Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 534/2009
Kærumál Lögræði Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Með beiðni sem barst dóminum 10. júní sl. hafa sóknaraðilar B, kt[...], [...], Kópavogi, C, kt. [...], [...], Hafnarfirði og D, kt. [...], [...], Kópavogi krafist fyrir Héraðsdómi Reykjaness að varnaraðili, A, kt. [...], [...], Kópavogi verði svipt fjárræði ótímabundið skv. a-lið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst 2009, þar sem sóknaraðili var svipt fjárræði ótímabundið. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að fjárræðissviptingin verði takmörkuð við ákveðnar eignir. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá er þess krafist að skipuðum talsmanni þeirra verði dæmd þóknun vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti ásamt kærumálskostnaði. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga skal héraðsdómari kalla fyrir dóm þann sem krafa um sviptingu lögræðis beinist að, kynna honum kröfuna og gefa honum kost á að tjá sig um hana, nema ástandi hans sé svo háttað samkvæmt vottorði læknis að það sé tilgangslaust. Sóknaraðili sótti ekki þing þegar mál hennar var tekið fyrir í héraðsdómi. Af læknisvottorði því, sem greinir í hinum kærða úrskurði, verður ekki ráðið að tilgangslaust hafi verið að kalla hana fyrir dóm. Verður af þeim sökum ekki hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Björgvins Þórðarsonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti, Huldu Rósar Rúriksdóttur hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 67/2001
Börn Ættleiðing Stjórnsýsla Gjafsókn
M og K voru hinn 18. september 1989 svipt forsjá sona sinna, C sem var 15 mánaða og D sem var 6 ára, og var þeim komið í fóstur hjá X og Y í apríl 1990. Árið 1998 fór eldri drengurinn af heimili fósturforeldranna og flutti til kynforeldra sinna og í kjölfarið sóttu X og Y um leyfi til að ættleiða C, en áður höfðu þau óskað eftir að hann fengi að kenna sig við X í stað K. M og K andmæltu þessum beiðnum, en að fengnum meðmælum barnaverndarnefnda G og R gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út ættleiðingarleyfi til X og Y. M og K kröfðust ógildingar ættleiðingarleyfisins og heimildarinnar til að kenna C við X. Töldu þau leyfið ekki vera í samræmi við þágildandi ættleiðingarlög. Hæstiréttur féllst ekki á það með M og K að veiting ættleiðingarleyfisins hefði verið í andstöðu við lög og hafnaði kröfum þeirra með þeirri athugasemd að allir, sem að málinu hefðu komið væru á einu máli um það að ættleiðing fósturforeldra á drengnum væri honum til gagns og þjónaði best hagsmunum hans meðal annars vegna þeirra sérstöku aðstæðna, sem skapast höfðu vegna heilsufars hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 22. febrúar 2001. Þau krefjast þess, að ógilt verði með dómi ættleiðingarleyfi, útgefið 29. mars 2000 af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, til handa stefndu X og Y til að ættleiða C, kt. [...], svo og heimild sama ráðuneytis, sem veitt var samhliða ættleiðingarleyfinu, til að kenna C til stefnda X. Kröfur áfrýjenda á hendur stefndu X og Y eru þær, að þeim verði gert að þola dóm til ógildingar á ættleiðingarleyfinu og heimildinni til að kenna drenginn til stefnda X. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnda íslenska ríkið krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjenda in solidum fyrir Hæstarétti, en til vara er þess krafist, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. Stefndu X og Y krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Eins og lýst er í héraðsdómi voru áfrýjendur með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 18. september 1989, sem staðfestur var af Barnaverndarráði Íslands í janúar 1990, sviptir forsjá sona sinna, D, sem þá var 6 ára, og C, sem var 15 mánaða. Drengirnir fóru í fóstur til reynslu til stefndu X og Y í apríl 1990 en í varanlegt fóstur frá 12. febrúar 1992. Fóstursamningur samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 var gerður 25. janúar 1994, þar sem fram var tekið, að fósturforeldrar færu með forsjá drengjanna og lögráðamaður þeirra væri stefndi X. Í fóstursamningnum var ákvæði um umgengni á þann veg, að áfrýjendur skyldu hitta syni sína tvisvar á ári, tvo tíma í senn. Með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 30. júní 1998 var ákveðið, að umgengni D við kynforeldra sína skyldi vera einu sinni til tvisvar í mánuði en umgengni við C félli niður árið 1998, og var það staðfest í meginatriðum með úrskurði Barnaverndarráðs 3. nóvember sama ár. Um sama leyti fór eldri drengurinn af heimili fósturforeldranna og flutti til kynforeldra sinna. Í desember 1998 sóttu stefndu X og Y um leyfi til að ættleiða C, en áður höfðu þau óskað breytingar á kenninafni hans þannig að hann fengi að kenna sig til fósturföður í stað kynföður. Áfrýjendur andmæltu þessum beiðnum, en að fengnum meðmælum barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út ættleiðingarleyfi til stefndu X og Y 29. mars 2000. II. Áfrýjendur halda því fram, að ættleiðingarleyfi ráðuneytisins til fósturforeldranna hafi ekki verið í samræmi við þágildandi ættleiðingarlög nr. 15/1978, því að samkvæmt 2. og 3. mgr. 12. gr. laganna hefði barnaverndarnefnd Reykjavíkur átt að standa að beiðni um leyfi til ættleiðingar og leyfið hefði ekki mátt veita nema að fengnum meðmælum og með samþykki barnaverndarráðs. Í 2. og 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1978 er fjallað um nauðsyn þess, að barnaverndarráð fjalli um mál, þegar ekki fæst samþykki til ættleiðingar samkvæmt 7. og 10. gr. laganna. Eins og að framan getur var C ekki í umsjá barnaverndarnefndar heldur fóru stefndu X og Y með forsjá drengsins. Áfrýjendur höfðu verið sviptir forsjánni og voru því ekki lögbærir aðilar til að láta uppi samþykki en einungis þurfti að leita umsagnar þeirra samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna. Barnaverndarnefndir Garðabæjar og Reykjavíkur hafa ljáð ættleiðingunni atbeina sinn. Ný ættleiðingarlög nr. 130/1999 gera ekki ráð fyrir meðmælum barnaverndarráðs og hlutverki ráðsins hefur verið breytt. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir ekki þurfa að taka afstöðu til þess, hvort leita átti álits barnaverndarráðs. Áfrýjendur halda því einnig fram, að brotinn hafi verið andmælaréttur á þeim við meðferð málsins, þar sem barnaverndarnefnd Garðabæjar hafi eingöngu stuðst við gögn frá fósturforeldrunum og ekki gefið áfrýjendum kost á að tjá sig, áður en hún skilaði umsögn í málinu. Barnaverndarnefnd Garðabæjar var falið að kanna hagi og aðstæður stefndu X og drengsins með tilliti til ættleiðingarbeiðninnar og gefa ráðuneytinu umsögn sína. Nefndinni var kunnugt um andstöðu áfrýjenda við ættleiðingu og að leitað hafði verið til barnaverndarnefndar Reykjavíkur, en sú nefnd hafði ráðstafað drengnum til fósturs hjá stefndu. Áfrýjendum var þar gefinn kostur á að koma að sínum athugasemdum. Lögmönnum aðila voru síðan sendar umsagnir beggja nefndanna og ljósrit af greinargerðum starfsmanna þeirra, og sendu þeir athugasemdir sínar til ráðuneytisins. Verður ekki annað séð en að áfrýjendur hafi mátt koma að öllum sínum sjónarmiðum og er ekki fallist á, að andmælaréttur hafi verið brotinn á þeim. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir sjúkdómi þeim, sem C á við að stríða, og vottorðum sálfræðinga og félagsráðgjafa svo og umsögnum barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur. Allir, sem að málinu hafa komið, eru á einu máli um það, að ættleiðing fósturforeldra á drengnum sé honum til gagns og þjóni best hagsmunum hans, sbr. 2. gr. laga nr. 15/1978, og að augljóst sé, að drengurinn vilji, að ættleiðing nái fram að ganga. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann um annað en málskostnað, en rétt þykir að hann falli niður, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður dæmist svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið, X og Y, skulu vera sýkn af kröfum áfrýjenda, K og M. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefndu X og Y fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Jóhannesar Karls Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2001. Mál þetta, sem dómtekið var þann 29. janúar sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 21. og 22. september 2000 af K, kt. [ ], og M, kt. [ ], bæði til heimilis að [ ], á hendur íslenska ríkinu, kt. 540269-6459, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík, X, kt. [ ], og Y, kt. [ ], bæði til heimilis að [ ]. Dómkröfur stefnanda eru þær að ættleiðingarleyfi útgefið af dóms- og kirkju­mála­ráðuneytinu 29. mars 2000 til handa stefndu, X og Y, til að ættleiða C, kt. [ ], verði ógilt með dómi og að heimild ráðuneytisins til handa sömu stefndu til að kenna C til stefnda, X, er veitt var samhliða ættleiðingarleyfi, verði einnig ógilt með dómi. Kröfur á hendur stefndu, X og Y, eru þær að þeim verði gert að þola dóm til ógildingar á ættleiðingarleyfinu sem dóms- ­og kirkjumála­ráðuneytið gaf út til þeirra. Einnig að þeim verði gert að þola dóm til ógildingar heimildar ráðuneytisins til handa þeim til að kenna C til stefnda, X. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu in solidum samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnendur fengu gjafsókn 6. október 2000. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, eru gerðar þær dómkröfur aðallega að það verði sýknað af öllum kröfum stefnenda og því tildæmdur málskostnaður úr hendi þeirra in solidum að mati réttarins. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Stefndu, X og Y, krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Einnig krefjast þau málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins með hliðsjón af máls­kostnaðar­­reikningi. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Í stefnu kemur fram að stefnendur voru sviptir forsjá tveggja sona sinna, þeirra D og C, með úrskurði barna­verndar­­nefndar Reykjavíkur 18. september 1989. Drengirnir fóru í fóstur austur á land en voru þar aðeins í skamman tíma. Á árinu 1990 fóru þeir í fóstur til stefndu, X og Y, fyrst til reynslu en voru síðan í varanlegu fóstri hjá þeim frá 12. febrúar 1992. Í fóstursamningi, sem gerður var samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 og dagsettur er 25. janúar 1994, var kveðið á um umgengni drengjanna við stefnendur. Samkvæmt samningnum skyldi umgengni vera tvisvar á ári, í fyrstu viku júnímánaðar og fyrstu viku í desember í húsakynnum Félagsmála­stofnunar Reykjavíkur í allt að tvær klukkustundir í senn. Með bréfi stefnenda 9. desember 1997 til barnaverndarnefndar Reykjavíkur óskuðu stefnendur eftir aukinni umgengni við drengina. Óskað var eftir frjálsri umgengni við D og að umgengni við C yrði þrisvar á ári, alls sex klukkustundir. Af því tilefni fékk barnaverndarnefndin Ingu Stefánsdóttur sálfræðing til að leggja fyrir C fjölskyldutengslapróf. Hún kannaði einnig "almenna líðan hans og tilfinningar varðandi dvalarstað hans og tengsl við bæði fósturforeldra og kynforeldra hans" eins og fram kemur í greinargerð hennar sem dagsett er 20. apríl 1998. Í niðurstöðum hennar kemur fram að drengurinn virki fremur viðkvæmur og taugaveiklaður. Hann þurfi mikið öryggi og virtist lítið þurfa að bera út af til að hann leitaði í ákveðið taugaveiklunarmynstur. Hann þurfi stöðugleika og óskir hans væru skýrar, hann vilji ekki hitta stefnendur oftar. Mikilvægt sé að halda sem mestri ró í kringum hann. Ekki verði séð að ráðlegt sé "að auka umgengni við kynforeldra". Þau virtust "ekki hafa tilfinningalegt vægi í huga barnsins, mun frekar að þau veki honum óróa". Taldi sálfræðingurinn ráðlegt að umgengni yrði haldið í algeru lágmarki. Í greinargerð félgasráðgjafa Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar frá 12. júní 1998 kemur fram að C hefði verið greindur með sjúkdóminn Tourette-syndrom. Með úrskurði barnaverndar­nefndar Reykjavíkur 30. júní 1998 var ákveðið að umgengni D við stefnendur skyldi vera einu sinni til tvisvar í mánuði eftir nánara samkomulagi við stefndu, X og Y, og skyldi endurskoða ákvörðunina í nóvember 1998. Ákveðið var að umgengni C við stefnendur félli niður á árinu 1998 en þá ákvörðun skyldi endurskoða í apríl 1999. Stefnendur skutu úrskurðinum til Barnaverndar­ráðs. Með úrskurði ráðsins hinn 3. nóvember 1998 var ákveðið að umgengni D við stefnendur væri tvisvar í mánuði í allt að sex klukkustundir í senn. Ákvæði úrskurðar barnaverndar­nefndarinnar um að umgengni C við stefnendur félli niður árið 1998 var staðfest. D flutti frá stefndu til stefnenda um mánaðamótin október/nóvember 1998 og hefur hann þar til nýlega búið hjá þeim. Hann hefur samband við stefndu og C, m.a. með heimsóknum á heimili þeirra. Þann 5. maí 1998 sóttu stefndu, X og Y, um leyfi dómsmála­ráðuneytisins fyrir því að C yrði kenndur til stefnda X. Stefn­endum var með bréfi ráðuneytisins 14. maí sama ár gefinn kostur á að tjá sig um umsóknina. Í bréfi lögmanns þeirra frá 28. maí það ár kemur fram að stefnendur væru algjörlega mótfallnir því að kenninafni drengsins yrði breytt. Áður en umsóknin um nafnbreytinguna var afgreidd sóttu stefndu um að ættleiða drenginn og er sú umsókn þeirra dagsett 6. desember 1998 en móttekin í ráðuneytinu 16. desember sama ár. Var þeim veitt leyfi til að ættleiða drenginn þann 29. mars 2000 eftir að lögboðinna umsagna hafði verið leitað. Jafnframt var veitt heimild fyrir því að drengurinn kenndi sig til stefnda X og nefndist C [ ] í samræmi við 3. mgr. 15. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978 og 7. mgr. 14. gr. laga um mannanöfn nr. 45/1996. Stefnendur voru mótfallin því að leyfi til ættleiðingar yrði veitt og lýstu því yfir þegar dómsmálaráðuneytið leitaði álits þeirra á ættleiðingarbeiðninni. Þau hafa höfðað málið í þeim tilgangi að ættleiðingarleyfið verði fellt úr gildi ásamt leyfinu til breytingar á kenninafni C. Þau telja að málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar við meðferð ættleiðingar­beiðninnar og að lagaskilyrði til að gefa ættleiðingar­leyfið út hafi ekki verið fyrir hendi. Falli það úr gildi er af þeirra hálfu talið að af því leiði að leyfi til að kenna drenginn til stefnda, X, falli úr gildi þar sem það hafi verið gefið út á grundvelli ættleiðinga­rleyfisins. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur lýsa málsatvikum þannig að dóms- og kirkjumálaráðuneytið hafi að beiðni stefndu, X og Y, veitt þeim leyfi til að ættleiða barn stefnenda, C, með ættleiðingarleyfi sem stefnendum hafi verið tilkynnt um með bréfi ráðuneytisins dagsettu 29. mars 2000. Af sama tilefni hafi verið heimilað að sonur þeirra yrði kenndur til stefnda og fengi nafnið C. Ættleiðingarleyfið hafi verið gefið út þrátt fyrir hörð mótmæli stefnenda. Þeim hafi verið gefinn kostur á að kynna sér gögn, sem lögð hafi verið fyrir barnaverndar­nefnd Reykjavíkur, og tjá sig um þau en þeim hafi hins vegar ekki verið gefinn kostur á að mæta fyrir barnaverndarnefnd Garðabæjar, kynna sér framlögð gögn eða koma sjónarmiðum sínum þar að. Stefnendur telja greinargerð barnaverndarnefndar Garða­bæjar uppfulla af rangtúlkunum auk þess að bera þess greinilega merki að einungis öðrum aðilanum hafi verið gefinn kostur á að tala máli sínu fyrir nefndinni. Þá hafi nefndin leitað umsagnar Andreu Guðmundsdóttur, fyrrum félagsmála­ráðgjafa hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur, en stefnendur hafi ítrekað kvartað undan því við barnaverndarnefnd Reykjavíkur að hún hafi verið þeim óvilhöll og dregið taum stefndu. Af þeirri ástæðu hafi stefnendur óskað eftir því að nýr starfsmaður barnaverndarnefndarinnar hefði umsjón með máli þeirra. Nýr félagsráðgjafi hafi komið að málinu í byrjun árs 1998 og hafi stefnendur alltaf átt mjög góð samskipti við hann. Ættleiðingu hafi ekki verið synjað þrátt fyrir þá ágalla sem hafi verið á meðferð málsins fyrir barnaverndarnefndinni. Þá kom fram við munnlegan málflutning sú athugasemd að láðst hafi að afla samþykkis barnaverndarráðs samkvæmt 2. mgr. 12. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978. Af hálfu stefnenda er enn fremur vísað til þess að við ákvörðun um ættleiðingu fléttist saman ýmis sjónarmið, svo sem meginreglan um að hafa beri að leiðarljósi hag barnsins, reglur sifjaréttar, reglur stjórnsýsluréttar, m.a. um andmælarétt og meðalhóf, réttaröryggisreglur um samþykki, mannréttindareglur o.fl. Grundvallarmannréttindi foreldra og barns að fá að umgangast séu m.a. varin af stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum. Í 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 komi fram að foreldri, sem svipt hafi verið forsjá barns, hafi rétt og skyldu til samneytis við barn sitt og barnið eigi rétt til umgengni við foreldri sitt. Tilgangur 33. gr. barnaverndarlaga sé að stuðla að því að tengsl barns og kynforeldris verði ekki rofin í ríkara mæli en nauðsynlegt sé. Í 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsingu nr. 18/1992, segi að barn eigi rétt á að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra eftir því sem unnt sé. Í 3. mgr. 9 gr. samningsins sé tekið fram að aðildarríki skuli virða rétt barns, sem skilið hafi verið frá foreldri sínu, til að halda persónulegum tengslum og beinu sambandi við það með reglubundnum hætti enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Stefnendur vísa og til 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þrátt fyrir framangreindar grundvallarreglur hafi barnaverndaryfirvöld áður og nú dómsmála­ráðuneytið með ættleiðingarleyfinu gengið svo langt að svipta stefnendur rétti til samneytis við barn sitt. Það hafi verið rökstutt með því að umgengni sé drengnum skaðleg og andstæð hagmunum hans. Hafi m. a. verið skír­skotað til þess að drengurinn hafi sjálfur verið andsnúinn umgengni við stefnendur. Sú afstaða kunni að hafa komið fram hjá drengnum en hún hljóti óhjákvæmilega að draga dám af andstöðu stefndu, X og Y, gegn umgengni. Aldrei hafi farið fram fullnægjandi könnun á því hvort drengurinn hafi lýst afstöðu sinni til samvista við stefnendur eða afstöðu stefndu, X og Y. Stefndu hafi frá upphafi verið mjög andsnúnir umgengni stefnenda við drenginn. Þegar umfjöllun um umgengni hafi verið á viðkvæmu stigi og um það rætt á fundum barnaverndarnefndar að sátt þyrfti að vera um umgengnina hafi stefndu sent dómsmálaráðuneytinu beiðni um breytingu á kenninafni C. Umsókn um ættleiðingu hafi síðan fylgt í kjölfarið. Í umsókn stefndu um ættleiðingu komi fram að ástæða fyrir henni væri margþætt. Þau hafi nefnt að drengurinn væri orðinn hluti af fjölskyldunni og að ættleiðing myndi tryggja honum fjárhagslegt öryggi í framtíðinni og vernda hann gegn því áreiti sem þau hafi talið að umgengni hans við kynforeldra hafi reynst. Eitt meginmarkmið fósturs sé að fósturbarnið tengdist fósturforeldrunum, þ.e. verði eins og einn af fjölskyldunni. Það virtist hafa tekist í tilviki drengsins og því engin þörf á ættleiðingu til að ná því markmiði. Vilji stefndu tryggja fjárhagslegt öryggi hans í framtíðinni sé þeim það í lófa lagið án ættleiðingar. Þau eigi enga skylduerfingja og geti því með erfðaskrá tryggt að drengurinn erfi þau að hluta eða öllu leyti. Öllum þeim markmiðum, sem stefndu hafi sagst stefna að með ættleiðingu, mætti auðveldlega ná með öðru og vægara móti. Í bókunum og greinargerðum barnaverndarnefndanna tveggja sé mælt með ættleiðingu og það rökstutt með nauðsyn þess að umgengni eigi sér ekki stað vegna hagsmuna drengsins án þess að vikið sé einu orði að því hvernig ná megi þeim markmiðum með öðrum hætti en ættleiðingu. Í bréfi stefndu til barna­verndar­nefndar Garðabæjar, dagsettu 26. september 1999, komi fram að þeim mark­miðum hafi þegar verið náð, sem þau hafi sagst stefna að með ættleiðingu. Þar segi m.a að eftir að eldri drengurinn hafi sjálfur farið af heimilinu 2. nóvember 1998 hafi heimilis­aðstæður hjá þeim breyst algjörlega. Álagið á fjölskylduna hafi stórminnkað en öll vandamálin varðandi eldri drenginn og stefnendur væru úr sögunni. Spennan, sem leitt hafi af því að þau hafi togað stöðugt í drenginn, sé horfin. C hafi ekki þurft að hitta stefnendur í langan tíma og hafi hann róast og dafnað í öllum þroska. Heimilis- og fjölskyldulífið hafi blómstrað eftir vissan sorgartíma eftir að eldri drengurinn fór. Heimild til ættleiðingar sé örlagarík ákvörðun en hún hafi í för með sér gagnger fjölskylduskipti frá lagalegu og persónulegu sjónarmiði. Tengsl barns við kynforeldra, ættingja og jafnvel alsystkini falli niður. Stefnendur eigi því ekki lengur rétt á neinum samskiptum, upplýsingum eða umgengni við barn sitt. Þá sé fráleitt að ættleiðing geti „styrkt samband bræðranna“, eins og haldið sé fram í greinargerð Andreu Guðmundsdóttur. Þvert á móti hafi ættleiðing í för með sér að skorið sé á öll tengsl alsystkina C. Leyfis­veitinguna telja stefnendur brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 11. gr. stjórnsýslulaga 37/1993 enda ekki gætt jafnræðis milli þeirra sem lendi í þeirri stöðu sem stefnendur hafi lent í. Það sé nær einsdæmi að barn, sem hafi verið tekið úr forsjá kynforeldra, sé ráðstafað til fósturforeldra með ættleiðingu án samþykkis kynforeldra. Því er mótmælt að aðstæður í máli þessu séu það sérstakar að leyfisveitingin teljist réttlætanleg. Hjá stefnendum búi nú tvö önnur börn þeirra án þess að við því sé amast. Þegar C nái 18 ára aldri verði það alfarið mál hans og stefndu, X og Y, hvort ættleiðing fari fram. Í dag hafi drengurinn hvorki þroska né forsendur til að láta í ljós vilja sinn í þessum efnum. Fullyrðingar um að drengurinn hafi látið í ljós vilja sinn til ættleiðingar verði að skoða með hliðsjón af því að langlíklegast sé að afstaða hans taki mið af vilja stefndu. Í bréfi Sigtryggs