að honum og sagt honum að borga [...] 4 -5 milljónir og ef hann myndi ekki hitta ákveðinn mann, sem sent hefði umrædda menn á hann, þá yrði gert mikið mál úr þessu. Í framhaldi af því hafi hann í samráði við fangaverði haldið sig inni á sínum gangi í fangelsinu. Vitnið kvaðst hafa óttast að eitthvað yrði gert á hlut hans innan fangelsisins enda hafi það komið fram í öðrum skilaboðum frá ákærða að hann hefði sambönd innan fangelsa og að búið væri að senda mynd af vitninu inn í öll fangelsi. Vitnið kvaðst hafa tekið hótanirnar alvarlega og búist við að á hann yrði ráðist eða hann beittur „handrukkun“ eða slíku, enda hafi hótanir af hálfu ákærða staðið allt frá árinu 2008. Aðspurður af verjanda ákærða, í tilefni ítarlegra upplýsinga um heilsufar vitnisins sem liggja frammi í málinu, kvaðst vitnið hafa lent í [...] og fengið [...] ári síðar. Hann hafi verið í [...]. Vitnið kvaðst hafa fundið fyrir [...] og [...] í kjölfar dómsins og hafi hótanir ákærða magnað vanlíðan hans. Niðurstaða Ákæra í máli þessu lýtur að sms skeyti sem sent var þann 21. júní 2011 og hljóðaði þannig: „Ertu búin að nauðga einhverri 13 ára nýlega gerpið thitt? Mundu bara að thú sleppur aldrei undan skuldinni. Thað er bedid eftir thér I steininum ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“. Ákærði hefur viðurkennt að hafa sent brotaþola umrætt skeyti, en neitaði að í efni þess hafi falist ólögmæt hótun. Fyrir liggur að fyrirtæki brotaþola skuldaði ákærða fjármuni á þeim tíma sem um ræðir. Þá liggur einnig fyrir að rúmum [...] áður en ákærði sendi sms skeytið var brotaþoli dæmdur í Hæstarétti Íslands í fangelsi fyrir kynferðisbrot. Samkvæmt 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, varðar það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef maður hefur í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað og hótunin er til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína eða annarra. Að mati dómsins felst ekki hótun um að fremja refsiverðan verknað sem sé til þess fallinn að vekja hjá brotaþola ótta um líf, heilbrigði eða velferð sina eða annarra, í spurnarsetningunni „Ertu búin að nauðga einhverri 13 ára nýlega gerpið thitt?, eins og áskilið er í 233. gr. almennra hegningarlaga. Kemur þá til skoðunar hvort setningin „Mundu bara að thú sleppur aldrei undan skuldinni“ og setningin „Thað er bedid eftir thér I steininum ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“, telst hótun í skilningi 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákveðin tengsl eru að mati dómsins milli framangreindu setninganna og bar ákærði fyrir dómi að hann hafi með orðatiltækinu „ef ég næ thér ekki ádur“, verið að vísa til þess að hann hafi ætlað að ná tali af brotaþola vegna umræddrar skuldar. Fyrir dómi bar ákærði að tilgangur með sendingu sms skeytisins hafi verið að byggja upp kvíða hjá brotaþola fyrir fangavistinni. Skýringar ákærða á orðalagi skeytisins voru efnislega þær sömu hjá lögreglu og fyrir dómi. Við skýrslutöku hjá lögreglu sagði ákærði það almenna vitneskju að beðið sé í fangelsum eftir mönnum sem hafi gerst sekir um kynferðisbrot. Fyrir dómi kvað ákærði það alkunna í þjóðfélaginu að litið sé niður á dæmda kynferðisafbrotamenn í fangelsum, þeir séu ekki vinsælir, og hafðir á sérgangi til að vernda þá fyrir öðrum föngum. Skýringar ákærða fyrir dómi verða ekki skildar á annan veg en þann að ákærði hafi ætlað að vekja hjá brotaþola ótta. Með hliðsjón af framanrituðu og atvikum að öðru leyti verður að telja að með orðunum „Mundu bara að thú sleppur aldrei undan skuldinni. Thað er bedid eftir thér I steininum ef ég næ thér ekki ádur barnaperrinn thinn“, hafi falist hótun um að brotaþola biði ofbeldi eða önnur refsiverð háttsemi í fangelsi og þykir hótunin hafa verið til þess fallin að vekja hjá brotaþola ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína. Með greindri háttsemi hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann í október 2002 dæmur í sekt og sviptingu ökuréttar fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Með dómi í september 2003 var ákærði dæmdur hegningarauki, 10 mánaða fangelsi, þar af 8 mánuðir skilorðsbundnir í tvö ár, fyrir brot gegn 73. gr. tékkalaga, nr. 94/1933, fíkniefnalagabrot, umferðarlagabrot og brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þegar framangreint er virt, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvo mánuði, en rétt þykir að fresta ákvörðun refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Óskar Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 200.800krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt gögnum málsins féll enginn annar sakarkostnaður til við rannsókn málsins. Margrét Harpa Garðarsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans á [...], flutti málið fyrir ákæruvaldið. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 200.800 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 524/2004
|
Umboðssvik Fjárdráttur Fasteignasala
|
F var sakfelldur fyrir umboðssvik og fjárdrátt. Við ákvörðun refsingar F var það virt honum til refsiþyngingar að brot hans voru stórfelld og fjárdráttarbrot hans framin í skjóli stöðu hans sem löggiltur fasteignasali. Tekið var fram að F hefði ekki gerst áður sekur um refsiverða háttsemi og að hann hefði leitast við að bæta fyrir brot sín með því að endurgreiða mikið af þeim fjármunum sem hann dró sér. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 15 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2004 og krefst sakfellingar ákærða samkvæmt I. kafla ákæru og staðfestingar á sakfellingu samkvæmt II. kafla ákæru jafnframt sem hann krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er ákærða gefin að sök í I. kafla ákæru umboðssvik með því að hafa meðal annars vanrækt að tryggja A afsal, í tilefni af samningi um sameiginleg kaup þeirra á fasteigninni að Síðumúla 2 í Reykjavík, fyrir 21% fasteignarinnar án veðbanda, gegn greiðslu A. Hafi hann þannig misnotað sér aðstöðu sína og veðsett eignina án vitundar A umfram ákvæði í samningnum fyrir 16.350.000 krónur og rýrt svo veðhæfi eignarinnar að ókleift reyndist að afhenda A umsaminn hluta eignar hans án veðbanda. Samkvæmt II. kafla ákæru er honum gefinn að sök fjárdráttur með því að hafa í sjö skipti dregið sér og notað í eigin þágu og fasteignasölunnar Fróns ehf., sem var í eigu ákærða, 26.918.484 krónur af fjármunum, sem hann tók við hjá viðskiptavinum fasteignasölunnar vegna sölu á fasteignum sem hann annaðist. Varð niðurstaða málsins í héraði sú að ákærði var sýknaður af sakargiftum samkvæmt I. kafla ákærunnar, en sakfelldur samkvæmt II. kafla hennar. Ákærði neitar sök samkvæmt I. kafla ákæru. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti lýsti ákæruvaldið því yfir að ekki bæri að skilja þennan kafla ákærunnar svo að sú háttsemi ákærða að vanrækja að tryggja A afsal, eins og þar er nánar lýst, væri talin refsiverð samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, heldur væri þessi lýsing hluti af málavöxtum. Ákæruefnið lyti því einvörðungu að þeirri háttsemi ákærða að misnota sér aðstöðu sína með þremur veðsetningum, samtals að fjárhæð 16.350.000 krónur, eins og lýst er í ákæru með þeim afleiðingum sem þar greinir. Málavöxtum er rækilega lýst í héraðsdómi. Þar kemur meðal annars fram að ákærði, sem var löggiltur fasteignasali, rak fasteignasöluna Frón ehf. í leiguhúsnæði á 2. hæð í Síðumúla 2 í Reykjavík. Átti fasteignasalan forkaupsrétt að húsnæðinu. A, grafískur hönnuður, hafði vinnustofu sína í leiguhúsnæði á sömu hæð. Fasteignasalan festi kaup á hæðinni með samningi 22. desember 2000. Samkvæmt samningnum skyldi kaupverðið, 44.500.000 krónur, greitt í fyrsta lagi með 12.200.000 krónum við undirritun kaupsamnings, í öðru lagi 15. janúar 2000 með „skilyrtu veðleyfi með láni frá Sparisj. vélstj. Ísl.“ að fjárhæð 30.000.000 krónur og í þriðja lagi með 2.300.000 krónum í peningum 15. maí 2001. Kveðst ákærði sjálfur hafa greitt 2.700.000 krónur vegna kaupanna auk þeirra 9.500.000 króna sem A afhenti honum. Sama dag og ákærði undirritaði kaupsamninginn gerðu ákærði og A með sér skriflegt samkomulag „vegna kaupa á Síðumúla 2, 2. hæð í Reykjavík, 588,5 fm kaupverðið er 44.500.000,- [A] leggur fram kr. 9.500.000,- en Finnbogi kr. 35.000.000,-. Og skipta þeir þessum eignarhluta með sér skv. innborgun og gerður verður skiptasamningur við fyrsta tækifæri.“ Samkvæmt gögnum málsins greiddi A sama dag fasteignasölunni sinn hluta samkvæmt samkomulaginu. Ekki var gerður eignaskiptasamningur milli ákærða og A og sá síðarnefndi fékk ekki afsal fyrir sínum hluta húsnæðisins, en eigandi þess gaf út afsal til ákærða 15. júní 2001. Ákærði veðsetti síðan alla hæðina fyrir hönd fasteignasölunnar fyrir andvirði 16.350.000 króna með þeim hætti sem lýst er í héraðsdómi. Hafði eignin þá þegar verið veðsett 29. desember 2000 og 12. janúar 2001 fyrir samtals rúmar 30.000.000 krónur í samræmi við áðurnefndan kaupsamning um eignina. Ákærði hefur haldið því fram að A hafi verið fullkunnugt um flutning veðsetninganna í júní 2001 og veðsetninguna í júlí sama ár, sem ákæran lýtur að. A hefur hins vegar fullyrt að honum hafi ekki verið um þetta kunnugt fyrr en eftir þann tíma. Ákærði var sem fyrr segir löggiltur fasteignasali. Hann hirti þó hvorki um að tryggja rétt A með því að gefa út afsal fyrir eignarhluta hans né að sjá um að eignaskiptasamningur yrði gerður um eign þeirra. Er ekkert fram komið í málinu sem styrkir þá staðhæfingu ákærða að hann hafi haft heimild A til áðurnefndra veðsetninga eignarinnar eða þær verið með hans vitund. Með veðsetningunum misnotaði hann því aðstöðu sína og stefndi fjárhagslegum hagsmunum A í verulega hættu. Braut hann þannig gegn 249. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur játað sakargiftir á hendur sér samkvæmt II. kafla ákæru. Hann unir sakfellingu hins áfrýjaða dóms á þessum þætti málsins. Er hann því ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti nema að því er snertir ákvörðun refsingar. Brot ákærða samkvæmt I. kafla ákæru voru framin í júní og júlí 2001 og sjö fjárdráttarbrot hans samkvæmt II. kafla ákæru á tímabilinu frá mars 2002 til apríl 2003. Með þeim síðarnefndu dró ákærði sér og fasteignasölunni tæpar 27.000.000 króna. Hann endurgreiddi fjármunina sem hann dró sér samkvæmt 1. til 3. tölulið II. kafla ákæru eins og þar er nánar lýst. Gögn málsins sýna ennfremur að hann endurgreiddi í janúar 2003 fjármunina sem hann dró sér samkvæmt 4. lið, á tímabilinu maí til október 2003 vegna fjárdráttarins samkvæmt 5. lið og í janúar 2003 samkvæmt 6. lið. Þá voru lögð gögn fyrir Hæstarétt sem styðja þá fullyrðingu ákærða að hann hafi greitt rúma eina milljón krónur vegna fjárdráttar síns samkvæmt 7. lið. Við ákvörðun refsingar ákærða verður það virt honum til refsiþyngingar að brot hans voru stórfelld og fjárdráttarbrot hans framin í skjóli stöðu ákærða sem löggiltur fasteignasali, en viðskiptamenn hans áttu að geta treyst honum. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi og hann hefur sem fyrr segir leitast við að bæta fyrir brot sín með því að endurgreiða mikið af þeim fjármunum sem hann dró sér. Þegar allt framangreint er virt er refsing hans ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Þegar litið er til brota ákærða eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, samkvæmt reikningum Fangelsismálastofnunar ríkisins og ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómsorð: Ákærði, Finnbogi Kristjánsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og áfrýjunarkostnað, 930.890 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 871.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2004. Málið er höfðað gegn Finnboga Kristjánssyni, Grandavegi 9, Reykjavík, kt. [ ], "fyrir umboðssvik og fjárdrátt í starfi sem löggildur fasteignasali á fasteignasölu ákærða, Fasteignasölunni Fróni ehf., Síðumúla 2, Reykjavík, kt. 711095-3149 svo sem hér segir: I. Umboðssvik gagnvart, A á fyrri hluta ársins 2001 í framhaldi af samningi þeirra 22. desember 2000 um sameiginleg kaup á 2. hæð hússins nr. 2 við Síðumúla í Reykjavík, sem fasteignasalan Frón ehf. hafði forkaupsrétt að og ákærði keypti fyrir hönd fasteignasölunnar sama dag án veðbanda á 44.500.000 kr. gegn 12.200.000 kr. greiðslu við undirritun kaupsamnings, 30.000.000 kr. 15. janúar 2001 gegn skilyrtu veðleyfi og 2.300.000 kr. lokagreiðslu sama ár, vanrækt að tryggja A afsal fyrir veðbandslausum 21% fasteignarinnar gegn greiðslu A til ákærða á 9.500.000 kr. þann 22. desember 2000 í samræmi við nánari afmörkun í eignaskiptasamningi, sem gera átti við fyrsta tækifæri samkvæmt samningi ákærða og A, og hafa jafnframt, stuttu eftir að Frón ehf. hafði fengið afsal fyrir fasteigninni 15. júní 2001, misnotað sér aðstöðu sína og veðsett eignina án vitundar A umfram ákvæði í kaupsamningi fyrir andvirði 16.350.000 kr., - þann 15. júní látið flytja veð fyrir andvirði 7.800.000 kr. á fasteignina af fasteign ákærða að [ ] þann 18. júní fyrir láni að andvirði 2.300.000 kr. vegna lokagreiðslu Fróns ehf. samkvæmt nefndum kaupsamningi og þann 3. júlí fyrir andvirði 6.250.000 kr. vegna launaskuldar fasteignasölunnar, og með veðsetningunum rýrt svo veðhæfi eignarinnar að ókleyft reyndist að afhenda A umsaminn hluta eignar hans veðbandslausan. M. 006-2002-64. Telst þetta varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Fjárdrátt með því að hafa dregið sér og notað í eigin þágu og fasteignasölunnar, á tímabilinu frá mars 2002 til apríl 2003, í 7 skipti alls 26.918.484 kr. af fjármunum, sem hann tók við hjá viðskiptavinum fasteignasölunnar vegna sölu á fasteignum, sem ákærði annaðist svo sem rakið er: 1. Í lok mars 2002 4.755.836 kr. af fjármunum, sem hann tók við hjá seljanda og kaupendum íbúðar í [...], D, E og F, þann 1. og 9. mars samkvæmt umboði í kaupsamningi, dagsettum 2. nóvember 2001, og ganga áttu til greiðslu veðskulda sem hvíldu á íbúðinni. Ákærði endurgreiddi seljanda íbúðarinnar með eftirfarandi hætti: Þann 23. apríl sama ár 1.751.095 kr., þann 7. maí 2.000.000 kr. með fjármunum sem ákærði hafði dregið sér samkvæmt ákærulið I.3 og að fullu þann 16. maí sama ár.M. 010-2003-23949. 2. Í apríl 2002 alls 3.821.101 kr. sem ákærði tók við 19. sama mánaðar og ganga áttu til greiðslu veðskuldar og til seljanda íbúðar við [...], samkvæmt kaupsamningi dags. sama dag, 2.000.000 kr. sem ákærði tók við hjá kaupanda íbúðarinnar G, og 1.821.101 kr. af andvirði húsbréfa, sem ákærði tók við hjá seljandanum H. Ákærði greiddi veðskuldina kr. 3.200.000 þann 7. maí sama ár með fjármunum, sem hann hafði dregið sér samkvæmt ákærulið I.3 og skuld sína 321.098 kr. til seljanda 15. sama mánaðar. M. 010-2003-24316. 3. Þann 6. maí 2002 dregið sér andvirði húsbréfa, 5.676.958 kr, sem ákærði tók að sér að innleysa fyrir I seljanda íbúðar í [...], samkvæmt kaupsamningi dags. 15. mars sama ár. Daginn eftir notaði ákærði 3.200.000 kr. af fjármununum til að greiða skuld vegna fjárdráttar samkvæmt ákærulið I.2 og 2.000.000 kr. til greiðslu skuldar vegna fjárdráttar samkvæmt ákærulið I.1. M. 010-2003-5913. 4. Þann 6. júní 2002 dregið sér andvirði húsbréfa, 1.404.549 kr., sem ákærði hafði milligöngu um fyrir J, umboðsmann seljanda íbúðar að Austurbergi 6, Reykjavík, að láta skrá á seljanda íbúðarinnar en fasteignaverðbréfin höfðu verið framseld til ákærða. M. 010-2003-24839. 5. 6. 7. Þann 8. apríl 2003 dregið sér alls 6.104.613 kr. af fjármunum sem ganga áttu til greiðslu veðskulda og til seljanda vegna sölu á íbúð í [...], samkvæmt kaupsamningi dags. 2. sama mánaðar, - 1900.000 kr. sem hann tók við hjá kaupanda íbúðarinnar, P, og 4.204.613 kr. af andvirði húsbréfa, sem hann seldi í umboði seljanda íbúðarinnar, Q. Ákærði ráðstafaði 6.100.402 kr. af peningunum 8. sama mánaðar til greiðslu skuldar vegna fjárdráttar ákærða samkvæmt ákærulið I.3. M. 010-2003-23757. Framangreind brot ákærða í II. lið teljast varða við 247. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar." Málavextir. I. kafli ákærunnar, umboðssvik. Fyrir liggur að ákærði rak fasteignasöluna Frón ehf. í leiguhúsnæði á 2. hæð í Síðumúla 2 hér í borg, og A, grafískur hönnuður, rak vinnustofu sína á sömu hæð á þeim tíma sem hér skiptir máli. Ákærða gafst kostur á því, í krafti forkaupsréttar fasteignasölunnar, að kaupa húsnæði þetta í nafni fasteignasölunnar. Varð það að ráði með þeim A að ákærði keypti þessa hæð í húsinu en A keypti hluta af því af ákærða. Gerðu þeir með sér skriflegt samkomulag 22. desember 2000 í þessa veru. Þar kemur fram að húsnæðið sé 588,5 fermetrar og kaupverðið 44.500.000 krónur. Skyldi A leggja fram 9.500.000 krónur en ákærði 35.000.000 krónur. Skipti þeir með sér „þessum eignarhluta skv. innborgun og gerður verður skiptasamningur við fyrsta tækifæri“. Ákærði undirritaði kaupsamning um húsnæðið þennan sama dag. Samkvæmt honum var fyrsta greiðslan, 12.200.000 krónur í peningum, innt af hendi við undirritun samningsins. Þá var þar einnig veitt 30 milljón króna veðleifi fyrir láni 15. janúar 2000 (svo) og gekkst kaupandi undir að greiða vexti af láninu frá dagsetningu kaupsamnings. Loks var kveðið á um 2,3 milljóna króna peningagreiðslu 15. maí 2001. A greiddi ákærða sama dag 9,5 milljónir króna í samræmi við samkomulag þeirra en ákærði fékk afsal fyrir fasteigninni 15. júní 2001 gegn lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningnum. Ekki var gerður samningur um eignaskipti milli ákærða og A og A fékk ekki afsal fyrir sínum hluta húsnæðisins. Meðal gagna málsins er samþykkt kauptilboð, dagsett 11. janúar 2002, frá fyrirtæki Birgi, Taktík, til fyrirtækis ákærða, Fróns ehf., um hluta húsnæðisins, að fjárhæð 12.170.000 krónur. Samkvæmt því töldust 9,5 milljónir af verðinu hafa verið greiddar við afhendingu, en 2.670 þúsund skyldu greiðast við gerð kaupsamnings. Húsnæðið var skilgreint sem skrifstofuhúsnæði á 2. hæð í suð-vestur hluta, merkt 0202 í skiptasamningi, í húsi nr. 2 við Síðumúla. Samkomulagi ákærða og A frá 22. desember 2000 var aldrei þinglýst. Þá liggur það fyrir að ákærði veðsetti fasteign þessa í þrennu lagi sumarið 2001 fyrir samtals 16.350.000 krónum, eins og rakið verður, og að veðsetningum þessum var þinglýst. Ekki er getið um samkomulag ákærða og A í skuldabréfunum. Loks liggur það fyrir að fasteign þessi var seld á nauðungaruppboði í júní 2003. Ekki verður séð að rétti A hafi verið lýst við nauðungarsöluna. Ákærði hefur lagt fram gögn sem hann telur sýna fram á það að D, starfsmaður fasteignasölunnar, hafi dregið sér fé úr fyrirtækinu meðan hann starfaði þar. Þar á meðal er samkomulag um endurgreiðslu D á fjármunum til fasteignasölunnar, uppsögn, kyrrsetningarbeiðni, kæra og viljayfirlýsing. Ákærði segir A hafa verið fullkunnugt um efni kaupsamningsins sem ákærði gerði við eiganda húsnæðisins 22. desember 2000. Segist hann hafa gert A grein fyrir veðsetningunum sem kveðið er á um í samningnum. Hann kveður þá A svo hafa útbúið kauptilboðið 11. janúar 2002 vegna óskar A um að kaupa stærri hlut en þeir ætluðu í upphafi, en þá hefði verið gengið út frá því að eignarhluti A svaraði nokkurn veginn til hluta hans af útborguninni, þ.e. 9,5 milljónum króna. Ákærði segir veðhöfunum hafa verið kunnugt um samkomulag þeirra A og um kauptilboðið. Hagsmunir A hafi verið tryggðir vegna þess að síðari veðhafar hafi vitað af samkomulagi þeirra A. Hafi samkomulagið milli þeirra verið gert til þess að tryggja betri rétt hans gegn síðari veðhöfum. Kveðst ákærði hafa sýnt veðhöfunum samkomulag þeirra A. Hafi D, lögfræðingi fasteignasölunnar, sem fékk skuldabréfið verið vel kunnugt um þennan gerning ákærða og A. Hann segir að aldrei hafi reynt á það hvort hinir veðhafarnir tveir myndu virða betri rétt A. Hafi þeir beðið eftir skiptasamningi til þess að geta útbúið veðbandslausnina. Við nauðungarsölu á fasteigninni hafi A ekki lýst kröfu sinni og krafist forgangs vegna þess að veðhafarnir hafi verið grandsamir um rétt hans. Ákærði kveður það hafa verið gáleysi hjá sér að þinglýsa ekki samkomulagi þeirra A, enda hafi það verið vottað og þinglýsanlegt. Hann kveðst hafa rift samningnum við A eftir að hafa orðið áskynja um viðhorfsbreytingu hjá honum til þessara viðskipta þeirra. Hann kveðst hafa reynt að selja húsnæðið til þess að geta endurgreitt A hans hlut. Ákærði segir að eftir að forkaupsréttur hans varð virkur hafi A eindregið hvatt hann til þess að neyta þess réttar. Hafi þeir ráðgast um hvernig hægt væri að kljúfa þetta. Hafi hann gert A grein fyrir fjárhagsgetu sinni, sem hafi verið takmörkuð. Eftir að ákærði hafði fengið loforð fyrir 30 milljón króna láni hafi hann sýnt A það. Birgir hafi þá útvegað 9,5 milljónir sem hafi tryggt fjármagn til kaupanna. Það sem tafði gerð eignaskiptasamningsins hafi verið það að A, sem sé teiknari og hafði unnið við gerð skiptasamninga, hafi tekið að sér að sjá um skiptasamninginn og réði til þess C, arkitekt og löggiltan skiptamann. Hafi A alfarið séð um samskiptin við C og viljað hafa hönd í bagga um gerð þessa gernings. Það sé A um að kenna að tafist hafi að gera þennan samning. Kveðst ákærði ekki hafa haft samskipti við C nema að hann hafi setið einn fund með honum og A. A hefur komið fyrir dóm og sagt að hann hafi ekki vitað um kaupsamninginn sem ákærði gerði sama dag og þeir gerðu með sér samkomulagið. Hafi hann ekki séð það skjal fyrr en hjá lögreglunni þegar hann gaf þar skýrslu. Hann segist ekki hafa haft vit á því að láta þinglýsa samkomulaginu sem þeir ákærði gerðu í desember 2000. Hann kveðst hafa litið svo á að ákærði stæði einn að kaupunum en hann væri svo að kaupa sinn hlut af ákærða. Hann kveðst ekki hafa vitað hvernig ákærði ætlaði að fjármagna sinn hluta af kaupunum og ekki hafa vitað að ákærði ætti í erfiðleikum með það. Ákærði hafi hins vegar vitað að hann þurfti að opna yfirdrátt á bankareikningi sínum til þess að geta innt af hendi sinn hluta af greiðslunni. Ekki hafi verið rætt milli þeirra hvað vitnið þyrfti að gera til þess að fá sinn hluta veðbandslausan. Hann kveðst ekki hafa gert eignaskiptasamninga áður, en hann kunni þó á tæknilegu hliðina við þess háttar gerninga, teikningar og þess háttar. Lagalegu hliðina hafi hann ekki á valdi sínu, enda grafískur hönnuður. Þá kveðst hann vera ókunnugur fasteignaviðskiptum. Hann kveðst fljótlega hafa farið að ganga á eftir ákærða með það að ganga frá viðskiptunum þeirra á milli, enda hafi bankinn verið að ýta á eftir að ganga frá málinu. Ekkert hafi þó gerst í þessu, ákærði hafi sagt að þetta yrði að hafa sinn gang, að þetta væri að koma. Kveðst hann hafa treyst ákærða í þessu efni. Svo hafi það komið fram hjá ákærða að gera þyrfti eignaskiptasamning og kveðst vitnið þá hafa gengið í það mál. Ekki muni hann hvenær á árinu 2001 ákærði hafi komið fram með þetta, líklega hafi það verið um vorið. Kveðst hann hafa fengið C arkitekt, í verkið fyrir sig og þeir unnið í þessu fram á haust þetta ár. A segir að honum hafi verið alls ókunnugt um veðsetningar ákærða á fasteigninni fyrr en í árslok 2001, að hann varð sér úti veðbókarvottorð. Um kauptilboðið 11. janúar 2002 segir vitnið að ákærði hafi komið með það til sín á skrifstofuna og sagt að það væri aðeins sýndarplagg til þess að “losa um” í viðskiptabanka ákærða. Kveðst vitnið hafa skrifað undir þetta “í öllum þessum leikaraskap.” Hann kveðst hafa farið að óttast um hagsmuni sína eftir að hann komst að því að ákærði hafði veðsett fasteignina og rekið harðar á eftir því að ákærði efndi samkomulag þeirra. Þeir hafi svo hist á fundi og eiginkonur þeirra einnig. Hafi fundurinn ekki leitt til annars en þess að persónulegum samskiptum þeirra ákærða lauk og lögmaður vitnisins tók málið í sínar hendur. Ákærði hafi svo rift samkomulagi þeirra með bréfi. Vitnið segir að komið hafi tals að lýsa kröfum í eignina þegar hún var seld nauðungarsölu, en það hafi hann alfarið lagt í hendur lögmanni sínum. Aðspurður hvers vegna hann hafi skrifað undir kauptilboðið þótt honum væri þá orðið kunnugt um veðsetningarnar, segir hann að honum hafi verið mikil nauðsyn á því að fá veð fyrir skuldinni svo hann losnaði við yfirdráttarvextina. C arkitekt, hefur skýrt frá því að það hafi verið í maí eða júní að A fékk hann til þess að gera teikningar vegna eignaskiptasamnings í Síðumúla 2. Hafi honum skilist að þetta væri einnig gert að vilja þess sem A væri að kaupa af. Þegar hann, um sumarið, krafðist greiðslu fyrir vinnu sína hjá seljandanum, eins og A hefði bent honum á að gera, hafi honum skilist á seljandanum að óvíst væri með hana og hann þá hætt að vinna við verkið. B, starfsmaður útibús Sparisjóðs vélstjóra, kveðst að mestu hafa séð um samskiptin við ákærða. Stóru lánin sem hann tók þegar hann keypti húsnæðið hafi þó ekki farið um hennar hendur, heldur í gegnum aðalbankann. Hún hefur kannast við það að ákærði hafi í janúar 2002 sýnt kauptilboðið í sparisjóðnum og það verið í sambandi við rýmkun á yfirdráttarheimild hans þar. Hafi hann upplýst hana um það, sem henni hafði verið ókunnugt um, að hann hefði selt Birgi hlut í húsnæðinu, og væri nú að selja honum meira. Hafi ákærði verið kominn í vanskil út af fasteigninni sem hann hafði keypt og hann viljað sýna fram á að hann ætti von á peningum. Hún segir Hallgrím í aðalbankanum einnig hafa frétt eftir Birgi að einhver viðskipti, sem þau ekki vissu um, hefðu verið á milli hans og ákærða jafnhliða kaupum ákærða á húsnæðinu. D lögfræðingur, hefur skýrt frá því að hann hafi átt inni laun hjá fasteignasölu ákærða og ákærði gefið út tvö skuldabréf fyrir þessari fjárhæð. Kveðst hann eingöngu hafa séð um skjalagerð fyrir fasteignasölu ákærða en ekki unnið önnur lögfræðistörf fyrir hana. Hann kveðst ekki hafa vitað af samningi ákærða og A á þessum tíma og það hafi ekki verið fyrr en eftir að ákærði hafði gefið út bréfin að hann sagði vitninu að hann ætti í einhverjum samningum við A. Ekki muni hann nákvæmlega hvenær það var. Hann segist oft hafa rekist á A þegar hann leit við á fasteignasölunni en samning þeirra ákærða hafi aldrei borið á góma svo hann heyrði. R, fyrrverandi sambýliskona ákærða, hefur skýrt frá því að hún hafi unnið á fasteignasölunni hjá ákærða í mörg ár, m.a. á þeim tíma sem A keypti hluta í húsnæðinu og á meðan D lögfræðingur, starfaði fyrir ákærða. Segir hún að það hafi verið altalað meðal starfsfólks á skrifstofunni að A hefði keypt hlut í húsnæðinu. A hafi enda verið tíður gestur á fasteignasölunni. Hún kveðst ekki muna eftir neinum sérstökum samtölum við D um þessi kaup en segir að henni finnist það mjög ólíklegt að hann hafi ekki vitað um þau eða komist hjá því að vita um þau. S, sem starfaði á fasteignasölu ákærða á þeim tíma sem máli skiptir, hefur skýrt frá því að hann hafi heyrt af sammningi ákærða og A meðan hann vann þarna. Hann kveðst halda að þeir D hafi hætt að starfa hjá ákærða um sama leyti. Hann segir A hafi komið þar oft á þessum tíma, einu sinni til tvisvar í viku. Kveðst hann halda að þetta samkomulag hans og ákærða hafi verið á allra vitorði á fasteignasölunni. Hann hafi þó ekki þekkt náið til efnisatriða heldur það eitt að þeir ákærði væru að kaupa húsnæðið saman. T sem starfar sem sérfræðingur í útlánum hjá Landsbanka Íslands, kveðst hafa fjallað um veðsetninguna sem um ræðir. Hann kveðst ekki hafa komist yfir það að skoða öll gögn sem henni tengjast hjá bankanum áður en hann kom fyrir dóminn að gefa skýrslu þessa. Hann kveðst engin gögn hafa haft um kaup A á hluta húsnæðisins en kveðst hafa haft veður af því að ákærði ætlaði að selja honum af húsnæðinu. Kveðst hann enda hafa ráðlagt ákærða að selja alla eignina strax því hann hefði keypt hana við mjög hagstæðu verði, 10 15 milljónum undir matsverði. Fasteignasalan hafi enda verið rekin með tapi sem ákærði fjármagnaði með því að veðsetja íbúðarhúsnæði sitt. Að ákæðri hefði verið að selja hluta húsnæðisins í Síðumúla kveðst vitnið ekki hafa vitað fyrr en um ári seinna. Hafi engin skjöl þar að lútandi borist bankanum. Hann tekur þó fram að hann hafi aðeins leitað að skjölum sem voru vistuð inni á tölvudrifi sem er ætlað fyrir “öll lánamál” í tölvu bankans. Hafi hann ekki haft aðgang að “folder” þar sem skjölin eru geymd. Hann kveðst þó treysta sé til þess að fullyrða að þessi viðskipti hafi aldrei komið inn á borð bankans. Ákærði tekur fram vegna skýrslu T að hann hafi skipt við útibússtjórann en ekki við T, þegar samið var um veðsetninguna sem um ræðir í málinu. Aftur á móti muni þeir T hafa átt fund þegar ákærði reyndi að semja við bankann um “endurfjármögnun” á allri skuldinni á árinu 2002. Niðurstaða. A. Ákærða er í fyrsta lagi gefið það að sök að hafa “vanrækt að tryggja A afsal fyrir veðbandslausum” hlut í fasteigninni í samræmi við 9,5 milljón króna hlut hans í fyrstu greiðslunni fyrir húsnæðið. Ekki verður séð að þótt ákærði hafi vanefnt að A fengi afsal fyrir sínum hlut í fasteigninni, geti það talist vera aðgerð sem hafi bundið A í skilningi 249. gr. almennra hegningarlaga. Kemur hvort tveggja til að vanefndin var athafnaleysi af hálfu ákærða og eins hitt að hún getur ekki talist hafa bundið A við neitt í skilningi ákvæðisins. Ber að sýkna ákærða af ákærunni að þessu leyti. B. Þá er ákærða gefið að sök að hafa misnotað sér aðstöðu sína með því að hafa, 15. júní 2001, án vitundar A, flutt veð af fasteign, sem ákærði átti á Grandavegi 9, á húsnæðið í Síðumúla 2. Í 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39,1978 er vísað til þeirrar meginreglu kröfuréttarins að eldri samningsréttindi um fasteign gangi framar hinum yngri. Þá kemur þar fram að til þess að yngri þinglýst réttindi gangi því aðeins framar eldri óþinglýstum réttindum að rétthafi eftir yngri samningi sé grandlaus um eldri réttindin. Hefur ákærði haldið því fram að veðhafanum, Landsbanka Íslands, hafi verið kunnugt um samkomulag þeirra A, þ.e. útibússtjóranum sem hann skipti við varðandi þennan veðflutning. Annar starfsmaður bankans hefur hins vegar komið fyrir dóminn og fullyrt að samningur um þessi réttindi A hafi aldrei komið inn á borð bankans. Hann hefur þó tekið fram að hann hafi ekki haft tíma til þess að kanna önnur skjöl bankans varðandi þetta en þau sem hafa verið “skönnuð” inn. Verður framburður hans ekki skilinn öðru vísi en svo að hann hafi vissan fyrirvara á þeirri fullyrðingu að samkomulag ákærða og A hafi ekki borið á góma í samningum ákærða og bankans um veðflutninginn. Um þetta atriði hvílir sönnunarbyrðin á ákæruvaldiðnu, sbr. 45. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Þykir ekki vera alveg óhætt að slá því föstu í sakamáli að bankanum hafi ekki verið eða ekki mátt vera kunnugt um betri rétt A. Ber því að sýkna ákærða af þessu ákæruatriði. C. Ákærða er ennfremur gefið að sök að hafa veðsett umrætt húsnæði fyrir 2,3 milljóna króna láni frá Landsbanka Íslands vegna lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi ákærða við seljanda húsnæðisins. Ljóst er að réttur A gekk ekki framar rétti seljandans til greiðslu fyrir húsnæðið og þótt skuld þessari væri þinglýst á eignina gat það engu breytt fyrir A. Af því leiðir að sýkna ber ákærða af þessu ákæruatriði. D. Loks er ákærði saksóttur fyrir að veðsetja húsnæðið fyrir 6,25 milljón króna launaskuld við D lögfræðing, sem vann að skjalagerð fyrir hann. Ákærði segir að D hafi verið kunnugt um samkomulag þeirra A. Þessu hefur D neitað en kannast við að hafa oft rekist á A á fasteignasölunni. Tvö vitni sem störfuðu á fasteignasölu ákærða, annað þeirra er að vísu fyrrverandi sambýliskona hans, hafa borið að samkomulagið hafi verið á allra vitorði á fasteignasölunNi. Segir fyrrum sambýliskona ákærða það vera með ólíkindum að D hafi ekki verið kunnugt um þetta samkomulag. Dómaranum þykir með vísan til þess sem vitnin R og S bera, eftir að hafa hlýtt á framburð D og loks eins og málavöxtum er háttað, ekki alveg óhætt að hafna framburði ákærða um það að D hafi verið kunnugt um réttindi A. Með vísan til alls þessa og til þess sem segir undir staflið B hér að framan ber að sýkna ákærða af þessu ákæruatriði. II. kafli ákærunnar, fjárdráttur. Ákærði hefur að öllu leyti viðurkennt fjárdráttinn sem hann er ákærður fyrir í II. kafla ákærunnar. Hefur hann gerst sekur um brot gegn 247. gr. almennra hegningarlaga í öllum tilvikunum sem tilgreind eru í þessum ákærukafla. Fyrir liggur að ákærði endurgreiddi fljótlega það fé sem hann dró sér, nema í síðasta tilvikinu. Refsing og sakarkostnaður. Ákærði er saksóttur “fyrir umboðssvik og fjárdrátt í starfi sem löggiltur fasteignasali”. Í ákærunni eru brot hans þó ekki talin eiga að varða aukinni refsingu eftir 138. gr. almennra hegningarlaga, eins og löng venja er þó fyrir. Í málflutningi var allt að einu lögð áhersla á það að líta yrði til þess að hann var löggiltur fasteignasali þegar hann framdi brot sín. Ekki er unnt að fallast á þetta sjónarmið ákæruvaldsins, eins og saksókninni er hagað, og verður staða ákærða ekki metin honum til refsiþyngingar. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsilagabrot. Hann lagði inn réttindi sín og hætti fasteignasölu. Þá hefur hann reynt að selja eignir sínar til þess að endurgreiða það sem hann skuldar vegna síðasta tilviksins. Brot ákærða er hins vegar stórfellt vegna fjárhæðanna sem hann dró sér og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Meðferð málsins hefur dregist nokkuð og þykir vegna þess og vegna viðleitni ákærða til þess að bæta tjón af broti sínu mega ákveða að fresta framkvæmd 12 mánaða af refsingunni og að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Einari Gauti Steingrímssyni hrl., 40.000 krónur í málsvarnarlaun en 660.000 króna málsvarnarlaun til verjandans ber að greiða úr ríkissjóði. Annan kostnað mun ekki hafa leitt af máli þessu. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Finnbogi Kristjánsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Frestað er framkvæmd 12 mánaða af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði verjanda sínum, Einari Gauti Steingrímssyni hrl., 40.000 krónur í málsvarnarlaun en 660.000 króna málsvarnarlaun til verjandans greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 250/2005
|
Ávana- og fíkniefni Áfengislagabrot Umferðarlagabrot Skilorðsrof Sönnunarfærsla
|
H var í héraði sakfelldur fyrir vopnalagabrot, áfengislagabrot, ýmis umferðarlagabrot og fíkniefnabrot, auk hegningarlagabrots. Með héraðsdómi hlaut hann tveggja ára fangelsisdóm, en með dóminum var dæmdur upp 20 mánaða skilorðsdómur, er H hlaut í október 2002. Með héraðsdómi var H meðal annars sakfelldur fyrir að hafa í blekkingarskyni notað skráningarmerki annarrar bifreiðar á bifreið er hann ók án ökuréttinda. H játaði að hafa ekið bifreiðinni án ökuréttinda en neitaði að hafa notað skráningarmerkið með þeim hætti sem greindi í ákæru. Hann kom ekki fyrir dóm við aðalflutning málsins. Í dómi Hæstaréttar var talið, með hliðsjón af 1. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála, að sakfelling H yrði ekki reist á því sem skráð var eftir honum í lögregluskýrslu, nema önnur atriði styddu þann framburð í verulegum atriðum. Talið var að ekki nyti neinna annarra sönnunargagna við í málinu um að H hafi notað umræddar númeraplötur í blekkingarskyni. Var hann því sýknaður af broti gegn 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga. Með brotum sínum rauf H skilorð fyrrnefnds dóms frá 2002, en ástæða skilorðsbindingarinnar í þeim dómi var sá mikli dráttur sem orðið hafði á málinu hjá ákæruvaldi. Talið var, að við refsiákvörðun nú gæti ekki skipt máli hvaða ástæður lágu til þess að skilorð var dæmt í hinu fyrra máli. Með hliðsjón af fyrrgreindri breytingu á sakfellingu H en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, var refsing H ákveðin fangelsi í 22 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. júní 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu, ákvörðun refsingar, upptöku og sviptingu ökuréttar. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af ákærðulið I í ákæru 3. janúar 2005. Að öðru leyti krefst hann þess að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. I. Í lið I í ákæru 3. janúar 2005 er ákærða gefið að sök að hafa aðfararnótt miðvikudagsins 2. júní 2004 í blekkingarskyni notað skráningarmerkið KR-919 á bifreiðina TU-490 og án þess að hafa ökuréttindi ekið henni úr Breiðholtshverfi, uns lögregla stöðvaði aksturinn við gatnamót Klapparstígs og Grettisgötu. Er þetta talið varða við 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 63. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 17. gr. reglugerðar um skráningu ökutækja nr. 751/2003. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þessa háttsemi, sem þótti réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Á dómþingi í málinu 23. mars 2005 var þetta ákæruefni meðal annars borið undir ákærða. Þá var bókað eftir honum: „Ákærði játar að hafa ekið bifreið þeirri sem greinir í þessum ákærulið án þess að hafa ökuréttindi en neitar að hafa notað skráningarmerki KR-919 með þeim hætti sem greinir í ákærunni.“ Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi kom ákærði ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Var sakfelling hans um þetta ákæruefni byggð á framburði lögreglumanns fyrir dómi, sem þótti eiga sér stoð í frumskýrslu lögreglu og gögnum málsins að öðru leyti. Í nefndri frumskýrslu lögreglu, þegar ákærði var stöðvaður við akstur bifreiðar, sem skráð er í eigu annars manns, er skráð að hann hafi sagst hafa sett skráningarnúmerin KR-919 sjálfur á bifreiðina, eftir að lögregla hefði fjarlægt númer sem á henni hefðu verið. Hefði hann fengið þessi númer hjá kærustu sinni en hún væri skráð fyrir bifreið sem með réttu ætti að bera þessi númer. Tveir lögreglumenn skrifa undir þessa skýrslu. Annar þeirra kom fyrir dóm og bar að ákærði hefði á staðnum, eftir að bifreiðin hafði verið stöðvuð, viðurkennt að hafa skipt á númeraplötum. Þegar ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 25. nóvember 2004 sagði hann hins vegar að vinur hans, sem hann ekki vildi tilgreina hver væri, hefði sett merkin á bifreiðina. Með hliðsjón af 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður sakfelling ákærða ekki reist á því sem skráð er eftir honum í lögregluskýrslu, nema önnur atriði styðji þann framburð í verulegum atriðum. Í málinu nýtur ekki neinna annarra sönnunargagna um að ákærði hafi notað umræddar númeraplötur í blekkingarskyni. Verður hann því sýknaður af broti gegn 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga en sakfelldur fyrir þá háttsemi sem hann játaði fyrir dómi, að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn án ökuréttar. Er það brot réttilega fært til refsiákvæða í ákæru. II. Að því er snertir kröfu ákærða um mildun refsingar og skilorðsbindingu hennar vísar hann aðallega til þess, að 20 mánaða fangelsisrefsingin, sem honum var gerð með dómi 21. október 2002, hafi verið skilorðsbundin í 3 ár með þeim rökum, að mikill dráttur hefði orðið hjá ákæruvaldinu á meðferð þess máls. Sé í forsendum dómsins vísað til þess að um fíkniefnabrot hafi verið að ræða, sem framið hafi verið í desember 2000. Rannsókn þess hafi verið lokið í sama mánuði, en ákæra ekki gefin út fyrr en 8. maí 2002. Var framkvæmd refsingarinnar frestað vegna þessa mikla dráttar sem orðið hefði á málinu hjá ákæruvaldinu. Ákærði telur að með því að ákveða nú þessa refsingu í einu lagi með refsingu í þessu máli, svo sem gert hafi verið í héraðsdómi samkvæmt 60. gr. sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga, sé hann ekki lengur látinn njóta þeirrar ákvörðunar um skilorðsbindingu eldri dómsins sem þá hafi verið tekin vegna seinagangs í málsmeðferðinni. Á þessi sjónarmið ákærða verður ekki fallist. Svo sem fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms rauf ákærði skilorð dómsins frá 2002 með brotum þeim sem hann er sakfelldur fyrir í þessu máli, sem raunar eru að hluta til sams konar og brot ákærða í desember 2000, sem dæmt var um þá og fyrr er getið. Við refsiákvörðun nú getur ekki skipt máli hvaða ástæður lágu til þess að skilorð var dæmt í hinu fyrra máli. III. Með hliðsjón af fyrrgreindri breytingu á sakfellingu ákærða, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 22 mánuði. Ákærði hefur ekki krafist endurskoðunar á ákvæðum hins áfrýjaða dóms um sviptingu ökuréttar og upptöku. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hörður Már Lúthersson, sæti fangelsi í 22 mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sviptingu ökuréttar og upptöku skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 561.082 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur, og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. maí 2005. Mál þetta var höfðað með ákærum lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettum 7. desember 2004, 3. janúar 2005 og 1. febrúar 2005, á hendur Herði Má Lútherssyni, kt. 280679-3999, Jörfabakka 12, Reykjavík. Ákæra dags. 7. desember 2004: ,,Fyrir eftirtalin brot: I. Vopnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 19. febrúar 2003 átt skotvopn (litkúlubyssu) af gerðinni Inferno, framleiðslunúmer E 013063, án þess að hafa skotvopnaleyfi, en lögregla fann og lagði hald á vopnið við húsleit á þáverandi heimili ákærða að Álftahólum 6, Reykjavík. M. 010-2003-04458 Telst þetta varða við 1. mgr. 12. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998. II. Áfengislagabrot, með því að hafa á ótilgreindu tímabili til og með 19. febrúar 2003 á þáverandi heimili sínu að Álftahólum 6, Reykjavík, framleitt allt að 125 lítra af gambra (styrkleiki 10%), sem lögreglan fann við húsleit fyrrgreindan dag. M. 010-2003-04458 Telst þetta varða við varða við a-lið 2. mgr. 4. gr., sbr. 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 27. gr., áfengislaga nr. 75/1998. III. Umferðarlagabrot, með því að hafa ekið eftirtöldum bifreiðum án þess að hafa öðlast ökuréttindi: 1. Að morgni föstudagsins 12. mars 2004 ekið bifreiðinni KY-454 austur Reykjanesbraut, uns lögregla stöðvaði aksturinn til móts við Ásvelli í Hafnarfirði. M. 036-2004-01315 2. Aðfaranótt þriðjudagsins 23. mars 2004 ekið bifreiðinni OE-122 austur Ártúnsbrekku í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði akstur hans skammt vestan við þjónustustöð Esso á Ártúnshöfða. M. 010-2004-06488 3. Að kvöldi miðvikudagsins 16. júní 2004 ekið bifreiðinni MT-343 suður Breiðhöfða í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði akstur hans skammt undan gatnamótum Breiðhöfða og Bíldshöfða. M. 010-2004-14496 4. Föstudaginn 2. júlí 2004 ekið bifreiðinni ME-343 suður Gilsbúð í Garðabæ, uns lögregla stöðvaði akstur hans við Gilsbúð nr. 9. M. 036-2004-03352 5. Aðfaranótt laugardagsins 28. ágúst 2004, án þess að hafa öðlast ökuréttindi, ekið bifreiðinni MO-395 norður Arnarbakka í Reykjavík án þess að hafa lögboðin ökuljós bifreiðarinnar tendruð, uns lögregla stöðvaði akstur hans. M. 010-2004-20418 Teljast brotin í lið III varða við 1. mgr. 48. gr. og brotið í lið III,5 auk þess við 1. mgr. 32. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. IV. Fíkniefna- og umferðarlagabrot, með því að hafa að kvöldi sunnudagsins 3. október 2004 ekið bifreiðinni KN-500 án þess að hafa öðlast ökuréttindi að bifreiðastæði við Yrsufell 7 í Reykjavík, bakkað bifreiðinni út af bifreiðastæðinu aftur og jafnframt haft í vörslum sínum 0,39 g af marihuana, sem ákærði henti frá sér er lögregla hafði afskipti af honum. M. 010-2004-23098 Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985, sbr. lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og að framangreint vopn verði gert upptækt skv. 1. mgr. 37. gr. vopnalaga og jafnframt að ofangreint fíkniefni verði gert upptækt samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.” Ákæra dags. 3. janúar 2005. ,,Fyrir eftirtalin brot, framin í Reykjavík á árinu 2004: I. Hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 2. júní í blekkingarskyni notað skráningarmerkið KR-919 á bifreiðina TU-490 og án þess að hafa ökuréttindi ekið henni úr Breiðholtshverfi, uns lögregla stöðvaði aksturinn við gatnamót Klapparstígs og Grettisgötu. M. 010-2004-12993. Telst þetta varða við 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 63. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 17. gr. reglugerðar um skráningu ökutækja nr. 751/2003. II. Umferðarlagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 8. júlí ekið bifhjólinu NV-883 án ökuréttinda og ófær um að stjórna því örugglega vegna mikilla áhrifa amfetamíns og slævandi lyfja frá Jörfabakka 12 og svo óvarlega um Arnarbakka að hann missti stjórn á hjólinu og kastaðist af því. M. 010-2004-16252. Telst þetta varða við 1. mgr. 4. gr., 2. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993.” Ákæra dags. 1. febrúar 2005. ,,Fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2004: I. Áfengislagabrot, með því að hafa á ótilgreindu tímabili fram til 9. febrúar að Karlagötu 17 í Reykjavík framleitt 20 lítra af gambra (styrkleiki 13%) sem lögregla fann og lagði hald á við húsleit. M. 010-2004-03006 Telst þetta varða við a-lið 2. mgr. 4. gr., sbr. 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 27. gr., áfengislaga nr. 75/1998. II. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa sunnudaginn 31. október flutt hingað til lands frá Hollandi 5,53 g af hassi og 0,51 g af marihuana falið í líkama sínum, en ákærði var handtekinn við komu til Keflavíkurflugvallar og lagði lögregla hald á efnið síðar sama dag er það kom úr líkama hans. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að gerð verði upptæk 5,53 g af hassi og 0,51 g af marihuana, sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“ Málavextir. Ákæra dagsett 7. desember 2004. Ákærði hefur játað sakargiftir samkvæmt ákæruliðum III og IV, en varðandi ákærulið I, kvað ákærði að litkúlubyssa sú sem þar greinir hafi verið ónothæf. Varðandi ákærulið II kvaðst ákærði ekki átta sig á magni gambrans sem greinir í ákærulið II. Játning ákærða á þeirri háttsemi er greinir í ákæruliðum III og IV samrýmist gögnum málsins og verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður I. Málsatvik. Við húsleit hjá ákærða 19. febrúar 2003 fannst litkúlubyssa af gerðinni Inferno, framleiðslunúmer E 013063, en ákærði hefur ekki skotvopnaleyfi. Samkvæmt skýrslu rannsóknardeildar lögreglunnar er hlaupvídd byssunnar 17 mm og lengd hlaups 22 cm. Ofan á byssunni við hlaupið er 22 mm gat fyrir hleðslu og á þetta gat er fest skotfærageymsla. Neðst á afturhluta handskeftis byssunnar er skrúfgangur, 21 mm snitti til festinga fyrir loftkút, sem sér um endurhleðslu skotfæranna. Frá skeftinu þar sem loftkúturinn er festur er stálleiðsla fyrir loftflæði undir þrýstingi fyrir hleðsluna. Ekki var hægt að mæla þrýsting lofts sem notað er við að þrýsta kúlunni út úr hlaupinu. Í skýrslunni kemur fram að framleiðandi mæli með andlitshlífum við notkun á litkúlubyssum sem þessari. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna um ákærulið þennan. Ákærði kvað litkúlubyssu þá sem greinir í ákæru hafa verið ónothæfa. Vitnið, Kristján Kristjánsson lögreglumaður, kvað ekki hafa verið unnt að prófa virkni byssunnar, en hún hafi ekki borið þess merki að hún væri biluð. Vitnið kvað ástæðu þess að ekki var unnt að prófa virkni byssunnar hafa verið þá að lögregla ætti ekki búnað til að fylla á loftkútinn, en engar kúlur hafi verið í byssunni. Vitnið kvað byssuna ónothæfa þegar enginn þrýstingur sé á henni, og gaskúturinn tómur. Vitnið, Húnbogi Jóhannsson lögreglumaður, kvað sig minna að byssan hafi verið ónothæf og ekki unnt að skjóta úr henni þegar hún var haldlögð og gashylkið tómt. Niðurstaða. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 16/1998 er skotvopn skilgreint sem vopn eða tæki sem hægt er, með sprengikrafti, samanþjöppuðu lofti eða á annan sambærilegan hátt, að skjóta úr kúlum, höglum eða öðrum skeytum. Sannað er með framburði ofangreindra vitna að umrædd byssa var ónothæf þegar hún var haldlögð, þar sem gaskúturinn var tómur og enginn þrýstingur á henni. Engu að síður er ljóst að byssa þessi fellur undir skilgreiningu 2. mgr. 1. gr. laga nr. 16/1998 á skotvopni, sem leyfi þarf til að eignast, sbr. 1. mgr. 12. gr. skotvopnalaga, en ákærði hefur ekki slíkt leyfi. Ákærði er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í þessum ákærulið og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður II Málsatvik. Við húsleit hjá ákærða 19. febrúar 2003 fannst blá síldartunna og tók lögregla sýni úr tunnunni, en grunur lék á að hún innihéldi landa. Samkvæmt sýnum úr innihaldi hennar var um að ræða gulleitan gerjandi vökva, gambra, og magn etanóls í vökvanum 10%. Ákærði hefur viðurkennt að í tunnunni hafi verið gambri, en kvaðst ekki átta sig á því hvort rétt sé greint frá magni gambrans í ákæru. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 20. febrúar 2003 kvað ákærði að brugg hefði verið í tunnunni og að í tunnunni hefðu verið um 125 lítrar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 27. nóvember 2003 kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við athugun Rannsóknarstofu Háskóla Íslands á etanólmagni vökvans og kvaðst hann telja að innihald tunnu þeirrar er fannst á heimili hans 19. febrúar 2003 hafi verið um 115-120 lítrar en ekki 125 lítrar, þar sem tunnan hefði ekki verið alveg full. Vitnið, Húnbogi Jóhannsson lögreglumaður, bar fyrir dómi að umrædd gambratunna hafi verið haldlögð, en lögreglan hafi losað innihaldið úr tunnunni á vettvangi. Verjandi ákærða hafi verið á staðnum og ákærði hafi sjálfur sagt að tunnan innihéldi tiltekið magn. Lögregla hafi haft samband við innflytjanda þann sem sjái um innflutning á sams konar tunnum og fengið upplýsingar um hversu mikið magn slíkar tunnur rúmuðu. Að því loknu hafi verið dregin ályktun um það hversu mikill gambri hafi verið í tunnunni umrætt sinn, en hún hafi verið nánast full er lögregla lagði hald á gambrann. Tveir lítrar vökvans sem var í tunnunni hafi verið teknir til alkóhólrannsóknar. Vitnið staðfesti að það hefði tekið skýrslur af ákærða 20. febrúar 2003 og 27. nóvember 2003. Niðurstaða. Ákærði kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins, en við þingfestingu þess kvaðst hann ekki ,,átta sig á magni gambrans” sem ákært er fyrir. Ákærði var yfirheyrður tvisvar hjá lögreglu um þennan þátt málsins, fyrst 20. febrúar 2003, en þá kvað hann að í gambratunnunni hefðu verið 125 lítrar af gambra. Við síðari yfirheyrslu hjá lögreglu kvað ákærði að í tunnunni hefðu verið 115-120 lítrar, þar sem tunnan hefði ekki verið alveg full. Vitnið, Húnbogi Jóhannsson, kvað umrædda tunnu hafa verið haldlagða, en hún hefði verið nánast full af gambra, sem hellt hefði verið niður á vettvangi. Vitnið kvað að upplýsinga hefði verið aflað hjá innflytjanda sams konar tunna, um hversu mikið magn slíkar tunnur rúmuðu og einnig hefði ákærði gefið upp á vettvangi tiltekið magn af gambra, og hefði lögregla gengið út frá því að það væri magn gambrans í tunnunni. Þegar framangreint er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að í umræddri gambratunnu hafi verið allt að 125 lítrar af gambra og er ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í ákærulið II og er háttsemi hans þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæra dagsett 3. janúar 2005. Ákærði hefur játað sakargiftir samkvæmt ákærulið II og samrýmist játning hans gögnum málsins og verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákærði hefur játað því að hafa ekið án ökuréttinda eins og greinir í ákærulið I, en neitað því að hafa notað skráningarmerkið KR-919 með þeim hætti sem greinir í ákæru. Ákæruliður I. Málsatvik. Í frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 2. júní 2004 kemur fram að för ákærða, sem ók bifreiðinni KR-919, hafi verið stöðvuð á gatnamótum Klapparstígs og Grettisgötu, umræddan dag. Ákærði hafi sagt að hann hefði sett skráningarnúmerin KR-919 sjálfur á bifreiðina, eftir að lögregla hefði fjarlægt gömlu númerin, en raunverulegt skráningarnúmer bifreiðar þeirrar er ákærði ók umrætt sinn er TU-490. Vitnið, Haraldur Logi Hringsson lögreglumaður, bar fyrir dómi að lögregla hefði verið að fylgjast með ákærða í nokkurn tíma áður en för hans var stöðvuð umrætt sinn, vegna gruns um að bifreið sú sem ákærði ók umrætt sinn væri með röng skráningarmerki. Lögregla hafi svo mætt ákærða á bifreiðinni, en lögregla hafi vitað að ákærði væri án ökuréttinda. Lögregla hafi rætt við ákærða og kynnt tilefni þess. Ákærði hefði verið mjög rólegur er lögregla ræddi við hann og hefði hann strax viðurkennt að hann hefði skipt á númeraplötum og sett númeraplötu KR 919 á bifreiðina sem hann ók, en sú bifreið hefði áður verið númerslaus. Ákærði kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins, en við þingfestingu þess neitaði ákærði því að hafa notað skráningarmerkið KR-919 með þeim hætti sem greinir í ákæru. Ákærði játaði fyrir dómi að hafa ekið bifreiðinni án ökuréttinda. Með framburði vitnisins Haraldar Loga Hringssonar, sem á sér stoð í frumskýrslu lögreglu og gögnum málsins að öðru leyti, er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákærulið þessum greinir og er háttsemi hans réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæra dagsett 1. febrúar 2005. Ákærði hefur játað sakargiftir samkvæmt ákærulið II og samrýmist játning hans gögnum málsins og er háttsemi hans réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði hefur efasemdir um að magn gambra hafi verið það sem greinir í ákærulið I. Ákæruliður I. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 9. febrúar 2004 var lögregla kvödd að Karlagötu 17, Reykjavík, þann dag, en tilkynnt hafði verið um vatnsleka í íbúðinni. Tilkynnandi hafi tjáð lögreglu að mikil brugglykt hefði verið í íbúðinni og þar hafi verið bruggtunna í stofu. Leigjandi íbúðarinnar var A, kærasta ákærða. Hún tjáði lögreglu að hún ætti bruggtækin og bruggið, en afsalaði sér tunnunni með brugginu í. Ragnar Jónsson lögreglumaður, kom á vettvang og ljósmyndaði vettvang, auk þess sem hann tók tunnuna með brugginu til rannsóknar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 25. nóvember 2004 kvaðst ákærði hafa bruggað það sem fannst í tunnunni og kvaðst ákærði hafa ætlað að drekka það sjálfur, enda hafi verið um lítið magn að ræða. Í tæknideildarskýrslu Ragnars Jónssonar frá 25. febrúar 2004 kemur fram að lagt hafi verið hald á 30 lítra tunnu, en í henni hafi verið ætlaður gambri. Tunnan hafi verið færð á lögreglustöðina við Hverfisgötu og tekið sýni úr tunnunni. Styrkleiki gambrans hafi verið mældur með forprófi og verið 13%, en 100 ml gambrans voru mældir. Gambranum hafi verið hellt niður í niðurfall í porti lögreglustöðvarinnar. Teknar voru ljósmyndir á vettvangi af tunnunni. Þá liggur frammi skýrsla Ragnars Jónssonar frá 12. janúar 2005, þar sem því er lýst að ætlaður gambri hafi verið í 30 lítra plasttunnu, en tunnan hafi ekki verið full. Magn vökvans hafi ekki verið mælt, þar sem ekki hafi fundist nægjanlega stórt ílát til að hella vökvanum í. Enginn mælikvarði hafi verið hafður við myndatökuna og hvorki hæð né ummál tunnunnar mælt. Þá segir í skýrslunni að ekki verði lagt mat á það magn sem í tunnunni hafi verið með neinni nákvæmni, en nokkrar líkur séu á því að magnið hafi verið meira en 20 lítrar, þar sem um 30 lítra tunnu hafi verið að ræða, sem ekki var full. Vitnið, Ragnar Jónsson lögreglumaður, bar fyrir dómi að magn gambra í tunnunni hafi verið áætlað. Þá hafi ekki farið fram mæling á innihaldi tunnunnar á vettvangi, þar sem ekki hafi fundist nægilega stórt ílát á vettvangi til að hella vökvanum í. Tunnan hafi verið færð á lögreglustöðina, en vitnið kvaðst ekki vita hvort tunnunni hefði verið fargað, þannig að magn ætlaðs gambra hafi verið metið út frá ljósmyndum. Tekin hafi verið til skoðunar sambærileg tunna og gerðar mælingar. Vitnið taldi að í tunnunni hefðu verið um 20 lítrar, varlega áætlað. Vitnið staðfesti undirskrift sína undir skýrslu frá 12. janúar 2005. Niðurstaða. Ákærði bar fyrir dómi að hann áttaði sig ekki á magni gambrans sem gerður var upptækur umrætt sinn. Í skýrslu Ragnars Jónssonar lögreglumanns, kemur fram að hvorki hafi verið mælt ummál umræddrar tunnu, né hæð hennar. Þó er fullyrt í skýrslu lögreglumannsins að um 30 lítra tunnu hafi verið að ræða. Þá var magn gambrans ekki mælt, en magnið metið út frá ljósmyndum af tunnunni. Því er ekki unnt að slá því föstu að um 30 lítra tunnu hafi verið að ræða. Ljóst er þó af ljósmyndum þeim sem liggja frammi í málinu að gambrinn var í stórri tunnu og tekið var úr tunnunni 100 ml sýni. Samkvæmt sýninu var um áfengi að ræða. Gegn neitun ákærða á því magni gambra sem ákært er fyrir í ákærulið þessum, er samkvæmt framansögðu ekki fram komin lögfull sönnun þess að magn gambrans hafi verið það sem í ákæru greinir Fyrir liggur hins vegar að tunnan innihélt gambra og ákærði hefur eingöngu gert athugasemdir við magn gambra þess sem greinir í ákæru. Ákærði er því sakfelldur fyrir framleiðslu á gambra á ótilgreindu tímabili fram til 9. febrúar að Karlagötu 17, Reykjavík, og varðar sú háttsemi hans við þau refsiákvæði sem í ákæru greinir. Refsiákvörðun. Ákærði var dæmdur í 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi í júní árið 2000 fyrir hilmingu, fíkniefnalagabrot og vopnalagabrot. Í nóvember sama ár var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi, þar af 9 mánuði skilorðsbundna fyrir rán, fíkniefnalagabrot og vopnalagabrot og var þá fyrri dómurinn dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi. Þá var ákærði á árinu 2001 tvisvar sektaður fyrir ökuhraðabrot og að aka án ökuréttinda. Í janúar 2002 var hann sektaður fyrir að aka án ökuréttinda auk fleiri umferðarlagabrota. Ákærði hlaut síðast 20 mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundinn í 3 ár, 21. október 2002, fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum, en með dóminum var dæmdur upp skilorðshluti dómsins frá nóvember 2000. Með brotum þeim sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu hefur ákærði rofið skilorð síðastgreinds dóms og ber því að ákvarða refsingu ákærða með hliðsjón af 60. gr. almennra hegningarlaga og ákveða refsingu ákærða í einu lagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar verður einnig litið til þess að ákærði hefur verið samvinnuþýður við meðferð málsins og játað langmestan hluta brota sinna. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 2 ár. Þegar virtur er fjöldi brota ákærða frá því að hann hlaut skilorðsdóminn 21. október 2002, þykir ekki unnt að skilorðsbinda refsingu að neinu leyti. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir 8 umferðarlagabrot, en hann hefur áður ítrekað gerst sekur um akstur án þess að hafa öðlast ökuréttindi. Með hliðsjón af framangreindu og vísan til 101. gr. umferðarlaga er ákærði sviptur ökurétti í 6 mánuði, frá birtingu dómsins að telja. Þá eru gerð upptæk til ríkissjóðs Inferno litkúlubyssa, 0,90 g af marihuana og 5.53 g af hassi. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði allan sakarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. d ó m s o r ð: Ákærði, Hörður Már Lúthersson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði er sviptur ökurétti í 6 mánuði, frá birtingu dómsins að telja. Upptækt er gert skotvopn af gerðinni Inferno, framleiðslunúmer E 013063, ásamt 0,90 g af marihuana og 5,53 g af hassi. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur.
|
Mál nr. 243/2004
|
Bifreið Ölvunarakstur Skaðabætur Sakarskipting Örorka Gjafsókn
|
H krafðist bóta vegna slyss sem hún varð fyrir er hún var farþegi í bifreið með ölvuðum ökumanni, en hann andaðist í slysinu. Alkóhólmagn í blóðsýni, sem tekið hafði verið úr líki hans, reyndist vera 2,15. Þótt fallast yrði á með héraðsdómi, að slys H yrði rakið til ölvunar ökumannsins og hún hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að taka sér far með honum vitandi um ölvun hans og þrátt fyrir aðvaranir viðstaddra, þóttu ekki næg efni til að verða við kröfu S og V um sýknu. Litið var til þess að H hafði setið í bíl með ökumanninum, sem var unnusti hennar, umrædda nótt um fjallveg frá Reykhólum til Hólmavíkur án þess að nokkuð hafi farið úrskeiðis í akstrinum. Þá hafi H nýlega verið orðin 18 ára þegar atvik málsins gerðust. Voru bætur til H lækkaðar vegna eigin sakar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og var H látin bera sjálf ¾ hluta tjóns síns.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 11. júní 2004. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að þær verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður . Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 24. ágúst 2004. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir in solidum til að greiða sér 9.260.007 krónur, til vara 7.595.730 krónur, en að því frágengnu 4.747.024 krónur. Til ítrustu vara krefst hún þess að fá greiddar 4.168.857 krónur. Í öllum tilvikum er krafist 2% ársvaxta frá 4. október 1998 til 2. september 2001 en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi bóta vegna slyss, sem hún varð fyrir aðfaranótt 4. október 1998, er hún var farþegi í bifreið með ölvuðum ökumanni, en hann andaðist í slysinu. Eins og fram kemur í héraðsdómi höfðu gagnáfrýjandi og ökumaður bifreiðarinnar, sem var unnusti hennar, verið saman um nóttina og hafði hann ekið bifreiðinni, sem hún hafði umráð yfir, frá Reykhólum að Hólmavík þar sem þau fóru stutta stund inn á skemmtistaðinn Café Riis og síðan í samkvæmi í heimahúsi þar rétt hjá. Gagnáfrýjandi ber að hún hafi viljað að þau færu heim að sofa, en göngufæri var að húsinu, þar sem þau ætluðu að gista. Ökumaðurinn hafi hins vegar viljað fara í einn bíltúr í viðbót. Hún hafi reynt að fá hann ofan af því en ekki tekist það. Þau fóru síðan í ökuferð um bæinn, sem endaði með fyrrgreindum afleiðingum. Gestir í samkvæminu reyndu að fá ökumanninn ofan af því að aka bílnum og báru fyrir dómi, að hann hefði verið áberandi ölvaður. Reyndu þeir að tefja um fyrir honum meðan hringt var á lögreglu. Gagnáfrýjandi minnist þess ekki, að gestirnir hafi lagt hart að þeim að fara ekki á bílnum. Gagnáfrýjandi viðurkennir, að hún hafi gert sér grein fyrir því, að ökumaðurinn var ölvaður, en hún hafi ekki veitt því sérstaka athygli hve mikið hann drakk. Hún hafi séð hann drekka oft úr gosflösku í bílnum en ekki vitað að áfengi var í flöskunni. Í lögregluskýrslu kemur fram, að við skoðun á bifreiðinni eftir slysið hafi fundist tvær tveggja lítra gosflöskur á gólfinu og verið megn áfengislykt af vökva þeim, sem í þeim var. Alkóhólmagn í blóðsýni, sem tekið var úr líki ökumannsins reyndist vera 2,15. Alkóhólmagn í blóðsýni, sem tekið var úr gagnáfrýjanda 5 klukkustundum eftir slysið mældist 0,26. Aðaláfrýjendur hafa ekki andmælt því, sem gagnáfrýjandi hefur borið um að unnusti hennar hafi ekið bifreiðinni fyrr um nóttina um fjallveg frá Reykhólum til Hólmavíkur án þess að nokkuð hafi farið úrskeiðis í akstrinum. Til þess verður einnig að líta að gagnáfrýjanda var nýlega orðin 18 ára þegar atvik þessi gerðust. Þótt fallast verði á með héraðsdómi, að slys gagnáfrýjanda verði rakið til ölvunar ökumannsins og hún hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að taka sér far með honum vitandi um ölvun hans og þrátt fyrir aðvaranir viðstaddra, eru ekki næg efni til að verða við kröfu aðaláfrýjenda um sýknu. Verða bætur til gagnáfrýjanda lækkaðar vegna eigin sakar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Að virtu öllu framangreindu er rétt að hún beri sjálf ¾ hluta tjóns síns. II. Í máli þessu liggja fyrir þrjár álitsgerðir um líkamstjón gagnáfrýjanda. Í örorkumati Jónasar Hallgrímssonar læknis 2. ágúst 2001 er varanleg örorka gagnáfrýjanda vegna slyssins talin vera 25% og varanlegur miski 25%. Í álitsgerð örorkunefndar 10. desember 2002 er varanleg örorka metin 10% og varanlegur miski 15%. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna 8. september 2003 er varanleg örorka talin vera 20% og varanlegur miski 20%. Tekið er undir með héraðsdómi að niðurstöður Jónasar Hallgrímssonar um varanlega örorku og miskastig verði ekki lagðar til grundvallar útreikningi bóta. Örorkunefnd telur, að ekki sé unnt með vissu að fullyrða, að mjóbakseinkenni gagnáfrýjanda séu vegna beinna afleiðinga slyssins og telur að þyngdaraukning hennar eftir slysið eigi þátt í þeim. Dómkvaddir matsmenn telja aftur á móti eðlilegast að meta þessi einkenni til afleiðinga slyssins. Slík skýring sé sennilegust og raunar dæmigerð fyrir slys sem þetta. Fram er komið, að fyrst fór að bera á mjóbakseinkennum hjá gagnáfrýjanda um áramótin 1998-1999, en hún hafði ekki fundið fyrir þeim áður. Var þá svo stutt liðið frá slysinu, að líkur eru fyrir því, að þessi einkenni séu afleiðing þess. Niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna hefur ekki verið hnekkt og verður mat þeirra um 20% varanlega örorku og 20% varanlegan miska lagt til grundvallar uppgjöri bóta. III. Gagnáfrýjandi krefst bóta fyrir varanlega örorku, sbr. 2. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Byggir hún á ákvæðum 5. 7. gr. skaðabótalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 42/1996, og telur að miða beri við meðaltekjur iðnaðarmanna Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að miða beri við meðaltekjur ófaglærðs verkafólks við uppgjör bóta til handa gagnáfrýjanda og er það í samræmi við þrautavarakröfu hennar. Samkvæmt niðurstöðu könnunar á launum á 4. ársfjórðungi 1998 voru föst mánaðarlaun almenns verkafólks í dagvinnu að meðaltali 101.908 krónur eða 1.296.270 krónur á ári að meðtöldu 6% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Tjón gagnáfrýjanda vegna varanlegrar örorku, uppfært frá vísitölu á slysdegi til vísitölu í september 2001, verður því 3.047.976 krónur. Gagnáfrýjandi krefst bóta fyrir 20% varanlegan miska, sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, að fjárhæð 1.034.200 krónur. Er fallist á að miski hennar nemi þeirri fjárhæð. Gagnáfrýjandi krefst bóta fyrir tímabundið atvinnutjón í þrjá mánuði eftir slysið, sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga og 3. mgr. 1. gr. sömu laga. Vísar hún til örorkumats Jónasar Hallgrímssonar þar sem segir, að hún hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa þann tíma. Eins og fram kemur í héraðsdómi var gagnáfrýjandi atvinnulaus á slysdegi. Hún var 18 ára gömul og bjó á heimili foreldra sinna. Ekkert liggur fyrir um það, að hún hafi tekið að sér heimilisstörfin og er ósannað, að hún hafi innt þau af hendi. Samkvæmt því verður ekki fallist á, að hún eigi rétt til bóta vegna tímabundinnar óvinnufærni til heimilisstarfa. Gagnáfrýjandi krefst þjáningarbóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Reisir hún þá kröfu á mati Jónasar Hallgrímssonar, þar sem því er slegið föstu, að hún hafi verið rúmliggjandi á sjúkrahúsi í einn dag og veik í skilningi skaðabótalaga í 99 daga. Krefst hún 90.780 króna í bætur vegna þessa. Þessu mati hefur ekki verið hnekkt, og verður krafan tekin til greina. Þá krefst gagnáfrýjandi að sér verði dæmdar 250.000 krónur í bætur vegna annars fjártjóns, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Engin gögn hafa verið lögð fram til styrktar kröfunni. Þegar af þeirri ástæðu verður þessum kröfulið hafnað. Samkvæmt framansögðu verður tjón gagnáfrýjanda af völdum slyssins talið nema 4.172.956 krónum. Verða aðaláfrýjendur dæmdir til að greiða henni óskipt ¼ hluta tjónsins, eða 1.043.239 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði, en dráttarvextir verða dæmdir frá málshöfðunardegi 21. janúar 2002. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Steinunn E. Þorsteinsdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði gagnáfrýjanda, Hallfríði Valdimarsdóttur, óskipt 1.043.239 krónur með 2% ársvöxtum frá 4. október 1998 til 21. janúar 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 10. maí 2004. Mál þetta, sem var dómtekið 3. maí sl., höfðaði Hallfríður Valdimarsdóttir, Reykjabraut 7, Reykhólahreppi, 21. janúar 2002 gegn Steinunni E. Þorsteinsdóttur, sama stað og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða sér 9.260.007 krónur, auk 2% ársvaxta af þeirri fjárhæð frá 4. október 1998 til 2. september 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða óskipt 7.595.730 krónur, til þrautavara 4.747.024 krónur og til þrautaþrautavara 4.168.857 krónur, allt með samsvarandi vöxtum. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara að kröfur hennar verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. I. Stefnandi slasaðist aðfaranótt sunnudagsins 4. október 1998. Atvik voru þau að hún var þá farþegi í bifreiðinni JT-800, sem var í eigu stefndu Steinunnar, móður stefnanda og ábyrgðartryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Ökumaður var Stefán heitinn Lúðvíksson, unnusti stefnanda. Ökuferðinni lauk með því að hann ók á vegg vigtarhúss við Hafnarbraut á Hólmavík. Lést hann samstundis, en stefnandi slasaðist. Stefnandi og Stefán höfðu bæði verið að skemmta sér um nóttina og neytt áfengis. Stefnandi hafði farið til Hólmavíkur frá Reykhólum fyrr um nóttina og heim aftur. Ók þá annar maður ofangreindri bifreið móður stefnanda, sem stefnandi hafði til umráða. Stefán heitinn varð þeim samferða frá Hólmavík til Reykhóla, en vildi komast aftur til Hólmavíkur og gista þar. Varð úr að þau stefnandi fóru til Hólmavíkur og ók þá Stefán heitinn. Þau fóru síðan á veitingahús og þaðan í samkvæmi. Stefnandi segir að er þau fóru úr samkvæminu hafi Stefán heitinn viljað fara í ökuferð. Hún hafi reynt að fá hann ofan af því, en ekki tekist. Hafi þá orðið úr að hún fór með honum. Gestir í samkvæminu, Gauti Már Þórðarson og Guðrún Sveinbjörnsdóttir, sem gáfu skýrslu fyrir dómi, segja að reynt hafi verið að fá Stefán heitinn ofan af því að aka, enda hafi hann augljóslega verið ölvaður. Gauti Már hringdi til lögreglu. Lögreglumaður á bakvakt, Höskuldur Birkir Erlingsson, mætti Stefáni og Hallfríði á Hafnarbraut við svonefnt Klif. Höskuldur sneri við og kveikti á bláum aðvörunarljósum. Hann kveðst eftir það hafa séð bifreiðina við enda Borgabrautar, en síðan ekki fyrr en hann kom á vettvang slyssins. Stefnandi skýrir svo frá að er þau mættu lögreglubifreiðinni hafi Stefán heitinn aukið hraðann og sagt að hann vildi ekki missa ökuréttindi sín. Hún hafi beðið hann að stöðva, en hann ekki orðið við því. Stefnandi segir að sér hafi verið ljóst að Stefán heitinn hafði neytt einhvers áfengis, en ekki tekið sérstaklega eftir ölvunareinkennum á honum og ekki hafa gert sér grein fyrir í hvaða mæli hann hefði neytt áfengis. Hann hafi ekið gætilega til Hólmavíkur frá Reykhólum og einnig uns þau mættu lögreglu. Alkóhólmagn í blóðsýni, sem tekið var úr líki Stefáns heitins eftir slysið reyndist innihalda 2,15 . II. Jónas Hallgrímsson læknir lagði mat á afleiðingar slyssins á stefnanda. Í niðurstöðukafla matsgerðar hans, sem er dagsett 2. ágúst 2001, segir að stefnandi hafi brotnað um hægra viðbein og vinstra úlnlið, auk tognunar um hægri ökkla. Ennfremur hafi hún væg einkenni um hálstognun og meiri einkenni um mjóbakstognun. Til viðbótar hafi hún orðið fyrir alvarlegu andlegu áfalli með kvíða og auknu þunglyndi en hún hafi þó eitthvað fundið fyrir því fyrir slysið. Talið sé að hún muni framvegis hafa einkenni frá stoðkerfi, hálsi, mjóbaki, hægra viðbeini, hægri ökkla og vinstri úlnlið. Talsverð óvissa sé um afleiðingar slyssins á andlega heilsu hennar, en þar sem unnusti hennar hafi látist í því þyki ekki líklegt að nokkurn tíma muni gróa um heilt hjá henni varðandi það atriði. Metur Jónas varanlegan miska stefnanda 25% og varanlega örorku 25%. Þá segir að stefnandi hafi ekki misst úr vinnu vegna slyssins, þar sem hún hafi verið milli starfa. Hún hafi verið veik í skilningi skaðabótalaga frá slysdegi til 12. janúar 1999. Hún hafi verið rúmliggjandi á Hólmavík í einn dag eftir slysið. Að beiðni stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. lagði örorkunefnd mat á varanlega örorku og miska stefnanda. Álitsgerð hennar er dagsett 10. desember 2002. Segir í niðurstöðum nefndarinnar að fyrir slysið hafi stefnandi verið við góða heilsu. Hún hafi lent í umferðarslysi árið 1988 og fengið migraine einkenni í kjölfarið og metin til 3% varanlegrar læknisfræðilegrar örorku. Hún hafi átt við viss vöðvabólguvandamál að stríða í herðum. Hún hafi sagst hafa átt við geðsveiflur að stríða á unglingsárum en ekki talið að um þunglyndi væri að ræða, heldur hefðu sveiflurnar hvorki verið meiri né minni en algengt væri meðal unglinga. Hún hafi sagst hafa fengið áfall, kvíða og þunglyndi við slysið og leitað til geðlæknis og tekið þunglyndislyf um tíma. Einkenni frá vinstri úlnlið, ökkla, mjaðmarsvæði og brjóstholi hefðu lagast í núverandi horf um áramótin 1998-1999. Upp frá þeim tíma hafi farið að bera á mjóbakseinkennum sem hún hafi ekki þekkt áður. Bakeinkenni hafi verið óbreytt frá því um mitt sumar 1999. Hún hafi byrjað að vinna í janúar 1999 og unnið ýmis störf síðan. Hún lýsi ástandi sínu þannig að hún fái oft og iðulega kvíðaeinkenni og ónot þegar hún hugsi um slysið og afleiðingarnar. Hún hafi óþægindi í mjóbaki, finnist hægri ökkli vera óstöðugur og þoli illa að ganga á ójöfnu, en segi að vinstri úlnliður og hægra axlarsvæði hafi jafnað sig að miklu leyti. Vöðvabólgueinkennin séu svipuð og áður, en hún hafi þó einhver einkenni í hnakka, hann sé stríðari og hún fái aðeins oftar höfuðverk en áður. Aukið álag auki á þessi einkenni. Þá kemur fram að við skoðun á stefnanda sé að finna einkenni eins og fram geti komið eftir vöðvabólgu og mjög væga hálstognun. Það hafi verið að finna misfellu á hægra viðbeini og væg axlarhyrnueinkenni. Í mjóbaki hafi veið að finna einkenni eins og geti komið fram eftir mjóbakstognun eða mjóbaksheilkenni. Útsnúningur á vinstri framhandlegg hafi verið skertur og orsakað einkenni og til staðar hafi verið þreifieymsli innanvert á hægri ökkla og hreyfing í ökkla hafi verið skert. Nefndin telur að ekki sé hægt með vissu að fullyrða að mjóbakseinkenni stefnanda séu vegna beinna afleiðinga slyssins. Það sé hugsanlegt að þegar almenn líkamleg og andleg einkenni hafi minnkað hafi mjóbakseinkennin frekar orðið áberandi. Jafnframt telji nefndarmenn að þyngdaraukning stefnanda eigi þátt í mjóbakseinkennunum. Þá telur nenfdin að slysið hafi orsakað hreyfiskerðingu um vinstri framhandlegg/úlnlið og í hægri ökkla ásamt vægt auknum einkennum frá hálsi og hægra axlarsvæði. Nefndin telur ekki sýnt að stefnandi hafi átt við óeðlilegan kvíða eða þunglyndi að stríða fyrir slysið, en augljóst að hún hafi orðið fyrir kvíða- og áfallaröskun í kjölfarið, en henni virðist hafa tekist að vinna allvel úr þeirri röskun. Nefndin telur að eftir 1. október 1999 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata sem skipti máli af afleiðingum slyssins. Telur nefndin varanlegan miska hennar hæfilega metinn 15%. Hún hafi verið komin nýlega út á vinnumarkað þegar slysið varð. Afleiðingar þess séu þess eðlis að þær dragi nokkuð úr getu hennar til öflunar vinnutekna í framtíðinni vegna minna úthalds til vinnu en hún ella hefði haft, en að hún eigi engu að síður að geta unnið margvíslega vinnu. Er varanleg örorka hennar metin 10%. Að kröfu stefnanda voru Stefán Carlsson bæklunarlæknir og Stefán Már Stefánsson, prófessor, dómkvaddir 29. janúar 2003 til að meta varanlega örorku og varanlegan miska stefnanda af völdum slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 8. september 2003. Telja matsmennirnir að helstu varanlegu einkenni stefnanda í kjölfar slyssins séu væg hálstognun, einkenni frá hægra viðbeini, væg mjóbakstognun og væg hreyfiskerðing í vinstra úlnlið og hægra ökkla. Hafi komið fram vægar hreyfiskerðingar í hálsliðum við ystu hreyfimörk. Slíkar hreyfiskerðingar séu dæmigerðar fyrir afleiðingar hálstognunar og telja matsmennirnir ekki vafa á að þær megi rekja til afleiðinga slyssins. Upp úr áramótum 1998-1999 hafi farið að bera á mjóbakseinkennum sem stefnandi reki til slyssins. Við skoðun hafi greinst eymsli á mótum lendar- og spjaldhryggs beggja megin, auk þess sem vart hafi orðið við vægar hreyfiskerðingar í mjóbaki. Telja matsmennirnir eðlilegast að meta þessi einkenni til afleiðinga slyssins. Ástæðan sé fyrst og fremst sú að slík skýring sé eðlilegust og raunar dæmigerð fyrir slys sem þetta. Hreyfiskerðingar í úlnlið og í ökkla séu afleiðing af broti annars vegar og tognun hins vegar í kjölfar slyssins, sem séu staðfest með læknisfræðilegum gögnum og hafið yfir vafa. Þá segir að einkenni stefnanda hafi þróast yfir í að valda allnokkrum hliðlægum einkennum sem hafi áhrif á andlega líðan og daglega getu stefnanda. Þó að hún hafi áður haft nokkra sögu um þunglyndiseinkenni þyki eðlilegt að taka nokkurt tillit til andlegs ástands hennar við ákvörðun á varanlegum miska. Með hliðsjón af þessu verði varanlegur miski hennar, sem eingöngu verði rakinn til slyssins metinn 20%. Þá segja matsmenn að samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga beri við mat á varanlegri örorku að miða við hvaða áhrif það líkamstjón sem til skoðunar sé hafi á getu hins slasaða til að afla sér vinnutekna. Beri í því sambandi að taka tillit til allra þeirra kosta sem viðkomandi hafi til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að viðkomandi stundi. Matið beri að framkvæma þannig að bornar séu saman tvær ætlaðar atburðarásir, þ.e. annars vegar þá sem ætla megi að hefði orðið ef ekki hefði komið til slyss og hins vegar þá sem orðin sé og ætla megi að verði í framtíðinni í atvinnuþáttöku tjónþola að teknu tilliti til þeirra staðreyndar að hann hafi orðið fyrir því líkamstjóni sem til skoðunar sé. Gera verði kröfu um að tjónþoli takmarki tjón sitt með endurhæfingu eins og kostur sé og með því að nýta þá starfsmöguleika sem með sanngirni verði ætlast til. Stefnandi hafi lokið grunnskólanámi og síðan hafið framhaldsnám sem hún hafi þó gert hlé á eða hætt. Hún hafi einkum unnið á dvalarheimili aldraðra á Reykhólum og á leikskóla þar. Við mat á atvinnutjóni hennar kveðast matsmenn leggja til grundvallar að hún muni einnig í framtíðinni vinna við svipuð störf fyrir ófaglærða og hún hafi unnið hingað til. Þyki ekki fært að miða við að hún ljúki einhverri tiltekinni starfsmenntun eða æðra námi. Tjón hennar felist þá í því að möguleikum hennar á þeim vinnumarkaði sem hún hafi haslað sér völl á hafi fækkað. Eftir standi vinna fyrir ófaglærða. Í því efni megi ætla að hún verði að forðast erfiðustu störfin og auki að draga úr álagsbundinni vinnu eða yfirvinnu. Með hliðsjón af þessum forsendum þyki rétt að meta varanlega örorku hennar jafna varanlegum miska eða 20%. III. Stefnandi byggir kröfu sína um skaðabætur á 1. mgr. 88. gr., sbr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en samkvæmt þeim ákvæðum skal eigandi skráningarskylds vélknúins ökutækis bæta tjón sem hlýst af notkun þess. Tjón stefnanda, sem rakið verði til slyssins hafi hlotist af notkun bifreiðarinnar JT-800 og beri eigandinn, stefnda Steinunn, ábyrgð á tjóninu. Stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. beri ábyrgð sem vátryggjandi bifreiðarinnar, sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga. Stefnandi kveðst viðurkenna að hafa tekið sér far með ökumanni sem hún hafi gert sér grein fyrir að var eitthvað ölvaður, en þó ekki veitt því sérstaka athygli og ekki talið að sérstök hætta myndi stafa af akstrinum. Hafi Stefán heitinn verið búinn að aka umtalsverðar vegalengdir án þess að hætta skapaðist og það hafi ekki verið fyrr en við eftirför lögreglu sem aksturslag hans hafi orðið glannalegt, en á hinn bóginn sé ljóst að viðbrögð hans þá hafi verið óvænt og ófyrirsjáanleg. Hafi slysið hlotist af þessu aksturslagi. Verði ekki litið svo á að stefnandi hafi orðið meðvöld að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. IV. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að fella beri niður bætur til stefnanda á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, þar sem hún hafi sjálf orðið meðvöld að slysi sínu með stórkostlegu gáleysi og fyrirgert bótarétti sínum með öllu. Verði slysið ekki rakið til annars en ölvunaraksturs Stefáns heitins, en viðbrögð hans og háskaakstur eftir að hann mætti lögreglunni séu dæmigerð fyrir viðbrögð ölvaðs ökumanns við slíkar kringumstæður. Stefnandi hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar. Hún hafi falið manni sem hún hafi vitað að var undir áhrifum áfengis akstur hennar frá Reykhólum til Hólmavíkur. Er þangað var komið hafi hún farið ásamt honum í samkvæmi í heimahús, þar sem þau hafi áfram haft áfengi um hönd. Er langt hafi verið liðið á nóttu hafi þau ákveðið að fara í ökuferð um Hólmavík og hafi stefnandi látið Stefán heitinn aka og sest í framsæti við hlið hans, þrátt fyrir að hún hafi vitað að hann var ölvaður og þrátt fyrir að allir viðstaddir hafi lagt að þeim að fara ekki á bifreiðinni sökum ölvunarástands Stefáns og reynt að tefja fyrir þeim meðan hringt var til lögreglu. Vísa stefndu til lýsinga vitna fyrir lögreglu, sem hafi lýst ástandi Stefáns heitins með nánar greindu orðalagi í þá veru að hann hafi sýnilega verið verulega ölvaður. Þá vísa þau til niðurstöðu alkóhólrannsóknar á blóðsýni úr líki Stefáns. Hafi stefnanda ekki getað dulist að hann hafi verið mjög ölvaður og stórhættulegt að hann æki bifreiðinni. Hafi viðbrögð hans, er þau mættu lögreglubifreiðinni, verið eins og búast megi við af ölvuðum ökumanni, en ekki óvænt og ófyrirsjáanleg eins og haldið sé fram af hálfu stefnanda. Telja stefndu að með því að fela manni, sem henni hafi ekki átt að geta dulist að var ofurölvi, stjórn bifreiðar og taka sér sjálf far með honum að nauðsynjalausu, þrátt fyrir að viðstaddir hafi lagt að henni og honum að fara ekki á bifreiðinni sökum ölvunar hans, hafi stefnda sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og svo ámælisverða hegðun að hún hafi fyrirgert bótarétti sínum. Hafi hún enga afsökun fyrir gerðum sínum og réttlæti það ekki hegðun hennar að hún var sjálf undir áfengisáhrifum. Þá byggja stefndu sýknukröfu sína á því að bótaréttur stefnanda eigi að falla niður vegna áhættutöku, en regla skaðabótaréttar um hana hafi gilt um tilvik þar sem tjónþoli tók sér far með ölvuðum ökumanni samkvæmt bindandi dómvenju, sem var breytt með dómi Hæstaréttar Íslands 25. október 2001. Sé sú breyting sambærileg því að settum lögum hefði verið breytt og beri því að beita þeirri meginreglu íslensks réttar að lög virki ekki aftur fyrir sig. Varakrafa stefndu er byggð á því að lækka eigi bætur til stefnanda á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og aldrei um minna en tvo þriðju. Þá telja stefndu að miða eigi við álitsgerð örorkunefndar við ákvörðun bóta, en ekki við mat Jónasar Hallgrímssonar læknis eða dómkvaddra matsmanna.. V. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 129/2001, upp kveðnum 25. október 2001, var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru lengur efni til að halda við dómvenju, sem leitt hafði af dómafordæmum undanfarna áratugi um að sá, sem tæki sér far með ölvuðum ökumanni og væri, eða mætti vera það ljóst, fyrirgerði rétti sínum til bóta, lenti hann í slysi. Var tekið fram í forsendum dómsins að hafa yrði í huga að aðdragandi þess þegar maður sest upp í bifreið með ölvuðum ökumanni geti verið með ýmsum hætti, svo og önnur atvik, þannig að eðlilegt sé að hvert tilvik sé metið fyrir sig. Dæma ber um það tilvik sem hér um ræðir í ljósi þessarar niðurstöðu. Verður ekki fallist á það með stefndu að þrátt fyrir hana eigi að beita dómvenju sem ekki eru lengur efni til að halda við. Stefnandi kveðst hafa vitað að Stefán heitinn hafði neytt einhvers áfengis um nóttina og ber að hafa reynt af þeim sökum að fá hann ofan af því að fara í ökuferð er þau yfirgáfu samkvæmi sem þau höfðu sótt um nóttina. Vitni báru hér fyrir dómi að hafa séð ölvunareinkenni á Stefáni heitnum og hringdu í lögreglu í því skyni að för hans yrði stöðvuð. Viðbrögð hans við því er hann mætti lögreglubifreiðinni og gáleysislegan akstur hans í kjölfarið, er hann reyndi að komast undan lögreglu, sem leiddi til slyssins, verður að rekja til ölvunar hans. Með því að fela manni stjórn bifreiðar sem hún hafði umráð yfir og taka sér far með honum, þrátt fyrir að hún gerði sér grein fyrir því að hann var undir áfengisáhrifum, sýndi stefnandi af sér stórkostlegt gáleysi. Verða bætur til hennar lækkaðar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og þykir rétt að hún beri sjálf 2/3 hluta tjóns síns, þegar atvik eru virt. VI. Af hálfu stefndu er því mótmælt að ákvarða beri bætur á grundvelli matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar læknis, með skírskotun til þess að stefndu hafi ekki verið gefinn kostur á að koma þar að sjónarmiðum sínum. Þá telja stefndu að ekki eigi að leggja matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar við ákvörðun bóta, með vísan til þess að örorku- og miskastig stefnanda hafi verið metið af örorkunefnd, sem sé falið það hlutverk að lögum. Gegn ofangreindum mótmælum stefndu verða niðurstöður Jónasar Hallgrímssonar um varanlega örorku og miskastig ekki lagðar til grundvallar. Stefnandi hefur hins vegar aflað mats dómkvaddra manna til viðbótar álitsgerð örorkunefndar. Í álitsgerð nefndarinnar segir að ekki sé hægt með vissu að fullyrða að mjóbakseinkenni stefnanda séu vegna beinna afleiðinga slyssins. Sé hugsanlegt að þegar almenn líkamleg og andleg einkenni hafi minnkað hafi mjóbakseinkennin frekar orðið áberandi. Jafnframt telji nefndarmenn að þyngdaraukning hennar eftir slysið eigi þátt í mjóbakseinkennunum. Í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna segir hins vegar um þetta að við skoðun hafi greinst eymsli á mótum lendar- og spjaldhryggs beggja megin, auk þess sem vart hafi orðið við vægar hreyfiskerðingar í mjóbaki. Telja matsmennirnir eðlilegast að meta þessi einkenni til afleiðinga slyssins eins og hér standi á. Segja þeir ástæðuna fyrst og fremst þá að slík skýring sé sennilegust og raunar dæmigerð fyrir slys sem þetta. Samkvæmt þessu er það eindregin niðurstaða dómkvaddra matsmanna, gagnstætt áliti örorkunefndar, að mjóbakseinkennin verði rakin til slyssins. Stefndu hafa ekki leitast við að hnekkja rökstuddri niðurstöðu þeirra um þetta. Með tilliti til þessa verður niðurstaða dómkvaddra matsmanna um varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda lögð til grundvallar, 20% í báðum tilvikum. VII. Stefnandi var rúmra 18 ára er slysið varð. Hún hafði stundað nám ½ önn haustið 1996 í Menntaskólanum á Ísafirði og nám í matartækni við Fjölbrautaskólann í Breiðholti og síðan Menntaskólann í Kópavogi vor og haustönn 1997. Þá hóf hún störf á leikskóla á Reykhólum. Hún kveðst hafa verið lausráðin og hafa hætt er sumarleyfi hófst í júní 1998. Hún kvaðst hafa farið utanlands í ágúst og ekki hafa talið taka því að sækja um nýja vinnu fyrr en að ferðinni lokinni. Hún hafi komið heim um miðjan september og hafa verið að leita nýrrar vinnu er slysið varð. Hún hóf störf í verslun 12. janúar 1999 í Reykjavík og starfaði þar fram í maí. Eftir það hefur hún starfað á leikskólum, einkum á Reykhólum og dvalarheimili aldraðra þar og einnig við sundlaugina á Reykhólum sumarið 2002. Eins og hér háttar til þykir ekki fært að miða við raunverulegar tekjur stefnanda fyrir slysið. Verður fallist á það með stefnanda að beita beri reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sem kveður á um að meta skuli árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi. Aðalkrafa stefnanda miðast við að leggja beri meðaltekjur iðnaðarmanna til grundvallar uppgjöri bóta. Er því mótmælt af hálfu stefndu, sem telja að miða eigi við meðaltekjur ófaglærðs verkafólks, ef ekki verði fallist á að miða við raunverulegar tekjur stefnanda næst fyrir slys. Þegar litið er til þess að stefnandi hafði gert hlé á námi fyrir slysið og er enn ófaglærð, þykir verða að fallast á það með stefndu að miða við meðaltekjur ófaglærðs verkafólks. Samkvæmt niðurstöðum launakönnunar á launum eftir starfstéttum á 4. ársfjórðungi 1998, sem stefnandi hefur lagt fram voru föst mánaðarlaun almenns verkafólks í dagvinnu að meðaltali 101.908 krónur, eða 1.296.270 krónur á ári að meðtöldu 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Verður þessi fjárhæð lögð til grundvallar og dæmt um tjón stefnanda á grundvelli þrautavarakröfu hennar, sem er miðuð við þessi árslaun. Stefnandi krefst bóta fyrir tímabundið atvinnutjón í þrjá mánuði eftir slysið og vísar til þess að fram kemur í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis að hún hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa í þrjá mánuði eftir slysið. Er þessu mótmælt af hálfu stefndu með vísan til þess að stefnandi hafi verið atvinnulaus á slysdegi og ekki tapað neinum atvinnutekjum. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal leggja verðmæti vinnu við heimilisstörf að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. gr., 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. Stefnandi var orðin 18 ára er slysið varð og því ekki lengur á framfæri foreldra. Hún var í atvinnuleit, en bjó hjá foreldrum sínum. Þrátt fyrir það verður litið svo á að henni hafi verið skylt að leggja sitt af mörkum við heimilishald með vinnuframlagi á heimilinu meðan hún stundaði ekki atvinnu. Því hefur ekki verið hnekkt að hún hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa í þrjá mánuði. Samkvæmt þessu verður fallist á að stefnda eigi rétt til bóta vegna þeirrar óvinnufærni. Verður beitt sömu tekjuviðmiðun og að ofan greinir og reiknast tjón stefnanda því 324.068 krónur (1.296.270/12x3). Í öðru lagi er krafist þjáningabóta, miðað við að stefnandi hafi verið rúmliggjandi í einn dag, 1.680 krónur og veik án þess að vera rúmföst í 99 daga, 900 krónur á dag, samtals 90.780 krónur. Er hér byggt á niðurstöðu Jónasar Hallgrímssonar læknis, þar sem talið er að hún hafi verið veik frá slysdegi til þess er hún hóf starf í Reykjavík 12. janúar 1999 og verið rúmliggjandi í einn dag á Hólmavík eftir slysið. Þessum lið var mótmælt sem ósönnuðum við munnlegan málflutning, en ekki þykir varhugavert að leggja niðurstöðu Jónasar til grundvallar um þetta veikindatímabil. Verður þessi liður tekinn til greina. Krafist er bóta fyrir varanlegan miska, sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, miðað við 20% miskastig og grunnfjárhæðina 4.000.000 króna, sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, sem uppfærð er í kröfugerð stefnanda miðað við vísitölu í september 2001 í 5.171.000 krónur. Útreikningi í þessum lið er ekki mótmælt ef frá er talið að stefndu telja að miða beri við niðurstöður örorkunefndar, sem áður er fjallað um. Verður hann tekinn til greina. Krafist er bóta fyrir varanlega örorku, sem reiknast 2.592.540, (20% x 10 x 1.296.270, sbr. 6. gr. skaðabótalaga, sbr. l. nr. 42/1996.) Þá er krafist 455.436 króna vegna vísitöluuppfærslu frá vísitölu á slysdegi, 3609 stig, til vísitölu í september 2001, 4243 stig. Fær það stoð í lokamálslið 15. gr. skaðabótalaga, eins og hún hljóðaði áður henni var breytt með lögum nr. 37/1999. Verður þessi liður einnig tekinn til greina. Krafist er 250.000 króna bóta fyrir annað fjártjón, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Þessum lið er mótmælt af stefndu sem ósönnuðum. Á því er byggt af hálfu stefnanda að hér sé um matskennda kröfu að ræða, sem miðist m.a. við þá miklu röskun á stöðu og högum sem hafi hlotist af slysinu og þann mikla kostnað sem hafi þegar leitt af því og megi vænta í framtíðinni. Tekur stefnandi fram að hún hafi engar greiðslur fengið vegna læknisheimsókna og umönnunar að öðru leyti. Ljóst er af gögnum máls að stefnandi þurfti að leita sér lækninga, m.a. í Reykjavík, í kjölfar slyssins. Með tilliti til búsetu hennar verður að telja að líkur standi til þess að hún hafi haft af því kostnað, sem erfitt sé að staðreyna að öllu leyti með gögnum, þannig að rétt sé að dæma henni nokkrar bætur að álitum á grundvelli 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Ákveðst tjón hennar í þessum lið þannig 50.000 krónur. Samkvæmt ofansögðu verður tjón stefnanda af völdum slyssins talið nema 4.547.024 krónum. Verða stefndu dæmd til að greiða henni óskipt 1/3 þar af, eða 1.515.674 krónur. Ber fjárhæðin 2% ársvexti frá slysdegi. Rétt þykir að dæma dráttarvexti í samræmi við meginreglu 9. gr. laga nr. 38/2001. Verða dráttarvextir því dæmdir frá því er mánuður var liðinn frá því að matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis lá fyrir, eða frá 2. september 2001. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, útlagður kostnaður kr. 458.013 og málflutningsþóknun lögmanns hennar, Eiríks Elíss Þorlákssonar, hdl., sem ákveðst 600.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Eftir úrslitum málsins verður stefndu dæmd til að greiða óskipt 1.058.013 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsorð: Stefndu, Steinunn E. Þorsteinsdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf. greiði stefnanda, Hallfríði Valdimarsdóttur, óskipt 1.515.674 krónur með 2% ársvöxtum af þeirri fjárhæð frá 4. október 1998 til 2. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.058.013 krónur, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Eiríks Elíss Þorlákssonar hdl., 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndu greiði óskipt 1.058.013 krónur í málskostnað til ríkissjóðs.
|
Mál nr. 616/2012
|
Lóðarsamningur Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun Meðalhóf Jafnræðisregla Skipting sakarefnis
|
H og RH höfðuðu mál gegn sveitarfélaginu R og gerðu kröfur er lutu að því að R greiddi þeim nánar tilgreindar fjárhæðir gegn því að þau skiluðu tveimur lóðum undir íbúðarhúsnæði sem R hafði úthlutað. Ekki var fallist á það með H og RH að Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem samþykktar voru í borgarstjórn 15. maí 2007 og kváðu á um skilaskyldu lóða, giltu um samningssamband aðila, þar sem borgarráð hefði samþykkt að víkja frá efni þeirra með sérstökum útboðsskilmálum vegna úthlutunar lóðanna. Var ekki talið að réttmætar væntingar eða að almenn venja stæði til þess H og RH gætu skilað R réttindum sínum yfir lóðunum gegn endurgreiðslu þess sem greitt hefði verið eða að R hefði brotið jafnræðisreglu í málinu. Ennfremur var hvorki fallist á að á grundvelli 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laga nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hefði R verið að óheimilt að ráðstafa byggingarétti á lóðum með útboði áður en lóðarleigusamningur hefði verið gerður né að um óheimila gjaldtöku hefði verið að ræða af hálfu R. Þá var ekki talið að R hefði brotið gegn meðalhófsreglu eða að skilaréttur lóðanna yrði leiddur af ákvæðum laga nr. 153/2006 um gatnagerðagjald. Loks var ekki fallist á að ógilda bæri kaup H og RH á byggingaréttinum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var R því sýknað af kröfum H og RH.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. september 2012. Þau krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 41.528.369 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2009 til greiðsludags. Til vara krefjast þau þess að stefnda verði gert að greiða sér 32.776.881 krónu með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en að því frágengnu samkvæmt 8. gr. sömu laga, í báðum tilvikum frá 14. janúar 2008 til 19. janúar 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn því að þau skili stefnda lóðinni númer 10 við Lautarveg í Reykjavík. „Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram er þess krafist að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætist skv. byggingarvísitölu ... til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta.“ Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 25. júní 2012. Hæstarétti barst áfrýjunarstefna málsins til útgáfu 25. september sama ár og var hún gefin út degi síðar. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins 7. mars 2013 í máli nr. 561/2012. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi keyptu áfrýjendur með kaupsamningi 17. desember 2007 byggingarrétt að tvíbýlishúsi á lóðinni númer 10 við Lautarveg af Kristjáni Pétri Guðnasyni og Guðna Degi Kristjánssyni. Þeir Kristján Pétur og Guðni Dagur höfðu 19. október 2007 lagt fram kauptilboð í byggingarrétt á öllum lóðunum við Lautarveg þar á meðal við Lautarveg númer 10. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja þeim byggingarrétt fyrir tvíbýlishús á umræddri lóð. Með bréfi 23. nóvember 2007 var þeim tilkynnt um framangreinda samþykkt. Í bréfinu var tekið fram að um lóðina giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007 og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Með þessu komst á samningur milli stefnda og þeirra sem áfrýjendur leiða rétt sinn af á grundvelli þeirra skilmála sem til var vísað í bréfinu. Var tilgreining þeirra í samræmi við það sem fram kom í 1. málsgrein greinar 4.1 í útboðsskilmálum frá september 2007. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir, en í þinghaldi 20. febrúar 2012 féllst héraðsdómari á ósk aðila um að sakarefni málsins yrði skipt þannig að í þessum þætti þess yrði dæmt um aðrar málsástæður áfrýjenda en þá að stefndi hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Það athugast að ekki verður séð að héraðsdómara hafi verið rétt að fallast á ósk aðila um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti sem gert var í þinghaldi 20. febrúar 2012. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum áfrýjenda, Hannesar Jónasar Jónssonar og Rósu Þórunnar Hannesdóttur, vegna annarra málsástæðna áfrýjenda en þeirrar sem skilin var frá þessum þætti málsins við skiptingu sakarefnis þess í þinghaldi 20. febrúar 2012. Áfrýjendur greiði í sameiningu stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 20. júní sl. að loknum endurflutningi samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, er höfðað 21. nóvember 2011 af Hannesi Jónasi Jónssyni og Rósu Þórunni Hannesdóttur, báðum til heimilis að Dalhúsum 92 í Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu í Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnendum 41.528.369 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. janúar 2009 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnendum 32.776.881 krónu með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en til þrautavara samkvæmt 8. gr. sömu laga í báðum tilvikum frá 14. janúar 2008 til 19. janúar 2009 og í báðum tilvikum með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn því að stefnendur skili stefndu lóðinni nr. 10 við Lautarveg í Reykjavík. Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram krefjast stefnendur þess að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætis skv. byggingarvísitölu, skv. framlagðri töflu, til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda auk málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda. Við fyrirtöku málsins 20. febrúar sl. óskuðu lögmenn eftir því að málið yrði einungis flutt um málsástæður sem væru tölumerktar nr. 1 til 9 í stefnu áður en málsástæða nr. 10 kæmi til efnislegrar umfjöllunar. Með skírskotun til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varð dómari við þessari beiðni um skiptingu sakarefnisins. II. Málsatvik Í september 2007 birti stefnda útboðsskilmála vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús við Skógarveg og Lautarveg sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Þar kom fram að leitað væri eftir kauptilboðum í byggingarrétt á nánar tilgreindum lóðum fyrir fjölbýlishús, keðjuhús og tvíbýlishús samkvæmt deiliskipulagi sem samþykkt hafði verið í borgarráði Reykjavíkur 12. júlí 2007, sbr. auglýsingu nr. 812/2007 í B-deild Stjórnartíðinda. Meðal annars var leitað eftir kauptilboði í byggingarrétt á samtengdu tvíbýlishúsi við Lautarveg nr. 10. Lágmarkssöluverð byggingarréttar á þessari lóð var tilgreint 15.000.000 krónur. Tilboðstrygging var ákveðin 300.000 krónur og skyldi hún greiðast um leið og bjóðandi skilaði tilboði. Í útboðsskilmálunum kemur fram að um sé að ræða sölu á byggingarrétti en ekki sölu á lóðunum sjálfum og að leigusamningur yrði gerður um lóðirnar eftir almennum reglum. Þá er þess getið að innan mánaðar frá því að kauptilboð hefur verið samþykkt í byggingarrétt á tiltekinni lóð skuli lóðarhafi (bjóðandi) ganga frá greiðslu kaupverðsins annaðhvort með staðgreiðslu eða með því að greiða 10% af kaupverðinu og gefa út skuldabréf með nánar tilgreindum skilmálum fyrir eftirstöðvunum. Í skilmálunum kemur fram að gatnagerðargjald sé innifalið í söluverði byggingarréttarins. Í grein 4.1 í útboðsskilmálunum segir að um lóðirnar gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar sem fengjust í afgreiðslu framkvæmdasviðs stefndu. Segir þar að ákvæði almennu skilmálanna víki fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þeir væru ósamrýmanlegir. Bjóðendur voru eindregið hvattir til að kynna sér rækilega alla þá skilmála sem um útboðið og lóðirnar giltu. Sérstaklega var tekið fram að litið yrði á undirritun bjóðanda undir kauptilboð sem viðurkenningu hans á því að hann hefði kynnt sér alla þessa skilmála og samþykkti að hlíta þeim. Í skilmálunum segir enn fremur orðrétt í grein 4.6: „Kaupanda byggingarréttar samkvæmt skilmálum þessum er heimilt að framselja byggingarrétt sinn á lóðinni, en útbjóðandi á forkaupsrétt, allt þar til lóðarleigusamningur hefur verið gerður. Ef lóðarhafi hyggst selja byggingarrétt sinn, skal gerður kaupsamningur milli hans og kaupanda, með fyrirvara um samþykki Reykjavíkurborgar, og Reykjavíkurborg síðan boðið að ganga inn í kaupin. Slíkum erindum skal beint til framkvæmdaráðs Reykjavíkurborgar, Skúlatúni 3. Kaupandi byggingarréttarins skal, ef krafist verður, vera reiðubúinn að gera grein fyrir fjárhagsstöðu sinni með sama hætti og upphaflegur bjóðandi, sbr. fskj. III. Hafni útbjóðandi forkaupsrétti felst jafnframt í því samþykki á að kaupandi verði lóðarhafi og gilda þá allir sömu skilmálar gagnvart hinum nýja lóðarhafa, eins og giltu gagnvart hinum fyrri. Telji útbjóðandi kaupanda byggingarréttarins ekki fjárhagslega færan um að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, getur hann hafnað framsali byggingarréttarins án þess að ganga inn í kaupin.“ Í kafla 5 í skilmálunum er fjallað um tímafresti, vanefndir, riftun og viðurlög. Þar er tekið fram að ef kaupandi greiðir ekki kaupverðið innan mánaðar frá samþykkt kauptilboðs verði litið svo á að hann hafi fallið frá tilboði sínu og að tilboðstrygging hans yrði ekki endurgreidd. Þar áskilur stefnda sér einnig rétt til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins ef ekki yrði staðið við greiðslur samkvæmt skuldabréfi þegar kaupverðið hefði verið greitt á þann hátt. Það sem þá kynni að hafa verið greitt af kaupverðinu yrði þá endurgreitt lóðarhafa að frádreginni tilboðstryggingu, hvort tveggja að teknu tilliti til breytinga á vísitölu byggingarkostnaðar frá samþykkt borgarráðs á kauptilboði. Í kaflanum er enn fremur vakin athygli á framkvæmdafrestum samkvæmt ákvæðum almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, en upphaf þeirra miðuðust við svokallaðan B-dag, sem áætlað var að yrði í október eða nóvember 2008. Virti lóðarhafi ekki fyrirmæli um tímafresti um upphaf framkvæmda gæti útbjóðandi rift samningi um sölu byggingarréttarins. Í þeim tilvikum bæri að standa að endurgreiðslu með sama hætti og við riftun vegna vanefnda á greiðslu samkvæmt skuldabréfi. Í málinu liggur einnig fyrir skjal sem ber yfirskriftina „Svæði sunnan Sléttuvegar lóðir við Skógarveg og Lautarveg Spurningar og svör varðandi útboð byggingarréttar í október 2007.“ Þar eru gefin svör af hálfu stefndu við tilteknum fyrir fram gefnum spurningum er lúta að útboðinu. Í svari við spurningunni um hvar fengjust upplýsingar og gögn um lóðirnar og reglurnar kemur fram að öll gögn er að þessu lúta yrðu aðgengileg á heimasíðu framkvæmdasviðs stefndu. Enn fremur fengjust tilboðseyðublöð og skipulagsuppdráttur afhent í þjónustuveri framkvæmdasviðs frá og með 5. október. Því næst eru talinu upp eftirfarandi gögn á heimasíðu framkvæmdasviðs er vörðuðu úthlutun lóðanna: „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík / Útboðsskilmálar, þar sem koma m.a. fram lágmarksverð og stærðir húsa / Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar / Deiliskipulagsuppdráttur og skipulagsskilmálar / Tilboðseyðublað / Svör við algengum spurningum.“ Í samræmi við útboðsskilmálana lögðu Kristján Pétur Guðnason og Guðni Dagur Kristjánsson fram kauptilboð í byggingarrétt á öllum lóðunum við Lautarveg, þar á meðal við Lautarveg nr. 10. Buðu þeir 32.551.000 krónur í lóðina. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja þeim byggingarrétt fyrir tvíbýlishúsi á umræddri lóð. Í bréfi, dags. 23. nóvember 2007, var þeim tilkynnt um framangreinda samþykkt. Þar kom fram að um lóðina giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem hefðu verið gefnir út í maí 2007, og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Samkvæmt framlögðum greiðslukvittunum greiddu tilboðsgjafar stefndu 14. janúar 2008 samtals 32.776.881 krónu fyrir byggingarrétt á lóðinni. Greiðslan skiptist í kaupverð byggingarréttar, 25.380.340 krónur, gatnagerðargjald, 7.170.660, og fráveituheimæðagjald, 225.881 króna. Samtals nam kaupverð byggingarréttarins og gatnagerðargjaldið kauptilboðinu. Með kaupsamningi 17. desember 2007 seldu lóðarhafar stefnendum byggingarrétt á umræddri lóð. Kaupverðið var 33.551.000 krónur. Framsalið var samþykkt af hálfu stefndu 21. janúar 2008. Hinn 23. júní 2008 birtust á heimasíðu framkvæmda- og eignasviðs stefndu upplýsingar er lutu að skilum á lóðum. Þar kemur fram að lóðum, sem boðnar hefðu verið út og seldar hæstbjóðanda, væri ekki unnt að skila. Ætti það við um lóðir í útboðum við Sléttuveg árið 2007 og í Úlfarsárdal árið 2006. Aftur á móti væri heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið á föstu verði. Þetta ætti við um lóðir í Reynisvatnsási og lóðum sem úthlutað hefði verið í Úlfarsársdal árið 2007. Á fundi borgarráðs stefndu 20. nóvember 2008 var samþykkt ályktun þess efnis að þeir lóðarhafar sem höfðu fengið lóð á grundvelli útboðs gætu ekki skilað lóðinni enda hefði „slíkt ekki [verið] í upphaflegum skilmálum“. Hins vegar var samþykkt að þeir lóðarhafar, sem hefðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði á árinu 2007 eða 2008, yrði áfram heimilt að skila lóðum og fá endurgreiðslu samkvæmt upphaflegum skilmálum enda væru framkvæmdir ekki hafnar á viðkomandi lóð. Einnig voru allir framkvæmdafrestir framlengdir um tvö ár frá því sem fram hafði komið í úthlutunarskilmálum. Með tölvuskeyti 19. desember 2008 var óskað eftir því að stefna gengi til samninga við stefnendur hið fyrsta um skil á lóðinni við Lautarveg nr. 10. Þar voru færð ákveðin rök fyrir því að 6. gr. Almennra reglna um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík gilti um lóðina. Tölvuskeytinu var svarað samdægurs af skrifstofustjóra framkvæmda og eignasviðs stefndu. Þar er beiðninni hafnað enda hafi umræddar reglur ekki gilt um ráðstöfun lóðarinnar. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er vísað til þess í greinargerð að í málinu sé um það deilt hvort í skilmálum stefndu felist skilaréttur, hvort gjaldið fyrir byggingarréttinn sé ólögmæt skattheimta, hvort jafnræðisreglan leiði til þessarar niðurstöðu o.fl. Í málinu sé það sérstakt yrkisefni hvers eðlis þessi lóðastarfsemi stefndu sé, í hvaða mæli hún sé opinbers réttar eðlis og að hve miklu leyti hún sé þáttur í lögbundinni starfsemi hennar. Hvað það atriði varðar vísa stefnendur sérstaklega til 1. gr. og 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, þar sem fjallað er almennt um markmið laganna og hlutverk sveitarstjórna við gerð skipulagsáætlana. Stefnendur kveða engan efnismun vera á þessum ákvæðum og sambærilegum ákvæðum í eldri lögum nr. 73/1997, a.m.k. ekki í neinu sem hér skipti máli. Í þessu sambandi benda stefnendur á að við gerð skipulags sé sveitarfélagi nauðsynlegt að geta tryggt uppbyggingu í samræmi við skipulagsáform sín. Flest sveitarfélög hafi farið þá leið að eignast landið sem skipulagt sé og úthluta lóðum. Taki þau gjarnan við lóðum í því augnamiði að endurúthluta ef ekki sé byggt á þeim, allt til að tryggja þróun byggðar í samræmi við markmið sín. Í 48. til 50. gr. skipulagslaga sé gert ráð fyrir ríkri aðkomu sveitarfélaga að því að eignast land og skipuleggja lóðir og tryggja úthlutun og þróun byggðar. Þessi ákvæði séu efnislega í samræmi við eldri lög. Sveitarfélagi sé ekki berum orðum lögskylt að eignast allt land sem það skipuleggi og úthluti. Því sé hins vegar lögskylt að tryggja að byggð þróist og eignarhald valdi ekki hnökrum á slíkri þróun. Af því leiði að útvegun og úthlutun byggingarlóða sé óhjákvæmilegur þáttur í þeirri starfsemi sveitarfélaga að fullnægja skyldum sínum samkvæmt skipulagslögum. Við framkvæmd skipulagsáætlana sé oft óhjákvæmilegt að sveitarfélag eignist landið þar sem úthlutað sé byggingarlóðum. Í þessum skilningi sé úthlutun byggingarlóða hluti af lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þótt ekki sé formlega mælt fyrir um skyldu sveitarfélags til slíkrar starfsemi. Í þessu sambandi megi benda á dóm Hæstaréttar í málinu nr. 151/2010 þar sem viðtaka lóða og endurúthlutun þeirra hafi verið talinn þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags. Með vísan til framangreinds byggja stefnendur á því í greinargerð að sú úthlutun byggingarlóða sem um ræði í þessu máli sé þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þrátt fyrir ummæli í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 enda verði ummæli þar ekki skilin á annan veg en að framan sé rakið, þ.e. að ekki sé með berum orðum lögð sú skylda á sveitarfélög að vera í þessari starfsemi. Á því sé byggt að þegar sveitarfélag úthluti byggingarlóðum sé það þáttur í framkvæmd lögbundinna starfa samkvæmt skipulagslögum og beri að meðhöndla sem slíkt. Til vara sé á því byggt að sjónarmið sem þessi leiði til þess að sveitarfélögum sé óheimilt að verðleggja úthlutuð gæði eins og markaðsvöru. Fái niðurstaðan m.a. stuðning í sératkvæði í framangreindum dómi. Á það er bent af hálfu stefnenda að 31. desember 1943 hafi tekið gildi lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Lögunum hafi verið breytt með lögum nr. 68/1978 og hafi lagabreytingin tekið gildi 1. júní 1978. Í þessum lögum sé markaður farvegur um leiguskilmála stefndu. Þar sé gert ráð fyrir að innheimt sé ársiðgjald af lóðum og leiguverð sé ákvarðað í reglugerð staðfestri af ráðherra. Með þessu sé lóðarleigu stefndu markaður lögbundinn farvegur sem ekki sé heimilt að fella úthlutun lóða úr. Megininntak leigusamnings um íbúðarlóð sé réttur lóðarleiguhafa til að reisa íbúðarhús á henni. Það sé sjálfur kjarni hans. Í þessum lögum sé ekki gert ráð fyrir að hægt sé að taka þætti sem leiði af leigumálum og heimta sérstakt gjald fyrir slíkt áður en leigusamningur sé gerður. Stefnendur halda því einnig fram að allt þar til nýlega hafi allir, sem hafi viljað, fengið að skila úthlutuðum lóðum til stefndu án nokkurra undantekninga. Fram að því hafi verið föst venja fyrir slíkum skilum svo lengi sem menn muni og skilaréttur lítt eða alls ekki dreginn í efa. Í ýmsum skilmálum stefndu á síðastliðnum áratugum sé gengið út frá tilvist skilaréttar þótt hann sé ekki beinlínis orðaður í skilmálunum. Hins vegar fjalli þeir iðulega um hvernig bregðast skuli við ef lóðarhafar neyta skilaréttarins, sbr. t.d. 6. og 7. gr. skilmála frá 19. maí 1983. Sama gildi um breytta skilmála stefndu frá 5. maí 1986. Þar sé gert ráð fyrir tilvist skilaréttar þótt eftirspurn eftir lóðum sé fullnægt. Stefnendur vísa einnig til þess í greinargerð að með dómi Hæstaréttar frá 28. apríl 1994 í málinu nr. 105/1992 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að taka gjalds við úthlutun byggingarlóðar til íbúðarhúsnæðis í hagnaðarskyni væri ólögmæt skattheimta í skilningi 40. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnda hafi ákveðið árið 1999 að heimta slíkt gjald fyrir byggingarrétt í því formi að hafa uppboð á þeim gæðum. Slík gjaldtaka fyrir að úthluta lóð hafi verið andstæð lögum eins og skýrt komi fram í ofangreindum dómi Hæstaréttar. Þetta gjald, sem Hafnarfjarðarbær hafi kallað „lóðajöfnunargjald“ sé að öllu leyti samskonar gjald og tekið sé fyrir úthlutun lóðar og kallað „byggingarréttargjald“ eða „sala á byggingarrétti.“ Því er haldið fram af hálfu stefnenda í greinargerð að langvarandi venja hafi staðið til að sá sem fengið hefði úthlutað lóð hjá stefndu gæti skilað henni aftur ef hann kysi, a.m.k. ef framkvæmdir væru ekki hafnar. Nauðsynlegt hefði verið að tilkynna fyrir fram um breytingu ef víkja hafi átt frá venjunni í útboði, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Í reynd hefði enginn setið uppi með lóð sem hann vildi losna við alla 20. öldina og ekki fyrr en eftir bankahrunið haustið 2008. Um þessa venju vísa stefnendur til gagna málsins sem og staðfestingar fyrrverandi borgarlögmanns auk þess sem hún hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010. Ekki eigi að skipta máli þótt þar hafi verið fjallað um atvinnuhúsalóð. Að þessum dómi gengnum, sem hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verði að telja venjuna fullsannaða. Einkum í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komi í þessu máli og þess framburðar sem þar sé gefinn. Stefnendur benda á að 21. september 2000 hafi Hæstiréttur kveðið upp dóm um upptökugjöldin í Hafnarfirði (mál nr. 150/2000). Niðurstaða réttarins hafi orðið sú að gjaldtakan væri lögmætt ef hún væri ekki hærri en svaraði til kostnaðar við uppkaup á landi. Ella væri um ólögmæta skattheimtu að ræða. Í sératkvæði í þeim dómi hafi verið talið að sveitarfélagið hefði ekki lagt nægilega mikið með sér til þess að upptökugjaldið væri talið löglegt þótt í sératkvæðinu væri talið að undir vissum kringumstæðum gætu slík gjöld verið heimiluð. Stefnendur taka fram að alþekkt sé að oft viðgangist starfsemi í andstöðu við lög og rétt vegna hjarðáhrifa og af því að menn fari fram úr sjálfum sér. Gengistryggingarmálin séu dæmi um slíkt. Það hafi einmitt gerst við úthlutun lóða í Reykjavík. Stefnda hafi farið að taka gjald, ýmist fast gjald eða samkvæmt útboði, fyrir lóðaúthlutanir. Hún hafi farið að selja stjórnsýsluathafnir sínar í stórum stíl án lagaheimilda í andstöðu við lögmætisregluna. Í gögnum málsins komi fram að stefnda hafi ætlað að hagnast um fimm milljarða við lóðasölu á árunum 2006-2009. Með sölu byggingarréttar hafi stefnda talið sig vera að selja þann rétt sem eigandi eignar hafi til að byggja á henni skv. deiliskipulagi, í þessu tilfelli íbúðarhús. Stefnendur telja í greinargerð að byggingarréttargjald þetta sé ólögmæt skattheimta þar sem hún hafi ekki lagastoð. Stefnda deili ekki um efni lögmætisreglunnar og að skattar og þjónustugjöld þurfi að hafa lagastoð. Stefnda telji hins vegar að gjald hennar fyrir lóðaúthlutanir falli ekki undir réttarsviðið heldur sé stefnda að koma fram sem fasteignaeigandi sem megi ráðstafa réttindum sínum á markaðsvirði með sama hætti og beinum eignarréttindum, námaréttindum, jarðhitaréttindum o.