Jónssonar sálfræðings, dagsettu 30. júní 1999, komi skýrt fram að drengurinn geri sér ekki fulla grein fyrir því hvað ættleiðing þýði. Eðlilegt hafi því verið að bíða með ákvörðun um ættleiðingu þar til drengurinn næði 18 ára aldri, enda verði ekki séð að þurft hafi að vinda bráðan bug að ákvörðun um ættleiðingu. Heimild til ættleiðingar hafi verið veitt þrátt fyrir að samþykki stefnenda lægi ekki fyrir. Í slíkum tilvikum þurfi að gera ítrustu kröfur um nauðsyn ættleiðingar þar sem um frávik sé að ræða frá mikilvægri grunnreglu. Virtist sem ólögmæt sjónarmið hafi ráðið mestu um niðurstöðu dóms- og kirkjumála­ráðuneytisins og hafi helst ráðið henni sú ætlun að vernda tilfinningar stefndu sem eigi örðugt með að sætta sig við að vera ekki raunverulegir foreldrar drengsins. Slík sjónarmið eigi ekki að ráða ferðinni þegar metið er hvað barni sé fyrir bestu enda beinlínis um ólögmæt sjónarmið að ræða. Stefnendur telja rangt að veita heimild til ættleiðingar enda sé það ómanneskju­legt og einkar harkaleg ráðstöfun í garð þeirra. Samkvæmt meðalhófs­reglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skuli ráðuneytið taka tillit til hagmuna stefnenda og ekki fara strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Þar sem ljóst sé að til séu fleiri og vægari úrræði til þess að ná því markmiði, sem stefndu stefni að, hafi ekki komið fram nægileg rök fyrir ættleiðingu og hefði því átt að synja beiðninni. Samkvæmt ofangreindu hafi ekki verið forsendur fyrir heimild dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til handa stefndu, X og Y, til ættleiðingar. Stefnendur vísa til ættleiðingarlaga nr. 15/1978, sem hafi verið í gildi er leyfið var veitt, einkum 7., 10. og 13. gr. þeirra, auk laga um mannanöfn nr. 45/1996, einkum 14. gr. þeirra laga. Einnig vísa stefnendur til 10., 11., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, 7., 8., og 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsing nr. 18/1992, 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 1. mgr. 71. gr. og 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um málskostnað til 21. kafla sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er málavöxtum lýst þannig að með umsókn meðstefndu, er móttekin hafi verið í ráðuneytinu hinn 16. desember 1998, hafi þau sótt um heimild til að ættleiða fósturson sinn. Áður hafi ráðuneytinu borist umsókn þeirra hinn 5. maí 1998 um að veitt yrði heimild samkvæmt 5. mgr. 14. gr. laga um mannanöfn til að drengurinn yrði kenndur til stefnda X. Sú umsókn hafi enn verið til meðferðar í ráðuneytinu er ættleiðingar­umsóknin barst og hafi málið verið látið hvíla að beiðni stefndu en það mál hafi verið fellt niður sama dag og ættleiðingarleyfi var gefið út. Í bréfi meðstefndu til dómsmálaráðuneytisins frá 15. desember 1998, sem fylgt hafi ættleiðingar­umsókninni, komi fram að C og bróðir hans, D, hafi komið í fóstur til stefndu, X og Y, á vegum barnaverndarnefndar Reykjavíkur í maí 1990. Varanlegt fóstur þeirra hafi síðan byrjað 12. febrúar 1992. C hafi verið greindur í júní 1998 af Pétri Lúðvíkssyni með Tourette-syndrome. Hann hafi verið sendur í nánari athugun til Ólafs Ó. Guðmundssonar, yfirlæknis barna- og unglingageðdeildar Landspítalans. Hann hafi staðfest sjúkdóms­greiningu Péturs og talið að ekki ætti að leyfa umgengni stefnenda við drenginn nema tryggt væri að líðan hans versnaði ekki við það en á því gæti tekið langan tíma að ráða bót. Stöðugleiki tilfinningatengsla og umhverfis væri einn mikilvægasti þátturinn hvað varðaði horfur drengsins. Hinn 3. nóvember 1998 hefði Barnaverndar­ráð, að fenginni umsögn Ólafs, staðfest úrskurð barnaverndarnefndar frá 30. júní 1998 um að best væri fyrir drenginn að umgengni félli niður og að sú ákvörðun yrði endurskoðuð í apríl 1999. Í framangreindu bréfi meðstefndu sé tekið fram að öll umgengni við stefnendur hafi valdið drengnum vanlíðan, óöryggi og hræðslu undanfarin ár og hefðu stefndu miklar áhyggjur af að sjúkdómur hans versnaði við það gífurlega tilfinninga­álag sem hver umgengni ylli. Afstaða drengsins komi fram í tengslaprófi hjá Ingu Stefánsdóttur sálfræðingi og einnig ítrekað í skýrslu hjá sálfræðingi Barnaverndarráðs, Sigurgísla Skúlasyni, að drengurinn vildi ekki hitta stefnendur. Í bréfi meðstefndu komi fram að drengurinn hafi eindregið óskað eftir því að verða ættleiddur. Ættleiðingin myndi styrkja stöðu hans og gefa honum meira öryggi í framtíðinni. Það öryggi myndi hafa jákvæð áhrif á þróun sjúkdóms hans og á allan hans alhliða þroska. Þegar D hafi flutt fyrirvaralaust til kynforeldra 2. nóvember 1998 hafi C orðið óöruggur um stöðu sína og hafi stefndu talið að best væri fyrir hann að verða ættleiddur af þeim sem fyrst til að hann fengi staðfestingu um stöðu sína í framtíðinni. Ráðuneytið hafi kynnt stefnendum fram komna beiðni um ættleiðingu 4. janúar 1999 og með bréfi 27. janúar 1999 hafi stefnendur lýst sig algjörlega mótfallna ættleiðingu. Með bréfi ráðuneytisins, dagsettu 9. mars 1999, til lögmanns meðstefndu hafi andstaða stefnenda til ættleiðingar drengsins verið kynnt. Í bréfinu hafi og verið tekið fram að væri foreldri barns andvígt ættleiðingu þess væri það meginregla í ráðuneytinu að heimila ekki ættleiðingu fyrr en barnið hefði náð sjálfræðisaldri og óskaði sjálft eftir ættleiðingu. Heimilt væri að víkja frá þessu skilyrði ef hagur barns mælti eindregið með því og fyrir hendi væru sérstakar ástæður sem þættu leiða til þess að ættleiðing yrði heimiluð áður en framangreindu tímamarki væri náð. Af því tilefni hafi þess verið farið á leit að gerð yrði grein fyrir því hvort stefndu hygðust halda umsókn sinni um ættleiðingu til streitu gegn vilja stefnenda og, ef svo væri, væri þess óskað að þau rökstyddu hana frekar. Umsóknin hafi verið ítrekuð með bréfi lögmanns meðstefndu dagsettu 6. apríl 1999. Málið hafi verið sent barnaverndar­nefndum Garðabæjar og Reykjavíkur með bréfum ráðuneytisins hinn 21. maí 1999. Þess hafi verið farið á leit að barnaverndarnefnd Garðabæjar kannaði hagi og aðstæður stefndu og barnsins með tilliti til ættleiðingarbeiðninnar og gæfi ráðuneytinu umsögn sína þar að lútandi, sbr. 8. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978. Í bréfi til barna­verndarnefndar Reykjavíkur hafi þess verið farið á leit að nefndin veitti ráðuneytinu upplýsingar um aðdraganda þess að stefndu tóku barnið í fóstur, ásamt upplýsingum um hvernig tekist hafi til með fóstur þess. Einnig hafi verið óskað umsagnar um ættleiðingar­umsókn stefndu með hliðsjón af þeim kynnum sem nefndin hafi haft af barninu og stefndu. Barnaverndarnefnd Garðabæjar hafi falið starfsmanni sínum að kanna hagi umsækjenda, sbr. 2. gr. ættleiðingarlaga, og hafi hún skilað sérstakri greinargerð um málið 27. september 1999. Í niðurlagi greinar­gerðarinnar komi fram að fyrir liggi að stefnendur væru á móti ættleiðingu. Meginreglan sé sú að stuðla að umgengni barna við kynforeldra sína og það hafi verið reynt eftir fremsta megni í þessu máli. Hins vegar bentu ákvörðun barnaverndar­nefndar Reykjavíkur um að fella niður umgengni í þeim tilgangi að vernda heilsu drengsins og umsagnir sérfræðinga til þess að full ástæða hafi verið til að víkja frá umræddri reglu. Að vel athuguðu máli verði að telja að meginsjónarmið stefndu, X og Y, væru að vernda C og ekkert væri því til fyrirstöðu að hann verði ættleiddur af þeim. Á fundi barnaverndarnefndarinnar hinn 28. september 1999 hafi verið samþykkt að mæla með því við ráðuneytið að meðstefndu yrði heimilað að ættleiða fósturson sinn á grundvelli þeirrar könnunar sem fram hafði farið. Umsögn barnaverndarnefndar Reykjavíkur hafi borist ráðuneytinu hinn 25. október 1999. Vísað er til þess sem fram komi í samantekt og niðurstöðum greinargerðar Racel Eiríksson félagsráðgjafa frá 21. september 1999, er lögð hafi verið fyrir fund barnaverndar­nefndarinnar þann 5. október 1999. Þar segi að um sé að ræða 11 ára gamlan dreng sem hð er til þess sem fram komi í samantekt og niðurstöðum greinargerðar Racel Eiríksson félagsráðgjafa frá 21. september 1999, er lögð hafi verið fyrir fund barnaverndar­nefndarinnar þann 5. október 1999. Þar segiafi verið í fóstri frá júlí 1990. Drengurinn krefjist mikillar umönnunar og hafi stefndu sinnt þörfum hans mjög vel. Hann hafi ætíð verið mjög óöruggur og hafi stefndu gert allt sem í þeirra valdi hafi staðið til þess að veita honum stöðugleika og öryggi. Stefnendur hafi alla tíð verið ósáttir við fósturráðstöfunina. Hafi reynst erfitt að ná sáttum um umgengni þeirra við drenginn og hafi málið ítrekað verið lagt fyrir fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur vegna þess. Drengurinn hafi ávallt átt í miklum erfiðleikum með að ráða við umgengni við stefnendur og hafi sálfræði­athuganir og viðtöl leitt í ljós að hann vilji ekkert með stefnendur hafa. Hann hafi sýnt mikla vanlíðan í kringum umgengni og verið lengi að ná fyrri ró eftir hana. Drengurinn hafi greinst með Tourette-heilkenni og að mati læknis sé stöðugleiki tilfinningatengsla og umhverfis einn mikilvægasti þáttur hvað varðaði batahorfur drengsins. Drengurinn hafi látið í ljós vilja sinn til ættleiðingar enda væru tengsl hans við stefndu sterk og góð og þau einu foreldrarnir sem hann þekkti. Í ljósi þess að öll samskipti drengsins við kynforeldra væru honum um megn og stofni stöðugleika hans og öryggistilfinningu í hættu var lagt til að barnaverndarnefnd Reykjavíkur mælti með ættleiðingu. Á fundi barnaverndarnefndar þann 5. október hafi Ásta Kristín Benediktsdóttir, talsmaður C, gert grein fyrir viðhorfi drengsins til ættleiðingar­innar. Málinu hafi síðan verið frestað um eina viku að beiðni lögmanns stefnenda til að skila greinargerð og hafi hún legið fyrir á fundi barnaverndarnefndar 12. október 1999. Í bókun nefndarinnar þann dag sé m.a. tekið fram að drengurinn hafi ætíð verið óöruggur og þarfnist mikillar umönnunar. Hafi stefndu lagt sig fram við að veita honum stöðugleika og öryggi og sinnt umönnun hans afar vel. Umgengni drengsins við stefnendur hafi valdið honum miklum erfiðleikum, hann hafi sýnt mikla vanlíðan í tengslum við hana og verið lengi að ná fyrra jafnvægi eftir umgengni. Sálfræðiathuganir og viðtöl hafi leitt í ljós að drengurinn vilji ekki umgangast stefnendur. Í bréf lögmanns stefnenda, dagsettu 11. október 1999, komi fram að þeir væru andvígir því að umbeðin ættleiðing næði fram að ganga. Sigtryggur Jónsson, sál­fræðingur hjá Félagsþjónustunni í Reykjavík, hafi rætt við drenginn um afstöðu hans til ættleiðingarbeiðninnar eins og fram komi í bréfi hans frá 30. júní 1999. Að hans mati hafi skýr vilji drengsins komið fram um að ættleiðingin næði fram að ganga. Með hliðsjón af því og með vísan til greinargerðar starfsmanns nefndarinnar ásamt fylgiskjölum hafi barna­verndar­nefnd Reykjavíkur mælt með því að drengurinn yrði ættleiddur af stefndu og hafi nefndin talið þá ráðstöfun þjóna hagsmunum hans best þrátt fyrir að ekki fengist samþykki stefnenda. Umsagnir nefndanna ásamt ljósritum greinar­gerða starfsmanna þeirra hafi verið sendar lögmönnum aðila með bréfum ráðuneytisins, dagsettum 18. nóvember 1999. Með bréfi lögmanns stefnenda, dagsettu 8. desember 1999, hafi þess verið krafist að synjað yrði um ættleiðingu. Með bréfi lögmanns stefndu, X og Y, dagsettu sama dag, hafi þess verið krafist að ættleiðing næði fram að ganga og gerð hafi verið nánari grein fyrir þeim sjónar­miðum meðstefndu að hagsmunum barnsins yrði betur borgið ef ættleiðing yrði heimiluð. Hinn 29. mars 2000 hafi dómsmálaráðherra ákveðið að veita meðstefndu leyfi til að ættleiða fósturson sinn og heimila að hann yrði kenndur til stefnda X. Ákvörðun ráðuneytisins hafi verið rökstudd í bréfi til stefnenda sama dag og þar rakin sjónarmiðin sem hafi legið til grundvallar úrlausn málsins. Við úrlausn ráðuneytisins hafi verið farið í hvívetna að lögum og niðurstaða þess hafi ekki verið byggð á ólögmætum sjónarmiðum. Úrlausnin hafi farið eftir ákvæðum ætt­leiðingarlaga nr. 15/1978. Samkvæmt l. gr. laganna veiti dómsmála­ráðherra leyfi til ætt­leiðingar og í 2. gr. þeirra sé það skilyrði sett fyrir ættleiðingu að sýnt þyki að ættleiðing verði barninu til gagns. Sérstök áhersla væri lögð á það í lögum að ákvörðun er varði barn sé ávallt tekin með hagsmuni þess að leiðarljósi og að teknu tilliti til vilja og viðhorfa barnsins sem ákvörðunina varðar í samræmi við aldur þess og þroska, sbr. meðal annars 1. mgr. 3. gr. og 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Samkvæmt ættleiðingarlögum nr. 15/1978 sé það ekki skilyrði fyrir ættleið­ingu að kynforeldri, sem ekki fari með forsjá barns, samþykki hana. Forsjárlausir foreldrar falli ekki undir 7. gr. en ráðuneytinu beri að leita umsagnar þeirra, sbr. 8. gr. Stefnendur hafi báðir verið sviptir forsjá barns síns og í samræmi við 8. gr. hafi ráðuneytið leitað eftir umsögn þeirra beggja. Ráðuneytið hafi látið fara fram ítarlega könnun á högum og aðstæðum umsækjenda, sbr. 2. gr. laganna, og aflað umsagna barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur, sbr. lokamálslið 1. mgr. 8. gr. þeirra. Ítarlegar upplýsingar um hagi stefndu og kjörbarns hafi því legið fyrir er ráðuneytið tók málið til afgreiðslu. Stefndu hafi farið með forsjá barnsins og uppfyllt skilyrði 2. gr. er lutu að högum og hæfni til að takast á við uppeldishlutverk og ættleiðingu. Þau hafi haft barnið í fóstri frá 1990 og það hafi verið í varanlegu fóstri hjá þeim frá árinu 1992. Enginn ágalli hafi verið á málsmeðferð hjá barnaverndarnefnd Garðabæjar sem hafi verið kunnugt um andstöðu stefnenda við ættleiðingu. Ekki hafi verið skylt að veita stefnendum, sem umsagnaraðilum um ættleiðingarbeiðnina, kost á að tjá sig við þá könnun á högum stefndu er fram hafi farið þar eða fyrir nefndinni áður en hún veitti ráðuneytinu umsögn. Ráðuneytið hafi kynnt stefnendum umsögn nefndarinnar ásamt greinargerð og gögnum og hafi gefið þeim kost á að koma sjónarmiðum sínum og andmælum að við ráðuneytið sem þau hafi gert. Á engu stigi hafi stefnendur dregið í efa aðstæður og hæfni meðstefndu sem kjörforeldra. Barnaverndarnefndir Garðabæjar og Reykjavíkur hafi mælt með ættleiðingu og hafi meðmælin verið vandlega undir­búin og studd skýrslum sérfræðinga. Er stefnendur voru sviptir forsjá sona sinna tveggja hinn 18. september 1989 hafi C verið rúmlega eins árs gamall en bróðir hans sjö ára. Hafi C komið í reynslufóstur til stefndu er hann var tveggja ára gamall hinn 6. júlí 1990. Frá því fósturráðstöfun var komið á hafi bræðurnir haft umgengni við stefnendur tvisvar á ári, allt að tvær klukkustundir í senn, undir eftirliti starfsmanna barnaverndarnefndar. Umgengnin hafi verið erfið frá fyrstu tíð og tilraunir starfsmanna í þá átt að auðvelda tilhögun hennar ekki borið tilætlaðan árangur. Umgengnin hafi alla tíð verið C erfið. Hann hafi sýnt vanlíðunareinkenni á eftir og verið lengi að ná fyrri ró. Í kjölfar óska stefnenda í bréfi 9. desember 1997 um breytta og aukna umgengni hafi Inga Stefánsdóttir sálfræðingur verið fengin til að leggja sálfræðipróf fyrir drenginn. Í prófinu hafi komið fram að drengurinn virkaði fremur viðkvæmur og taugaveiklaður. Óskir hans hafi verið skýrar, hann hafi ekki viljað hitta stefnendur oftar. Sálfræðingurinn hafi talið mikilvægt að halda sem mestri ró í kringum drenginn. Stefnendur virtust ekki hafa tilfinningalegt vægi í huga drengsins, mun frekar að þeir vektu honum óróa. Því hafi sálfræðingurinn talið ráðlegt að umgengni væri haldið í algjöru lágmarki. Í greinargerð sálfræðingsins frá 8. júní 1998 til barnaverndar­nefndar varðandi þol drengsins gagn­vart samskiptum við stefnendur væru fyrri ábendingar um viðkvæmni drengsins og taugaveiklun áréttaðar. Hann hefði mjög lítið þol gagnvart öllum breytingum og óöryggi. Þau einkenni væru enn til staðar sem hafi sýnt sig ágerast undir álagi. Hann fari mjög auðveldlega úr jafnvægi, hefði lítið þol fyrir óöryggi og utanaðkomandi áreiti og brygðist illa við öllum breytingum. Nú væri komið í ljós að hann væri með Tourette-sjúkdóm. Ljóst væri að drengurinn þyrfti að hafa stöðugleika í kringum sig og reynslan hafi sýnt að þegar hann hafi hitt stefnendur hafi hann farið úr jafnvægi og verið lengi að ná fyrri ró. Þessi óróleiki hafi ágerst eftir því sem drengurinn hafi orðið eldri. Hann hafi sjálfur orðað vanlíðan sína og að hann vildi ekki hitta stefnendur. Hafi sálfræðingurinn talið óráðlegt að ógna frekar öryggi drengsins. Hann þarfnaðist kyrrðar og reglufestu sem hann fái hjá stefndu. Hann sé mjög vel tengdur þeim og treysti á þau í hvívetna. Í vottorði Ólafs Ó. Guðmundssonar, yfirlæknis á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, frá 5. október 1998 komi fram að erfiðleikar C gerðu það að verkum að hann þyrfti viðvarandi stuðning í skóla og stöðugleika í fjölskyldu­umhverfi. Hann hafi myndað góð en viðkvæm tengsl við stefndu. Hins vegar væri ljóst að hann hafi átt mjög erfitt með að bregðast við umgengni við stefnendur og verið í miklu uppnámi eftir þau tímabil. Hafi læknirinn talið að ekki ætti að leyfa umgengni stefnenda við drenginn, nema tryggt væri að aðstæður þeirra væru með þeim hætti að líðan hans versnaði ekki sem langan tíma gæti tekið að ráða bóta á. Væri stöðugleiki tilfinningatengsla og umhverfis einn mikilvægasti þátturinn hvað varðaði horfur drengsins. Síðari viðtöl og rannsóknir sérfræðinga við undirbúning endur­skoðunar á umgengnis­rétti fyrir árið 1999 hafi staðfest öryggisleysi drengsins og hversu viðkvæmur hann hafi verið fyrir sérhverri röskun á daglegu lífi. Í sálfræðilegri athugun Sigtryggs Jónssonar frá 1. júní 1999 komi fram að eftir að umgengni var felld niður hefði drengnum greinilega farið fram. Stöðugleikinn hafi hjálpað honum en stutt væri í óöryggið þar sem í framhaldi af því að þeir hittust vegna athugunarinnar hafi farið að bera á kækjum og stellingum á ný. Sömu viðbrögð hafi skipaður talsmaður hans orðið var við. Skýrslur sálfræðinga og læknis hafi eindregið hnigið á þann veg að drengurinn væri mjög tengdur stefndu og að hann hafnaði stefnendum og tengslum við þau. Drengurinn hafi ætíð verið óöruggur og þarfnaðist mikillar umönnunar en stefndu hafi lagt sig fram við að veita honum stöðugleika og öryggi og þau hafi sinnt umönnun hans vel. Umgengni drengsins við stefnendur hafi valdið honum miklum erfið­leikum en hann hafi sýnt mikla vanlíðan í tengslum við hana og verið lengi að ná fyrra jafnvægi eftir umgengni. Sálfræðiathuganir og viðtöl hafi leitt í ljós að drengurinn hafi ekki viljað umgangast stefnendur. Honum hafi staðið ógn af því öryggisleysi, er fylgt hafi því að tilheyra tveimur fjölskyldum, og hann hafi ekki ráðið við aðstæður er því fylgdu en vegna veiklunar hans hafi hann verið sérstaklega viðkvæmur hvað varðaði uppeldisaðstæður og horfur á að ná þroska og bata. Öll samskipti drengsins við stefnendur væru honum um megn og þau stofnuðu stöðugleika hans og öryggistilfinningu í hættu. Af hans hálfu hafi komið fram eindreginn vilji til að ættleiðingin næði fram að ganga sem ekki væri ástæða til að draga í efa enda tengsl hans við stefndu sterk og góð og þau einu foreldrarnir sem hann þekkti. Sú staðhæfing stefnenda fái ekki staðist að ekki hafi farið fram fullnægjandi könnun á afstöðu drengsins til samvista við stefnendur eða á vilja hans til ættleiðingar. Ítrekað hafi verið gengið úr skugga um afstöðu drengsins með rannsóknum og viðtölum sérfræðinga og er í því sambandi vísað til greinargerða Ingu Stefánsdóttur sálfræðings frá 20. apríl 1998 og 8. júní 1998, skýrslu Sigurgísla Skúlasonar, sálfræðings Barnaverndarráðs, frá 21. september 1998, vottorðs Ólafs Ó. Guðmunds­sonar yfirlæknis frá 5. október 1998, skýrslu Sigtryggs Jónssonar sálfræðings frá 1. júní 1999, um sálfræðilega athugun á drengnum til að kanna réttmæti umgengni hans við stefnendur, og upplýsinga skipaðs talsmanns hans Ástu Kristínar Benediktsdóttur. Í skýrslu Sigtryggs Jónssonar sálfræðings, er rætt hafi við drenginn hinn 30. júní 1999 til að leita eftir afstöðu hans til ættleiðingarinnar, komi fram að þótt drengurinn gerði sér ekki fulla grein fyrir því hvað ættleiðing þýddi hafi honum verið ljóst að við ættleiðingu yrðu stefndu einu foreldrar hans, hann þyrfti ekki að velta því fyrir sér hvort hann þyrfti að hitta stefnendur, hann myndi erfa stefndu og að ættleiðing gengi ekki til baka eins og fóstur gæti gert. Taldi sál­fræðingurinn augljóst af því hvernig drengurinn talaði að hann vildi að þessi ættleiðing næði fram að ganga og hafi hann svarað spurningum um það mjög ákveðið játandi. Ekki væri ástæða til að efast um vilja drengsins. Ættleiðingin hafi hvorki brotið gegn jafnræðisreglu stjórnar­skrár og stjórnsýslulaga, þótt hún væri í andstöðu við vilja stefnenda, né hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu. Sérstakar aðstæður hafi verið fyrir hendi vegna heilsufars barnsins og forsendna um batahorfur er gert hafi að verkum að það barnaverndarúrræði, sem felist í varanlegu fóstri, jafnvel að gættum heimildum barnaverndarnefnda til að takmarka eða banna umgengni kynforeldra, sbr. 3. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, hafi ekki getað veitt drengnum þá tryggingu um stöðugleika tilfinningatengsla og umhverfis sem hafi verið einn mikilvægasti þátturinn varðandi framfarir og batahorfur hans. Þótt heilbrigð börn ráði við bið með ættleiðingu fram að 18 ára aldri þannig að ekki þurfi að koma til ættleiðingar í andstöðu við kynforeldra, hafi það ekki átt við um drenginn. Ættleiðing og fjölskylduskiptin er henni fylgdu stefndu að því marki að búa barni vandað og traust uppeldisumhverfi og væri mikilvægt úrræði til að efla hag barna og tengja þau traustum böndum við fósturforeldra. Gögn málsins hafi borið skýrlega með sér að drengurinn hafi ráðið illa við að tilheyra tveimur fjölskyldum og sú óvissa er því hafi fylgt fyrir hann hafi ógnað heilsu hans. Stöðugleiki tilfinninga­tengsla og umhverfis hafi verið einn mikilvægasti þátturinn hvað varðaði batahorfur hans. Hagsmunir hans og þarfir hafi því staðið til þess að fjölskyldubönd hans við stefndu yrðu treyst og horfur hans til framtíðar. Bið með ættleiðingu þar til hann yrði sjálfráða hafi gengið gegn þörfum og högum hans. Að öllum gögnum málsins vandlega virtum, með hagsmuni barnsins að leiðar­ljósi, en jafnframt að teknu tilliti til sjónarmiða málsaðila, hafi það verið mat ráðuneytisins að ættleiðing væri barninu fyrir bestu, sbr. 2. gr. ættleiðingarlaga, meðal annars vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem skapast hefðu vegna heilsufars barnsins og með hliðsjón af aldri þess og því sem fram hefði komið um eindreginn vilja barnsins sjálfs til að verða ættleitt af fósturforeldrum sínum. Ákvörðun um veitingu ættleiðingar­leyfis hafi í hvívetna verið reist á lögmætum sjónar­miðum og engir annmarkar hafi verið á meðferð málsins í ráðuneytinu er leitt geti að lögum til þess að ættleiðingarleyfið verði metið ógilt. Málsástæður og lagarök stefndu X og Y Sýknukrafa þeirra er rökstudd þannig að við útgáfu ættleiðingarleyfis hafi í hvívetna verið farið að lögum. Leyfið hafi verið gefið út á grundvelli 1. og 2. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978 eftir lögbundna könnun á málefnum þeirra og barnsins, sem leitt hafi til þess að sýnt hafi þótt að ættleiðing yrði barninu til gagns. Áður en ákvörðun um leyfi til ættleiðingar var tekin hafi verið aflað umsagnar stefnenda um ættleiðinguna svo og lögbundinna umsagna hlutaðeigandi barnaverndarnefnda. Það sé ekki á valdi dómstóla að endurskoða efnislega þá ákvörðun, sem tekin hafi verið, enda byggi hún á frjálsu mati en öllum formreglum hafi verið fylgt við meðferð málsins. Viðkomandi stjórnvöld, ákvörðunaraðili jafnt sem umsagnar­aðilar, hafi verið skipuð tilþess hæfum og bærum einstaklingum, sem séu sérfróðir á sviði ættleiðinga. Stefnendur haldi því fram að þeir hafi ekki fengið að tala máli sínu fyrir barnaverndarnefnd Garðabæjar sem hafi verið umsagnaraðili í þágu meðferðar ættleiðingar­málsins hjá ráðuneytinu. Stefnendur hafi eðli málsins samkvæmt ekki notið eiginlegrar aðilastöðu heldur stöðu umsagnaraðila og eigi því ekki lögvarða kröfu á því að koma fram andmælum sínum hjá öðrum umsagnaraðila. Verði litið svo á að stefnendur hafi notið aðilastöðu í umræddu ættleiðingar­máli fyrir ráðuneytinu verði að líta til þess að samkvæmt bréfi ráðu­neytisins, dagsettu 21. maí 1999, hafi þess verið farið á leit við barnaverndarnefnd Garðabæjar í samræmi við 8. gr., sbr. 2. gr. ættleiðingarlaga, að hún kannaði hagi og aðstæður stefndu og barnsins með tilliti til fyrirliggjandi ættleiðingarbeiðni og gæfi ráðuneytinu umsögn sína þar að lútandi. Stefnendur hafi ekki átt lögvarinn rétt til að koma að sérstökum andmælum vegna umsagnar nefndarinnar, einkum vegna þess að umsögnin hafi lotið að atriðum er hafi varðað hagi og aðstæður stefndu og því engin rök fyrir því að veita stefnendum færi á því að tjá sig um þau atriði. Rangt sé að brotið hafi verið gegn lögbundnum andmælarétti stefnenda við meðferð ættleiðingarmálsins. Eftir afstöðu þeirra hafi verið leitað og þeim veittur aðgangur að öllum gögnum og umsögnum sem málið snertu. Afstaða stefnenda hafi legið fyrir og hafi hún verið vegin og metin við ákvörðun dómsmála­ráðuneytisins. Tilvísun stefnenda til 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, sem fjalli um umgengni barns í fóstri við kynforeldra, er mótmælt enda sé óglöggt hvaða erindi hún eigi í þennan málarekstur sem fjalli um ættleiðingu. Ákvæði 7. gr. og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsingu nr. 18/1992, sæti takmörkun af réttarúrræðinu ættleiðingu sem viðurkennt sé í sáttmálanum. Í 21. gr. hans sé tekið fram að aðildarríki sem leyfi ættleiðingu skuli tryggja að fyrst og fremst sé litið til þess sem barni sé fyrir bestu. Ættleiðingarlög nr. 15/1978 uppfylli efnis­legan áskilnað 21. gr. samningsins og verði því að skýra önnur ákvæði hans til samræmis við ættleiðingarlög. Eðli málsins samkvæmt feli ættleiðing það í sér að umönnunar kynforeldra verði ekki notið lengur við og tengslaslit á milli hins ættleidda og kynforeldra séu í sjálfu sér markmið ættleiðingar. Liggi þar að auki fyrir í málinu að engin jákvæð tengsl hafi verið á milli barnsins og stefnenda. Ákvæði sáttmálans eigi því ekki við í málinu. Þeirri málsástæðu stefnenda er alfarið mótmælt að útgáfa umrædds ættleiðingar­leyfis án samþykkis stefnenda brjóti gegn 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og l. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og að með útgáfu leyfisins hafi verið brotinn réttur þeirra til fjölskyldulífs. Líta bæri til þeirra jákvæðu áhrifa, sem ætlað væri að ná fram með ættleiðingunni, og metið væri hvort þau vægju þyngra en hin neikvæðu áhrif ættleiðingar á samband kynforeldris og barns. Því er einnig mómælt að meðalhófsreglan sem stefnendur vísi til geti staðið í vegi fyrir ættleiðingu eða leiði til þess að ákvörðun ráðuneytisins um veitingu leyfis til ættleiðingar verði ógilt með dómi þegar skilyrði ættleiðingar samkvæmt ætt­leiðingar­­lögum séu á annað borð talin vera fyrir hendi. Markmið ættleiðingar sé eðli málsins samkvæmt fjölskyldu­skipti. Með henni öðlist kjörbarn sömu réttarstöðu gagn­vart kjörforeldrum og ættmennum þeirra eins og það væri skilgetið barn kjörforeldra og lagatengsl milli kjörbarns og kynforeldra þess rofni. Með ættleiðingarlögum sé markaður sá lagarammi, sem um ættleiðingar gildi hér á landi, og þar sé mælt fyrir um skilyrði fyrir ættleiðingu og hvernig meðferð ættleiðingar­máls skuli háttað. Hið lögmælta markmið í málinu sé ættleiðing ásamt þeim réttaráhrifum sem henni fylgi. Meðalhófsreglan taki ekki til lagareglna sem slíkra heldur taki hún til mats á leiðum sem unnt sé að fara að hinu lögmælta markmiði sem stjórnvald stefni að með tiltekinni ákvörðun. Löggjafinn hafi þegar tekið afstöðu til réttarúrræðisins ættleiðingar og viðurkennt það með setningu laga nr. 15/1978, sbr. nú lög nr. 130/1999. Ættleiðingarlöggjöfin sé í samræmi við þær skuldbindingar íslenska ríkisins að þjóðarrétti sem hér skipti máli, þ.e. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og Mannréttindasáttmála Evrópu. Meðalhófsregla stjórnsýsluréttar geti því ekki staðið í vegi fyrir ættleiðingu eða valdið ógildi hennar. Efnisleg skilyrði ættleiðingar samkvæmt þágildandi ættleiðingarlögum hafi verið þau ein að sýnt þætti eftir könnun á málefnum væntanlegs kjörbarns og þeirra er óskuðu ættleiðingar að ættleiðing sé barninu til gagns. Að auki þurfi barn að hafa verið alið upp hjá þeim er óski ættleiðingar eða að ætlun ættleiðenda sé að ala barnið upp. Í þessu máli hafi hið ættleidda barn verið í fóstri hjá stefndu frá 6. júlí 1990, þegar það hafi verið tveggja ára gamalt. Stefndu hafi jafnframt farið með forsjá barnsins. Stefndu hafi þannig alið barnið upp í skilningi 2. gr. þágildandi ættleiðingar­laga og ljóst sé að ætlun stefndu sé að halda því uppeldi áfram. Ráðuneytið hafi lagt mat á það, eftir að lögmæltra umsagna og annarra nauðsynlegra gagna hafi verið aflað, hvort efnisleg skilyrði fyrir ættleiðingu væru fyrir hendi. Í málinu liggi fyrir greinargerð félagsráðgjafa, sem hafi verið lögð fyrir barna­verndar­nefnd Garðabæjar 28. september 1999, og hafi nefndin mælt með því að drengurinn yrði ættleiddur af stefndu. Einnig liggi fyrir lögboðin umsögn barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sem samþykkt hafi verið samhljóða á fundi nefndarinnar 12. október 1999, en nefndin hafi mælt með því að drengurinn yrði ættleiddur af stefndu. Þá liggi fyrir lögboðin umsögn stefnenda í bréfi dagsettu 27. janúar 1999, þar sem þau lýsi sig mótfallin ættleiðingunni. Umsagnir beggja barnaverndarnefnda hafi verið kynntar stefnendum sem hafi enn á ný mótmælt ættleiðingunni með bréfi dagsettu 8. desember 1999. Í samræmi við meginreglur í barnarétti, sbr. m.a. l. mgr. 3. gr. og 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, hafi verið gerð könnun á afstöðu hins ættleidda barns til ættleiðingarinnar, m.a. með skipun sérstaks talsmanns. Sú könnun hafi leitt í ljós að vilji barnsins hafi staðið til þess að stefndu fengju leyfi til ættleiðingar. Könnunin hafi þó farið fram án beinnar lagaskyldu, sbr. 6. gr. eldri ættleiðingarlaga og l. mgr. 6. gr. nýrri laga. Það sé ráðuneytisins að ákveða hvort vikið sé frá verklagsreglunni um að heimila ekki ættleiðingu í andstöðu við kynforeldra fyrr en barn hafi náð 12 ára aldri og óski sjálft eindregið eftir að ættleiðing fari fram en sú regla gangi framar laga­nauðsyn. Reglan eigi ekki við mæli hagur barns eindregið með ættleiðingu þrátt fyrir andstöðu kynforeldra. Aðstæður í umræddu ættleiðingarmáli hafi verið sérstaks eðlis. Hið ættleidda barn hafi verið greint með Tourette-heilkenni sem m.a. valdi því að það hafi sérstaklega mikla þörf fyrir öryggi og stöðugleika í umhverfi sínu eins og rækilega sé lýst í sérfræðivottorðum í málinu. Ættleiðing sé meðal annars liður í því að útrýma óöryggi sem því fylgi að tilheyra tveimur fjölskyldum. Tengsl barnsins og stefndu væru afar sterk en á hinn bóginn væru lítil sem engin tengsl milli þess og stefnenda. Aðstæður hafi verið allsérstakar og hagur barnsins hafi mælt eindregið með ættleiðingu. Því er mótmælt að aldrei hafi farið fram fullnægjandi könnun á því hvort drengurinn hafi lýst eigin afstöðu til samvista við stefnendur eða afstöðu stefndu. Málsgögn beri með sér hver afstaða drengsins hafi verið gagnvart stefnendum annars vegar og stefndu hins vegar. Í vottorðum sérfræðinga komi ótvírætt fram að vilji barns­ins hafi staðið til þess að það öðlast þá stöðu sem ættleiðingin hefði í för með sér. Hvort sem drengurinn hafi haft þroska eða forsendur til að láta í ljós vilja sinn í þessum efnum eða ekki hafi það engin áhrif á ákvörðun ráðuneytisins um veitingu leyfis til ættleiðingar enda verði að byggja ákvörðun um það á fyrirliggjandi gögnum og mati á því hvað sé barninu fyrir bestu. Til að tryggja hagsmuni barnsins hafi því verið skipaður sérstakur talsmaður sem lýst hafi viðhorfi þess. Stefndu mótmæla því og telja fjarstæðu að leyfisveitingin brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Vísa stefndu til þess að atvik í ættleiðingarmálinu hafi verið allsérstök. Dómsmálaráðuneytið hafi veitt ættleiðingarleyfið á grundvelli ítarlegrar könnunar á öllum fyrirliggjandi gögnum málsins eftir að hafa komist að því að ættleiðing væri barninu fyrir bestu. Ákvörðunin hafi verið byggð á málefnalegu mati á þeim gögnum sem fyrir hafi legið, jafnt lögboðnum gögnum og öðrum gögnum sem nauðsynleg hafi verið til að tryggja ráðuneytinu málefnalega yfirsýn, og hafi lögmæt sjónarmið verið ráðandi í hvívetna við ákvörðunartökuna. Engir ágallar hafi verið á meðferð málsins hjá ráðuneytinu. Mati ráðuneytisins á að ættleiðing sé barni fyrir bestu verði ekki hnekkt af dómstólum heldur skeri dómstóll úr um það hvort réttra lagareglna hafi verið gætt við meðferð og úrlausn máls og hvort lagaskilyrðum hafi verið fullnægt. Stefndu vekja athygli á því, að þeir einir geti höfðað mál í samræmi við ákvæði 2. mgr. 13. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978, til ógildingar á ættleiðingarleyfi, sem bærir væru til að samþykkja ættleiðinguna í samræmi við ákvæði 1. mgr. sömu lagagreinar, sbr. 7. og 10. gr. laganna. Niðurstöður Umsókn stefndu, X og Y, um að ættleiða fósturson sinn barst dómsmálaráðuneytinu hinn 16. desember 1998 þegar í gildi voru ættleiðingarlög nr. 15/1978 en þau hafa nú fallið úr gildi samkvæmt 42. gr. núgildandi laga um ættleiðingar nr. 130/1999. Var réttilega leyst úr umsókn stefndu, sem hafði borist ráðuneytinu fyrir gildistöku núgildandi laga, samkvæmt lögum nr. 15/1978 eins og mælt er fyrir um í 43. gr. laga nr. 130/1999. Ákvæði 13. gr. laga nr. 15/1978 um að heimilt sé að bera leyfisveitingu undir dómstól í tilteknum tilvikum stendur ekki í vegi fyrir því að borið sé undir dómstóla hvort réttra málsmeðferðarreglna og lagaskilyrða hafi verið gætt við útgáfu ættleiðingarleyfis enda skera dómstólar úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfir­valda samkvæmt 60. gr. stjórnar­skrárinnar. Eins og hér að framan er rakið leitaði dómsmálaráðuneytið umsagna barnaverndarnefnda Garðabæjar og Reykjavíkur í tilefni af umsókn stefndu um ættleiðinguna í samræmi við 8. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978. Var þess farið á leit að barnaverndarnefnd Garðabæjar kannaði hagi og aðstæður stefndu og barnsins með tilliti til ættleiðingarbeiðninnar og gæfi ráðuneytinu umsögn sína þar að lútandi. Tilgangur umsagna barnaverndarnefnda er meðal annars að fyrir liggi viðeigandi upplýsingar um barnið og væntanlega kjörforeldra þegar metið er hvort ættleiðing verði barni til gagns sem er skilyrði ættleiðingar samkvæmt 2. gr. sömu laga. Lög­manni stefnenda var með bréfi ráðuneytisins, dagsettu 18. nóvember 1999, sendar umsagnir barnaverndarnefndanna ásamt greinargerðum starfsmanna þeirra. Stefnendum var veittur frestur til 1. desember sama ár til að koma að athugasemdum við þessi gögn sem ljóst var að byggt yrði á við ákvörðun um útgáfu ættleiðingarleyfis. Athugasemdir stefnenda koma fram í bréfi lögmanns þeirra til ráðuneytisins, dagsettu 8. desember sama ár, en þær lágu fyrir við afgreiðslu ráðu­neytisins á ættleiðingarbeiðninni. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnenda við meðferð málsins. Umsagnir barnaverndar­nefndanna og önnur gögn veittu að mati ráðuneytisins fullnægjandi upplýsingar til að unnt væri að taka ákvörðun um ættleiðingarbeiðnina en stefndu hafa ekki sýnt fram á að könnun barnaverndarnefndanna hafi verið áfátt. Þá verður ekki talið að mis­brestur hafi orðið á meðferð málsins vegna þess að ekki var aflað samþykkis barna­verndar­ráðs samkvæmt 2. mgr. 12. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978 en það á aðeins við ef ekki fæst samþykki lögbærs aðila samkvæmt 7. og 10. gr. laganna eins og segir í lagaákvæðinu. Í 2. mgr. 7. gr. kemur fram að ekki þurfi samþykki foreldris, sem ekki fer með forsjá barns, en leita skal umsagnar þess samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga eins og gert var áður en ættleiðingarleyfið var gefið út. Með ættleiðingu falla niður lagatengsl barns við kynforeldra samkvæmt þágildandi 1. mgr. 15. gr. ættleiðingarlaga nr. 15/1978. Þegar skilyrðum ættleiðingar samkvæmt lögum er fullnægt standa hvorki ákvæði barnaverndarlaga um umgengi barns í fóstri við kynforeldra né samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem stefnendur vísa til, í vegi fyrir því að leyfi til ættleiðingar verði veitt. Ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, sem stefnendur vísa einnig til, standa heldur ekki í vegi fyrir því að ættleiðingarleyfi verði veitt ef sýnt þykir að ættleiðing verði barni til gagns og öðrum skilyrðum fyrir ættleiðingu er fullnægt. Þetta leiðir einnig af meginreglunni um að þegar hagsmunir foreldra og barns fara ekki saman verði hagsmunir foreldranna að víkja fyrir hagsmunum barnsins. Í bréfi dómsmálaráðuneytisins til lögmanns stefnenda, dagsettu 29. mars 2000, kemur fram að það hafi verið mat ráðuneytisins að öllum gögnum málsins vandlega virtum með hagsmuni barnsins að leiðarljósi, en jafnframt að teknu tilliti til sjónarmiða fósturforeldra og kynforeldra barnsins, að ættleiðing sé barninu fyrir bestu, m.a. vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem skapast hafi vegna heilsufars þess og með hliðsjón af aldri barnsins og því sem fram hafi komið um eindreginn vilja þess. Vísað er til þess sem komi skýrt fram í gögnum málsins um afstöðu drengsins til samskipta við kynforeldra og til ættleiðingar, m.a. í vottorðum sálfræðinga og af hálfu talsmanns drengsins, en ósk hans um ættleiðingu verði að teljast eindregin. Þá er vísað til umsagnar barnaverndarnefndar Garðabæjar þar sem fram kemur að á fundi nefndar­innar þann 28. september 1999 hafi nefndin mælt með því að stefndu verði veitt heimild til að ættleiða drenginn á grundvelli þeirrar könnunar sem fram hafði farið á vegum nefndarinnar. Einnig er vísað til umsagnar barnaverndarnefndar Reykjavíkur sem fram komi í bókun nefndarinnar frá 12. október 1999. Þar segir að drengurinn hafi ætíð verið óöruggur og að hann þarfnaðist mikillar umönnunar en fósturforeldrar hafi lagt sig fram við að veita honum stöðugleika og öryggi og sinnt umönnun hans afar vel. Umgengni drengsins við kynforeldra hafi valdið honum miklum erfiðleikum en hann hafi sýnt mikla vanlíðan í tengslum við hana og verið lengi að ná fyrra jafnvægi eftir hana. Sálfræðiathuganir og viðtöl hafi leitt í ljós að drengurinn vilji ekki umgangast kynforeldra sína. Mat sálfræðings sé að fram hafi komið skýr vilji drengsins til að ættleiðing næði fram að ganga. Mælti nefndin með ættleiðingu drengsins en sú ráðstöfun þjónaði hagsmunum hans best. Umsögn nefndarinnar fylgdi greinargerð starfsmanns hennar sem dagsett er 21. september 1999. Í bréfi ráðuneytisins er vísað til þess að í greinargerðinni komi fram að drengurinn hafi greinst með Tourette-heilkenni. Vísað er einnig til vottorðs Ólafs Ó. Guðmundssonar, yfirlæknis á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, frá 5. október 1998 þar sem rakin er sjúkdómsgreining og að drengurinn þurfi viðvarandi stuðning í skóla og stöðugleika í fjölskylduumhverfi. Sérstaklega skuli varast skyndilegar breytingar á högum hans og vel þurfi að undirbúa nauðsynlegar breytingar. Hann hafi myndað góð en viðkvæm tengsl við kjörforeldra. Hins vegar sé ljóst að hann hafi átt mjög erfitt með að bregðast við umgengni við lífforeldra og hafi hann verið í miklu uppnámi eftir þau tímabil. Í vottorðinu kemur enn fremur fram að ekki eigi að leyfa umgengni líf­foreldra við drenginn nema tryggt sé að líðan hans versni ekki. Stöðugleiki tilfinninga­tengsla og umhverfis sé einn mikilvægasti þátturinn hvað varðaði horfur drengsins. Samkvæmt þessu hefur dómsmálaráðuneytið metið hvort fyrir hendi væri það skilyrði 2. gr. laga nr. 15/1978 að ættleiðing yrði barninu til gagns. Var niðurstaða ráðuneytsins að svo væri. Þetta var samkvæmt því sem fram hefur komið metið út frá þörfum og hagsmunum drengsins svo og öðrum aðstæðum hans. Sama á við um sambærileg tilvik, þau þarf að meta út frá þörfum og hagsmunum viðkomandi barns en ekki eingöngu eftir þeirri stöðu sem kynforeldrar barnsins eru í. Jafnræðisreglan, sem stefnendur vísa til, á því ekki við hér. Ekki verður fallist á að hagsmunir eða sjónarmið stefndu hafi haft þýðingu þegar ráðuneytið tók ákvörðun um að veita stefndu leyfi til að ættleiða drenginn en staðhæfingar stefnenda í þeim efnum eiga sér enga stoð í gögnum málsins. Leitað var afstöðu drengsins til ættleiðingarinnar eins og fram kemur í greinargerð Sigtryggs Jónssonar sálfræðings frá 30. júní 1999. Þar segir að drengurinn sé ekki mjög ræðinn og ekki skilningsríkur á að ættleiðinguna þurfi að ræða en honum finnist augljóst að hann vilji verða ættleiddur af stefndu. Þótt hann geri sér ekki fulla grein fyrir þýðingu ættleiðingar þá viti hann að minnsta kosti að stefndu verði hans einu foreldrar, hann þurfi ekki að velta því fyrir sér hvort hann þurfi að hitta kynforeldra sína, hann muni erfa stefndu og að ættleiðing gangi ekki til baka eins og fóstur geti gert. Það sé augljóst af því hvernig drengurinn tali að hann vilji að ættleiðingin nái fram að ganga. Hann hafi svarað spurningum um það mjög ákveðið játandi. Ekki sé ástæða til að efast um vilja hans. Talsmaður drengsins gerði grein fyrir viðhorfi drengsins til ættleiðingar á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur þann 5. október 1999 áður en nefndin veitti ráðuneytinu umsögn um ættleiðingarbeiðnina. Verður að telja að könnun á afstöðu drengsins hafi verið fullnægjandi og í samræmi við 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsingu nr. 18/1992. Með vísan til rökstuðnings ráðuneytisins og þeirra sérfræðiskýrslna, sem þar eru lagðar til grundvallar, verður ekki fallist á að önnur úrræði en ættleiðing hafi átt við um aðstæður drengsins og viðbrögð stefndu við þeim enda er það ekki skilyrði ættleiðingar að öðrum úrræðum en ættleiðingu verði ekki beitt til að ná sama markmiði og stefnt væri að í hverju tilviki með ættleiðingu. Ljóst er að tilgangur ættleið­ingar­innar var að stuðla að bættum hag drengsins. Niðurstaða dómsmála­ráðuneytisins var að ættleiðingin yrði drengnum til gagns. Meðalhófsreglan sem stefnendur vísa til kemur því ekki til álita í þessu sambandi. Með vísan til alls þessa verður hvorki fallist á að málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar við meðferð og úrlausn málsins né að ólögmæt sjónarmið hafi legið til grundvallar ákvörðun dómsmálaráðuneytisins við útgáfu ættleiðingar­leyfisins. Af þessu leiðir að ekki eru skilyrði til að fella ættleiðingarleyfið úr gildi. Ber samkvæmt því að sýkna stefndu af kröfum stefnenda í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu, X og Y, málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 380.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Rétt þykir hins vegar að málskostnaður milli málsaðila falli að öðru leyti niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Helga Birgissonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur án virðisauka­skatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, íslenska ríkið, X og Y, skulu sýkn vera af kröfum stefnenda, K og M. Stefnendur greiði stefndu, X og Y, 380.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli málsaðila fellur að öðru leyti niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Helga Birgissonar hrl., 400.000 krónur án virðisauka­skatts.
Mál nr. 195/1999
Stjórnarskrá Eignarréttur Lífeyrissjóður Sératkvæði
Stýrimaðurinn K varð fyrir slysi við sjómennsku árið 1978 og var metinn til 100% örorku til fyrri starfa, en varanleg almenn örorka hans var metin 25%. Hann fékk greiddar örorku- og barnalífeyrisbætur úr L frá 1979. Með lögum nr. 44/1992 var ákvæðum laga nr. 49/1974 um Lífeyrissjóð sjómanna breytt á þann veg, að ekki var lengur tekið mið af hæfni sjóðfélaga til fyrri starfa við grundvöll örorkumats, heldur var byggt á hæfni til almennra starfa. Varð almenn örorka að vera 35% eða meiri til þess að sjóðfélagi ætti rétt á örorkulífeyri. Áður en þessar breytingar tóku gildi, voru lög nr. 49/1974 hins vegar felld úr gildi með lögum nr. 94/1994 og samsvarandi ákvæði um örorku- og barnalífeyri sett í reglugerð L. Þar sem trúnaðarlæknir L mat örorkutap K til almennra starfa minna en 35% átti hann ekki rétt á lífeyri úr sjóðnum og féllu allar greiðslur til hans niður frá og með 1. júlí 1997. K hélt því fram, að þessi skerðing réttinda hans gengi gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Talið var, að lífeyrisréttur sá, sem K hafði áunnið sér, nyti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og yrði hann ekki af honum tekinn nema með skýlausri lagaheimild. Vísað var til þess, að mikill hallarekstur hefði verið á L og hefði stjórn sjóðsins óskað eftir því, að gerðar yrðu breytingar á lögum um hann til þess að mæta þessum mikla halla. Væri því ljóst, að málefnalegar forsendur hefðu legið að baki þeim skerðingum lífeyrisréttinda, sem lög nr. 44/1992 hefðu haft í för för með sér. Þótt lög nr. 94/1994 hefðu ekki verið gild lagaheimild um breytingar á áður áunnum réttindum K, breytti það því ekki, að réttarstaða K hefði þegar verið ákveðin með lögum nr. 44/1992. Talið var, að sú skerðing, sem fólst í lögum nr. 44/1992 hefði verið almenn þar sem hún tók á sambærilegan hátt til allra, sem nutu eða gátu notið örorkulífeyris, en fimm ára aðlögunarfrestur gilti jafnt um alla sjóðfélaga. Hefði jafnræðis verið gætt um alla þá, sem sambærilegir gætu talist. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna L og Í af kröfum K vegna skerðingar lífeyrisréttinda hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlends-dóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 15. maí 1999. Hann krefst þess aðallega, að viðurkenndur verði réttur sinn gagnvart aðalstefnda til óskerts örorku- og barnalífeyris frá 1. júlí 1997 í samræmi við ákvæði laga nr. 49/1974 um Lífeyrissjóð sjómanna eins og þau voru fram að gildistöku laga nr. 44/1992. Ennfremur krefst hann þess, að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.551.048 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júlí 1997, eins og nánar er kveðið á um í héraðsdómsstefnu. Fyrsta varakrafa áfrýjanda er samhljóða aðalkröfu að því frátöldu, að mánaðarleg fjárhæð örorku- og barnalífeyris taki mið af þeim breytingum á fjárhæð þess lífeyris, sem gildistaka 8. gr., 9. gr. og 12. gr. laga nr. 45/1999 um Lífeyrissjóð sjómanna hefur í för með sér frá og með 1. júlí 1999 og 1. janúar 2000. Önnur varakrafa áfrýjanda er sú, að aðal- og varastefndi verði dæmdir til að greiða in solidum 12.637.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. júlí 1997 til greiðsludags. Þriðja varakrafa áfrýjanda er, að aðal- og varastefndi verði dæmdir til að greiða in solidum 11.970.300 krónur með sömu vöxtum og að framan greinir. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðalstefndi og varastefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi útskrifaðist áfrýjandi sem stýrimaður árið 1968 og stundaði sjómennsku upp frá því þar til hann varð fyrir slysi 18. desember 1978. Hann var þá metinn til 100% örorku til fyrri starfa af trúnaðarlækni aðalstefnda og hætti sjómennsku. Varanleg almenn örorka hans var metin 25%. Áfrýjandi fékk greiddar örorku- og barnalífeyrisbætur frá árinu 1979 samkvæmt 13. gr. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 49/1974. Með lögum nr. 44/1992, 5. gr. og 8. gr., var framangreindum ákvæðum laga nr. 49/1974 breytt á þann veg, að ekki var lengur tekið mið af hæfni sjóðfélaga til fyrri starfa við grundvöll örorkumats, heldur var byggt á hæfni til almennra starfa. Fyrstu fimm árin eftir orkutapið skyldi þó miða við vanhæfni sjóðfélaga til að gegna fyrra starfi. Varð örorka að vera 35% eða meiri til þess að sjóðfélagi ætti rétt á örorkulífeyri. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/1992 skyldi fyrstu fimm árin eftir gildistöku laganna miða örorkumat örorkulífeyrisþega, sem nutu bóta vegna orkutaps fyrir gildistöku laganna, við vanhæfni sjóðfélaga til þess að gegna því starfi, sem hann hafði gegnt og aðild hans að sjóðnum var tengd, en eftir það skyldi miða við vanhæfni til almennra starfa. Samkvæmt því áttu hinar nýju reglur að taka gildi gagnvart áfrýjanda 1. júlí 1997. Áður en til þess kom voru lög nr. 49/1974 með síðari breytingum felld úr gildi með lögum nr. 94/1994. Öll efnisákvæði um örorku- og barnalífeyri voru felld úr lögunum og sett í reglugerð um Lífeyrissjóð sjómanna, sem tók gildi 1. september 1994. Þar sem trúnaðarlæknir aðalstefnda mat orkutap áfrýjanda til almennra starfa minna en 35%, átti hann ekki rétt á lífeyri úr sjóðnum samkvæmt 5. gr. laga nr. 44/1992 og 11. gr. reglugerðar frá 1. september 1994. Allar greiðslur til áfrýjanda féllu niður frá og með 1. júlí 1997. Áfrýjandi heldur því fram, að sú ákvörðun aðalstefnda að svipta hann lífeyrisgreiðslum hafi ekki stuðst við gilda lagaheimild. Ekki sé rétt að túlka bráðabirgðaákvæði laga nr. 44/1992 með þeim hætti, að því hafi verið ætlað að afnema þegar áunnin og virk réttindi áfrýjanda. Slíkt brjóti í bága við 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. II. Lífeyrisréttur sá, sem áfrýjandi hafði áunnið sér samkvæmt lögum nr. 49/1974 naut verndar þágildandi 67. gr. stjórnarskrárinnar, nú 72. gr., sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Þau réttindi urðu ekki af honum tekin nema með skýlausri lagaheimild í samræmi við ofangreint stjórnarskrárákvæði. Ekki verður talið, að í 8. gr. laga nr. 49/1974 hafi falist heimild fyrir stjórn aðalstefnda til skerðingar bótaákvæðanna, en það varð aðeins gert með skýlausu lagaákvæði. Ekki verður heldur á það fallist, að í orðalagi 1. mgr. 13. gr. laga nr. 49/1974 hafi falist, að sjóðfélagi ætti ekki skýlausan rétt til þess, að örorkumat væri miðað við hæfni hans til að stunda fyrra starf. Gögn málsins sýna, að mikill hallarekstur var á sjóðnum og við árslok 1989 vantaði rúma 20 milljarða króna til þess að höfuðstóll sjóðsins ásamt verðmæti væntanlegra iðgjalda nægði fyrir skuldbindingum hans, ef reiknað var með 3% ársávöxtun. Til þess að mæta þessum mikla halla óskaði stjórn sjóðsins eftir því, að gerðar yrðu breytingar á lögum um sjóðinn. Það er ljóst, að málefnalegar forsendur lágu að baki þeim skerðingum lífeyrisréttinda, sem lög nr. 44/1992 höfðu í för með sér. Þótt þau lög hefðu verið felld úr gildi með lögum nr. 94/1994, breytir það því ekki, að réttarstaða áfrýjanda var þegar ákveðin með lögum nr. 44/1992. Tekið er undir með héraðsdómi, að lög nr. 94/1994 voru ekki gild lagaheimild um breytingar á réttindum, sem sjóðfélagi hafði áunnið sér í gildistíð eldri laga. Sú skerðing, sem fólst í lögum nr. 44/1992 var almenn þar sem hún tók á sambærilegan hátt til allra, sem nutu eða gátu notið örorkulífeyris, en fimm ára aðlögunarfrestur gilti jafnt um alla sjóðfélaga, eins og að framan greinir. Hefur jafnræðis verið gætt um þá, sem sambærilegir geta talist, og er héraðsdómur staðfestur um aðalkröfu og fyrstu varakröfu áfrýjanda. Þá ber með vísan til forsendna héraðsdóms að staðfesta niðurstöðu hans um aðra og þriðju varakröfu áfrýjanda og um niðurfellingu málskostnaðar. Rétt þykir að fella niður málskostnað fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð : Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Ég er sammála forsendum og niðurstöðu annarra dómenda um sýknu stefnda Lífeyrissjóðs sjómanna af aðalkröfu áfrýjanda og fyrstu varakröfu hans. Síðari varakröfur áfrýjanda á hendur báðum stefndu eru nokkuð annars eðlis, en þær eru einnig nokkuð vanreifaðar að mínu mati, bæði að því er varðar greiningu orsaka að þeim halla á lífeyrissjóðnum, sem um ræðir í málinu, og einnig tekjumissi áfrýjanda vegna örorku sinnar og þær viðmiðunartekjur eða laun, sem helst mætti hafa til hliðsjónar um raunverulegt tjón hans. Hefði ég kosið, að kröfunum yrði vísað frá dómi. Þar sem aðrir dómendur telja það ekki eiga við, greiði ég atkvæði með þeim um efni málsins, og er þá sammála niðurstöðu þeirra að öllu leyti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 15. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kjartani Ásmundssyni, kt. 230549-2149, Rekagranda 7, Reykjavík, með stefnu birtri 16. september 1998 aðallega á hendur Lífeyrissjóði sjómanna, kt. 460673-1220, Þverholti 14, Reykjavík en til vara og þrautavara, á hendur aðalstefnda og íslenzka ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkenndur verði réttur hans gagnvart stefnda til óskerts örorku- og barnalífeyris frá 1. júlí 1997 í samræmi við ákvæði laga nr. 49/1974, eins og þau voru fram að gildistöku laga nr. 44/1992. Enn fremur er þess krafizt, að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.551.048 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla l. nr. 25/1987 af kr. 109.872 frá 1. júlí 1997 til 1. ágúst s.á., en af kr. 219.744 frá þeim degi til 1. september s.á., en af kr. 329.616 frá þeim degi til 1. október s.á., en af kr. 439.488 frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en af kr. 549.360 frá þeim degi til 1. desember s.á., en af kr. 659.232 frá þeim degi til 1. janúar 1998, en af kr. 769.104 frá þeim degi til 1. febrúar s.á., en af kr. 878.976 frá þeim degi til 1. marz s.á., en af kr. 988.848 frá þeim degi til 1. apríl s.á., en af kr. 1.082.548 frá þeim degi til 1. maí s.á., en af kr. 1.176.248 frá þeim degi til 1. júní s.á., rn af kr. 1.269.948 frá þeim degi til 1. júlí s.á., en af kr. 1.363.648 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., en af kr. 1.457.348 frá þeim degi til 1. september s.á., en af kr. 1.551.048 frá þeim degi til greiðsludags, og leggist dráttarvextir við höfuðstól kröfunnar einu sinni á ári, í fyrsta sinn þann 1. júlí 1998. Fyrsta varakrafa stefnanda er sú, að viðurkenndur verði réttur hans gagnvart stefnda til óskerts örorku- og barnalífeyris frá 1. júlí 1997 í samræmi við ákvæði laga nr. 49/1974, eins og þau voru fram að gildistöku laga nr. 44/1992, að því frátöldu að mánaðarleg fjárhæð örorku- og barnalífeyris taki mið af þeim breytingum á fjárhæð örorku- og barnalífeyris, sem gildistaka 8., 9. og 12. gr. l. nr. 45/1999 hefur í för með sér frá og með 1. júlí 1999 og 1. janúar 2000. Enn fremur er þess krafizt, að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.551.048 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla l. nr. 25/1987 af kr. 109.872 frá 1. júlí 1997 til 1. ágúst s.á., en af kr. 219.744 frá þeim degi til 1. september s.á., en af kr. 329.616 frá þeim degi til 1. október s.á., en af kr. 439.488 frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en af kr. 549.360 frá þeim degi til 1. desember s.á., en af kr. 659.232 frá þeim degi til 1. janúar 1998, en af kr. 769.104 frá þeim degi til 1. febrúar s.á., en af kr. 878.976 frá þeim degi til 1. marz s.á., en af kr. 988.848 frá þeim degi til 1. apríl s.á., en af kr. 1.082.548 frá þeim degi til 1. maí s.á., en af kr. 1.176.248 frá þeim degi til 1. júní s.á., en af kr. 1.269.948 frá þeim degi til 1. júlí s.á., en af kr. 1.363.648 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., en af kr. 1.457.348 frá þeim degi til 1. september s.á., en af kr. 1.551.048 frá þeim degi til greiðsludags, og leggist dráttarvextir við höfuðstól kröfunnar einu sinni á ári, í fyrsta sinn þann 1. júlí 1998. Önnur varakrafa stefnanda eru sú, að stefndi, Lífeyrissjóður sjómanna, og varastefndi, íslenzka ríkið, verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda kr. 12.637.600 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 frá 1. júlí 1997 til greiðsludags, og leggist dráttarvextir við höfuðstól kröfunnar einu sinni á ári, í fyrsta sinn þann 1. júlí 1998. Þriðja varakrafa stefnanda er sú, að aðalstefndi, Lífeyrissjóður sjómanna og varastefndi, íslenzka ríkið, verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda kr. 11.970.300 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 frá 1. júlí 1997 til greiðsludags, og leggist dráttarvextir við höfuðstól kröfunnar einu sinni á ári, í fyrsta sinn þann 1. júlí 1998. Dómkröfur stefnda, Lífeyrissjóðs sjómanna, eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Dómkröfur varastefnda, íslenzka ríkisins, eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. II. Málavextir: Málavextir eru þeir, að stefnandi, sem útskrifaðist sem stýrimaður árið 1968 og stundaði sjómennsku upp frá því, varð fyrir slysi þann 18. desember 1978, er hann fékk allt að 200 kg þungan stein á hægri fót, er hann var við vinnu um borð í togaranum Sléttvaki EA-304. Hlaut hann við það opið brot á ökkla, sem hafði þær afleiðingar, að hann var metinn til 100% örorku til fyrri starfa af trúnaðarlækni stefnda, Lífeyrissjóðs sjómanna, og hætti hann sjómennsku af þeim sökum. Varanleg almenn örorka hans var hins vegar metin 25%. Frá árinu 1979 fékk stefnandi greiddar örorku- og barnalífeyrisbætur úr lífeyrissjóði sjómanna, sem tóku mið af því, að hann væri 100% öryrki til fyrri starfa. Byggðust þær greiðslur á reglum laga nr. 49/1974 um Lífeyrissjóð sjómanna, einkum 13. gr. og 3. mgr. 15. gr. Með 5. gr. laga nr. 44/1992 um breytingu á fyrrgreindum lögum var 1. mgr. 13. gr. laganna breytt þannig, að við grundvöll örorkumats var ekki lengur tekið mið af hæfni sjóðfélaga til fyrri starfa, heldur byggt á hæfni til almennra starfa, að undanskildum fyrstu fimm árum eftir orkutap. Með stoð í bráðabirgðaákvæði laganna átti breytingin ekki að taka gildi gagnvart stefnanda fyrr en 1. júlí 1997. Áður en til þess kom, voru lögin hins vegar felld úr gildi með setningu laga nr. 91/1994, sem tóku gildi 1. september 1994. Voru öll ákvæði, sem lutu að grundvelli örorku- og barnalífeyris felld úr lögunum og sett inn í reglugerð um Lífeyrissjóð sjómanna, sem gildi tók sama dag, sbr. gr. 11.3 og 13.3 í reglugerðinni. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið tilkynningu um ofangreindar breytingar fyrr en í lok árs 1996, og hafi hann í kjölfar þess mótmælt fyrirhuguðum aðgerðum gegn sér. Snúast deilur aðila aðallega um lögmæti þess að fella niður greiðslur ofangreindra bóta, en til vara um skaðabætur vegna þeirra aðgerða. Málsástæður stefnanda: 1. Aðild. Eins og fram komi varði hluti kröfugerðar stefnanda barnalífeyri. Með dómi Hæstaréttar frá árinu 1993 á blaðsíðu 758 komist Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, að forsjáraðili væri réttur aðili kröfu vegna barnalífeyris. Af þeim sökum sé ljóst, að stefnandi máls þessa sé réttur aðili þessa hluta kröfugerðarinnar. 2. Málsástæður aðalkröfu. Aðalkröfu sína kveðst stefnandi byggja á því aðallega, að sú ákvörðun stefnda að fella niður greiðslu örorku- og barnalífeyrisbóta skorti lagastoð og sé því ólögmæt. Verði ekki fallizt á það, sé á því byggt, að þau ákvæði laga nr. 44/1992, sem leiddu til þess, að stefnandi var sviptur rétti til örorku- og barnalífeyrisgreiðslna, stangist á við 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, með síðari breytingum. Afleiðingin sé sú, að umrædd ákvæði laga nr. 44/1992 séu ekki gild réttarheimild. 2.1. Lagaheimild skorti Í fyrsta lagi sé á því byggt, að sú ákvörðun stefnda að fella niður greiðslur til stefnanda frá og með 1. júlí 1997 hafi ekki lagastoð og standist því ekki efnisskilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Lög nr. 49/1974 hafi verið felld niður þann 1. september 1994 með setningu laga nr. 94/1994 og reglugerðar, sem sett var með stoð í þeim. Þetta hafi gerzt um það bil 2 árum eftir að lög nr. 44/1992 voru sett. Þær breytingar, sem gerðar voru með lögum nr. 44/1992, hafi átt að koma til framkvæmda gagnvart stefnanda þann 1. júlí 1997, tæpum þremur árum eftir að lög nr. 94/1994 tóku gildi. Breytingarnar hafi þannig átt að koma til framkvæmda, eftir að lögin, sem kváðu á um breytingarnar höfðu verið felld úr gildi. Lög nr. 94/1994 hafi ekki að geyma nein efnisleg ákvæði um það, hvernig fara skuli með örorku- og barnalífeyrisgreiðslur, sem átti að takmarka eða eftir atvikum afnema (eins og í tilviki stefnanda) frá og með 1. júlí 1997. Reglugerð lífeyrissjóðs stefnda, sem sett hafi verið með stoð í síðastnefndum lögum, hafi heldur ekki að geyma nein ákvæði um þetta. Það eina, sem segi í reglugerðinni, sé, að þeir, sem hafi áunnið sér réttindi í tíð eldri laga, skuli halda þeim réttindum (með einni undantekningu sem ekki verði rakin hér), sjá grein 20.2. Í reglugerðinni segi ekkert um það, hvernig fara skuli með þær reglur eldri laga, sem kváðu á um skerðingu eða afnám lífeyrisréttinda, en voru ekki komnar til framkvæmda við gildistöku laga nr. 94/1994 og reglugerðarinnar. Í raun myndi það ekki skipta máli, þótt reglugerðin hefði að geyma ákvæði um þetta, því hún hafi ekki lagagildi. Ef ætlunin hefði verið sú að láta breytingarnar koma til framkvæmda gagnvart stefnanda, þrátt fyrir að lögin, sem kváðu á um breytingarnar, hefðu verið felld úr gildi, hefði þurft að segja það með skýrum og ótvíræðum hætti í lögum nr. 94/1994. Það hafi hins vegar ekki verið gert, eins og fyrr segi. Í þessu sambandi verði að hafa í huga, að með fyrrgreindum reglum laga nr. 44/1992 hafi verið takmörkuð og í sumum tilvikum (eins og í tilviki stefnanda) afnumin stjórnarskrárvarin réttindi. Sé það viðurkennd lögskýringarregla, að í þeim tilvikum, þar sem verið sé að takmarka, eða eftir atvikum afnema, stjórnarskrárvarin réttindi, verði að túlka allan vafa, sem kunni að koma upp um stjórnskipulegt gildi réttarheimildar, borgurunum í hag. Niðurstaðan af þessari umfjöllun sé því sú, að ákvörðunin um að afnema umræddar greiðslur til stefnanda, styðjist ekki við lagaheimild og stangist því á við fyrrgreint grundvallarskilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Sú ákvörðun að svipta stefnanda rétti til umræddra greiðslna frá og með 1. júlí 1997 hafi því verið ólögmæt. Af þeim sökum beri að taka aðalkröfu stefnanda til greina og viðurkenna rétt hans til þess að fá óskertar örorku- og barnalífeyrisgreiðslur á grundvelli laga nr. 49/1974, eins og þau voru fram að setningu laga nr. 44/1992. 2.2. Brot á jafnræðisreglu 2.3. Skilyrði um almenningsheill ekki fullnægt Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 megi ekki skylda neinn til að láta af hendi eign sína, nema almenningsheill krefji. Því sé sérstaklega mótmælt, að löggjafarvaldið hafi um það fullnaðar­úrskurðarvald, hvort skilyrðinu um almenningsheill sé fullnægt. Þegar um bersýnilega misbeitingu sé að ræða, eins og í því máli sem hér sé verið að fjalla um, hafi dómstólar heimild til þess að endurskoða mat löggjafans. 