þ.h. Þó viðurkenni stefnda að sjálf úthlutun lóðarinnar sé stjórnsýsluathöfn og um hana gildi almennar stjórnsýslureglur. Stefnendur telja að það sem stefnda kalli „byggingarrétt“ sé loforð um að gera leigusamning um lóð sem feli í sér rétt til að reisa mannvirki á henni í samræmi við leiguskilmála. Byggingarrétturinn hljóti að vera órjúfanlega tengdur umráðum lóðar. Til að stefnda gæti mögulega verið að selja byggingarrétt frá landi yrði að felast í slíkum samningi yfirfærsla á eignarrétti á landi með afgjaldskvöð auk þess sem seljandi gæti haldið tilteknum heimildum s.s. vatnsréttindum o.fl. í þeim dúr. Stefnendur telja byggingarrétt vera réttindi sem séu órjúfanlega tengd eignarhaldi að landi eða umráðum yfir landi, t.d. með leigusamningi. Aðskilnaður þessara þátta sé útilokaður. Stefnendur benda á að eignarréttur sé forgangsréttur eiganda til tiltekinna réttinda sem útiloki að sama skapi aðra frá þeim notum. Ef byggingarrétt mætti skilja frá landi gæti sú staða komið upp að sá sem hefði umráð landsins gæti ekki byggt því hann ætti ekki byggingarréttinn. Sá sem hefði byggingarréttinn gæti ekki byggt af því að hann hefði ekki umráð lóðarinnar. Stefnda viðurkenni í reynd að þessu sé ekki svona háttað og að byggingarrétturinn sé órjúfanlega tengdur eignarhaldi eða afnotum af landi. Þetta þýði hins vegar að byggingarréttur uppfylli ekki þau skilyrði að geta talist sjálfstæð óbein eignarréttindi sem hægt sé að selja sérstaklega og skilja frá eignarhaldi eða umráðum lands. Þeim hafi heldur ekki verið ráðstafað þannig af stefndu. Stefnendur telja skv. framansögðu að verið sé að taka gjald fyrir þá stjórnarathöfn að úthluta tilteknum aðila lóð til leigu. Fyrir slíku gjaldi sé engin lagaheimild. Í byggingarréttinum felist ekki annað en nákvæmlega það sem leiði af leigusamningi, þ.e. réttur umráðamanns til að byggja í samræmi við staðfest skipulag. Ágreiningur í málinu snúist m.a. um hvort þetta sé heimilt. Telja stefnendur að rök stefndu fái ekki staðist og þar að auki ekki geta leitt til þeirrar niðurstöðu sem hún telji þau eiga að leiða til. Þá taka stefnendur fram að stefnda telji sig vera hluti af markaði með lóðir og að hún sé að selja byggingarrétt á markaðsverði. Hér rugli stefnda tveimur atriðum saman. Annars vegar leigusamningi landeiganda við leigutaka og hins vegar þeim áhrifum sem efni leigusamnings hafi á verðmæti þeirra bygginga sem á landinu rísa. Lóðaskortur geti vissulega hækkað fasteignaverð, ekki bara á nýbyggingum heldur einnig eldra húsnæði. Stefnendur telja þetta sambærilegt við þær reglur sem gildi um úthlutun aflaheimilda. Ekki sé deilt um að þegar kvóta hafi verið úthlutað á fiskiskip hafi hann verið í þjóðareign og ríkið farið með þær heimildir. Óheimilt hafi verið að taka gjald við úthlutun kvóta eða halda uppboð á honum án lagaheimilda. Engu breyti þótt kvótinn hefði úrslitaáhrif á verðmæti fiskiskipa og veðhæfni þeirra. Þá skipti engu þótt til yrði eftirmarkaður sem ríkið hafi ekki átt hlut að. Skipti heldur ekki máli þótt sumir hafi efnast við að detta í lukkupottinn við úthlutunina. Nákvæmlega sömu lögmál gildi að lögum um úthlutun lóða af hálfu stefndu. Stefnda úthluti lóðum en sé ekki hluti af þeim markaði sem verði með þær fasteignir sem á þeim séu reistar. Í stefnu er gerð nánari grein fyrir málsástæðum stefnenda í tíu töluliðum, en eins og áður segir bíður umfjöllun um tíundu málsástæðuna og því verður ekki vikið að henni í framhaldinu. Stefnendur taka jafnframt fram að samkomulag sé um að stefnendur hagi kröfugerðinni með þeim hætti að krafist sé skila á lóð gegn endurgreiðslu alls sem greitt hafi verið þótt sumar málsástæðna stefnenda ættu eingöngu að leiða til endurgreiðslu oftekinna gjalda. Málsástæðunum sé raðað í forgangsröð. 1. málsástæða skilaréttur samkvæmt skilmálum: Stefnendur byggja á því að þegar úthlutun lóðarinnar hafi átt sér stað hafi gilt „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík“ frá maí 2007. Skilmálar þessir taki til allra úthlutaðra lóða í Reykjavík, jafnt útboðslóða sem lóða á föstu verði. Samkvæmt 6. gr. skilmálanna sé skýrt kveðið á um skilarétt, og ekki bara það, heldur og skilaskyldu. Geti stefnda ekki neitað að taka við lóð nema framkvæmdir séu hafnar. Stefnendur hafi ekki hafið byggingarframkvæmdir. Því verði stefnda að taka við lóðinni á ný að kröfu stefnenda. Engir rétthærri skilmálar, reglur eða samningar hafi vikið frá hinum almennu skilmálum. Af hálfu stefnenda er tekið fram að þessi málsástæða sé mikilvægust og augljósust. Ekki sé hægt að hafa mörg orð um hana því skilmálarnir tali sínu máli. Það sé stefndu að reyna að „burtskýra“ þetta ákvæði. Stefnda hafi haldið því fram að með því að bjóða út lóðir felist í slíku ákvörðun um að víkja frá 6. gr. skilmálanna. Stefnendur telja þessi rök æði langsótt. Í fyrsta lagi felist ekkert slíkt í ákvörðun um útboð, í öðru lagi hafi stefnda vísað sjálf í skilmálana í útboðinu fyrirvaralaust, í þriðja lagi fari slíkt gegn reglum um gagnsæja stjórnsýslu og í fjórða lagi gegn réttarreglum um öryggi borgaranna. Í fimmta lagi hafi borgarráð ekki verið bært til að víkja frá skilmálunum sem borgarstjórn hafði sett. Þar að auki gæti æðra stjórnvald, eins og borgarstjórn er, ekki framselt vald til lægra setts stjórnvalds til að breyta skilmálum sem borgarstjórn hefur sett. Í sjötta lagi séu hvergi ummerki um að borgarráð hafi tekið ákvörðun um að víkja hinum almennu skilmálum til hliðar í þessu útboði. Slíkt hefði þurft að taka fyrir á fundum og koma fram í fundargerð og greiða hefði þurft atkvæði um það með lýðræðislegum hætti. Allt ber þetta að sama brunni, skilarétturinn sé skýr og ótvíræður. Þessu til viðbótar benda stefnendur á að í grein 1.1 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá maí 2007 komi fram að þeir séu til fyllingar „almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víkja fyrir þeim ef á milli ber“. Stefnendur vísa einnig til þess að í skjali með spurningum og svörum um útboð byggingarréttar við Skógarveg og Lautarveg hafi komi fram að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík tækju til umræddrar úthlutunar. Í útboðsskilmálum fyrir Skógarveg og Lautarveg er brýnt fyrir bjóðendum að kynna sér rækilega „efni útboðsskilmála, deiliskipulagsskilmála og annarra skilmála sem varða byggingarrétt sunnan Sléttuvegar“. Hér verði að hafa í huga að skilmálarnir og framsetning útboðsins hafi verið einhliða samið og gert af stefndu. Hún beri halla af öllum vafa um túlkun. Því frekar verði að vísa á bug öllum „burtskýringum“ hans á eigin gerðum og ákvörðunum. Við endurflutning málsins lögðu stefnendur sérstaka áherslu á þessa málsástæðu. Fyrrgreindar almennar reglur hafi verið hluti útboðsgagna og því ráðist skyldur og réttindi samningsaðila af efni þeirra. Undan því geti stefnda ekki vikist, enda stefnendur í góðri trú um skyldur þeirra til að skila lóðunum yrði byggingarrétturinn ekki nýttur af þeim. 2. málsástæða - skilaréttur, skv. venju: Á því er byggt af hálfu stefnenda að langvarandi venja sé fyrir skilarétti eins og áður sé rakið. Um hana vísa stefnendur til þess sem að framan greini og þess sem fram hafi komið í dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010 frá 4. júlí 2011. Við endurflutning málsins lögðu stefnendur áherslu á að óumdeild venja hafi verið fyrir því að lóðarhafi skilaði lóð sinni ef hann ætlaði ekki að nota byggingarréttinn á henni, enda hafi verið mælt væri fyrir um slík skil í útboðsskilmálum. Fyrir liggi að það hafi verið gert við umrætt útboð, eins og fram hafi komið. Venjan hafi því styrkt stefnendur í þeirri trú að farið yrði að þeim reglum sem giltu um útboðið. Hafi bein tilvísun til almennu reglnanna frá maí 2007 við framkvæmd útboðsins, þar sem ákvæði séu um skilarétt, ýtt undir réttmætar væntingar stefnenda um skyldu þeirra til að skila lóðinni og fá það, sem lagt hafði verið út fyrir henni, endurgreitt. 3. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum lóða: Af hálfu stefnenda er vísað til þess að stefnda hafi heimilað þeim sem hafi fengið lóðum úthlutað á föstu verði að skila þeim. Hún hafi hins vegar hafnað því að handhafar útboðslóða nytu sömu ívilnunar. Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt að ekki megi mismuna útboðslóðarhöfum og þeim sem hafi fengið lóðir fyrir fast verð með þeim hætti sem stefnda hafi gert. Á því er byggt að þarna sé um ólögmæta og ómálaefnalega mismunun að ræða sem fari gegn jafnræðisreglunni í 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á því sé byggt að staða þessara aðila sé að öllu leyti sambærileg eða a.m.k. með þeim hætti að óheimilt sé að mismuna þeim. Þeir sem fengið hafi úthlutað lóðum á föstu verði hafi notið betri kjara í öndverðu en þeir sem hafi fengið útboðslóðir. Með því að hygla áfram þeim fyrrnefndu halli ennþá meira á hina síðarnefndu. Framsalsréttur gefi útboðslóðarhöfum lítið sem ekki neitt umfram það sem fyrrnefndi hópurinn njóti í raun. Í fyrsta lagi sé framsal útboðslóðarhafa háð samþykki stefndu. Í öðru lagi njóti þeir sem hafi fengið lóðir á föstu verði framsalsréttar eftir að sökklar séu reistir. Í þriðja lagi geti þeir hinir sömu útvegað sér væntanlegan kaupanda áður en þeir hefja framkvæmdir og lokið viðskiptum um leið og það sé hægt. Að auki sé framsal lítils virði þegar lóð hafi verið keypt á uppsprengdu verði. Nær útilokað sé að ná fjármunum sínum til baka með þeim hætti, hvað þá að hagnast á viðskiptunum. Við endurflutning málsins vísuðu stefnendur til þessarar málsástæðu í ljósi þess að fyrir liggi að stefnda hafi heimilað lóðarhöfum að skila lóðum ef útboðsskilmálar hafi kveðið á um slík skil. Í því útboði sem hér um ræði hafi verið vísað til reglna sem kveði á um skil á lóðum. Ólögmætt sé að mismuna lóðarhöfum sem falli að þessu leyti undir sömu reglur. 4. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum sem hafi fengið að skila lóð: Með samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009 hafi þeim sem skulduðu stefndu peninga verið heimiluð skil á lóðum. Ekki sé ljóst hversu háa fjárhæð þeir hafi fengið í sinn hlut við skilin en það myndi nema höfuðstól vanskila ásamt vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði. Út frá því sé gengið að þar sé um hærri fjárhæðir að ræða en stefnendur krefjist þar til annað komi í ljós. Áskilja stefnendur sér rétt til að breyta kröfugerð og málsástæðum verði þetta atriði að fullu upplýst. Á því sé byggt að þarna hafi útboðsskilmálum verið breytt gagnvart hluta þeirra sem eins standi á um og að mismunun sem þessi fái ekki staðist. Greiðsla hafði farið fram hjá þessum aðilum með skuldabréfi útgefnu til stefnda á meðan ýmsir aðrir hafi gefið út skuldabréf til lánastofnana. Slíkur munur á kröfuhafa skuldabréfa réttlæti ekki þann mismun sem gerður sé á úthlutunarhöfum lóða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Mikilvægt sé að hafa í huga að við beitingu jafnræðisreglunar þurfi að tryggja jafnræði milli borgaranna. Við efnahagshrunið hafi það verið mikilsvert fyrir borgarana að geta hætt við að gera lóðarleigusamning við stefndu og fá endurgreitt það sem lagt hafi verið út. Hafi allir úthlutunarhafar verið í sömu stöðu að þessu leyti og hóparnir sambærilegir. Með samþykkt sinni frá 14. maí 2009 hafi stefnda mismunað úthlutunarhöfum eftir því hverjum þeir skulduðu. Slík mismunun sé óheimil. Einkum þegar haft sé í huga að um hafi verið ræða breytingu á skilmálum sem aðeins hafi átt að gilda um hluta þeirra sem eins stóð á um. Stefnendur halda því fram að það sé fjarstæða að þarna sé um lögmæt innheimtusjónarmið að ræða. Þetta hafi verið almenn ívilnun til allra sem skulduðu stefnda en ekki annarra óháð greiðslugetu þeirra eða möguleikum á að ganga að öðrum eignum þeirra. Einnig hafi komið fram hjá skrifstofustjóra borgarinnar, Ágústi Jónssyni, fyrir dómi að greiðslugeta þeirra, sem hafi fengið að skila lóðum með þessum hætti, hafi ekki verið könnuð. 5. málsástæða - gjaldið er í andstöðu við ákvæði laga nr. 86/1943: Stefnendur byggja þessa málsástæðu á því að um ráðstöfun lands til íbúðarbygginga skuli fara að lögum nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Ákvæði 1. mgr. 1. gr. hljóði svo: „Þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu, skal bæjarstjórnin eða bæjarráð í umboði hennar ákveða leiguskilmálana.“ Ákvæði 2. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 68/1978, sé svohljóðandi: „Ársleiga eftir lóðir, sem leigðar eru til íbúðarhúsabygginga til 75 ára, skal ákveðin samkvæmt reglugerð, er borgarstjórn setur og ráðuneytið staðfestir. Leiga eftir þessar lóðir skal tryggð með lögveðsrétti í þeim byggingum, sem á lóðinni standa, í tvö ár eftir gjalddaga og með forgangsrétti fyrir öðrum veðskuldum. Leiga eftir aðrar lóðir og lönd skal ákveðin af borgarstjórn og hafnarstjórn.“ Stefnendur telja að með þessu hafi löggjafinn markað ráðstöfun íbúðalóða farveg sem stefndi geti ekki fellt hana úr. Af þessu leiði að útboðið sjálft hafi verið ólögmætt og þar með ógilt eða ógildanlegt. Því geti stefnda ekki byggt neinn rétt á útboðinu. Eins og áður sé getið verði réttur til bygginga ekki skilinn frá umráðum lóðar. Í þessum lögum komi skýrt fram hvernig umráðum lóðar skuli ráðstafað af stefndu og að endurgjaldið skuli vera ákveðið í reglugerð. Ekkert af þessu hafi verið gert og því sé gjaldtakan ólögmæt. Stefnda geti ekki sniðgengið framangreind lög með því að selja undan landinu rétt til að byggja á því samkvæmt deiliskipulagi, enda hafi hún ekki skilið byggingarréttinn frá landinu heldur tekið ákvörðun um að úthluta stefnendum rétti til að fá umráð lands með leigusamningi. Annað og meira hafi ekki falist í „sölu byggingarréttar“. Stefnendur hafi ekki fengið nein eignarráð yfir byggingarrétti að landi heldur afnotaréttindi í samræmi við þann leigusamning sem lofað hafði verið að gera við þá með úthlutuninni. Byggingarrétturinn hafi því aldrei verið skilinn frá fasteigninni. Því hafi ekki átt sér stað sala á fasteign til eignar heldur sala til leigu eða afnota. Vissulega geti eftirmarkaður orðið með fasteignir þar sem lóðarréttindin hafi áhrif á verðmæti eignanna. Stefnda eigi enga aðild að slíkum viðskiptum, hún sé ekki þátttakandi á þeim markaði þótt hún með þessum hætti hafi viljað gerast þar boðflenna. Stefnda hafi stöðugt blandað saman ráðstöfun fasteignaréttinda til leigu eða eignar og áhrifum slíks leigusamnings á markaðsvirði byggingarframkvæmda. Stefnendur kveða málsástæðu þessa einnig vera til stuðnings þeim málsástæðum sem á eftir komi. 6. málsástæða - ólögmæt skattheimta: Stefnendur vísa til umfjöllunar að framan um þetta efni. Einnig vísa þau til umfjöllunar um eðli byggingarréttar og laga nr. 86/1943 þessari málsástæðu til stuðnings. Tekjustofnar sveitarfélaga verði að byggjast á skýrri lagaheimild. Um það vísa stefnendur til 40., 77. og 78. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 sem og 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 1. og 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Óumdeilt sé í málinu að engri lagaheimild sé fyrir að fara til að taka umrætt byggingarréttargjald. Stefnda byggi á því einu að þetta séu sérstök eignaréttindi sem gengið geti kaupum og sölu á markaði sem hún sé aðeins þátttakandi ásamt fleirum. Þessi rök standist ekki að mati stefnenda eins og rakið hafi verið. Um þetta álitaefni hafi þegar verið dæmt með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 105/1992. Stefnendur telja að niðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 styðji þessa niðurstöðu að því leyti að fari gjaldið fram úr kostnaði við öflun lands verði að kveða á um hana í lögum. Við endurflutning málsins, sem fram fór að gengnum dómi Hæstaréttar 31. maí 2012 í máli nr. 404/2011, er vísað til ofangreindra sjónarmiða til frekari stuðnings því að lög nr. 86/1943 setji stefndu skorður í þessu efni. Þar sem gjaldtaka stefndu hafi verið ólögmæt telja stefnendur að endurgreiða beri oftekin gjöld skv. lögum nr. 29/1995 enda séu stjórnarathafnir jafn illa til þess fallnar að verða söluvara af hálfu stjórnvalds eins og aflátsbréf miðalda. Í væntanlegri málflutningsyfirlýsingu stefndu í greinargerð muni kom fram að fallist sé á kröfu um skil lóðarinnar og endurgreiðslu þessara gjalda ásamt lögbundnum gjöldum ef á málsástæðu þessa verður fallist. Það styðji staðhæfingar stefnenda en afsanni staðhæfingar stefndu um að byggingarrétturinn einn og sér falli ekki undir hugtakið fasteign í 2. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Stefnendur benda á að ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 eins og gert hefði verið ef um sölu fasteignarréttinda til eignar hefði verið að ræða. Enginn bindandi samningur um fasteignaviðskipti hafi því verið gerður. 7. málsástæða - í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993: Á því er byggt af hálfu stefnenda að stefnda hafi ekki gætt meðalhófs þegar hún hafi ákveðið að hafa útboð á umræddum lóðum. Á þessum tíma hafi allt ætlaði vitlaust að verða á fasteignamarkaði. Bankarnir hafi ausið peningum inn á markaðinn, fasteignaverðið hafi rokið upp og lóðaskortur verið í algleymingi. Lóðaskortinn hafi mátt rekja til vanrækslu stefndu á að tryggja þróun byggðar í höfuðborginni og nægt framboð á lóðum. Slíkar skyldur felist í skipulags- og byggingarlögum. Stefnda hafi útvegað sér land og úthlutað lóðum til að gegna lögbundnum skyldum sínum og hafi ekki getað leyft sér að gera lóðaúthlutanir að slíkri féþúfu sem hún hafi gert með þessu. Í því hafi falist misnotkun á óvenjulegum aðstæðum sem hafi verið uppi á þessum tíma. Þótt stjórnvöld megi standa í uppkaupum lóða og endurúthlutun til að greiða fyrir þróun byggðar hafi þau engu hlutverki að gegna á einhverjum braskmarkaði með fasteignir. Hófsemd sé talin til dyggða en óhóf til siðferðisbrests. Hér keyri um þverbak. Við endurflutning málsins tóku stefnendur fram að aðstæður á fasteignamarkaði síðla árs 2007, þegar umrætt útboð fór fram, hafi verið orðnar aðrar en um var fjallað í dómi Hæstaréttar frá 31. maí 2012 í málinu nr. 404/2011. Hafi ærslin á þeim markaði þá verið orðin meiri en á fyrra ári. Því hafi stefnda þurft að gæta enn frekar að sér hvað meðalhóf snertir. 8. málsástæða - formreglur laga nr. 40/2002: Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt af hálfu stefnenda að enginn gildur einkaréttarsamningur hafi stofnast milli aðila máls um fasteign. Til að um gild fasteignaviðskipti sé að ræða þurfi að gæta formreglna 7. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 en hún hljóði svo: „Samningur um kaup á fasteign er bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda skal umboð hans vera skriflegt. Til skriflegs forms og undirskrifta samkvæmt lögum þessum telst rafrænt form og undirskriftir sem hafa sama gildi samkvæmt fyrirmælum í lögum.“ Þessara formreglna hafi ekki verið gætt og þess vegna hafi ekki stofnast gildur samningur um sölu fasteignaréttinda. Fyrst stefnendur vilji ekki að viðskiptin gangi í gegn beri hvorum aðila um sig að skila sinni greiðslu. Í þessu sambandi sé einnig vísað til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár. 9. málsástæða - ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936: Stefnendur byggja á því að það sé ósanngjarnt af stefndu að bera samning aðila fyrir sig og í andstöðu við góða viðskiptavenju. Vísist um það til alls sem að framan sé rakið og m.a. eftirfarandi: a) Stefnda hafi verðlagt lóðirnar í óraunhæfri fasteignabólu og nýtt sér óeðlilegt ástand til að drýgja sjóði sína þótt úthlutun hennar á lóðunum væri eingöngu þáttur í lögbundnu hlutverki hennar. Um þetta vísist meðal annars til þess sem segi um meðalhóf. b) Vísað sé til þess sem á eftir greini um misnotkun á markaðsráðandi stöðu, m.a. hvað stefnda verðlagði lóðina hátt á markaði þar sem hún deili og drottni og stýri meira og minna framboði. Stefnda geti sett leikreglur nánast eins og henni sýnist. c) Vísað sé til þess sem segi um jafnræði aðila í stefnunni. Ósanngjarnt sé að þeir einir sem hafi keypt lóðirnar hæstu verði og skulduðu ekki borginni skuli sitja eftir með skellinn af hóflausri verðlagningu í fasteignabólu. Stefndu hafi verið markaðir lögbundnir tekjustofnar til að standa skil á lögbundnum verkefnum sínum. Þarna hafi hún fengið tekjur umfram það og eigi að vera aflögufær til að endurgreiða að sama skapi. d) Það sé ósanngjarnt að þegar hrun verði í þjóðfélaginu skuli stefnda víkja frá fyrri venju um að allir fái að skila sem vilji og bregðast m.a. þannig réttmætum væntingum borgaranna. e) Ef stefnendur byggja á lóðinni þá hafi stefnda samþykkt að menn fái að fresta framkvæmdum og þá verði hús þeirra stakt á svæðinu, eins og illa gerður hlutur. Það geti haft veruleg áhrif á söluverðmæti og sölumöguleika eignarinnar síðar. Töluleg kröfugerð: Í stefnu kemur fram að á framlagðri kvittun hafi kaupverðið verið sundurliðað með eftirfarandi hætti: Í skilmálum sé gert ráð fyrir að við skil skuli gera upp skv. byggingarvísitölu. Aðalkrafan miðist við það. Hafi vísitala í janúar 2008 hafi verið 377,9 stig. Þegar krafa hafi verið gerð um skil hafi vísitalan verið 478,8 stig. Verðbæturnar séu reiknaðar þannig út: 32.776.881 * 478,8 / 377,9 = 41.528.369. Hækkunin nemi því 8.751.488 krónum. Verði talið að stefnendur eigi ekki rétt til byggingarvísitölu heldur vaxta, en það leiði hvorki af samningum, lögum né venju hverjir þeir skuli vera, beri að ákvarða þá eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 og miðist varakrafan við það. Þrautavarakrafan miðist við ef vextir verða ákvarðaðir skv. lögum nr. 29/1995. Um lagarök sé vísað til eftirfarandi laga: Lög nr. 7/1936 um samningsgerð o.fl., einkum 36. gr.; lög nr. 84/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar, einkum 1. og 2. gr.; stjórnarskráin nr. 33/1944, einkum 2. gr., 40. gr. 65. gr. og 77. til 78. gr.; lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 116. gr.; lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 3. gr. og 53. til 54. gr.; stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 11. til 12. gr.; lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, einkum 1. til 2. gr.; lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda; lög nr. 17/1996 (eldri) um gatnagerðargjald, einkum 1. gr.; sveitarstjórnarlög nr. 45/1998, einkum 7. gr.; lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4. gr. og 6. gr.; lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 2. gr. og 7. gr.; samkeppnislög nr. 44/2005, einkum 3. til 4. gr., 10. til 11. gr., 21. gr., 24. gr., 26. til 27. gr. og 33. gr.; lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald, einkum 9. gr.; skipulagslög nr. 123/2010, einkum 1. gr., 3. gr. og 48. til 50. gr. Einnig sé vísað til reglunnar um endurheimtu ofgoldins fjár, einkum varðandi 5., 7., 8. og 9. málsástæðu en einnig varðandi aðra liði ef ekki verður fallist á endurgreiðslu á öðrum grundvelli. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. þeirra. Þess sé krafist að tekið verði tillit til þess að stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir aðilar og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er í greinargerð lýst framkvæmd við ráðstöfun lóða á vegum borgarinnar á síðustu árum. Kemur þar fram að rétt fyrir aldamót hafi stefnda tekið þá ákvörðun að hætta að ráðstafa lóðum einvörðungu gegn greiðslu gatnagerðargjalds, en þá hafði lengið legið fyrir að markaðsverð lóða á eftirmarkaði væri mun hærra en gatnagerðargjaldið. Hafi það sem kallað hefur verið „brask“ með úthlutaðar lóðir verið viðvarandi vandamál. Til að koma í veg fyrir lóðabrask hafi stefnda ákveðið að selja leigulóðarréttindin eða byggingarrétt á lóðum. Í fyrstu hafi verið ráðgert að bjóða byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðanda í öllum tilvikum. Í fyrstu drögum að útboðsskilmálum fyrir Grafarholt sem lögð hafi verið fyrir borgarráð 19. október 1999 hafi ekki verið gert ráð fyrir skilarétti/skilaskyldu en kveðið á um heimild til framsals og um forkaupsrétt stefndu. Borgarráð hafi frestað að taka afstöðu til tillögunnar þar sem ekki hafi verið vilji til þess að bjóða út einbýlishúsalóðir til hæstbjóðenda. Þess í stað hafi borgaryfirvöld viljað hafa áfram á boðstólum tiltölulega ódýrar einbýlishúsalóðir til að gefa einstaklingum færi á að byggja yfir sig og sína. Niðurstaðan hafi því orðið sú að hverfa frá því að bjóða einbýlishúsalóðirnar út, sbr. bréf borgarverkfræðings, dags. 5. nóvember 1999. Bréfi borgarverkfræðings hafi fylgt ný drög að útboðsskilmálum, dags. 8. nóvember 1999. Þar hafi verið gert ráð fyrir að einbýlishúsalóðum með meðfylgjandi byggingarrétti yrði úthlutað á föstu verði. Jafnframt hafi verið lögð sú kvöð á lóðarhafa einbýlishúsalóða að hyrfu þeir frá byggingaráformum skyldu þeir skila lóðum sínum, sbr. gr. 4.5.1 í drögum að útboðsskilmálum. Að öðru leyti hafi, eins og í fyrri drögum, verið gert ráð fyrir að meginreglan yrði sú að íbúðarlóðum yrði hverju sinni ráðstafað til hæstbjóðanda í kjölfar útboðs. Ekki var mælt fyrir um neina skilaskyldu heldur skyldi heimilt að framselja slíkar lóðir en stefnda áskyldi sér þó forkaupsrétt, sbr. gr. 4.5.2 í sömu drögum að útboðsskilmálum. Borgarráð og borgarstjórn samþykktu tillögur borgarverkfræðings. Þetta fyrirkomulag hafi haldist í öllum lóðaútboðum í Grafarholti allt til ársins 2003, þegar kom að ráðstöfun lóða í næsta hverfi Reykjavíkur sem tekið var undir íbúðabyggð, þ.e. Norðlingaholti. Þá hafi byggingarréttur á öllum lóðum verið boðinn út til hæstbjóðenda að meðtöldum einbýlishúsalóðum. Ekki hafi verið kveðið á um skilaskyldu, heldur rétt til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 3.5 í útboðsskilmálum vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í fyrsta áfanga Norðlingaholts. Hafi þetta fyrirkomulag haldist óbreytt í öllum lóðaútboðum í Norðlingaholti. Þegar kom að því á árinu 2006 að ráðstafa íbúðalóðum í næsta hverfi Reykjavíkur, sem tekið var undir byggð, Úlfarsárdal, hafi áfram verið haldið með þá framkvæmd, þ.e. að bjóða allan byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðenda. Í skilmálum vegna útboðsins hafi með sama hætti og áður ekki verið kveðið á um skilaskyldu á lóðum, aðeins framsalsrétt og forkaupsrétt stefnda, sbr. gr. 4.6 í skilmálunum. Á það er bent af hálfu stefndu að eftir sveitarstjórnarkosningar 2006 hafi nýr meirihluti tekið við í borginni. Sá meirihluti hafi haft það á stefnuskrá sinni að breyta fyrirkomulagi á ráðstöfun byggingarlóða í nýbyggingarhverfum og hverfa frá því að selja byggingarrétt á slíkum lóðum hverju sinni hæstbjóðanda, eins og hafði verið meginreglan allt frá því um aldamót. Þess í stað skyldi stuðlað að því að fjölskyldur í borginni gætu fengið byggingarlóðir á viðráðanlegu verði til að byggja í eigin þágu. Nýi meirihlutinn í borgarstjórn ákvað því að í nýbyggingarhverfum í borginni skyldi byggingarrétturinn ekki lengur boðinn út heldur skyldi almenna reglan vera sú að bjóða slíkar lóðir á föstu verði. Nýjar reglur um úthlutun lóða og sölu byggingarréttar, svokallaðar Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, hafi verið samþykktar á fundi borgarstjórnar 15. maí 2007. Samkvæmt þeim hafi verið horfið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á lóðum út en þess í stað skyldi byggingarréttur á íbúðarlóðum almennt seldur á föstu verði. Tilgangur þessara reglna hafi verið að gera borgurunum kleift að fá úthlutað lóð gegn greiðslu fjárhæðar sem hafi verið lægri en markaðsverð á byggingarrétti. Þar sem það var beinlínis yfirlýst stefna að úthluta gæðum á verði sem hafi legið undir gangverði byggingarréttar á markaði hafi sú kvöð hvílt á lóðunum, að ef lóðarhafi framseldi rétt sinn til lóðarinnar innan sex ára frá gerð lóðarleigusamnings, bæri honum að greiða svokallað viðbótargjald, sbr. 7. gr. reglnanna. Þá var jafnframt lögð sú skylda á lóðarhafa, sem fengu þessar lóðir á lægra verði til að auðvelda þeim að byggja sjálfir þak yfir höfuðið, að ef þeir hættu af einhverjum ástæðum við að byggja á lóðinni, skyldi lóðinni skilað gegn endurgreiðslu, sbr. 6. gr. reglnanna. Stefnda kveður þessar reglur frá 15. maí 2007 ekki hafa verið ófrávíkjanlegar. Nánar tiltekið hafi þær gilt þegar borgarráð úthlutaði byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákvæði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Enda hafi vilji hins nýja meirihluta í borgarráði ekki staðið til þess að byggingarréttur á öllum íbúðarlóðum yrði seldur á föstu verði líkt og reglurnar gerðu almennt ráð fyrir. Aðrar aðferðir skyldu viðhafðar við úthlutun í grónum hverfum, líkt og í Fossvogsdal, en í nýbyggingarhverfum. Með bréfi 18. september 2007 hafi Ágúst Jónsson, skrifstofustjóri framkvæmdasviðs stefnda, gert tillögur að heildstæðum útboðsskilmálum fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Tillögurnar hafi verið, líkt og bréfritari orðaði það sjálfur, í öllum aðalatriðum eins og við útboð byggingarréttar undanfarin ár. Byggingarréttur á öllum lóðum skyldi boðinn út til hæstbjóðenda og sem fyrr hafi því ekki verið nein kvöð um skilaskyldu, heldur kveðið á um rétt lóðarhafa til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 4.6 í útboðsskilmálunum. Útboðsskilmálarnir hafi verið samþykktir á fundi borgarráðs þann 27. september 2007, nánar tiltekið samþykkti borgarráð að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“ sem liggi fyrir í málinu. Stefnda mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Hún hafnar því í fyrsta lagi að til staðar sé einhliða skilaréttur á lóðum. Um það þurfi ekki að deila að sala lóðarleiguréttinda, þ.m.t. byggingarréttar, sé einkaréttarlegur gerningur þar sem ráðstafað sé heimildum fasteignareiganda. Engu breyti þótt seljandinn í þessu tilviki sé opinber aðili, sveitarfélag, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010, þar sem Hæstiréttur kveður með skýrum hætti úr um hið tvíþætta eðli lóðarúthlutunar sveitarfélags. Hvergi í lögum sé gert ráð fyrir að sveitarfélögum sé skylt að úthluta byggingarlóðum, hvorki í skipulags- og byggingarlögum, lögum um gatnagerðargjald né öðrum lögum. Tilraunir stefnenda til að leiða þá skyldu af skipulags- og byggingarlögum hafi enga þýðingu enda liggi fyrir að lóðaúthlutanir séu ekki eitt af lögbundnum hlutverkum sveitarfélaga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 150/2000. Sveitarfélögum sé hins vegar heimilt að úthluta lóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. m.a. 7. og 9. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Stefnda byggir á því að sala lóðarleiguréttinda eða byggingarréttar teljist einkaréttarlegur gerningur sem um gildi allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Almennur skilaréttur sé ekki viðurkenndur í fasteignakauparétti. Þá verði meintur skilaréttur ekki grundvallaður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Sú málsástæða sé haldlaus, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Slíkur réttur þyrfti því að byggja á þeim skilmálum sem um lóð stefnenda gilda, sbr. m.a. tilvitnaðan dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Stefnda telur að skilaréttur í þessu máli verði ekki grundvallaður á ákvæðum Almennra reglna um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007, enda hafi lóðunum ekki verið úthlutað á grundvelli þeirra reglna. Þær gildi þegar borgarráð úthluti byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákveði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Þann 27. september 2007 hafi borgarráð samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“. Þeir skilmálar beri yfirskriftina Útboðsskilmálar fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar um lóðirnar. Þá sé sérstaklega tekið fram að almennu skilmálarnir séu til fyllingar útboðsskilmálunum. Aftur á móti sé hvergi í útboðsskilmálunum getið um að reglurnar frá 15. maí 2007 gildi um lóðirnar. Ekki hafi heldur verið á þær minnst í bréfi borgarstjóra 23. nóvember 2007. Fari svo að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007 verði taldar gilda um hinar umdeildu lóðir þá bendir stefnda á að í 7. gr. í reglunum sé kveðið á um bann við framsali lóðarréttinda áður en gerður hafi verið lóðarleigusamningur nema sérstaklega standi á, sbr. gr. 6.3 í sömu reglum. Af þeim sökum sé í 6. gr. reglnanna sú kvöð lögð á lóðarhafa, sem af einhverjum ástæðum hverfi frá byggingaráformum, að hann skili lóð sinni aftur til stefndu gegn endurgreiðslu þess sem greitt hafi verið fyrir lóðina. Það sé því ekki rétt, sem stefnendur haldi fram, að í 6. gr. reglnanna sé kveðið á um skilarétt lóðarhafa. Hið rétta sé að hér sé um kvöð að ræða, skilaskyldu. Sérstakur skilaréttur hafi ekki verið í skilmálum stefndu frá því að skilmálarnir frá 5. maí 1986 voru í gildi. Stefnda tekur fram að um lóð stefnenda gildi sérstakir útboðsskilmálar frá september 2007 líkt og rakið hafi verið. Þar sé í gr. 4.6 kveðið á um framsalsheimild auk þess sem stefnda áskilji sér forkaupsrétt að viðkomandi lóðum sem framseldar verði. Með öðrum orðum kveði sérskilmálarnir á um annað fyrirkomulag en almennu reglurnar frá 15. maí 2007, þ.e. að lóðarhöfum sé heimilt að framselja lóðir sínar. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum frá september 2007 víki ákvæði hinna almennu skilmála fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þau eru ósamrýmanleg. Af hefðbundnum lögskýringaraðferðum leiði að sérskilmálarnir víki einnig til hliðar hinum almennu reglum ef talið yrði að þær gildi um lóð stefnenda, sbr. einnig gr. 1.1. í Almennum lóða og framkvæmdaskilmálum. Af því leiði jafnframt að ákvæði hinna almennu reglna um skilaskyldu og bann við framsali víki fyrir framsalsheimild sérskilmálanna. Allar fullyrðingar stefnenda um að stefnda hefði þurft að kveða sérstaklega á um að ákvæði hinna almennu reglna giltu ekki hvað varðar skil haldi ekki. Það leiði af eðli máls að þegar aðila er heimilað að framselja lóð sína, þá geti honum ekki á sama tíma verið skylt að skila lóð sinni. Samkvæmt framansögðu geti stefnendur ekki byggt ætlaðan skilarétt sinn á þeim skilmálum sem um lóðina gilda eða á reglunum frá 15. maí 2007. Þá geti stefnendur ekki heldur byggt ætlaðan skilarétt sinn á venju. Stefnda mótmæli ítrekuðum fullyrðingum í stefnu um að sú venja hafi gilt hjá stefndu að hverjum þeim sem þóknaðist væru heimil einhliða skil á lóð sinni, sem röngum og ósönnuðum. Slík venja hafi aldrei gilt hjá stefndu. Í þeim einu tilvikum sem lóðarhöfum hafi verið heimiluð skil, þá hafi það byggst á skýrum ákvæðum í lóðaskilmálum og aðeins þegar lóðarhafar hafi fengið lóðum úthlutað á verði sem hafi legið undir markaðsverði. Í slíkum tilvikum hafi verið kveðið á um skyldu lóðarhafa, sem hafi viljað hætta við fyrri byggingaráform, til að skila lóð sinni enda væru framkvæmdir ekki hafnar. Allt til ársins 2007, þegar horfið hafi verið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á íbúðarlóðum út og ráðstafa lóðum þannig á markaðsverði til hæstbjóðenda og lóðum þess í stað að meginstefnu til úthlutað á föstu verði undir markaðsverði, hafi aðeins í tveimur tilvikum verið gert ráð fyrir skilum á lóðum. Annars vegar þegar einbýlishúsalóðum hafi verið úthlutað í Grafarholti og hins vegar þegar 30 lóðum við Lambasel hafi verið úthlutað á árinu 2005. Í báðum tilvikum hafi verið um kvöð að ræða, skilaskyldu. Framkvæmdin hjá stefndu, sem byggist á vel kynntum og auglýstum skilmálum yfir langt árabil, hafi ætíð verið hin sama eins og gögn málsins beri með sér. Stefnda hafi ekki í neinu tilviki viðurkennt einhliða skilarétt íbúðarlóðarhafa, þegar um útboðslóðir sé að ræða, eins og komi skýrt fram í skýrslu Ágústs Jónssonar, skrifstofustjóra framkvæmdasviðs stefnda, sem hann hafi gefið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur við aðalmeðferð héraðsdómsmálsins nr. E-4319/2010, en í því máli hafi verið tekist á um samskonar kröfu lóðarhafa um að fá að skila lóð sinni og gert sé í þessu máli. Þess séu engin dæmi í gögnum málsins að stefnda hafi heimilað einhliða skil útboðslóða. Á hinn bóginn sé að finna í gögnum málsins dæmi um synjun stefndu á skilum á slíkum grundvelli. Sönnunarbyrðin fyrir hinni ætluðu venju hvíli á stefnendum, sem hafi ekki tekist sú sönnun. Gögn málsins sýni þvert á móti hið gagnstæða. Stefnendur haldi því fram að hin ætlaða venja hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010 og byggi á því að sá dómur hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda mótmælir því. Tilvitnað héraðsdómsmál varði kröfu atvinnulóðarhafa um skil á atvinnulóð sinni. Um atvinnulóðir gildi allt aðrir skilmálar og allt önnur framkvæmd en um íbúðalóðir en svo hafi verið allt frá því fyrir aldamót. Tilvitnaður héraðsdómur geti því ekki haft nokkurt sönnunargildi í þessu máli. Stefnda hafi áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms og krafist þess að dómnum verði hrundið enda sé tilvist hinnar meintu stjórnsýsluframkvæmdar ekki á rökum reist. En ef svo ólíklega vilji til að Hæstiréttur staðfesti að umrædd venja hafi verið leidd í ljós þá lúti hún að atvinnulóðum, ekki íbúðarlóðum. Ef svo ólíklega fari að dómurinn í þessu máli telji að meint venjuhelguð framkvæmd stefnda um atvinnulóðir eigi við um íbúðalóðir, þá telur stefnda rétt að benda á eftirfarandi: Stjórnvöldum sé heimilt að breyta þekktri stjórnsýsluframkvæmd sinni sé það gert með tilteknum hætti, líkt og komi skýrlega fram í tilvitnuðum héraðsdómi. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið gert fyrr en með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Í því máli sem sé til umfjöllunar hér hafi lóðarhafar lýst yfir skilum á lóð sinni 19. desember 2008, þ.e. tæplega sex mánuðum eftir að stjórnvaldið stjórnvaldið breytti hinni meintu framkvæmd sinni með tilkynningu á vef stefndu 23. júní 2008, sbr. fullyrðingar í stefnu, neðst á bls. 4. Réttmætar væntingar stefnenda þann 19. desember 2008 hafi því ekki staðið til þess að leyst yrði úr erindi þeirra í samræmi við ætlaða eldri stjórnsýsluframkvæmd, sem horfið hafði verið frá með fullnægjandi hætti þann 23. júní 2008. Af framangreindu leiði að einhliða skilaréttur verði ekki grundvallaður á hinni ætluðu venju sem stefnendur segi að leidd hafi verið í ljós með dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010. Vegna fullyrðinga stefnenda um að Hjörleifur B. Kvaran, fyrrverandi borgarlögmaður, hafi staðfest hina ætluðu venju bendir stefnda á að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi í fimm málum, nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010, komist að hinu gagnstæða. Tilvitnuð staðfesting Hjörleifs hafi legið frammi í öllum þeim málum, auk þess sem hann hafi gefið skýrslu í fjórum málanna. Um þá skýrslu hafi héraðsdómur sagt eftirfarandi: ,,Gegn framburði vitnisins telur dómurinn aftur á móti að gögn málsins gefi ótvírætt til kynna að grundvallarbreyting hafi orðið á reglum um skil lóða með samþykkt úthlutunar- og útboðsskilmála í Grafarholti árið 1999.“ Öll tilvitnuð héraðsdómsmál hafi varðað kröfur um skil á íbúðarhúsalóðum og um íbúðarlóðaskilmála öfugt við tilvitnað héraðsdómsmál nr. E-5553/2010. Fullyrðingar stefnenda um að með því að stefnda hafi beitti vanefndaúrræðum og afturkallað lóðaúthlutanir hjá nokkrum íbúðarlóðarhöfum, síðast vegna Iðunnarbrunns 15, þá hafi stefnda viðurkennt að réttur lóðarhafa til einhliða skila standist ekki að mati stefndu. Beiting vanefndaúrræðis, í samræmi við skýran áskilnað í lóðaskilmálum hverju sinni, geti aldrei talist jafngilda því að lóðarhafi geti einhliða tekið ákvörðun um skil á lóð. Annars vegar sé um að ræða þvingunarúrræði, sem aðeins verði beitt af stefndu þegar mótaðilinn, lóðarhafinn, hafi vanefnt skyldur sínar, hins vegar sé um að ræða meint, einhliða réttindi lóðarhafa til að skila áður keyptum réttindum, þvert á allar venjur og meginreglur í kaupa- og kröfurétti. Ekki sé um sama hlutinn að ræða. Stefnda hafnar því enn fremur að hafa brotið gegn almennri jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins með því að sumum lóðarhöfum hafi staðið til boða að skila lóðum sínum. Stefnda bendir á að jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins sé matskennd vísiregla þess efnis að stjórnvöld gæti samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Sambærileg tilvik skuli þannig afgreiða á sambærilegan hátt, en í reglunni felist hins vegar ekki að afgreiða beri öll mál eins. Aðrir skilmálar hafi gilt um lóð stefnenda en þær lóðir sem stefnda hafi tekið við. Stefnda hafi aldrei viðurkennt einhliða skilarétt á útboðslóðum heldur hafi skilaréttur aðeins gilt um íbúðarlóðir sem hafi verið ráðstafað á föstu verði og sé til kominn einvörðungu vegna þess að um slíkar lóðir hafi gilt kvaðir um skilaskyldu ef horfið yrði frá byggingarframkvæmdum. Sú kvöð hafi verið til komin vegna þess að lóðarhafi hafi fengið viðkomandi lóð ráðstafað til sín á verði sem hafi legið undir markaðsverði á eftirmarkaði. Heimildir til framsals hafi því verið takmarkaðar til að fyrirbyggja brask með lóðir og þess í stað kveðið á um skilaskyldu. Af þessum sökum hafi í öllum tilvikum verið til staðar málefnaleg rök fyrir hinum mismunandi skilmálum, sbr. m.a. dóma héraðsdóms í málum nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010. Varðandi það sem segi í stefnu um að framsal lóðarhafans sé háð samþykki stefndu þá sé það ekki rétt. Lóðarhafanum sé hverju sinni heimilt að framselja lóð sína. Stefnda hafi þó áskilið sér forkaupsrétt og rétt til að fyrirbyggja framsal til aðila sem skorti fjárhagslega burði til að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, en slíkt sé ekki hið sama og að krafist sé samþykkis stefndu. Á því er einnig byggt af hálfu stefndu að í samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009, 12. lið, hafi ekki falist nein mismunun gagnvart lóðarhöfum eftir því hvernig þeir fjármögnuðu lóðakaup sín. Samþykkt borgarráðs feli einvörðungu í sér ákvörðun um það hvernig heimilt sé að gæta hagsmuna stefndu m.t.t. hefðbundinna vanskilaúrræða með sama hætti og bankar og aðrar lánastofnanir geri, enda alvanalegt að kröfuhafi og skuldari semji um greiðslur og uppgjör ef til vanskila komi. Samþykkt borgarráðs feli þannig í sér heimild til samninga við lóðarhafa útboðslóða vegna vanskila. Stefndu sé heimilt að beita vægari úrræðum og semja um slíka yfirtöku veðandlagsins í stað nauðungarsölu. Stefnda hefur hins vegar ekkert um það að segja með hvaða hætti bankar og aðrar lánastofnanir standi að innheimtu ef til vanskila kemur samkvæmt veðskuldabréfum í þeirra eigu. Þessir kröfuhafar geti krafist nauðungarsölu á veðinu, þ.e. byggingarréttinum og eftir atvikum mannvirkjum á viðkomandi lóð. Þá geti þeir líka, kjósi þeir svo og um það semst við viðkomandi skuldara/lóðarhafa, leyst til sín byggingarréttinn með samningum á sama hátt og borgarráð hafi heimilað að gert yrði með samþykkt sinni frá 14. maí 2009. Stefnda geti ekki tekið yfir veðandlög bankanna hafi lóðir verið veðsettar þeim til tryggingar láni fyrir söluverði byggingarréttar. Samþykkt borgarráðs snúist um heimild til samninga um uppgjör kröfu. Stefnendur séu hins vegar ekki í neinni skuld við stefndu og eigi því enga kröfu á hendur henni um að hún við val á þeim innheimtu- eða vanefndaúrræðum, sem hún telji best þjóna hagsmunum sínum, beiti þeim með einhverjum tilteknum hætti gagnvart þeim. Stefnendur eigi enga aðild að slíkum ákvörðunum. Það sé ekkert kröfuhafasamband milli þeirra og stefndu. Stefnda mótmælir því enn fremur að í endurgjaldi vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda til lóðarhafa hafi falist ólögmæt skattheimta. Sala sveitarfélaga á lóðarleiguréttindum sé gerningur einkaréttarlegs eðlis. Til lóðarleiguréttinda teljist, ásamt öðrum fasteignatengdum réttindum, m.a. byggingarréttur, þ.e. réttur til að byggja á lóðunum í samræmi við skipulag. Sá byggingarréttur sem fylgi fasteign hverju sinni sé meðal þeirra þátta sem ráði verðmæti viðkomandi fasteignar. Stefnda hafi með úthlutun umræddra lóða verið að ráðstafa landi í sinni eigu til leigu til stefnenda. Lóðunum hafi fylgt tiltekinn byggingarréttur samkvæmt deiliskipulagi, óháð því hvort landið sé í eigu einkaaðila eða sveitarfélags, hvort landinu sé ráðstafað með sölu eða til leigu eða hvort byggt sé á lóðunum í samræmi við heimildir í skipulagi strax eða síðar. Á þessum forsendum hafi stefnda gengið til samninga við stefnendur. Úthlutun byggingarlóða sé eins og áður hafi verið rakið ekki lögbundið hlutverk sveitarfélaga. Af þeim sökum sé ekkert sem banni stefnda, hvorki lög né annað, að heimta endurgjald fyrir leigulóðir ef stefnda kjósi að ráðstafa slíkum lóðum til leigu. Endurgjald vegna ráðstöfunar á einkaréttarlegum gæðum teljist ekki tekjustofn sveitarfélags í skilningi laga. Tekjustofnar sveitarfélaga, eins og þeir séu skilgreindir í lögum, séu tæmandi taldir í 1. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sem útsvar, fasteignaskattur og framlög úr Jöfnunarsjóði. Auk tekna samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 1. gr. laga nr. 4/1995 hafa sveitarfélög m.a. tekjur af eignum sínum, sbr. 2. gr. sömu laga, þ.m.t. af löndum og lóðum í þeirra eigu, s.s. í formi árlegrar lóðarleigu og tekna af sölu lóðarleiguréttinda þegar því er að skipta. Um sé að ræða tekjur af einkaréttarlegum viðskiptum sveitarfélaganna með eignir sínar. Stefndu sé að lögum tryggt mikið sjálfstæði við ákvörðunartöku um ýmis fjárhagsmálefni sín. Stefndu beri jafnframt, eins og öðrum sveitarfélögum, skylda til að rýra ekki verðgildi eigna sinna með aðgerðum sínum, heldur að standa vörð um eignir sveitarfélagsins og gæta þess að þær séu nýttar á forsvaranlegan hátt. Þótt óumdeilt sé að sveitarfélögum beri að fara að meginreglum stjórnsýsluréttar í einkaréttarlegum athöfnum sínum gildi samt sem áður um slík viðskipti sveitarfélaganna allar meginreglur samningaréttarins um gerð slíkra samninga, þ.m.t. samningsfrelsið til að heimta endurgjald fyrir þau verðmæti sem ráðstafað sé. Stefnda hafnar því að niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 105/1992, sbr. dómasafn Hæstaréttar 1994, bls. 947, hafi nokkra þýðingu í þessu máli. Því fordæmi hafi verið vikið til hliðar með dómi Hæstaréttar í máli nr. 150/2000 en stefnda telur að af þeim dómi megi fyrst og fremst ráða að sveitarfélögum sé heimilt að selja byggingarrétt án sérstakrar lagaheimildar. Þá bendir stefnda á að með sölu byggingarréttar sé ekki verið að skerða hagsmuni lóðarhafans, þ.e. kaupanda byggingarréttarins, enda sé hin umþrætta greiðsla hans endurgjald fyrir tiltekin, framseljanleg verðmæti, sem byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Sá háttur að þeir, sem sæki rétt sinn til húsbygginga beint til sveitarfélagsins, greiði lítið sem ekkert fyrir hann á sama tíma og aðrir verði að kaupa slíkan rétt fullu verði á almennum markaði, samræmist að auki engan veginn almennum jafnræðissjónarmiðum. Jafnframt hafnar stefnda því að lög nr. 86/1943 standi því í vegi að hún geti selt leiguréttindi að lóðum og miðað endurgjald fyrir leiguréttindin við þann byggingarrétt sem fylgi leigulóðinni. Stefnda hafi ekki brotið gegn fyrirmælum hinna tilvitnuðu laga. Samkvæmt 1. gr. skuli bæjarstjórn, eða bæjarráð í umboði hennar ákveða, leiguskilmálana þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu. Það hafi verið gert. Ákvarðanir um hvaða skilmálar skuli hverju sinni gilda um íbúðalóðir hafi alltaf verið teknar í borgarráði eða borgarstjórn, þ.m.t. hvernig skuli ráðstafa þeim og á hvaða verði. Eftir að slíkum lóðum hafi verið ráðstafað, oftast gegn sérstöku endurgjaldi, taki við innheimta árlegrar leigu, sbr. 2. gr. laganna. Stefnda hafi því farið að því sem mælt sé fyrir um í tilvitnuðum lögum. Þau verði ekki túlkuð á þann hátt að þar sé girt fyrir að leiguréttindin sem slík séu seld þó að þar sé kveðið á um hvernig skuli ákveða árlega leigu. Þá bendir stefnda á að það fengi ekki staðist að stefnda, eitt sveitarfélaga, væri hindrað í því að krefjast eðlilegs endurgjalds vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda vegna ákvæða tilvitnaðra laga en lög þessi gildi aðeins um stefndu. Önnur sveitarfélög þurfi ekki sérstaka lagaheimild til innheimtu lóðarleigu eða annars endurgjalds af eigum sínum. Stefnda vísar til þess að stefnendur haldi því fram að hún hafi ekki gætt meðalhófs þegar ákveðið var að hafa útboð á umræddum lóðum. Að öðru leyti færi stefnendur engin rök fyrir því af hverju sú ákvörðun að viðhafa útboð sé brot gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, um hvaða stjórnsýslumál sé að ræða eða hvernig stefnendur eigi aðild að því máli. Því verði að telja þessa málsástæðu vanreifaða. Sé með þessari málsástæðu verið að vísa til þess að með útboði hafi stefnda með einhverjum hætti verðlagt byggingarréttinn of hátt, sbr. a-lið 9. málsástæðu í stefnu. Þá hafnar stefnda því að meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin í þeim efnum enda liggi fyrir að það hafi verið upphaflegir lóðarhafar, sem stefnendur leiði rétt sinn af, sem hafi ákveðið kaupverðið með tilboði sínu að fjárhæð 32.551.000 krónur. Lágmarkssöluverðið, sem ákveðið hafi verið af stefndu, hafi verið 15.000.000 krónur, sbr. gr. 2.2.3. í útboðsskilmálunum. Með því að tilboðsgjafar, upphaflegir lóðarhafar, greiddu kaupverðið fyrirvaralaust hafi komist á einkaréttarlegur samningur milli hans og stefndu. Stefnendur hafi gengið inn í þann samning síðar, sömuleiðis án fyrirvara, og greitt fyrir réttindin hærra verð en upphaflegir lóðarhafar höfðu greitt stefndu skömmu áður. Meðalhófsregla stjórnsýslulaga taki eingöngu til efnis stjórnvaldsákvörðunar og geti því ekki tekið til ákvörðunar um verðmæti byggingarréttar. Söluverð byggingarréttarins sé hvorki þjónustugjald né skattur heldur andvirði fjárhagslegra verðmæta, sem séu háð eignarrétti og megi ráðstafa með sölu eða veðsetningu að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Stefnda hafnar því að ekki hafi stofnast gildur einkaréttarlegur samningur þar sem formreglur laga um fasteignakaup hafi ekki verið uppfylltar. Í fyrsta lagi þá gildi lög um fasteignakaup ekki um þann einkaréttarlega samning sem komist hafi á milli stefndu og stefnenda. Ekki hafi verið um hefðbundna sölu á fasteign að ræða heldur lóðaúthlutun sveitarfélags sem í felist hvort tveggja stjórnvaldsákvörðun og gerningur á sviði einkaréttar þar sem ráðstafað hafi verið heimildum eiganda fasteignar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Um þann einkaréttarlega gerning hafi helstu meginreglur fasteignakauparéttarins gilt en ekki lögin sem slík. Ekkert í viðskiptum stefndu og stefnenda brjóti hins vegar gegn formkröfu 7. gr. laga um fasteignakaup. Í 1. mgr. 7. gr. segi að samningur um kaup á fasteign sé bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Kauptilboðið og hið skriflega samþykki liggi fyrir í gögnum málsins. Stefnda hafnar því einnig að til staðar séu lagaskilyrði fyrir því að samningi aðila verði vikið til hliðar að hluta eða öllu leyti með vísan til 36. gr. samningalaga. Stefnda bendir á að upphaflegir lóðarhafar, sem stefnendur leiði rétt sinn af, hafi sjálfir verðlagt hinn umþrætta byggingarrétt með tilboði sínu og framselt stefnendum gegn greiðslu hærri fjárhæðar. Af því leiði að ætla verði að um markaðsverð hafi verið að ræða. Stefnendur hafi gengið að auki inn í samning stefndu og upphaflegra lóðarhafa án allra fyrirvara. Stefnda hafi ekki mismunað aðilum hvað varðar rétt til skila á lóðum. Slíkur einhliða réttur hafi ekki gilt um lóðir hjá stefndu síðan fyrir aldamót. Málefnalegar ástæður hafi verið fyrir þeirri kvöð sem hvíldi á sumum lóðum um skilaskyldu, sem aftur hafi leitt til þess að lóðarhafar þeirra lóða hafi getað skilað lóðum sínum. Þá sé því hafnað að lengri framkvæmdafrestir þýði brot gegn stefnendum, hvað þá að slíkt eigi að leiða til þess að skilyrði 36. gr. samningalaga teljist uppfyllt. Varðandi dómkröfur stefnenda tekur stefnda fram að samkomulag sé milli stefnenda og stefndu um að ef fallist verði á þá málsástæðu stefnenda að í endurgjaldi vegna byggingarréttar felist ólögmæt skattheimta í skilningi laga, þá komi til full endurgreiðsla þess endurgjalds sem upphaflegir lóðarhafar greiddu á sínum tíma gegn skilum á lóðinni að Lautarvegi 10. Stefnda byggir einnig á því að ef fallist verður á að stefndu hafi verið óheimilt að heimta endurgjald fyrir byggingarréttinn þá beri að fara með það uppgjör í samræmi við lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. þrautavarakröfu stefnenda. Þar sé ekki kveðið á um rétt til verðbóta. Ef fallist verður á að að stefnendur geti skilað lóðinni þar sem venja standi til þess og að þeir eigi af þeim sökum rétt á endurgreiðslu þess endurgjalds sem sá aðili sem stefnendur leiða rétt sinn af hafi goldið á sínum tíma gegn skilum á lóðinni þá mótmælir stefnda því að höfuðstóll kröfunnar skuli verðbættur í samræmi við einhverja skilmála sem ekki hafi gilt um lóð stefnenda. Það sé ekki algilt að slíkar endurgreiðslur skuli verðbættar. Í tilviki Bauhaus, þar sem sérstaklega hafi verið samið um skil á lóð, hafi verið kveðið á um að endurgreidd fjárhæð skyldi ekki verðbætt ef lóðinni yrði skilað. Varðandi varakröfu stefnenda mótmælir stefnda kröfu þeirra um almenna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda leiði slík krafa ekki af samningi aðila, venju eða lögum. Þá mótmælir stefnda upphafstíma dráttarvaxta í aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Ef ekki verði fallist á sýknukröfu stefndu beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu í fyrsta lagi. Um lagarök vísar stefnda m.a. til meginreglna fasteignakauparéttar, meginreglna samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga, samkeppnislaga nr. 44/2005, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið hefur verið gerðu Kristján Pétur Guðnason og Guðni Dagur Kristjánsson tilboð í byggingarrétt á umræddri lóð við Lautarveg á grundvelli útboðs af hálfu stefndu haustið 2007. Tilboð þeirra var samþykkt og greiddu þeir það verð fyrir byggingarréttinn sem þeir höfðu boðið en framseldu stefnendum skömmu síðar rétt sinn. Með málshöfðun þessari fara stefnendur fram á að stefnda taki við þeim réttindum sem að framan greinir og fái upphaflegt kaupverð endurgreitt. Færa þau ýmis rök fyrir því að skylt sé að verða við þessari kröfu, meðal annars að þeir skilmálar sem giltu um úthlutun lóðarinna veiti handhafa byggingaréttar ekki aðeins skilarétt heldur hvíli á honum skilaskylda ætli hann ekki að nýta réttinn. Um þá málsástæðu skírskota stefnendur til 6. gr. í Almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem tóku gildi í maí 2007. Stefnda mótmælir því að þessar reglur hafi gilt um umrætt útboð. Samkvæmt framlögðum gögnum, og með skírskotun til dóma Hæstaréttar Íslands frá 31. maí 2012 í málum nr. 369/2011, 391/2011 og 404/2011, er upplýst að frá síðustu aldamótum og til ársins 2007 hafi almennt verið farin sú leið við lóðaúthlutanir í Reykjavík að bjóða út byggingarrétt á lóðunum. Hafi stefnda þá jafnan samþykkt tilboð hæstbjóðanda. Með því öðlaðist hann rétt til þess að byggja húseign á lóðinni í samræmi við deiliskipulag og greiddi stefndu samkvæmt tilboði sínu þá fjárhæð sem hann var reiðubúinn að gjalda fyrir þann rétt. Inn í því gjaldi var lögbundið gatnagerðargjald, en það sem var umfram það virðist hafa verið hugsað sem hreint endurgjald fyrir byggingarréttinn. Lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður fyrr en eftir að framkvæmdir voru hafnar. Þegar þessi leið var farin var við það miðað að handhafi byggingarréttarins gæti hvenær sem er framselt þennan rétt. Ekki var hins vegar í skilmálum kveðið á um rétt hans eða skyldu til að skila lóðinni eða byggingarréttinum á henni hugðist hann ekki nýta réttinn. Upplýst er að grundvallarbreyting varð á almennri framkvæmd við úthlutun lóða í Reykjavík árið 2007 eftir að nýr meiri hluti tók við stjórn borgarinnar. Hinn 15. maí 2007 voru samþykktar í borgarstjórn Reykjavíkur umræddar reglur sem báru yfirskriftina Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík. Á sama tíma tóku gildi nýir Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar. Í fyrrgreindum almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða er ekki lengur miðað við að byggingarréttur á lóðum sé boðinn út og seldur hæstbjóðanda, heldur kveða þær á um úthlutun lóða til umsækjenda á föstu verði. Allítarlegar reglur voru settar um framkvæmd þeirrar úthlutunar. Aðferðin við úthlutun lóðanna setur mark sitt á nær allt inntak reglnanna. Í 6. gr. þeirra er kveðið á um að lóðarhafa beri að skila lóðinni aftur til stefndu hverfi hann af einhverjum ástæðum frá því að byggja á henni og fái þá endurgreitt það sem hann hafi greitt fyrir hana. Þá er í 7. gr. reglnanna tekið fram að í úthlutun lóðar felist jafnframt sala á byggingarrétti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi og að óheimilt sé að framselja lóðarréttindi áður en gerður hefur verið lóðarleigusamningur. Yrði lóðarleigusamningur ekki gerður fyrr en búið væri að steypa sökkul og plötu fyrir viðkomandi hús. Þá yrðu öll gjöld, sem fallin væru í gjalddaga að vera greidd. Einnig er þar kveðið á um að borgarráð geti bundið úthlutun því skilyrði að ef hús (fullbyggð eða í byggingu), eða einstakar íbúðir ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, eru seld innan sex ára frá dagsetningu lóðarleigusamnings skuli eignfærslan vera háð því að stefndu verði greitt viðbótargjald sem ákvarðist af borgarráði áður en lóð er úthlutað. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. fyrrgreindra reglna frá 15. maí 2007 gilda þær um ráðstöfun allra lóða fyrir íbúðarhús, nema borgarráð ákveði annað. Á fundi borgarráðs 27. september 2007 var samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogi með nánar tilgreindum skilmálum, en efni þeirra er lýst í kafla II hér að framan. Eins og rakið hefur verið var sala byggingarréttar á umræddri lóð reist á þessum skilmálum. Í þeim er mælt fyrir um að byggingarrétturinn skuli boðinn út og ljóslega við það miðað að hann verði seldur hæstbjóðanda. Engar aðrar kvaðir voru á framsali byggingarréttarins en forkaupsréttur stefndu. Aðferð þessi var í fullkominni andstöðu við fyrrgreindar reglur frá 15. maí 2007. Mátti hver sem kynnti sér efni skilmálanna og reglnanna gera sér grein fyrir því að fyrirmæli þeirra og skilmálar færu ekki saman. Verður því að líta svo á að borgarráð hafi með samþykkt sinni 27. september 2007 ákveðið að víkja frá reglunum í umrætt sinn, en til þess hafði borgarráð skýlausa heimild samkvæmt þeim. Í útboðsskilmálunum, sem borgarráð samþykkti 27. september 2007, er í engu vikið að því að kaupendum byggingarréttar beri að skila honum falli þeir frá því að byggja á viðkomandi lóð. Ekki er þar heldur mælt fyrir um heimild þeirra til að skila lóðum sínum. Þar er heldur ekki vísað til fyrrgreindra almennra reglna frá 15. maí 2007. Á hinn bóginn er þar mælt sérstaklega fyrir um heimild til framsals byggingarréttarins eins og fram hefur komið. Stefnendur geta því ekki leitt neinn rétt af þessum skilmálum til að skila byggingarréttinum og fá kaupverð hans endurgreitt. Þá er í engu vikið að slíkum rétti eða skyldu í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá 2007, sem giltu um þá ráðstöfun lóða sem hér er til umfjöllunar. Grein 1.1 í þeim skilmálum, þar sem segir að þeir séu til fyllingar almennum reglum um um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim ef á milli ber, leiðir ekki til þess að almennu reglurnar gildi um ráðstöfun lóða hafi borgarráð ákveðið að víkja frá þeim. Í málsatvikalýsingu er gerð grein fyrir efni blaðs með spurningum og svörum stefndu vegna útboðsins sem hér er til umfjöllunar. Þetta upplýsingablað mun hafa verið birt á heimasíðu stefndu. Þar er vissulega gefið til kynna að almennu reglurnar frá maí 2007 taki til ráðstöfunar á lóðunum sunnan Sléttuvegar. Hér er um augljós mistök að ræða enda leiðir samanburður á efni reglnanna og skilmálanna, sem einnig er vísað til á blaðinu, í ljós að ekki gátu fyrirmæli þeirra farið saman. Þó að þessar röngu upplýsingar hafi verið gefnar í tengslum við ráðstöfun byggingarréttar á umræddri lóð verður ekki fallist á að þær hafi verið hluti af þeim skilmálum sem mörkuðu efni samnings milli aðila. Þegar á allt framangreint er litið er það niðurstaða dómsins að stefnendur geti ekki borið fyrir sig fyrirmæli 6. gr. almennu reglnanna frá maí 2007 sem voru í augljósri andstöðu við þá sérskilmála sem giltu um ráðstöfun byggingarréttarins til þeirra. Með vísan til þess sem að framan er rakið um almenna framkvæmd við ráðstöfun lóða frá síðustu aldamótum til ársins 2007, og með skírskotun til þeirra dóma Hæstaréttar frá 31. maí sl. sem fyrr er getið, verður ekki fallist á að sú almenna venja hafi verið við lýði á þessu tímabili að lóðarhafar eða kaupendur byggingarréttar hefðu rétt til þess að skila stefndu réttindum sínum yfir lóðum gegn endurgreiðslu þess sem þeir hefðu greitt fyrir þau réttindi, nema að það kæmi fram í skilmálum er giltu um ráðstöfun viðkomandi lóðar. Hvorki í útboðsskilmálum sem giltu um ráðstöfun lóðanna við Lautarveg né í öðrum skilmálum sem giltu um þær var við það miðað að byggingarréttarhafi gæti skilað rétti sínum gegn endurgreiðslu. Af þessum sökum verður að hafna þeim röksemdum stefnenda, sem reistar eru á venju að þessu leyti, sem og því að taka beri kröfugerð þeirra til greina með vísan til réttmætra væntinga þeirra. Með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar frá 31. maí sl. var stefnda sýknuð af kröfum um endurgreiðslu á gjöldum fyrir byggingarrétt og á gatnagerðargjöldum gegn skilum á lóðum, sem meðal annars voru reistar á málsástæðum er lutu að því að ekki hefði verið gætt jafnræðis milli lóðarhafa sem höfðu keypt byggingarrétt í útboði annars vegar og lóðarhafa sem höfðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði. Þá var með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar ekki fallist á málsástæður er lutu að því að stefnda hefði mismunað lóðarhöfum með ólögmætum hætti með því að veita lóðum þeirra viðtöku sem fjármagnað höfðu kaup á byggingarrétti með útgáfu skuldabréfa til stefndu og voru í vanskilum með greiðslu af bréfunum. Þessi niðurstaða í fyrrgreindum dómsmálum hefur fordæmisgildi í máli þessu og verður málsástæðum stefnenda sem að þessu lúta því hafnað. Lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hafa ekki verið afnumin og binda því stefndu við leigu á lóðum til húsbygginga og annarra nota. Ekki verður hins vegar séð að ákvæði 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laganna setji stefndu þær skorður að henni sé óheimilt að ráðstafa byggingarrétti á lóðum sérstaklega með útboði áður en lóðarleigusamningur er gerður. Verður ekki séð með hvaða hætti tilhögun ákvörðunar ársleigu lóða í borgarlandinu hafi þýðingu fyrir það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 11. maí 2011, sem staðfestur var með skírskotun til forsendna í dómi Hæstaréttar Íslands 31. maí sl. í máli nr. 404/2011, var fjallað um þá málsástæðu, sem teflt var fram í því máli, að sala byggingarréttar á lóð til hæstbjóðanda feli í sér ólögmæta gjaldtöku og að með því geri stefnda stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru. Um þessar málsástæður segir eftirfarandi í héraðsdóminum: Fyrir liggur að stefndi hefur skipulagt byggð í borgarlandinu og úthlutað til einstaklinga og lögaðila byggingarlóðum til leigu. Telst þetta þó ekki til lögbundinna verkefna sem sveitarfélögum er skylt að sinna samkvæmt lögum í samræmi við 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Fallist er á með stefnanda að úthlutun byggingarréttar sé stjórnsýsluákvörðun og er það reyndar óumdeilt í málinu. Hins vegar byggir stefndi á því að byggingarrétturinn teljist til fasteignartengdra réttinda sem stefnda hafi verið heimilt að selja. Slíkt tvíþætt eðli ráðstöfunar sveitarfélaga á byggingarlóðum hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd. Má þannig líta svo á að stefndi hafi verið í hlutverki landeiganda og einkaaðila þegar hann seldi byggingarréttinn en í hlutverki stjórnvalds þegar hann tók ákvörðun um úthlutun lóðarréttindanna. Lóðarleiguréttindum er jafnan úthlutað í kjölfar úthlutunar byggingarréttar á lóðum og verður byggingarrétturinn því ekki skilinn frá leiguréttinum. Talið hefur verið að missir byggingarréttar geti verið bótaskyldur og hafa bætur þá verið ákveðnar með hliðsjón af markaðsvirði. Í ljósi alls framanritaðs verður að fallast á með stefnda að byggingarréttur sé einkaréttarleg verðmæti. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt byggingarréttur sé háður deiliskipulagi. Sveitarfélög hafa verið talin hafa töluvert sjálfstæði við ákvarðanatöku um ýmis fjárhagsleg málefni sín og í ljósi framangreinds verður ekki talið að með sölu á byggingarrétti og leigu á lóðum sveitarfélaga sé um ólögmæta gjaldtöku að ræða. Með sömu rökum er hafnað fullyrðingu stefnanda um að stefndi geri stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru með sölu á byggingarrétti. Breyta sjónarmið stefnanda um einokunarstöðu ekki þeirri niðurstöðu. Einnig var í dóminum hafnað þeirri röksemd að stefnda hefði brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að taka gjald fyrir lóð sem væri úr öllu hófi og sem ekki yrði réttlætt með kostnaði við öflun lands. Um það var vísað til þess að handhafi byggingarréttarins bauð sjálfur mun hærri fjárhæð í byggingarréttinn en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Hafi hann síðan greitt tilboðsverðið með afslætti án athugasemda og yrði að miða við að markaðsvirði hafi ráðið kaupverðinu. Þá lægi fyrir að kaupanda byggingarréttar væri heimilt að framselja byggingarrétt sinn. Í því máli sem hér er til úrlausnar eru aðstæður í öllum aðalatriðum þær sömu og í fyrrgreindu máli og röksemdir stefnenda hliðstæðar. Því hefur niðurstaðan fordæmisgildi í þessu máli og verður að leggja hana til grundvallar. Málsástæðum stefnenda sem að þessu lúta verður því hafnað. Þá verður, með vísan til dóms Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010, að hafna þeirri málsástæðu stefnenda að þau geti skilað lóðunum á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Stefnendur byggja kröfur sínar einnig á því að enginn gildur samningur hafi stofnast milli aðila málsins um fasteign þar sem ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ekki er fallist á með stefnendum að þetta ákvæði girði fyrir að sveitarfélag geti selt byggingarrétt á lóð áður en lóðarleigusamningur er gerður við kaupanda réttarins. Þessari málsástæðu stefnenda er því hafnað. Stefnendur reisa kröfur sínar einnig á því að kaup þeirra á byggingarréttinum séu ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ákvæðinu segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrri sig. Við mat á þessu ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Stefnendur skírskota til fimm atriða þessu til stuðnings sem að ýmsu leyti byggjast á öðrum málsástæðum þeirra. Eins og fram hefur komið buðu tilboðsgjafar mun hærra verð fyrir byggingarrétt á umræddri lóð en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Þeir greiddu síðan kaupverðið án nokkurra athugasemda eða fyrirvara. Stefnendur fengu byggingarréttinn framseldan gegn hærra endurgjaldi. Má ætla að þetta verð hafi á þeim tíma verið nálægt eðlilegu markaðsverði byggingarréttar á umræddum stað miðað við gildandi deiliskipulag. Með fyrrgreindum gerningi ráðstafaði stefnda tilteknum verðmætum sem háð voru eignarrétti hennar. Ekkert liggur fyrir um að stefnda hafi með einhverjum hætti nýtt sér óeðlilegar aðstæður á fasteignamarkaði á þessum tíma til að hagnast. Eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir er ekki fallist á að stefnda hafi mismunað stefnendum með ólögmætum hætti eða vikið í máli þeirra frá þekktri venju við ráðstöfun byggingarréttinda í borgarlandinu. Verður ekki fallist á að samningi aðila verði vikið til hliðar þó að markaðsaðstæður hafi breyst í kjölfar efnahagsáfallanna. Þá geta tafir á uppbyggingu á því svæði sem um ræðir sökum breyttra efnahagsaðstæðna ekki leitt til þess að samningnum verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er þessari málsástæðu stefnenda hafnað. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að þær málsástæður stefnenda sem hér eru til umfjöllunar leiði til þess að stefndu sé lagalega skylt að taka við réttindum stefnenda yfir umræddri lóð og endurgreiða þeim kaupverð byggingarréttarins eins og krafist er. Ekki er þá tekin afstaða til þess hvort málsástæða stefnenda, er lýtur að því að stefnda hafi með tilhögun lóðaúthlutana sinna misnotað sér markaðsráðandi stöðu sína á viðkomandi markaði, sbr. 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, kunni að geta leitt til þess að á kröfur stefnenda verði fallist. Að teknu tilliti til framangreinds verður að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum stefnenda, Hannesar Jónasar Jónssonar og Rósu Þórunnar Hannesdóttur, að teknu tilliti til þess með hvaða hætti sakarefninu í máli þessu var skipt í þinghaldi 20. febrúar 2012. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 791/2013
|
Brot gegn valdstjórninni Líkamsárás Tilraun Vopnalagabrot Sakhæfi Skilorð
|
I var ákærður fyrir brot gegn vopnalögum með því að hafa borið tvo hnífa á almannafæri og brot gegn valdstjórninni og tilraun til sérstaklega hættulegrar líkamsárásar með því að hafa hótað lögreglumönnum A og B líkamsmeiðingum, kastað hníf í lögreglumanninn A og ráðist með ofbeldi á lögreglumennina C og D. Voru síðargreindu brotin talin varða við 1. mgr. 106. gr. og 2. mgr. 218. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dómi héraðsdóms kom fram, með vísan til niðurstöðu dómskvadds matsmanns, að ekki væri ástæða til að efast um sakhæfi I og voru brot hans talin sönnuð. Var I því sakfelldur og gert að sæta fangelsi í 12 mánuði. Í dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að I hefði viðhaft þá háttsemi sem greindi í ákæru að öðru leyti en því að talið var ósannað að I hefði framið brot gegn vopnalögum. Kom fram í því sambandi að ekki yrði af myndum, sem fylgdu gögnum málsins, ráðið með fullri vissu að blöð á fyrrgreindum hnífum næðu þeim 12 cm sem áskildir væru í a. lið 2. mgr. 30. gr. laganna. Var I því sýknaður af þeim hluta ákærunnar. Hvað önnur brot varðaði kom fram í dómi réttarins að I hefði borið skynbragð á eðli umræddra afbrota og verið fær um að stjórna gerðum sínum þegar hann hótaði viðkomandi lögreglumönnum og veittist að þeim með stórhættulegu móti. Var því fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að I væri sakhæfur og refsing hans ákveðin fangelsi í níu mánuði. Með vísan til matsgerðar hins dómkvadda matsmanns um geðheilbrigði ákærða, haga ákærða og óhæfilegs dráttar á meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi var á hinn bóginn talið rétt að fresta fullnustu refsingarinnar í þrjú ár. Var sú frestun bæði bundin almennu skilorði 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga og því skilyrði að ákærði sætti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti, sbr. 3. mgr. 57. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. desember 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að hann verði sýknaður af I. og III. kafla ákæru. Að því frágengnu krefst hann þess að sér verði ekki gerð refsing eða ákvörðun hennar frestað skilorðsbundið, en ella verði hún milduð. Sakargiftir í ákæru á hendur ákærða 19. nóvember 2012 eru raktar í héraðsdómi. Í 1. lið I. kafla hennar er ákærða gefið að sök brot gegn 1. mgr. 30. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998 með því að hafa borið tvo hnífa á almannafæri 10. apríl 2011. Hnífum þessum er óverulega lýst í gögnum málsins, en af þeim eru þó málsettar ljósmyndir. Af þeim myndum verður ekki ráðið með vissu að blöð á hnífum þessum nái þeim 12 cm, sem áskildir eru í a. lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga til þess að þeir geti átt undir ákvæði þeirra. Þegar af þessari ástæðu verður ákærði sýknaður af sökum samkvæmt þessum lið ákærunnar. Að öðru leyti en þessu verður með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi viðhaft þá háttsemi sem í ákæru greinir. Undir rekstri málsins í héraði var dómkvaddur matsmaður til þess að meta sakhæfi og ástand ákærða á þeim tíma sem atvik þau er í ákæru greinir áttu sér stað. Í samræmi við 2. mgr. 130. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gaf matsmaðurinn Sigurður Páll Pálsson geðlæknir munnlega skýrslu um niðurstöðu sína fyrir dómi. Sú skýrslugjöf var ekki eins markviss og æskilegt hefði verið en af svörum matsmannsins má þó ráða, að þá er atvik það sem um ræðir í I. kafla ákæru átti sér stað, kunni 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að hafa átt við um ástand ákærða. Svo hafi hins vegar ekki háttað til í þeim tilvikum sem greinir í II. og III. kafla ákæru. Þá kom fram í svörum matsmannsins að refsing kunni að bera árangur en best mundi þó ákærða farnast yrði hann undir eftirliti geðsviðs og héldi sig frá vímuefnum. Með ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga eru sett þröng skilyrði fyrir sakhæfisskorti og hvílir ekki á ákæruvaldinu að hnekkja staðhæfingum ákærða um að svo hafi staðið á fyrir honum. Verða andlegir annmarkar og geðveiki að vera á háu stigi til þess að slíkt ástand leiði til refsileysis og maður alls ekki verið fær um að hafa stjórn á gerðum sínum þegar hann vann verkið, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. október 2011 í máli nr. 198/2011. Ákærði kom fyrir dóm en neitaði að svara spurningum sem lutu að sakarefni málsins. Í málinu liggur hins vegar fyrir greinargóður framburður þriggja lögreglumanna sem báru um líkamsárás þá sem ákærða er gefin að sök í I. kafla ákæru. Að þeim framburði virtum, öðrum gögnum málsins, sem og því að tilvitnað mat dómkvadds geðlæknis á sakhæfi ákærða er ekki vafalaust, er nægilega fram komið að ákærði bar skynbragð á eðli þeirra afbrota sem hann er ákærður fyrir og að hann hafi að því marki verið fær um að stjórna gerðum sínum þegar hann hótaði viðkomandi lögreglumönnum og veittist svo að þeim með stórhættulegu móti. Með vísan til þessa verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að ákærði sé sakhæfur og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Að teknu tilliti til þeirra brota, sem ákærði er sakfelldur fyrir, er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði. Um hana verður að öðru leyti að líta til þess að brot ákærða voru framin 10. apríl 2011, 13. ágúst sama ár og loks 11. september 2012. Ákæra var síðan gefin út 19. nóvember 2012. Dómur í héraði var ekki kveðinn upp fyrr en 29. nóvember 2013 en málsmeðferð dróst þó vegna öflunar gagna um geðheilsu ákærða og mats á sakhæfi hans. Ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu 12. desember 2013 en málsgögn voru ekki afhent Hæstarétti fyrr en 2. júlí 2014. Þessi dráttur á meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi hefur ekki verið skýrður. Þegar þessa er gætt og höfð hliðsjón af mati hins dómkvadda geðlæknis og högum ákærða sjálfs, eins og þeim er lýst í héraðsdómi, er rétt að fresta fullnustu refsingar hans í þrjú ár frá uppsögu þessa dóms. Skal sú frestun bæði bundin almennu skilorði 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga og því skilyrði að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti, umsjón og eftir atvikum meðferð geðlæknis samkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 57. gr. sömu laga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Eftir framangreindum úrslitum málsins er rétt að ákærði beri helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talið af málsvarnarlaunum verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Að öðru leyti skal áfrýjunarkostnaður greiðast úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Ilja Volkovs, sæti fangelsi í níu mánuði en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og sæti að auki eftirliti, umsjón og eftir atvikum meðferð geðlæknis á skilorðstímanum samkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 57. gr. sömu laga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem samtals nemur 523.598 krónum að meðtöldum málsvarnarlaunum verjanda hans, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónum, en að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2013. I Mál þetta, sem dómtekið var 12. nóvember sl., var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 19. nóvember 2012, á hendur Ilja Volkovs, kennitala [ ],[ ],[ ], „fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík: I. II. Fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa, laugardaginn 13. ágúst 2011, fyrir utan kaffistofu Samhjálpar við Borgartún 1, ráðist með ofbeldi á lögreglumanninn C, sem var þar að gegna skyldustörfum, en ákærði veitti Chnéspark í vinstra lærið, með þeim afleiðingum að C hlaut yfirborðsáverka á mjöðm og læri. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa, að kvöldi þriðjudagsins 11. september 2012, í lögreglubifreið á leið frá Norðurfelli að lögreglustöðinni á Hverfisgötu, ráðist með ofbeldi á lögreglumanninn D, sem sat við hlið ákærða, en ákærði veitti D hnefahögg í andlitið, með þeim afleiðingum að D hlaut roða umhverfis hægra auga. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Með framhaldsákæru, útgefinni 16. september 2013, var þess aðallega krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, en til vara að honum verði gert að sæta viðeigandi öryggisráðstöfunum samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Þá var ítrekuð krafa um að hann yrði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað. Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Hann krefst þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði svo og málsvarnarlaun verjanda hans. II Málavextir varðandi I. kafla ákæru eru þeir að E lögreglumaður var á ferð um Snorrabraut nefndan dag og tók þá eftir manni í annarlegu ástandi sem öskraði að lögreglubílnum. Lögreglumaðurinn stöðvaði bílinn og dró þá maðurinn upp tvo hnífa sem hann sveiflaði út í loftið. Lögreglumaðurinn óskaði eftir aðstoð og komu fleiri lögreglumenn á vettvang. Samkvæmt skýrslunni hlýddi ákærði ekki fyrirmælum um að leggja frá sér hnífana heldur hélt áfram að ógna lögreglumönnunum með þeim. Þeir sprautuðu piparúða á hann en það virtist engin áhrif hafa. Að lokum hugðust tveir þeirra handtaka ákærða en hann kastaði þá öðrum hnífnum af miklu afli, eins og segir í skýrslunni, í A lögreglumann. Lenti hnífurinn í bringu hans. Hann var klæddur hnífavesti og varð ekki meint af. Í framhaldinu var ákærði yfirbugaður og handtekinn. Málavextir varðandi II. kafla eru þeir að nefndan dag var óskað eftir aðstoð lögreglu að kaffistofu Samhjálpar vegna ölvaðs manns sem þar væri til vandræða. Hér reyndist vera um ákærða að ræða og báðu lögreglumenn hann um að yfirgefa kaffistofuna. Ákærði brást hinn versti við samkvæmt því er segir í lögregluskýrslu. Lögreglumennirnir leiddu hann því út og á leiðinni sparkaði ákærði með hnénu í læri C lögreglumanns. Hann fór á slysadeild og í vottorði þaðan segir að hann hafi ekki verið með sjáanleg áverkamerki en þreifieymsli yfir ofanverðu læri hliðlægt. Málavextir varðandi III. kafla eru þeir að nefndan dag var óskað eftir aðstoð lögreglu að biðstöð Strætó við Norðurfell. Þar var ákærði ölvaður í strætisvagni og hafði verið að ónáða farþegana. Honum var vísað út úr vagninum og fór hann inn á lóð Fellaskóla og kastaði þar af sér vatni. Lögreglumenn fóru til hans og hugðust ræða við hann um hegðun hans. Var hann færður í lögreglubílinn til viðræðna. Er þangað var komið neitaði ákærði að gefa upp kennitölu og aðrar upplýsingar um sig. Hann var því handtekinn og honum tilkynnt að hann yrði fluttur á lögreglustöð. Á leiðinni þangað hringdi sími ákærða og skipaði lögreglumaður honum að svara ekki. Ákærði sinnti því ekki og tók þá lögreglumaðurinn af honum símann. Við það kýldi ákærði lögreglumanninn í andlitið með krepptum hnefa. Ákærði var í framhaldinu fluttur á lögreglustöð og vistaður í fangaklefa. Lögreglumaðurinn fór á slysadeild og í vottorði þaðan segir að það hafi verið vægur roði umhverfis hægra auga allan hringinn. Þar eð vafi þótti leika á um sakhæfi ákærða var Sigurður Páll Pálsson yfirlæknir dómkvaddur 8. maí 2013 til að leggja mat á geðheilsu hans. Fyrir hann var lagt að meta eftirtalin atriði: „1. Lagt verði mat á það hvort Ilja Volkovs hafi verið sakhæfur á þeim tíma sem hann er ákærður fyrir (10. apríl 2011 11. september 2012) í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. 2. Lagt verði mat á það hvort ástand Ilja Volkovs hafi á ofangreindum tíma/tímabili verið með þeim hætti að 16. gr. almennra hegningarlaga hafi átt við um hann og hvort refsing geti borið árangur. 3. Lagt verði mat á geðrænt heilbrigði Ilja Volkovs nú og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. almennra hegningarlaga eins og hagir hans eru í dag. 4. Lagt verði mat á það, ef talið verður að 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um Ilja Volkovs, sbr. 1. 3. tölulið hvort nauðsynlegt þyki vegna réttaröryggis, að gerðar skuli ráðstafanir til að varna því að háski verði af Ilja Volkovs með því að hann sæti öruggri gæslu, eða hvort beita skuli vægari ráðstöfunum eða vistun á hæli, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga.“ Matsmaðurinn kom fyrir dóm 13. september 2013 og skýrði frá niðurstöðum sínum, sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 88/2008. Hann kvaðst hafa hitt ákærða tvisvar og hefði rússneskur geðlæknir túlkað fyrir hann. Hann kvað vitað að ákærði hefði fengið geðrofseinkenni í heimalandi sínu. Hann hefði komið til Íslands fyrir um 6 árum með móður sinni. Í fyrstu hefði allt gengið vel og hann verið í vinnu en síðar hefði hann misst hana vegna hegðunarvanda og eins áfengisvanda. Þá kvað matsmaðurinn ákærða hafa legið inni á geðdeildum þrisvar sinnum. Í framhaldi af fyrstu innlögninni hefði ákærði verið settur á lyf, en hann hefði verið lagður inn vegna þess atviks sem um er fjallað í fyrsta kafla ákæru. Hann kvað ástand ákærða hafa þá verið þannig að verið gæti að 15. gr. almennra hegningarlaga ætti við en alls ekki varðandi þau tilvik sem um getur í II. og III. kafla ákæru. Í þeim tilvikum hefði áfengisneysla og reiði út í lögregluna ráðið gerðum hans. Í framhaldi af atvikinu, sem um er fjallað í I. kafla, hafi ákærði verið lagður inn á geðdeild. Matsmaðurinn lýsti ákærða sem misþroska og barnalegum manni sem misnotaði áfengi og stundum hefði hann og misnotað fíkniefni. Hann væri ekki alvarlega vangefinn og gæti lært þótt greind hans lægi undir 70. Þá stundaði hann vinnu stopult, enda þyrfti hann aðhald og stýringu. Hann taldi líklegt að ákærði hefði fengið geðrof en væri ekki með geðklofa. Þá kvað hann ákærða hafa orðið fyrir heilaskaða við fæðingu og gerði það hann viðkvæmari fyrir geðrofi. Núna væri það hins vegar félagslegi þátturinn sem væri honum erfiðastur og hjá honum örlaði á andfélagslegri hugsun. Hann ætti aldrei peninga og ætti í vandræðum með áfengisneyslu. Þá kvað hann ákærða vera kærulausan og hann gerði sér ekki grein fyrir því hversu alvarleg ákæran væri. Þá kvað matsmaðurinn að strangt til tekið gæti refsing borið árangur og hann myndi þola hana. Ákærða væri hins vegar ágætlega borgið ef hann væri í geðlæknismeðferð og gæti haldið sig frá áfengi. III Ákærði neitaði sök við þingfestingu. Hann sótti ekki þing fyrr en aðalmeðferð var hafin. Þá ítrekaði hann neitun sín en kvaðst að öðru leyti ekki ætla að tjá sig og skömmu síðar yfirgaf hann dómsalinn. E lögreglumaður kvaðst hafa verið einn í bíl á akstri eftir Snorrabraut þegar hann hafi orðið var við ákærða sem hafi öskrað að lögreglubílnum. Ákærði hefði svo tekið upp tvo hnífa og sveiflað þeim út í loftið. Hann hefði síðan nálgast lögreglubílinn öskrandi. E kvaðst hafa ekið á brott til að koma í veg fyrir að ákærði kæmist að bílnum. Ákærði hefði þá snúið við og tekið reiðhjól er var þarna. E óskaði eftir aðstoð og hafði auga með ákærða þar til hún barst. Þegar fleiri lögreglumenn komu var reynt að ræða við ákærða og fá hann til að leggja frá sér hnífana, en það gekk illa vegna þess að hann var í annarlegu ástandi. Meðan á þessu stóð hélt ákærði á hnífunum og var að ógna lögreglumönnunum með þeim með því að ota hnífunum í átt að þeim. Lögreglumennirnir sprautuðu piparúða á ákærða, en það hafði ekki mikil áhrif á hann. Ákærði hefði svo hlaupið á brott og skömmu síðar hefðu lögreglumenn náð að yfirbuga hann. E kvaðst hafa séð ákærða kasta hníf í bringu lögreglumanns og hlaupa svo á brott. A lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang, en tilkynning hefði borist um að þar væri maður að veifa hnífum. Á vettvangi hefði ákærði verið á reiðhjóli og kvaðst A hafa talað við hann en hann hefði þá dregið upp hníf. A kvaðst hafa beðið ákærða um að leggja frá sér hnífinn og dregið upp kylfu um leið en þá hefði ákærði dregið upp annan hníf. A kvaðst hafa ítrekað skipun sína til ákærða um að leggja frá sér hnífana og jafnframt dregið upp úðabrúsa, en ákærði hefði engu hlýtt fyrirmælum hans heldur hörfað undan. Lögreglumenn hefðu fylgt honum eftir og ítrekað fyrirmæli til hans um að leggja frá sér hnífana. Jafnframt hefði piparúða verið úðað á ákærða, en það hefði lítil áhrif haft á hann. Ákærði hefði haldið á brott og lögreglumennirnir fylgt honum eftir og úðað meiru á hann auk þess að ítreka fyrirmæli sín um að hann legði frá sér hnífana, en hann hefði engu sinnt. Að endingu hefði ákærði grýtt öðrum hnífnum í sig og hefði hann lent í vinstra brjósti sínu. Eftir þetta hefði ákærði hlaupið inn í húsagarð þar sem hann hefði fest sig í runna og þar hefði hann verið handtekinn. A kvað ákærða hafa sveiflað hendinni aftur fyrir sig og kastað hnífnum þannig í sig. Hnífurinn hefði lent flatur í sér og hefði hann fundið fyrir högginu, en hann hefði verið í hnífaheldu vesti. Ákærði hefði verið mjög æstur en A kvaðst ekki geta staðfest að hann hefði verið undir einhvers konar áhrifum. B lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang og þá hafi annar lögreglumaður verið þar að reyna að tala við ákærða og fá hann til sleppa hnífunum, en hann hefði haldið á tveimur. B kvað manninn ekki hafa viljað sleppa þeim og verið mjög ógnandi og otað hnífunum í áttina að lögreglumönnunum og gert sig líklegan til að beita þeim. Þeir hefðu því úðað piparúða á ákærða sem hefði brugðist við með því að kasta öðrum hnífnum í átt að hinum lögreglumanninum og hefði hnífurinn lent í brjóstkassa hans. B kvað ákærða hafa horft á lögreglumanninn og kastað hnífnum. Hann hefði ekki kastað honum blint. Hann hefði haldið höndunum fyrir aftan sig og kastað hnífnum fram. Eftir það hefði ákærði hlaupið á brott og þeir á eftir og úðað meiru á hann. Á endanum hefði ákærði fest sig í runna og þar hefði hann verið handtekinn. C lögreglumaður kvað lögreglumenn hafa verið kvadda að kaffistofu Samhjálpar vegna ölvaðs manns, sem reyndist vera ákærði. Á vettvangi bað starfsfólkið um að honum yrði vísað út vegna þess að hann hefði verið með dólgslæti. C kvað lögreglumenn hafa tekið undir hendur ákærða og fært hann út. Þegar út var komið kvað hann ákærða hafa sparkað í lærið á sér með hnénu og hefði hann verið handtekinn í framhaldinu. C kvaðst hafa verið aumur á eftir en ekki hafa borið nein ummerki um sparkið. F lögreglumaður kom á vettvang í kaffistofu Samhjálpar ásamt C. Þeir hefðu fært ákærða út og í anddyrinu hefði hann sparkað í læri C af afli og að tilefnislausu. Í framhaldinu hefði ákærði verið handtekinn og færður á lögreglustöð. G lögregluvarðstjóri kvað sig og D lögreglumann hafa handtekið ákærða, sem var ölvaður, og fært í lögreglubifreið. Þar hefði sími ákærða hringt og hefði D gefið honum fyrirmæli um að svara ekki en ákærði ekki sinnt því þótt D hefði ítrekað fyrirmæli sín. D hefði þá ætlað að taka símann af ákærða og hefði komið til handalögmála milli þeirra í bílnum og í þeim átökum hefði D fengið högg í andlitið frá ákærða. G, sem var ökumaður, kvaðst hafa séð þá takast á en hann kvaðst ekki hafa séð þegar ákærði sló D. Þá kvað G D hafa verið með gleraugu sem hefði sést á eftir átökin. Eins hefði sést á honum sjálfum og hefði hann farið á slysadeild. D lögreglumaður kvað að tilkynnt hefði verið um ákærða ölvaðan í strætisvagni. Eftir að hafa rætt við hann hefði honum verið leyft að fara en þá hefði hann kastað af sér vatni á skólalóð og verið handtekinn. Lögreglumennirnir hefðu verið á fólksbíl og kvaðst D hafa setið afturí ásamt ákærða. Sími ákærða hefði hringt og kvaðst D ítrekað hafa skipað honum að svara ekki en ákærði hefði engu að síður svarað símanum. D kvaðst þá hafa tekið símann af ákærða sem við það hefði kýlt hann einu höggi í andlitið. Höggið hefði lent í kringum hægra auga. Eftir þetta hefði ákærði verið tekinn lögreglutökum og færður á lögreglustöð. Læknarnir, sem rita framangreind læknisvottorð, staðfestu þau. Læknirinn, sem skoðaði D, kvað áverka hans geta samrýmst því að hann hefði fengið hnefahögg í andlitið og væri það reyndar langlíklegast. IV Ákærði neitar sök en hefur að öðru leyti ekki tjáð sig um ákæruefnin eins og rakið var. Með framburði lögreglumannanna, sem rakinn var hér að framan er sannað að ákærði hafi borið tvo hnífa á almannafæri eins og honum er gefið að sök í 1. lið I. kafla ákæru. Með framburði lögreglumannanna er á sama hátt sannað að ákærði hafi hótað lögreglumönnum á þann hátt sem lýst er í 2. lið sama kafla ákærunnar. Loks er sannað með framburði lögreglumannanna að ákærði hafi kastað hníf í lögreglumann eins og honum er gefið að sök í 3. lið. Meðal gagna málsins er mynd af hnífnum. Hann er oddhvass og rúmlega 20 cm langur. Blaðið er rúmlega 11 cm. Með framburði lögreglumanna, sem rakinn var hér að framan, er sannað að ákærði hafi veist að lögreglumönnum með ofbeldi eins og honum er gefið að sök í II. og III. kafla ákæru. Fær framburður þeirra stuðning af læknisvottorðum sem rakin voru. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í ákærunni og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Hér að framan var gerð grein fyrir niðurstöðu dómkvadds matsmanns sem lagði mat á geðhagi ákærða. Með vísun til þess, sem þar kemur fram, er ekki ástæða að efast um sakhæfi ákærða. Við ákvörðun refsingar verður að hafa í huga að ákærði réðst með ofbeldi að lögreglumönnum í þrjú skipti. Í eitt skiptið gerði hann tilraun til sérstaklega hættulegrar líkamsárásar með því að kasta hnífnum, sem lýst er hér að framan í lögreglumann. Verður refsing hans því ákveðin 12 mánaða fangelsi. Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Ilja Volkovs, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði 144.400 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 429.837 krónur.
|
Mál nr. 344/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 1. júlí 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 9. júní 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 519/2015
|
Fyrning Skaðabætur
|
S krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda H vegna tjóns sem H hefði, sem lögmaður S, valdið honum með því að höfða skaðabótamál á hendur G banka hf. eftir að krafan á hendur bankanum hafði fyrnst. Var H sýknaður af kröfu S þar sem krafan var fyrnd þegar málið var höfðað, sbr. 2. tölulið 4. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I.Jónsson og Hjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2015. Hann krefst þessað viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda „vegna þess fjártjóns sem áfrýjandivarð fyrir af þeim sökum, að skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur Íslandsbanka hf.hafi verið fyrnd, þegar stefna áfrýjanda á hendur bankanum hafi verið birt þann14.5.2002“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði áfrýjandi 14. maí 2002 málá hendur Glitni banka hf., sem þá bar heitið Íslandsbanki hf., til heimtu bótavegna tjóns, er áfrýjandi taldi bankann hafa valdið sér með því að fá þvíframgengt að bú áfrýjanda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 14. maí1992. Með dómi Hæstaréttar 10. nóvember 2011 í máli nr. 291/2010 var því slegiðföstu að upphafstíma fyrningar skaðabótakröfu áfrýjanda á hendur bankanum yrðiað miða við þann dag sem krafa hins síðarnefnda barst dómstóli, en ekki þanndag sem hún var tekin til greina með úrskurði. Ekki lægi fyrir hvaða dagbankinn hafi sett fram kröfu um gjaldþrotaskipti, en hún hafi á hinn bóginnverið tekin fyrir á dómþingi 13. maí 1992. Fyrir þann dag sem málið var höfðaðhafi áfrýjandi ekkert gert, sem rofið gat fyrningu kröfu hans. Samkvæmt því varkrafa áfrýjanda á hendur bankanum talin fyrnd er málið var höfðað, sbr. 2.tölulið 4. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda, og bankinn sýknaður af kröfu áfrýjanda.Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda er reist á því að hinnsíðarnefndi hafi, sem lögmaður áfrýjanda, valdið honum tjóni með því höfðafyrrgreint mál á hendur Glitni banka hf. eftir að krafan á hendur bankanum hafðifyrnst. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar stofnast skaðabótakrafa þegar hinbótaskylda háttsemi á sér stað og miðast gjalddagi kröfunnar við sama tímamark,sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905, sem hér eiga við, sbr. 28. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda vegna þesstjóns, sem hann telur stefnda hafa valdið sér, stofnaðist samkvæmt framansögðueigi síðar en 14. maí 2002 og fyrndist tíu árum síðar, sbr. 2. tölulið 4. gr.laga nr. 14/1905. Mál þetta var höfðað með birtingu héraðsdómsstefnu 12.nóvember 2013, en fyrir þann dag hafði áfrýjandi ekkert gert, sem að lögum gatrofið fyrningu kröfu hans. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að ákvæði 7. gr.laga nr. 14/1905 eigi við í málinu. Samkvæmt þessu var krafa áfrýjanda fyrnd ermál þetta var höfðað. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn áfrýjaði dómurstaðfestur. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert að greiða stefndamálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sigurður Pétur Hauksson, greiði stefnda, Halldóri HelgaBackman, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2015. Málþetta höfðaði Sigurður Pétur Hauksson, Vesturbergi 191, Reykjavík, með stefnubirtri 12. nóvember 2013, á hendur Halldóri Helga Backman, Perlukór 12,Kópavogi og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Kröfum á hendur Vátryggingafélagi Íslands varvísað frá dómi með úrskurði 2. apríl 2014, en málið dómtekið að öðru leyti aðlokinni aðalmeðferð 27. apríl sl. Stefnandikrefst í málinu greiðslu skaðabóta, aðallega að fjárhæð 65.000.000 króna, tilvara að fjárhæð 41.900.000 krónur og til þrautavara að fjárhæð 25.000.000króna. Í öllum tilvikum krefst hanndráttarvaxta frá 14. maí 2002 til greiðsludags og málskostnaðar að matidómsins. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar að matidómsins. Viðfyrirtöku málsins þann 9. desember 2014 var ákveðið, samkvæmt heimild í 1. mgr.31. gr. laga nr. 91/1991, að skipta sakarefni málsins þannig, að nú yrði fyrstaðeins fjallað um hvort viðurkenna beri skaðabótaskyldu stefnda og hvortskaðabótakrafa væri þá fyrnd. Stefnandirak einkafyrirtækið PC-tölvuna á Akranesi frá 1988 til 1992. Einnig var hann aðalhluthafi í Tækniveröldhf. Stefnandi átti þá viðskipti viðAlþýðubankann, en síðan Íslandsbanka eftir að sá banki var stofnaður1990. Aðkröfu Íslandsbanka var fasteign stefnanda, Kirkjubraut 11, Akranesi, seld ánauðungaruppboði 20. febrúar 1992.Bankinn varð hæstbjóðandi með 13.500.000 króna boð. Greiddi bankinn lögveðskröfur að fjárhæðsamtals 479.511 krónur og veðkröfu Landsbankans með 12.642.810,80 krónum. Eftirstöðvar uppboðsverðsins, 377.678,20krónur tók bankinn undir sjálfum sér sem ófullnægður veðhafi. Eignin var lögð honum út þann 8. apríl1992. Íkjölfar nauðungaruppboðsins var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta, meðúrskurði skiptaréttar Akraness 14. maí 1992.Íslandsbanki var skiptabeiðandi.Haukur Bjarnason héraðsdómslögmaður var skipaður skiptastjóri íþrotabúinu. Ekki liggur fyrir hvenærgjaldþrotabeiðni barst skiptaráðanda, en hún var tekin fyrir á dómþingi 13. maí1992. Samkvæmtkröfuskrá lýsti Íslandsbanki samtals fimm kröfum í búið. Skiptastjóri samþykkti fjórar kröfur aðfjárhæð samtals 12.158.138,20 krónur.Hann hafnaði að svo stöddu kröfu að fjárhæð 10.585.668,90 krónur. Þeirri afstöðu var ekki mótmælt af hálfubankans. Skiptumvar lokið á skiptafundi 30. september 1996.Samkvæmt afriti af auglýsingu um skiptalok greiddust 2.201.601 króna úrbúinu upp í veðkröfur og 279.320 krónur upp í forgangskröfur. Ekkert greiddist upp í almennar kröfursamtals að fjárhæð 30.060.454 krónur. Stefnandihöfðaði mál á hendur Íslandsbanka 31. janúar 2001. Krafðist hann annars vegar endurgreiðslu á23.074.054,20 krónum, hins vegar viðurkenningar á því að sannvirðifasteignarinnar að Kirkjubraut 11 hefði numið 39.000.000 króna er hún var seldá nauðungaruppboði 20. febrúar 1992 og að eftirstöðvar veðskulda að fjárhæð18.344.868,93 krónur yrðu færðar niður að fullu. Dómur gekk í héraði 10. maí 2002 og íHæstarétti 15. apríl 2003. NiðurstaðaHæstaréttar var í fyrsta lagi sú að kröfu um viðurkenningu á tilteknu sannvirðifasteignarinnar var vísað frá dómi þar sem stefnandi hefði ekki hagsmuni aðlögum af því að fá slíka viðurkenningu.Í öðru lagi var bankinn dæmdur til að endurgreiða úttektir afsparisjóðsreikningi stefnanda, sem hann gat ekki útskýrt. Loks í þriðja lagi var byggt á því aðsannvirði fasteignarinnar til staðgreiðslu á uppboðsdegi hefði numið 37.050.000krónum. Voru því felldar niðureftirstöðvar áhvílandi veðskulda, sem hvílt höfðu á 2. og 3. veðrétti, samtalsað fjárhæð 2.728.316 krónur og víxilkrafa bankans að fjárhæð 9.966.196 krónur,en hún hafði verið tryggð með tryggingarbréfum á 4. og 5. veðrétti. Stefnandihöfðaði annað mál á hendur Íslandsbanka þann 14. maí 2002. Í því máli krafðist hann skaðabóta samkvæmt2. mgr. 20. gr. laga nr. 6/1978 vegna þess að ekki hefðu verið skilyrði fyrir bankanntil að krefjast gjaldþrotaskipta á búi hans í maí 1992. Meðferð málsins fyrir héraðsdómi tók talsvertlangan tíma, en dómur var kveðinn upp 19. febrúar 2010. Var kröfum stefnanda hafnað. Áfrýjaði hann þá málinu, en héraðsdómur varstaðfestur með dómi Hæstaréttar 20. janúar 2011. Hæstiréttur heimilaði endurupptöku málsinsfyrir réttinum 15. júní 2011 og gekk nýr dómur 10. nóvember 2011. Enn var kröfum stefnanda hafnað. Byggðist niðurstaðan um sýknu bankans á þvíað krafa stefnanda hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað. StefndiHalldór Backman höfðaði síðastgreint skaðabótamál fyrir stefnanda. Stefnandi og stefndi gáfu báðir aðilaskýrslufyrir dóminum við aðalmeðferð þessa máls, auk þess sem stefnandi lagði framskriflega aðilaskýrslu. Fram kemur ígögnum málsins að stefndi sendi öðrum lögmanni sem stefnandi hafi tilnefnt öllgögn málsins með bréfi dags. 22. maí 2003.Bar stefndi í aðilaskýrslu sinni að hann og stefnandi hefðu orðiðósáttir og sammála um að hann hætti að vinna fyrir hann. Stefnandi bar einnig um það að þeir hefðuorðið ósáttir. Stefnandihefur lagt fram nokkur gögn sem hann telur styðja skaðabótakröfu sem hann hafiátt á hendur Íslandsbanka. Erþar fyrst að nefna skýrslu Sturlaugs Þorsteinssonar, verkfræðings og viðskiptafræðings,dags. 20. mars 2002. Þar er áætlaðfjárhagslegt tjón stefnanda af aðgerðum bankans gegn honum og einkafyrirtækihans. Í niðurstöðu skýrslunnar er taliðað virði fyrirtækis stefnanda hefði getað verið orðið 1.457 milljónir króna ummitt ár 2000 og að annað fjárhagslegt tjón hans hefði verið 174 milljónirkróna. Ístefnu er þessi skýrsla Sturlaugs Þorsteinssonar kölluð matsgerð, en ískýrslunni er ekki vísað til dómkvaðningar og afrit af dómkvaðningu hefur ekkiverið lagt fram. Íöðru lagi hefur stefnandi lagt fram matsgerð Árna Tómassonar, en hann vardómkvaddur við meðferð áðurnefnds skaðabótamáls stefnanda á hendurÍslandsbanka. Matsgerð hans er dags. 6.febrúar 2007. Hann skilaði einnig nánariútskýringum með bréfi dags. 3. maí 2007.Matsspurningar lutu að framangreindri skýrslu Sturlaugs Þorsteinssonarog má heita að Árni Tómasson hafi endurskoðað skýrslu hans og niðurstöður. Segir í matsgerðinni að leiða megi líkur aðþví að hrein eign stefnanda í árslok 1991 hafi verið frá 12.500.000 krónum til32.500.000 króna, „með miðgildi um 20 milljónir króna“. Íþriðja lagi lagði stefnandi fram skjal sem nefnist „Umsögn Ómars Kjartanssonarvarðandi matsgjörðir Árna Tómassonar og Sturlaugs Þorsteinssonar ...“. Ífjórða lagi er matsgerð Jóns Guðmundssonar fasteignasala frá 18. september 2001og síðan yfirmatsgerð fasteignasalanna Stefáns Hrafns Stefánssonar og FinnbogaKristjánssonar, dags. 13. desember 2001.Yfirmatsmenn segja í niðurstöðu sinni:„... að markaðsverð eignarinnar Kirkjubraut 11 á Akranesi miðað við 20.febrúar 1992 hafi verið kr. 39.000.000,- ... er þá gert ráð fyrir almennumgreiðslukjörum. Reikna má, að staðgreiðsluafsláttur hafi verið 3-5% á þessumtíma.“ Í undirmatsgerð var talið aðeðlilegt staðgreiðsluverð hússins hefði verið 30.500.000 krónur. Stefnandikrafðist bóta af Vátryggingafélagi Íslands vegna ábyrgðartryggingar stefnda hjáfélaginu, með bréfi dags. 20. febrúar 2012.Með bréfi dags. 10. maí 2012 hafnaði félagið því að stefndi væribótaskyldur gagnvart stefnanda. Meðbréfi dags. 16. apríl 2013 skaut stefnandi þessari synjun til úrskurðarnefndarí vátryggingamálum. Með úrskurði þann11. júní 2013 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að viðurkenna bæri réttstefnanda til bóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda hjá félaginu, að þvímarki sem sýnt væri fram á fjártjón vegna þess að krafan á hendur bankanumfyrndist. VátryggingafélagÍslands tilkynnti þann 26. júní 2013 að það hygðist ekki una þessari niðurstöðuúrskurðarnefndarinnar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að ekki hafi verið skilyrði til að taka bú hans tilgjaldþrotaskipta í maí 1992 eins og gert hafi verið. Þetta styður hann við þau atvik sem rakin eruog niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 461/2002. Bankinn hafi verið dæmdur til að endurgreiðatil þrotabúsins fé sem tekið hafði verið af sparisjóðsreikningi. Þá hafi verið staðfest að virði fasteignarhans hafi verið 37.050.000 krónur. Þávísar hann til áðurgreindra skýrslna og matsgerða um fjárhagsstöðu sína þegargjaldþrotaskipta var krafist. Stefnandisegir að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 291/2010 hafi því verið slegið föstu aðÍslandsbanki hafi verið skaðabótaskyldur.Málið hafi hins vegar verið höfðað a.m.k. degi of seint og því hafikrafan verið fyrnd. Þá sé ljóst aðbankinn hafi ekki átt þær kröfur á hendur sér sem hann hafi byggtgjaldþrotabeiðni sína á. Þá hafistefnandi ekki verið ógjaldfær, en allar kröfur bankans hafi verið nægilegatryggðar í fasteigninni Kirkjubraut 11.Gjaldþrotabeiðnin hafi verið ólögmæt. Stefnandibyggir á því að stefndi hafi gerst sekur um saknæma vanrækslu er hann höfðaðiskaðabótamál á hendur Íslandsbanka of seint, eftir að krafan var fyrnd. Vísar hann hér til niðurstöðuúrskurðarnefndar í vátryggingamálum, svo og til 18. gr. laga nr. 77/1998 umlögmenn. Stefnandimótmælir því að hann hafi sýnt tómlæti við að gæta hagsmuna sinna. Stefnandikveðst byggja á reglum skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð, bæði varðandiólögmæta gjaldþrotabeiðni bankans og vanrækslu stefnda. Byggir hann enn fremur á því að þegartjónþoli hafi sannað mistök sérfræðings og líkur séu á því að tjónið sé vegnaþeirra, sé sönnunarbyrði um afleiðingarnar snúið við. Þannig beri stefnda að sanna að saknæmháttsemi hans hafi ekki valdið tjóninu.Stefndi verði að hnekkja niðurstöðu matsgerðar Árna Tómassonar umfjártjón stefnanda. Ummiskabótakröfu sína vísar stefnandi til 2. mgr. 20. gr. skaðabótalaga. Píslarganga hans vegna hinna ólögmætu aðgerðabankans sé löng og þyrnum stráð. Ljóstsé af dómum þeim sem fallið hafi að bankinn hafi farið offari. Stefnandibyggir á því að krafan á hendur stefnda sé ekki fyrnd. Virk samsömun sé milli hans ogVátryggingafélags Íslands, sem var stefnt í málinu. Félaginu hafi borið að tilkynna stefnda umkröfu þá sem stefnandi gerði þann 20. febrúar 2012. Hafi félagið gætt réttar stefnda eins og framkomi í úrskurði úrskurðarnefndarinnar 13. júní 2013. Þá kveðst stefnandi einnig byggja á 7. gr.eldri fyrningarlaga nr. 14/1905, sbr. 2. mgr. 22. gr. lögmannalaganna. Hann hafi ekki gert sér grein fyrir því aðkrafa sín væri fyrnd fyrr en dómur Hæstaréttar í máli r. 291/2010 láfyrir. Stefnda hafi borið að greinahonum frá því eftir að greinargerð stefnda var lögð fram í héraði, að krafanværi hugsanlega fyrnd. Þá hafi stefndiekki greint frá því hvers vegna hann hefði sagt sig frá málinu. Hann hafi ekki komið heiðarlega fram, sbr. 2.mgr. 22. gr. lögmannalaganna, sbr. 18. gr. sömu laga. Aukþeirra lagareglna sem getið hefur verið vísar stefnandi til meginreglnafjármunaréttar og skaðabótaréttar, bótaákvæða í lögum um nauðungarsölu og eldrilögum um nauðungaruppboð og til 72. gr. stjórnarskrárinnar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnditelur ósannað að stefnandi hafi átt skaðabótakröfu á hendur bankanum, sem hannhafi glatað. Stefnandi berisönnunarbyrði um þetta. Ekki hafi veriðviðurkennt í dómi Hæstaréttar í máli nr. 291/2010 að stefnandi hafi áttskaðabótakröfu á hendur bankanum.Stefnandi hafi ekki sannað að skilyrðum 2. mgr. 20. gr. eldrigjaldþrotalaga nr. 6/1978 hafi verið fullnægt. Stefnditelur ósannað að kröfurnar fjórar sem bankinn byggði löghaldsbeiðni sína á hafiverið óréttmætar. Löghaldsgerðin hafireynst árangurslaus og þá hafi verið krafist gjaldþrotaskipta. Ekkert bendi til þess að bankinn hafi verið ívondri trú um réttmæti krafnanna eða skilyrði gjaldþrotaskipta. Stefnandi hafi heldur ekki haft uppi neinandmæli. Stefndibendir á að í máli nr. 461/2002 hafi því verið hafnað að færa niður tilteknarkröfur bankans. Því hafi hann áttótryggðar kröfur á hendur stefnanda þegar krafa um gjaldþrotaskipti var settfram. Þábyggir stefndi á því að hugsanleg krafa stefnanda á hendur bankanum hefði veriðfallin niður fyrir tómlæti þegar hann tók skaðabótamálið að sér. Þá hafi verið liðin átta ár frá því að bústefnanda var tekið til gjaldþrotaskipta og stefnandi hafi ekki á þeim tímabeint neinum bótakröfum að bankanum. Þvínæst byggir stefndi á því að það verði ekki talið saknæmt af honum að höfðamálið of seint. Það ráðist aflögskýringu við hvaða tímamark skuli miða upphaf fyrningarfrests áskaðabótakröfu. Ekki sé augljóst af 2.mgr. 20. gr. eldri gjaldþrotalaga við hvaða dag eigi að miða upphaffrestsins. Dómar hafi heldur ekki leystúr þessu fyrr en með umræddum dómi í máli nr. 291/2010. Ennbyggir stefndi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Telur hann að hér skuli beita 2. mgr. 4. gr.eldri fyrningarlaga nr. 14/1905. Upphaf10 ára fyrningarfrestsins skuli reikna frá 14. maí 1992 og krafan hafi þvíverið fyrnd þegar mál þetta var höfðað með stefnubirtingu 12. nóvember2013. Ákvæði 7. gr. laganna eigi hérekki við. Ósannað sé að stefndi hafisviksamlega leynt stefnanda staðreyndum eða vanrækt að upplýsa hann umatvik. Þábyggir stefndi á því að ósannað sé að tjón stefnanda og miski sé ósannað. Ósannað sé að stefnandi hefði getað bjargaðrekstrinum og komið í veg fyrir gjaldþrot.Ógreiddar kröfur við lok skipta hafi numið rúmlega 30 milljónumkróna. Ekki verði séð að stefnandi hafiorðið fyrir miska vegna gjaldþrotsins. Stefndimótmælir því að matsgerð Árna Tómassonar sanni að stefnandi hafi orðið fyrirtjóni. Niðurstaða hans sé byggð áóvissum forsendum. Þá reikni hann meðfasteignum sem stefnandi hafi ekki átt í eigin nafni. Loks sé niðurstaða matsins ágiskun en ekkimat á sannanlegu raunverulegu tjóni.Mótmælir stefndi því að heimilt sé að framreikna tjón stefnanda. Vegna vafaatriða í matsgerðinni verði tjóniðþó ekki meira en 12.500.000 krónur.Miðist varakrafan við það. Stefndimótmælir dráttarvaxtakröfu. Vextir fráfyrri tíma en fjórum árum fyrir stefnubirtingu séu fyrndir. Stefndimótmælir skýrslu Sturlaugs Þorsteinssonar og umsögn Ómars Kjartanssonar. Þessara gagna hafi stefnandi aflaðeinhliða. Loksmótmælir stefndi því að Vátryggingafélag Íslands hafi ekki rökstutt nægilega þáákvörðun sína að hlíta ekki niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Rök sem færð voru fram séu fullnægjandi. Þá sé úrskurðurinn ekki sönnunargagn umbótaábyrgð eins stefnandi sýnist byggja á, heldur álit sem ekki sé fordæmisgefandi. Niðurstaða Stefnandikrefst skaðabóta vegna tjóns sem hann telur að stefndi hafi valdið honum meðþví að höfða of seint skaðabótamál á hendur Íslandsbanka, með þeim afleiðingumað krafa á hendur bankanum féll niður fyrir fyrningu. Ídómi Hæstaréttar í máli stefnanda gegn Íslandsbanka, máli nr. 291/2010, ertalið að upphaf fyrningar skaðabótakröfu hans skuli miða við þann dag semgjaldþrotaskiptabeiðni barst skiptaráðanda.Krafan hafi borist eigi síðar en 13. maí 1992, en skaðabótamálið varhöfðað 14. maí 2002. Skaðabótakrafastefnanda á hendur stefnda er skaðabótakrafa innan samninga. Samningssambandi aðila var slitið í maí2003. Skaðabótakrafan er byggð á meintrivanrækslu stefnda í maí 2002. Um fyrninguskaðabótakröfu þessarar ber því að beita lögum nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laganr. 150/2007. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr.hinna eldri laga um fyrningu fyrndist slík skaðabótakrafa á tíu árum. Þar sem tjónið varð eigi síðar en 13. maí2002 var hugsanleg skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda vegna þess fallinniður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 12. nóvember 2013. Málskot til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum slítur ekki fyrningu gagnvart stefnda. Þegar af þessari ástæðu verður að sýkna stefndaaf kröfum stefnanda. Sakarefnimálsins var skipt eins og áður segir og nú einungis leyst úr því hvort stefndisé bótaskyldur og hvort krafan sé þá fyrnd.Þar sem niðurstaðan er sú að krafan sé fyrnd er málinu í heild lokið meðþessum dómi. Niðurstaðamáls þessa sýnist vafalaus, en þó er rétt að málskostnaður falli niður. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dó m s o r ð Stefndi,Halldór Helgi Backman, er sýknaður af kröfum stefnanda, Sigurðar PétursHaukssonar. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 3/1999
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Börn
|
Sveitarfélagið R og barnaverndarnefnd ásamt fósturforeldrum barnsins Þ kröfðust dómkvaðningar matsmanna til að meta hæfi móður þess, A, til að fara með forsjá barnsins. Skömmu áður hafði A fengið úrskurð barnaverndaryfirvalda um forsjársviptingu ógilta með dómi héraðsdóms. Jafnframt hafði fóstursamningur barnaverndaryfirvalda við Y og Z verið ógiltur með dómnum. Þessum dómi hafði verið áfrýjað og var það tilgangur matsbeiðenda að leggja matsgerðina fram í hæstaréttarmálinu. Fallist á kröfu matsbeiðenda, m.a. með vísan til hagsmuna barnsins, enda ekki talið útilokað að matsgerð gæti skipt máli um úrlausn ágreinings aðila.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. desember 1998, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 1999. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 1998, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að matsmenn skuli dómkvaddir í samræmi við beiðni þeirra. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krefst sóknaraðili þess að beiðni þessari verði synjað. Hún krefst og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans Reykjavíkurborgar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp hinn kærða úrskurð. Beiðni varnaraðila lýtur að því að dómkvaddir verði tveir matsmenn til að skila rökstuddri álitsgerð um geðheilsu sóknaraðila og þroska, persónulegar og félagslegar aðstæður hennar, hæfi hennar til að fara með forsjá sonar hennar Þ, sem fæddur er ... janúar 1995, og hvaða afleiðingar ógilding fóstursamnings, sem gerður var við varnaraðilana Y og Z myndi hafa í för með sér fyrir þroska drengsins og uppeldi. Varnaraðilar kveða tilgang dómkvaðningar að fá hnekkt því mati héraðsdóms að sóknaraðili skuli fara með forsjá barnsins. Sóknaraðili hefur mótmælt beiðninni með því að barnaverndaryfirvöld hafi þegar haft mjög rúman tíma til rannsóknar málsins og hafi sóknaraðili þegar þurft að sæta geðrannsókn og sálfræðirannsókn. Sé óeðlilegt, meðal annars með vísan til 4. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, að gera sóknaraðila að þola frekari rannsóknir vegna málsins. Þá bendir sóknaraðili á, að aðilar hafi lýst gagnaöflun lokið fyrir héraðsdómi og vísar hún til málsforræðisreglunnar í því sambandi. Einnig byggir sóknaraðili á því að hinum dómkvöddu matsmönnum sé ætlað að hnekkja niðurstöðu héraðsdóms. Sú leið til endurskoðunar dómsins sé á hinn bóginn ekki fær, heldur eigi varnaraðilar þann kost einan í því efni að áfrýja dómi héraðsdóms til Hæstaréttar, svo sem þeir hafi raunar gert. Eins og mál þetta liggur fyrir geta þær málsástæður sóknaraðila sem að framan greinir ekki staðið því í vegi, að fram fari mat á þeim atriðum er í matsbeiðni greinir. Er heldur ekki loku fyrir það skotið að synjun um öflun umbeðinnar matsgerðar væri í andstöðu við hagsmuni barnsins, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 58/1992. Þá verður því ekki slegið föstu að slík matsgerð geti að öðru leyti ekki skipt máli um úrlausn ágreinings aðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 615/2017
|
Málskostnaður
|