3. Málsástæður vara- og þrautavarakröfu. Eins og fyrr segi hafi sú breyting á grundvelli örorkumats, sem sett hafi verið fram með setningu laga nr. 44/1992, leitt til þess, að stefnandi glataði rétti til greiðslu örorku- og barnalífeyrisbóta, sem hann hafði áunnið sér með vinnu sinni og fjárframlögum. Réttindi þessi teljast til eignaréttinda, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði þar af leiðandi ekki tekin af stefnanda, nema fullnægt sé skilyrðum þessa stjórnarskrárákvæðis. Verði nú vikið nánar að grundvelli bótakröfunnar. Eins og sjá megi af bréfi lögmanns stefnda, dags. 13. júní 1998, á dskj. nr. 14, fallist stefndi á, að lífeyrisréttindi njóti verndar eignaréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn byggi stefndi á því, að stjórn sjóðsins sé heimilt að skerða réttindi sjóðfélaga, þegar slíkt sé byggt á efnislegum forsendum. Á þetta geti stefnandi alls ekki fallizt, að því er varðar það mál, sem hér sé til umfjöllunar. Af hálfu stefnanda sé á því byggt, að svigrúm stefndu til breytinga á þeim reglum, sem gildi um lífeyrisgreiðslur, takmarkist eðli máls samkvæmt við þær heimildir, sem sé að finna í reglum sjóðsins á þeim tíma, sem viðkomandi lífeyrisþegi hafi áunnið sér réttindi í sjóðnum. Ljóst sé, að heimild stefndu til að takmarka, eða eftir atvikum fella niður, rétt til lífeyris­greiðslna, verði að byggjast á skýlausum heimildum. Af hálfu stefnanda sé á því byggt, að í lögum nr. 49/1974 hafi ekki verið að finna neina heimild til þess að breyta grundvelli örorkulífeyrisgreiðslna á þann hátt, sem gert hafi verið með lögum nr. 44/1992. Stefndi hafi á hinn bóginn í þessu sambandi vísað til 7. gr. reglugerðar sjóðsins, sem tók gildi þann 1. september 1994, og haldið því fram, að þar sé að finna almenna heimild sjóðsins til að takmarka lífeyrissjóðsréttindi, en sambærilegt ákvæði sé að finna í 8. gr. laga nr. 49/1974. Í 8. gr. laga nr. 49/1974 sé mælt fyrir um, að reglulega skuli tryggingafræðingur gera úttekt á fjárhag stefnda og gera tillögur til aðgerða, ef nauðsynlegt sé að efla hann fjárhagslega. Sé því sérstaklega mótmælt, að stefndu hafi haft heimild, með stoð í þessu ákvæði, til að framkvæma fyrrgreindar breytingar, og að í þessu ákvæði felist almennur fyrirvari gagnvart lífeyrisþegum um hugsanlegar breytingar þeim í óhag. Ljóst sé, að tilgangurinn með 8. gr. laga nr. 49/1974 hafi verið að stuðla að því að koma í veg fyrir hallarekstur sjóðsins og tryggja, að gripið yrði til einhverra aðgerða nægilega snemma til að fyrirbyggja, eða eftir atvikum komast fyrir, ótryggan fjárhag sjóðsins. Þær aðgerðir, sem sjóðurinn geti gripið til, verði að sjálfsögðu að felast í öðru en að takmarka eða afnema áunnin réttindi lífeyrisþega. Slíkar aðgerðir verði að takmarkast við annars konar úrræði. Hafi slíkar aðgerðir í för með sér takmörkun eða afnám lífeyrisréttinda, verði þær að takmarkast við þá einstaklinga, sem gerist aðilar að sjóðnum í kjölfar slíkra breytinga[.1]. Stefnandi byggi á því, að það hefði þurft að taka það beinlínis fram í 8. gr. laga nr. 49/1974, ef stefndu hefði átt að vera heimilt að takmarka eða afnema lífeyrisréttindi í því skyni að rétta af hallarekstur. Þar sem það sé ekki gert, sé ótvírætt, að óheimilt hafi verið að viðhafa þessar skerðingar, án greiðslu fullra bóta. Í tengslum við umfjöllun þessa sé rétt að vekja athygli á 9. gr. laga nr. 49/1974, en þar segi berum orðum, að sjóðfélagar beri ekki ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins nema með iðgjöldum sínum. Þetta feli í sér skýrt loforð af hálfu sjóðsins um, að sjóðfélagar eigi ekki að þurfa að þola takmörkun eða afnám á réttindum sínum, vegna bágrar fjárhagsstöðu sjóðsins. Ef lífeyrisþegar ættu að þurfa að þola slíka takmörkun eða afnám réttinda, væru þeir í raun að taka á sig ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins. Í stjórnskipunarrétti Íslands og eignarétti sé viðurkennt, að vissar skerðingar á eignaréttindum séu þess eðlis, að þær hafi ekki í för með sér bótaskyldu. Stefnandi byggi á hinn bóginn á því, að ótvírætt sé, að sú skerðing (afnám í þessu tilviki), sem fólst í setningu laga nr. 44/1992 og leiddi til þess, að hann glataði alfarið rétti til greiðslu örorku- og barnalífeyris, verði aldrei talin vera almenn skerðing eignaréttar, sem hann þurfi að þola bótalaust. Í þessu sambandi sé vakin athygli á því, að skerðingin, eða öllu heldur afnám réttindanna, sé ekki almenn, heldur bitni hún á þröngum hópi lífeyrisþega. Skerðingin styðjist ekki heldur við almennar málefnalegar ástæður, en í því sambandi sé meðal annars vísað til þess, sem fyrr sagði um skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um almenningsþörf. Fjárhagsvandi lífeyrissjóðs verði aldrei talinn réttlæta skerðingu og afnám lífeyrisréttinda. Leita verði annarra leiða til að rétta af fjárhag lífeyrissjóða. Kröfugerð: Kröfugerð stefnanda sundurliðist svo: Aðalkrafa: Varakrafa: Þrautavarakrafa: Vara- og þrautavarakrafa taki alfarið mið af útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar á dskj. nr. 16. Eins og fyrr segi, sé eini munurinn á vara- og þrautavarakröfu sá, að þrautavarakrafa taki mið af 4,5% framtíðarvöxtum, en varakrafa 3,5%. Lagarök: Kröfur stefnanda styðjist við reglur stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 með síðari breytingum, einkum 65. gr. og 72. gr. hennar, svo og við ólögfestar reglur stjórnskipunar- og eignaréttar. Þá sé einnig stuðzt við alþjóðasáttmála, sem íslenska ríkið hafi gerzt aðili að, svo sem Alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og mannréttindasáttmáa Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Bótakrafan á hendur stefnda og varastefnda sé byggð á sakarreglunni. Vísað sé til eldri laga um lífeyrissjóð stefnda nr. 49/1974. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Málsástæður stefnda, Lífeyrissjóðs sjómanna: Sýknukrafa af aðalkröfu: Í upphafi sé nauðsynlegt að gera nokkra grein fyrir stefnda, Lífeyrissjóði sjómanna. Grundvöllur Lífeyrissjóðs sjómanna hafi verið lagður með lögum nr. 49/1958 um Lífeyrissjóð togarasjómanna. Á þessum lögum hafi verið ýmsar breytingar gerðar í gegnum tíðina, svo sem með lögum nr. 78/1962, þegar heiti sjóðsins var breytt í Lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á farskipum, en núverandi heiti hafi sjóðurinn hlotið með lögum nr. 78/1970, sem breytt var með lögum nr. 49/1974, 48/1981, 78/1985 og 44/1992, sem felld hafi verið úr gildi með lögum nr. 94/1994. En hin síðastgreindu lög gildi nú um sjóðinn, ásamt reglugerð, staðfestri af fjármálaráðherra, frá 1. september 1994. Með setningu laga nr. 49/1958 um Lífeyrissjóð togarsjómanna hafi verið komið á lögbundnum lífeyrissjóði fyrir togarasjómenn, sem þó hafi lotið, varðandi kjör sín að öðru leyti, kjarasamningum aðila hins frjálsa vinnumarkaðar. Á þessum tíma hafi verið fyrir í landinu lögboðnir lífeyrissjóðir ríkisstarfsmanna, en starfsmenn á almennum vinnumarkaði hafi samið í kjarasamningum við atvinnurekendur um stofnun lífeyrissjóða. Með lagasetningunni hafi stjórnvöld viljað hvetja menn til að gera sjómennsku að ævistarfi, en á þessum tíma hafi gengið treglega að manna íslenska togaraflotann íslenskum sjómönnum, sbr. Alþt. 1957 A, þskj. 501. Ríkisvaldið hafi þó ekki tekizt á hendur neina almenna ábyrgð á rekstri sjóðsins, heldur hafi hann verið byggður upp með iðgjöldum sjóðfélaga og mótframlagi vinnuveitenda. Lög nr. 49/1958 um Lífeyrissjóð togarasjómanna og síðari heildarlög nr. 49/1974, hafi í öllum aðalatriðum verið sambærileg við lög um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í lögum þessum hafi m.a. verið kveðið á um, hvert skipulag sjóðsins skyldi vera, sbr. 1. gr., iðjöld sjóðfélaga og mótframlag vinnuveitanda, sbr. 9. gr., réttindi sjóðfélaga til elli-, örorku-, maka- og barnalífeyris, sbr. 10. til 15. gr. Lögin hafi jafnframt lagt þá skyldu á stjórn sjóðsins að láta tryggingafræðing rannsaka fjárhag hans eigi sjaldnar en fimmta hvert ár og gera tillögur til úrbóta varðandi fjárhaginn, væri hann ótraustur, sbr. 8. gr. Hafi sagt efnislega í athugasemdum um 8. gr. frumvarps til laga um lífeyrissjóð togarasjómanna, að nauðsynlegt væri að láta sérfróða aðila fylgjast með fjárhagsgrundvelli lífeyrissjóðsins sem oftast. Slík endurskoðun væri aðeins á færi sérmenntaðs tryggingafræðings og því væri stjórn sjóðsins nokkuð bundin af tillögum hans um þessi efni, sbr. Alþingistíðindi 1957 A, nr. 501 bls. 892. 8. gr. laga um Lífeyrissjóð sjómanna hafi því falið í sér almennan fyrirvara um, að sjóðfélagar kynnu að þurfa að þola skerðingu réttinda sinna í sjóðnum, reyndist fjárhagur hans við úttekt neikvæður miðað við þær skuldbindingar, sem á sjóðnum hvíldu gagnvart sjóðfélögum. Í gegnum tíðina hafi réttindi sjóðfélaga á ýmsan hátt verið rýmkuð, þegar það hafi verið mat sjóðsstjórnar og tryggingafræðinga, að slíkt væri unnt. Megi í því sambandi benda á lög nr. 49/1974, sem rýmkuðu rétt sjóðfélaga til töku ellilífeyris. Þá hafi ríkisvaldið jafnframt veitt sjóðfélögum aukin réttindi í sjóðnum, án þess að leita til sjóðstjórnar eða láta gera úttekt á fjárhagslegri þýðingu slíks fyrir sjóðinn, sbr. lög nr. 48/1981, sem fólu í sér verulega rýmkun á ellilífeyrisrétti sjóðfélaga. Ríkisvaldið hafi þó hvorki lagt sjóðnum til fjármuni til að mæta þessum auknu skuldbindingum sjóðsins gagnvart sjóðfélögum hans, né heldur hafi verið lögð sú kvöð á sjóðsaðila, að þeir ykju framlög sín til sjóðsins. Til að mæta sífellt auknum halla á Lífeyrissjóði sjómanna og að undangengnum úttektum við árslok 1986 og 1989 hafi stjórn sjóðsins óskað eftir því við Alþingi, 115. löggjafarþing, að gerðar yrðu nokkrar breytingar á lögum um sjóðinn í því skyni að sporna við sífellt auknum hallarekstri, sbr. Alþingistíðindi 18. hefti 1991-1992, þingskjöl, bls. 4673-4676. Við árslok 1989 hafi vantað 36.165 millj. á, að höfuðstóll sjóðsins, ásamt verðmæti væntanlegra iðgjalda, nægði fyrir skuldbindingum sjóðsins, ef reiknað var með 2% ársvöxtum, en 20.410.958 millj., ef miðað var við 3% ársávöxtun. Tryggingafræðingurinn hafi talið rétt að miða við 3% ársávöxtun, en hafi jafnframt sagt í áliti sínu: "..., en tel á hinn bóginn óraunhæft að reikna með hærri vöxtum, þegar litið er áratugi fram í tímann, og er þá átt við ávöxtun umfram hækkun grundvallarlauna." Orsakir þessa halla hafi tryggingafræðingurinn sagt vera annars vegar rýrnun eigna á undanförnum áratugum og hins vegar misvægi milli bótaákvæða og fjárhagsgrundvallar. Hann hafi þó talið ljóst, að vægi fyrrnefnda þáttarins færi mjög minnkandi, og bendi niðurstaða uppgjörs 1989 til, að hann hafi ekki lengur verulega hlutfallslega þýðingu fyrir stöðu sjóðsins. Meðal þeirra réttinda, sem lagt hafi verið til í frumvarpinu, að skert yrðu, hafi verið örorku- og barnalífeyrir, samkvæmt 1. mgr. 13. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 49/1974, sem hafi hljóðað svo: 1. mgr. 13. gr. “Hver sjóðfélagi, sem greitt hefur iðgjöld til sjóðsins undanfarin 3 almanaksár og a.m.k. 6 mánuði á undanfarandi 12 mánuðum, á rétt á örorkulífeyri, ef hann verður fyrir orkutapi, er tryggingayfirlæknir metur 35% eða meira. Örorkumat þetta skal aðallega miðað við vanhæfi sjóðfélaga til að gegna starfi því, er hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd ......” 2. mgr. 15. gr. "Sama rétt öðlast börn og kjörbörn þeirra sjóðfélaga, er njóta örorkulífeyris úr sjóðnum, þó svo, að barnalífeyrir úr þessum sjóði skal vera jafnmargir hundraðshlutar af fullum barnalífeyri og orkutap þeirra er metið." Frumvarpið hafi orðið að lögum nr. 44/1992 og hafi 5. og 8 gr. þess, sem fólu í sér breytingu á 1. mgr. 13. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 49/1974, hljóðað svo: 5. gr. "Hver sjóðfélagi, sem greitt hefur iðgjöld til sjóðsins undanfarin þrjú almanaksár og a.m.k. sex mánuði á undanfarandi tólf mánuðum, á rétt á örorkulífeyri ef hann verður fyrir orkutapi, er tryggingayfirlæknir metur 35% eða meira. Örorkumat þetta skal miðað við vanhæfi sjóðfélaga til almennra starfa. Fyrstu fimm árin eftir orkutapið skal þó miða við vanhæfi sjóðfélaga til að gegna starfi því, er hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd....." 8. gr. "Sama rétt öðlast börn og kjörbörn þeirra sjóðfélaga er njóta örorkulífeyris úr sjóðnum vegna 100% örorku. Við ákvörðun lífeyrisfjárhæðar sjóðsins skal þó ávallt reikna með að örorka samkvæmt almannatryggingalögum sé 75%. Sé örorka metin lægri en 100% skal barnalífeyrir sjóðsins vera hlutfallslega lægri." Lög nr. 44/1992 hafi verið birt í A-deild stjórnartíðinda 1. júní 1992 og verið frá og með þeim tíma bindandi fyrir stefnanda, eins og aðra sjóðfélaga, sbr. lög nr. 64/1943, um birtingu laga og stjórnvaldserinda. Stefndi hafi því ekki þurft að senda stefnanda sérstaka tilkynningu um breytingu á bótarétti hans úr sjóðnum, eins og látið sé liggja að á bls. 2 í stefnu á dskj. nr. 1. Stefnandi hafi, að eigin sögn, ekki gert athugasemdir við skerðingu réttinda sinna með lögum nr. 44/1992 fyrr en með bréfi lögmanns dags. 3. mars 1997, þ.e. tæpum fimm árum eftir að honum var kunnugt um reglu 5. og 8. gr. laga nr. 44/1992. Krafa stefnanda til óskerts örorku- og barnalífeyris á grundvelli 13. og 15. gr. laga nr. 49/1974 sé því fyrnd, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Sú málsástæða stefnanda á bls. 2 í stefnu á dskj. nr. 1, að skerðing réttinda hans hafi ekki haft lagastoð, sé röng. Réttindin hafi verið skert með lögum nr. 44/1992. Breyti engu fyrir niðurstöðu þessa máls, þó að Alþingi hafi, að frumkvæði stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna, sett sjóðnum ný heildarlög nr. 94/1994, sem fellt hafi úr gildi lög nr. 49/1974 með síðari breytingum. Stefnandi hafi notið réttinda sinna til 1. júlí 1997, eins og hann hafi átt rétt til samkvæmt bráðabirgðarákvæði laga nr. 44/1992. Stefnandi getur ekki sótt neinn stuðning fyrir kröfum sínum í þessu máli til máls Svavars Benediktssonar gegn Lífeyrissjóði sjómanna og íslenska ríkinu, þar sem þau séu ekki sambærileg á neinn hátt nema þann, að bæði varði rétt til lífeyris úr Lífeyrissjóði sjómanna. Því sé alfarið hafnað, að stefnandi geti byggt einhvern rétt í máli þessu á eignaréttar- og/eða jafnræðisákvæði stjórnarskrárinnar. Sé í því sambandi bent á eftirfarandi: Með setningu laga nr. 44/1992 hafi stjórn Lífeyrissjóðs sjómanna m.a. verið að reyna að sporna við gífurlegum halla, sem var á sjóðnum og jafnframt að samræma örorku- og barnalífeyrisréttindi sjóðfélaga í Lífeyrissjóði sjómanna við almennt gildandi reglur starfsgreina lífeyrissjóða hér á landi. Viðurkennt sé í fyrsta lagi, að lífeyrissjóðir verði ekki, á grundvelli stjórnarskrárákvæða, skyldaðir til að standa undir skuldbindingum, sem þeir eigi ekki fyrir, og í annan stað, að stjórnum lífeyrissjóða sé bæði rétt og skylt að skerða lífeyrisréttindi sjóðfélaga við þær aðstæður. Þessi sjónarmið endurspeglist nú glögglega í 21. til 24. gr. sbr. 39. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Eins og að framan sé rakið, hafi hallinn á Lífeyrissjóði sjómanna um áramót 1989/1990 ekki verið undir 20 milljörðum, samkvæmt úttekt Guðjóns Hansen tryggingafræðings. Orsök þessa halla hafi verið misvægi milli bótaákvæða og fjárhagsgrundvallar. Í almennum athugasemdum við frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 49/1974, 18. hefti 1991-1992, Alþingistíðindi, þingskjöl, bls. 4675, segi nánar um þetta: "Þær breytingar, sem í þessu frumvarpi eru lagðar til á bótarétti sjóðfélaga, miða aðallega að því að draga úr útgjöldum sjóðsins. Þetta á við um breytingu á ákvæði um örorkulífeyri, en á honum hefur orðið gífurleg aukning á síðustu árum, svo og barnalífeyri til örorkulífeyrisþega." Um 5.og 8. gr. frumvarpsins segi síðan í sama hefti Alþingistíðinda bls. 4676: Um 5. gr. "Sjóðfélagi, sem metinn er óvinnufær til sjós, nýtur samkvæmt núgildandi lögum örorkulífeyris ótímabundið nema bætur séu felldar vegna tekna fyrir önnur störf. Sjóðfélagi, sem nýtur örorkubóta frá sjóðnum, getur verið vinnufær til margra starfa í landi og haldið örorkubótum frá sjóðnum óskertum. Hér er lagt til að fyrstu fimm árin eftir að sjóðfélagi verður óvinnufær sé eingöngu miðað við vinnugetu til sjós, en eftir þann tíma verði matið almennt. Þetta þýðir að margir sjóðfélagar mundu eiga rétt á örorkulífeyri í fimm ár en ekki lengur. Með þessari breytingu gæti orðið um verulega lækkun á útgreiddum örorkubótum frá sjóðnum að ræða. Rétt er að geta þess að þessi breyting er í samræmi við reglugerð sjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða." Um 8. gr. "Samkvæmt gildandi lögum er fjárhæð barnalífeyris til barna örorkulífeyrisþega breytileg þar sem í lögunum segir að samanlagður lífeyrir frá sjóðnum og almannatryggingum skuli vera 1 1/2 barnalífeyrir almannatrygginga. Fjárhæð barnalífeyris frá sjóðnum fer eftir því hvort sjóðfélagi nýtur barnalífeyris frá almannatryggingum eða ekki. Hér er lagt til að barnalífeyrir frá sjóðnum verði alltaf 1/2 barnalífeyrir almannatrygginga. Það bæði dregur úr útgjöldum sjóðsins og auðveldar framkvæmd ákvæðisins þar sem oft liggur ekki fyrir þegar sjóðurinn úrskurðar barnalífeyri hvort réttur sé einnig á slíkum lífeyri frá Tryggingastofnun. Sú breyting, sem hér er lögð til, er einnig í samræmi við reglugerð SAL." Með þessum breytingum á reglum um lífeyri hafi fyrst og fremst verið stefnt að því að draga úr hallarekstri sjóðsins. Að mati sjóðstjórnar hafi verið eðlilegast að byrja á örorkulífeyri og sníða reglur sjóðsins með skýrum og ótvíræðum hætti að skaðabótaeðli örorkulífeyris, þannig að hann ætti aðeins að koma til, ef sjóðfélagi yrði fyrir raunverulegum tekjumissi 5 árum eftir orkuskerðingu; réttur til örorkulífeyris lyti m.ö.o. almennum skaðabótasjónarmiðum, s.s. þeirri grundvallarreglu skaðabótaréttar, að tjónþoli eigi að fá fullar bætur en ekki meir. En hjá Lífeyrissjóði sjómanna hafði komið í ljós, að nokkur fjöldi fyrrum sjómanna, sem greitt höfðu iðgjöld til sjóðsins, en töldust ekki geta stundað sjómennsku lengur vegna örorku, hafi notið örorkubóta úr sjóðnum, þrátt fyrir að þeir væru í fullu starfi í landi. Stefnandi sé fullfær til vinnu í landi og hafi ekki orðið fyrir neinum tekjumissi vegna örorku sinnar. Megi því fullyrða, að hann hafi ekki átt að njóta örorkubóta sökum þessa, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 49/1974 in fine. Þess megi geta hér, að stefnandi hafi ekki greitt til Lífeyrissjóðs sjómanna iðgjöld frá árinu 1981. Réttindi hans í sjóðnum reiknuð í stigum séu 15.464, en örorkurbætur hans fyrir skerðinguna hafi miðazt við 69.675 stig. Örorkubætur stefnanda hafi þannig að mestu byggzt á hóptryggingareðli Lífeyrissjóðs sjómanna. Þegar slíkur sjóður sé með liðlega 20 milljarða halla, eins og reyndin hafi verið með Lífeyrissjóð sjómanna um áramót 1989/1990, sé í raun óskiljanlegt, hvernig einstakir sjóðfélagar telji sig geta átt einhvern stjórnarskrárverndaðan rétt til óskertra lífeyrisgreiðslna, sem aðeins geti aukið á halla sjóðsins og rýrt eða gert að engu réttindi annarra sjóðfélaga. Þegar rekstrarhalli hafði verið staðreyndur á Lífeyrissjóði sjómanna með lögboðnum aðferðum, hafi sjóðstjórninni fyrst borið að draga úr eða stöðva útgjöld, eins og greiðslu örorkubóta til þeirra, sem ekki hafa orðið fyrir neinum tekjumissi vegna orkuskerðingar, þar sem þeir hafi sannanlega getað gegnt öðru starfi en sjómannsstarfinu. Félagar í Lífeyrissjóði sjómanna hafi heldur ekki átt skilyrðislausan rétt til að örorkumat þeirra byggðist aðeins á getu þeirra til að gegna sjómannsstarfi, heldur skyldi matið miðast við það aðallega, eins og sagði í 1. mgr. 13. gr. Eins og mál þetta sé lagt upp af hálfu stefnanda virðist hann líta á örorku­bæturnar sem miskabætur, þar sem hann geti ekki lengur stundað þá vinnu, sem hann menntaði sig til. Þetta sé alrangt. Örorkubætur frá Lífeyrissjóði sjómanna hafi ávallt verið hugsaðar sem skaðabætur sökum tekjumissis vegna orkutaps. Skerðing örorkuréttar sjóðfélaga í Lífeyrissjóði sjómanna hafi, samkvæmt framansögðu, byggzt á efnahagslegum og málefnalegum forsendum og rúmist því innan þeirra marka, sem almennt hafi verið talin heimila skerðingar, þegar lífeyrissjóðir eigi hlut að máli. Með skerðingunni hafi ekki heldur verið farið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þvert á móti hafi skerðing verið gerð til þess að tryggja öllum sjóðfélögum í Lífeyrissjóði sjómanna greiðslur úr sjóðnum, þegar réttur þeirra til greiðslu yrði virkur, hvort heldur væri sakir elli, örorku eða missis framfæranda. Árið 1992 hafi réttur til örorku verið skertur, réttur til makalífeyris rýmkaður. Árið 1994 hafi réttur til ellilífeyris úr sjóðnum á aldursbilinu 60-65 ára verið skertur. Allt hafi þetta, ásamt hagstæðri ávöxtun á sjóðnum, gert það að verkum, að halli Lífeyrissjóðs sjómanna hafi verið kominn niður í liðlega sjö milljaðra við úttekt í árslok 1996, sem svaraði til 13% munar milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga. Staða Lífeyrissjóðs sjómanna hafi ekki breytzt að þessu leyti, og fullnægi hann því ekki ákvæðum 2. mgr. 39. gr. laga nr. 129/1997. Málshöfðun stefnanda miði að því, að tryggja honum sérréttindi. Sérréttindi sem hann kjósi að láta sjóðfélaga sína í Lífeyrissjóði sjómanna að mestu standa undir. Málsástæður og lagarök varðandi sýknu af vara- og þrautavarakröfu: Stefndi kveðst ekki skilja vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Kröfur þessar gangi lengra en aðalkrafan og séu því í andstöðu við hana. Aðalkrafan gangi út á viðurkenningu á rétti stefnanda til óskerts örorku- og barnalífeyris frá 1. júlí 1997 til samræmis við ákvæði laga nr. 49/1974 og dóms fyrir örorku- og barnalífeyri, sem hafi verið gjaldfallinn, en ógreiddur frá 1. júlí 1997 allt til 1. september 1998, en mál þetta hafi verið þingfest 17. september 1998. Verði aðalkrafan tekin til greina feli það í sér, að stefnandi eignist kröfu um greiðslu örorku- og barnalífeyris, samkvæmt þeim reglum sem lög nr. 49/1974 höfðu að geyma varðandi þennan lífeyri. Stefnandi verður þá að sæta öllum sömu takmörkunum og aðrir sjóðfélagar í því sambandi, t.d. þeim að missa rétt til örorkulífeyris, sé ekki um neinn tekjumissi að ræða hjá honum, sbr. 1. mgr. 13. gr. in fine. Niðurstaða í þessa veru byggist væntanlega á því, að ekki hafi verið um heimilaða skerðingu á eignarétti stefnanda að ræða af hálfu stefnda. Fyrra réttarástand haldist m.ö.o óbreytt. Stefnandi öðlist engan skaðabótarétt af þessu tilefni, enda fæli slíkt í sér, að stefnandi öðlaðist meiri rétt á hendur stefnda en hann hafi átt fyrir lagabreytinguna, sem hann telji ólögmæta. Stefnda sé, líkt og meðstefnda, algjörlega fyrirmunað að skilja þá röksemdafærslu stefnanda, að ákvörðun um breytingu á reglum Lífeyrissjóðs sjómanna hafi verið tekin með ólögmætum og saknæmum hætti. Fyrir löglega skipaðri stjórn Lífeyrissjóðs sjómanna hafi verið lögð úttekt Guðjóns Hansen tryggingafræðings, pr. 31. desember 1989, dags. 15. marz 1991, sem sýndi liðlega 20 milljarða króna halla á sjóðnum. Þessi úttekt hafi verið gerð á grundvelli lagaskyldu, og stjórn sjóðsins hafi borið að fara eftir tillögum tryggingafræðingsins varðandi úrbætur, sbr. 8. gr. laga nr. 49/1974. Til að koma fram nauðsynlegum úrbótum, hafi stjórnin orðið að leggja fyrir Alþingi með atbeina fjármálaráðherra frumvarp til breytinga á lögum um lífeyrissjóðinn. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að stjórn stefnda, fjármálaráðherra og alþingismenn, hafi ekki staðið að breytingum þessum á réttan hátt. Málsástæður stefnanda fyrir vara- og þrautavarakröfu á bls. 5-7 í stefnu séu hrein fjarstæða, enda séu þær ekki í samræmi við almennt viðurkennd sjónarmið um heimild og skyldu stjórna lífeyrissjóða til að breyta réttindum sjóðfélaga, draga úr þeim eða auka þau, til samræmis við fjárhagsstöðu viðkomandi sjóða hverju sinni. Þá taki málsástæður stefnanda ekkert mið af eðli og tilgangi samtryggingarsjóða eins og Lífeyrissjóðs sjómanna. Öllum hugleiðingum lögmanns stefnanda á bls. 5-7 í stefnu á dskj. nr. 1 sé mótmælt. Stefndi mótmæli fjárhæð vara- og þrautavarakrafna sem algjörlega órökstuddum. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt, þar sem kröfur þessar hafi fyrst verið kynntar fyrir stefnda með stefnu birtri 16. september 1998. Stefndi bendi og á, að kröfur þessar séu fyrndar, hafi þær á annað borð einhvern tímann orðið til. Stefndi taki að öðru leyti undir sjónarmið meðstefnda í greinargerð hans vegna vara- og þrautavarakrafna. Lagarök fyrir málskostnaðarkröfu: Krafa um málskostnað sé byggð á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður varastefnda, íslenzka ríkisins: Stefndi kveður stefnanda ekki skýra með hvaða hætti lagasetning á Alþingi geti verið með saknæmum og ólögmætum hætti þannig, að skilyrðum sakarreglunnar sé fullnægt. Með lögum nr. 44/1992, um breytingu á lögum nr. 49/1974 um Lífeyrissjóð sjó-manna hafi verið gerðar nokkrar breytingar á lífeyrisákvæðum laganna, þ.á m. á reglum um örorkulífeyri og barnalífeyri. Breytingarnar á örorkulífeyrinum hafi gengið út á, að fyrstu 5 árin sé örorkumatið miðað við getu sjóðfélaga til að sinna sjómannsstörfum, en eftir það sé matið miðað við getu til að sinna almennum störfum. Með breytingum á reglum um barnalífeyri hafi barnalífeyrir orðið helmingur af barnalífeyri almannatrygginga og þannig óháður því, hvort sjóðfélagi nyti barnalífeyris úr almannatryggingum eða ekki. Þessar breytingar hafi verið í samræmi við breytingar, sem áður höfðu verið gerðar hjá mörgum öðrum lífeyrissjóðum, þ.á m. lífeyrissjóðum innan Sambands almennra lífeyrissjóða. Samkvæmt bráðabirgða­ákvæði með lögunum skyldu örorkulífeyrisþegar njóta bóta fyrstu 5 árin eftir gildistöku laganna miðað við vanhæfi til sjómannsstarfa, en eftir það skyldi matið verða almennt. Jafnframt hafi verið veittur 5 ára aðlögunartími vegna breytinga á barnalífeyrinum. Þetta ákvæði hafi, í tilviki stefnanda, þýtt, að greiðslur til örorkulífeyrisþega féllu niður, þar sem þeir uppfylltu ekki lengur þau skilyrði, sem urðu að vera fyrir hendi, til að eiga rétt á örorkulífeyri. Í athugasemdum með frumvarpinu, þegar það var lagt fyrir Alþingi á 115. lög-gjafarþingi 1991 - 1992 (þskj. 754) segi m.a., að frumvarpið sé samið að tilhlutan stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna. Samkvæmt tryggingafræðilegri úttekt, sem gerð hafi verið miðað við stöðu í árslok 1989, hafi verið mikill halli á lífeyrissjóðnum og breytingar þær, sem fólust í frumvarpinu, miði aðallega að því að draga úr útgjöldum sjóðsins. Eigi þetta við um breytingu á ákvæði um örorkulífeyri, en á greiðslu örorku-lífeyris hafi orðið gífurleg aukning á síðustu árum, svo og á greiðslu barnalífeyris. Í athugasemdunum sé einnig bent á, að eftir gildandi reglum geti sjóðfélagi, sem njóti örorkubóta frá lífeyrissjóðnum, verið vinnufær til margra starfa í landi og haldið örorkubótunum frá sjóðnum óskertum. Því sé lagt til með frumvarpinu, að í stað þess að miða eingöngu við vinnugetu til sjós, eins og verið hafi samkvæmt eldri lögum, verði framvegis miðað við vinnugetu til sjós fyrstu 5 árin eftir að sjóðfélagi verði óvinnufær, en eftir þann tíma verði matið almennt. Þetta þýði, að margir sjóðfélagar muni eiga rétt á örorkulífeyri í 5 ár, en ekki lengur. Verði þannig um verulega lækkun á útgreiddum örorkubótum frá sjóðnum að ræða í framtíðinni. Bent sé á, að breyting þessi sé í samræmi við reglugerð sjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða. Varastefndi telji, að þessi breyting sé rökrétt afleiðing af fjárhagsstöðu sjóðsins á þeim tíma, sem hún var gerð. Ákvörðunin taki til allra, sem eins standi á um, og sé tekin á hlutlægum og málefnalegum grundvelli og brjóti hvorki gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um vernd eignaréttinda né reglum íslenzkrar stjórnskipunar um jafnræði. Lagabreytingin sé gerð að tilhlutan stjórnar lífeyrissjóðsins, þar sem eigi sæti fulltrúar atvinnurekenda og launþega, þ.á m. launþegasamtaka, sem stefnandi hafi átt aðild að. Tilgangur reglna um örorkulífeyri hjá lífeyrissjóðnum sé sá að greiða þeim framfærslueyri, sem hafi að einhverju leyti skert aflahæfi. Í mörgum tilvikum skipti það ekki máli, hvort matið miði við vanhæfi til að gegna viðkomandi starfi eða almennum störfum. Í þeim tilvikum, þar sem þetta skipti máli, fá sjóðfélagar ákveðinn tíma til að laga sig að breyttum aðstæðum og geti þannig, t.d. með endur-menntun, þjálfað sig til nýrra starfa. Þeir, sem komnir hafi verið á örorkulífeyri, þegar umrædd breyting var gerð, hafi fengið sömu tækifæri og þeir, sem hófu töku lífeyris eftir gildistöku laganna, til að laga sig að breyttum aðstæðum. Breytingin hafi byggzt á málefnalegum sjónarmiðum og náð jafnt til allra sjóðfélaga, og hafi hún verið í samræmi við þá þróun, sem orðið hafði hjá lífeyrissjóðum, og byggzt þannig á mati á því, hvað væri eðlileg og sanngjörn skipting á réttindum milli sjóðfélaga innbyrðis, maka þeirra og barna. Af hálfu varastefnda sé því einnig haldið fram, að verði niðurstaðan sú, að laga-heimild skorti fyrir þeim breytingum, sem gerðar voru á lífeyrisgreiðslum til stefnanda og hann eigi rétt til frekari eða hærri greiðslna úr lífeyrissjóðnum en inntar hafi verið af hendi, skorti öll skilyrði til að flytja slíka greiðsluskyldu yfir á íslenska ríkið. Réttur sjóðfélaga til lífeyrisgreiðslna sé á hendur lífeyrissjóðnum, en ekki á hendur ríkissjóði, sbr. nú 2. gr. reglugerðar um Lífeyrissjóð sjómanna. Sama gildi um þann grundvöll, sem lífeyrisréttindi séu reiknuð út frá, og um fjárhæð lífeyrisins, sbr. 9., 11. og 13. gr. reglugerðarinnar. Dómkröfum stefnanda sé þannig ranglega beint gegn ríkissjóði, og beri því einnig af þeirri ástæðu að sýkna íslenska ríkið af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndi vísi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 368/1997 frá 28. maí 1998. IV. Forsendur og niðurstaða: Ekki er ágreiningur um aðild stefnanda að málinu. Stefnandi byggir á því aðallega, að ákvörðun stefnda um að fella niður greiðslu örorku- og barnalífeyris, skorti lagastoð og standist því ekki efnisskilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fallast má á það með stefnanda, að umdeildur lífeyrisréttur teljist til eignaréttinda, sem nýtur verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Stefnandi byggir lífeyrisrétt sinn á 13. gr. og 3. mgr. 15. gr. l. nr. 49/1974. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. skyldi örorkumat samkvæmt greininni "aðallega miðað við vanhæfni sjóðfélaga til að gegna starfi því, er hann hefur gegnt og aðild hans að sjóðnum er tengd." Örorkumat undir 35% gaf ekki rétt til örorkulífeyris. Enn fremur er gert ráð fyrir skerðingu á bótum eða niðurfellingu, haldi bótaþegi fullum launum fyrir starf það, er hann gegndi eða hafi tekjur fyrir annað starf, sem veitir lífeyrissjóðsréttindi. Með 5. gr. l. nr. 44/1992 var framangreindu bótaákvæði breytt á þann veg, að nú skyldi miða örorkumatið við vanhæfni sjóðfélaga til almennra starfa. Fyrstu fimm árin eftir orkutapið skyldi þó miða við vanhæfni til að gegna starfi því, er sjóðfélagi hafði gegnt og aðild hans að sjóðnum var tengd. Tilefni þess, að breyting þessi var gerð, var gífurlegur halli á rekstri lífeyrissjóðsins, svo sem fram kemur í úttektum tryggingafræðinga á stöðu sjóðsins, sem framkvæmdar voru í samræmi við ákvæði 8. gr. l. nr. 49/1974. Samkvæmt lokamálslið 3. mgr. 8. gr. er tryggingafræðingi þeim, sem reiknar út fjárhag sjóðsins, boðið að gera tillögur til sjóðstjórnar um aðgerðir til eflingar sjóðnum, telji hann fjárhag sjóðsins svo ótryggan, að ekki megi við svo búið standa. Verður að telja, að í ákvæði þessu felist heimild til að gera allar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til að sjóðurinn megi standa undir sér, þ.á m. að skerða bótaákvæði, svo framarlega sem jafnræðissjónarmiða sé gætt. Það lá fyrir, að sjóðurinn gat ekki staðið undir sér að óbreyttu og stefndi í óefni. Áframhaldandi hallarekstur hefði leitt til þess, að hann hefði orðið ófær um að standa undir skuldbindingum sínum gagnvart sjóðfélögum og ljóst, að brýnt var að grípa til aðgerða. Verður ekki annað séð, en að umdeild breyting hafi stuðzt við málefnaleg sjónarmið og ekki falið í sér mismunun, enda um rúman aðlögunartíma að ræða fyrir bótaþega að endurhæfa sig til annarra starfa. Þá má og líta til þess, að samkvæmt orðalagi 1. mgr. 13. gr. l. nr. 44/1974 átti sjóðfélagi ekki skýlausan rétt til þess, að örorkumat væri eingöngu miðað við hæfni hans til að stunda fyrra starf, en þar segir, að matið skuli miðast við það "aðallega", svo sem að framan greinir. Er því ekki fallizt á þá málsástæðu stefnanda, að skerðing á bótaákvæði 13. gr. l. nr. 44/1974 hafi ekki átt stoð í lögum eða að sú lagasetning brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Umdeild lög nr. 49/1992 voru felld úr gildi með lögum nr. 94/1994, sem gildi tóku 1. september 1994, áður en skerðing bóta skv. eldri lögunum var orðin virk gagnvart stefnanda máls þessa. Hin nýju lög höfðu ekki að geyma efnisleg ákvæði um lífeyrisréttindi sjóðfélaga, heldur vísuðu til reglugerðar um þau atriði. Þau lög eru því ekki gild lagaheimild um breytingar á réttindum, sem sjóðfélagi hafði áunnið sér í gildistíð eldri laga. Fer því um réttindi stefnanda samkvæmt lögum nr. 44/1974 með áorðnum breytingum, sbr. l. nr. 49/1992. Er ekki fallizt á þá túlkun, sem sýnist koma fram í málatilbúnaði stefnanda, að með lögum nr. 94/1994 hafi skerðingarákvæði l. nr. 49/1992 fallið úr gildi, en eldri ákvæði l. nr. 44/1974 haldið gildi sínu. Aðalkröfu og fyrstu varakröfu stefnanda er því hafnað. Önnur og þriðja varakrafa stefnanda eru bótakröfur á hendur aðalstefnda og varastefnda in solidum. Byggir stefnandi á því hvað varðar aðalstefnda, að hann hafi, með saknæmum og ólögmætum hætti, tekið ákvörðun um að breyta reglum sjóðsins, með áðurgreindum afleiðingum fyrir stefnanda. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, er ekki fallizt á, að skilyrðum sakarreglunnar sé fullnægt vegna setningar umdeildra laga og er þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Varakrafa stefnanda á hendur varastefnda er byggð á því, að ákvæði l. nr. 44/1992 hafi brotið gegn ákvæðum 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar ásamt síðari breytingum og beri varastefndi skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda af þeim sökum á grundvelli sakarreglunnar, en til vara á hlutlægum grundvelli. Með vísan til þess sem að framan er rakið, er ekki fallizt á, að skilyrðum sakarreglunnar sé fullnægt vegna setningar umdeildra laga, og er þessari málsástæðu á hendur þessum stefnda hafnað. Svo sem að framan er rakið er fallizt á með stefnda, að heimild til að takmarka lífeyrissjóðsréttindi sjóðfélaga hafi verið að finna í 8. gr. l. nr. 49/1974. Líta verður til þess, að aðgerðir sjóðstjórnar, sem leiddu til setningar laga nr. 44/1992, voru gerðar með hagsmuni sjóðfélaga í huga, jafnt sem sjóðsins sjálfs, enda hefði áframhaldandi hallarekstur sjóðsins komið niður á greiðslugetu hans til sjóðfélaga og hugsanlega getað leitt til gjaldþrots sjóðsins. Má vera ljóst, að í því tilviki hefði ekki verið um frekari greiðslur til sjóðfélaga að ræða. Hefur ekki verið sýnt fram á, að aðgerðirnar hafi verið óþarfar eða að unnt hefði verið að rétta af fjárhaginn á annan og kostnaðarminni hátt fyrir sjóðfélaga. Er jafnframt ljóst, að aðgerðirnar myndu ekki ná tilgangi sínum, ættu bætur að koma fyrir skerðingar á lífeyrisgreiðslum. Er ekki talið, að eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar girði fyrir það, að löggjafinn hafi heimild til að setja um það reglur í samráði við sjóðsstjórn, hvernig ákvarða skuli lífeyri svo unnt verði að uppfylla þau markmið, sem felast í greiðslum lífeyris, þ.e. tryggja afkomu sjóðfélaga, sem hafa skert aflahæfi vegna örorku. Bótasjónarmiðum stefnanda er því alfarið hafnað. Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Lífeyrissjóður sjómanna og íslenzka ríkið, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 529/2015
Lífeyrisréttindi Lífeyrissjóður Verðtrygging Eftirlaun Stjórnarskrá
R starfaði hjá IÐ hf. á árunum 1976 til ársloka 1989 þegar bankinn sameinaðist þremur öðrum bönkum og varð að ÍS hf. Við sameininguna fluttust yfir til ÍS hf. lífeyrisskuldbindingar gagnvart R vegna starfa hans hjá IÐ hf. Árið 1993 samdi R við ÍS hf. um starfskjör og var þar um að ræða nokkra breytingu frá eldri samningi hans við IÐ hf., einkum að því er varðaði verðtryggingu lífeyrisréttinda. Ágreiningur aðila laut að því með hvaða hætti reikna skyldi lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. R vildi miða við laun bankastjóra ÍS hf. í lok árs 2009, en ella við laun hæstaréttardómara frá sama tímamarki. S taldi á hinn bóginn að í samningnum frá árinu 1993 hefði falist að réttindin hefðu runnið saman við réttindi þau sem R hafði áunnið sér vegna starfa sinna hjá ÍS hf. með þeim hætti að grundvallarlaun til útreiknings lífeyris skyldu vera síðustu fullu mánaðarlaun hans hjá ÍS hf. fyrir töku lífeyris og taka breytingum í samræmi við launavísitölu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R hafði áunnið sér veruleg lífeyrisréttindi er ÍS hf. yfirtók skyldu IÐ hf. gagnvart honum við sameiningu bankanna. Nytu slík réttindi verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð nýs samnings við R um lífeyrisrétt hans hefði því verið brýnt að tilgreina skýrlega ef hann ætti að missa eitthvað af réttindum sínum sem hann hafði áður sérstaklega samið um og áunnið sér. Ekki yrði séð af ákvæðum samningsins frá árinu 1993 að svo hefði verið, auk þess sem nánar tilgreint minnisblað, sem ritað hafði verið á þeim tíma sem samningurinn var gerður, væri því heldur ekki til stuðnings. Var því ekki fallist á með S að áunnin lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. skyldu verðtryggð samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu. Þá var ekki talið að slík tengsl væru milli þess nýja banka sem var stofnaður í október 2008 og IÐ hf. að miða bæri við laun bankastjóra ÍS hf. árið 2009 þegar metin væru ákvæði samninga R við IÐ hf. 20 árum áður og lægju til grundvallar rétti hans að þessu leyti. Var því fallist á þrautavarakröfu R um að miða bæri lífeyrisréttindi hans við laun hæstaréttardómara.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2015. Hann krefst þessað viðurkennt verði að áunnin eftirlaunaréttindi hans við yfirfærslu þeirra fráEftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka hf. til gagnáfrýjanda 31. ágúst 2010á verðlagi 31. desember 2009 hafi aðallega verið 76,3% af launum bankastjóraÍslandsbanka hf., en til vara 76,3% af 9/10 hlutum launa hans, í báðum tilvikumeins og þau voru 31. desember 2009, auk 13,7% af síðustu launum aðaláfrýjandasem framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf. verðtryggðum með launavísitölu frámaí 1998, eða 139,4 stig, fyrstu tvö árin frá því taka lífeyris hefst, 8,7%næstu tvö árin og 3,7% í tvö ár eftir það. Að þessu frágengnu krefstaðaláfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í öllum tilvikum krefstaðaláfrýjandi þess að viðurkennt verði að réttur hans til eftirlauna sé frá 65ára aldri hans og miðist við að lífeyrir greiðist í 12 mánuði auk eins mánaðará ári, en til frádráttar komi áunnin lífeyrisréttindi hans í Lífeyrissjóðiverslunarmanna að fjárhæð 19.531.000 krónur. Loks krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 20. ágúst2015. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.IUm málavexti, málsástæður og lagarök hafa aðilar vísað til héraðsdóms, eneins og þar er lýst starfaði aðaláfrýjandi í Iðnaðarbanka Íslands hf. frá 1.júní 1976 til ársloka 1989, fyrst sem sérfræðingur í hagdeild bankans, þá semaðstoðarbankastjóri en loks einn af þremur bankastjórum. Eftir að iðnaðarbankinnsameinaðist þremur öðrum bönkum í ársbyrjun 1990 undir heitinu Íslandsbanki hf.varð aðaláfrýjandi einn af fjórum framkvæmdastjórum þess banka uns hann hætti þarstörfum í lok maí 1998. Í héraðsdómi er rakið hvernig lífeyrisskuldbindingargagnvart aðaláfrýjanda vegna framangreindra starfa hans fluttust yfir tilgagnáfrýjanda, en ágreiningur málsaðila stendur um með hvaða hætti reikna skulilífeyrisréttindi aðaláfrýjanda vegna starfa hans hjá iðnaðarbankanum. Í ráðningarsamningi aðaláfrýjanda við iðnaðarbankann 16. maí 1988 sagðiað laun bankastjóra skyldu fylgja launum hæstaréttardómara með tilgreindumhætti, en í sérstökum samningi um eftirlaunarétt bankastjóra 10. sama mánaðar varkveðið á um að eftirlaun skyldu vera ákveðinn hundraðshluti af launumbankastjóra eins og þau væru ákveðin á hverjum tíma og nema 7,5% fyrir hvertstarfsár þar til náð væri eftirlaunum sem næmu 90% af mánaðarlaunum. Áttibankastjóri rétt til að hefja töku eftirlauna eigi síðar en við lok þess árs erhann næði 65 ára aldri. Þá var tilgreint að ef kæmi til sameiningar við aðrabanka skyldi hann ábyrgjast að hinn sameinaði banki yfirtæki skuldbindingar umeftirlaun samkvæmt samningnum. Í ráðningarsamningi aðaláfrýjanda við Íslandsbanka hf. 19. desember 1989,sem eins af fjórum framkvæmdastjórum bankans, var líkt og í fyrriráðningarsamningi við iðnaðarbankann tilgreint að mánaðarlaun aðaláfrýjanda skyldubreytast hlutfallslega í samræmi við laun hæstaréttardómara. Var jafnframt tiltekiðað gera skyldi sérstakan samning um lífeyrisrétt aðaláfrýjanda eigi síðar en30. apríl 1990 sem gilda skyldi frá ársbyrjun það ár. Boðaður samningur var þó ekki gerður fyrr en 9. júlí 1993 og þá undirheitinu ráðningarsamningur við framkvæmdastjóra. Gildistími samningsins varsagður frá upphafi starfa aðaláfrýjanda hjá bankanum og var kveðið á um í 5.gr. að laun aðaláfrýjanda skyldu taka breytingum „í samræmi við almennarlaunabreytingar á hverjum tíma.“ Voru í samningnum ítarleg ákvæði um „eftirlaun“.Þannig kom fram í 1. mgr. 6. gr. hans að bankinn skyldi tryggja aðaláfrýjanda „ellilífeyrifrá 65 ára aldri“ og samkvæmt 2. mgr. greinarinnar væri „fjárhæð lífeyris ...ákveðinn hundraðshluti af grundvallarlaunum“ er næmi 0,4% fyrir hvern mánuð ístarfi „þó aldrei hærri en 90% fyrstu tvö árin eftir að taka hans hefst, 85%næstu tvö, 80% næstu tvö, 75% næstu tvö árin og 70% eftir það.“ Skyldu þessigrundvallarlaun „teljast síðustu fullu mánaðarlaun framkvæmdastjórans fyrirtöku lífeyris, sbr. 5. gr., og ... breytast eftir það í samræmi við breytingar álaunavísitölu samkvæmt útreikningi Hagstofu Íslands.“ Í 3. mgr. 6. gr. samningsins voru sérstök ákvæði um að greiðslur úrtilgreindum lífeyrissjóðum eða lífeyristryggingu kæmu „til frádráttarframangreindum tryggðum lágmarksrétti“. Þá sagði: „Aðrar eftirlaunagreiðslur,sem framkvæmdastjórinn kann að hafa áunnið sér rétt til áður en hann hóf störfí bankanum eða einhverjum af þeim bönkum sem sameinuðust í Íslandsbanka hf.,koma til lækkunar á greiðslum bankans að því marki sem þær, að viðbættum áunnumréttindum skv. 2. mgr., fara fram úr hámarksgreiðslum samkvæmt þeirrimálsgrein. Bankinn og framkvæmdastjórinn skulu greiða iðgjöld fyrir framangreindartryggingar frá 1. janúar 1990 og á meðan framkvæmdastjórinn starfar sem slíkurog þar til hann hefur náð fullum eftirlaunarétti samkvæmt þessari grein ílífeyrissjóðnum. Hafi framkvæmdastjóri ekki náð 70% lífeyri skv. 2. mgr. þegartaka lífeyris hefst skal hann halda áunnu hlutfalli óbreyttu.“ Í 7. gr. samningsins voru ákvæði um að „í stað ávinnslu réttinda hjábankanum, sbr. 6. gr.“ gæti aðaláfrýjandi valið um að greiðslur rynnu í tilgreindanlífeyrissjóð eða í aðra lífeyristryggingu og einnig um viðbótariðgjald og ráðstöfunþess. Sagði að „þegar greiðslur iðgjalda samkvæmt þessari grein hefjast skalmeta þann árafjölda, sem greiða ber iðgjöld, til að fullum réttindum skv. 6.gr. verði náð. Greiðslur iðgjalda falla niður ef framkvæmdastjóri hefur náðfullum eftirlaunaréttindum samkvæmt 6. gr. Velji framkvæmdastjóri þessa leiðskal meta þegar áunnin eftirlaunaréttindi hans í bankanum að frádregnum áunnumréttindum annars staðar eftir reglum 3. mgr. 6. gr. og greiða mismuninn íviðurkenndan lífeyrissjóð eða séreignasjóð. Iðgjaldagreiðslur samkvæmt þessarigrein koma að öllu leyti í stað ávinnslu réttinda hjá bankanum samkvæmt 6. gr.“Í 8. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Áunnin eftirlaunaréttindi, semÍslandsbanki hf. yfirtók við samruna rekstrar bankanna í ársbyrjun 1990,teljast til áunninna réttinda hjá bankanum. Til frádráttar þeim koma áðuráunnin réttindi í öðrum lífeyrissjóðum eða lífeyristryggingum.“ Loks var í 13. gr. samningsins svokallað sérákvæði þar sem sagði: „Þegarframkvæmdastjórinn hóf störf hjá bankanum hinn 1. janúar 1990 hafði hann áunniðsér rétt til 76,3% eftirlauna hjá Iðnaðarbanka Íslands hf., en bankinn yfirtókþá skuldbindingu gagnvart honum að frádregnum þeim lífeyrisrétti, semframkvæmdastjórinn hafði áunnið sér hjá öðrum lífeyrissjóðum, sem sá bankihafði greitt iðgjöld í. Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 6. gr., verðureftirlaunaréttur framkvæmdastjórans aldrei lægri en það hlutfall af launum, semhann hafði áunnið sér rétt til hinn 1. janúar 1990, eða 76,3% af launum“.Hinn 7. október2008 ákvað Fjármálaeftirlitið með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 að taka yfir valdhluthafafundar Íslandsbanka hf., er þá bar heitið Glitnir banki hf., og skipahonum skilanefnd. Ágrundvelli heimildar í þeim lögum tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 14.október 2008 að flytja nánar tilgreindar eignir og skuldbindingar Glitnis bankahf. til nýs banka sem nú ber heitið Íslandsbanki hf.IIEkki er ágreiningur milli málsaðila um að viðurkenna beri aðaðaláfrýjandi eigi rétt til eftirlauna frá gagnáfrýjanda frá 65 ára aldri og aðlífeyri skuli greiða fyrir 12 mánuði á ári, að viðbættri aukagreiðslu einusinni á ári er nemi fjárhæð einnar mánaðargreiðslu. Einnig skuli áunninlífeyrisréttindi aðaláfrýjanda í Lífeyrissjóði verslunarmanna að fjárhæð19.531.000 krónur dregin frá lífeyrisrétti hans hjá gagnáfrýjanda. Þá er hvorkideilt um að aðaláfrýjanda beri lífeyrisréttur sem nemur 13,7% af síðustu launumsem framkvæmdastjóri Íslandsbanka hf., verðtryggðum með tilteknum hætti, né aðaðaláfrýjandi hafi áunnið sér lífeyrisréttindi sem námu 76,3% afviðmiðunarlaunum áður en hann tók við starfi framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf.í byrjun árs 1990. Stendur einungis eftir ágreiningur um við hvaða laun skuli miða þegarreiknuð eru út „76,3% af launum“ samkvæmt 13. gr. samningsins 9. júlí 1993. Villaðaláfrýjandi miða við laun bankastjóra Íslandsbanka hf. í lok árs 2009, en ellavið laun hæstaréttardómara frá sama tímamarki. Gagnáfrýjandi telur á hinnbóginn að í samningnum hafi falist að réttindi sem aðaláfrýjandi hafði áunniðsér vegna starfa sinna hjá Iðnaðarbanka Íslands hf. hafi runnið saman viðréttindi þau sem hann ávann sér vegna starfa sinna hjá Íslandsbanka hf. meðþeim hætti að áðurnefnd grundvallarlaun til útreiknings lífeyris skyldu verasíðustu fullu mánaðarlaun hans hjá síðarnefnda bankanum fyrir töku lífeyris ogtaka breytingum í samræmi við launavísitölu. Í yfirlýsingu endurskoðanda og tryggingafræðings 28. maí 2009, sem komuað gerð samningsins 9. júlí 1993 fyrir hönd Íslandsbanka hf., sagði aðsamningurinn hafi átt að tryggja að launaviðmið til ákvörðunar lífeyrisréttar aðaláfrýjandavegna fyrri starfa hjá Iðnaðarbanka Íslands hf. skyldi fylgja launumhæstaréttardómara með tilgreindum álögum, en ekki launavísitölu. Einungis hafiátt að miða við launavísitölu vegna lífeyrisréttar sem aðaláfrýjandi ynni til ístarfi hjá Íslandsbanka hf. frá 1. janúar 1990. Um þetta vísuðu þeir tilminnisblaðs endurskoðandans 15. júní 1993 undir heitinu „grunnhugmyndir að eftirlaunasamningumvið bankastjórn“. Þar sagði meðal annars: „Nýir samningar taka gildi með nýjumávinnsluákvæðum, en rétturinn var hins vegar mismunandi í hinum ýmsu bönkum ...Menn halda þeim réttindum, sem þeir hafa áunnið sér. Þeir sem ekki höfðu náðfullum réttindum við sameininguna ávinna sér viðbótarrétt eftir ákvæðum hinsnýja samnings.“ Endurskoðandinn staðfesti framangreint fyrir dómi, entryggingafræðingurinn var þá látinn.Aðaláfrýjandi hafði áunnið sér veruleg lífeyrisréttindi er Íslandbanki hf.yfirtók skyldur Iðnaðarbanka Íslands hf. gagnvart honum við sameiningu bankannaárið 1990. Njóta slík réttindi verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Viðgerð nýs samnings við aðaláfrýjanda um lífeyrisrétt hans var því brýnt aðtilgreina skýrlega ef hann átti að missa eitthvað af réttindum sínum sem hannhafði áður sérstaklega samið um og áunnið sér, en ekki var um að ræða almennarbreytingar er sneru að réttindum allra félaga þess lífeyrissjóðs eraðaláfrýjandi tilheyrði. Af þeim ákvæðum samningsins 9. júlí 1993 sem að framaneru rakin, einkum 8. gr. og hinum svokölluðu sérstöku ákvæðum 13. gr. sem áttuað taka til þess atriðis, verður ekki séð að svo hafi verið og er framangreint minnisblað,sem ritað var á þeim tíma sem samningurinn var gerður, því heldur ekki tilstuðnings. Að þessu gættu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að meðsamningnum 9. júlí 1993 hafi ekki verið hróflað við eldra viðmiði um að þegaráunnin lífeyrisréttindi aðaláfrýjanda vegna starfa hans hjá Iðnaðarbanka Íslandshf. skyldu verðtryggð samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu þannig að þau yrðu „ákveðinnhundraðshluti af bankastjóralaunum, eins og þau eru á hverjum tíma“ svo sem kveðiðhafði verið á um í samningi hans við bankann 10. maí 1988. Að framan eru rakin afdrif þess banka er aðaláfrýjandi starfaði hjá erhann öðlaðist hin umþrættu réttindi er gagnáfrýjandi yfirtók. Standa ekki röktil þess að telja slík tengsl vera milli þess nýja banka sem var stofnaður íoktóber 2008 og Iðnaðarbanka Íslands hf. að miða beri við laun bankastjóra fyrrgreindabankans þegar metin eru ákvæði tveggja samninga aðaláfrýjanda við iðnaðarbankann20 árum áður og liggja til grundvallar rétti hans að þessu leyti. Samkvæmtþessu verður einnig fallist á með héraðsdómi að líta verði til þess viðmiðs semaðaláfrýjandi miðar þrautavarakröfu sína við, enda er það, eins og málið erlagt upp, eina leiðin til að finna nú hver viðmiðunarlaunin gætu hafa orðið. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstrimálsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málkostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2015. Málþetta höfðaði Ragnar Önundarson, kt. [...], með stefnu birtri 29. apríl 2014 áhendur Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, Borgartúni, 29, Reykjavík.Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 22. apríl sl. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði aðáunnin lífeyrisréttindi hans við yfirfærslu þeirra frá Eftirlaunasjóðistarfsmanna Glitnis banka hf. til stefnda þann 31. ágúst 2010 á verðlagi 31.desember 2009 hafi verið 76,3% af launum banka­stjóra Íslandsbanka hf. eins og þauvoru 31. desember 2009, auk 13,7% af síðustu launum stefnanda semframkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf., verðtryggðum með launavísitölu frá maí1998 (139,4 stig), fyrstu tvö árin frá því að taka lífeyris hefst, 8,7% næstutvö árin og 3,7% í tvö ár eftir það. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að áunnin eftir­launaréttindihans við yfirfærslu þeirra frá Eftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka hf.til stefnda þann 31.8.2010 á verðlagi 31. desember 2009 hafi verið 76,3% af9/10 hluta launa bankastjóra Íslandsbanka hf. eins og þau voru 31. desember2009, auk 13,7% af síðustu launum stefnanda sem framkvæmdastjóra hjáÍslandsbanka hf. verð­tryggðum með launavísitölu frá maí 1998 (139,4 stig)fyrstu tvö árin frá því að taka lífeyris hefst, 8,7% næstu tvö árin og 3,7% ítvö ár eftir það. Tilþrautavara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að áunnineftirlaunaréttindi hans við yfirfærslu þeirra frá Eftirlaunasjóði starfsmannaGlitnis banka hf. til stefnda þann 31.8.2010 á verðlagi 31. desember 2009 hafiverið 76,3% af launum hæstaréttardómara auk 17% álags og 25% viðbótarálags álaunin þannig reiknuð eins og þau laun voru í lok árs 2009 auk 13,7% af síðustulaunum stefnanda sem framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf. verðtryggðum meðlaunavísitölu frá maí 1998 (139,4 stig) fyrstu tvö árin frá því að takalífeyris hefst, 8,7% næstu tvö árin og 3,7% í tvö ár eftir það. Þáer þess í öllum tilvikum krafist að stefnandi eigi rétt til eftirlauna frá 65ára aldri og að lífeyrir greiðist í 12 mánuði auk eins mánaðar á ári. Þesser jafnframt krafist að viðurkennd verði skylda stefnda til að þola yfir­færsluréttinda stefnanda frá Eftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka hf. til síneins og þau hafi verið áunnin og viðurkennd 31. desember 2009 með öllum þeimréttindum og skyldum sem fylgdu réttindum annarra sjóðsfélaga Eftirlaunasjóðsstarfsmanna Glitnis banka hf. er tekin voru yfir af stefnda. Allsofangreinds er krafist gegn því að stefnandi uni því að áunnin lífeyris­réttindihans í Lífeyrissjóði verslunarmanna að fjárhæð kr. 19.531.000 verði dregin fráheildarlífeyrisrétti hans og að stefnandi uni því að réttindi hans verði fluttfrá Eftir­launasjóði starfsmanna Glitnis banka hf. til stefnda. Lokskrefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Hérá eftir verður Íslandsbanki nefndur oftsinnis og er þá átt við banka með þvínafni sem hóf starfsemi 1990 og er nú til slitameðferðar. Stefnandistarfaði í Iðnaðarbanka Íslands hf. frá 1. júní 1976 til ársloka 1989. Var hann fyrst sérfræðingur í hagdeildbankans, síðan forstöðumaður hagdeildar, þá aðstoðarbankastjóri og loksbankastjóri. Á þessum tíma ávannstefnandi sér eftir­launarétt samkvæmt ráðningarsamningi sínum viðbankann. Ístefnu segir að stefnandi hafi í fyrstu áunnið sér 2% lífeyrishlutfall áári. Þessara kjara hafi hann notið í 41mánuð og áunnið sér þannig 6,833% lífeyrisrétt.Hann hafi verið aðstoðarbankastjóri frá árinu 1979 og bankastjóri fráþví í ágúst 1984. Á tímabilinu sem hanngegndi starfi aðstoðarbankastjóra var hann um langt skeið stað­gengillbankastjóra, sem var forfallaður. Hafðihann áunnið sér lífeyrisréttindi sem námu 76,3% af viðmiðunarlaunum, þegar hanntók við starfi framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka í byrjun árs 1990. Stefndi mótmælir ekki þessum útreikningistefnanda. Ísamningi sem stefnandi og aðrir bankastjórar Iðnaðarbankans gerðu við bankann10. maí 1988 var eftirlaunaréttur þeirra skýrgreindur. Almenna reglan samkvæmt 1. gr. var sú aðeftirlaunaréttur yrði virkur í lok þess mánaðar er 65 ára aldri væri náð. Eftirlaunin skyldu nema tilteknu hlutfallibankastjóralauna eins og þau yrðu á hverjum tíma, allt að 90%. Í 7. gr. samnings þessa sagði að ef kæmi tilsameiningar bankans við aðra banka ábyrgðist bankinn að hinn sameinaði bankiyfir­tæki skuldbindingar samkvæmt samningnum. Launbankastjóra á þessum tíma voru ákveðin eins og laun hæstaréttardómara meðtilteknu álagi, auk aukagreiðslna og fríðinda, en skrifað var undir sérstakanráðningarsamning við stefnanda þann 16. maí 1988. Íársbyrjun 1990 var rekstur fjögurra banka sameinaður með því að eignir þeirraog skuldir voru lagðar fram sem hlutafjáraukning í Útvegsbanka Íslands hf. ognafni hans breytt í Íslandsbanki.Stefnandi heldur því fram að lífeyrisskuldbinding bankans við hann hafiverið reiknuð og dregin frá þeim verðmætum sem komu í hlut eigendaIðnaðarbankans. Stefnandivarð einn af fjórum framkvæmdastjórum Íslandsbanka frá 1. janúar 1990. Laun hans námu 90% af launum bankastjóra, enþau voru ákveðin eins og áður eftir launum hæstaréttardómara. Það breyttist á árinu 1993. Íráðningarsamningi stefnanda við Íslandsbanka var ekki neitt ákvæði um eftir­launeða lífeyrisréttindi. Í sérstakri bókunvar tekið fram að bankaráð og stefnandi skyldu gera sérstakan samning umlífeyrisrétt sem skyldi gilda frá 1. janúar 1990. Nýrráðningarsamningur var undirritaður 9. júlí 1993. Í 6. gr. hans var ákvæði um eftirlaun. Ekki er nauðsynlegt að reifa þau ákvæði þarsem aðilar eru sammála um hvaða réttindi stefnandi ávann sér samkvæmt þessumsamningi. Í 6. gr. sagði að fjár­hæðlífeyris væri ákveðinn hundraðshluti af grundvallarlaunum. Þau voru skýrgreind sem „síðustu fullu mánaðarlaunframkvæmdastjórans fyrir töku lífeyris, sbr. 5. gr., og skulu þau breytasteftir það í samræmi við breytingar á launavísitölu samkvæmt út­reikningiHagstofu Íslands“. Í8. gr. samningsins sagði: „Áunnineftirlaunaréttindi, sem Íslandsbanki yfirtók ... teljast til áunninna réttindahjá bankanum.“ Í13. gr. samnings stefnanda var sérákvæði.Þar segir: Þegarframkvæmdastjórinn hóf störf hjá bankanum hinn 1. janúar 1990 hafði hann áunniðsér rétt til 76,3% eftirlauna hjá Iðnaðarbanka Íslands hf., en bankinn yfirtókþá skuldbindingu gagnvart honum að frádregnum þeim lífeyrisrétti, semframkvæmdastjórinn hafði áunnið sér hjá öðrum lífeyrissjóðum, sem sá bankihafði greitt iðgjöld í. Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 6.gr. verður eftirlaunaréttur framkvæmdastjórans aldrei lægri en það hlutfall aflaunum, sem hann hafði áunnið sér rétt til hinn 1. janúar 1990, eða 76,3% aflaunum og reiknast makalífeyrir ... Þettaákvæði má segja að sé þungamiðja ágreinings aðila. Hér er samið um minni réttindaávinnslu en ísamningi stefnanda við Iðnaðarbankann og aðra viðmiðun um verðtrygginguréttindanna. Ístefnu er lýst aðdragandanum að þessari samningsgerð. Hafði endur­skoðanda bankans verið falið aðleggja fram hugmyndir að eftirlaunasamningum bankastjórnar. Lagði hann fram minnisblað dags. 15. júní1993, sem stefnandi segir að hafi orðið grunnur að samningum, m.a. áðurnefndumsamningi við hann sjálfan. Áminnisblaðinu er lýst þeirri meginhugmynd að frá sameiningu bankanna íÍslandsbanka eigi eftirlaunaréttindi að ávinnast með saman hætti hjá allribanka­stjórninni. Tekið er fram aðrétturinn hafi verið mismunandi í hverjum banka. Í 3. tl. segir: „Menn halda þeim réttindum, sem þeir hafa áunniðsér. Þeir sem ekki höfðu náð fullumréttindum við sameininguna ávinna sér viðbótarrétt eftir ákvæðum hins nýjasamnings.“ Verðtrygging réttinda er ekkinefnd á minnisblaðinu. Þessarskuldbindingar Íslandsbanka voru skömmu síðar fluttar í eftirlauna­sjóðinn semáður var nefndur. Greiddi bankinn fé tilsjóðsins í samræmi við útreikning tryggingastærðfræðings áskuldbindingunum. Stefnandihætti störfum hjá Íslandsbanka 31. maí 1998.Hann telur að hann hafi áunnið sér eftirlaunarétt er nemi 40,4% aflaunum maímánaðar 1998. Stefnandikveðst ekki hafa fengið neinar upplýsingar um réttindi sín hjáeftirlaunasjóðnum fyrr en í janúar 2007 er Talnakönnun hf. reiknaði réttindihans að beiðni sjóðsins. Í því bréfi komfram að réttindin miðuðust við laun stefnanda og vísi­tölu í maí 1998. Þá kom fram að lífeyrir skyldi greiddur í 13mánuði á ári. Þann30. desember 2008 ritaði stefnandi eftirlaunasjóðnum bréf þar sem hann m.a.setti fram kröfu um að sjóðurinn viðurkenndi að hann ætti rétt til eftirlaunasem næmu 82% af launum bankastjóra Íslandsbanka (þá Nýja Glitnis banka) eins ogþau væru á hverjum tíma. Þessubréfi stefnanda var svarað með bréfi lögmanns fyrir hönd sjóðsins, dags. 16.febrúar 2009. Þar kemur fram sú afstaðaað réttindi stefnanda frá tíma hans í Iðnaðarbankanum og réttindin sem hannávann sér í Íslandsbanka rynnu í eitt og að grundvallarlaun til útreikningslífeyris skyldu vera síðustu fullu mánaðarlaun stefnanda fyrir töku lífeyris,framreiknuð samkvæmt launavísitölu. Stefnandivar ósáttur við þessa afstöðu sjóðsins og aflaði sér minnisblaðs þeirra ÓlafsNilssonar endurskoðanda og Bjarna Þórðarsonar tryggingafræðings, sem komu aðgerð samninga um eftirlaun og lífeyrisréttindi eftir stofnun Íslandsbanka áárinu 1990. Þeir lýsa þeirri skoðunsinni að launaviðmið til ákvörðunar lífeyrisréttar stefnanda vegna starfs hanssem bankastjóri og aðstoðarbankastjóri í Iðnaðar­bankanum skyldu vera launhæstaréttardómara með tilgreindum álögum.Réttindi sem hann hefði aflað sér í starfi hjá Íslandsbanka ættu aðreiknast sem hlutfall af launum hans í apríl 1998, verðtryggð samkvæmtlaunavísitölu. Aðilarlögðu ágreining sinn í gerð samkvæmt samþykktum sjóðsins. Gerðar­dómur vísaði málinu frá sér með dómi20. nóvember 2009. Taldi dómurinn aðGlitnir banki hefði þurft að eiga aðild að málinu, en eftirlaunasjóðurinnviðurkenndi ekki að hann bæri allar þær skyldur sem bankinn hefði tekið ásig. Þar sem stefndi í þessu málimótmælir því ekki að hann beri allar þær skyldur sem bankinn tók á sig, þarfekki að reifa nákvæmlega hvernig staðið var að yfirtöku eftirlaunasjóðsins áskuld­bindingum Íslandsbanka á árinu 1993.Er þetta rakið ítarlega í stefnu.Stefnandi lýsti í kjölfar gerðardómsins kröfu í slitabú Glitnisbanka. Kveðst hann hafa gert það tilöryggis ef ekki yrði viðurkennt að eftirlaunasjóðurinn hefði yfirtekið allarlífeyris­skuldbindingar bankans. Stefnandilýsti enn fremur kröfu eftir innköllun vegna sameiningar eftirlauna­sjóðsins ogstefnda. Stjórn sjóðsins hafnaði kröfustefnanda að svo stöddu með bréfi dags. 2. nóvember 2010. Stefnandi mótmælti þeirri afstöðu með bréfi10. nóvember 2010. Ekkier nauðsynlegt að rekja bréfaskipti aðila nánar. Fram koma upplýsingar um að stefndi hafi lagt150 milljónir króna í varasjóð til að mæta kröfu stefnanda um aukinlífeyrisréttindi. Þá eru rakinbréfaskipti eftirlaunasjóðsins og starfsmanna Talnakönnunar, sem stefnanditelur sýna að fram til 2007 hafi sjóðurinn haft sama skilning áeftirlaunaréttindum hans og þeir Ólafur Nilsson og Bjarni Þórðarson. Stefndimótmælir því ekki að eftirlaunasjóðurinn, sem sameinast hefur stefnda, hafiyfirtekið allar lífeyrisskuldbindingar Íslandsbanka gagnvart stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Um aðalkröfu Ífyrri lið aðalkröfu byggir stefnandi á því að lífeyrisréttindi sem hann ávannsér hjá Iðnaðarbankanum skuli reiknuð samkvæmt eftirmannsreglu allt þar til þauvoru flutt frá Eftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka til stefnda. Þá krefst hann þess að viðurkennt verði aðþessi réttindi nemi 76,3% af launum bankastjóra Íslandsbanka hf. Hann segir að eftirlaunasjóðurinn hafi tekiðyfir eftirlaunaskuldbindingu Íslandsbanka.Hafi þar verið færð nákvæmlega sama skuldbinding og hafði áður veriðfærð af Iðnaðarbankanum til Íslandsbanka. Stefnandibyggir á því að í starfi hjá Iðnaðarbankanum hafi hann áunnið sér 6,833%eftirlaunarétt sem sérfræðingur og forstöðumaður og 76,3% rétt sem banka­stjóri. Þessi réttindi hafi eftirlaunasjóðurinn tekiðá sig og fengið fullt verð fyrir. Þáhafi verið skráð í bækur sjóðsins að réttindin væru verðtryggð samkvæmteftirmanns­reglu. Kveðst stefnandibyggja bæði á þessari skráningu og ráðningarsamningi sínum. Því byggir stefnandi á því aðeftirlaunaréttindi sem hann ávann sér hjá Iðnaðarbankanum skuli verðtryggðsamkvæmt eftirmannsreglu. Eftirlaunasjóðurinnhafi túlkað réttindi stefnanda á þennan hátt allt frá 1993 og fram á seinnihluta árs 2006. Þá hafi hann breyttréttindunum einhliða með nýrri túlkun á ráðningarsamningi stefnanda. Hafi hann þá viljað að öll eftirlaunaréttindistefnanda skyldu miðast við síðustu laun hans í starfi hjá Íslandsbanka oguppfærast samkvæmt launavísitölu. Segirstefnandi að sér hafi ekki verið tilkynnt um þessa breyttu afstöðusjóðsins. Stefnandisegir að það hafi ekki verið nefnt einu orði í samningnum við Íslandsbanka aðverið væri að breyta áunnum réttindum eða að stefnandi væri að afsala sérréttindum. Skýrt hafi verið tekið framað bankinn hafi yfirtekið áunnin réttindi. Stefnandibyggir á því að í ráðningarsamningnum hafi falist yfirtaka á skyldum, en ekkihafi verið samið um breytingu á réttindum stefnanda. Eigi að breyta verðtryggingunni sé verið aðskerða áunninn lífeyrisrétt hans afturvirkt.Eftirlauna­réttindin hafi átt að flytjast til eftirlaunasjóðsins ogvarðveitast þar óskert. Ljóst sé aðgerður hafi verið skýr greinarmunur á eldri réttindum og þeim réttindum semstjórnendur Íslandsbanka áunnu sér eftir að hann var stofnaður. Vísar stefnandi um þessi atriði tilminnisblaðs Ólafs Nilssonar endurskoðanda og Bjarna Þórðarsonartryggingastærðfræðings. Stefnanditelur að lífeyrisréttindi sín og réttur sinn til verðtryggingar þeirra samkvæmteftirmannsreglunni séu varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þau verði ekki af honum tekin nema meðbreytingu sem væri almenn og tæki til allra sjóðfélaga. Hann hafi ekki afsalað sér þessumréttindum. Stefnandikrefst þess að eftirlaunaréttindin sem hann ávann sér í Iðnaðar­bankanum skulimiðast við laun bankastjóra Íslandsbanka í desember 2009. Sameining eftirlaunasjóðsins og stefnda hafiverið miðuð við stöðu eigna og skuld­bindinga á þeim degi. Íslandsbanki sem nú starfi tengistIðnaðarbankanum sterkum böndum. Þá eigiekki að miða við lægra settan starfsmann, eða starfsmann sem gegni sambærilegristöðu og hann sjálfur hjá Íslandsbanka.