S ehf. féll frá áfrýjun máls á hendur T og SU ehf., en hinir síðarnefndu höfðu með gagnáfrýjun krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti sem kom til úrlausnar Hæstaréttar. Var niðurstaða héraðsdóms um að málskostnaður félli niður milli aðila staðfest, en S ehf. gert að greiða T og SU ehf. málskostnað fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og BenediktBogason og Arngrímur Ísberg héraðsdómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2017. Með bréfitil réttarins 7. júní 2018 tilkynnti aðaláfrýjandi að hann félli frá áfrýjunmálsins. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. desember 2017. Þeirkrefjast þess að héraðsdómur verðistaðfestur um annað en málskostnað, sem þeir krefjast í héraðiog fyrir Hæstarétti. Með tölvubréfi til réttarins 13. júní 2018 í tilefni afframangreindu bréfi aðaláfrýjanda tilkynntu gagnáfrýjendur að þeir héldu sigvið kröfu sína. Í kjölfarið var málið dómtekið án sérstaks málflutnings um kröfugagnáfrýjenda í samræmi við óskir aðila, sbr. 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, eins og það ákvæði hljóðaði fyrir gildistöku laga nr.49/2016, sbr. 1. mgr. 78. gr. þeirra laga, sbr. 4. gr. laga nr. 53/2017. Í ljósi atvika málsins verður ákvæðihins áfrýjaða dóms um málskostnað staðfest en aðaláfrýjanda gert að greiðagagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað skal vera óraskað. Aðaláfrýjandi, Straumhvarf ehf.,greiði gagnáfrýjendum, Torfa G. Yngvasyni og Sumardal ehf., hvorum fyrir sig 300.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní2017.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 29. júní 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 7. júní sl. Stefnandi er Straumhvarf hf., Vatnagörðum 8, Reykjavík.Stefndu eru Torfi G. Yngvason og Sumardalur ehf., bæði til heimilis aðBarónsstíg 59, Reykjavík. Endanlegkrafa stefnanda er sú að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnandasameiginlega 25 milljónir króna að frádregnum þremur milljónum króna, sem varkaupverð stefnda Sumardals ehf. á tveimur milljónum hluta í Vélsleðaleigunniehf. af Eyju ehf., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 16. júní 2016 til greiðsludags. Hann krefst einnigmálskostnaðar.Stefndukrefjast aðallega sýknu, en til vara lækkunar kröfu stefnanda, aukmálskostnaðar.Yfirlit málsatvika og helstuágreiningsefniStefndiTorfi var um skeið framkvæmdastjóri stefnanda og jafnframt eigandi 25%hlutafjár í félaginu í gegnum einkahlutafélag sitt, stefnda Sumardal ehf. Áfyrri hluta ársins 2015 seldi hann hlut sinn í félaginu og lét af störfum fyrirfélagið. Í málinu liggur fyrir starfslokasamningur Torfa við stefnanda 11. marsþess árs. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda Torfa keypti hann þriðjungshlut íVélsleðaleigunni ehf. fyrir hönd fyrrnefnds einkahlutafélags síns 2. eða 3.febrúar 2015 þegar hann gegndi enn starfi framkvæmdastjóra stefnanda, en sásamningur hefur ekki verið lagður fram í málinu þrátt fyrir áskorun stefnanda.Seljandi hlutarins var Eyja ehf. og er ekki um það deilt að kaupverð nam þremurmilljónum króna. Munu aðrir hluthafar í Vélsleðaleigunni ehf. og stjórn áðurhafa fallið frá forkaupsrétti vegna kaupa stefnda Torfa á hlutunum. Þá er ekkium það deilt að stefndi Sumardalur ehf. seldi félaginu hlut sinn íVélsleðaleigunni ehf. 30. október 2015 og nam kaupverðið 25 milljónum króna.Lýtur ágreiningur aðila að því hvort kaup stefnda Torfa á hlutunum hafi falið ísér brot í starfi hans sem framkvæmdastjóri stefnanda og hvort stefndu beriskaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á þeim grundvelli. Aðila greinir verulega áum þau atvik sem þýðingu hafa fyrir málið og er þeim nánar lýst í tengslum viðmálsástæður þeirra og lagarök.Viðaðalmeðferð málsins gaf stefndi Torfi aðilaskýrslu. Þá kom fyrir dóminn semvitni Ragnar O. Rafnsson, ráðgjafi hjá Ernst & Young, sem vann aðáreiðanleikakönnun á stefnanda í tengslum við sölu á hlutum í félaginu íupphafi ársins 2015.Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi,sem hefur um árabil rekið ferðaþjónustu undir heitinu „Arctic Adventure“ vísartil þess að hann hafi átt í áralöngu samstarfi við Vélsleðaleiguna ehf. og áárinu 2013 hafi komið til tals að hann keypti þriðjungshlut í félaginu. Hafiþannig verið komið upp viðskiptatækifæri eða kaupréttur að hlutnum sem stefndaTorfa hafi verið vel kunnugt um. Á haustmánuðum 2014 hafi stefndi Torfi upplýstnafngreinda menn um umræddan kauprétt eða viðskiptatækifæri í tengslum viðviðræður um kaup þeirra á hlut í stefnanda. Í febrúar 2015 hafi starfsmaðurErnst & Young hf. unnið áreiðanleikakönnun í tengslum við sölu á hlutstefnda Torfa í stefnanda og hafi þar meðal annars verið farið yfir kauprétteða möguleika stefnanda á því að kaupa hlutinn í Vélsleðaleigunni ehf. Stefnandivísar til þess að á fundi með starfsmanni Ernst & Young hf. í febrúar 2015hafi stefndi Torfi veitt starfsmanninum þær upplýsingar að ekki væri til neinnsamningur um kauprétt eða kauptækifæri stefnanda á hlutum í Vélsleðaleigunniehf. Hafi stefndi Torfi skýrt svo frá að stefnanda hafi á sínum tíma staðið tilboða að kaupa þriðjungshlut í félaginu á 4,5 milljónir króna en síðar á 3,5milljónir króna en ekki hafi orðið af því. Hafi stefndi Torfi útskýrt þettaþannig að velta Vélsleðaleigunnar ehf. hefði stóraukist og væri félagið þvíekki lengur jafn háð stefnanda og áður. Stefnandi telur að í umræddu samtali,sem stefndi Torfi hefur staðfest að átti sér stað, hafi stefndi viðurkennt aðstefnanda hafi staðið til boða að kaupa hlutinn. Hins vegar hafi stefndi Torfileynt því að á þessum tíma hafði hann þegar keypt hlutinn sjálfur og þannigbrotið gróflega gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda. Stefndi Torfihafi hvorki á þessum tíma né síðar tilkynnt stjórn stefnanda um kaup sín áhlutnum í Vélsleðaleigunni af Eyju ehf. og stjórninni hafi ekki verið kunnugtum kaupin þegar gerður var starfslokasamningur við stefnda 11. mars 2015.Stefnandi kærði háttsemi stefnda Torfa til lögreglu 17. september 2015.Stefnanditelur að með því að ljúka ekki kaupum stefnanda á umræddum hluta íVélsleðaleigunni ehf., en kaupa hlutinn þess í stað sjálfur, hafi hann brotiðgegn skyldum sínum sem framkvæmdastjóri stefnanda og valdið honum tjóni. Þá erá því byggt að stefndi Sumardalur ehf. hafi vitað af broti stefnda Torfa endasitji sá síðarnefndi einn í stjórn félagsins. Stefnda Sumardal ehf. hafi þvímeð ólögmætum og ótilhlýðilegum hætti verið aflað ávinnings á kostnað stefnandasem eigi rétt á því að fá tjón sitt bætt.Stefnandivísar til meginreglna vinnuréttar um samningssamband starfsmanns ogvinnuveitanda og til laga um hlutafélög nr. 2/1995, einkum 2. mgr. 68. gr., 72.gr. og 76. gr. Þá er vísað til 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ogalmennra reglna skaðabóta- og kröfuréttar.Helstu málsástæður og lagarök stefnduStefndumótmæla málsástæðum stefnanda um brot stefnda Torfa á trúnaðarskyldu sinnigagnvart stefnda og óréttmæta auðgun vegna kaupa stefnda Sumardals ehf. áþriðjungshlut í Vélsleðaleigunni ehf. af Eyju ehf. Þá er harðlega mótmæltfullyrðingum um umboðssvik.Stefnduvísa til þess að stefnanda hafi ekki staðið til boða að kaupa þannþriðjungshlut í Vélsleðaleigunni ehf. sem stefndi Sumardalur ehf. keypti.Ekkert renni stoðum undir staðhæfingar stefnanda um kauprétt eða kauptækifæri íþessa veru og einnig sé ósannað að aðrir hluthafar eða stjórn Vélsleðaleigunnarehf. hefðu fallið frá forkaupsrétti við slíka sölu. Stefndu vísa til þess að sáhlutur í Vélsleðaleigunni ehf. sem staðið hafi stefnanda til kaups á sínum tímahafi verið í eigu tilgreindra stjórnarmanna Vélsleðaleigunnar ehf. StefndiSumardalur ehf. hefði hins vegar keypt sinn hluta af Eyju ehf. og hefðifyrirsvarsmaður þess félags lýst því fyrir dómi, vegna annars dómsmáls semrekið var á milli aðila, að hún hefði aldrei boðið stefnanda þann hluta tilkaups. Samkvæmt þessu hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið afviðskiptatækifæri sem honum stóð til boða, hvað þá kauprétti sem stefndu teljaenga stoð fyrir.Stefndumótmæla einnig fullyrðingum stefnanda um brot stefnda Torfa gegn skyldum sínumsem framkvæmdastjóri. Telja þeir, með vísan til ákvæða hlutafélagalaga, aðskyldur stefnda Torfa hafi ekki náð til þess að ráðast í áhættusamarfjárfestingar fyrir hönd stefnanda og geti engu skipt í því sambandi þóttVélsleðaleigan ehf. hafi verið í föstum viðskiptum við stefnanda. Slíkráðstöfun hafi verið óvenjuleg eða mikils háttar og því ekki á færiframkvæmdastjóra félagsins. Stefndi Torfi geti því ekki hafa bakað sérskaðabótaskyldu á grundvelli 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefndutelja einnig að nauðsynlegt hefði verið að afla samþykkis hluthafafundar tilslíkrar ráðstöfunar og a.m.k. hefði stjórn þurft að taka ákvörðun um slík kaupá stjórnarfundi. Ekkert liggi hins vegar fyrir um vilja hluthafafundar eðastjórnar til að kaupa umræddan hlut. Stefndumótmæla því að stefndi Torfi hafi ekki upplýst stjórn stefnanda með viðhlítandihætti meðan hann gegndi starfi framkvæmdastjóra. Stefndu vísa meðal annars tilgr. 5.3 í starfslokasamningi stefnda Torfa þar sem tekið er fram að honum séheimilt að starfa fyrir Vélsleðaleiguna ehf. eða eiga hlut í því félagi eftirað hann hafi lokið störfum fyrir stefnanda. Fyrirsvarsmenn stefnanda hafisamkvæmt þessu hlotið að vita um tengsl stefnda Torfa við Vélsleðaleiguna ehf.Hafi stjórn stefnanda borið að gera athugasemdir ef hún taldi að stefnandi ættirétt á því að kaupa hlut í Vélsleðaleigunni ehf. og hafi stefnandi við engan aðsakast nema sig sjálfan að hafa látið umrædd viðskipti sér úr greipum ganga. Íreynd sé því aðildarskortur stefndu fyrir hendi sem leiði til sýknu samkvæmt 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndutelja einnig ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Stefndi Sumardalurehf. hafi keypt hlutinn í Vélsleðaleigunni ehf. á markaðsvirði og eftir aðhluthafar og stjórn síðargreinda félagsins höfðu fallið frá forkaupsréttisínum. Um hafi verið að ræða áhættusama fjárfestingu og sé þýðingarlaust þóttstefndu hafi tekist að selja hlutinn fyrir hærra verð mun síðar þegar aðstæðurfélagsins höfðu breyst til batnaðar. Í raun sé því stefnandi að krefjast þessað stefndu greiði sér hagnað af viðskiptum eftir að í ljós kom að þau reyndustábatasöm. Er því mótmælt að stefnandi geti skilgreint tjón sitt með þessumhætti. Samkvæmt þessu skorti allt orsakasamhengi milli kaupa stefnda Sumardalsehf. á umræddum hlut og ætluðu tjóni stefnanda. Tjón stefnanda, sem stefndutelja ósannað, geti því síður talist sennileg afleiðing viðskiptanna. Varakrafastefndu um lækkun byggist á því að tjón stefnanda geti ekki grundvallast ámismun á kaupverði stefnda Sumardals ehf. á umræddum hlut og söluverði síðar.Er vísað til þess að sala Sumardals ehf. á hlutunum í Vélsleðaleigunni ehf.hafi farið fram við þær aðstæður að stefnandi þrýsti á aðra hluthafaVélsleðaleigunnar ehf. um að kaupa hlut stefnda Sumardals ehf. og seljastefnanda alla hluti í félaginu. Sú hafi og orðið raunin og sé stefnandi núeinn eigandi félagsins. Ljóst sé að ekki sé tækt að miða tjón stefnanda viðsöluverð sem orðið hafi til við þessar aðstæður. NiðurstaðaSvosem áður greinir var Vélsleðaleigan ehf. viðvarandi samstarfsaðili stefnanda íferðaþjónustu og var stefnda Torfa vel kunnugt um að af hálfu stefnanda hafðiverið áhugi á því kaupa hlut í fyrirtækinu eða jafnvel félagið í heild. Hvaðsem líður skyldu stefnda Torfa, sem starfaði sem framkvæmdastjóri stefnanda,til þess að upplýsa stjórnarformann eða stjórn félagsins um fyrirhuguð kaup síná hlut í Vélsleðaleigunni ehf. við þessar aðstæður, er hins vegar ósannað aðstefnanda hafi staðið sá samningur til boða sem stefndi Torfi gerði fyrir höndeinkahlutafélags síns, stefnda Sumardals ehf., við Eyju ehf. 2. eða 3. febrúar2015. Þá hefur stefnandi ekki fært fyrir því sönnur að hann hefði keyptumræddan hlut, ef stefndi Torfi hefði vakið athygli stjórnar félagsins á slíkuviðskiptatækifæri, eða gert viðhlítandi grein fyrir því tjóni sem hann varð afaf þessum sökum. Að síðustu hefur stefnandi engin haldbær rök fært fyrir því aðhann hafi átt eiginlegan kauprétt að hlutum í Vélsleðaleigunni ehf. eða gertgrein fyrir því hvernig stefndi Torfi braut gegn slíkum rétti.Samkvæmtframangreindu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að téð samningsgerð stefndaTorfa, fyrir hönd hins stefnda einkahlutafélag síns, hafi valdið honum tjóni.Verða báðir stefndu því sýknaðir af kröfu stefnanda.Íljósi atvika málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Afhálfu stefnanda flutti málið Bernhard Bogason hdl.Afhálfu stefndu flutti málið Skarphéðinn Pétursson hrl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndu,Torfi G. Yngvason og Sumardalur ehf., eru sýkn af kröfu stefnanda, Straumhvarfsehf.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 20/2013
|
Skaðabætur Líkamstjón Örorkubætur Almannatryggingar Gjafsókn
|
A krafðist skaðabóta úr hendi V hf. vegna vinnuslyss sem hún varð fyrir í starfi hjá A hf. A krafðist þess einnig að viðurkennt yrði að V hf. bæri að miða greiðslu vátryggingarbóta við að varanleg örorka hennar hefði orðið 20% af völdum slyssins. Deildu aðilar um það hvort A hf. hefði að fullu eða að hluta borið skaðabótaábyrgð á slysi A, hvort til grundvallar um tjón A ætti að leggja niðurstöðu örorkumats, sem A aflaði einhliða, eða matsgerð dómkvaddra manna og hvort eingreiðsluverðmæti bóta til A úr almannatryggingum skyldu koma til frádráttar skaðabótum vegna líkamstjóns hennar. Í niðurstöðu Hæstaréttar var talið að sök á slysinu hafi hvílt á A hf. auk þess sem vísað var til þess að tilkynning A hf. til Vinnueftirlits ríkisins, sem dagsett hefði verið degi eftir slysið, hefði ekki borist vinnueftirlitinu fyrr en það hefði verið um seinan að rannsaka vettvang slyssins. Þá taldi Hæstiréttur að gegn andmælum V hf. yrði matsgerð sú sem A aflaði einhliða hvorki lögð að jöfnu við matsgerð dómkvaddra manna né gæti hin fyrrnefnda gengið þeirri síðarnefndu framar, enda hefði hún engum annmörkum verið háð, sem áhrif hefðu á sönnunargildi hennar. Loks vísaði Hæstiréttur til þess að á slysdegi hefði samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga borið að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns verðmæti greiðslna til tjónþola úr almannatryggingum. Samkvæmt framlögðum útreikningi um eingreiðsluverðmæti þeirra greiðslna var talið ljóst að A hefði fengið tjón sitt að fullu bætt frá V hf. og Sjúkratryggingum Íslands. Með vísan til þess að leggja bæri matsgerð dómkvaddra manna til grundvallar var ekki fallist á með A að varanleg læknisfræðileg örorka hennar af völdum slyssins hefði orðið 20%. Var V hf. því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að fjárkrafa hennar verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. mars 2013. Hún krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 7.141.446 krónur með 4,5% ársvöxtum af 2.111.300 krónum frá 23. febrúar 2009 til 1. október sama ár og af 7.141.446 krónum frá þeim degi til 16. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum nánar tilgreindum innborgunum að fjárhæð samtals 2.938.191 króna. Hún krefst þess einnig að viðurkennt verði að aðaláfrýjanda beri að greiða sér vátryggingarbætur „fyrir 20% varanlega læknisfræðilega örorku, vegna vinnuslyss þann 23. febrúar 2009, úr slysatryggingu launþega samkvæmt gr. 8.7 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambands Íslands sem gilti frá 1. febrúar 2008.“ Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. I Samkvæmt gögnum málsins hafði gagnáfrýjandi starfað um árabil við ræstingar hjá Atafli hf. þegar hún varð fyrir slysi 23. febrúar 2009 við vinnu í húsi, sem félagið var að reisa fyrir björgunarmiðstöð í […]. Mun frágangi hússins hafa verið nærri lokið þegar gagnáfrýjanda var þennan dag fengið það viðfangsefni að sinna þar þrifum, en svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi stendur ágreiningur um hvað henni var nánar falið að gera. Gagnáfrýjandi hefur lýst aðdraganda slyssins þannig að hún hafi farið niður um opinn stiga af 2. hæð hússins til að þurrka af handriði. Óumdeilt er að pappír hafði verið lagður á þrep í stiganum, svo og að fjögur þau neðstu hafi vantað sökum þess að frágangi á gólfi neðan við hann hafi ekki verið lokið. Gagnáfrýjandi kveðst hafa runnið til á pappírnum, sem hafi verið laus á þrepunum, en aðaláfrýjandi staðhæfir að pappírinn hafi verið límdur í hring um hvert þrep. Við þetta hafi fótur gagnáfrýjanda flækst milli þrepa og hún fallið niður á gólfið á 1. hæð hússins. Maður, sem var við störf í húsinu, mun hafa flutt gagnáfrýjanda á slysadeild og kom síðar í ljós að hún hafi meðal annars tognað á ökkla, baki og hálsi. Atafl hf. gerði skriflega tilkynningu um slysið til Vinnueftirlits ríkisins, sem var dagsett 24. febrúar 2009 en árituð um móttöku þar 3. mars sama ár. Engin rannsókn fór fram á slysinu. Atafl hf. hafði eftir gögnum málsins keypt ábyrgðartryggingu hjá aðaláfrýjanda ásamt slysatryggingu launþega í samræmi við ákvæði kjarasamnings, sem getið er í dómkröfum gagnáfrýjanda, og tilkynnti félagið aðaláfrýjanda 12. mars 2009 um slys hennar. Gagnáfrýjandi tilkynnti honum einnig um slysið 24. júlí sama ár, svo og að hún teldi vinnuveitanda sinn bera skaðabótaábyrgð á afleiðingum þess þannig að ábyrgðartrygging hans tæki til tjóns hennar. Aðaláfrýjandi hafði ekki tekið afstöðu til þessa þegar gagnáfrýjandi leitaði 12. mars 2010 einhliða eftir mati hæstaréttarlögmanns og bæklunarlæknis á afleiðingum slyssins og luku þeir örorkumati 18. maí sama ár. Niðurstöður þess voru þær að heilsufar gagnáfrýjanda hafi orðið stöðugt 1. október 2009, hún hafi verið tímabundið óvinnufær frá slysinu fram til þess dags, tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 án rúmlegu hafi verið það sama, varanlegur miski hennar vegna slyssins væri 20 stig og varanleg örorka 30%. Aðaláfrýjandi greindi loks gagnáfrýjanda frá því með bréfi 1. júlí 2010 að hann teldi að slysið yrði að öllu leyti „rakið til óhappatilviks sem enginn beri sök á“ og hafnaði hann vegna þessa greiðslu úr ábyrgðartryggingu. Hann greiddi á hinn bóginn gagnáfrýjanda 500.000 krónur 8. sama mánaðar upp í bætur úr slysatryggingu launþega. Bú Atafls hf., sem hét orðið V 53 hf., mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 7. október 2010. Fyrir liggur að Sjúkratryggingar Íslands mátu varanlega læknisfræðilega örorku gagnáfrýjanda 14. mars 2011. Taldist sú örorka 15% og fékk hún af því tilefni eingreiðslu örorkubóta 16. sama mánaðar að fjárhæð 595.866 krónur. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta gegn aðaláfrýjanda 15. júní 2011. Undir rekstri þess fékk sá síðarnefndi dómkvadda menn 23. nóvember sama ár til að leggja mat á afleiðingar slyss gagnáfrýjanda og luku þeir matsgerð 31. janúar 2012. Í henni var talið að gagnáfrýjandi hafi tímabundið verið óvinnufær frá slysdegi til 24. september 2009 þegar heilsufar hennar hafi orðið stöðugt, tímabil þjáningabóta án rúmlegu hafi verið það sama, varanlegur miski hennar af völdum slyssins væri 15 stig og varanleg örorka 25%. Í framhaldi af þessu greiddi aðaláfrýjandi 27. febrúar 2012 úr slysatryggingu launþega 1.842.325 krónur í bætur fyrir varanlega örorku gagnáfrýjanda til viðbótar þeim 500.000 krónum, sem hann hafði áður innt af hendi samkvæmt framansögðu, svo og 244.452 krónur vegna tímabundins atvinnutjóns hennar. Fyrir liggur í málinu að gagnáfrýjandi hefur notið greiðslna úr almannatryggingum og lífeyrissjóði vegna óvinnufærni af völdum áðurgreinds slyss. Fyrir héraðsdómi var lögð fram álitsgerð tryggingastærðfræðings um eingreiðsluverðmæti greiðslna til gagnáfrýjanda úr lífeyrissjóði, þar sem það var reiknað út annars vegar miðað við þá forsendu að hún nyti þeirra til loka febrúar 2013 þegar mat yrði á ný lagt á heilsufar hennar og hins vegar til 67 ára aldurs. Þá var einnig lagður fram útreikningur á eingreiðsluverðmæti bóta gagnáfrýjanda úr almannatryggingum, þar sem annars vegar var miðað við að hún fengi greiddar bætur fram til ágúst 2014, þegar meta ætti heilsufar hennar á nýjan leik, og hins vegar til 67 ára aldurs. Svo sem ítarlega er lýst í hinum áfrýjaða dómi er deilt í málinu um hvort Atafl hf. hafi að fullu eða eftir atvikum að hluta borið skaðabótaábyrgð á slysinu, sem gagnáfrýjandi varð fyrir 23. febrúar 2009, þannig að hún njóti réttar til bóta úr ábyrgðartryggingunni, sem félagið tók hjá aðaláfrýjanda. Einnig stendur ágreiningur um hvort leggja eigi niðurstöður örorkumatsins frá 18. maí 2010 til grundvallar um tjón gagnáfrýjanda eða matsgerð dómkvaddra manna 31. janúar 2012, en af því ræðst jafnframt hvort gagnáfrýjandi eigi rétt til frekari bóta úr slysatryggingu launþega en aðaláfrýjandi hefur þegar greitt. Þá deila aðilarnir um hvort eingreiðsluverðmæti bóta til gagnáfrýjanda úr almannatryggingum eigi að koma til frádráttar skaðabótum vegna líkamstjóns hennar. Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi á hinn bóginn fallið frá andmælum gegn því að eingreiðsluverðmæti greiðslna til sín úr lífeyrissjóði fram til 67 ára aldurs komi til frádráttar skaðabótum, en af þeim sökum er fjárhæð dómkröfu hennar hér fyrir dómi lægri en krafa hennar var í héraði. II Eins og atvikum var háttað samkvæmt áðursögðu mátti vinnuveitanda gagnáfrýjanda þegar vera ljóst að hún yrði óvinnufær af völdum slyssins 23. febrúar 2009 að minnsta kosti tímabundið um lengri tíma en einn dag og hvíldi því skylda á honum til að tilkynna Vinnueftirliti ríkisins um slysið innan sólarhrings, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum með síðari breytingum. Leggja verður til grundvallar að áðurnefnd tilkynning Atafls hf. til Vinnueftirlits ríkisins, sem var dagsett degi eftir slysið, hafi ekki borist þangað fyrr en 3. mars 2009. Þegar svo var komið var bersýnilega um seinan að rannsaka vettvang slyssins meðal annars með tilliti til þess hvernig gengið hafi verið frá pappír, sem breiddur hafði verið yfir þrep í stiganum sem gagnáfrýjandi féll úr, en aðilarnir deila ekki um að slysið verði rakið til þess að hún hafi runnið til á pappírnum. Aðaláfrýjandi verður að bera halla af þeirri óvissu um aðstæður á vinnustaðnum, sem rakin verður til þessa. Með þessari athugasemd verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að skaðabótaábyrgð á slysi gagnáfrýjanda hafi hvílt að fullu á Atafli hf. staðfest með vísan til forsendna hans. Gagnáfrýjandi leitaði sem áður segir 12. mars 2010 eftir örorkumati tveggja manna, sem hún valdi sjálf í því skyni án samþykkis aðaláfrýjanda. Gegn andmælum aðaláfrýjanda verður örorkumat, sem fengið var á þennan hátt, ekki lagt að jöfnu til sönnunar um afleiðingar slyssins fyrir heilsufar gagnáfrýjanda við matsgerð tveggja dómkvaddra manna, sem aðaláfrýjandi aflaði samkvæmt áðursögðu undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi, og getur enn síður gengið henni framar. Þeirri matsgerð hefur gagnáfrýjandi ekki hnekkt með yfirmati og verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að leggja matsgerðina til grundvallar við úrlausn málsins, enda er hún engum annmörkum háð, sem áhrif gætu haft á sönnunargildi hennar. Samkvæmt þessu verður á því byggt að heilsufar gagnáfrýjanda eftir slysið hafi orðið stöðugt 24. september 2009, hún eigi rétt til bóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga vegna þjáninga án rúmlegu til þess dags frá slysdegi 23. febrúar sama ár, varanlegur miski hennar af völdum slyssins sé 15 stig og varanleg örorka hennar 25%. Að gefnum framangreindum forsendum og teknu tilliti til útreikninga beggja aðila á einstökum liðum í fjárkröfu gagnáfrýjanda verður að líta svo á að hún eigi rétt til þjáningabóta fyrir 213 daga, sem nemi 336.540 krónum, miskabóta að fjárhæð 1.322.775 krónur og bóta fyrir varanlega örorku að fjárhæð 4.831.542 krónur, en samtals eru þetta 6.490.857 krónur. Gagnáfrýjandi viðurkennir sem áður segir að draga eigi frá þessu eingreiðsluverðmæti greiðslna til sín úr lífeyrissjóði til 67 ára aldurs, en að teknu tilliti til þess að heilsufar hennar teljist hafa orðið stöðugt 24. september 2009 nemur þessi frádráttur samkvæmt framlögðum útreikningi tryggingastærðfræðings 801.000 krónum. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr., sbr. 2. mgr. 3. gr. og 4. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1999 og þau hljóðuðu á slysdegi 23. febrúar 2009, bar að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns verðmæti greiðslna til tjónþola úr almannatryggingum. Breyting, sem gerð var á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga með 1. gr. laga nr. 53/2009, tók ekki gildi fyrr en 1. maí 2009 og getur hún því ekki tekið til uppgjörs á kröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur, sem varð til á slysdegi, sbr. dóm Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í máli nr. 113/2010. Þótt réttur hennar til frambúðar til greiðslna úr almannatryggingum geti verið háð óvissu að því leyti að meta eigi örorku hennar með tilliti til þessara réttinda á nýjan leik í ágúst 2014 verður að leggja hér til grundvallar að þetta mat muni ekki breytast í þeim mæli í framtíðinni að ekki sé unnt að draga frá metnum skaðabótum eingreiðsluverðmæti þessara greiðslna til 67 ára aldurs gagnáfrýjanda, sbr. dóm Hæstaréttar 20. október 2005 í máli nr. 119/2005. Samkvæmt framlögðum útreikningi nam þetta verðmæti miðað við 24. september 2009 samtals 17.345.000 krónum. Af þessu er þegar ljóst að tjón gagnáfrýjanda verður að teljast að fullu bætt án þess að líta þurfi til annarra greiðslna, sem hún hefur þegar fengið samkvæmt áðursögðu frá aðaláfrýjanda og Sjúkratryggingum Íslands. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af fjárkröfu gagnáfrýjanda. Vegna þeirrar niðurstöðu, sem komist var að hér að framan um að leggja verði matsgerð dómkvaddra manna til grundvallar um afleiðingar slyssins 23. febrúar 2009 fyrir heilsufar gagnáfrýjanda, verður aðaláfrýjandi jafnframt sýknaður af kröfu hennar um að viðurkennt verði að hún njóti réttar til greiðslu bóta úr slysatryggingu launþega, sem taki mið af því að varanleg læknisfræðileg örorka hennar af völdum slyssins hafi orðið 20%. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda verður látið standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, A. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið fyrst 4. júlí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […] með stefnu birtri 15. júní 2011. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík. Dómsuppsaga dróst fram yfir lögbundin frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 og var málið því flutt á ný og dómtekið 25. september sl. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 7.712.446 kr. með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.111.300 kr. frá 23. febrúar 2009 til 1. október 2009, en af 7.712.446 kr. frá þeim degi til 16. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum og bótagreiðslu að fjárhæð 500.000 kr. 8. júlí 2010, 595.866 kr. 16. mars 2011 og 1.842.325 kr. 27. febrúar 2012. Jafnframt krefst stefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skylda stefnda til greiðslu vátryggingabóta fyrir 20% varanlega læknisfræðilega örorku, vegna vinnuslyss þann 23. febrúar 2009, úr slysatryggingu launþega samkvæmt gr. 8.7 kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambands Íslands, sem gilti frá 1. febrúar 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara sýknu af viðurkenningarkröfu stefnanda og lækkunar á fjárkröfum. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málavextir Þann 23. febrúar 2009 féll stefnandi úr stiga þegar hún var í vinnu við ræstingar hjá V 53 hf., sem þá hét Atafl hf. Umræddan dag var stefnandi að þrífa nýbyggingu björgunarmiðstöðvarinnar í […], […]. V 53 hf. sá um byggingu hússins og var komið nálægt verklokum. Í upphafi var félaginu stefnt ásamt Vátryggingafélagi Íslands hf. Í ljósi þess að V 53 hf. hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta var fallið frá málssókn á hendur því félagi. Stefnandi hafði unnið við ræstingar hjá V 53 hf. í 7 ár þegar slysið varð og einu sinni áður komið í það húsnæði sem hún var að vinna í á slysdegi. Að sögn stefnda hafi stefnandi hlotið almenna starfsþjálfun til þeirra starfa sem hún sinnti. Tilhögun á vinnu stefnanda fyrir V 53 hf. hafi verið með þeim hætti að hún hafi annast almenn þrif á verkstöðum V 53 hf. Hún hafi ekki haft fasta starfsstöð heldur verið kölluð til þegar þrifa var þörf og fengið fyrirmæli um þau þrif sem skyldi inna af hendi í hvert skipti. Stefnandi segir svo frá að umræddan dag hafi verkstjóri hennar ekið henni á starfsstöðina í björgunarmiðstöðinni. Þegar þangað var komið hjálpaði hann stefnanda að bera tuskur, áhöld og efni sem hún notaði við þrif inn í húsið. Húsið er á tveimur hæðum en fyrir ofan aðra hæð er herbergi eða einskonar „turn“ með stórum gluggum. Verkstjórinn fór með stefnanda upp í það herbergi. Þau hafi ekki farið upp þann stiga sem hún féll síðar niður, heldur upp annan stiga sem var í húsinu. Að sögn stefnanda fékk hún þau fyrirmæli frá verkstjóranum að þrífa allt húsið eins og unnt væri. Hafi verkstjórinn m.a. lagt áherslu á að hún þrifi gler í gluggum í herberginu. Hann hafi einnig beðið hana að þrífa eldhús, baðherbergi, skrifstofur o.fl. Hún hafi fengið þau fyrirmæli að skúra og þurrka af. Að svo búnu hafi verkstjórinn farið af vettvangi. Auk stefnanda hafi iðnaðarmenn verið að störfum í húsinu þennan dag. Stefnandi segist hafa hafið störf sín í húsinu á efstu hæð og hafa verið á leið niður húsið við þrifin. Slysið hafi orðið þegar hún var að þrífa stiga. Stigaþrepin hafi verið þakin með pappír. Þegar stefnandi hafi verið að þurrka af handriði stigans hafi hún runnið til á pappírnum með þeim afleiðingum að hún flækti fót milli stigaþrepa og datt svo niður á gólf. Fallið niður hafi verið hátt þar sem fjögur neðstu stigaþrepin vantaði í stigann. Við fallið hafi stefnandi meiðst illa, meðal annars fengið högg á höfuð og bak, átt erfitt með andardrátt og kennt eymsla í vinstri fæti. Iðnaðarmaður sem hafi verið við störf í húsinu hafi komið henni til aðstoðar og ekið henni á slysadeild Heilbrigðisstofnunar […]. Stefndi segir það rangt að stefnandi hafi fengið þau fyrirmæli að þrífa allt húsið eins og unnt væri. Stefnanda hafi eingöngu verið falið að þrífa veggflísar enda hafi framkvæmdum í húsnæðinu ekki verið lokið og því óhægt um vik með þrif. Er því sérstaklega mótmælt að stefnandi hafi verið beðin um að skúra og þurrka af. Að sögn stefnda var umræddur stigi ekki fullgerður þegar slysið varð og ekki búið að taka hann í notkun. Átti til að mynda eftir að setja fjögur neðstu þrepin á stigann og voru því um 80 cm niður á gólfið frá neðsta ísetta þrepi. Til að hlífa yfirborði þrepanna fyrir óhreinindum hafi pappír verið vafið utan um hvert þrep fyrir sig og hann festur með límbandi. Það hafi verið augljóst hverjum sem var á staðnum að pappír var á þrepunum og einnig hafi verið augljóst að neðstu þrepin vantaði í stigann. Stefnandi hafi engin fyrirmæli fengið um að þrífa stigann, hvorki handrið hans né þrepin, heldur hafi það verk alfarið verið unnið að hennar eigin frumkvæði. Við komu á Heilbrigðisstofnun […] var stefnandi með merki um tognun á vinstri ökkla og mar yfir vinstri olnboga. Þá var hún með dreifð eymsli í baki. Hún leitaði ítrekað til stofnunarinnar í kjölfar slyssins en hún átti m.a. mjög erfitt með að stíga í vinstri fót og var mjög aum yfir vöðvum í hálsi og mjóbaki. Stefnandi leitaði einnig til B bæklunarskurðlæknis sem vísaði henni til sjúkraþjálfara þann 27. mars 2009. Stefnandi var vottuð óvinnufær vegna afleiðinga slyssins frá slysdegi til 31. mars 2010. Hún hefur enn ekki snúið aftur til fyrri starfa. Að mati B tognaði stefnandi í hálsi, baki og vinstri ökkla við slysið. Sýndu röntgenmyndir slit í hálsi og baki og merki um tognun á vinstri ökkla. Við síðustu skoðun hjá B, þann 8. febrúar 2010, hafði stefnandi enn töluverð óþægindi frá hálsi og baki og sýndu röntgen- og segulómsskoðun slit í hálsi. Tilkynning til vinnueftirlitsins um slysið er dagsett 24. febrúar 2009 eða degi eftir slysið en tilkynningin er stimpluð af Vinnueftirlitinu 3. mars s.á. Vinnueftirlitið kom hins vegar ekki á slysstað. Þá var Vátryggingafélagi Íslands send tilkynning um slysið 12. mars og 24. júlí 2009. Tilkynning til Sjúkratrygginga Íslands er dagsett 21. apríl 2009. Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir. Sú fyrri, frá 18. maí 2010, er unnin af C bæklunarlækni og D hrl., að beiðni stefnanda. Í þeirri matsgerð er stefnandi sögð hafa verið óvinnufær frá slysdegi fram að batahvörfum þann 1. október 2009 og eftir það vinnufær með þeim takmörkunum sem afleiðingar slyssins hafi leitt til. Tímabil þjáninga telja matsmenn það sama og tímabil óvinnufærni en stefnandi hafi ekki verið rúmföst það tímabil. Varanlegur miski stefnanda er metinn til 20 stiga og varanleg örorka 30%. Stefndi mótmælir efni matsgerðarinnar sem röngu og kveður matið byggt á ófullnægjandi og röngum forendum. Síðari matsgerðin er unnin af dómkvöddum matsmönnum að beiðni stefnda. E, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum, og F hrl. voru dómkvaddir til verksins. Þeir skiluðu matsgerð 31. janúar 2011. Niðurstöður matsgerðar þeirra er sú að stöðugleikapunkti hafi verið náð 24. september 2009, stefnandi hafi verið óvinnufær frá 23. febrúar 2009 til þess dags og tímabil þjáninga hafi verið það sama. Varanleg örorka er metin 25% og varanlegur miski 15 stig. Stefnandi telur að stefndi V 53 hf. beri skaðabótaábyrgð á tjóni hennar vegna slyssins. Með bréfi, dags. 24. júlí 2009, gerði stefnandi kröfu um greiðslu bóta úr ábyrgðartryggingu fyrirtækisins hjá Vátryggingafélagi Íslands. Stefndi hafnaði þeirri kröfu með bréfi dagsettu 1. júlí 2010. Málinu var skotið til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem kvað upp úrskurð þann 24. ágúst 2010. Niðurstaða nefndarinnar var sú að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu V 53 hf. hjá stefnda. V 53 hf. tryggði starfsmenn sína einnig með kjarasamningsbundinni slysatryggingu hjá stefnda samkvæmt kjarasamningi Starfsgreinasambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins, sem tók gildi 28. febrúar 2008. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu úr tryggingunni en deilt er um hvaða miskabótastig eigi að leggja til grundvallar bótagreiðslu. Stefndi setti á fyrri stigum máls fram bótatilboð miðað við 5% örorku og greiddi 500.000 kr. upp í bótakröfu þann 8. júlí 2010. Þann 24. febrúar 2012, eftir að skýrsla dómkvaddra matsmanna lá fyrir, greiddi stefndi því til viðbótar 1.842.325 kr. vegna varanlegrar örorku og dagpeninga að fjárhæð 152.755 kr. vegna tímabilsins 1. ágúst til 24. september 2009. Allir matsmenn staðfestu matsgerðir sínar og gáfu skýrslu fyrir dómi. Þá gáfu einnig skýrslu G verkstjóri og stefnandi, A. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að V 53 hf. beri fulla skaðabótaábyrgð á tjóni hennar sem varð vegna slyssins 23. febrúar 2009 á grundvelli almennra skaðabótareglna. Vátryggingafélagi Íslands hf. beri því að bæta tjón hennar að fullu þar sem félagið var ábyrgðartryggt hjá því á slysadegi. Um aðild stefnda vísar stefnandi til 44. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Stefnandi heldur því fram að slysið megi fyrst og fremst rekja til hættulegs vanbúnaðar á stiganum sem stefnandi féll í. Sá vanbúnaður felist í fyrsta lagi í því að þrep stigans sem hún féll í voru hulin með pappír, í öðru lagi að þrep vantaði í stigann og í þriðja lagi að ekki var varað við því að ofanverðu, við stigaopið, að þrep vantaði í stigann. Því hafi V 53 hf. ekki gætt ákvæða laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem skyldi. Vinnustaður sé skilgreindur í 41. gr. laganna sem umhverfi innan húss eða utan, þar sem starfsmaður hefst við eða þarf að fara um vegna starfa sinna. Í 42. gr. laganna segi að vinnustaður skuli þannig úr garði gerður að þar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Segi enn fremur í 2. mgr. ákvæðisins að fylgja skuli viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins hvað þetta varðar. Vinnueftirlit ríkisins hafi sett sérstakar reglur um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, reglur nr. 547/1996. Segi í 8. gr. þeirra að atvinnurekendur/verktakar skuli, til að tryggja öryggi og heilsu starfsmanna á byggingarvinnustað, gera ráðstafanir sem m.a. samræmast kröfum sem settar eru fram í IV. viðauka reglnanna. Í A-hluta viðaukans segi orðrétt í grein 13.1: „Umferðarleiðir, þar með talið innbyggða eða fasta stiga, hlaðstæði og palla, skal staðsetja og útbúa þannig að þær megi nota á öruggan hátt og sem tilgangur þeirra segir til um, og þannig að starfsmönnum sem eru við vinnu í grennd við þær stafi ekki hætta af.” Þá komi einnig fram í grein 17.1 í B-hluta sama viðauka að öruggar og heppilega staðsettar umferðarleiðir skuli vera til vinnustöðva, á verkpöllum og í byggingum. Stigar í byggingum skuli gerðir til umferðar svo fljótt sem verða megi. Tilvitnuðum reglum hafi ekki verið fylgt við frágang á umræddum stiga. Orsakir tjóns stefnanda hafi helst verið þær að þrep stigans voru hulin með pappír og að þrep vantaði neðst í stigann. Pappírinn olli því að hún rann og missti jafnvægið en það að þrep vantaði varð til þess að fall hennar varð mun hærra en ella og höggið á líkama hennar því þeim mun meira. Stiginn hafi því ekki verið útbúinn þannig að nota mætti hann á öruggan hátt. Frágangur hans hafi verið til þess fallinn að skapa hættu. Ef V 53 hf. hefði fylgt tilvitnuðum ákvæðum laga og reglna hefði stefnandi ekki orðið fyrir tjóni. Með þessum óforsvaranlega frágangi á stiganum hafi V 53 hf. valdið tjóni hennar með saknæmum og ólögmætum hætti. Á engan hátt hafi verið varað við vanbúnaði stigans þrátt fyrir að því hefði auðveldlega mátt koma við. Þá vísar stefnandi einnig til öryggis- og heilbrigðisáætlunar Atafls hf., sem síðar varð V 53 hf., dags. 4. apríl 2008, en þar sé ítarlega gerð grein fyrir þeim öryggiskröfum sem fyrirtækið hafi sett sér. Þar sé m.a. að finna ákvæði um fallvarnir ýmiss konar, m.a. sé kveðið á um að girða skuli fyrir gólfop sem séu breiðari en stærð fóta. Merkja beri slíkar varnir greinilega og bannað sé að færa þær til. V 53 hf. hafi í þessu tilviki ekki fylgt sínum eigin öryggisreglum sem styðji enn frekar röksemdir stefnanda um að frágangur stigans hafi ekki verið forsvaranlegur. Stefnandi byggir á því að hún hafi verið að sinna því verki sem henni hafi verið falið þegar hún féll í stiganum umrætt sinn. Hún hafi m.a. átt að þurrka af og það hafi hún verið að gera þegar hún datt. Jafnvel þótt henni hefði ekki verið falið það tiltekna verk breyti það engu varðandi skyldur V 53 hf. samkvæmt lögum nr. 46/1980 og reglum nr. 547/1996. Hún og fleiri hafi verið við vinnu í húsnæðinu umræddan dag, í grennd við stigann. V 53 hf. hafi því borið að tryggja öryggi á vinnustaðnum og haga frágangi stigans þannig að ekki skapaðist hætta af notkun hans. Ekki hafi verið af hálfu stefnda eða V 53 hf. aflað frekari sönnunar á orsökum slyssins en fram kemur í fyrirliggjandi gögnum málsins, t.d. með því að kalla til lögreglu og/eða Vinnueftirlit ríkisins. V 53 hf. hafi ekki sinnt lögbundinni tilkynningarskyldu sinni skv. 79. gr. laga nr. 46/1980 Tilkynning til Vinnueftirlitsins sé dagsett 24. febrúar 2009 en samkvæmt upplýsingum frá Vinnueftirlitinu barst hún þeim ekki fyrr en 3. mars 2009. Fyrir liggi að Vinnueftirlitið kom ekki á vettvang. Stefnda hafi frá upphafi verið skýr og samkvæm sjálfri sér í lýsingu á atvikum og ástæðum slyssins. Vegna þessa verði stefndi að bera hallann af skorti á sönnun um þau atriði sem teljast óljós. Stefnda hafi verið í lófa lagið að tryggja sér óyggjandi sönnun fyrir því hvernig aðstæður voru á vettvangi þegar slysið varð. Því hafi til dæmis verið haldið fram af hálfu stefnda að það sé þekkt verklag að hylja stigaþrep með pappír á byggingavinnustöðum. Stefndi hafi þó ekki tryggt sér sönnun, með staðfestum samtímagögnum, að staðið hafi verið eðlilega að því að hylja þrepin á stiganum umrætt sinn miðað við stöðu verksins. Svo sem fram er komið telur stefnandi að pappírinn á stiganum hafi verið til þess fallinn að skapa hættu og auk þess óeðlilegt að ekki hafi verið lokið við frágang stigans að öðru leyti. Stefnandi telur að hún hafi ekki sýnt ógætni þegar slysið varð. Hún vann ekki að staðaldri í björgunarmiðstöðinni og þekkti því ekki aðstæður í húsinu, þó að hún hafi unnið hjá V 53 hf. í rúmlega sjö ár þegar slysið varð. Hún hafi komið að stiganum að ofanverðu og mun erfiðara hafi verið að sjá þaðan að neðstu þrep stigans vantaði heldur en þegar staðið hafi verið fyrir neðan stigann. Engar aðvaranir hafi verið að ofanverðu um að þrep vantaði og þá hafi verkstjóri stefnda ekki á nokkurn hátt varað hana við að nota stigann jafnvel þó honum hljóti að hafa verið ljóst að hún þyrfti að fara niður einhvern stiga hússins. Þá hafi dómur EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/10 frá 10. desember 2010, Þór Kolbeinsson gegn íslenska ríkinu, mikla þýðingu í þessu máli að því er varðar afleiðingar á mögulegri eigin sök. Í því máli var m.a. deilt um þýðingu 5. gr. tilskipunar ráðsins nr. 89/391/EBE, frá 12. júní 1989, sem er vísað til í 8. tl. XVIII. viðauka við EES-samninginn. Lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sé ætlað að taka til efnis tilskipunarinnar og hafi innleiðing hennar m.a. verið gerð með breytingum á þeim lögum, sbr. lög nr. 68/2003. Í 1. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar segi að vinnuveitanda sé skylt að tryggja öryggi og heilsu starfsmanna við allar aðstæður í vinnu. Þá segi í 3. mgr. 5. gr. að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgð vinnuveitanda. Í framangreindu máli hafi niðurstaða EFTA-dómstólsins orðið sú að einungis í undantekningartilvikum samræmist það ákvæðum tilskipunarinnar að gera starfsmann ábyrgan fyrir öllu tjóni eða meginhluta tjóns sem hann hefur beðið vegna vinnuslyss á grundvelli reglna um eigin sök, í þeim tilvikum þegar vinnuveitandi hefur ekki farið að reglum um öryggi og heilsu á vinnustað. Meðal undantekninga í framangreindum skilningi megi nefna þau tilvik þegar starfsmaður veldur slysi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Jafnvel í slíkum tilvikum myndi alger missir bótaréttar vera úr hófi íþyngjandi og ekki í samræmi við tilskipunina, nema svo sérstaklega hátti til að starfsmaður hafi átt talsvert meiri sök á slysinu en vinnuveitandinn. Liggi ljóst fyrir í þessu máli að stefndi hafi með háttsemi sinni brotið gegn lögum og reglum og því hafi dómurinn í framangreindu máli þýðingu í þessu máli og styðji málsgrundvöll hennar sem byggist á því að vinnuveitandi stefnanda beri fulla ábyrgð á tjóni hennar og rétt sé að beina kröfum að stefnda á grundvelli 44. gr. laga nr. 30/2004. Krafa stefnanda um skaðabætur byggist á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og niðurstöðum matsgerðar C bæklunarlæknis og D hrl. Stefnandi telji ekki rétt að leggja matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar útreikningum á tjóni sínu, enda sé fyrri matsgerðin ekki haldin neinum göllum og auk þess betur rökstudd og sundurliðuð hvað varðar einstaka liði miskabótamatsins. Krafa stefnanda er sundurliðuð á eftirfarandi hátt í endanlegri kröfugerð: 1. Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. kr. 347.600 2. Bætur vegna varanlegs miska skv. 4. gr. skbl. kr. 1.763.700 3. Bætur vegna varanlegrar örorku skv. 5.-8. gr. skbl. kr. 5.601.146 Samtals kr. 7.712.446 Til frádráttar kröfunni komi innborganir stefnda, 500.000 kr. þann 8. júlí 2010 og 1.842.325 kr. þann 27. febrúar 2012, auk eingreiðslu frá Sjúkratryggingum Íslands, sem stefnandi fékk þann 16. mars 2011, að fjárhæð 595.866 kr. Miðað sé við að stöðugleikapunkti hafi verið náð 1. október 2009. Auk skaðabóta er krafist vaxta og dráttarvaxta til greiðsludags og málskostnaðar líkt og í dómkröfum greinir. Frekari rökstuðningur fyrir bótakröfu sé eftirfarandi: Krafa um þjáningabætur er byggð á 3. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð, telji matsmenn að tímabil þjáninga samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga sé frá 23. febrúar 2009 til 1. október 2009. Stefnandi hafi því verið veik án þess að vera rúmföst í 220 daga. Þjáningabætur nema 1.580 kr. á dag, sbr. 3. gr. skaðabótalaga, að viðbættri hækkun samkvæmt lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. laganna. Með vísan til framangreinds krefst stefnandi bóta fyrir þjáningar, samtals 347.600 kr. (220 x 1.580). Þá er vísað til 4. gr. skaðabótalaga varðandi kröfu um bætur vegna varanlegs miska. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð telji matsmenn varanlegan miska stefnanda af völdum slyssins samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga vera 20 stig. Vegna þessa þáttar er því krafist 1.763.700 kr. (8.818.500x20%) með vísan til 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og aldurs stefnanda á slysdegi. Loks er krafa um bætur vegna varanlegrar örorku reist á 5. - 7. gr. skaðabótalaga. Matsmenn telji samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga sé 30%. Með vísan til aldurs stefnanda, á þeim degi er heilsufar hennar í kjölfar slyssins telst stöðugt, er margfeldisstuðull hennar samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga 7,458. Varðandi tekjuviðmið, er byggt á launatekjum stefnanda síðustu þrjú ár fyrir slysið, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt skattframtölum voru launatekjur hennar árið 2006 1.924.685 kr., árið 2007 2.283.679 kr. og árið 2008 2.224.057 kr. Meðaltekjur hennar, leiðréttar samkvæmt launavísitölu, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, auk framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, séu því 2.608.003 kr. Verði bætur fyrir varanlega örorku því samtals 5.835.145 kr. (2.608.003x7,458x30%) og er gerð krafa þar um, allt að frádregnum eingreiðsluverðmæti greiðslna frá lífeyrissjóði, miðað við að bætur verði greiddar til febrúar 2013. Stefnandi rökstyður kröfu sína um bótaskyldu stefnda úr slysatryggingu launþega miðað við 20% varanlega læknisfræðilega örorku með vísan til niðurstöðu matsgerðar C og D, sem meta varanlegan miska 20 stig. Ágreiningslaust sé að V 53 hf. slysatryggði stefnanda við vinnu sína á slysdegi samkvæmt kjarasamningi Starfsgreinasambands Íslands hjá stefnda. Hefur stefndi viðurkennt bótaskyldu í því sambandi og greiddi m.a. 500.000 kr. inn á tjón stefnanda þann 26. júlí 2010. Í framangreindum kjarasamningi segi m.a. í grein 8.7.1 að atvinnurekendum sé skylt að tryggja launafólk fyrir varanlegri læknisfræðilegri örorku og tímabundinni örorku. Samkvæmt grein 8.7.3 breytist vátryggingarfjárhæðir eftir vísitölu neysluverðs til verðtryggingar sem gildir frá 1. febrúar 2008 (282,6 stig) og breytist fyrsta dag hvers mánaðar í réttu hlutfalli við breytingu vísitölunnar. Bótafjárhæðir reiknist á grundvelli vátryggingarfjárhæða á slysdegi en breytist með vísitölu neysluverðs til verðtryggingar frá slysdegi til uppgjörsdags. Um bótafjárhæðir fari samkvæmt greinum 8.7.5 og 8.7.6. Grunnfjárhæð örorkubóta vegna varanlegrar örorku sé 11.400.000 kr. miðað við 1. febrúar 2008 og fyrir hvert örorkustig frá 1-25 greiðist því 114.000 kr. en fjárhæðirnar hækki í samræmi við ofangreinda hækkun vísitölu. Stefnda beri að greiða stefnanda bætur samkvæmt kjarasamningnum og skilmálum tryggingarinnar. Stefnandi hafi þegar gert kröfu um bætur á grundvelli fyrirliggjandi matsgerða en stefndi hafi ekki viljað ganga til fullnaðaruppgjörs við hana. Stefnandi telji allar forsendur til að byggja á fyrirliggjandi matsgerð og kjarasamningnum. Tjón stefnanda sé einnig ótvírætt. Stefnandi styðji kröfur sínar við meginreglur skaðabótaréttar, einkum sakarregluna, lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglur nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, lög nr. 2/1993 og skaðabótalög nr. 50/1993. Um aðild vísast til III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Um varnarþing vísast til 33. gr. og 42. gr. laga um meðferð einkamála og um málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga. Varðandi vaxtakröfu af skaðabótum er vísað til 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en varðandi kröfu um dráttarvexti til 4. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Upphafstími dráttarvaxta miðast við þann dag er stefna var þingfest og sbr. 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eigi bætur úr slysatryggingu launþega að dragast frá bótum fyrir varanlega örorku. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda, að því er varðar kröfu um greiðslu úr ábyrgðartryggingu V 53 hf., er byggð á því að hvorki V 53 hf. né nokkur á vegum fyrirtækisins eigi sök á slysi stefnanda. Um skaðabótaábyrgð í málinu fari eftir almennum skaðabótareglum. Af því leiði að aðili verði ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni annars aðila nema það megi rekja til sakar hans eða einhverra sem hann beri ábyrgð á. Sönnunarbyrðin um sök stefnda hvílir því óskipt á stefnanda enda ekkert komið fram í málinu um að víkja beri frá meginreglunni og leggja sönnunarbyrðina að einhverju leyti á stefnda. Þá beri stefnandi að öllu leyti sönnunarbyrðina fyrir því að hafa yfirhöfuð orðið fyrir tjóni og um orsakir og umfang þess. Stefnanda hafi ekki getað dulist að stiginn var ekki fullbúinn þar sem þrep hans voru klædd með pappír og í hann vantaði þrep. Stiginn hafi enda ekki verið ætlaður til notkunar fyrr en við afhendingu fasteignar. Annar fullbúinn stigi var á milli hæða sem stefnanda hafi verið kunnugt um. Þau ákvæði laga sem stefnandi vísar til að hafi verið brotið gegn við frágang stigans séu almenn ákvæði sem veiti ekki leiðbeiningu um sakarmat. Af efni þeirra sé ljóst að þetta séu almennar leiðbeiningarreglur um það hvernig vinnu skuli háttað og hvernig vinnustaðir eigi að vera en það dugi ekki að vísa almennt til þeirra varðandi meinta sök. Hafa verði í huga varðandi frágang mannvirkja, hvers konar starfsemi hafi verið í gangi. Hér hafi verið um að ræða hús í smíðum og eðli málsins samkvæmt séu hlutar þess, þ.m.t. stigar á milli hæða, á einhverju tímabili í smíðum. Hafi stefnandi ekki fært sönnur á eða sýnt fram á með beinum hætti, á hvern hátt brotið var gegn þeim almennu hátternis- og leiðbeiningarreglum í lögum sem stefnandi vitnar til. Í tilvitnuðu greinum reglnanna segi m.a. að stiga skuli útbúa þannig að þá megi nota á öruggan hátt og að öruggar og heppilega staðsettar umferðarleiðir skuli vera til staðar í byggingum og skuli stigar gerðir til umferðar svo fljótt sem verða má. Fyrir liggi að fullbúinn hringstigi var á verkstaðnum sem notaður var til að komast á milli hæða og hafi stefnandi áður notað hann. Sú fullyrðing stefnanda að hún hafi mátt treysta því að þessi tiltekni stigi væri tilbúinn til notkunar sé fráleit. Öllum lagaskilyrðum um fullnægjandi og öruggan aðbúnað á verkstað hafi verið fullnægt enda var fyrir hendi örugg umferðarleið á milli hæða. Ekki hafði reynst unnt að taka stigann sem stefnandi datt úr í notkun þar sem frágangi á gólfi undir stiganum var ekki lokið þegar slysið varð. Stefndi heldur því jafnframt fram að stefnandi hafi ávallt fengið skýr fyrirmæli um þau verk sem vinna skyldi hverju sinni á hverjum stað fyrir sig Í umrætt sinn hafi stefnandi ekki verið beðinn um að þrífa stigahandriðið heldur aðeins að þrífa flísar í baðherbergjum. Það hafi því alfarið verið ákvörðun stefnanda sjálfs að vinna það verk sem hún hafði með höndum þegar slysið varð. Vísað sé til framburðar vitnisins G, verkstjóra hjá V 53 hf., hvað þetta atriði varðar. Ekki sé ágreiningur um að stefnandi hafi runnið á pappírnum á einu þrepi stigans og fallið niður. Hins vegar sé því alfarið mótmælt að það hafi átt þátt í fallinu að neðstu þrepin vantaði í stigann. Auk þess sé engin leið að fullyrða um það hvort meiðsli stefnanda hefðu orðið verri eða mildari hefði neðstu þrepin ekki vantað. Stefndi mótmælir því að V 53 hf. hafi brugðist skyldu sinni að tilkynna slysið til Vinnueftirlitsins. Það hafi verið gert innan sólarhrings frá því að slysið varð og sé tilkynningin dagsett þann 24. febrúar 2009 eða daginn eftir að slysið varð. Engu breyti þótt tilkynningin hafi verið stimpluð viku síðar hjá Vinnueftirlitinu eða þann 3. mars 2009. Leggja beri til grundvallar dagsetningu tilkynningarinnar. Jafnvel þótt lagt yrði til grundvallar að tilkynning hafi ekki borist Vinnueftirlitinu fyrr en 3. mars þá hafi engin sönnunargögn spillst á því tímabili sem leitt geti til þess að sönnunarbyrðinni ætti að snúa við varðandi aðstæður á slysstað. Sú niðurstaða styðjist við langa dómvenju og kenningar fræðimanna. Verði ekki talið að um óhappatilvik hafi verið að ræða verði að líta svo á að tjón stefnanda verði fyrst og fremst rakið til skorts á aðgæslu hennar sjálfrar. Í því sambandi verði að hafa í huga að stefnandi fékk ekki fyrirmæli um að þrífa stigann heldur átti hún einvörðungu að þrífa flísar á baðherbergjum. Hún hafi á eigin ábyrgð verið á ferð um stigann. Það hafi verið augljóst hverjum sem var að stiginn var ekki fullbúinn, þrep hans klædd pappír og neðstu þrep stigans vantaði. Fall stefnanda megi því rekja til aðgæsluleysis hennar sjálfrar. Því sé hafnað að tilvitnaður dómur EFTA-dómstólsins, í máli nr. E-2/10 eigi við í þessu máli enda hafi vinnuveitandi stefnanda farið í einu og öllu að gildandi reglum um öryggi og heilsu á vinnustað. Umræddur dómur EFTA-dómstólsins sé fyrst og fremst staðfesting á því að íslensk lög hafi verið þess efnis á tilteknum tíma að unnt væri að láta starfsmann bera ábyrgð á öllu eða meginhluta tjóns vegna vinnuslyss á grundvelli reglna um eigin sök. Sé sú niðurstaða ekki í samræmi við tilskipun nr. 89/391, þannig að meint réttindi hennar hafi ekki verið tryggð að lögum, beri íslenska ríkið ábyrgð á því gagnvart stefnanda. Með framangreindum rökstuðningi er á því byggt af hálfu stefnda að jafnvel þó að bótaskylda teldist vera fyrir hendi, þá falli hún niður vegna eigin sakar stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að bótaskylda sé fyrir hendi úr frjálsri ábyrgðartryggingu V 53 hf. hjá stefnda byggir stefndi á því að leggja beri matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar í málinu. Matsgerð sem aflað er einhliða af hálfu stefnanda hafi lítið sem ekkert sönnunargildi auk þess sem í ljós sé leitt að fyrri matsgerðin byggi á röngum heilsufarsupplýsingum. Í matsskýrslunni sé haft eftir stefnanda að fyrir slysið hafi hún ekki haft vöðvabólgueinkenni og aldrei verið til sjúkraþjálfunarmeðferðar fyrir slys, ekki lent í öðrum slysum og almennt verið heilsuhraust. Þetta komi ekki heim og saman við sjúkraskrá stefnanda þar sem fram komi að hún hafi fyrri sögu um einkenni frá hálsi. Á tímabilinu 13. nóvember 2001 til 20. janúar 2004 hafi hún leitað sjö sinnum til læknis vegna verkja í hálsi og verið greind með vöðvabólgu og vöðvagigt. Stefnanda hafi bæði verið vísað í sjúkraþjálfun og ávísað verkjalyfjum. Þessi ranga upplýsingagjöf stefnanda hafi leitt til þess að metið tjón hennar samkvæmt matsgerðinni sé meira en efni standa til. Á hinn bóginn séu engir gallar á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og sú gangrýni á matsgerðina sem kom fram hjá stefnanda við aðalmeðferð málsins sé of seint fram komin. Til að hnekkja matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi stefnandi átt þess kost að afla yfirmats sem ekki hafi verið gert. Því beri að leggja matsgerðina til grundvallar í málinu, ef bótaskylda er á annað borð viðurkennd. Varakrafaum lækkun fjárkröfu stefnanda er byggð á öllum sömu sjónarmiðum og málsástæðum og aðalkrafa um sýknu. Lækkunarkrafan er enn fremur studd þeim rökum að, til viðbótar þeim frádráttarliðum sem taldir eru upp í kröfu stefnanda, beri að draga frá bótafjárhæð eingreiðsluverðmæti (núvirði) bóta sem stefnandi nýtur frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrisgreiðslur frá Festu lífeyrissjóði, miðað við að stefnandi njóti slíkra bóta til 67 ára aldurs. Krafa stefnanda um viðurkenningu bótaskyldu úr slysatryggingu launþega hljóði þannig að viðurkennd verði með dómi skylda stefnda til að greiða stefnanda vátryggingabætur fyrir 20% varanlega læknisfræðilega örorku vegna þess slyss er mál þetta varðar. Þegar af þeirri ástæðu að ekki er tekið tillit til innborgana stefnda, sem óumdeildar eru í málinu sé ekki unnt að taka viðurkenningarkröfu stefnanda til greina. Að sama skapi sé ósannað að orsakatengsl séu á milli slyssins og einkenna stefnanda frá mjóbaki, enda hafi stefnandi ekki kvartað undan verkjum í mjóbaki við komu á Heilbrigðisstofnun […] strax í kjölfar slyssins og ekki heldur við endurkomu á Heilbrigðisstofnunina þremur dögum síðar, þann 26. febrúar 2009, eða við komu til læknis þann 11. mars 2009. Að auki telji stefndi að í mati á læknisfræðilegri örorku hafi ekki verið tekið tillit til áverka á ökkla matsþola fyrir slys. Stefnandi hefur ökklabrotnað áður, en á röntgenmyndum sem teknar voru 26. mars 2009 hafi komið í ljós gamalt brot á ökkla. Þá sé stefnandi jafnframt með stóran hælspora. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda frá fyrri tíma en dómsuppsögu. Fyrr hafi ekki verið komnar fram þær upplýsingar sem þörf er á til að meta fjárhæð bóta, sbr. 2. málsgrein 9. greinar laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Óháð niðurstöðu máls þessa mótmælir stefndi kröfu stefnanda um greiðslu málskostnaðar, sbr. 3. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991, og vísar sérstaklega til rangrar upplýsingagjafar stefnanda sem leiddi til þess að metið tjón hennar samkvæmt matsgerð, sem lá fyrir við upphaf máls, sé meira en efni standi til. Þá krefst stefndi þess að við ákvörðun málskostnaðar sé höfð hliðsjón af því að málið er gjafsóknarmál. Krafa stefnda um málskostnað er reist á 129. gr., 130. gr. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Með framangreindum rökstuðningi telur stefndi að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Um lagarök vísar stefndi einkum til skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, almennra reglna vátryggingaréttar og skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar og meginreglna um sönnunarbyrði og orsakasamband. Þá vísar stefndi til 2. mgr. 47. gr., sbr. 4. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Einnig er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað er vísað til 129., 130. gr. og 131 gr. laga um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi orðið fyrir slysi við vinnu sína þann 23. febrúar 2009. Stefndi hefur viðurkennt bótarétt stefnanda úr slysatryggingu launþega vegna þessa og greitt stefnanda bætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Töldu þeir miskastig stefnanda sem afleiðingu slyssins vera 15 stig en stefnandi heldur því fram að miða eigi við 20 stiga miska. Meginágreiningur aðila snýst hins vegar um það hvort stefnandi geti sótt bætur til stefnda á grundvelli ábyrgðartryggingar vinnuveitanda hennar, sem óumdeilt er að hann hafði keypt hjá stefnda. Eitt meginskilyrði þess að svo megi vera, og deilt er um í málinu, er hvort slysið megi rekja til saknæmrar háttsemi V 53 hf. eða manna sem það fyrirtæki beri ábyrgð á. Stefnandi heldur því fram að frágangur stigans sem hún féll í hafi verið óforsvaranlegur og ekki í samræmi við kröfur sem lög nr. 46/1980 og reglur settar á grundvelli þeirra gera. Á því beri V 53 hf. ábyrgð. Stefndi heldur því hins vegar fram að frágangi stigans hafi í engu verið áfátt miðað við byggingarstig hans og reglur um frágang fullbúinna stiga milli hæða geti eðli málsins samkvæmt ekki átt við um stiga í smíðum. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi hafi ekki átt erindi um stigann, hún hafi ekki fengið fyrirmæli um að þrífa hann og henni hafi borið að nota annan og fullbúinn stiga til að komast á milli hæða. Sé um sök að ræða hjá V 53 hf. eigi að lækka eða fella niður bætur vegna eigin sakar stefnanda. Í skýrslu sinni fyrir dómi rakti stefnandi atburðarásina á slysdegi í samræmi við það sem rakið er í atvikalýsingu. Hún bar að verkstjóri hefði ekið henni á starfsstöðina, hjálpað henni að bera ræstingarvörur upp á efri hæð hússins og gefið henni fyrirmæli um að þrífa allt húsið eftir því sem hægt væri en vinna hefði verið á lokastigi í húsinu þegar þarna var komið. Fyrir dómi voru stefnanda sýndar myndir af stiganum og staðfesti hún að frágangur hans hefði verið eins og myndirnar sýna fyrir utan það að hún taldi pappír á stigaþrepum ekki hafa verið festan niður með þeim hætti sem hann er á myndunum. Framburður hennar er þó óljós um það hvernig frágangi hans var nákvæmlega háttað. G, verkstjóri hjá V 53 hf. gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa farið með stefnanda á starfsstöð hennar umræddan dag. Frásögn hans kemur heim og saman við frásögn stefnanda að öðru leyti en því sem lýtur að fyrirmælum um verkefni sem henni voru falin. Hann segist einvörðungu hafa falið stefnanda að þrífa flísar á tveimur baðherbergjum, öðru á efri hæðinni og hinu á þeirri neðri. Hann sagðist líka vera viss um að þegar slysið varð hafi frágangur á pappír á stigaþrepum verið eins og framlagðar myndir sýna, þ.e. pappír hafi verið vafið utan um hvert þrep fyrir sig og límdur þannig niður. Myndirnar sýndu frágang stigans eins og hann var á slysdegi. Því er haldið fram af hálfu stefnanda að sönnunarbyrði um aðstæður á slysstað eigi að leggja á stefnda þar sem tilkynning til Vinnueftirlitsins hafi ekki borist svo fljótt sem krafist er í 79. gr. laga nr. 46/1980, með síðari breytingum. Tilkynningin frá V 53 hf. er dagsett 24. september 2009. Engin gögn liggja fyrir sem benda til þess að hún hafi ekki verið send þann dag ef frá er talinn tölvupóstur frá Vinnueftirlitinu þar sem segir að tilkynningin hafi verið stimpluð af þeim viku síðar, þ.e. 3. september s.á. Af þeim tölvupósti verður ekki ráðið neitt frekar um móttöku stofnunarinnar á tilkynningunni. Verður af þessum sökum að leggja til grundvallar að tilkynningin hafi verið send á þeim degi sem stefndi heldur fram í samræmi við skyldur hans samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980. Þá verður heldur ekki séð að rannsókn Vinnueftirlitsins á slysstað eftir slysið hefði leitt nokkuð frekar í ljós um þau atvik sem aðila greinir á um. Er því ekki fallist á það með stefnanda að það hafi áhrif á sönnunarmat í málinu hvernig staðið var að tilkynningu til Vinnueftirlitsins. Í máli þessu verður að leggja til grundvallar, miðað við lýsingu í gögnum málsins um frágang stigans, sem aðilar eru að meginstefnu sammála um, að stiginn hafi ekki verið þannig frágenginn að óhætt væri að ganga um hann. Það eitt og sér að í hann vantaði fjögur neðstu þrepin, leiðir til þess að hann var hættulegur og ónothæfur til umferðar. Meðal þeirra skyldna sem hvílir á atvinnurekanda samkvæmt ákvæði 13. gr. laga nr. 46/1980, er að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis á vinnustað og í reglum nr. 547/1996 eru sérákvæði um slíkar ráðstafanir á byggingarvinnustöðum. Þau ákvæði reglnanna sem einkum koma til skoðunar hér eru ákvæði 13. liðar í viðauka IV við reglurnar, sem kveða á um lágmarkskröfur um öryggi og heilsuvernd. Þar segir í grein 13.1 að umferðarleiðir, þar með talda innbyggða eða fasta stiga, skuli staðsetja og útbúa þannig að starfsmönnum sem eru við vinnu í grennd við þá stafi ekki hætta af. Jafnframt segir í grein 13.4 að hættusvæði á vinnustöðum skuli þannig frágengið að komið sé í veg fyrir aðgang óviðkomandi starfsmanna um þau. Ákvæði þessi eru lágmarksákvæði og geta eðli málsins samkvæmt ekki verið tæmandi fyrir þær öryggisráðstafanir sem vinnuveitanda er skylt að grípa til. Eins og hér háttar til hefði það hvorki verið umfangsmikið né flókið að loka stigaopinu ofan frá, t.d. með bráðabirgðahliði eða öðrum hætti og vekja athygli á hættunni með einhvers konar merkingu. Það er einnig í samræmi við eigin öryggisreglur V 53 hf. varðandi fallvarnir við ófrágengin op á byggingarstað þar sem m.a. segir um fallvarnir að girða skuli fyrir gólfop sem eru breiðari en stærð fóta, merkja beri slíkar varnir greinilega og bannað sé að færa þær til. Þá segir einnig í sama kafla að loka skuli fyrir aðgengi að handriðalausum svæðum. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða dómsins að frágangur stigans hafi verið ófullnægjandi og að vinnuveitandi stefnanda hafi borið að koma í veg fyrir að hann væri notaður á meðan þannig stóð á eða að minnsta kosti vara við hættunni af notkun hans. Því er mótmælt af hálfu stefnda að það hafi átt þátt í fallinu að neðstu þrepin vantaði í stigann auk þess sem engin leið sé að fullyrða um það hvort meiðsli stefnanda hefðu orðið verri eða mildari hefði neðstu þrepin ekki vantað. Í þessari málsástæðu stefnda felst að mótmælt er orsakatengslum milli óforsvaranlegs frágangs stigans og tjóns stefnanda. Svo sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að frágangur stigans hafi verið óforsvaranlegur og sú skylda hafi hvílt á vinnuveitanda stefnanda að sjá til þess að stiginn væri ekki notaður á meðan þannig var frá honum gengið. Því verður á því byggt í málinu að orsök slyssins megi rekja til frágangs hans, enda ekkert í málinu sem bendir til þess að orsakirnar megi rekja til annarra þátta. Þá heldur stefndi því fram að eigin sök stefnanda eigi að leiða til þess að bótaréttur hennar lækki eða fallið niður. Stefndi heldur því fram að ekki hafi verið búið að taka stigann í notkun þegar slysið varð og af málflutningi hans verður helst ráðið að gáleysi stefnanda hafi falist í því að átta sig ekki á því að svo væri. Þá er deilt um það hvort stefnandi hafi fengið fyrirmæli um að þrífa stigann eða tekið það upp hjá sjálfri sér að gera það. Hvað fyrirmæli til stefnanda varðar þá hefur stefnandi ekki fært sönnur á að hún hafi fengið fyrirmæli um að þrífa stigann. Standa þar orð hennar gegn orðum verkstjóra hennar. Hvað sem því líður verður að ætla að hún hafi talið sig eiga að vinna það verk og háttsemi hennar hafi ekki verið svo fjarlæg starfsskyldum hennar að öðru leyti að það verði metin henni til eigin sakar að hafa gert það. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að aðferð hennar við að ganga niður stigann eða þrífa hann hafi verið óvanaleg eða gáleysisleg. Með framangreindum rökum er því hafnað að eigin sök stefnanda eigi þátt í slysinu. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða dómsins að V 53 hf. beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda og skilyrði bótaréttar úr ábyrgðartryggingu stefnda því fyrir hendi hvað þetta atriði varðar. Þá er því hafnað að röng eða ófullnægjandi upplýsingagjöf stefnanda á matsfundi hjá þeim C og D eigi að leiða til þess að bótaréttur hennar falli niður á grundvelli 2. mgr. 47. gr. sbr. 4. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004. Í ljós hafi komið, eftir að matsins var aflað, að stefnandi hafi ekki greint rétt frá þegar haft er eftir henni að hún hafi ekki leitað til læknis vegna verkja í baki og hálsi fyrir slysið. Hið rétta sé, sem komi fram í sjúkragögnum, að stefnandi hafi á árnunum 2001 til 2004, leitað ítrekað til læknis vegna verkja í hálsi og baki. Hún hafi verið greind með vöðvabólgu og vöðvagigt og fengið meðferð við því, m.a. verið vísað til sjúkraþjálfara. C gat fyrir dómi ekki fullyrt hvort umrædd ummæli sem höfð voru eftir stefnanda hefðu verið beint eftir henni höfð og gat ekki útilokað að tungumálaörðugleikar hafi leitt til þess að hún hafi misskilið spurningar hans. Þá ber einnig að líta til þess að þær upplýsingar sem um ræðir varða læknismeðferð fyrir mörgum árum og matsmaður gat ekki dæmt um það hvort þær hefðu haft afgerandi áhrif á niðurstöðu matsins. Þá bendir síðari matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna ekki til þess að þessir þættir í sjúkrasögu stefnanda hafi haft teljandi áhrif á mat á afleiðingum slyssins þótt þeir séu ekki þýðingarlausir. Varðandi fjárhæð bóta er bæði deilt um miska- og örorkustig og frádráttarliði. Stefnandi leggur til grundvallar kröfu sinni um bætur niðurstöðu matsgerðar sem aflað var áður en mál þetta var höfðað að beiðni lögmanns stefnanda. Stefndi taldi niðurstöður matsgerðarinnar rangar og byggðar á ófullnægjandi upplýsingum Óskaði stefndi því eftir dómkvaðningu matsmanna sem skiluðu matsskýrslu 31. janúar 2011. Stefnandi miðar kröfugerð sína eftir sem áður við fyrri matsgerðina sem er frá 18. maí 2010. Rökstyður stefnandi þá kröfu sína á þann veg að það mat sé ítarlegra og betur rökstutt en síðari matsgerðinni, bæði varðandi mat á miska og örorku. Vísar stefnandi einkum til þess að í fyrri matsgerðinni séu miskastig sundurliðuð vegna einstakra áverka og örorkumatið taki mið af þeim sérstöku aðstæðum stefnanda sem felist í því að hún sé af erlendum uppruna og hafi ekki náð fullum tökum á íslensku. Þá telur stefnandi að síðari matsgerðin leggi of mikla áherslu á tengsl fyrri sjúkrasögu stefnanda og vinnufærni hennar í framtíðinni. Stefndi mótmælir því að fyrri matsgerðin geti haft sönnunargildi í málinu. Hún sé unnin að beiðni stefnanda án aðkomu stefnda. Matsmenn hafi ekki haft undir höndum réttar upplýsingar um sjúkrasögu stefnanda við gerð matsins og því sé það byggt á ófullnægjandi gögnum. Í ljósi þessa sé sönnunargildi matsgerðarinnar lítið sem ekkert og því beri að líta fram hjá niðurstöðum hennar og byggja á niðurstöðum dómkvaddra matsmanna. Þótt sönnunarmat dómara sé frjálst hefur matsgerð dómkvaddra matsmanna alla jafna ríkt sönnunargildi í málum af þessu tagi. Ekki hafa verið lögð fram nein gögn sem benda til þess að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé byggð á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum. Dómurinn fellst ekki á að rökstuðningi matsgerðarinnar sé ábótavant. Þvert á móti er ítarlega og skýrlega gerð grein fyrir forsendum niðurstöðunnar og byggt á öllum fyrirliggjandi gögnum um heilsufar stefnanda. Dragi aðili máls í efa niðurstöður matsgerðar dómkvaddra matsmanna á hann þess kost að óska yfirmats, sbr. 64. gr. laga nr. 91/1991. Það hafa aðilar ekki gert. Því eru engin rök til að víkja frá niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna og verður hún því lögð til grundvallar í málinu. Samkvæmt þessari niðurstöðu er tjón stefnanda, sem rakið verður til slyssins, metið til 15 miskastiga, varanleg örorka telst vera 25% og stöðugleikapunkti hafi verið náð 24. september 2009. Niðurstaða dómsins um fjárkröfu stefnanda tekur mið af þessu. Samhliða fjárkröfu gerir stefnandi kröfu um að viðurkennd verði með dómi skylda stefnda til að greiða stefnanda vátryggingarbætur úr slysatryggingu launþega fyrir 20% varanlega læknisfræðilega örorku. Í grein 8.7.5 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins greiðast bætur úr slysatryggingu launþega vegna varanlegrar örorku í hlutfalli við læknisfræðilegar afleiðingar slyss. Bætur samkvæmt tryggingunni miðast þannig við miskabótastig en ekki hlutfall varanlegrar örorku. Samkvæmt niðurstöðu dómsins er tjón stefnanda metið til 15 miskastiga. Þegar af þeirri ástæðu er kröfu stefnanda um viðurkenningu á rétti til hærri bóta úr slysatryggingu launþega hafnað. Í endanlegri kröfugerð stefnanda hefur verið tekið tillit til greiðslna stefnda úr slysatryggingu launþega og eingreiðslu frá Sjúkratryggingum Íslands. Ekki er því ágreiningur um þá frádráttarliði. Stefndi gerir að auki kröfu um að til frádráttar komi eingreiðsluverðmæti (núvirði) greiðslna sem stefnandi fær frá almannatryggingum til 67 ára aldurs og að verðmæti greiðslna frá lífeyrissjóði verði miðaðar við sama tímamark. Varðandi frádrátt vegna bóta frá almannatryggingum liggur fyrir að stefnandi fær mánaðarlega greiddar örorkubætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Samkvæmt greiðsluáætlun fyrir árið 2011 námu þessar bætur samtals 1.754.496 kr. á því ári og verða 1.792.357 kr. á yfirstandi ári. Stefndi hefur lagt fram útreikninga H tryggingastærðfræðings á núvirði framtíðargreiðslna örorkubóta miðað við mismunandi forsendur, m.a. þá að stefnandi haldi óbreyttum bótarétti til 67 ára aldurs. Nemur verðmæti 2/3 af núvirði greiðslna miðað við þær forsendur 11.563.000 kr. Verði krafa um frádrátt á kröfu stefnanda sem þessu nemur tekin til greina er ljóst að tjón stefnanda er þegar að fullu bætt. Jafnvel þótt ekki sé gert ráð fyrir greiðslum almannatrygginga til lengri tíma en til ársins 2014, en ákvörðun Tryggingastofnunar sætir endurskoðun á því ári, næmi frádráttar vegna þessara greiðslna hærri fjárhæð en stefndi hefur þegar greitt. Ágreiningur aðila, hvað þennan frádráttarlið varðar, snýst um það hvort miða skuli við frádráttarreglur eins og þær voru í lögum á slysdegi eða á þeim tíma þegar stöðugleikapunkti var náð. Með lögum nr. 53/2009 var ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 breytt á þann veg að í stað þess að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns greiðslur sem tjónþoli fær frá almannatryggingum segir nú að draga skuli frá bótum eingreiddar örorkubætur almannatrygginga, sbr. 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007. Lögin tóku gildi 1. maí 2009 skv. 3. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 15/2005. Við mat á því hvort tjónþoli eigi rétt á miska- og örorkubótum er miðað við ástand hans þegar heilsufar hans er orðið stöðugt, sbr. 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Fyrir það tímamark er því ekki unnt að meta fjárhæð skaðabóta vegna varanlegs miska og örorku. Svo sem fram er komið ber að miða við að heilsufar stefnanda hafi orðið stöðugt 24. september 2009. Fyrir það tímamark var því ekki hægt að krefja um eða ákvarða bætur til hennar. Fer því um fjárhæð bóta, þ.m.t. um heimildir til frádráttar, eftir löggjöf á þeim tíma, enda geymi lögin ekki ákvæði um að fara skuli eftir eldri lögum. Með þessum röksemdum er því hafnað að draga skuli frá bótum stefnanda núvirt verðmæti áætlaðra bóta frá almannatryggingum. Hvað varðar frádrátt vegna eingreiðsluverðmætis greiðslna úr lífeyrissjóði þá mótmælir stefnandi því að við mat á verðmæti þeirra verði horft til lengri tíma en fram til febrúar 2013, en þá verða bætur til stefnanda endurmetnar. Í endanlegri kröfugerð stefnanda er gert ráð fyrir frádrætti sem nemur verðmæti þessara greiðslna miðað við það tímamark og stöðugleikapunkti þann 1. október 2009. Núverandi réttindi stefnanda til greiðslna frá lífeyrissjóði byggja á mati trúnaðarlæknis lífeyrissjóðsins frá 28. júní 2011 þar sem lagt er til grundvallar að örorka stefnanda gagnvart fyrri störfum sé 50%. Lífeyrir greiðist ekki nema örorka sé metin 50% eða meiri. Í grein 12.4 í samþykktum lífeyrissjóðsins segir að fyrstu þrjú árin eftir orkutap skuli örorkumat aðallega miðað við vanhæfni sjóðfélaga til að gegna því starfi sem hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd. Að því tímabili loknu skuli orkutap metið á ný með tilliti til vanhæfni sjóðfélaga til almennra starfa, nýrra upplýsinga um heilsufar og störf og árangurs af endurhæfingu. Orkutap skuli síðan endurmetið eftir því sem stjórn sjóðsins telji ástæðu til. Ljóst er að þegar það mat fer fram, þ.e. í febrúar 2013, verða önnur gögn tiltæk um mat á örorku stefnanda en lágu fyrir í upphafi, m.a. nýtt mat dómkvaddra matsmanna í þessu máli, sem telja varanlegan miska og varanlega örorku lægri en það mat sem fyrir lá þegar upphafleg ákvörðun sjóðsins var tekin. Þá kemur fram í niðurstöðu örorkumats dómkvaddra matsmanna að örorka stefnanda sé heldur meiri gagnvart störfum af því tagi sem hún sinnti áður en gagnvart öðrum störfum sem telja má líklegt að standi stefnanda til boða þótt meginskerðingin sé vegna skerðingar á starfsúthaldi hennar og álagsgetu til allra starfa. Í ljósi þessa leikur verulegur vafi á því að stefnandi muni njóta lífeyrisréttar frá lífeyrissjóði sínum lengur en fram í febrúar 2013. Því er ekki fallist á það með stefnda að við núvirðingu lífeyris úr lífeyrissjóði skuli leggja til grundvallar mat á verðmæti greiðslna miðað við óbreyttar bætur til 67 ára aldurs. Hins vegar dragast frá skaðabótum stefnanda lífeyrir úr lífeyrissjóði miðað við 40% af eingreiðsluvirði hans fyrir tímabilið sem lýkur í febrúar 2013 í samræmi við ákvæði 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/2003. Samkvæmt útreikningi H tryggingastærðfræðings eru verðmæti þeirra greiðslna 232.000 kr. og koma þær til frádráttar höfuðstól dæmdra örorkubóta. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda frá fyrri tíma en dómsuppsögu og telur að fyrr hafi ekki verið komnar fram þær upplýsingar sem þörf er á til að meta fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Á það er ekki fallist. Fyrir liggur að krafa stefnanda um greiðslu bóta er lögð fram löngu fyrir upphaf málshöfðunar þessarar og allar upplýsingar af hálfu stefnanda lágu fyrir meira en mánuði áður en mál þetta var höfðað. Breytir engu í þessu sambandi þótt aðilar hafi deilt um forsendur niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar. Eru því engin sérstök atvik fyrir hendi sem leitt geti til þess að beitt verði heimild í síðari málslið 9. gr. vaxtalaga til að ákvarða upphafsdag dráttarvaxta frá síðara tímamarki. Verður upphafsdagur dráttarvaxta því miðaður við þingfestingardag í samræmi við kröfugerð stefnanda. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er niðurstaða málsins sú að viðurkennd er krafa stefnanda um greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda á grundvelli ábyrgðartryggingar V 53 hf. Um fjárhæð bóta skal miða við að miskastig séu 15 og varanleg örorka 25% og að stöðugleikapunkti hafi verið náð 24. september 2009. Höfuðstóll bótafjárhæðar verður því 6.289.937 kr., þ.e. 336.540 kr. í þjáningabætur fyrir tímabilið frá slysadegi til 24. september 2009, 1.322.775 kr. vegna varanlegs miska og 4.862.662 kr. vegna varanlegrar örorku, að frádregnu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti greiðslna frá Festu lífeyrissjóði að fjárhæð 232.000 kr. Frá höfuðstól dragast innborganir stefnda og greiðsla frá Sjúkratryggingum Íslands svo sem greinir í kröfugerð. Krafa stefnanda ber vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.659.315 kr. frá 23. febrúar til 24. september 2009 og af 6.289.937 kr. frá þeim degi til 16. júní 2011 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Með vísan til þess sem áður er sagt varðandi upplýsingagjöf stefnanda á matsfundi vegna fyrri matsgerðar í málinu er ekki tilefni til að taka til greina kröfu stefnda um að það atriði eigi að hafa áhrif á niðurstöðu um málskostnað. Þá eru ekki lagaskilyrði til að taka til greina kröfu hans um að við ákvörðun málskostnaðar verði höfð hliðsjón af því að málið er gjafsóknarmál, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af úrslitum málsins skal stefndi greiða stefnanda málskostnað með vísan til 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Málskostnaður telst hæfilega ákveðinn 897.000. kr., þ.m.t. virðisaukaskattur, sem rennur í ríkissjóð. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu vegna rekstur þess fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður hennar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun til lögmanns hennar, Kristjáns B. Thorlacius hrl., sem telst hæfilega ákveðinn 659.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ingibjörg Þorsteinsdóttir, settur héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands greiði stefnanda, A, 6.289.937 kr. með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.659.315 kr. frá 23. febrúar til 24. september 2009 og af 6.289.937 kr. frá þeim degi til 16. júní 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum og bótagreiðslu að fjárhæð 500.000 kr. 8. júlí 2010, 595.866 kr. 16. mars 2011 og 1.842.325 kr. 27. febrúar 2012. Kröfu stefnanda um að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða vátryggingabætur fyrir 20% varanlega læknisfræðilega örorku úr slysatryggingu launþega er hafnað. Stefndi greiði stefnanda 897.000 kr. í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns stefnanda, Kristjáns B. Thorlacius, 659.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 478/2005
|
Kærumál Lagaskil
|
Deilt var umálagningu erfðafjárskatts samkvæmt ákvörðun sýslumanns. Hafði arfleifandinnlátist 28. mars 2004 og erfingjarnir fengið leyfi 13. ágúst 2004 til einkaskipta á dánarbúinu.Erfðafjárskýrsla var afhent sýslumanni 12. janúar 2005. Hinn 1. apríl 2004 tókugildi lög nr. 14/2004 um erfðafjárskatt og var í 21. gr. laganna mælt fyrir um að lögin skyldu taka til skipta ádánarbúum eftir þá, sem létust þann dag eða síðar. Sagði enn fremur að frá samatíma féllu lög nr. 83/1984 um erfðafjárskatt úr gildi. Með lögum nr. 15/2004,sem tóku gildi 20. apríl 2004 var bætt inn í lög nr. 14/2004 ákvæði tilbráðabirgða, sem kvað á um að lög nr. 83/1984 með síðari breytingum skyldugilda, með nánar tilgreindum undantekningum, um skipti á dánarbúum þeirra semlátist hefðu fyrir 1. apríl 2004. Var deilt um það í málinu hvort bráðabirgðaákvæðiþetta veitti fullnægjandi heimild til álagningar erfðafjárskatts á grundvellihinna eldri laga, eins og sýslumaður hafði lagt til grundvallar ákvörðun sinnium álagningu skattsins. Talið var að regla nefnds bráðabirgðaákvæðis værifortakslaus og ótvíræð og í samræmi við hefðbundnar lagaskilareglur og veittifullnægjandi lagastoð, í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár, fyrirálagningu erfðafjárskatts þess, sem um var deilt í málinu. Þá var tekið fram aðarfleifandi hafi látist í gildistíð laga nr. 83/1984 og erfðafjárskýrslu hafiverið skilað eftir að umdeilt bráðabirgðaákvæði hafði tekið gildi og ákvæði 2.mgr. 77. gr. stjórnarskrár stæði því þar af leiðandi ekki í vegi aðerfðafjárskatturinn teldist löglega á lagður. Ekki var heldur fallist á aðólögmæt mismunun fælist í beitingu bráðabirgðaákvæðisins. Var ákvörðun S umálagningu erfðafjárskattsins því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og IngibjörgBenediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 3. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2005,þar sem leyst var úr ágreiningi um álagningu erfðafjárskatts á varnaraðila vegnaarfs hans úr dánarbúi Sigrúnar Júlíusdóttur. Um kæruheimild vísar sóknaraðilitil 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., en sóknaraðila hefurverið veitt kæruleyfi. Sóknaraðili krefst þess aðallega að felld verði úr gildiákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 18. febrúar 2005 um álagninguerfðafjárskatts á arf sóknaraðila úr framangreindu dánarbúi og að því verðislegið föstu að sóknaraðila beri ekki að greiða erfðafjárskatt af þeim arfi.Til vara krefst hann þess að álagður erfðafjárskattur á nefndan arf sóknaraðilamegi ekki verða hærri en verið hefði samkvæmt álagningarreglum laga nr.14/2004. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður fellurniður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Kærumálskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 503/2015
|
Kærumál Lögræði
|
Með beiðni, móttekinni í Héraðsdómi Reykjavikur 18. mars 2015, hefur Sveinn Andri Sveinsson hrl. krafist þess fyrir hönd sóknaraðila, A, kt. [...], [...] í [...], að felld verði úr gildi fjárræðissvipting hans frá 3. desember 1992. Þá er krafist hæfilegrar þóknunar úr ríkissjóði vegna starfa skipaðs talsmanns sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júlí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fjárræðissvipting hans yrði felld úr gildi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að framangreind krafa sín verði tekin til greina, en til vara að svipting fjárræðis verði takmörkuð við tilgreinda fasteign sína. Þá krefst hann þóknunar til handa verjanda sínum fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til þess sem rakið er í hinum kærða úrskurði um hagi sóknaraðila verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að aðstæður sóknaraðila hafi ekki breyst frá því hann var sviptur fjárræði með úrskurði uppkveðnum 3. desember 1992 þannig að hann sé fær um að hafa stjórn á fjármálum sínum. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 181/2016
|
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 2. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. mars 2016 þar sem varnaraðila vargert að afplána 360 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómumHéraðsdóms Reykjavíkur [...]. september 2013 og [...]. nóvember sama ár.Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga.Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þákrefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2.mars 2016.Lögreglustjórinná Selfossi hefur farið fram á það við dóminn að X, kt. [...] óstaðsettum í húsí Reykjavík, verði gert að afplána 360 daga eftirstöðvar óafplánaðrafangelsisrefsinga sem kærða var veitt reynslulausn á af FangelsismálastofnunRíkisins þann 20. maí 2015.Skipaðurverjandi kærða krefst þess að kröfunni verði hafnað.Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að kærða hafi verið veitt reynslulausnþann 20. maí 2015 af eftirstöðvum neðangreindra óskilorðsbundinna fangelsisdóma:. 18 mánaða fangelsisdómi HéraðsdómsReykjavíkur frá [...]. september 2013 ([...]/2013)2. 18 mánaða fangelsisdómi HéraðsdómsReykjavíkur frá [...]. nóvember 2013 ([...]/2013)Samtalser um að ræða 360 daga eftirstöðvar ofangreindra refsinga og ákvað Fangelsismálastofnun að reynslutími skyldivara í 2 ár. Skilyrði reynslulausnarinnar er m.a. að viðkomandi gerist ekkisekur um nýtt brot á reynslulausnartímanum og að kærði neyti ekki áfengis néfíkniefna á tímabilinu. Kærði samþykkti skilyrði reynslulausnarinnar meðundirritun sinni þann 11. maí 2015. Kærðihafi þrátt fyrir ungan aldur þónokkurn sakarferil að baki og hafi ítrekað ásíðustu árum hlotið refsingar fyrir fíkniefnabrot, auðgunarbrot ogumferðarlagabrot. Lögreglustjórikveður að lögregla rannsaki nú neðangreint mál sem kærði sé sterklega grunaður um aðild að:318-2016-[...]Lögregluhafi borist tilkynning rétt eftir kl. 03:00 aðfaranótt 1. mars sl. um aðinnbrot væri yfirstandandi í verslun [...] á [...]. Er tilkynnandi hafi komiðað versluninni hafi tveir aðilar verið inni í verslunni, annar að eiga viðspilakassa með verkfæri og hinn aðilinn að eiga við sjóðsvélar. Tilkynnandihafi beðið í felum þangað til aðilarnir tveir hafi yfirgefið vettvanginn ábifreiðinni [...]. Er lögregla hafi komið á vettvang hafi verið búið að spennaupp sjóðsvél og hafi verksummerki eftir meinta gerendur verið greinileg, þ. ám. hafi smápeningar verið á víð og dreif og tóbaksumbúðir. Um 07:00 sama morgunhafi bóndi í nágrenninu haft samband við lögreglu, hafi tveir aðilar bankað uppá hjá honum eftir að hafa fest bifreið sína. Hafi það verið bifreiðin [...].Lögregla hafi komið á vettvang og handtekið kærða og meintan samverkamann hans.Áður hafi lögregla tekið ljósmyndir af skóförum fyrir utan verslunina sem reynsthafi sambærileg við mynstur á skóm beggja hinna handteknu aðila. Kærði hafi íyfirheyrslu hjá lögreglu játað að hafa brotist inn í verslunina ásamtsamverkamanni og stolið þar tóbaki og skiptimynt. Þaðsé mat lögreglustjórans á Selfossi, að öll lagaskilyrði 2. mgr. 65. gr. laganr. 49/2005 um fullnustu refsinga séu uppfyllt, enda hafi kærði meðframangreindri háttsemi rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnar. Þá sélíka ljóst, m.a. í ljósi játningar kærða sjálfs sem samræmist öðrum rannsóknargögnumlögreglu, að hann sé undir sterkum rökstuddum grun um að hafa framið afbrot semvarðað geti allt að 6 ára fangelsi.Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005um fullnustu refsinga sé þess hér með farið á leit að krafan nái fram að ganga.Forsendur og niðurstaða Ímálinu liggur fyrir að þann 20. maí 2015 var kærða veitt reynslulausn á 360daga eftirstöðvum framangreindra fangelsisrefsinga og var skilorðstími ákveðinn2 ár.Fyrirdóminn hafa verið lögð afrit rannsóknargagna ofangreinds máls lögreglu. Þaðer almennt skilyrði reynslulausnar, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 49/2005 umfullnustu refsinga, að aðili gerist ekki sekur um nýtt brot á reynslutíma.Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. sömu laga getur dómstóll úrskurðað að kröfu ákærandaað maður sem hlotið hafi reynslulausn skuli afplána eftirstöðvar refsingar efhann á reynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrði reynslulausnar, enda liggifyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýtt brot sem varðað geti sex árafangelsi eða að brotið varði við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.Samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja í máli þessu er það mat dómsins aðfullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 að kærði hafi áreynslutíma rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnarinnar og jafnframt ersýnt að fyrir liggur sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðaðgeta sex ára fangelsi. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra í máli þessueins og nánar greinir í úrskurðarorði. Samkvæmt næstsíðasta málslið 2. mgr. 65.gr. laganna frestar kæra til Hæstaréttar Íslands ekki framkvæmd úrskurðar. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, skal afplána 360 dagaeftirstöðvar fangelsisrefsinga samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...].september 2013 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]. nóvember 2013, sbr.reynslulausn sem Fangelsismálastofnun ríkisins veitti honum 20. maí 2015. Kæra til Hæstaréttar Íslandsfrestar ekki framkvæmd úrskurðarins.
|
Mál nr. 502/2015
|
Kærumál Nálgunarbann Brottvísun af heimili Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011. Málinu var vísað frá Hæstarétti, enda hafði kæra borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var liðinn.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 30. júlí 2015 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júlí 2015, þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 22. sama mánaðar um að varnaraðili sætti brottvísun af heimili og nálgunarbanni, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að brottvísun af heimili og nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 má kæra eftir almennum reglum til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara um hvort lagt verði á nálgunarbann eða brottvísun af heimili. Um kæru gilda sömu reglur og um kæru úrskurðar samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt upphafsmálslið 2. mgr. 193. gr. þeirra laga skal maður sem kæra vill úrskurð lýsa því yfir innan þriggja sólarhringa frá því að hann fékk vitneskju um úrskurðinn. Verjandi varnaraðila var viðstaddur uppsögu hins kærða úrskurðar og lýsti því þá yfir að tekinn væri lögboðinn frestur til að taka ákvörðun um hvort varnaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Eins og áður greinir barst kæra héraðsdómi 30. júlí 2015, en þá var liðinn kærufrestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Dómur Hæstaréttar nr. 227/2015: Þann 10. mars sl. var X gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart A og B son hennar í 4 vikur með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Héraðsdómur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra með úrskurði sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar nr. 227/2015 þann 25. mars sl. Mál 007-2015-[...]: Þann [...]. mars sl. tilkynnir nágranni um ófrið frá íbúð X og A. Var X þar búinn að henda A og föggum hennar fram á gang. Samkvæmt bókun lögreglu mun X hafa verið búinn að ýta og hrinda A til og hún klóraði hann til blóðs á hálsi. Mál 007-2015-[...]: Þann [...]. mars sl. er X gefið að sök að hafa sparkað í bak A með þeim afleiðingum að hún hlaut eymsli í baki. Í kjölfarið hafi hann vísað A fram á gang fyrir utan íbúðina. Er lögregla kom á vettvang var X áberandi ölvaður, á nærfötum einum saman og hélt á töng, sem hann reyndi að nota til að ná af sér giftingahring. Á vettvangi var A óttaslegin og með tárin í augunum. Synir A, B og C voru á vettvangi og sögðust óttast X talsvert og sögðu þeir X hafa ráðist á móður þeirra, þ.e. sparkað í hana. A var flutt á slysadeild í kjölfarið til skoðunar. Mál 007-2014-[...]: Þann [...]. nóvember sl. tilkynnir nágranni um heimilisófrið, þar sem X var ölvaður. Sagði hann A flýja reglulega fram á gang vegna hræðslu við X og þá bærust öskur frá henni innan og utan íbúðarinnar. Þegar lögreglumenn komu á vettvang heyrðu þeir X segja „stingdu þig í hausinn með þessu“, og sáu hann beina hníf að A og B. Var X áberandi ölvaður. Samkvæmt A og B hafði X ógnað þeim með hníf og þá hafði X tekið víðsvegar í hægri handlegg og úlnlið A og var hún skv. lögreglu með sjáanlega áverka á hægri hendi, rauð og marin og fann til sársauka við snertingu. Mál 007-2014-[...]: Þá var tilkynnt um ófrið í íbúð X og A þann [...]. september sl. þar sem X var ölvaður og læsti A og B fram á gangi. Mál 007-2014-[...]: Þann [...]. ágúst s.l. var tilkynnt um ófrið á heimili X og A. Í greinargerð lögreglustjóra kemur jafnframt fram að samkvæmt A hafi hún og X verið gift frá árinu 2008 en ekki hafið sambúð fyrr en árið 2012. Segði hún X hafa drukkið áfengi nánast daglega undanfarið ár og við það sé hann annar maður og beiti hana andlegu og líkamlegu ofbeldi. Hún segðist vera hrædd og ekki þora að gera neitt, m.a. vegna hræðslu við að vera send úr landi. Segði hún X oft hafa lagt hendur á sig en fyrst og fremst hafi hann þó beitt hana andlegu ofbeldi. Þá hafi A greint frá því að hún sjái um allt á heimilinu og þori ekki annað en að standa sig af ótta við að X bregðist illa við. Samkvæmt skrá um launatengd gjöld hafi X ekki verið í vinnu frá því að A kom til landsins. Þá er þess getið að þann 10. mars sl. hafi X verið gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart A og syni hennar í fjórar vikur með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt A hafi X haldið sig frá heimilinu meðan hann sætti banninu en síðan flust aftur inn á heimilið að eigin frumkvæði eftir að nálgunarbanninu lauk. Segðist A ekki vilja hafa X á heimilinu. Þann 3. maí sl. hafi X á ný verið gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart A með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt A hafi hún hleypt X aftur inn á heimili sitt í maí þar sem hún hafi verið veik og þurft aðstoð. Hann hafi þá komið til hennar og ekki farið síðan. Í ljósi framangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt en kærði liggi undir rökstuddum grun um að hafa beitt A líkamlegu og andlegu ofbeldi og sé talin hætta á að hann geri slíkt aftur og raski friði A njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sé talið sennilegt að friðhelgi hennar verði vernduð með öðrum og vægari hætti eins og sakir standa. Niðurstaða Í málinu liggja fyrir afrit rannsóknargagna sem voru tilefni ákvörðunar lögreglustjóra þann 22. júlí 2015 um að varnaraðili sæti brottvísun og nálgunarbanni í fjórar vikur gagnvart eiginkonu sinni. Í 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 er tilgreint hvaða skilyrði þurfi að vera uppfyllt til að manni verði vísað brott af heimili sínu og hvaða skilyrði þurfi að vera uppfyllt til að hann sé beittur nálgunarbanni. Þá segir í 6. gr. að framangreindum úrræðum verði aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að lögregla hefur margítrekað þurft að hafa afskipti af varnaraðila vegna heimilisófriðar og eiginkona hans þá orðið að flýja út úr íbúð þeirra. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að varnaraðili hafi þann 9. nóvember 2014 beint hnífi að eiginkonu sinni og syni hennar er lögregla kom á vettvang, en ástæða þess að eiginkona kærði ekki var að hún óttaðist að hún missti dvalarleyfi sitt hér á landi. Varnaraðila var gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart eiginkonu sinni í fjórar vikur þann 10. mars sl. með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og var sú ákvörðun staðfest með dómi Hæstaréttar Íslands nr. 227/2015 þann 25. mars sl. Fallist er á það með lögreglustjóra að varnaraðili liggi undir grun um að hafa raskað friði eiginkonu sinnar með því að hafa aðfararnótt [...]. júlí sl. veist að henni með því að henda í hana frosnu kjöti og einnig þann [...]. júlí sl. hent í hana þungu sykurkari og veitt henni áverka. Að virtum gögnum málsins, þar sem fram kemur að varnaraðili hefur ítrekað raskað friðhelgi eiginkonu sinnar, er fallist á það með lögreglustjóra að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 til nálgunarbanns og brottvísunar af heimili séu uppfyllt, enda verður ekki talið að friðhelgi konunnar verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila og réttargæslumanns brotaþola og greiðist úr ríkissjóði eins og nánar er kveðið á um í úrskurðarorði. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 22. júlí 2015 um að X skuli sæta brottvísun og nálgunarbanni í fjórar vikur þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili hans og A að [...] í [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti. Þóknun verjanda varnaraðila, Helgu Völu Helgadóttur hdl., og réttargæslumanns brotaþola, Lilju Margrétar Olsen hdl.,161.200 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 271/2003
|
Landamerki Skriflegur málflutningur
|
B og Ó, sem áttu samliggjandi landareignir, deildu um nánar afmarkaða spildu á mörkum eignanna. Á grundvelli framlagðra gagna þótti sýnt að fyrri eigandi landareignar Ó hafði skilið spilduna frá eign sinni með sölu til fyrri eiganda landareignar B. Var því viðurkennt að hið umþrætta landsvæði tilheyrði B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júlí 2003. Hann krefst þess, að viðurkennt verði með dómi að hann sé eigandi að 869 fermetra landspildu á mörkum jarðar áfrýjanda, Sjávarhóla, og aðliggjandi landspildu stefnda, og skuli spilda þessi afmarkast af línum sem dregnar séu milli hnitapunkta, sem getið er í dómsorði héraðsdóms. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Reykjavíkurborg til réttargæslu í málinu. Málið hefur verið flutt skriflega samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. laga nr. 38/1994. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því að fallist verður á kröfu áfrýjanda um að honum verði ekki gert að greiða réttargæslustefnda málskostnað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að málskostnaður fellur niður milli áfrýjanda, Ólafs Sigurgeirs Hólm Guðbjartssonar, og réttargæslustefnda, Reykjavíkurborgar. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2003. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 14. f.m. er höfðað með stefnu útgefinni 28. ágúst 2002 og var málið þingfest þann 3. september 2002. Stefnandi málsins er Björn Björnsson, kt. 260148-3039, Horni, Kjalarnesi, Reykjavík. Stefndi er Ólafur Sigurgeir Hólm Guðbjartsson, Sjávarhólum, Kjalarnesi, Reykjavík. Þá hefur borgarstjóranum í Reykjavík, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, kt. 311254-4809 fyrir hönd Reykjavíkurborgar, verið stefnt til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi, að landsvæði á mörkum jarða málsaðila, sem afmarkast af eftirfarandi hnitum: Punktur/hnit X Y 009) 684 591.790 419 462.907 007) 684 587.478 419 441.457 221) 683 725.909 418 623.833 222) 683 746.368 418 578.210 og er 869 ferm. að stærð sé eign stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að kröfu stefnanda verði hafnað, og að umrædd spilda verði viðurkennd eign stefnda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Á hendur réttargæslustefnda eru ekki gerðar kröfur. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar kröfur í máli þessu að öðru leyti en að réttargæslustefndi krefst málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Málavextir: Með kaupsamningi dagsettum 11. október 1968 seldi Haraldur Jósefsson, Sjávarhólum, Kjalarnesi, Birni R. Einarssyni tvær lóðarspildur úr landi Sjávarhóla á Kjalarnesi. Í samningnum er hinu selda lýst svo: „Hið selda er tvær lóðarspildur, sem merktar eru nr. 3 og 3 a og strikaðar með rauðu á viðfestum uppdrætti gerðum af Pétri Hjálmssyni í mælikvarðanum 1:2000 í júlí-september 1968 og er uppdrátturinn áritaður merkinu a. Stærri spildan er norðan við þjóðveginn og ca. 6 hektarar að stærð. Um hana eru grafnir tveir skurðir langs með þjóðveginum og tveir skurðir, sem stefna þvert á þjóðveginn. Minni spildan er sunnan þjóðvegarins ca. 0,93 hektarar að stærð og meðfram henni að austan er skurður.” Kaupsamningi þessum ásamt uppdrættinum og afsali dagsettu 28. nóvember 1968 var þinglýst þann 6. desember 1968 og merkt Litra T6 nr. 362. Með makaskiptasamningi dagsettum 13. febrúar 1985 eignaðist stefnandi máls þessa „spildu nr. 1 úr Sjávarhólalandi, sem nú er þinglýst eign Björns R. Einarssonar, en á henni stendur húsið Horn, sem er eign Björns Björnssonar. Spilda Björns R. Einarssonar ca. 0,93 ha., sem liggur sunnan gamla þjóðvegarins, fylgir ekki í skiptunum.” Makaskiptasamningi þessum var þinglýst þann 10. apríl 1985 og merktur sem skjal 4291/1985, hjá sýslumanninum í Gullbringu og Kjósarsýslu. Óumdeilt er, að spilda þessi, sem stefnandi eignaðist í þessum skiptum er sú, sem á uppdrætti Péturs Hjálmssonar er merkt nr. 3 og á uppdrætti Þorgeirs Guðmundssonar er merkt nr. 1. Eftir því, sem segir í stefnu, var árið 1987 skipt úr landi Sjávarhóla spildu ca. 6 ha. sem Helgi Haraldsson eignaðist. Var Þorgeir Guðmundsson, verkfræðingur, þáverandi byggingarfulltrúi á Kjalarnesi, fenginn til þess að gera uppdrátt af þessu landi. Samkvæmt uppdrætti hans, sem dagsettur er 18. nóvember 1987, liggur umrædd spilda, sem auðkennd er með nr. 1a, samsíða spildu nr. 1 í eigu stefnanda. Í eignarskiptasamningi eigenda Sjávarhóla, dags. 23. nóvember 1987, segir, að jörðin sé í óskiptri sameign þar greindra eigenda „að frátaldri 6 hektara spildu sem merkt er 1A og strikuð er með rauðu á viðfestum uppdrætti Þorgeirs Guðmundssonar, dags. 18. nóvember 1987, sem skal vera séreign Helga.” Eignarskiptasamningur þessi ásamt viðfestum uppdrætti Þorgeirs Guðmundssonar var afhentur til þinglýsingar 22. janúar 1988 og innfærður og merktur nr. 561/1988 þann 25. janúar 1988. Með uppboðsafsali dagsettu 6. júní 1996, var Landsbanka Íslands afsalað fasteigninni Smábýli 1A, 6 hektara spildu úr Sjávarhólum, þinglýstri eign Helga Haraldssonar, „með öllum sama rétti og fyrri eigandi átti.” Með afsali dagsettu 3. júlí 1966 (á augljóslega að vera 1996), afsalar Landsbanki Íslands stefnda Ólafi Guðbjartssyni, fasteigninni Smábýli 1A 6 hektara spildu úr Sjávarhólum, Kjalarnesi. Í afsalinu segir: „Eigninni er afsalað kvaða og veðbandalausri og að öðru leyti í því ástandi sem eignin var í þegar Landsbanki Íslands eignaðist hana á nauðungarsölu þann 15. apríl sl. sem afsalshafi hefur kynnt sér og sættir sig við að öllu leyti.” Þorgeir Guðmundsson, verkfræðingur, fyrrum byggingafulltrúi á Kjalarnesi, kom fyrir dóm og sagði, að hann hefði við gerð uppdráttarins 1987 farið eftir skurðum og girðingum um landið og stuðst við frásögn landeiganda um merki á milli landspildnanna. Hann minntist þess ekki að hafa séð uppdrátt Péturs Hjálmssonar af landinu. Upp hefur komið ágreiningur milli málsaðila, hvort landskiki sá, sem afmarkast af þeim hnitum, sem tilgreind eru í stefnu tilheyri stefnda eða stefnanda. Stefnandi hefur haldið því fram, að samkvæmt eignarheimild hans, sé hin umdeilda landsspilda innan þeirra landamerkja hans, en stefndi hefur vísað til uppdráttar Þorgeirs Guðmundssonar og talið að samkvæmt honum tilheyrði skikinn honum. Fram hefur verið lagður í málinu uppdráttur Þorgeirs Guðmundssonar, þar sem hann setur inn mismun á ofangreindum tveimur uppdráttum, og setur inn á uppdráttinn hnit fyrir þann skika, sem ber á milli uppdrátta Péturs Hjálmssonar frá 1968 og Þorgeirs Guðmundssonar frá 1987. Málsástæður stefnanda: Kröfu sína um viðurkenningardóm byggir stefnandi á því, að hann hafi öðlast eignarrétt sinn á hinu umdeilda landssvæði í makaskiptum við Björn R. Einarsson, sem keypt hafði það af Haraldi Jósefssyni eiganda Sjávarhóla árið 1985. Í kaupsamningi þeirra Haraldar og Björns R. Einarssonar, sé vísað um mörk hins selda lands til uppdráttar Péturs Hjálmssonar, sem var svo þinglýst, sem hluta af kaupsamningnum. Þegar skipt var úr Sjávarhólalandi spildu þeirri sem hefur sameiginleg mörk við land stefnanda hafi Þorgeiri Guðmundssyni orðið á mistök og dregið mörkin þannig, að eiganda Sjávarhóla hafi verið eignað land, sem áður hafði verið selt Birni R. Einarssyni, en hann síðan stefnanda. Hafi hvorki Helgi Haraldsson né aðrir, sem öðlast hafi spilduna frá honum getað byggt rétt á þessari skiptingu landsins, enda landið annars manns eign. Stefnandi byggir á því, að sannað sé með þinglýstum gögnum, að Björn R. Einarsson, hafi eignast hið umdeilda land með kaupsamningi um lóðarspildur úr Sjávarhólalandi, eins og þeim er þar lýst og samkvæmt uppdrætti, sem fylgdi kaupsamningnum og þinglýst var með honum þann 6. desember 1968, en stefndi síðan eignast það frá Birni R. Einarssyni með öllum sömu réttindum og hann átti. Stefnandi byggir kröfu sýna á þeirri grundvallarreglu eignarréttar, að sá sem kaupir land og fær því afsalað, teljist eigandi þess og að fyrri eiganda eða öðrum sé óheimilt að ráðstafa því, enda bresti hann eignarheimild til þess. Málsástæður stefnda: Stefndi, sem nú á jörðina Sjávarhóla og þar á meðal spildu þá, sem nefnd er á uppdrætti 1A, hefur nú sameinað hana jörðinni að nýju, eftir að hann eignaðist hvorttveggja, jörðina og spilduna. Stefndi byggir á því, að stefnandi leiði rétt sinn frá afsali 1968 , en þar sé landi hans lýst sem spildu, sem sé norðan við þjóðveginn og er ca. 6 hektarar að stærð. Um hana séu grafnir tveir skurðir langs með þjóðveginum og tveir skurðir sem stefni þvert á þjóðveginn. Samkvæmt þessu eigi stefnandi land, sem afmarkað sé af tveimur skurðum í norðurstefnu frá gamla þjóðvegi, en þrætulandið sé vestan við vestari skurðinn. Landstærðin sé ca. 6 hektarar. Á dskj. nr. 19, fasteignabók sýslumanns, sé land stefnanda sagt 6 hektarar. Á teikningum á dskj. nr. 17 og 20 sé landið sagt 60193 fm. sem sé sama stærð og fram komi á matsvottorði Fasteignamats ríkisins. Þrætulandið sé 869 fermetrar og ekki liggi fyrir gögn um að stefnandi hafi greitt fasteignagjöld fyrir stærra land. Sömuleiðis liggi ekki fyrir gögn um að land stefnanda hafi nokkurn tíma verið 61.062 ferm. Verði að leggja sönnunarbyrði um þetta á stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á eignarrétt sinn með heimildarskjölum fyrir spildunni, og hljóti spildan því að vera eign stefnda, sem eigi sjálfa jörðina. Niðurstaða: Ekki er ágreiningur um það í málinu, að land það, sem um er deilt í máli þessu afmarkast af línum á milli hnita þeirra, sem tilgreind eru í dómkröfu stefnanda. Á árinu 1968, þegar þáverandi eigandi Sjávarhóla, Haraldur Jósefsson, seldi Birni R. Einarssyni, spildur úr landi jarðarinnar, var um þau kaup gerður kaupsamningur. Í kaupsamningi þessum er hinu selda lýst svo að um væri að ræða „tvær lóðarspildur, sem merktar eru nr. 3 og 3 a og strikaðar með rauðu á viðfestum uppdrætti gerðum af Pétri Hjálmssyni í mælikvarðanum 1:2000 í júlí-sept. 1968 og er uppdrátturinn áritaður markinu A. Stærri spildan er norðan við þjóðveginn og ca. 6 hektarar að stærð. Um hana eru grafnir tveir skurðir langs með þjóðveginum og tveir skurðir, sem stefna þvert á þjóðveginn.” Kaupsamningi þessum ásamt uppdrætti var þinglýst og hafa verið lögð fram staðfest ljósrit þessara skjala í málinu. Það er niðurstaða hinna sérfróðu meðdómenda, að ekki leiki vafi á, að eftir lýsingu í kaupsamningi og uppdrætti þessum og með hliðsjón af loftmyndum, sem lagðar hafa verið fram í málinu, sé hið umþrætta land innan marka þeirrar spildu, sem seld var Birni R. Einarssyni. Stefnandi keypti þessa stærri spildu af Birni R. Einarssyni og rekur eignarhald sitt til makaskiptasamningsdags. 13. febrúar 1985. Með því, að réttur eigandi jarðarinnar Sjávarhóla seldi sannanlega landspildu þessa frá jörðinni með þeim mörkum, sem lýst er í ofangreindum kaupsamningi og sýnd eru á uppdrættinum, geta síðari eigendur jarðarinnar ekki ráðstafað þessari eign, eða gert tilkall til hennar eftir gögnum sem síðar eru til komin en þær heimildir, sem stefnandi rekur rétt sinn til. Hafa þá mörk þau, sem sýnd eru á uppdrætti þeim, sem fylgdi eignarskiptasamningi sameigenda jarðarinnar frá 1987 enga þýðingu að þessu leyti. Ber samkvæmt þessu að taka til greina dómkröfu stefnanda og viðurkenna með dómi, að landssvæði, sem afmarkast af hnitum þeim, sem greind eru í dómkröfum hans, sé eign stefnanda, Björns Björnssonar. Stefndi greiði stefnanda, Birni Björnssyni, kr. 210.000 í málskostnað. Stefndi greiði réttargæslustefnda, Reykjavíkurborg, kr. 60.000 í málskostnað. Dóm þennan kveða upp Logi Guðbrandsson, héraðsdómari, ásamt meðdómendunum, Ragnari Ingimarssyni, verkfræðingi, og Vífli Oddssyni, verkfræðingi. Dómsorð: Viðurkennt er að landssvæði á mörkum Sjávarhóla og Horns á Kjalarnesi, sem afmarkast af eftirfarandi hnitum: Punktur/hnit X Y 009) 684 591.790 419 462.907 007) 684 587.478 419 441.457 221) 683 725.909 418 623.833 222) 683 746.368 418 578.210 og er 869 ferm. að stærð sé eign stefnanda, Börns Björnssonar. Stefndi, Ólafur Sigurgeir Hólm Guðbjartsson, greiði stefnanda Birni Björnssyni, kr. 210.000 í málskostnað. Stefndi greiði réttargæslustefnda, Reykjavíkurborg, kr. 60.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 22/2019
|
Hlutafélag Skipting félags Ógilding samnings
|
O hf. höfðaði mál á hendur V hf. og krafðist þess að viðurkennt yrði að lögmætur væri og bindandi milli aðila viðauki frá 2011, sem gerður var við verksamning milli O hf. og V hf., þar sem kveðið var á um að hlutur V hf. í breytingum á reiknuðum lífeyrisskuldbindingum O hf. umfram greiddar hækkanir á lífeyrissjóðsskuldbindingum skyldi vera 60%. Átti málið rætur sínar að rekja til þess að á árinu 2008 var HS hf. skipt í tvö sjálfstæð hlutafélög, O hf. og V hf., en við skiptinguna hvíldi umrædd lífeyrisskuldbinding á HS hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í 2. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög væri kveðið á um að í skiptingaráætlun félags samkvæmt 120. gr. skyldi vera nákvæm lýsing á þeim eignum og skuldum, sem yfirfæra skyldi og úthlutað væri til hvers viðtökufélags. Hefði við ákvörðun um skiptingu HS hf. í félögin tvö verið stuðst við endurskoðaðan ársreikning félagsins og kannaðan árshlutareikning. Þá hefði komið fram í greinargerð með áætluninni að með henni fylgdi kannaður skiptingarefnahagsreikningur sem sýndi allar eignir og skuldir í félögunum. Í öllum þessum samtímagögnum hefði lífeyrisskuldbindingin verið talin til skuldar hjá O hf. Hið sama hefði komið fram í ársreikningi O hf. og skýringum með honum. Að virtum þeim ströngu reglum sem giltu um tilgreiningu eigna og skulda í skiptingaráætlun var því talið að leggja yrði til grundvallar að um skiptingu þeirra skyldi í hvívetna farið á þann hátt sem þar var kveðið á um, enda væri markmiðið með hinni nákvæmu tilgreiningu eigna og skulda að enginn vafi léki á um skiptinguna. Yrði lögformlegri skiptingu félags eftir ákvæðum laga nr. 2/1995 því ekki breytt eftir á, nema með því að endurtaka skiptingarferlið eftir því sem lög heimiluðu. Var því talið að ákvörðun V hf. um yfirtöku á umræddum lífeyrisskuldbindingum með viðaukanum frá 2011 væri ólögmæt og óskuldbindandi fyrir hann, sbr. 2. mgr. 76. gr. og 1. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995. Var V hf. því sýknað af kröfu O hf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Benedikt Bogason, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 6. maí 2019. Hann krefst þess að viðurkennt verði aðlögmætur sé og bindandi milli aðila viðauki 26. ágúst 2011, sem gerður var viðverksamning 7. ágúst 2009 milli áfrýjanda og stefnda, þar sem kveðið er á um aðhlutur stefnda í breytingum á reiknuðum lífeyrisskuldbindingum áfrýjanda,umfram greiddar hækkanir á lífeyrissjóðsskuldbindingum, skuli vera 60%.Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms.IÁgreiningurmálsaðila lýtur að lögmæti og gildi viðauka, sem aðilar gerðu 26. ágúst 2011,við verksamning þeirra 7. ágúst 2009. Málið á rætur sínar að rekja til þess aðá árinu 2008 var Hitaveitu Suðurnesja hf. skipt í tvö sjálfstæð hlutafélög, HSOrku og HS Veitur. Ástæða skiptingarinnar var sú að með lögum nr. 58/2008 umbreytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði var orkufyrirtækjum gertskylt að aðgreina samkeppnisþátt starfsemi sinnar og sérleyfisstarfsemi. Eftirskiptinguna varð HS Orka hf. framleiðslufyrirtæki á samkeppnismarkaði og HSVeitur hf. dreifingar- og þjónustufyrirtæki með einkaleyfi á afmörkuðulandsvæði. Eftir það áttu sömu eigendur bæði félögin í sömu hlutföllum og þeiráttu í Hitaveitu Suðurnesja hf. Þá urðu allir starfsmenn Hitaveitu Suðurnesjahf. áfram starfsmenn HS Orku hf. og greiddu HS Veitur hf. fyrir þjónustu þeirrasamkvæmt verksamningi milli félaganna. Við skiptinguna hvíldilífeyrisskuldbinding á Hitaveitu Suðurnesja hf. að fjárhæð 1.149.698.000 krónurvegna starfsemi félagsins og fyrirrennara þess fram til 1. apríl 2001. Var þarum að ræða áunnin réttindi starfsmanna hitaveitunnar samkvæmt svonefndrieftirmannsreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmannaríkisins, sbr. 1. mgr. 33. gr. sömu laga, áður en fyrirtækinu var breytt íhlutafélag árið 2001. Skuldbindingin var þannig til komin að greidd iðgjöldnægðu ekki til að standa undir ávinnslu réttinda starfsmanna eftir áðurnefndrireglu og bar vinnuveitandinn, í þessu tilviki Hitaveita Suðurnesja hf., ábyrgðá viðbótargreiðslum til hlutaðeigandi lífeyrissjóða svo staðið yrði undirumframréttindunum. Í áðurnefndum samningsviðauka var kveðið á um að hlutur HSVeitna hf. í breytingum á samningsskuldbindingum HS Orku hf., umfram greiddarhækkanir á lífeyrisskuldbindingum, skyldi vera 60%. Var sú skipting þannigfengin að umsamið hlutfall endurspeglaði annars vegar störf vegnaþjónustustarfsemi HS Veitna hf., 60%, og hins vegar störf vegnaframleiðslustarfsemi HS Orku hf., 40%. IIMeð lögum nr.100/1974 um Hitaveitu Suðurnesja var mælt fyrir um stofnun fyrirtækis með samaheiti. Stofnendur voru ríkissjóður Íslands og fimm sveitarfélög á Suðurnesjum.Tilgangur fyrirtækisins skyldi vera að virkja jarðhita í Svartsengi og annarsstaðar á Reykjanesi, ef hagkvæmt þætti, reisa og reka orkuverk, aðveitur ogorkudreifikerfi og annast sölu til notenda, svo og að nýta með öðrum hættijarðgufu og heitt grunnvatn. Í 2. mgr. 2. gr. laganna sagði að sameigendur bærueinfalda óskipta ábyrgð á skuldbindingum fyrirtækisins, en innbyrðis skyldiábyrgð skiptast eftir eignarhlutföllum. Með lögum nr.10/2001 um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja var heimilað að sameina hanaog Rafveitu Hafnarfjarðar og stofna hlutafélag um reksturinn undir heitifyrrnefnda fyrirtækisins. Í 2. gr. laganna var kveðið á um eignarhlutríkissjóðs í félaginu og þeirra sex sveitarfélaga sem áttu hlut í því. Samkvæmt1. mgr. 4. gr. skyldi tilgangur Hitaveitu Suðurnesja hf. vera vinnsla og nýtingjarðvarma og hvers konar annarra orkuauðlinda, dreifing og sala raforku,orkugjafa og annarra afurða félagins, ásamt hverri þeirri starfsemi annarri semnýtt gæti rannsóknir, þekkingu eða búnað félagsins, sem og iðnþróun og nýsköpunaf hverju tagi sem væri ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi samkvæmtákvörðun stjórnar hverju sinni. Í 1. mgr. 8. gr. var mælt fyrir um aðhlutafélagið skyldi taka við einkarétti áðurnefndra fyrirtækja til starfræksluhita- og/eða rafveitu. Félagið skyldi taka til starfa eigi síðar en 1. júlí2001 og yfirtaka allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar HitaveituSuðurnesja og Rafveitu Hafnarfjarðar, sbr. 13. gr. laganna. Í ákvæði I tilbráðabirgða í lögunum var kveðið á um að sameignarfélagar Hitaveitu Suðurnesjaog eigandi Rafveitu Hafnarfjarðar bæru áfram, gagnvart kröfuhöfum, einfaldaóskipta ábyrgð á skuldbindingum Hitaveitu Suðurnesja annars vegar og RafveituHafnarfjarðar hins vegar, sem stofnast hefðu fyrir samruna fyrirtækjanna ogáður en hlutafélag yrði stofnað um reksturinn. Skyldi ábyrgð sameigendainnbyrðis skiptast samkvæmt eignarhlutföllum eins og þau voru fyrir samrunafyrirtækjanna.2Á hluthafafundi1. desember 2008 var Hitaveitu Suðurnesja hf. formlega skipt í tvö sjálfstæðhlutafélög, HS Orku og HS Veitur. Var þetta gert á grundvelli fyrrgreindra laganr. 58/2008, þar sem mælt var fyrir um að fyrirtækjum væri skylt að aðgreinaannars vegar orkuvinnslu og hins vegar dreifingu orku. Eftir skiptinguna sá HSOrka hf. um orkuvinnslu í samkeppnisrekstri og HS Veitur hf. um orkudreifingu ísérleyfisrekstri. Í skiptingaráætlun stjórnar Hitaveitu Suðurnesja hf. 24.október 2008, sbr. 120. gr. og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög,kom fram að stjórnin hefði ákveðið að leggja til við hluthafafund að skiptafélaginu í tvö félög á grundvelli 133. gr. áðurnefndra laga. Annars vegar í „HSOrku hf. (núverandi félag og kennitala) og hins vegar í nýtt félag, HS Veiturhf., sem stofnað verður samhliða afgreiðslu hluthafafundar á skiptingaráætlunþessari“. Skiptingin var miðuð við 1. júlí 2008, hún skyldi koma að fullu tilframkvæmdar 31. desember sama ár og rekstur dreifiveitunnar hefjast á þvítímamarki. Félögin skyldu vera til heimilis á sama stað og nánar tilgreindareignir renna til HS Veitna hf. Jafnframt skyldu HS Veitur hf., með fyrirvara umsamþykki lánardrottna, yfirtaka tilteknar skuldir og skuldbindingar. Viðskiptinguna skyldu þáverandi hluthafar í Hitaveitu Suðurnesja hf. fá hlutabréfí HS Veitum hf. í sama hlutfalli og eignarhlutur þeirra væri í hitaveitunni.Hlutafé í Hitaveitu Suðurnesja hf. var sagt vera 7.454.816.000 krónur fyrirskiptinguna. Skyldu hluthafar í félaginu láta af hendi hlutafé að nafnverði1.336.429.000 krónur og fá í staðinn sama nafnverð hlutafjár í HS Veitum hf.Fram kom að við ákvörðun á skiptingu hlutafjár hafi verið byggt áárshlutauppgjöri fyrir fyrstu sex mánuði ársins 2008. Þannig yrði hlutfé í HSOrku hf. 6.118.387.000 krónur og 1.336.429.000 krónur í HS Veitum hf. Þá skyldieigið fé skiptast þannig að 9.448.921.000 krónur flyttust til HS Veitna hf., eneigið fé HS Orku hf. yrði 18.609.360.000 krónur eftir skiptinguna. Við mat áeignum og skuldum félaganna væri byggt á fyrirliggjandi endurskoðuðumársreikningi Hitaveitu Suðurnesja hf. fyrir árið 2007 og könnuðumárshlutareikningi fyrir tímabilið frá 1. janúar til 30. júní 2008.Skiptingaráætluninnifylgdi greinargerð stjórnar Hitaveitu Suðurnesja hf. samkvæmt 1. mgr. 121. gr.laga nr. 2/1995. Þar sagði meðal annars að tilgangur skiptingarinnar væri aðskilja í sundur samkeppnisrekstur og sérleyfisrekstur í starfsemi hitaveitunnarí framhaldi af setningu laga nr. 58/2008. Stofnað yrði félagið HS Veitur hf.,sem tæki við öllum eignum er tengdust dreifingu á rafmagni, svo og heitu ogköldu vatni. Bókfært virði þessara eigna væri 16.700.000.000 krónur, miðað viðskiptingarefnahagsreikning 1. júlí 2008. Þá tækju HS Veitur hf. við skuldum ogskuldbindingum að fjárhæð 7.200.000.000 krónur. Nafni Hitaveitu Suðurnesja hf.yrði eftir skiptinguna breytt í HS Orku hf. og undirstrikuðu nöfn félagannakjarnastarfsemi þeirra. Gerður skyldi samningur milli félaganna um kaup og söluá heitu og köldu vatni. Gert væri ráð fyrir að félögin myndu gera með sérverksamning um þjónustu til HS Veitna hf. Samkvæmt skiptingarefnahagsreikningi1. júlí 2008 nam eiginfjárhlutfall HS Orku hf. 52,05% og HS Veitna hf. 56,66%.Þá kom þar fram að lífeyrisskuldbinding HS Orku hf. væri 1.149.698.000 krónur,hin sama og hafði verið hjá Hitaveitu Suðurnesja hf. fyrir skiptinguna, enengin slík skuldbinding var tilgreind hjá HS Veitum hf.Með fyrrnefndrigreinargerð stjórnar Hitaveitu Suðurnesja hf. fylgdi greinargerð matsmanna,sbr. 122. gr. og 133. gr. laga nr. 2/1995, vegna skiptingar félagsins. Kom þarmeðal annars fram að það væri álit þeirra að skiptingarhlutfallið og gagnkvæmtendurgjald væri eðlilega ákvarðað og sanngjarnt, miðað við fyrirliggjandi gögnog upplýsingar, og það væri „efnislega rökstutt“, auk þess sem sömu eigendurværu að félögunum fyrir og eftir skiptingu.Eftir fyrirmælum123. gr., sbr. 133. gr., laga nr. 2/1995 tilkynnti stjórn HS Orku hf. með bréfi22. desember 2008 fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra um skiptingu félagsinssamkvæmt ákvæðum áðurnefndra laga í samræmi við ákvörðun hluthafafundar 1. samamánaðar. Kom fram í bréfinu að áður hefðu verið send gögn varðandi þann hlutafélagsins, sem skipt hefði verið „í nýtt félag, HS Veitur hf.“ og auglýst hefðiverið í Lögbirtingablaðinu 29. október 2008.3Hinn 7. ágúst2009 var gerður verksamningur milli HS Orku hf., í samningnum nefnt verktaki,og HS Veitna hf., í samningnum nefnt verkkaupi. Sagði þar að verktaki tæki aðsér að hafa umsjón með daglegum rekstri verkkaupa. Með daglegum rekstri væriátt við yfirstjórn, fjármál og uppgjör, viðhald og uppbyggingu dreifikerfa,gerð fjárhagsáætlana, alla þjónustu við viðskiptavini, reikningagerð, bókhald,innheimtu, greiðslu reikninga, tækniþjónustu og hvað annað sem tilheyrði slíkumrekstri. Tæki verktaki að sér að annast allt starfsmannahald fyrir verkkaupavegna þeirra þjónustuþátta sem verkkaupi þyrfti að inna af hendi. Starfsmenn írafmagnsdeild, vatnsdeild, teiknistofu, viðhaldsdeild, innkaupadeild ogbirgðahaldi ynnu alfarið í þágu verkkaupa, en starfsmenn í yfirstjórn og þeirsem ynnu með upplýsingakerfi, fjármál, bókhald, launamál, þjónustuborð,þjónustu vegna orkureikninga, innheimtu og álestur störfuðu í þágu bæðiverktaka og verkkaupa. Kostnað vegna þeirra starfsmanna, sem eingönguþjónustuðu verkkaupa, 65 að tölu, skyldi greiða verktaka mánaðarlega. Ígreiðslum skyldi innifalinn beinn launakostnaður með 29,5% álagi vegnalaunatengdra gjalda, er nánar væri skýrt í fylgiskjali með samningnum. Þar vorulaunatengd gjöld sundurliðuð sem hér segir: Tryggingagjald 5,34; lífeyrissjóður9,00; lífeyrissjóður séreign 2,00; lífeyrissjóður B-deild 6,50; endurmenntun0,70; sjúkrasjóður VM 0,30; orlofssjóður 0,75; stéttarfélag 0,75; orlofs- ogdesemberuppbót 1,60; annað 2,50; samtals 29,44.4Í skýringum meðútreikningi endurskoðunarfyrirtækisins KPMG 11. ágúst 2009 álífeyrisskuldbindingu Hitaveitu Suðurnesja hf. kom eftirfarandi fram: „Þegar HSvar breytt í hlutafélag 2001 var gerður samningur við LSR sem felur í sér að HSgreiði eftir það jafnóðum hækkun á skuldbindingunni vegna viðbótarréttinda semnúverandi starfsmenn HS vinna sér inn en HS ber að taka á sig skuldbindinguvegna hækkana vegna fyrrverandi starfsmanna. HS hafði farið fram á að fá aðgera upp lífeyrisskuldbindinguna þegar félaginu var breytt í hlutafélag en ekkifengið það í gegn. Því var þessi samningur lending á þeim viðræðum.Samningurinn er ekki orðaður með skýrum hætti en ... framangreind túlkun áákvæðum samningsins er túlkun LSR. HS vildi meina að þeir væru að greiða hækkunvegna allra starfsmanna í skuldbindingunni sem virðist ekki vera og er tekiðtillit til túlkunar LSR við uppreikning á skuldbindingunni. Vegna launaskriðssíðustu ára hefur lífeyrisskuldbindingin hækkað verulega vegna fyrrverandistarfsmanna. Tryggingastærðfræðingar voru fengnir til að áætla hækkunskuldbindingar til loka ársins 2008.“Samkvæmtársreikningi HS Orku hf. 2008 var tilgreind meðal skulda félagsins í árslok þaðár lífeyrisskuldbinding að fjárhæð 1.248.000.000 krónur, en hún hafði numið1.063.173.000 krónum árið áður. Skiptist skuldbindingin þannig að 597.710.000krónur komu í hlut Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, 413.037.000 krónur íhlut Eftirlaunasjóðs starfsmanna Hafnarfjarðarkaupstaðar og 237.253.000 krónurí hlut Lífeyrissjóðs starfsmanna Vestmannaeyjabæjar.Í málinu liggurfyrir tölvubréf Kristrúnar H. Ingólfsdóttur, löggilts endurskoðanda hjá KPMG,sem var endurskoðunarfyrirtæki bæði HS Orku hf. og HS Veitna hf. til ársins 2010,frá 22. ágúst 2009, til Júlíusar J. Jónssonar, forstjóra beggja félaganna, ogHauks Eiríkssonar, fjármálastjóra þeirra á þessum tíma. Hinn fyrrnefndi gegndiforstjórastöðu í báðum félögunum frá stofnun þeirra og allt til ársloka 2013.Hann hafði áður verið skrifstofu- og fjármálastjóri Hitaveitu Suðurnesja fráárinu 1982 og forstjóri fyrirtækisins frá árinu 1992, allt þar til því varskipt á árinu 2008. Í bréfinu kom fram að tryggingastærðfræðingur hefði lokiðvið uppreikning á meðfylgjandi „skuldbindingu LSR“. Síðan sagði svo:„Lífeyrisskuldbindingar HS í heild hækka um 339 millj. kr. og hef ég stillt uppskiptingu á milli HS veitna og HS Orku. 142 millj. kr. er áætlaður hlutur Orkuí hækkuninni og 197 millj. kr. er áætlaður hlutur veitna í hækkuninni.Forsendur skiptingar eru þær að Hfj. og Vestmannaeyja skb. tilheyra veitum ogLSR skiptist 30% 70% á milli félaganna þar sem Orkan fær 70% hlut. Þá er litiðsvo á að fyrrverandi starfsmenn tilheyri Orkunni og sameiginlegum starfsmönnumer skipt jafnt ... Ég vil biðja ykkur að skoða forsendur skiptingar á milliorku og veitna og bera við samkomulag um hlutdeild veitna í hækkunumlífeyrisskb. og hvernig þessum kostnaði var skipt á milli starfsþátta 2008.“Degi síðar sendisami endurskoðandi annað tölvubréf til fyrrgreindra manna, er með fylgdu drögað glærukynningu fyrir endurskoðunarnefnd á árshlutareikningi HS Orku hf. 30.júní 2009, sem fyrirhuguð var 25. ágúst sama ár. Fór endurskoðandinn þess áleit að viðtakendur læsu þetta vel og létu sig vita ef þeir vildu gerabreytingar, leiðréttingar, bæta einhverju við eða sleppa. Á einni glærunni varfjallað um lífeyrisskuldbindingar HS Orku hf. Þar sagði eftirfarandi: „Hlutilífeyrisskuldbindinga félagsins tilheyra þeim starfsmönnum félagsins semþjónusta HS Veitur. Við skiptingu á Hitaveitu Suðurnesja var ákveðið aðlífeyrisskuldbindingin fylgdi starfsmönnunum. Samkvæmt þjónustu- ogverkkaupasamningi á milli félaganna taka HS Veitur þátt í kostnaði vegnahækkana á lífeyrisskuldbindingunum þessara starfsmanna. Hlutdeild HS Veitna hf.í 339 millj. kr. hækkun lífeyrisskuldbindinga á tímabilinu nam 189 millj. kr.og er færð sem krafa á HS Veitur hf. Óvissa er í mati á lífeyrisskuldbindingum.Hluti félagsins í lífeyrisskuldbindingu Lífeyrissjóðs Starfsmanna Ríkisins ermetinn 57% en þetta hlutfall var reiknað út af tryggingastærðfræðingi fyriru.þ.b. 10 árum. Samkvæmt upplýsingum tryggingastærðfræðings getur þettahlutfall verið á bilinu 75% til 40%“.Þá liggur fyrirí málinu fundargerð Sigurjóns Arnar Arnarsonar, endurskoðanda hjá KPMG, frá 25.ágúst 2009 á því sem fram fór á fundi hans, Kristrúnar H. Ingólfsdóttur,Júlíusar J. Jónssonar og Hauks Eiríkssonar sama dag, þar sem áðurnefndglærukynning á árshlutareikningi HS Orku hf. 30. júní 2009 átti sér stað. Ífundargerðinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Farið var yfir skiptinguhækkunar lífeyrisskuldbindingar. Farið var yfir að skipting fyrri ára að hlutihækkunar sem veituhlutinn bar hafi verið í gegnum tíðina um 60% á móti 40%hækkun orkuhlutans. Talið var að sú skipting hækkunar væri eðlileg. JJJ lagðiáherslu á að gerður yrði viðauki við þjónustusamning HS Orku og HS Veitna hf.þar sem tekið yrði á málum er lúta að skiptingu hækkunar lífeyrisskuldbindinga.Ákveðið að skipting hækkunar lífeyrisskuldbindingar verði í uppgjöri 30.6.200960/40 skv. mati stjórnenda.“Í tölvubréfiSteingerðar Sigtryggsdóttur, endurskoðanda hjá KPMG, 2. september 2009 tiláðurnefndra Júlíusar og Hauks, sem með fylgdi glærukynning, dagsett sama dag,fyrir endurskoðunarnefnd á árshlutareikningi HS Veitna hf. 30. júní 2009, voruþeir beðnir að lesa hana yfir og láta vita fyrir fundinn ef þeir sæju eitthvaðathugavert. Á glæru, þar sem meðal annars var fjallað umlífeyrisskuldbindingar, sagði svo: „Samkvæmt mati tryggingastærðfræðinga námu áfallnarlífeyrissjóðsskuldbindingar HS Orku 1.387 millj. kr. 30. júní 2009 (31.12.2008:1.248 millj. kr.). Hækkun lífeyrisskuldbindingar HS Orku nam því 139 millj. kr.ásamt því sem HS Orka greiddi 41 millj. kr. til lífeyrissjóðanna á tímabilinu.Samtals er hækkun lífeyrisskuldbindinga á tímabilinu 180 millj. kr. 60%hlutdeild HS Veitna hf. í 180 millj. kr. hækkun lífeyrisskuldbindinga átímabilinu eru 108 millj. kr. HS Veitur hafa greitt 15 millj. kr. til HS Orku átímabilinu vegna hækkana á lífeyrisskuldbinding. 93 millj. kr. eru færðar íárshlutareikning HS Veitna sem langtímaskuld við HS Orku.“5Hinn 26. ágúst2011 var gerður viðauki við fyrrnefndan verksamning málsaðila frá 7. ágúst2009. Í upphafsorðum viðaukans sagði að hlutur HS Veitna hf. í breytingum áreiknuðum lífeyrisskuldbindingum HS Orku hf., umfram greiddar hækkanir álífeyrisskuldbindingunni, skyldi vera 60%. Skyldi hlutdeild HS Veitna hf. íframangreindum breytingum reikningsfærð á viðskiptamannareikning HS Veitna hf.Greiðslur á hlutdeildinni skyldu vera í samræmi við fylgiskjal með viðaukanumeða með 6,5% álagi á keypta þjónustu af HS Orku hf. Um væri að ræðalífeyrisskuldbindingar HS Orku hf. við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins,Eftirlaunasjóð Hafnarfjarðar og Lífeyrissjóð starfsmanna Vestmannaeyjabæjar ogskyldu þær reiknaðar upp af viðurkenndum tryggingastærðfræðingum. Þá sagði aðframangreint 60% hlutfall HS Veitna hf. í hækkunum lífeyrisskuldbindinga HSOrku hf. byggði á því að í lok árs 2008 hefði hlutur skuldbindinganna, sem tilheyrðustarfsmönnum sem þjónustuðu HS Veitur hf., numið þeirri prósentutölu. Þettahlutfall væri einnig í samræmi við skiptingu á breytingum lífeyrisskuldbindingaá milli starfsþátta á árinu 2008, þar sem starfsþættir sem flust hefðu yfir íHS Veitur hf. hefðu verið með 60% hluta af breytingunum og aðrir starfsþættirmeð 40%.Í skýringum meðviðaukanum kom fram að hluti lífeyrisskuldbindinga HS Orku hf. tilheyrðistarfsmönnum sem þjónustuðu HS Veitur hf. Við skiptingu á Hitaveitu Suðurnesjahf. hafi verið ákveðið að lífeyrisskuldbindingin fylgdi starfsmönnunum. Samkvæmt þjónustu- ogverkkaupasamningi milli félaganna tækju HS Veitur hf. þátt í kostnaði vegnagreiddra hækkana á lífeyrisskuldbindingum þessara starfsmanna og væri hækkunininnheimt með 6,5% álagi á keypta þjónustu. Þar sem hækkanirlífeyrisskuldbindinga væru verulega umfram greiðslur væri aðeins lítill hlutihækkana á skuldbindingunum innheimtur í gegnum álag á selda þjónustu til HSVeitna hf. Eins og væri tæki þjónustu- og verkkaupasamningur á milli félagannaekki með skýrum hætti á því hvernig bæri að skipta kostnaði vegna hækkanaumfram greiðslur á milli félaganna. Hafi stjórnendur „félagsins“ lagt til að„gerður verði viðauki við þjónustusamning milli félaganna þess efnis að skiptaskuli hækkunum á lífeyrisskuldbindingum 60% á HS Veitur og 40% á HS Orku hf.þannig að HS Veitur færi upp sína hlutdeild í hækkunum sem langtímaskuld við HSOrku þar sem HS Orku ber ekki að greiða hækkanirnar strax og 6,5% álag á keyptaþjónustu af HS Orku verði fært til lækkunar á skuldbindingunni jafnóðum oggreitt er.“ Undir þennan samning rituðu stjórnarformenn beggja félaganna. Samningurinnvar lagður fyrir stjórn HS Veitna hf. sama dag og ritað var undir hann ogeftirfarandi bókað í fundargerð: „Stjórn ræddi lífeyrisskuldbindingarsérstaklega og kynnti formaður samkomulag um þau mál sem viðauka við samning ámilli félagsins og HS Orku hf. Þar er með skýrum hætti kveðið á um ábyrgð HSVeitna á skuldbindingum fyrir þá starfsmenn sem tilheyra starfsemi félagsins.Óskaði formaður eftir samþykki stjórnar á undirritun samkomulagsins. Stjórnheimilaði samhljóða undirritun samkomulagsins.“6Samkvæmtskýringum með ársreikningi HS Orku hf. árið 2008, þar sem lífeyrisskuldbindingfélagsins var talin nema 1.248.000.000 krónum, en hafði verið 1.063.173.000krónur árið áður, kom fram að skuldbinding félagsins vegna réttindatengdralífeyriskerfa væri reiknuð sérstaklega fyrir hvert kerfi, réttindin væruafvöxtuð til að finna núvirði þeirra og reiknaði tryggingastærðfræðingurskuldbindingar á grundvelli aðferðar sem miðaðist við áunnin réttindi. Ískýringum með ársreikningi HS Orku hf. árið 2009 kom fram að hlutifyrrgreindrar lífeyrisskuldbindingar félagsins væri vegna þeirra starfsmanna þess,sem veittu HS Veitum hf. Þjónustu, og tæki félagið þátt í kostnaði sökumhækkunar skuldbindingarinnar vegna þeirra. Næmi hlutdeild HS Veitna hf. íhækkun lífeyrisskuldbindingarinnar á árinu 83.000.000 krónum og væri hún færðsem langtímakrafa á félagið. Þá sagði í skýringum við ársreikning HS Veitna hf.fyrrnefnt ár að félagið keypti þjónustu af HS Orku hf. samkvæmt þjónustu- ogverkkaupasamningi milli félaganna. Tæki félagið þátt í kostnaði vegna hækkana álífeyrisskuldbindingum HS Orku hf. Næmi hlutdeild þess á árinu 83.000.000krónum og væri hún færð sem langtímaskuld við HS Orku hf. Væri hlutdeildfélagsins í hækkunum á lífeyrisskuldbindingum HS Orku hf. greidd með álagi ákeypta þjónustu af HS Orku hf. Hið sama kom fram í skýringum við ársreikningafélaganna 2010, en þar sagði að hækkun lífeyrisskuldbindinga HS Veitna hf. áárinu næmi 16.000.000 krónum, sem færð væri sem langtímaskuld við HS Orku hf.Þá var heildarlífeyrisskuldbinding HS Veitna hf. sögð vera 98.983.000 krónur íársreikningnum. Í ársreikningi HS Orku hf. árið 2011 var lífeyrisskuldbindingHS Veitna hf., að fjárhæð 200.926.000 krónur, færð sem langtímakrafa hjá HSOrku hf. og til skuldar hjá HS Veitum hf. í ársreikningi þess félags. Samiháttur var hafður á næstu fimm árin. Samkvæmt ársreikningum félaganna á þvítímabili var fjárhæðin komin upp í 289.647.000 krónur árið 2012, 331.264.000krónur árið 2013, 395.500.000 krónur árið 2014, 504.018.000 krónur árið 2015 og583.283.000 krónur árið 2016. Samkvæmt ársreikningi HS Orku hf. árið 2015 namheildarlífeyrisskuldbinding félagsins 2.052.400.000 krónum í árslok og þar af varreiknuð hlutdeild stefnda í henni 504.018.000 krónur.7Nýrverksamningur milli aðila var gerður 31. desember 2014. Sagði þar í upphafi að hannkæmi í stað verksamnings milli sömu aðila 7. ágúst 2009, en viðauki við þannsamning frá 26. ágúst 2011 héldi gildi sínu. Í samningnum kom fram að félöginværu sammála um að 85 starfsmenn HS Orku hf. færðust til og yrðu starfsmenn HSVeitna hf. frá og með 1. janúar 2015 að telja. Þá sagði að samhliða gerð þessaverksamnings væri gengið frá sérstöku samkomulagi, sem væri viðauki viðsamninginn, um lífeyrisskuldbindingar starfsmanna til að tryggja réttarstöðuaðila varðandi lífeyrisskuldbindingar og meðferð ágreinings. Á meðan ekki hefðiverið komist að niðurstöðu um uppgjör og fyrirkomulag lífeyrisskuldbindingaværi viðauki, sem gerður hefði verið við fyrri verksamning milli félaganna frá26. ágúst 2011, áfram í gildi og yrði jafnframt viðauki við þennan samning, þómeð tilgreindum breytingum varðandi kostnað vegna samnýtingar fastafjármuna ogúrvinnslu tímavinnu. Skyldi viðaukinn frá 26. ágúst 2011 falla úr gildi þegarniðurstaða lægi fyrir um uppgjör og fyrirkomulag lífeyrisskuldbindinga.Samkvæmt samningi þessum drógu HS Veitur hf. í efa réttmæti og lögmæti„verksamnings aðila og viðaukans við hann er varðar hlutdeild/greiðslur vegnahlutdeildar HS Veitna í lífeyrisskuldbindingum HS Orku.“ Þá sagði þar að aðilarmyndu leita sátta um meðferð og uppgjör lífeyrisskuldbindinga, en á meðan „ekkiönnur niðurstaða liggur fyrir, skulu HS Veitur greiða HS Orku fjárhæð sem nemurkr. 2.800.000,- á mánuði, sem endurspeglar greiðslur af hendi HS Veitna sem tilhafa fallið vegna 6,5% álags á þóknun fyrir keypta þjónustu samkvæmt viðaukanumvið verksamning aðila, eftir að dregnar hafa verið frá þær greiðslur sem færasttil HS Veitna vegna viðbótarlífeyrisréttinda þeirra starfsmanna sem færast tilHS Veitna.“ Skyldi greiðsla þessi koma í stað „greiðslu 6,5% álags eins og þaðer tilgreint í viðaukanum við verksamning aðila og skal því álag samkvæmtviðaukanum falla niður á meðan samkomulag þetta er í gildi.“ Loks var kveðið áum að samkomulag þetta skyldi gilda í 12 mánuði frá undirritun þess eða tilskemmri tíma fengist niðurstaða um ágreininginn.Með bréfi 13.júlí 2015 krafðist stefndi þess að umrædd skuld hans vegna hlutdeildar ílífeyrisskuldbindingum áfrýjanda yrði felld niður, en því hafnaði hinnsíðarnefndi með bréfi 24. september sama ár. Með bréfi 31. desember 2015tilkynnti stefndi síðan áfrýjanda að framangreint samkomulag aðila frá 31.desember 2014 yrði ekki framlengt. Í framhaldi af því krafði áfrýjandi stefndaum greiðslu skuldarinnar, sem þá var talin nema 504.018.493 krónum.Áfrýjandihöfðaði mál þetta 9. nóvember 2016. Héraðsdómur gekk í því 17. apríl 2018,áfrýjanda í vil, en með dómi Landsréttar 8. mars 2019 var stefndi sýknaður afkröfu áfrýjanda. III Áfrýjandi byggir aðallega á því að með verksamningnum 7.ágúst 2009 og viðaukanum við hann 26. ágúst 2011 hafi stofnast til gildrarskuldbindingar stefnda gagnvart sér, en gert hafi verið ráð fyrir því fráupphafi að kostnaði af hækkun lífeyrisskuldbindingar milli félaganna yrði skipteftir uppruna hennar. Hafi viðaukinn verið undirritaður af stjórnarformönnumbeggja félaganna og samningurinn því formlega rétt gerður og bindandi fyriraðila. Fái framangreint meðal annars stoð í lýsingu stefnda 8. október 2013 ítengslum við töku skuldabréfa á „Aðalmarkaði NASDAQ OMS Iceland hf.“, en umslíkar lýsingar gildi strangar reglur, sbr. 45. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Þá hafi stefndi viðurkennt skuldbindinguna í reynd og færthana upp í reikningsskilum sínum um margra ára skeið samkvæmt samkomulaginu frá26. ágúst 2011. Við skiptingu félaganna hafi legið fyrir tryggingafræðilegurútreikningur á skuldbindingunni vegna starfsmanna þeirra og skyldi súfjárhagslega áhætta, sem stafaði af óvissu af framtíðarbreytingum á henni,skiptast milli framleiðslustarfsemi áfrýjanda annars vegar og veitustarfsemistefnda hins vegar eftir því hjá hvorum þætti starfseminnar skuldbindingin ættiuppruna. Hafi ákvörðun þessi verið í senn eðlileg og málefnaleg. Ákvæði 133.gr. laga nr. 2/1995 fjalli um endurgjald til hluthafa í stað þess verðmætis semskipt er út úr félagi. Í þessu tilviki hafi ekkert verið selt og ekkertendurgjald gengið á milli félaganna og endurgjald til hluthafa HitaveituSuðurnesja hf. vegna útskiptingar stefnda úr félaginu verið hlutabréf ístefnda. Þá eigi ákvæði 2. mgr. 27. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sem stefndivísi til, við um starfsemi innan eins og sama fyrirtækis. Þar skuli þess gættað tekjur af sérleyfisstarfsemi séu ekki nýttar til þess að niðurgreiða„vinnslu eða sölu á raforku“. Hér séu aðilar málsins tvö sjálfstæð hlutafélög,sem ekki séu lengur í eigu sama aðila, þar sem hækkunum álífeyrisskuldbindingum sé skipt í réttu hlutfalli við vinnuframlag hvors félagsum sig. Af sömu ástæðum feli samkomulagið ekki í sér brot á 14. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005. Af hálfu stefnda er aðallega á því byggt að með skiptinguHitaveitu Suðurnesja hf. hafi stefnditekið við eignum og skuldum í samræmi við reglur laga nr. 2/1995 og þeimskuldum og skuldbindingum, sem stefndi yfirtók við skiptinguna, verið lýst meðtæmandi hætti í skiptingargögnum. Samkvæmt þeim hafi umræddlífeyrisskuldbinding hvílt að öllu leyti á áfrýjanda, en að engu leyti ástefnda. Af þessum sökum hefði þurft að taka fram í skiptingargögnum efskuldbindingin, þar með talin reiknuð hækkun hennar síðar, hefði átt að hvílaað einhverju leyti á stefnda. Með samþykki uppfærðrar skiptingaráætlunar ogskiptingarefnahagsreiknings, stofnun stefnda og framkvæmd skiptingarinnar aðöðru leyti hafi eignum og skuldum verið endanlega skipt. Hafi þeim skuldum ogskuldbindingum, sem stefndi hafi yfirtekið við skiptinguna, verið lýst meðtæmandi hætti í skýringargögnum, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995. Séregluleg yfirtaka stefnda, allt frá miðju árinu 2009, á hluta af eldrilífeyrisskuldbindingum, sem hvíli á áfrýjanda, án þess að endurgjald hafi komiðfyrir, því ólögmæt. Fái samningur, sem formbindi slíka endurgjaldslausayfirtöku, ekki staðist lög. Sé yfirtakan meðal annars í andstöðu við 61. gr.samnings um evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um bann viðríkisaðstoð, eins og hún sé skilgreind í EES-rétti. Þá hafi með upphaflegri ogreglubundinni yfirtöku skulda án endurgjalds verið brotið gegn lokamálslið 2.mgr. 16. gr. raforkulaga um bann við því að niðurgreiða samkeppnisrekstur úrsérleyfisskyldri starfsemi dreifiveitu, 2. mgr. 19. gr. sömu laga um bann viðþví að sölufyrirtæki niðurgreiði sölu raforku úr sérleyfisskyldri starfsemi. Þáer á því byggt að viðaukinn frá 26. ágúst 2011 sé í andstöðu við 10., 11. og14. gr. samkeppnislaga og því ógildur, sbr. 33. gr. laganna. IVÞegar HitaveitaSuðurnesja var samkvæmt áðursögðu gerð að hlutafélagi árið 2001 hvíldi áfélaginu lífeyrisskuldbinding vegna starfsmanna Hitaveitu Suðurnesja, RafveituHafnarfjarðar og Hitaveitu Vestmannaeyja fram til 1. apríl fyrrgreint ársamkvæmt svonefndri eftirmannsreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, sbr. 1.mgr. 33. gr., sömu laga. Eftir stofnun hlutafélagsins tók skuldbindinginbreytingum samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings miðað við tilteknarforsendur, svo sem almenna hækkun launa, að teknu tilliti til vaxta, lífslíkna,dánartíðni og núvirðingarhlutfalls. Voruendurgreiðslur vegna réttinda starfsmannanna fyrir 1. apríl 2001 þannigáætlaðar til framtíðar og færðar til skuldar í efnahagsreikningi HitaveituSuðurnesja hf. Samkvæmt þessu var framtíðarskuldbinding félagsins leidd af umræddriskuldbindingu, sem félagið yfirtók árið 2001. Við skiptingu félagsins árið 2008nam skuldbindingin sem fyrr segir 1.149.698.000 krónum, en hafði hækkað upp í2.052.400.000 krónur í árslok 2015 og þar af nam reiknuð hlutdeild stefnda íhenni 504.018.000 krónum. Ískiptingaráætlun stjórnar Hitaveitu Suðurnesja hf. 24. október 2008 vegnafyrirhugaðrar skiptingar félagsins kom fram að stjórnin hefði ákveðið að leggjatil við hluthafafund að skipta því í tvö félög á grundvelli 133. gr. laga nr.2/1995. Miðaðist skiptingin við 1. júlí 2008 og yrði hún að fullu komin tilframkvæmda 31. desember sama ár. Samkvæmt áætluninni skyldu hluthafar íHitaveitu Suðurnesja hf. láta af hendi hlutafé að nafnverði 1.336.429.000krónur og fá í staðinn sama nafnverð hlutafjár í stefnda. Þá var þar kveðið áum skiptingu eigin fjár milli félaganna, þær eignir Hitaveitu Suðurnesja hf.sem kæmu í hlut stefnda, svo og þær skuldir og skuldbindingar sem hann skyldiyfirtaka. Við mat á eignum og skuldum félaganna var byggt á endurskoðuðumársreikningi Hitaveitu Suðurnesja hf. fyrir árið 2007 og könnuðum árshlutareikningifyrir tímabilið 1. janúar til 30. júní 2008. Í greinargerð meðskiptingaráætluninni sagði að með henni fylgdi kannaðurskiptingarefnahagsreikningur, sem sýndi allar eignir og skuldir í hverjufélaganna fyrir sig. Til skulda í reikningnum var meðal annars tilgreindframangreind lífeyrisskuldbinding Hitaveitu Suðurnesja hf. að fjárhæð1.149.698.000 krónur, sem var í heild sinni færð til skuldar hjá áfrýjanda.Vegnafyrrgreindrar skiptingar Hitaveitu Suðurnesja hf. í félögin tvö var aflaðstaðfestingar endurskoðunarfyrirtækis 24. október 2008 um aðskiptingarefnahagsreikningurinn hefði verið kannaður. Þá kom þar fram aðreikningurinn væri byggður á árshlutauppgjöri félagsins fyrir tímabilið 1.janúar til 30. júní 2008 og að í honum væri gerð grein fyrir þeim „breytingum áeiginfjárreikningum og öðrum efnahagsliðum sem skiptingin hefur í för með sér.“Í málinu liggur og fyrir greinargerð matsmanna sama dag vegna skiptingarfélagsins, sbr. 122. og 133. gr. laga nr. 2/1995. Þar sagði meðal annars að þaðværi álit endurskoðenda þess að „skiptihlutfallið og gagnkvæmt endurgjald séeðlilega ákvarðað og sanngjarnt miðað við fyrirliggjandi gögn og upplýsingar ogþað sé efnislega rökstutt, auk þess sem sömu eigendur eru að félögunum fyrir ogeftir skiptingu.“ Áætluð skipting var síðan tilkynnt til fyrirtækjaskrárríkisskattstjóra og auglýst í Lögbirtingablaðinu 29. október 2008. HitaveituSuðurnesja hf. var síðan, eins og áður segir, formlega skipt í aðila máls þessaá hluthafafundi 1. desember 2008.2Samkvæmtupphafsmálslið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 getur hluthafafundur, með þeimfjölda atkvæða sem krafist er til breytinga á samþykktum hlutafélagsins, tekiðákvörðun um skiptingu þess. Í 2. málslið greinarinnar er mælt svo fyrir að viðskiptinguna taki fleiri en eitt hlutafélag eða einkahlutafélag við öllum eignumog skuldum gegn endurgjaldi til hluthafa félagsins sem skipt er. Þá getihluthafafundur með sama hætti ákveðið skiptingu þannig að eitt eða fleiri félögtaki við hluta af eignum og skuldum þess. Loks er kveðið á um það í lokamálsliðgreinarinnar að viðtaka eigna og skulda geti farið fram án samþykkislánardrottna. Ákvæði þetta kom inn í hlutafélagalög með 100. gr. laga nr.137/1994 um breytingu á lögum nr. 32/1978 um hlutafélög, með síðari breytingum.Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að nefndum lögum, kom fram aðákvæðinu væri ætlað að uppfylla skilyrði 6. félagaréttartilskipunar EB frá 17.desember 1982 um skiptingu hlutafélaga (82/891/EBE). Þá sagði þar að markmiðiðmeð tilskipuninni væri að samræma löggjöf aðildarríkja EB og EES-ríkjanna,meðal annars að því er varðar vernd til handa hluthöfum, lánardrottnum ogþriðja manni við skiptingu hlutafélaga. Enn fremur væri stefnt að því að girðafyrir það að farið væri í kringum verndarákvæði á grundvelli 3.félagaréttartilskipunar EB um samruna hlutafélaga. Í 2. mgr. 133.gr. laganna, eins og ákvæðinu var breytt með 6. gr. laga nr. 117/1997, er mæltsvo fyrir að ákvæði 6., 7. og 8. gr., 1. mgr. 37. gr. og 119. – 128. gr. gildium skiptingu eftir því sem við eigi. Þá segir þar að í skiptingaráætlun, sbr.120. gr. laganna, skuli vera nákvæm lýsing á þeim eignum og skuldum semyfirfæra skuli og úthlutað er til hvers viðtökufélags. Einnig skuli greina fráaðferðum sem lagðar séu til grundvallar við ákvörðun úthlutunar til hluthafafélagsins, sem skipt er, á hlutum í viðtökufélögum endurgjaldsins. Enn fremurskuli í greinargerð félagsstjórna, sbr. 1. mgr. 121. gr., lýsa þeirri eða þeimaðferðum sem liggja til grundvallar úthlutun á hlutum og skuli þar greina sérstaklegafrá samningu sérfræðiskýrslu á grundvelli 6., 7. og 8. gr. vegna greiðslu íöðru en reiðufé til hluthafa félagsins sem skipt er, svo og að skýrslan verðisend hlutafélagaskrá. Skuli stjórn eða framkvæmdastjórn félagsins, sem skipter, skýra hluthafafundi þess félags frá öllum umtalsverðum breytingum sem átthafi sér stað á eignum og skuldum félagsins frá því að skiptingaráætlun varsamin og þar til haldinn verði sá hluthafafundur félagsins sem taka skuliákvörðun um áætlunina.Við skiptinguHitaveitu Suðurnesja hf., en sem áður greinir var áfrýjandi stofnaður á grunniþess félags, eignuðust hluthafar í félaginu sem endurgjald hluti íviðtökufélaginu, stefnda í máli þessu. Er því hafnað þeirri málsástæðuáfrýjanda að engin greiðsla hafi átt sér stað við skiptinguna og af þeim sökumeigi ákvæði 133. gr. laga nr. 2/1995 ekki við í málinu.Í 2. mgr. 133.gr. er kveðið á um að í skiptingaráætlun samkvæmt 120. gr. skuli vera nákvæmlýsing á þeim eignum og skuldum, sem yfirfæra skuli og úthlutað er til hversviðtökufélags. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins gilda afar strangar reglur umtilgreiningu eigna og skulda í skiptingaráætlun. Eins og áður greinir var viðákvörðun um skiptingu Hitaveitu Suðurnesja hf. í félögin tvö stuðst viðendurskoðaðan ársreikning félagsins árið 2007 og kannaðan árshlutareikningfyrir tímabilið 1. janúar til 30. júní 2008. Jafnframt kom fram í greinargerðmeð áætluninni að með henni fylgdi kannaður skiptingarefnahagsreikningur semsýndi „allar eignir og skuldir“ í félögunum. Í öllum þessum samtímagögnum varlífeyrisskuldbinding sú, er aðilar deila um, talin til skuldar hjá áfrýjanda.Hið sama kom fram í ársreikningi áfrýjanda 2008 og skýringum með honum, enágreiningslaust er að hann hafi verið samþykktur í mars árið 2009. Samkvæmt þessuog að virtum þeim ströngu reglum sem gilda um tilgreiningu eigna og skulda ískiptingaráætlun verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að umskiptingu þeirra skyldi í hvívetna farið á þann hátt sem þar var kveðið á um,enda er markmiðið með hinni nákvæmu tilgreiningu eigna og skulda að enginn vafileiki á um skiptinguna. Verður lögformlegri skiptingu félags eftir ákvæðum laganr. 2/1995 því ekki breytt eftir á, nema með því að endurtaka skiptingarferlið eftirþví sem lög heimila.Samkvæmt framansögðuvar ákvörðun stefnda um yfirtöku á umræddum lífeyrisskuldbindingum með viðauka26. ágúst 2011 við verksamning 7. ágúst 2009 ólögmæt og óskuldbindandi fyrirhann, sbr. 2. mgr. 76. gr. og 1. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995.Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur að niðurstöðu til.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Dómur Landsréttar 8. mars 2019.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Davíð Þór Björgvinsson og JónFinnbjörnsson.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinutil Landsréttar 11. maí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 17. apríl2018 í málinu nr. E-1040/2016 þar sem fallist var á kröfu stefnda og viðurkenntað samningur sem aðilar gerðu sín á milli 26. ágúst 2011 og nefndu viðauka viðverksamning 7. ágúst 2009 og kvað á um að áfrýjandi greiddi 60% af breytingum áreiknuðum lífeyrisskuldbindingum stefnda, umfram greiddar hækkanir álífeyrisskuldbindingum, væri lögmætur og bindandi milli aðila. 2. Áfrýjandi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Málsatvik og ágreiningsefni4. Eins og lýst er í hinumáfrýjaða dómi voru Hitaveita Suðurnesja og Rafveita Hafnarfjarðar sameinaðar áárinu 2001 samkvæmt sérstökum lögum nr. 10/2001 um sameiningu þessara stofnana.Hlutafélag var stofnað um reksturinn, Hitaveita Suðurnesja hf. Þá sameinuðustBæjarveitur Vestmannaeyja félaginu á árinu 2002. 5. HS Veitum hf., áfrýjandaþessa máls, var skipt út úr Hitaveitu Suðurnesja hf. á árinu 2008. Skiptinginfór fram samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög.Jafnframt var nafni Hitaveitu Suðurnesja breytt í HS Orku, sem er stefndi ímálinu. 6. Fram til 1. apríl 2001áttu starfsmenn Hitaveitu Suðurnesja, Bæjarveitna Vestmannaeyja og RafveituHafnarfjarðar aðild að lífeyrissjóðum sem byggðu á svonefndri eftirmannsreglu,eins og fram kemur meðal annars í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 umLífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Lífeyrisgreiðslur eru ákveðnar sem eftirlaunog taka mið af starfstíma og þeim launum sem greidd eru fyrir sama starf þegarlífeyrir er greiddur, óháð fjárhæð og ávöxtun greiddra iðgjalda. Því geturlífeyrir orðið hærri en svo að hann greiðist að fullu með þeim iðgjöldum semgreidd hafa verið. Ber þá launagreiðanda sem greiddi iðgjöldin að inna frekarigreiðslur af hendi til lífeyrissjóðs til þess að sjóðurinn geti mætt þessumauknu útgjöldum. Um þetta eru ákvæði í 1. mgr. 33. gr. laga nr. 1/1997 varðandiLífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og samsvarandi ákvæði í samþykktum annarrasjóða sem hér reynir á. 7. Vegna þessarar regluhvílir sú skylda á stefnda að greiða hækkun sem verður á lífeyri vegnaalmennrar hækkunar á launum opinberra starfsmanna eins og segir í 33. gr. laganr. 1/2007 og efnislega samhljóða ákvæðum í reglum annarra sjóða. Mun þessiábyrgð hvíla á stefnda um allmörg ókomin ár. Ágreiningslaust er að áfrýjandisamþykkti að axla 60% þessarar ábyrgðar með áðurnefndum viðaukasamningi 26.ágúst 2011, en hann telur að gerð hans hafi verið ólögmæt og því sé hannógildur, eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi. 8. Áfrýjandi HS Veitur hf.dreifir rafmagni og heitu og köldu vatni á nokkrum svæðum og hefur einkarétttil þess á hverju svæði, sbr. 1. mgr. 8. gr. raforkulaga nr. 65/2003, V. kaflaorkulaga nr. 58/1967 með síðari breytingum og 4. gr. laga nr. 32/2004 umvatnsveitur sveitarfélaga. Áfrýjandi mun ekki hafa aðra starfsemi með höndum.Stefndi HS Orka hf. nýtur ekki einkaréttar til sinnar starfsemi. 9. Í skiptingaráætlun 24.október 2008 voru taldar þær skuldir Hitaveitunnar sem áfrýjandi skyldi takayfir og bæri ábyrgð á eftir skiptinguna, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995.Þar er ekki getið um ábyrgð gagnvart lífeyrissjóðum vegna lífeyrisréttinda erstofnuðust fyrir 1. apríl 2001. 0. Skipting Hitaveitunnarsamkvæmt áðurnefndri skiptingaráætlun var miðuð við 1. júlí 2008. Ískiptingarefnahagsreikningi sem miðaður var við þann dag, en áritaður afendurskoðanda 24. október sama ár, er getið um lífeyrisskuldbindingu að fjárhæð1.149.698.000 krónur og hún færð öll hjá stefnda HS Orku. 1. Ársreikningur áfrýjanda2008 var undirritaður af stjórn 13. mars 2009. Í efnahagsreikningi 31. desember2008 var ekki getið um eldri lífeyrisskuldbindingar. 2. Aðilar gerðu með sérverksamning 7. ágúst 2009 þar sem stefndi tók að sér sem verktaki að hafaumsjón með rekstri áfrýjanda og annast allt starfsmannahald hans. Áfrýjandiendurgreiddi honum beinan launakostnað með 29,5% álagi vegna launatengdragjalda. Var það nánar sundurliðað í fylgiskjali og er einn liður þarLífeyrissjóður B-deild, en álag vegna hans nam 6,5% á greidd laun. 3. Fyrst eftir skiptinguHitaveitunnar gegndi sami maður starfi forstjóra beggja félaganna, áfrýjanda ogstefnda. Meðal gagna málsins eru tölvupóstsamskipti hans og endurskoðandafélaganna í ágúst 2009. Í svari endurskoðandans við fyrirspurn forstjóranskemur fram að tryggingastærðfræðingur hefði lokið við að meta skuldbindingunagagnvart lífeyrissjóðunum. Þá kvaðst endurskoðandinn hafa stillt upp skiptinguá hækkuninni á milli félaganna. Má sjá að þar er miðað við hvaða starfi hverstarfsmaður sinnir eða hefur sinnt, þannig að skuldbinding vegna starfa sem þávoru unnin fyrir áfrýjanda var talin tilheyra honum. Er þetta ein afmálsástæðum stefnda að hér hafi verið skipt eðlilega milli aðila, eldriskuldbindingum hafi verið komið fyrir þar sem starf viðkomandi er unnið eftirskiptingu Hitaveitunnar í tvö félög. 4. Í skýringum íársreikningi áfrýjanda 2009 er að finna útskýringu undir fyrirsögninniLífeyrisskuldbinding þar sem segir: „Félagið kaupir þjónustu af HS Orku hf.samkvæmt þjónustu- og verkkaupasamningi milli félaganna. Félagið tekur þátt í kostnaðivegna hækkana á lífeyrisskuldbindingum HS Orku hf. og nam hlutdeild þess áárinu 83 millj. kr. og er færð sem langtímaskuld við HS Orku hf. Hlutdeildfélagsins í hækkunum á lífeyrisskuldbindingum HS Orku hf. er greidd með álagi ákeypta þjónustu af HS Orku hf.“ 5. Málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Niðurstaða 6. Af þeim gögnum málsinssem rakin hafa verið hér að framan sést að ekki var í skiptingaráætlun ákveðiðað áfrýjandi bæri einhvern hluta ábyrgðar vegna lífeyrisréttinda sem stofnasthöfðu fyrir 1. apríl 2001. Virðist sem í ágúst 2009 hafi verið ákveðið að látaáfrýjanda bera hluta ábyrgðarinnar. Heimilt hefði verið að fella ákveðinn hlutaþessarar skuldbindingar á stefnda, jafnvel alla skuldbindinguna. Það hefðiþurft að gera þegar í skiptingaráætluninni, en var ekki gert. Samkvæmt skýruákvæði 2. mgr. 133. gr., sbr. 120. gr., laga nr. 2/1995 skulu skuldbindingarsem félag tekur á sig taldar nákvæmlega í skiptingaráætlun og er áætluninendanleg. Endanlega var gengið frá samkomulagi um að áfrýjandi bæri ábyrgð á60% af umræddum lífeyrisskuldbindingum með viðaukasamningnum 26. ágúst 2011.7. Eins og áður segir nýturáfrýjandi sérleyfis til starfsemi sinnar á hverjum stað hvort sem er viðdreifingu heits eða kalds vatns eða rafmagns. Gjaldskrám hans er ætlað aðtryggja greiðslu alls rekstrarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2004,17. gr. a laga nr. 65/2003 og 3. mgr. 32. gr. laga nr. 58/1967. 8. Áfrýjandi var ekkiskuldbundinn til að taka á sig framangreinda ábyrgð á lífeyrisskuldbindingum.Vegna stöðu sinnar sem fyrirtæki í sérleyfisrekstri gat áfrýjandi ekki tekiðhana á sig nema í venjulegum viðskiptum þar sem eðlilegt gagngjald kæmi fyrir.Því er ekki haldið fram að áfrýjandi hafi fengið greiðslu eða ívilnun gegn þvíað taka ábyrgðina á sig og verður að líta svo á að þessi gerningur feli í sérniðurgreiðslu á kostnaði félags í samkeppnisrekstri með fé félags er nýtursérleyfis til starfsemi sinnar og er háð gjaldskrá sem á að tryggja félaginugreiðslu alls rekstrarkostnaðar. Niðurgreiðsla þessi skekkir samkeppnisstöðu ámarkaði og veitir stefnda óeðlilegt forskot á aðra aðila. Hún raskar samkeppnií skilningi 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og brýtur gegn sjónarmiðum 14.gr. sömu laga. Verður þegar af þessari ástæðu að meta samning þennan ógildansamkvæmt 1. mgr. 33. gr. laganna. Verður því að sýkna áfrýjanda af kröfustefnda. Málskostnaðar er ekki krafist.Dómsorð:Áfrýjandi, HS Veitur hf., ersýknaður af kröfum stefnda, HS Orku hf.DómurHéraðsdóms Reykjaness 17. apríl 2018. Mál þettavar þingfest 9. nóvember 2016 og tekið til dóms 20. mars sl. Stefnandi er HSOrka hf., Brekkustíg 36, Reykjanesbæ, en stefndi er HS Veitur hf., Brekkustíg 36, Reykjanesbæ. Dómkröfurstefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að viðauki, dags. 26. ágúst2011, sem gerður var við verksamning milli HS Orku hf. og HS Veitna hf., dags.7. ágúst 2009, þar sem kveðið er á um að hlutur HS Veitna hf. í breytingum áreiknuðum lífeyrissjóðsskuldbindingum HS Orku hf., umfram greiddar hækkanir álífeyrisskuldbindingum, skuli vera 60%, sé lögmætur og bindandi milli aðila. Afhálfu stefnda er krafist sýknu.IHitaveituSuðurnesja hf. var skipt upp í tvö félög 2008,HS Orku hf. og HS Veitur hf. Málið er tilkomið vegna ágreinings milliþeirra um ábyrgð á viðbótarlífeyrissjóðsgreiðslum vegna starfsemi HitaveituSuðurnesja fyrir 1. apríl 2001. Starfsmenn Hitaveitu Suðurnesja greiddu á sínumtíma iðgjald til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og öðluðust með þvíréttindi til lífeyris samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu sem nú er kveðið á umí reglum B-deildar sjóðsins, sbr. III. kafla laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóðstarfsmanna ríkisins. Greidd iðgjöld standa ekki undir kostnaði við þessiviðbótarlífeyrisréttindi í framtíðinni og ber því vinnuveitandi, í þessu tilvikistefnandi HS Orka hf. (áður Hitaveita Suðurnesja hf.), ábyrgð á greiðslukostnaðar af réttindum sinna starfsmanna sem eru umfram verðmæti iðgjaldanna. Meðúrskurði 30. maí 2017, sbr. dóm Hæstaréttar 4. september 2017 í máli nr.381/2017, var kröfu stefnda um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins hafnað. Fyrirdóminn komu og gáfu skýrslu Júlíus Jónsson, forstjóri stefnda, ÁsgeirMargeirsson, forstjóri stefnanda, Vigfús Ágeirsson, tryggingastærðfræðingur,Árni Sigfússon og Böðvar Jónsson, fyrrverandi stjórnarmenn í stefnda, SigurðurHarðarson, ráðgjafi, Haukur Eiríksson og Reynir Jóhannsson, starfsmennstefnanda, svo og Kristrún H. Ingólfsdóttir og Anna Birgitta Geirfinnsdóttir,löggiltir endurskoðendur.IIMálavextireru nánar þeir að Hitaveita Suðurnesja hf. varstofnuð 30. mars 2001 með sameiningu Hitaveitu Suðurnesja og RafveituHafnarfjarðar samkvæmt lögum nr. 10/2001. Á árinu 2008 var ákveðið að skiptaHitaveitu Suðurnesja hf. upp í tvö sjálfstæð félög. Skiptingin, sem miðaðistvið 1. júlí 2008, var gerð með þeim hætti að rekstur Hitaveitu Suðurnesja hf.,sem fólst í dreifingu á raforku og heitu- og köldu vatni, var fluttur yfir ínýtt félag, stefnda HS Veitur hf., ásamt eignum og skuldum sem þeim rekstritilheyrðu en nafni Hitaveitu Suðurnesja hf. var breytt í HS Orku hf. sem eftirskiptinguna framleiddi og seldi orku. Var tilgangur skiptingarinnar að skilja ísundur samkeppnisrekstur og einkaleyfisrekstur í kjölfar setningar laga nr.58/2008 um breytingar á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði sem takmarkaðiheimild hitaveitna, sem dreifa heitu vatni eða gufu á grundvelli einkaleyfis,til að stunda aðra starfsemi. Við skiptinguna fengu hluthafar í HS Orku hf.hlutabréf í HS Veitum hf. Félögin urðu því systurfélög og voru hluthafar beggjafélaganna í upphafi hinir sömu og átti hver þeirra um sig jafnstóran hlut íbáðum félögunum. Samkvæmtskiptingaráætlun, sem samþykkt var í báðum félögunum, urðu allir starfsmennHitaveitu Suðurnesja hf. áfram starfsmenn þess félags, sem nú hét HS Orka hf. Áfélaginu hvíldi viðbótarlífeyrisskuldbinding, þá uppreiknuð 1.149 milljónirkróna, vegna starfsemi félagsins fram til 1. apríl 2001. Skuldbindingin varvegna áunninna lífeyrisréttinda starfsmanna Hitaveitu Suðurnesja hf. semstörfuðu hjá fyrirtækinu fyrir stofnun hlutafélags um starfsemina árið 2001.Starfsmennirnir áttu ýmist aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins,Eftirlaunasjóði starfsmanna Hafnarfjarðarkaupstaðar eða Lífeyrissjóðistarfsmanna Vestmannaeyjakaupstaðar. Um réttindi þessara starfsmanna gildir aðgreidd iðgjöld til sjóðanna nægðu ekki til þess að standa undir réttindaávinnsluí sjóðunum og ber því vinnuveitandi ábyrgð á viðbótargreiðslum til sjóðanna tilþess að standa undir umframréttindunum. Í samræmi við ákvæði 33. gr. laga nr.1/1997 endurgreiðir stefnandi sem launagreiðandi sjóðnum þá hækkun sem verður álífeyrisgreiðslum vegna aukinna réttinda. Er óvíst hver sú fjárhæð er tilframtíðar. Slíkt fer eftir þróun dagvinnulauna opinberra starfsmanna, launum íþví starfi sem miðað er við, lífslengd starfsmannanna og eftir atvikumeftirlifandi maka. Útreikningur á stöðu skuldbindingarinnar hverju sinnibyggist að hluta til á líkindum en felur ekki í sér endanlega reiknaðaniðurstöðu. Frá1. apríl 2001 hefur Hitaveita Suðurnesja hf. greitt viðbótariðgjald tilLífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins samkvæmt heimild í 3. mgr. 34. gr. laga nr.1/1997, sbr. lög nr. 142/1997, og ber því ekki frekari ábyrgð álífeyrissjóðskuldbindingum viðkomandi deildar sjóðsins vegna þeirra starfsmannaog þess tímabils sem þannig hefur verið greitt fyrir. Sami háttur hefur veriðhafður á gagnvart Eftirlaunasjóði starfsmanna Hafnarfjarðarkaupstaðar ogLífeyrissjóði starfsmanna Vestmannaeyjakaupstaðar samkvæmt heimildum í reglumsem gilda um starfsemi þessara sjóða.Eins ogáður segir er ágreiningur aðila um ábyrgð á þessumviðbótarlífeyrissjóðsgreiðslum vegna starfsemi Hitaveitu Suðurnesja fyrir 1.apríl 2001. Eftirskiptingu félaganna var þjónustustarfsemi stefnda áfram rekin af sömustarfsmönnum stefnanda og áður höfðu annast hana. Um þetta var gerður sérstakurverksamningur milli málsaðila 7. ágúst 2009. Samkvæmt honum tók stefnandi aðsér að annast allt starfsmannahald fyrir stefnda vegna þeirra þjónustuþátta semstefndi þurfti að inna af hendi. Í grein 2.2 í þeim samningi er kveðið á umendurgjald fyrir þessa þjónustu. Samkvæmt því skyldi stefndi greiða m.a. beinanlaunakostnað vegna starfsmannanna með tilteknu álagi. Inni í því álagi var 6,5%vegna „Lífeyrissjóður B-deild“. Ennfremur segir í þessu ákvæði að komi til þessað ákveðið verði síðar að stefndi annist rekstur fyrirtækisins með eiginstarfsmönnum skuli hann yfirtaka allar skuldbindingar vegna þeirra starfsmannasem þá fari á milli fyrirtækjanna. Gerðurvar viðauki við verksamninginn þann 26. ágúst 2011, undirritaður afstjórnarformönnum beggja félaganna. Í tilviki stefnda undirritaði stjórnarformaðurfélagsins viðaukann á grundvelli sérstaks umboðs sem hann fékk til þess frástjórn félagsins. Í viðaukanum segir m.a.: „HluturHS Veitna hf. í breytingum á reiknuðum lífeyrisskuldbindingum HS Orku hf.umfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingum skal vera 60%. Hlutdeild HSVeitna í framangreindum breytingum skal reikningsfærð á viðskiptareikning HSVeitna. Greiðslur á framangreindri hlutdeild skal vera í samræmi við fylgiskjal2 eða með 6,5% álagi á keypta þjónustu af HS Orku. Lífeyrisskuldbindingar HSOrku hf. eru skuldbindingar við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins,eftirlaunasjóð Hafnarfjarðarbæjar og Lífeyrissjóð starfsmannaVestmannaeyjarbæjar. Lífeyrisskuldbindingarnar skulu reiknaðar upp afviðurkenndum tryggingastærðfræðingum. 60% hlutfall HS Veitna í hækkunumlífeyrisskuldbindinga HS Orku byggir á því að í lok árs 2008 nam hluturskuldbindinganna sem tilheyrðu starfsmönnum sem þjónusta HS Veitur 60%.“Viðaukanumfylgja skýringar en þar segir m.a.: „Þarsem hækkanir lífeyrisskuldbindinga eru verulega umfram greiðslur er aðeinslítill hluti hækkana á skuldbindingunum innheimtur í gegnum álag á seldaþjónustu til HS Veitna. Eins og er tekur þjónustu- og verkkaupasamningur ámilli félaganna ekki með skýrum hætti á því hvernig beri að skipta kostnaðivegna hækkana umfram greiðslur á milli félaganna. ...Stjórnendur félagsins hafa lagt tilað gerður verði viðauki við þjónustusamning milli félaganna þess efnis aðskipta skuli hækkunum á lífeyrisskuldbindingum 60% á HS Veitur og 40% á HS Orkuþannig að HS Veitur færi upp sína hlutdeild í hækkunum sem langtímaskuld við HSOrku þar sem HS Orku ber ekki að greiða hækkanirnar strax og 6,5% álag á keyptaþjónustu af HS Orku verði fært til lækkunar á skuldbindingunni jafnóðum oggreitt er.“Hafareikningsskil beggja félaganna verið gerð með þeim hætti sem lýst er íviðaukanum og hafa sérfræðingar reiknað út fjárhæðir þeirra hverju sinni. Ítengslum við töku skuldabréfa í flokknum HSVE 13 01 til viðskipta á AðalmarkaðiNASDAQ OMX Iceland hf. gaf stefndi út lýsingu á hag félagsins 8. október 2013.Þar segir m.a.: „Félagið tekur þátt íkostnaði vegna hækkana á lífeyrisskuldbindingum HS Orku vegna þess að hlutilífeyrisskuldbindinga HS Orku tilheyrir starfsmönnum sem þjónusta HS Veitur.Skuldbindingin er vegna lífeyrisréttinda starfsmanna sem störfuðu hjáveitufyrirtækjum sveitarfélaga sem forveri félagsins Hitaveitu Suðurnesja tókyfir. Verði breytingar á viðmiðunarlaunum þessara starfsamanna veldur þaðbreytingu á skuldbindingunni en viðmiðunarlaun miðast við síðustu mánuði semviðkomandi starfaði hjá HS Orku. Sumir þessara starfsmanna eru ennþá í starfiog verði breyting á launum þeirra hefur það áhrif á skuldbindinguna. Samkomulag er milli félaganna frá26. ágúst 2011 þess efnis að ef hækkun verður á lífeyrisskuldbindingunni skuluHS Veitur bera 60% af hækkuninni og HS Orka 40%. HS Veitur færa hlutdeild sínaí slíkum hækkunum sem langtímaskuld við HS Orku. Í lok júní 2013 namskuldbindingin við HS Orku 335 milljónum króna og er færð meðal skuldafélagsins. Félagið greiðir inn á skuldbindinguna með því að greiða 6,5% álag ákeypta vinnu af HS Orku og koma þær greiðslur til lækkunar á skuldbindingunni.Greiðslur inn á skuldbindinguna námu 43 milljónum króna árið 2011, 45 milljónumkróna árið 2012 og 23 milljónum króna á fyrri árshelmingi 2013. Greiðslurnarþöktu 32% af hækkun lífeyrisskuldbindingarinnar á þessu tímabili, en þettahlutfall er mjög breytilegt eftir tímabilum.“Þáliggur frammi PowerPoint-kynning frá 14. ágúst 2013 sem kynnt var fjárfestum ítengslum við framangreinda skuldabréfaútgáfu. Þar kemur m.a. fram að uppreiknuðlífeyrisskuldbinding hafi árslok 2012 numið 1,6 milljörðum króna og hafi veriðsamið um það milli aðila að stefndi greiddi 60% af þeirri fjárhæð. Aðilarmálsins gerðu með sér nýjan verksamning 31. desember 2014. Aðalefni samningsinser að 85 starfsmenn stefnanda færðust yfir til stefnda 1. janúar 2015. Áframvar visst samstarf milli félaganna um starfsmannahald og samnýtingufastafjármuna þar sem kostnaði var skipt á milli félaganna en súgrundvallarbreyting var gerð frá fyrra fyrirkomulagi að þeir starfsmenn semannast þjónustustarfsemi stefnda urðu eftirleiðis starfsmenn stefnda en létu afstörfum hjá stefnanda. Í 4. gr. verksamningsins frá 31. desember 2014 kemurfram að meðan ekki hafi náðst niðurstaða milli félaganna um uppgjör ogfyrirkomulag lífeyrisskuldbindinganna sem ágreiningur er um skuli viðaukinn frá26. ágúst halda gildi sínu. Jafnframt var gerður sérstakur viðauki viðverksamninginn frá 31. desember 2014, dagsettur sama dag, þar sem ákveðið er aðstefndi greiði tiltekna fjárhæð til stefnanda mánaðarlega en á móti falli niður6,5% álagið á keypta þjónustu. Áréttað er að þetta fyrirkomulag sé tilbráðabirgða og feli ekki í sér neina viðurkenningu á réttmæti og lögmæti krafnagagnaðilans. Þann13. júlí 2015 gerði stefndi kröfu um að skuld hans við stefnanda yrði felldniður og í kjölfarið áttu sér stað bréfaskipti milli aðila umlífeyrisskuldbindinguna. Taldi stefndi að skuld hans við stefnanda væri byggð áólögmætum grundvelli. Stefnandi hafnaði kröfu stefnda um niðurfellingu meðbréfi þann 24. september 2015. Með bréfi til stefnanda 31. desember 2015tilkynnti stefndi að tímabundið samkomulag aðila, sem gert var 31. desember2014 og var viðauki við verksamning aðila dagsettan sama dag, yrði ekkiframlengt. Samkvæmt 6. gr. samkomulagsins var aðilum heimilt að framlengja þaðí allt að 12 mánuði ef ekki lægi fyrir niðurstaða um ágreininginn. Meðtímabundna samkomulaginu hafði stefndi skuldbundið sig til þess að greiða 2,8milljónir króna á mánuði inn á umsamda skuldbindingu sína gagnvart stefnanda umþað að hlutdeild félagsins í breytingum á reiknuðum lífeyrisskuldbindingumstefnanda, umfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingunni, skyldi vera60%. Stefnandi tilkynnti ekki um aðra tilhögun á greiðslu skuldbindingarinnar.Stefnandi hefur fengið tryggingastærðfræðinga til þess að reikna út breytingu álífeyrisskuldbindingunni, umfram greiddar hækkanir, á þriggja mánaða fresti. Ísamræmi við ákvæði samningsins er breytingin reikningsfærð til gjalda áviðskiptareikning stefnda hjá stefnanda. Þannig skipt hefurheildarskuldbindingin komið fram á ársreikningum beggja félaganna undanfarinár. Þann15. febrúar 2016 sendi stefnandi stefnda bréf og krafðist þess að stefndi gerðiupp skuld sína við stefnanda fyrir 1. apríl 2016. Stefnandi bauðst jafnframttil að hefja viðræður um annað greiðslufyrirkomulag yrði þess óskað. Viðræðuraðila hafa ekki leitt til samkomulags. Tryggingastærðfræðingurhefur reiknað út stöðu skuldbindingarinnar og 60% hlutur stefnda verið færðurtil eignar í ársreikningum stefnanda sem krafa á hendur stefnda. Samsvarandifærsla hefur átt sér stað í reikningum stefnda. Ágreiningur aðila hefur ekkisnúist um útreikninginn heldur lögmæti skuldbindingarinnar. IIIStefnandibyggir kröfu sína um viðurkenningu á gildi samningsins á 2. mgr. 25. gr.einkamálalaga nr. 91/1991. Í samræmi við ákvæðið leitar stefnandi eftir því aðskorið sé úr um efni réttarsambandsins á milli aðila og hvort komist hafi ábindandi samningur þeirra á milli með gerð viðauka, dags. 26. ágúst 2011, semgerður var við verksamning milli aðila málsins, dags. 7. ágúst 2009, sem kvað áum að hlutur stefnda í breytingum á reiknuðum lífeyrissjóðsskuldbindingum stefnandaumfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingum skyldi vera 60%. HitaveitaSuðurnesja hf., sem síðar varð stefnandi, hafi frá 1. apríl 2001 gert árlegaupp allar nýjar skuldbindingar vegna innvinnslu réttinda hjá B-deild LSR,samkvæmt heimild í 33. gr. laganna, og muni því ekki greiða hækkanir á lífeyrivegna réttinda sem hafa myndast síðan þá. Lífeyrissjóður starfsmanna hafiárlega sent uppgjörsreikning þar sem fram komi hver greiðslan vegna uppgjörsinshefur verið. Eftir standi greiðsla vegna réttinda sem voru áunnin fyrir 1.apríl 2001.Samkomulagmálsaðila hafi verið um að stefndi skyldi bera 60% kostnaðarins afviðbótarlífeyrisréttindunum en stefnandi 40%. Hafi sú niðurstaða verið byggð áfjölda starfsmanna, sem skuldbindingin tengdist, sem starfi hjá hvorum aðilafyrir sig eins og nánar sé lýst í skýringum við samkomulagið frá 26. ágúst2011. Stefnandibyggir á því stofnast hafi til gildrar skuldbindingar stefnda gagnvart sér meðverksamningnum frá 7. ágúst 2009 og viðaukanum við hann frá 26. ágúst 2011.Stefndi hafi með gildum samningi tekið á sig sem sína skuld 60% af hækkunlífeyrisskuldbindingarinnar. Í bréfistefnda til stefnanda 13. júlí 2015 sé því lýst að krafan hafi stofnast á árinu2009 þegar ákvörðun um „skiptingu var staðfest í ársreikningum félaganna semsamþykktir voru á aðalfundi félaganna í mars 2009“. Sagt sé að engin skyldahafi hvílt á stefnda til þess að taka á sig hlutdeild í eldrilífeyrisskuldbindingum stefnanda en það hafi verið gert „í framkvæmd“ frá miðjuári 2009 og svo staðfest með viðauka 26. ágúst 2011. Á þeim tíma sem um ræðirhafi félögin haft sömu stjórnendur og endurskoðendur. Af þessu verði ráðið aðstefndi hafi staðfest að gert hafi verið samkomulag um skiptingu kostnaðarmilli félaganna vegna breytinga á lífeyrisskuldbindingu vegna starfsmannastefnanda fram til 1. apríl 2001. Viðaukisá sem gerður hafi verið við verksamninginn frá 7. ágúst 2009, dags. 26. ágúst2011, hafi verið undirritaður af stjórnarformönnum beggja félaganna. Í tilvikistefnda hafi stjórnarformaður undirritað á grundvelli sérstaks umboðs sem hannhafi fengið til þess frá stjórn félagsins. Samningurinn sé því formlega réttgerður og bindandi fyrir stefnda. Lýsingá hag stefnda, sem gefin hafi verið 8. október 2013, í tengslum við töku skuldabréfaí flokknum HSVE 13 01 til viðskipta á Aðalmarkaði NASDAQ OMX Iceland hf., séeinnig til marks um að stjórnendur stefnda hafi talið skuldbindinguna gilda. Umslíkar lýsingar gildi ákvæði 45. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti ogskuli innihald hennar veita fullnægjandi upplýsingar um megineinkenniverðbréfanna þannig að stuðlað sé að aukinni fjárfestavernd. Um efni lýsingagildi strangar reglur. Efni lýsingarinnar sýni því að litið hafi verið áskuldbindinguna sem gilda og bindandi af hálfu stefnda. Þáhafi stefndi viðurkennt skuldbindinguna í reynd og fært upp í reikningsskilumsínum um margra ára skeið samkvæmt samkomulaginu frá 11. ágúst 2011. Enginneftirlitsaðili hafi nokkru sinni gert athugasemdir við þá framkvæmd eðasamningana sjálfa. Stefnandibyggir einnig á því að ekki sé unnt að fallast á að stefndi hafi ekki fengiðneitt í staðinn fyrir skuldbindingu sína líkt og hann hafi borið við íbréfaskiptum við stefnanda. Samningar aðila hafi tryggt stefnda fullkomnasamfellu í þeirri þjónustu sem félagið veitir. Stefndi hafi fengið tugistarfsmanna sem þekktu allan rekstur fyrirtækisins. Hefði stefndi þurft að ráðanýtt starfsfólk til þessara starfa og þjálfa það upp séu líkur á því aðkostnaðurinn hefði orðið mun hærri. Sé því um að ræða eðlilega skuldbindingu ísamræmi við viðskipti milli aðila málsins og raunverulegan kostnað hvors aðilaum sig. Skiptinginsjálf hafi verið ákveðin á málefnalegum forsendum og byggst á útreikningisérfræðinga á þessum kostnaði. Stefndi hafi ekki yfirtekið annað enraunverulegan kostnað vegna starfsmanna sem önnuðust þá þjónustu sem stefndiveitir.Stefnandibyggir á því að skuldbindingin sé lögmæt og sé í samræmi við ófrávíkjanlegarlagareglur sem gildi um starfsemi aðila málsins. Stefndi hafi lýst því yfir aðskuldin, sem myndast hafi í viðskiptareikningum félaganna „án þess að nokkurverðmæti hafi runnið til HSV í staðinn“, sé byggð á ólögmætum grundvelli ogfari gegn ákvæðum 2. mgr. 27. gr. raforkulaga nr. 65/2003 og 14. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005. Af því leiði að samningurinn sé ógildur samkvæmt33. gr. samkeppnislaga. Ákvæði2. mgr. 27. gr. raforkulaga nr. 65/2003 eigi við um starfsemi innan eins ogsama fyrirtækis. Þar skuli þess gætt að tekjur af sérleyfisstarfsemi séu ekkinýttar til þess að niðurgreiða „vinnslu eða sölu á raforku“(samkeppnisstarfsemi). Aðilar þessa máls séu tvö sjálfstæð hlutafélög sem ekkiséu lengur í eigu sömu aðila. Efnislega sé 27. gr. raforkulaganna ætlað aðtryggja að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af sérleyfisstarfsemi meðþví að láta sérleyfisstafsemina greiða útgjöld sem í reynd myndist ísamkeppnisrekstrinum. Í þessu tilviki sé breytingum (hækkunum) álífeyrisskuldbindingu, sem tengist starfsmönnum fyrirtækjanna beggja, skipt ámilli fyrirtækjanna í réttu hlutfalli við vinnuframlag starfsmannanna til hvorsfélags um sig. Stefnandi telur þaðfyrirkomulag, sem samningar tókust um milli aðila um skiptinguskuldbindingarinnar, sé fullkomlega eðlilegt og í samræmi við þau markmið sembúi að baki efnisreglunni í 27. gr. raforkulaga. Afsömu ástæðum feli samkomulagið ekki í sér brot á 14. gr. samkeppnislaga og þaraf leiðandi á 33. gr. sömu laga ekki við. Viðurkenningarkrafastefnanda er reist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi vísar tilmeginreglna kröfuréttar og samningaréttar um efndir samninga og einstakralagaákvæða sem vísað hefur verið til hér að framan. IVStefndibyggir sýknukröfu sína á því að regluleg yfirtaka hans, allt frá miðju árinu2009, á hluta af eldri lífeyrisskuldbindingum, sem hvíli á stefnanda án þess aðendurgjald hafi komið fyrir, sé og hafi verið ólögmæt. Samningur sem formbindislíka endurgjaldslausa yfirtöku skulda fái ekki staðist lög. Stefndisé í meirihlutaeigu opinberra aðila og stundi sérleyfisskylda starfsemi utansamkeppnismarkaða. Byggir stefndi á því að heimildum hans til að gera samningaséu af þessum sökum sett þrengri mörk en aðilum sem starfa á frjálsumsamkeppnismarkaði. Hafi þetta úrslitaþýðingu um gildi viðaukans sem deilt sé umog þeirra gerninga sem af honum leiði.Yfirtakastefnda á skuldum stefnanda sé þannig í andstöðu við m.a. 61. gr. samnings umEvrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um bann við ríkisaðstoð, eins oghún sé skilgreind í EES-rétti. Hér sé jafnframt rétt að hafa hliðsjón af 59.gr. samningsins um að tryggt skuli að hvorki séu gerðar né viðhaldiðráðstöfunum sem fari í bága við ákvæði samningsins þegar í hlut eigi opinberfyrirtæki eða fyrirtæki sem veitt hafi verið sérstök réttindi eða einkaréttur.Stefndi sé opinbert fyrirtæki í skilningi EES-réttar. Í þessu sambandi séjafnframt vísað til XV. viðauka EES-samningsins þar sem fjallað sé nánar umríkisaðstoð og þeirra gerða sem teknar hafa verið upp í hann og varði málefniþetta.Stefndibyggir ennfremur á því að með upphaflegri og reglubundinni yfirtöku skulda ánendurgjalds, sem færðar séu á viðskiptareikning stefnda á hverju ári tilskuldar gagnvart stefnanda, hafi verið brotið gegn lokamálslið 2. mgr. 16. gr.raforkulaga nr. 65/2003 um bann við því að niðurgreiða samkeppnisrekstur úr sérleyfisskyldristarfsemi dreifiveitu, sbr. 2. mgr. 19. gr. sömu laga um bann við því aðsölufyrirtæki niðurgreiði sölu raforku úr sérleyfisskyldri starfsemi og bannisamkvæmt 2. mgr. 27. gr. sömu laga.Stefnandivirðist byggja málsvörn sína m.a. á því að ákvæði þessi eigi ekki við af því umsé að ræða tvö sjálfstæð hlutafélög sem ekki séu lengur í eigu sömu aðila.Túlkun ákvæðanna sem myndi leiða til þess niðurgreiðsla hefði verið óheimiláður en félögunum var skipt en ekki eftir það virðist fjarstæðukennd, endaniðurgreiðsla í grundvallaratriðum andstæð þeim reglum sem voru tilefniskiptingarinnar. Hér megi vísa til lögskýringagagna bæði með raforkulögum nr.65/2003 og lögum nr. 58/2008 um breytingu á raforkulögum. Ennfremur þeirratilskipana EES-réttar sem teknar hafi verið upp í íslenskan rétt. Bannreglurlaganna miði að því að koma í veg fyrir að fyrirtæki í samkeppnisrekstri njótióeðlilegra millifærslna úr sérleyfisstarfsemi, opinberra styrkja eðafjárhagslegra ívilnana þannig að samkeppni sé raskað á grundvelli mismununar. Íþessu sambandi megi hér líka líta til 14. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 ogverndarhagsmuna ákvæðisins.Ekkiverði hjá því komist í þessu samhengi að benda á að stefnandi hafðisérleyfisstarfsemi stefnda sannarlega með höndum allt til loka ársins 2014.Eins og rakið sé að framan hafi allri starfsemi stefnda verið útvistað tilstefnanda í ársbyrjun 2009, þ.m.t. allri stjórn fjármála. Það hafi ekki veriðfyrr en á árinu 2014 sem framkvæmdastjórn félaganna hafi verið aðskilin enstarfsemi stefnda hafi að öðru leyti verið útvistað til stefnanda allt til 1.janúar 2015, þ.m.t. umsjón fjármála. Stefndi byggir á því að félögin hafi veriðí svo nánum tengslum frá skiptingu að telja verði ákvæðin eiga fyllilega við ogað brotið hafi verið gegn þeim. Að lágmarki megi jafna stöðu félagannafullkomlega til þeirrar aðstöðu sem ákvæðum 2. mgr. 16. gr., 2. mgr. 19. gr. og2. mgr. 27. gr. sé ætlað að taka á.Semfyrr sé rakið sé dreifing raforku sérleyfisstarfsemi samkvæmt raforkulögum nr.65/2003 og sé hver dreifiveita í einokunarstöðu innan síns dreifisvæðis. Í 17.gr. og 17. gr. a séu ítarleg ákvæði um svokölluð tekjumörk dreifiveitna oggjaldskrá þeirra. Feli ákvæðin í sér fyrirmæli um þær forsendur sem liggja eigitil grundvallar gjaldtöku dreifiveitna, þar á meðal um hvaða rekstrarkostnaðurskuli falla þar undir. Markmið með setningu reglna um tekjumörk sé að stuðla aðhagkvæmni í rekstri dreifiveitna og tryggja að tekjur þeirra séu í samræmi viðkostnað við þá þjónustu sem þeim sé falið að veita að teknu tilliti tilarðsemi. Stefndiannist jafnframt dreifingu á köldu vatni á starfssvæði sínu sem sé eitt afskylduverkefnum sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum laga um vatnsveitursveitarfélaga nr. 32/2004. Í 10. gr. laganna segi að í gjaldskrá vatnsveituskuli miða við að vatnsgjald ásamt öðrum tekjum vatnsveitu standi undir rekstrihennar, þ.m.t. fjármagnskostnaði og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlunveitunnar, ásamt kostnaði við að standa undir þeirri skyldu veitunnar aðtryggja nægilegt vatn og vatnsþrýsting til slökkvistarfs og fyrir sérstakanslökkvibúnað þar sem hans er krafist. Stefndistarfræki loks hitaveitu samkvæmt einkaleyfi, sbr. 30. gr. orkulaga nr.58/1967. Þar komi fram að hitaveitu sé „óheimilt að stunda aðra starfsemi en þásem henni er nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt einkaleyfi eðaöðrum sérleyfum og lögum þar að lútandi, sbr. þó 1. mgr. 14. gr. raforkulaga.“ Stefndistarfræki bæði hitaveitu og dreifiveitu raforku á grundvelli þessararundanþágu.Rekstrarkostnaðursem leiði af endurgjaldslausri yfirtöku skulda viðskiptamanns geti ekki talisteðlilegur rekstrarkostnaður í veitustarfsemi fyrirtækis sem sé sérleyfisskyldog feli í sér náttúrulega einokun. Leiði þetta af framangreindum ákvæðumraforkulaga, orkulaga, laga um vatnsveitur sveitarfélaga og rótgrónumgrundvallarreglum um innheimtu þjónustugjalda í slíkri starfsemi. Feli slíkgjaldtaka í raun í sér skattheimtu sem ekki sé lagagrundvöllur fyrir og því íandstöðu við ákvæði 77. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Samningur sem formbindi þetta fyrirkomulag sé ólögmætur.Stefndibyggir jafnframt á því að viðaukinn frá 26. ágúst 2011 festi í sessifyrirkomulag sem sé í andstöðu við bannreglur 10. og 11. gr. samkeppnislaga nr.44/2005 og sé því ógildur skv. 33. gr. sömu laga en lögin eigi við umatvinnurekstur aðila, sbr. 1. mgr. 27. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Stefndi séí einokunarstöðu á starfssvæði sínu. Framangreind ákvæði girði fyrir að unnt séað létta fjárhagsbyrði af stefnanda með samningi án þess að það sé gert áeðlilegum viðskiptalegum forsendum, bæta þannig samkeppnisstöðu hans og aukameð því kostnað stefnda sem á endanum leiði til aukins kostnaðar fyrirneytendur til tjóns fyrir þá. Stefndibyggir á því, að af lögum nr. 2/1995 um hlutafélög leiði að hann bresti heimildtil að veita fjármunum til stefnanda með yfirtöku skulda án þess að um eðlilegtviðskiptalán sé að ræða eða eðlilegt endurgjald í viðskiptum. Hér megi m.a.líta til 103. gr. laganna og þeirra grunnreglna sem liggja að baki ákvæðum XII.kafla þeirra. Yfirtaka skuldanna virðist upphaflega byggð á misskilningi,þ.m.t. gerð viðaukans frá 26. ágúst 2011, enda sé hún ekki á nokkurn hátt tilhagsbóta fyrir stefnda. Þá sé hér sérstaklega til þess að líta að yfirtakaeldri lífeyrisskuldbindinga hafi hvorki verið rædd á stjórnarfundi néhluthafafundi hjá stefnda á árinu 2009. Hafi málið fyrst komið til umræðu áfundi hjá félaginu í tengslum við gerð viðaukans 26. ágúst 2011. Eins og rakiðsé að framan byggðust ákvarðanir stjórnar stefnda um nauðsyn viðaukans ámisskilningi og röngum forsendum. Byggir stefndi á því að þetta geti ekki veriðlögmætur grundvöllur samkomulags með hliðsjón af reglum laga um hlutafélög ogmeginreglum félagaréttar, m.a. um lögmæta ákvarðanatöku í hlutafélögum.Stefndibyggir á því að um sé að ræða fyrirkomulag sem sé eingöngu til hagsbóta fyrirstefnanda. Það fái ekki staðist með vísan til framangreindra lagareglna. Erandmælt sjónarmiðum stefnanda um að yfirtaka eldri lífeyrisskuldbindinga hafiverið nauðsynlegur þáttur í að tryggja samfellu í þeirri þjónustu sem stefndiveiti. Stefndi hafi greitt allan þann kostnað sem stefnandi hafði af þeimstarfsmönnum sem unnu í þágu stefnda með 29,5% álagi á laun. Þ.m.t. uppgjörframtíðarskuldbindinga vegna nýrra réttinda sem þessir tilteknu starfsmennáunnu sér. Eldri lífeyrisskuldbindingar, sem áttu rætur að rekja til þessástands sem ríkti fyrir árið 2001, hafi ekki tengst þessari þjónustu. Sé á þvíbyggt að slíkum samningi beri sömuleiðis að víkja til hliðar með stoð í 36. gr.samningalaga nr. 7/1936, enda sé hann bæði ósanngjarn og andstæður góðriviðskiptavenju. Þá beri hér ennfremur að líta til meginreglna samningaréttar umað samningur sem sé andstæður lögum og góðu siðferði sé ógildur.Þáer jafnframt andmælt vangaveltum í stefnu um sérstakan ábata af því fyrirstefnda að hafa getað nýtt starfsmenn stefnanda í sína þágu sem meintendurgjald fyrir yfirtöku eldri lífeyrisskuldbindinga. Við skiptinguna hafi þaðverið gert til hagræðis fyrir bæði félög að starfsmenn sem störfuðu í þágustefnda urðu ekki beinir starfsmenn hans þegar í stað. Veitustarfsmenn hefðualdrei haldið störfum sínum hjá stefnanda nema til þess að vinna að verkefnum íþágu stefnda. Hafi þeir jafnframt átt skýlausan rétt til að halda störfum sínumog kjörum með vísan til ákvæða laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna viðaðilaskipti að fyrirtækjum. Sjónarmið stefnanda að þessu leyti séu markleysa.Tekinhafi verið ákvörðun um skiptingu eigna og skulda við skiptingu HitaveituSuðurnesja hf., sem var rétt á þeim tíma sem hún var gerð samkvæmt mati þeirrasérfróðu aðila sem lögum samkvæmt lögðu mat á verðmætin sem skipt var. Í þvífólst m.a. að stefnandi yfirtók skuldbindingar sem gátu ýmist aukist eðadregist saman og eignir, svo sem hlutabréf í atvinnufyrirtækjum, sem gátuhækkað eða lækkað í verði. Engin rökbundin nauðsyn var á því, í tengslum viðstarfsemi aðila, að stefndi yfirtæki umræddar lífeyrisskuldbindingar eftirskiptingu sem ekki hafði verið samið um á skiptingardegi. Íþessu sambandi sé sérstök ástæða til að nefna að ef fyrir hefði legið viðskiptin að stefndi myndi eiga hlutdeild í þessum lífeyrisskuldbindingumstefnanda hefði verið eðlilegt að gera ráð fyrir þeim skuldbindingum ískiptingarefnahagsreikningi og lækka þá að sama skapi skuldabréf það semstefndi gaf út til stefnanda. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Ljóst sé aðþá fjármuni sem stefnandi fékk vegna skuldabréfaútgáfunnar hefði stefnandigetað ávaxtað eða nýtt að öðru leyti í rekstur sinn til að mæta þeimskuldbindingum sem á honum hvíldu eftir skiptin. Málatilbúnaðisínum til stuðnings vísar stefndi m.a. í samræmi við það sem að framan er rakiðeinkum til eftirfarandi lagaákvæða: Laga um hlutafélög nr. 2/1995, einkum þó133. gr. og ákvæða XII. kafla laganna, auk meginreglna félagaréttar, laga nr.58/2008 um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði, laga nr. 1/1997um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, einkum 23. gr. og 1. og 4. mgr. 33. gr.,laga nr. 3/2006 um ársreikninga, einkum 27. og 52. gr., EES-samningsins, sbr.lög nr. 2/1993, einkum 59. gr. og 61. gr. samningsins, raforkulaga nr. 65/2003,einkum 1. mgr. 14. gr., 2. mgr. 16. gr., 17. gr., 17. gr. a., 2. mgr. 19. gr.og 1. og 2. mgr. 27. gr., laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga, einkum10. gr. laganna, orkulaga nr. 58/1967, einkum 30. gr., 10. gr., 11. gr. 14. gr.og 33. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og meginreglnasamninga- og kröfuréttar, ákvæða laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmannavið aðilaskipti að fyrirtækjum, 77. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr.33/1944 og ákvæðum laga nr. 21/1994 um öflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsum skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið.VEins ograkið er hér að framan var Hitaveita Suðurnesjahf. stofnuð 30. mars 2001 með sameiningu Hitaveitu Suðurnesja og RafveituHafnarfjarðar. Á árinu 2008 var ákveðið að skipta Hitaveitu Suðurnesja hf. uppí tvö sjálfstæð félög. Skiptingin, sem miðaðist við 1. júlí 2008, var gerð meðþeim hætti að rekstur Hitaveitu Suðurnesja hf., sem fólst í dreifingu á raforkuog heitu- og köldu vatni, var fluttur yfir í nýtt félag, stefnda HS Veitur hf.,en nafni Hitaveitu Suðurnesja hf. var breytt í HS Orku hf. sem m.a. aflar ogselur raforku. Var tilgangur skiptingarinnar að skilja í sundursamkeppnisrekstur og einkaleyfisrekstur. Við skiptinguna fengu hluthafar í HSOrku hf. hlutabréf í HS Veitum hf. Félögin urðu því systurfélög og voruhluthafar beggja félaganna í upphafi hinir sömu og átti hver þeirra um sigjafnstóran hlut í báðum félögunum. Frástofnun Hitaveitu Suðurnesja hf. áttu starfsmenn fyrirtækisins aðild aðB-deildum Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og þriggja annarra lífeyrissjóða.Stærstur hluti lífeyrisgreiðslna Hitaveitu Suðurnesja hf., síðar stefnanda,hefur verið inntur af hendi til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 1.mgr. 33. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóðinn ber launagreiðendum, þ.m.t.stefnanda, að endurgreiða sjóðnum hækkanir á lífeyrisgreiðslum til lífeyrisþegasem hafa áunnið sér réttindi til slíkra greiðslna, allt samkvæmt reglum semmælt er fyrir um í lögunum. Samkvæmt 4. mgr. 33. gr. laga nr. 1/1997 er stjórnsjóðsins heimilt að semja við launagreiðanda um að hann greiði hærra iðgjald enleiðir af 23. gr. laganna og gera þannig jafnóðum upp, til viðbótar viðvenjuleg iðgjöld, væntanlegar hækkanir lífeyrisgreiðslna í framtíðinni, semstarfsmaður ávinnur sér rétt til á hverjum tíma, sbr. 1. mgr. 33. gr. laganna.Frá stofnun Hitaveitu Suðurnesja hf. hefur þessi heimild verið nýtt. Fyrirtækiðgreiddi þannig viðbótariðgjald, umfram venjulegt iðgjald, sbr. 4. mgr. 33. gr.laga nr. 1/1997, sem miðaði við að núvirt framtíðariðgjald til B-deildar sjóðsinssamsvaraði framtíðarskuldbindingum fyrirtækisins samkvæmt tryggingafræðilegumati. Ágreiningslaust er með aðilum að sami háttur hafi verið hafður á uppgjörilífeyrisskuldbindinga gagnvart öðrum lífeyrissjóðum sem um ræðir að framan.Hinsvegar, áður en Hitaveita Suðurnesja hf. var stofnuð, voruframtíðarskuldbindingar vegna lífeyrisgreiðslna til starfsmanna ekki gerðar uppjafnóðum með framangreindum hætti, þ.e. fram til 1. apríl 2001, heldur voru þærfærðar til skuldar á efnahagsreikning. Ágreiningur aðila varðar hvort lögmætthafi verið og fái staðist að færa hluta þessara framtíðarskuldbindinga yfir áefnahagsreikning stefnda rúmu hálfu ári eftir að skiptingu Hitaveitu Suðurnesjahf. var lokið og allar götur síðan.Eftirað Hitaveitu Suðurnesja hf. var skipt upp í tvö félög 1. júlí 2008 var tilhagræðis ákveðið að sami forstjóri stýrði báðum fyrirtækjunum og fjármáladeildvar sameiginleg fyrir bæði félög. Forstjóri beggja félaga hætti hjá stefnanda íjanúar 2014 og varð forstjóri stefnda frá þeim tíma.Fyrirliggur að hin umþrætta lífeyrisskuldbinding, þá 1.149.698.000 krónur, var öllfærð hjá stefnanda í skiptingaefnahagsreikningi 1. júlí 2008 og í ársreikningistefnanda 2008 en frá þeim tíma til 2014 hefur stefndi fært hluta afskuldbindingunni í reiknigsskilum sínum. Ekki hefur verið upplýst hvers vegnaskuldbindingin var öll færð á stefnanda í skiptingaefnahagsreikningi 1. júlí2008 en ráða má af gögnum málsins að lagaskilyrði hafi ekki verið til þess ásínum tíma að haga því á annan hátt þar sem stefnandi var í ábyrgð fyrirskuldbindingunni eftir að nafni Hitaveitu Suðurnesja hf. var breytt í HS Orkuhf. Í gögnum málsins kemur fram að Hitaveita Suðurnesja hf. leitaði eftir þvívið Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins á þessum tíma að gera skuldina upp en þaðfékkst ekki gert. Aðilargerðu með sér verksamning 7. ágúst 2009 sem undirritaður var afstjórnarformönnum beggja félaganna. Í verksamningnum fólst m.a. að stefnanditæki að sér að annast allt starfsmannahald fyrir stefnda vegna þeirraþjónustuþátta sem stefndi þurfti að inna af hendi. Samið var um endurgjaldfyrir þessa þjónustu og var tiltekið 6,5% álag vegna „Lífeyrissjóður B-deild“.Með viðauka við verksamninginn 26. ágúst 2011, einnig undirritaður afstjórnarformönnum beggja félaga, var samið um að stefndi skyldi greiða 60% afviðbótarlífeyrisskuldbindingunni og að hlutdeild stefnda skyldi reiknisfærð áviðskiptareikning stefnda hjá stefnanda. Þá segir í viðaukanum að 60% hlutfallstefnda byggist á því að í lok árs 2008 hafi hlutur skuldbindingarinnar, semtilheyrði starfsmönnum sem þjónustuðu stefnda, verið 60%.Málatilbúnaðurstefnanda byggist á því að komist hafi á löglegur og bindandi samningur aðilaum að viðbótarlífeyrisskuldbindingin skyldi greidd í hlutföllunum 40% afstefnanda og 60% af stefnda. Varnir stefnda byggjast á því að samningurinn séólögmætur þar sem hann stangist á við ákvæði samnings um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um bann við ríkisaðstoð, ákvæði raforkulaganr. 65/2003 um bann við því að niðurgreiða samkeppnisrekstur, ákvæðisamkeppnislaga nr. 44/2005 og orkulaga nr. 58/1967 um sama efni, og ákvæði laganr. 2/1995 um hlutafélög um eðlilegt endurgjald í viðskiptum. Þá er byggt á þvíað samningi aðila beri að víkja til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936.Ekki erunnt að fallast á með stefnda að samningur aðila sé óskýr og það hafi máttmisskilja hann en á því er byggt. Gögn málins benda þvert á mót til annars.Þannig var á stjórnarfundi í stefnda 26. ágúst 2011 viðaukinn viðverksamninginn samþykktur af stjórn stefnda en þá hafði hin umdeildalífeyrisskuldbinding verið færð til gjalda í tveimur ársreikningum félagsins. Ítengslum við fjármögnun félagsins og útgáfu skuldabréfs í því sambandi gafstefndi út lýsingu á hag félagsins 8. október 2013 þar sem getið er umfyrrgreint samkomulag sem fólst í viðaukanum um að stefndi greiddi 60% afskuldbindingunni. Í kynningu til fjárfesta 14. ágúst 2013 segir að vegnalífeyrisskuldbindinga hafi sérstakt samkomulag verið gert um skiptingu„reiknaða“ breytinga á skuldbindingunni þannig að á stefnda falli 60%breytinganna. Stefnandi fékk tryggingastærðfræðing til þess að reikna útbreytingar á lífeyrisskuldbindingunni umfram greiddar hækkanir. Í samræmi viðsamning aðila 26. ágúst 2011 er breytingin reikningsfærð til gjalda áviðskiptareikning stefnda hjá stefnanda. Þannig skipt hefur breytingin komiðfram á ársreikningum beggja félaga undanfarin ár allt til 2014 er stefndi gerðiathugasemd við þessa færslu. Í ársreikningi stefnda 2009 erlífeyrisskuldbindingin skýrð og sagt að 93.000.000 króna séu færðar semlangtímaskuld við stefnanda. Sá útreikningur er í samræmi við samkomulag aðilaum skiptingu viðbótarskuldbindingarinnar. Þá má nefna samskipti endurskoðandafélaganna við stjórnendur þeirra í tölvubréfi 22. ágúst 2009, sem ekki var gerðathugasemd við af hálfu stefnda, en í því bréfi leikur ekki vafi á því að byggter á að stefndi beri 60% af skuldbindingunni. Loks má nefna glærukynningu fyrirendurskoðendanefnd stefnda 2. september 2009 en þar kemur glögglega fram aðendurskoðandinn gengur út frá því að stefndi greiði 60% aflífeyrisskuldbindingum sem deilt er um í máli þessu. Endurskoðunarnefnd stefndagerði engar athugasemdir við þennan skilning endurskoðandans.Aföllu framansögðu er ekki unnt að fallast á með stefnda að efni viðaukans 26.ágúst 2011 við verksamning aðila 7. ágúst 2009 hafi verið svo óskýr að valdiðhafi misskilningi. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með stefnda aðtilefni sé til að ógilda samninginn samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936.Þegareigandi Hitaveitu Suðurnesja hf. skipti félaginu upp í tvö félög, HS Orku hf.og HS Veitur hf., var það gert vegna lögsetningar nýrra laga um að aðgreinaskyldi samkeppnisþátt starfseminnar frá einkaleyfisstarfsemi. Félaginu varskipt í veituhluta og framleiðsluhluta og gekk ekkert endurgjald á milli.Ákveðið var að hvort félag um sig skyldi bera kostnað af þeirri starfsemi semtengdist viðkomandi hluta starfseminnar. Allur kostnaður vegna þeirra sem unnuvið veiturnar skyldi vera hjá stefnda og kostnaður vegna framleiðslu skyldivera hjá stefnanda. Sameiginlegum kostnaði var skipt jafnt á milli.Framtíðarhækkun hinnar umdeildu lífeyrisskuldbindingar skyldi skipt eftir þvíhvort störfin, sem voru grundvöllur hækkunarinnar, tengdust veitu- eðaorkuhlutanum. Ekkiverður annað séð en að þessi skipting hafi verið eðlileg og málefnaleg, endahefur stefndi að mati dómsins ekki fært fram rök fyrir öðru. Verður því ekkifallist á með stefnda að samningur aðila kveði á um endurgjaldslausa yfirtökueða feli í sér ríkisaðstoð og sé í andstöðu við ákvæði EES-reglna umríkisaðstoð, ákvæði raforkulaga um bann við því að niðurgreiðasamkeppnisrekstur, ákvæði samkeppnislaga um sama efni eða ákvæðihlutafélagalaga um eðlilegt endurgjald í viðskiptum. Samkvæmtframansögðu verður talið að stofnast hafi til gildrar skuldbindingar milliaðila með verksamningi 7. ágúst 2009 og viðaauka við hann 26. ágúst 2011. Krafastefnanda í málinu verður því tekin til greina. Af hálfu aðila er ekki gerðkrafa um málskostnað.GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DómsorðViðurkennter að viðauki, dags. 26. ágúst 2011, sem gerður var við verksamning milli HSOrku hf. og HS Veitna hf., dags. 7. ágúst 2009, þar sem kveðið er á um aðhlutur HS Veitna hf. í breytingum á reiknuðum lífeyrissjóðsskuldbindingum HSOrku hf., umfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingum, skuli vera 60%, sélögmætur og bindandi milli aðila.
|
Mál nr. 212/2007
|
Hlutafélag Gjaldþrotaskipti Riftun Gjöf Skaðabætur Frestur Aðfinnslur
|
VÞ hf. var úrskurðað gjaldþrota 7. september 2004. Þrotabúið krafðist riftunar á gjafagerningi félagsins í tengslum við sölu á vörubirgðum þess til VB ehf. Þá var þess krafist að síðargreinda félagið greiddi þrotabúinu 46.941.306 krónur en sú fjárhæð svaraði til mismunarins á verðmæti vörubirgðanna samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna og því verði sem VB ehf. hafði greitt fyrir þær. Fjárkröfunni var að auki beint að fyrirsvarsmönnum VÞ hf. Í héraðsdómi var með vísan til niðurstöðu dómkvaddra matsmanna og að teknu tilliti til þess að viðskiptin hefðu ekki verið virðisaukaskattsskyld talið að mismunur á söluverði og verðmæti vörubirgðanna hefði verið 26.044.108 krónur. Væri hann svo verulegur að fallast yrði á að um gjafagerning hefði verið að ræða að því leyti og að þrotabúið gæti krafist riftunar á honum samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einnig var fallist á fjárkröfu þrotabúsins á hendur VB ehf., sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, og á hendur framkvæmdastjóra VÞ hf., G, en sú krafa var reist á almennu skaðabótareglunni og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Hæstiréttur staðfesti þessa niðurstöðu héraðsdóms með þeirri athugasemd að ekki væru efni til að ómerkja héraðsdóminn, eins og krafist hefði verið af hálfu VB ehf. og G, þar sem þeir hefðu ekki neytt þess úrræðis að skora á þrotabúið að leggja fram tilgreind gögn eða krefjast yfirmats.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þeir krefjast aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju en til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Kröfu sína um heimvísun málsins reisa áfrýjendur á því að héraðsdómari hafi ranglega reist niðurstöðu sína á matsgerð dómkvaddra manna, sem haldin hafi verið verulegum göllum. Þá hafi stefndi, án vitundar áfrýjenda, átt samskipti við matsmenn eftir matsgerð um atriði er vörðuðu matið. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi voru að ósk stefnda dómkvaddir tveir sérfróðir menn til að meta hæfilegt endurgjald fyrir umræddar vörubirgðir miðað við verðlag þegar reikningur var gefinn út. Matsgerð er frá 26. október 2005. Greinargerð áfrýjenda í héraði var lögð fram í þinghaldi 30. maí 2006. Þar gerðu þeir kröfu um sýknu, meðal annars á þeim grunni að matsgerð sannaði ekki nægilega tjón stefnda. Í tilefni af athugasemdum áfrýjenda í greinargerð sendi lögmaður stefnda tölvubréf til matsmanna 1. júní 2006 þar sem spurt var hvort þeir teldu sig ekki hafa fengið þau skjöl sem þeir hefðu óskað eftir. Þetta bréf og svarbréf matsmanna 2. júní 2006 lagði stefndi fram við framhald aðalmeðferðar 28. nóvember 2006, jafnframt því sem áfrýjendur lögðu fram tiltekin gögn. Höfðu matsmenn þá gefið skýrslu fyrir dómi. Ekki kom fram ósk frá áfrýjendum um að matsmenn skyldu kallaðir til skýrslugjafar á ný. Úrlausn sína reisti héraðsdómari svo á umræddri matsgerð, meðal annars með skírskotun til þess að matsmenn hefðu staðfest hana fyrir dómi og talið að ekki hafi skort gögn frá málsaðilum til að unnt væri að ljúka mati. Áfrýjendur létu hjá líða að neyta þess úrræðis sem eiga að lögum og skora á stefnda að leggja fram tilgreind gögn samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eða að krefjast yfirmats samkvæmt 64. gr. sömu laga. Af framangreindum ástæðum eru ekki efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm, sem verður staðfestur með skírskotun til forsendna. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 verða áfrýjendur dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Athuga ber að máli þessu, sem þingfest var fyrir héraðsdómi 28. júní 2005, var frestað í samtals 10 skipti í reglulegum þinghöldum áður en ákveðin var fyrirtaka til úrskurðar um beiðni áfrýjenda um frekari frest til að skila greinargerð. Þegar málið var þá tekið fyrir lögðu áfrýjendur fram greinargerð sína. Var þessi meðferð málsins í andstöðu við ákvæði 1. mgr. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Eftir það var málinu úthlutað til þess dómara sem fór með málið. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason, greiði stefnda, þrotabúi V & Þ hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 23. maí 2005 og dómtekið 28. f.m. Stefnandi er þrotabú V & Þ hf., Tryggvagötu 11, Reykjavík. Stefndu eru Vélaborg ehf., Krókhálsi 5f, Reykjavík, Stefán Bragi Bjarnason, Tjaldsnesi 11, Garðabæ, Birgir S. Bjarnason, Bollagörðum 109, Seltjarnarnesi, Gunnar Viðar Bjarnason, Brekkugerði 16, Reykjavík og Guðrún Inga Bjarnadóttir, Látraströnd 28, Seltjarnarnesi. Stefnandi krefst þess að rift verði gjafagerningi stefnanda (þá V & Þ hf.) til stefnda Vélaborgar ehf. (þá Táar ehf.) um vörubirgðir samkvæmt reikningi S4-014456, dags. 26. ágúst 2004, og lista er reikningnum fylgdi. Einnig er þess krafist að stefndu greiði stefnanda óskipt 46.941.306 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. júní 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi allra stefndu. Stefndu krefjast aðallega sýknu af framangreindum kröfum stefnanda og til vara að þær verði lækkaðar og í báðum tilvikum málskostnaðar úr hendi hans. Stefnandi höfðaði mál (E-3651/2006) 6. júní 2006 á hendur stefndu í þessu máli og var það sameinað þessu máli í þinghaldi 17. október 2006. Í þeim þætti málsins krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að þola staðfestingu á kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík sem fram fór 29. maí 2006 í greiðslum samkvæmt kauptilboði um fasteignina Óseyrarbraut 9-11, Hafnarfirði, dags. 9. maí 2006. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Í málinu ræðir um viðskipti Véla og þjónustu hf. og Táar ehf. samkvæmt reikningi 0238897 fyrrnefnds fyrirtækis, reikningsnúmer S4-014456, dags. 26. ágúst 2004, á hendur hinu síðarnefnda að upphæð 25.048.202 kr. auk skráningargjalds 1.597 kr., samtals án VSK 25.049.799 kr., VSK 6.137.200 kr., alls 31.186.999 krónur; reikningnum fylgdi listi yfir bókfært birgðavirði eftir vöruflokkum, samtals 25.048.202 krónur. Vélar og þjónusta hf. skipti um nafn 3. september 2004 og varð V & Þ hf. Tá ehf. skipti um nafn 3. september 2004 og varð Vélar og þjónusta ehf. og aftur 6. október s.á. og varð þá Vélaborg ehf. með sömu kennitölu sem fyrr, 670504-2550. Á þeim tíma sem um ræðir í málinu voru fyrirsvarsmenn V & Þ hf. (áður Véla og þjónustu hf.): Stefndi Stefán Bragi Bjarnason formaður stjórnar, stefndu Birgir S. Bjarnason og Guðrún Inga Bjarnadóttir meðstjórnendur, stefndi Gunnar Viðar Bjarnason framkvæmdastjóri. Stefndi Gunnar Viðar Bjarnason var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri og María Elíasdóttir varamaður í stjórn Táar ehf. og síðar Véla og þjónustu ehf. og Vélaborgar ehf. Í stefnu er skorað á stefndu að upplýsa um eignarhald að þeim félögum sem stóðu að gerningnum og að móðurfélagi V & Þ hf. á þeim tíma. Í greinargerð stefndu er upplýst að eignarhald Vélaborgar ehf. skiptist þannig að Hverá ehf. eigi 50% en Tá ehf. 50%. Hluthafar í Hverá ehf. séu sautján og eigi fimm þeirra meira en 10%. Eigendur Táar ehf. séu stefndi Gunnar Viðar Bjarnason og María Elíasóttir til helminga. Í úrskurði skattstjórans í Reykjavík 22. mars 2006 (sjá síðar) segir: „Nýlega fór fram aukning á hlutafé í félaginu Vélaborg ehf. og er eignaskipting félagsins í dag á þann hátt að Gunnar Bjarnason er eigandi 50% hlutafjár ásamt konu sinni en hin 50% eru í eigu Hverár ehf. Þar á Gunnar Bjarnason um 20% eignarhluta þannig að hans eignarhluti í Vélaborg er um 60%.“ Á grundvelli beiðni frá félaginu sjálfu, dags. 6. september 2004, var bú V & Þ hf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september s.á. og skiptastjóri skipaður. Stærsti kröfuhafi þrotabúsins, Kaupþing Búnaðarbanki hf., naut veðréttar í öllum vörubirgðum og útistandandi viðskiptakröfum V & Þ hf. við gjaldþrotið samkvæmt tryggingabréfi, dags. 31. desember 1998. Hinn 27. ágúst 2004 sendi bankinn Vélum og þjónustu hf. greiðsluáskorun þar sem segir: „. . . Eftir að veðhafi hefur komið fram greiðsluáskorun til undirbúnings fullnustugerð til innheimtu veðkröfu hefur veðsali ekki lengur rétt til þess að skipta út eða framselja rekstrartækin nema fyrir liggi samþykki veðhafa.“ Skiptastjóri óskaði eftir upplýsingum frá stefndu, Stefáni Braga og Gunnari Viðari, um hvort hreyft hefði verið við vörubirgðum og eignum félagsins síðustu daga fyrir töku búsins til gjaldþrotaskipta. Upplýstu þeir þá um framangreind viðskipti þar sem vörubirgðir höfðu verið seldar á bókfærðu kostnaðarverði. Þeir viðurkenndu jafnframt að framangreindur reikningur hefði verið gerður 29. eða 30. ágúst 2004. Af reikningsfjárhæðinni hafði Tá ehf. greitt 30.440.000 krónur með ávísun 30. ágúst 2004 en afganginn með skuldajöfnuði. Ávísunin var samdægurs lögð inn á bankareikning Véla og þjónustu hf. í Kaupþingi Búnaðarbanka hf. Skiptastjóri afhenti forsvarsmönnum Véla og þjónustu ehf., stefndu Gunnari Viðari Bjarnasyni og Stefáni Braga Bjarnasyni, bréf 10. september 2004 þar sem segir:„. . . Með hliðsjón af því að umræddar vörur voru seldar á kostnaðarverði, að á fylgiskjali með reikningnum (birgðaskrá) kemur fram að seldar voru neikvæðar birgðir með tilheyrandi frádrætti frá reikningsverði og að afhending eða sundurgreining hefur ekki farið fram á hinum seldu vörum er umræddum gerningi hér með rift. Umrædd ráðstöfun verður enda talin ótilhlýðileg og með henni var verið að ganga á eignir búsins og þær tryggingar sem KB-banki hf. naut sem veðhafi í umræddum eignum, sbr. 131., 141. og 144. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Undirritaður lítur því svo á að hinar seldu vörur séu í eign og umráðum þrotabúsins en KB-banki hf. nýtur veðréttar yfir þeim.“ Með bréfi, dags. 22. september 2004, rifti skiptastjóri greiðslu Véla og þjónustu hf. til Kaupþings Búnaðarbanka hf. að fjárhæð 30.440.000 krónur og endurgreiddi bankinn þrotabúinu þá fjárhæð 8. október 2004. Stefnandi aflaði skýrslu frá PricewaterhouseCoopers ehf., dags. 15. desember 2004, þar sem m.a. er fjallað um verðlagningu vörubirgða í þeim viðskiptum sem um ræðir í málinu. Þar segir m.a.: „Við mat á því hvort um eðlilega verðlagningu umræddra seldra birgða hafi verið að ræða höfum við haft til hliðsjónar bæði aldurssamsetningu birgðanna svo og meðalálagningu á þær vörur sem seldar voru en á árinu 2004 hefur meðalálagning þeirra vara sem seldar voru numið um 63% sem einnig er nálægt álagningarhlutfalli ársins 2003 á viðkomandi vöruflokka. . . . Samkvæmt ofangreindum forsendum verður vart talið að heildarverð hinna seldu birgða hafi verið of lágt.“ Skiptastjóri óskaði eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta hæfilegt endurgjald fyrir vörubirgðirnar. Þess var óskað að hæfilegt endurgjald (söluvirði) yrði miðað við verðlag þegar umræddur reikningur, S4-014456, er dagsettur og að matið tæki mið af eðlilegu söluvirði og eðlilegri álagningu í smásölu. Þórhallur Björnsson löggiltur endurskoðandi og Eiríkur Mikkaelsson vélvirkjameistari og sjávarútvegsfræðingur voru dómkvaddir til starfans 1. apríl 2005. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 26. október 2005. Þar kemur fram að á matsfundi með lögmönnum aðila, 20. apríl 2005, hafi matsmenn spurt hlutaðeigendur hvort þeir væru sammála því að mat vörubirgða yrði byggt á vörulistanum, sem reikningurinn væri byggður á, og hafi það verið samþykkt. Einnig hafi matsmenn óskað eftir því að fá aðgang að bókhaldi fyrirtækisins og afriti sölunótna fyrir árið 2004 til lokadags. Meginhluti matsgerðarinnar er svohljóðandi: „FRAMKVÆMD umbeðins verðmats á vörubirgðum samkv. lista dags. 28.08.2004. Matsmenn unnu verðmat sitt út frá birgðalista sem Vélar og Þjónusta hf. keyrði út þann 26.08.2004 og sölureikningum sem þeir sömu gáfu út 2.07.2004.-26.08.2004 Til að finna sanngjarnt söluvirði birgða á þeim degi sem Vélar og Þjónusta hf. selja Tá ehf. vörulager sinn samkv. birgðalista dags. 26.08.2004 er stuðst við söluverðmæti vörunnar eins og Vélar og þjónusta hf. seldu hana á síðustu tvo mánuðina fyrir 26.08.2004. Vara í birgðalista sem bar neikvæð verð var reiknuð á núlli og birgðirnar hækkaðar sem nam neikvæðu verði þeirra. Til að finna söluverðmæti birgðanna voru skoðaðir 2.468 sölureikningar frá 2.07.2004.-26.08.2004 með u.þ.b. 5.622 vörunúmerum. Á 129 sölureikningum mátti finna 203 vörunúmer sem bæði var að finna í birgðalista og á sölureikningum. Mismunur á verði birgða og sölureiknings gáfu til kynna að verð birgða var að meðaltali 57,05% lægra. Til að fá birgðirnar upp í sama verðgildi og þær voru seldar á síðustu tvo mánuðina fyrir 26.08.2004 verður að hækka þær upp um 132,85%. Því verður að teljast sanngjarnt að verðleggja vörubirgðirnar á sama verðmæti og Vélar og Þjónusta hf. seldi þær á. Birgðavirði samkv. lista. ........................................án/ vsk. kr. 25.048.202,- Hækkun birgða v/ mínus færðar birgðir á lista.......án/vsk. kr. 799.816,- Lækkun v/ útrunnin eða verðlaus vara ...................án/ vsk. kr. - 1.269.488,- ___________________ Alls fyrir hækkun birgða án/ vsk. kr. 24.578.530,- Hækkun birgða að mati matsmanna 132,85% án/ vsk. kr. 32.652.577,- ____________________ Alls án/ vsk. kr. 57.231.107,- Virðisaukaskattur 24,5% kr. 14.021.621,- ____________________ Samtals verðmat matsmanna á birgðum m/ vsk. kr. 71.252.728,- ================== NIÐURSTAÐA á verðmati matsmanna samkv. matsbeiðni. Verðmat birgða samkv. samþykktum birgðalista sem fylgdi reikningi nr. S4-014456. útg. af Vélum og Þjónustu hf. þann 28.08.2004 þegar tekið hefur verið tillit til útrunninna eða verðlausra vara og hækkunar vegna vöru sem skráð er með neikvæð verð í birgðalista miðað við 28.08.2004 skal teljast sanngjarnt með virðisaukaskatti 24,5% ........................................................... kr. 71.252.728.“ Hinir dómkvöddu matsmenn staðfestu matsgerðina við aðalmeðferð málsins. Með samkomulagi Kaupþings Búnaðarbanka hf., þrotabús V & Þ hf. og Rekstarfélagsins Vélar og þjónusta ehf. 9. september 2004 var ákveðið að RVÞ yfirtæki rekstur þrotabúsins. Með samningi sömu aðila 29. september 2004 var m.a. afráðið að þrotabúið afhenti KB-banka hf. sem veðhafa allan vörulager þrotabúsins. Í samkomulagi sömu aðila 9. október 2006 kemur fram að viðmiðunarkaupverð vörulagersins hafi verið 300.000.000 króna en lækkun vegna talningar leiði til þess að kaupverðið sé 135.330.360 krónur. Skattstjórinn í Reykjavík kvað upp úrskurð 22. mars 2006 á grundvelli 25., 26. og 29. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt um endurákvörðun virðisaukaskatts stefnda Vélaborgar ehf. rekstrarárið 2004. Í úrskurðinum segir m.a. að í framhaldi af athugun skattstjóra á framlögðum bókhaldgögnum hafi skattstjóri sent félaginu fyrirspurnarbréf dagsett 23. nóvember 2004. Þar komi fram að framlagður reikningur sé dagsettur 26. ágúst 2004. Á honum komi fram að Vélar og þjónusta hf. selji Tá ehf. vörulager ; heildarfjárhæð viðskiptanna 31.186.999 kr. og þar af virðisaukaskattur 6.137.200 kr. Vegna viðskiptanna séu svo færðar 6.137.200 kr. sem innskattur á innsenda leiðréttingarskýrslu, dagsetta 25. október 2004. Fyrirspurnabréf skattstjóra, dags. 23. nóvember 2004, var sent Vélaborg ehf. Þar segir m.a.: „Ýmist er um að ræða sömu eigendur og stjórnendur að báðum félögunum sem eiga aðild að þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar eða að um sé að ræða tengda aðila. Skv. framangreindu virðist Vélaborg ehf. vera að yfirtaka a.m.k. hluta af starfsemi Véla og þjónustu hf. (nú V & Þ hf.) sem nú er gjaldþrota.“ Svarbréf er dagsett 21. janúar 2005. Með bréfi, dags. 23. mars fyrirhugaði skattstjóri að ákvarða virðisaukaskatt félagsins fyrir uppgjörstímabilið júlí-ágúst 2004; fyrirhugað var að synja félaginu um innskatt vegna umræddra viðskipta og lækka innskatt á virðisaukaskattskýrslu uppgjörstímabilsins júlí-ágúst 2004 um 6.137.200 krónur. Ákvörðun skattstjóra 18. júlí 2005 í framhaldi af þessu sætti kæru Vélaborgar ehf. 18. ágúst 2005. Í úrskurðarorði segir: „. . . Innskattur lækkar um kr. 6.137.200.“ Í forsendum segir: „ . . . skoða verður þessa atburðarás heildstætt, þ.e. hið gjaldþrota félag V & Þ hf. er hætt starfsemi og við starfseminni hafa tekið Rekstrarfélagið Vélar og þjónusta ehf. og Vélaborg ehf. Einnig verður að horfa til þess að starfsmenn Vélaborgar ehf. voru áður í þjónustu hins gjaldþrota félags og að varahlutalagerinn „sem Vélaborg ehf. keypti af hinu gjaldþrota félagi V & Þ hf. og notar lagerinn í virðisaukaskattskyldri starfsemi sinni sem er sú sama og hjá hinu gjaldþrota félagi“ (svo). Skattstjóri telur því að framangreind kaup félagsins á hluta af vörulager V & Þ hf. rétt fyrir gjaldþrot félagsins falli undir framangreind ákvæði 4. mgr. 12. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem fram kemur að ekki má telja til skattskyldrar veltu eignayfirfærslu vörubirgða, véla og annarra rekstrarfjármuna þegar yfirfærslan á sér stað í sambandi við eigendaskipti á fyrirtæki eða hluta þess og hinn nýi eigandi hefur með höndum skráðan eða skráningarskyldan rekstur samkvæmt lögum um virðisaukaskatt. . . “ Um útskatt vegna viðskiptanna segir: „V & Þ hf., áður Vélar og þjónusta hf., hafa ekki skilað virðisaukaskattsskýrslu fyrir uppgjörstímabilið júlí ágúst 2004 og hafa sætt áætlun. Félagið virðist skv. framangreindu vera gjaldþrota og þar með hætt rekstri.“ Vegna þeirra atvika, sem málið fjallar um að meginefni, fór stefnandi þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík 4. maí 2006 að hann kyrrsetti svo mikið af eignum gerðaþola, stefndu í máli þessu, að nægði til tryggingar á kröfu að höfuðstóli 40.065.729 krónur en samtals 46.941.306 krónur auk áfallandi dráttarvaxta frá 28. júní 2005, kostnaðar, innheimtuþóknunar og alls kostnaðar við gerðina og eftirfarandi staðfestingarmál. Sýslumaður féllst á beiðnina 29. maí 2006 og mat áður framlagða tryggingu gerðarbeiðanda að fjárhæð 4.500.000 krónur fullnægjandi samkvæmt 16. gr. laga nr. 31/1990. Að ábendingu lögmanns gerðarþola, sem lögmaður gerðarbeiðanda gerði ekki athugasemd við, voru kyrrsettar greiðslur samkvæmt kauptilboði um fasteignina Óseyrarbraut 9 11, Hafnarfirði og samþykktu stjórnarmenn Una ehf., þinglýsts eiganda eignarinnar, kyrrsetninguna. II Af hálfu stefnanda er lýst yfir að krafist sé riftunar gjafagernings við sölu á vörubirgðum frá V & Þ hf. (þá Vélar og þjónusta hf.) til stefnanda Vélaborgar ehf. (þá Tá ehf.) samkvæmt reikningi S4-014456, dags. 26. ágúst 2004. Verðmæti þess hluta þ.e. gjafarinnar nemi mismuni á greiddu endurgjaldi (31.186.999 kr. að virðisaukaskatti meðtöldum) annars vegar og hæfilegu endurgjaldi eða markaðsvirði vörubirgðanna hins vegar (71.252.728 kr. að virðisaukaskatti meðtöldum) samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna, dags. 26. október 2005. Mismunurinn (fjárhæð gjafahlutans) sé því 40.065.729 krónur. Vísar stefnandi til 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að þessu leyti og að auki til hinnar almennur riftunarheimildar 141. gr. sömu laga enda séu skilyrði hennar einnig uppfyllt. Fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda Vélaborg ehf. byggist á ákvæðum og undirstöðurökum XX. kafla laga nr. 21/1991, einkum 1. mgr. 142. gr. Verði gjafagerningi milli V & Þ hf. og stefnda Vélaborgar ehf. rift beri stefnda að inna af hendi til þrotabúsins það sem beri í milli þess sem þegar hafi verið greitt fyrir vörubirgðirnar og hæfilegs endurgjalds fyrir þær. Kröfugerðin á hendur öðrum stefndu er annars vegar byggð á sama grundvelli og hér var lýst, þ.e. 142. gr. laga nr. 21/1991 og jafnframt vísað til almennra reglna skaðabótaréttar. Vísað er til þess að með því að stjórnarmenn hafi að hluta verið hinir sömu í báðum aðilum samnings hafi allir þræðir verið á sömu hendi, enda aðilum beggja vegna borðsins ljós samningskjör, aðstæður við samningsgerðina og síðast en ekki síst greiðslufærni V & Þ hf. á þeim tíma. Að auki megi ganga út frá því að aðrir stefndu hafi notið fjárhagslegs ávinnings af gerningnum sem eigendur þeirra félaga sem að honum stóðu, ýmist beint eða í gegnum eignarhald móðurfélaga. Stefnandi byggir einnig sjálfstætt á því að aðrir stefndu beri skaðabótaábyrgð gagnvart félaginu á grundvelli sakarreglunnar og ákvæða 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Við gjaldþrotaskiptin hafi stefnandi eignast skaðabótakröfur V & Þ hf. á hendur stjórnarmönnum félagsins, sbr. XII. kafla laga nr. 21/1991. Fjárkrafa stefnanda er þannig sundurliðuð: Höfuðstóll kr. 40.065.729,- Kostnaður við öflun mats dómkv. matsm. kr. 4.862.877,- Innheimtuþóknun m/vsk. kr. 2.000.000,- Alls kr. 46.928.606,- Aðfarargjald í ríkissjóð kr. 12.700,- Samtals kr. 46.941.306,- Kröfu sína um staðfestingu kyrrsetningar byggir stefnandi á því að það hafi verið nauðsynlegt að afla tryggingar fyrir hagsmunum hans með því að kyrrsetja eignir stefndu. Veruleg hætta hafi verið og sé á því að stefndu reyni að koma eignum undan og torvelda fullnustu kröfu stefnanda standi kyrrsetningin ekki óhögguð enda hafi háttsemi stefndu verið með þeim hætti að allt virðist hafa verið gert til þess að tryggja hagsmuni stefndu sjálfra og rekstrar þeirra en á kostnað stefnanda og til tjóns fyrir hann. Kveður stefnandi vera vafalaust að skilyrðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. sé fullnægt svo kyrrsetningin verði staðfest fyrir dómi. - - - - - Sýknukrafa stefndu byggist á því að ekki hafi verið sýnt fram á að hinar umræddu vörubirgðir hafi verið seldar á undirverði. Við úrlausn málsins beri að líta fram hjá matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna þar sem matsmennirnir hafi ekki fengið gögn til þess að styðjast við til þess að matið yrði efnislega rétt. Skýrsla PWC bendi hins vegar til þess að verðlagningin hafi verið eðlileg en sú skýrsla hafi verið byggð á meiri og heildstæðari gögnum en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Sýknukrafan er einnig byggð á því stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni af þeirri ástæðu sem hér verður greint: Tveimur dögum eftir gjaldþrotið hafi verið gerður samningur um yfirtöku Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf. á öllum rekstri stefnanda. Í kjölfarið hafi verið gerður samningur þar sem ákveðið hafi verið að RVÞ tæki yfir allar vörubirgðir stefnanda og skyldi viðmiðunarverðið vera 300 milljónir króna. Yfirtökuverðið hafi numið þeirri fjárhæð sem PWC hafi metið vörurnar á í skýrslu sinni og verið í samræmi við bókfært virði lagersins (að frádregnum þeim hluta sem seldur var stefnda Vélaborg). Hefði stefnda Vélaborg ehf. (Tá ehf. innskot dómsins) ekki keypt vörubirgðir af stefnanda 26. ágúst 2004 hefði sá hluti verið yfirtekinn af RVÞ með samþykki KB banka hf. sem veðhafa í kjölfar gjaldþrotsins líkt og allar aðrar eignir. Stefndu byggja varakröfu sína um lækkun á eftirfarandi málsástæðum auk þeirra sem fram eru færðar fyrir aðalkröfu: a. Álagning dómkvaddra matsmanna var röng. Vegin meðaltalsálagning allra varanna á því viðmiðunartímabili, sem hinir dómkvöddu óskuðu eftir gögnum um, var 58,59%. Miðað við slíka meðaltalsálagningu hefði kaupverðið átt að hækka í 42.749.327 krónur en ekki 57.231.107 krónur (án virðisaukaskatts) eins og matsgerð geri ráð fyrir og beri að lækka dómkröfur stefnanda sem þessu nemur. b. Það er búið að bæta 24,5% álagningu ofan á verðið. Stefndi Vélaborg ehf. hafi ekki fengið virðisaukaskatt vegna kaupanna viðurkenndan sem innskatt og á hinn bóginn hafi stefnandi ekki staðið skil á greiðslu virðisaukaskattsins og fyrirséð að það muni ekki verða gert. Stefndi Vélaborg ehf. hafi því greitt 24,5% álagningu ofan á kostnaðarverð varanna. c. Ekki er heimilt að leggja virðisaukaskatt ofan á verðið. Líta beri framhjá álagningu virðisaukaskatts samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna þar sem salan hafi verið undanþegin álagningu á virðisaukaskatti eins og fram komi í úrskurði skattstjórans í Reykjavík 22. mars 2006. d. Hið selda var ekki allt afhent. Hluti hins selda lagers var staðsettur á Akureyri en aðeins hluti hans var afhentur stefnda Vélaborg ehf. Segir í greinargerð að stefndu muni leiða fram vitni til að sýna fram á að vörurýrnun vegna þessa hafi verið allt að 2.000.000 króna að kostnaðarverði. e. Staðgreiðsluafsláttur er hefðbundinn. Þess er krafist að tekið verði tillit til þess að vörurnar voru staðgreiddar og sé eðlilegt og í samræmi við viðskiptavenju að veittur sé 5% staðgreiðsluafsláttur. Að því er tekur sérstaklega til annarra stefndu en Vélaborgar ehf. er sýknukrafa þeirra studd þeim rökum varðandi riftunarkröfu að sýkna beri þau á grundvelli aðildarskorts. Að því er varðar kröfu stefnanda um skaðabætur á grundvelli almennu skaðabótareglunnar er því hafnað að fyrir hendi séu skilyrði til þess. Að því er varði tilvísun stefnanda til ákvæða 134. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 og 108. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 þá eigi þau ákvæði ekki við. Samkvæmt 135. gr. laga um hlutafélög og 109. gr. laga um einkahlutafélög beri að taka ákvörðun um að félag hafi uppi skaðabótakröfu á hendur hluthafa, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjóra á hluthafafundi. Engin gögn hafi verið lögð fram um að slíkt hafi verið samþykkt á hluthafafundi fyrir uppkvaðningu um gjaldþrotaskipti og slík krafa hafi ekki heldur verið samþykkt á skiptafundum stefnanda eftir að réttindi og skyldur hins gjaldþrota félags færðust til þrotabúsins. Krafa stefndu um að hafnað verði kröfu stefnanda um staðfestingu kyrrsetningargerðar er af hálfu þeirra allra annars vegar studd þeim rökum að ljóst sé að stefnandi eigi enga lögvarða kröfu um greiðslu peninga á hendur þeim og í öðru lagi sé ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 5. gr. laga nr. 31/1991 að sennilegt megi telja, verði kyrrsetning ekki staðfest, að draga muni mjög úr líkindum fyrir því að fullnusta kröfu stefnanda takist eða að hún verði verulega örðugari. III Af hálfu stefnanda voru við munnlegan málflutning tekin af öll tvímæli um að riftunarkröfu hans væri einungis beint að stefnda Vélaborg ehf. Sýknukrafa stefndu, að því er tekur til þeirra allra, er að meginefni reist á því að líta beri fram hjá matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna þar sem þeir hafi ekki fengið fullnægjandi gögn til að styðjast við. Þessu höfnuðu matsmennirnir fyrir dómi og kváðust hafa fengið umbeðin gögn sem þeir töldu sig þurfa. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu. Eigi verður heldur fallist á sýknukröfu stefndu á þeim grundvelli að tjón hafi ekki orðið með vísun til ráðagerðar um það hvernig vörubirgðunum hefði verið ráðstafað hefði Tá ehf. ekki keypt þær. Ekki eru efni til að fallast á þá röksemd fyrir varakröfu stefndu að „álagning dómkvaddra matsmanna“ hafi verið röng þegar af þeirri ástæðu að ekki er kveðið á um álagningu í matinu. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að réttra aðferða hafi ekki verið gætt við framkvæmd matsins eða að matsgerðin sé reist á röngum forsendum og henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati verður niðurstaða hennar lögð til grundvallar við úrlausn málsins, en þó að því athuguðu sem hér verður greint: Hin umræddu viðskipti Véla og þjónustu hf. og Táar ehf. samkvæmt reikningi, dags. 26. ágúst 2004, voru ekki virðisaukaskattsskyld samkvæmt framangreindum úrskurði skattstjórans í Reykjavík og getur því ekki komið til innheimtu útskatts fremur en endurgreiðslu innskatts vegna þeirra, sbr. 2. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 50/1988; verðmat vörubirgðanna ákvarðast því 57.231.107 krónur. Að þessu leyti er fallist á varakröfu stefndu sem og um það að af sömu ástæðu skuli leggja til grundvallar að raunverulegt söluverð vörubirgðanna hafi verið 31.186.999 krónur. Á hinn bóginn er ekki fallist á þá málsástæðu fyrir varakröfu stefndu að hið selda hafi ekki allt verið afhent enda hefur ekki verið sýnt fram á vörurýrnun vegna þessa eins og boðað var í greinargerð stefndu. Ekki er heldur fallist á varakröfu stefndu að því leyti sem hún er reist á því að taka beri tillit til þess að 5% staðgreiðsluafsláttur sé hefðbundinn; ekki hafa verið færðar sönnur að staðhæfingu stefndu um viðskiptavenju að þessu leyti, gögn málsins sýna ekki að aðilar hafi samið um tiltekinn afslátt og engin rök eru til þess að dómurinn ákvarði hann. Samkvæmt framangreindu voru hinar umræddu vörubirgðir seldar á undirverði, 26.044.108 krónum undir hæfilegu endurgjaldi (söluvirði), þ.e. mismuni á 57.231.107 krónum og 31.186.999 krónum. Mismunurinn er svo verulegur að fallist er á að um gjafagerning hafi verið að ræða að því leyti. Því ber að fallast á kröfu stefnanda, þrotabús V & Þ hf., um riftun gerningsins á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Af þeirri niðurstöðu leiðir einnig að fallast ber á fjárkröfu stefnanda á hendur stefnda, Vélaborg ehf., sem á þessu er reist samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, þ.e. um endurgreiðslu auðgunar sem nemur 26.044.108 krónum með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Leyst verður úr kröfugerð stefnanda um samtals 6.875.577 krónur vegna kostnaðar við öflun mats, innheimtuþóknunar og aðfarargjalds í ríkissjóð við ákvörðun málskostnaðar, sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Fjárkrafa, sem felur í sér endurgreiðslu hagnaðar á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, verður með réttu einvörðungu beint að viðsemjandanum sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun og ber því að sýkna stefndu, Stefán Braga Bjarnason, Birgi S. Bjarnason, Gunnar Viðar Bjarnason og Guðrúnu Ingu Bjarnadóttur, af fjárkröfu stefnanda sem á þessu er reist. Af þeim einstaklingum, sem stefnt er í málinu, hefur stefndi, Gunnar Viðar Bjarnason, sérstöðu vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri beggja félaganna sem áttu hin umdeildu viðskipti og verulegrar eignarhlutdeildar. Hlutur hans er slíkur að fallast ber á fjárkröfu stefnanda á hendur honum sem reist er á hinni almennu skaðabótareglu og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög en 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög á ekki við um efni málsins. Við gjaldþrotaskiptin eignaðist stefnandi bótakröfur V & Þ hf. á hendur stjórnarmönnum félagsins, sbr. XII. kafla laga nr. 21/1991. Við úrskurð um gjaldþrotaskipti færðist forræði á félaginu yfir til skiptastjóra samkvæmt XIII. kafla laga nr. 21/1991 og var hann bær til ákvörðunartöku um málshöfðun í stað hluthafafundar samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda Gunnar Viðar Bjarnason til að greiða stefnanda þrotabúi V & Þ hf. óskipt með stefnda Vélaborg ehf. 26.044.108 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Þá ber að dæma hann til að greiða stefnanda málskostnað óskipt með stefnda Vélaborg ehf. og vísast til þess sem að framan greinir um málskostnaðarákvörðun að því er tekur til kröfu stefnanda um greiðslu á kröfuliðum samtals að fjárhæð 6.875.577 krónur. Eigi er í ljós leitt að hlutdeild stefndu, Stefáns Braga Bjarnasonar, Birgis S. Bjarnasonar og Guðrúnar Ingu Bjarnadóttur, að umræddum viðskiptum né heldur hagsmunir af þeim séu slík að rétt sé að fallast á fjárkröfu stefnanda á hendur þeim byggðri á almennu skaðabótareglunni og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Niðurstaða málsins að því er þau varðar er sú að sýkna beri þau af öllum kröfum stefnanda þ.á m. um staðfestingu kyrrsetningar sbr. hér á eftir - en málskostnaður skuli falla niður milli stefnanda og þeirra. Dæma ber stefndu, Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason, til að greiða stefnanda, þrotabúi V & Þ hf., óskipt málskostnað sem er ákveðinn 5.900.000 krónur. Eftir úrslitum málsins að öðru leyti og með vísun til þess að skilyrðum gerðarinnar telst hafa verið fullnægt, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990, er fallist á að stefndu, Vélaborg ehf. og Gunnari Viðari Bjarnasyni, beri til tryggingar tildæmdum fjárhæðum að þola staðfestingu á kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík sem fram fór 29. maí 2006 í greiðslum samkvæmt kauptilboði um fasteignina Óseyrarbraut 9-11, Hafnarfirði, dagsettu 9. maí 2006. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Stefán Bragi Bjarnason, Birgir S. Bjarnason og Guðrún Inga Bjarnadóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús V & Þ hf.. Málskostnaður milli þeirra og stefnanda fellur niður. Rift er gjafagerningi stefnanda (þá V & Þ hf.) til stefnda Vélaborgar ehf. (þá Táar ehf.) um vörubirgðir samkvæmt reikningi S4-014456, dags. 26. ágúst 2004, og lista er reikningnum fylgdi. Stefndu, Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason, greiði óskipt stefnanda 26.044.108 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. júní 2005 til greiðsludags og 5.900.000 krónur í málskostnað. Til tryggingar tildæmdum fjárhæðum skulu stefndu, Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason, þola staðfestingu á kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík sem fram fór 29. maí 2006 í greiðslum samkvæmt kauptilboði um fasteignina Óseyrarbraut 9-11, Hafnarfirði, dagsettu 9. maí 2006.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.