Það felist í eftirmannsreglunni að miða eigi við hæstu stöðu, sbr. 9.mgr. 6. gr. samþykkta eftirlaunasjóðsins.Laun bankastjóra Íslandsbanka hafi verið 1.750.000 krónur í desember2009. Umseinni lið aðalkröfu segir stefnandi að hann hafi í starfi hjá Íslandsbankaáunnið sér upp í 90% eftirlaunarétt, frá 76,3% sem hann hafði þegar áunniðsér. Þessi réttindi lúti öðrum lögmálumen fyrri réttindi. Ellilífeyrisréttindiyrðu aldrei hærri en 90%. Ellilífeyriryrði 90% fyrstu tvö árin eftir að greiðsla hans hæfist, 85% næstu tvö árin ogsvo koll af kolli niður í 70%. Í 13. gr.samningsins er sérákvæði um að eftirlaunarétturinn í tilviki stefnanda færi þóaldrei niður fyrir 76,3%. Þá hafi veriðáréttað í ráðningarsamningnum að áunnin eftirlaunaréttindi sem Íslandsbankiyfirtók í ársbyrjun 1990 teldust til áunninna réttinda í bankanum. Þau réttindi sem stefnandi hafi áunnið sér ístarfi hjá Íslandsbanka eigi að reiknast í samræmi við skilningeftirlaunasjóðsins á þeim. Um varakröfu Varakrafaer sambærileg aðalkröfu nema hvað að þar er miðað við að áunnin réttindi íIðnaðarbankanum skuli miðast við 90% af launum bankastjóra Íslandsbanka. Rök fyrir þessu séu þau að launframkvæmdastjóra hjá bankanum hafi numið 90% af launum bankastjóra. Eigi að miða þessi réttindi við laun í þvístarfi sem hann gegndi síðast þá eigi að reikna þau með þessum hætti en ekkieins og stefndi vilji gera. Um þrautavarakröfu Íþrautavarakröfu er byggt á sömu atriðum og í aðalkröfu, fyrir utan það að réttindinfrá Iðnaðarbankanum verði miðuð við laun hæstaréttardómara auk tilgreindsálags. Það sé lágmarkskrafa að miðaðskuli við þau launakjör sem stefnandi naut er hann ávann séreftirlaunaréttindin. Grunnlaunhæstaréttardómara hafi í desember 2009 verið 806.230 krónur. Uppreiknuð samkvæmt ráðningarsamningnum værilaunaviðmiðunin 1.179.111 krónur. Annað Kröfuum 8,33% álag byggir stefnandi á því að svokallaður 13. mánuður hafi ávalltverið greiddur, þótt hans sé hvergi getið í kjara- eða ráðningarsamningum. Þetta hafi eftirlaunasjóðurinn viðurkenntfyrir gerðardóminum. Aðeftirlaunaaldur sé 65 ár byggir stefnandi á ráðningarsamningum sínum. Þetta sé enn fremur viðurkennt af stefnda. Stefnandireiknar kröfur sínar miðað við 31. desember 2009, en þann dag hafi stefnditekið á sig skuldbindingar eftirlaunasjóðsins. Stefnandikveðst krefjast þess að viðurkennd verði skylda stefnda til að yfir­færaréttindi stefnanda eins og þau hafi verið 31. desember 2009, þar semnauðsynlegt sé að þeim fylgi öll viðbótarréttindi, eins og t.d. réttur tilhlutfallslegrar úthlutunar af umframeignum eftirlaunasjóðsins og réttur til aðbreyta 20% af áunnum eftirlauna­réttindum í séreignarsparnað. Ummálskostnaðarkröfu sína tekur stefnandi fram að eftirlaunasjóðurinn hefði getaðkomið í veg fyrir að gerðardómur sem fjallaði um ágreining aðila vísaði málinufrá sér. Hefði hann veitt gerðardóminumréttar upplýsingar um meðferð lífeyris­réttinda stefnanda og stöðueftirlaunasjóðsins gagnvart Glitni banka hefði hann getað komið í veg fyrir aðniðurstaðan yrði sú og þar með getað sparað höfðun þessa máls. Stefndi sé aðili að þessu máli eftir að hanntók yfir öll réttindi og skyldur eftirlauna­sjóðsins. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir á því að ekki verið ráðið af ráðningarsamningi stefnanda viðÍslandsbanka að áunninn eftirlaun hans skyldu taka mið af launum Íslandsbankaeins og þau voru 31. desember 2009.Samningurinn mæli fyrir um að fjárhæð lífeyris skuli vera ákveðinnhundraðshluti af grundvallarlaunum.Hugtakið grundvallarlaun merki síðustu fullu mánaðarlaunframkvæmdastjórans fyrir töku lífeyris.Þá skuli þau breytast í samræmi við breytingar á launavísitölu. Stefndimótmælir því ekki að Íslandsbanki hafi í ársbyrjun 1990 tekið á sig lífeyrisskuldbindinguIðnaðarbankans gagnvart stefnanda. Þaueftirlaunaréttindi hans hafi talist til áunninna réttinda hjá Íslandsbankasamkvæmt 8. gr. ráðningarsamnings stefnanda.Með sérákvæði í 13. gr. samningsins sé hins vegar ákveðið hvað í þessufelist. Þar sé vísað til þess aðstefnandi hafi áunnið sér rétt til 76,3% eftirlauna hjá Iðnaðarbankanum, semstefnandi hafi yfirtekið. Eftirlaunaréttur hans verði aldrei lægri en þaðhlutfall sem hann hafði þá áunnið sér. Stefndibyggir á því að með ráðningarsamningi stefnanda hjá Íslandsbanka hafi veriðsamið um breytingu á verðtryggingarviðmiðun eftirlaunaréttinda sem hann hafðiþá þegar áunnið sér. Samið hafi verið umað verðtrygging yrði framvegis samkvæmt launavísitölu, en ekki eftir launumbankastjóra Iðnaðarbankans. Sú staðahafi verið lögð niður þegar ráðningarsamningurinn var gerður. Það sé langsótt, ef ekki óhugsandi, aðstefnandi og Íslandsbanki hafi gert samning um lífeyrisréttindi í júlí 1993 ogákveðið að eftirlaun skyldu ráðast af launum fyrir starf sem lagt hafði veriðniður. Hafi aðilar ætlað að miða viðlaun bankastjóra Íslandsbanka hefðu þeir tekið það fram í samningnum. Stefndimótmælir því sem röngu og ósönnuðu að við fjármögnun eftirlauna­sjóðsins hafihann fengið greiðslu frá bankanum vegna stefnanda sem tekið hafi mið afkröfugerð hans nú. Fjármögnun sjóðsinshafi byggst á útreikningum á heildar­skuldbindingum hans á tryggingafræðilegumforsendum. Ekkert í gögnum málsins benditil þess að þar hafi verið gert ráð fyrir „bankastjóralaunum“ vegnastefnanda. Þetta myndi heldur ekki ráðaúrslitum. Vísar hann annars tilupplýsinga frá trygginga­stærðfræðingi eftirlaunasjóðsins, en þar komi fram aðí útreikningi á skuldbindingum vegna Ragnars hafi verið miðað við launframkvæmdastjóra í bankanum þegar hann lét af störfum. Tekur hann fram að útreikningurtryggingafræðings skapi stefnanda ekki stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Stefndimótmælir því sem segir í stefnu að eftirlaunasjóðurinn hafi breytteftirlaunaréttindum stefnanda einhliða seinni hluta árs 2006 eða í ársbyrjun2007 með nýrri túlkun á ráðningarsamningnum. Stefndimótmælir því að unnt væri að miða við laun bankastjóra nýja Íslands­banka, semstofnaður var í október 2008, þótt fallist yrði á að mismunandi reglur giltu umverðtryggingu hinna eldri réttinda stefnanda. Þáheldur stefndi því fram að eftirlaunaréttindi samkvæmt samningnum viðIðnaðarbankann hafi verið takmörkuð við 90% af bankastjóralaunum. Ekki sé tekið tillit til þessa í aðalkröfustefnanda. Þá taki stefnandi ekki tillittil frádráttarliða samkvæmt samningnum, sem séu víðtækari en frádráttarliðir ísamningnum við Íslandsbanka. Stefnandivelji þau ákvæði samningsins sem séu honum hagstæð, en líti fram hjá öðrum semtakmarki rétt hans. Því sé ekki unnt aðtaka kröfu hans til greina. Stefndimótmælir því að unnt sé að miða eftirlaun stefnanda við launhæstaréttardómara. Samningur stefnandavið Iðnaðarbankann hafi sagt að miða ætti við bankastjóralaun á hverjum tíma. Þar hafi laun hæstaréttardómara ekki veriðnefnd. Ekki fái staðist að launbankastjóra hefðu ætíð verið við þau miðuð.Nú hafi staða þessa bankastjóra verið lögð niður og viðmiðuneftirlaunasamningsins því ekki til staðar lengur. Stefndimótmælir sönnunargildi minnisblaðs um lífeyrisréttindi stefnanda, sem BjarniÞórðarson og Ólafur Nilsson rituðu og er dagsett 28. maí 2009. Þessa blaðs hafi stefnandi aflað eftir aðágreiningur reis milli aðila. Loksvísar stefndi til sömu málsástæðna gegn þrautavarakröfu og getið er að framanum aðal- og varakröfu stefnanda. Stefndivísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar, einkum meginreglna um stofnunkrafna, skuldbindingargildi samninga og túlkun. Niðurstaða Stefnandikrefst viðurkenningar eftirlaunaréttinda með ákveðnum hundraðs­hluta afákveðinni fjárhæð og viðurkenningar á því að greiða skuli 13 mánaðar­greiðslurá hverju ári. Stefndi krefst sýknu afkröfum stefnanda. Með öðrum orðum krefsthann þess að því verði hafnað að viðurkennd verði með dómi tiltekin réttindistefnanda. Þetta gefur ekki nákvæma myndaf ágreiningi aðila. Stefndi viðurkennirað stefnandi eigi talsverð réttindi.Ágreiningur stendur einungis um við hvaða laun réttindin í fyrri hluta kröfugerðarstefnanda skuli miðast og hvernig þau séu verð­tryggð. Aðilar eru sammála um að eftirlaun stefnandaskuli nema 76,3% af þeirri fjár­hæð sem hér verður komist að niðurstöðu um, auk13,7% af síðustu launum hans sem framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka,verðtryggðum með tilteknum hætti. Hinumdeildu réttindi ávann stefnandi sér í starfi hjá Iðnaðarbankanum til árs­loka1989. Um þau var samið í sérstökumsamningi um eftirlaun bankastjóra bankans, dags. 16. maí 1988. Réttindin eru í samningnum kölluð eftirlaun,en ekki lífeyrir. Þau áttu að nemaákveðnum hundraðshluta af bankastjóralaunum eins og þau væru á hverjumtíma. Íárslok 1989 hætti stefnandi störfum hjá Iðnaðarbankanum og hóf störf semframkvæmdastjóri hjá Íslandsbanka. Íráðningarsamningi, dags. 19. desember 1989, var sérstök bókun þar sem sagði aðgera skyldi sérstakan samning um lífeyrisrétt sem skyldi gilda frá 1. janúar1990. Það var ekki gert fyrr en 9. júlí1993, en þá var gerður nýr ráðningarsamningur.Þar sagði í 6. gr. að bankinn tryggði stefnanda eftirlaunarétt,ellilífeyri frá 65 ára aldri sem væri ákveðinn hundraðshluti afgrundvallarlaunum. Grundvallarlaunteldust síðustu fullu mánaðarlaun fyrir töku lífeyris, sem breyttust í samræmivið breytingar á launavísitölu. Hérliggur ágreiningur aðila. Stefndi telurað öll eftirlaunaréttindi stefnanda skuli reiknast samkvæmt þessu ákvæðiráðningarsamningsins frá 1993, en stefnandi vill reikna réttindi frá starfstímasínum í Iðnaðarbankanum samkvæmt eftirlauna­samningnum frá 1988. Þauákvæði samningsins sem hér reynir á eru annars vegar 5. mgr. 6. gr. og hinsvegar 8. gr. Í5. mgr. 6. gr. segir: „Aðrareftirlaunagreiðslur sem framkvæmdastjórinn kann að hafa áunnið sér rétt tiláður en hann hóf störf í bankanum eða einhverjum af þeim bönkum sem sameinuðustí Íslandsbanka hf., koma til lækkunar á greiðslum bankans að því marki sem þær,að viðbættum áunnum réttindum skv. 2. mgr., fara fram úr hámarksgreiðslumsamkvæmt þeirri málsgrein.“ Í8. gr. segir: „Áunnineftirlaunaréttindi, sem Íslandsbanki hf. yfirtók við sam­runa rekstrar bankannaí ársbyrjun 1990, teljast til áunninna réttinda hjá bankanum.“ Ífyrrgreinda ákvæðinu er mælt fyrir um frádrátt eftirlaunagreiðslna semstefnandi kann að hafa áunnið sér áður en hann hóf störf í Íslandsbanka eðaIðnaðar­bankanum, sé þetta skýrt eftir orðanna hljóðan. Er raunar ekkert sem styður aðra skýringu enað eftirlaunaréttindi stefnanda frá Iðnaðarbankanum og Íslandsbanka skulireiknuð saman þegar kemur til frádráttar annarra réttinda. Ákvæði 8. gr. felur ekki annað í sér enskýrgreiningu á hugtakinu áunnin réttindi í samningnum. Í því felst ekki sérstök efnisregla. Viðþessa athugun samningsákvæða má bæta að í ráðningarsamningi stefnanda segir aðsemja skuli sérstaklega um lífeyrisréttindi og að sá samningur skuli, eins ogáður segir, gilda frá 1. janúar 1990.Ætlun aðila með þessu ákvæði hefur verið að ákveða að samræmdeftirlaunaréttindi skyldu gilda frá þeim degi sem Íslandsbanki hófstarfsemi. Þar með væri hættréttindaávinnslu samkvæmt eldri samningum. Ísamningi aðila frá 9. júlí 1993 er efni eldri eftirlaunaréttinda stefnanda ekkiskýrgreint. Einungis eru settartilteknar reglur um áhrif hinna eldri réttinda á réttindi sem ávinnast hjáÍslandsbanka. Ekki er unnt að skýrasamninginn svo að verðtrygging eldri réttinda stefnanda skyldi fara eftirreglum samningsins. Í honum er ekkikveðið á um efni hinna eldri réttinda, einungis hvaða áhrif þau hafa á nýréttindi sem ávinnast myndu hjá Íslandsbanka.Verður því að viðurkenna kröfu stefnanda um eftirlauna­réttindi sem nema76,3% af launum. Enþá þarf að leysa úr því við hvaða laun skuli miða útreikning þessa hlutaeftirlauna stefnanda. Hann krefst þessaðallega að miðað verði við laun bankastjóra Íslandsbanka hf eins og þau voru31. desember 2009. Í samningi stefnandaog Iðnaðarbankans frá árinu 1988 segir að miða skuli við laun bankastjóra. Verður að skýra ákvæðið svo að átt hafi veriðvið bankastjóra Iðnaðarbankans. RekstriIðnaðar­bankans var hætt í árslok 1989 er rekstur hans var sameinaður rekstriannarra banka í Íslandsbanka. Í október2008 var skipuð skilanefnd yfir Íslandsbanka og síðar slita­stjórn. Var nýr banki stofnaður sem tók yfir talsvertaf eignum og skuldum gamla bankans.Stefnandi miðar aðal- og varakröfu sína við laun bankastjóra þessa nýjabanka. Ekki er fallist á að það séheimilt. Talsverður munur er á stærðbankanna og þess einnig að gæta að stefnandi var annar tveggja bankastjóra, enÍslandsbanka stýrir einn bankastjóri. Eftirlaunasamningurstefnanda og annarra bankastjóra Iðnaðarbankans var gerður sama dag ográðningarsamningur stefnanda sem bankastjóra.Laun hans voru þá ákveðin eftir launum hæstaréttardómara með tilteknumviðbótum. Því er ekki haldið fram aðþessari viðmiðun hafi verið breytt áður en stefnandi hætti störfum íIðnaðarbankanum og hóf störf í Íslandsbanka.Laun hæstaréttardómara voru á þessum tíma ákveðin af kjaradómi, sem varóháður gerðardómur. Þau eru nú ákveðinaf kjara­ráði, sem einnig er óháður úrskurðaraðili. Launin skulu breytast í samræmi við launa­þróuní landinu, sbr. nú 8. gr. laga nr. 47/2006.Þykir stefnandi eiga rétt til þess að fá viðurkennd eftirlaunaréttindisem miðist við þessi laun eins og hann krefst til þrauta­vara. Stefnditelur að stefnandi hafi ekki tekið tillit til þess að eftirlaunaréttindi hafiverið takmörkuð við 90% af bankastjóralaunum.Stefnandi gerir einmitt ekki kröfu um hærra hlutfall en 90% af fullumlaunum, en það var hámark eftirlauna samkvæmt eftirlaunasamningi hans viðIðnaðarbankann. Öðrumþáttum í kröfugerð stefnanda er ekki mótmælt.Fallist verður því á síðari lið viðurkenningarkröfu stefnanda umeftirlaunaréttindi sem hann ávann sér í starfi hjá Íslandsbanka. Þá verður viðurkennt að greiða skulieftirlaunin fyrir 13 mánuði á hverju ári. Ekkier nauðsynlegt að mæla fyrir um skyldu stefnanda til að þola yfirtöku stefnda áskyldum bankanna og eftirlaunasjóðsins.Í dóminum er veitt viðurkenning ákveðinna réttinda stefnanda gagnvartstefnda. Krafa um viðurkenningu réttindaog skyldu sem fylgt hafi réttindum annarra sjóðsfélaga Eftirlaunasjóðsstarfsmanna Glitnis banka er tekin hafi verið yfir af stefnda, er hins vegar ofóákveðin og ekki tengd ákveðnum tilgreindum réttindum og verður henni vísað frádómi. Stefndaverður gert að greiða stefnanda 1.350.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dó m s o r ð Framangreindrikröfu um viðurkenningu réttinda og skyldu er vísað frá dómi. Viðurkennter að áunnin eftirlaunaréttindi stefnanda, Ragnars Önundarsonar, við yfirfærsluþeirra frá Eftirlaunasjóði starfsmanna Glitnis banka hf. til stefnda,Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, þann 31. ágúst 2010 á verðlagi 31. desember2009 hafi verið 76,3% af launum hæstaréttardómara auk 17% álags og 25%viðbótarálags á launin þannig reiknuð eins og þau voru í lok árs 2009, auk13,7% af síðustu launum stefnanda sem framkvæmdastjóra hjá Íslandsbanka hf.verðtryggðum með launavísitölu frá maí 1998 (139,4 stig) fyrstu tvö árin fráþví að taka lífeyris hefst, 8,7% næstu tvö árin og 3,7% í tvö ár eftirþað. Viðurkennter að stefnandi eigi rétt til eftirlauna frá 65 ára aldri og að lífeyri skuligreiða fyrir 12 mánuði á ári, að viðbættri aukagreiðslu árlega er nemi sömufjárhæð og ein mánaðargreiðsla. Lífeyrisréttindistefnanda í Lífeyrissjóði verslunarmanna, að fjárhæð 19.531.000 krónur, skuludregin frá lífeyrisrétti hans hjá stefnda. Stefndigreiði stefnanda 1.350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 647/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 6. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila. Þá er staðfest sú niðurstaða úrskurðarins að varnaraðili sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 344/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skuldabréf
D lýsti kröfu við slit K hf. á grundvelli skuldabréfs. Deildu aðilar um það hvernig fara ætti með afslátt, sem veittur var af nafnverði við útgáfu skuldabréfsins, en slitastjórn K hf. taldi að lækka bæri fjárkröfu D vegna þessa afsláttar og samþykkti því aðeins kröfu D að hluta við slit K hf. Óumdeilt var að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku giltu um túlkun skuldabréfsins og annarra samningsgagna aðila. Þá voru aðilar sammála um að samkvæmt lögum fylkisins gilti sú almenna regla um afsláttarbréf að færa skyldi höfuðstól skuldabréfs niður við gjaldfellingu þegar reiknaðir hefðu verið forvextir af skuldabréfinu við útgáfu þess þannig að einungis hluti af skráðum höfuðstól hefði í raun verið greiddur útgefanda. Deildu aðilar annars vegar um það hvort umrætt skuldabréf væri afsláttarbréf og í öðru lagi, ef svo væri, hvort samið hefði verið að víkja frá umræddri reglu New York fylkis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í umsýslusamningi aðila kæmi skýrt fram að þegar lýst væri yfir gjaldfellingu samkvæmt ákvæði samningsins, kæmi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til þess og stöðu samningsins, tilvísunar í skuldabréfi til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu væri skuldabréfið afsláttarbréf, var fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara bæri með skuldabréfið sem afsláttarbréf. Þá var talið að þegar litið væri til þess að skuldabréfið væri að efni sínu afsláttarbréf og þess að innbyrðis ósamræmi væri í ákvæðum umsýslusamnings um það hver væri réttur vörsluaðila til greiðslu við sjálfkrafa gjaldfellingu skuldabréfsins, hefði D ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hefði verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja með samningnum frá áðurgreindri almennri reglu New York fylkis. Var ákvörðun slitastjórnar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2013 þar sem krafa sóknaraðila, sem hann lýsti við slit varnaraðila, var viðurkennd í réttindaröð sem almenn krafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að fjárhæð 327.168.997 krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að fjárhæð kröfu hans sé 378.844.888 krónur og hún hafi sömu stöðu í réttindaröð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 20. september 2013. I Ágreiningur málsaðila lýtur að fjárhæð kröfu, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er krafan reist á skuldabréfi að fjárhæð 2.760.000 bandaríkjadalir, sem varnaraðili gaf út 28. febrúar 2008 með lokagjalddaga 28. febrúar 2015, en jafnframt með tveimur valkvæðum gjalddögum 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013, sem varnaraðili gat nýtt til greiðslu skuldabréfsins. Samtímis var gefið út skuldabréf að fjárhæð 897.240.000 bandaríkjadalir og eru skilmálar þess hinir sömu. Er rekið sérstakt mál fyrir Hæstarétti nr. 343/2013 vegna þess skuldabréfs. Samtals voru því gefin út skuldabréf að fjárhæð 900.000.000 bandaríkjadalir. Um var að ræða sjöttu útgáfu skuldabréfa, sem reist var á umsýslusamningi (rammasamningi) málsaðila 12. apríl 2006. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýstu málsaðilar að þau skuldabréf, sem gefin hefðu verið út áður á grundvelli umsýslusamningsins, væru frábrugðin þeim, sem hér um ræðir, að því leyti að þau hefðu hvorki verið afsláttarbréf samkvæmt efni sínu né uppfyllt skilyrði skilgreiningar um þau bréf. Ágreiningslaust er að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku gildi um sakarefni málsins. Málsaðilar hafa lagt fram sameiginlega bókun um efni þeirra laga að því er lýtur að túlkun samninga og vægi nokkurra skjala, sem liggja frammi í málinu. Í bókuninni segir einnig svo: ,,Samkvæmt New York lögum er farið með ,,upphaflegan afslátt“ ... (þ.e. mismunur þeirrar fjárhæðar sem er tilgreind sem höfuðstóll á forsíðu skuldabréfs og þeirrar fjárhæðar sem er í raun greidd útgefanda að láni) sem vexti sem falla til á upphafsfjárhæð yfir heildarlíftíma skuldabréfs. Það er til staðar almenn viðurkennd regla (,,the unearnedinterest rule“) að ekki sé unnt að gera kröfu um slíkan afslátt sem ekki er áfallinn á því tímamarki þegar gjaldfellingu er lýst yfir eða þegar greiðsla á sér stað fyrir gjalddaga (e. „early repayment“). Þrátt fyrir þessa reglu, heimila New York lög slíka kröfu geri samningur milli aðila ráð fyrir að slíkur ,,upphaflegur afsláttur“ komi til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga.“ Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að sóknaraðili, sem telur að vikið hafi verið frá hinni almennu reglu með samningi aðila, hafi sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi verið um að upphaflegur afsláttur hafi átt að koma til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga. II Í hinum kærða úrskurði er fyrst leyst úr þeim ágreiningi aðila, hvort skuldabréf það, sem sóknaraðili reisir kröfu sína á, sé afsláttarbréf eða ekki. Í umsýslusamningi er að finna svofellda skilgreiningu á því hvað sé afsláttarbréf: ,,,,Afsláttarbréf“ er sérhvert skuldabréf sem kveður á um að fjárhæð ... sem er lægri en höfuðstólsfjárhæð bréfsins, verði þegar í stað gjaldkræf þegar yfirlýsing um gjaldfellingu er gefin út samkvæmt gr. 5.2.“ Ágreiningslaust er að slíkt ákvæði er ekki að finna í skuldabréfinu. Þar segir á hinn bóginn svo: ,,HÉR MEÐ ER VÍSAÐ TIL FREKARI ÁKVÆÐA RAMMASAMNINGSINS OG ÞESSA SKULDABRÉFS SEM FRAM KOMA Á BAKHLIÐ ÞESSA SKJALS OG SKULU FREKARI ÁKVÆÐI HAFA SÖMU ÁHRIF AÐ ÖLLU LEYTI EINS OG SÉU ÞAU SETT FRAM Á ÞESSUM STAÐ.“ Í grein 3.10 staflið (i) í umsýslusamningi er svofellt ákvæði: ,,Ef yfirlýsing er gefin út um gjaldfellingu höfuðstóls einhvers afsláttarbréfs, þá skal fjárhæðin, sem er gjaldkræf samkvæmt því bréfi, vera afskrifað nafnverð bréfsins á dagsetningu slíkrar yfirlýsingar ásamt ógreiddum vöxtum sem fallið hafa þar á fram að dagsetningu slíkrar yfirlýsingar“. Samkvæmt framansögðu kemur skýrt fram í umsýslusamningi að þegar lýst sé yfir gjaldfellingu samkvæmt grein 5.2 í samningnum komi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til stöðu þess samnings og framangreindrar tilvísunar skuldabréfsins til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu er skuldabréfið afsláttarbréf verður fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara beri með skuldabréf það, sem um ræðir, sem afsláttarbréf. III Í umsýslusamningnum eru ákvæði um gjaldfellingu á skuldabréfum, sem út eru gefin á grundvelli hans. Taka þau ákvæði því bæði til þeirra skuldabréfa, sem áður höfðu verið gefin út og teljast ekki afsláttarbréf, og þeirra sem út voru gefin á grundvelli sjötta viðauka við umsýslusamninginn, meðal annars þess skuldabréfs sem málið varðar. Ekki er ágreiningur um að skuldabréfið gjaldféll sjálfkrafa vegna ákvæða í (e), (f), (g) og (h) liðum í grein 5.1 umsýslusamningsins 9. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Kom því ekki til þess að skuldabréfið yrði gjaldfellt með sérstakri yfirlýsingu. Í grein 5.2 í umsýslusamningnum, sem fjallar um gjaldfellingu, riftun og ógildingu, segir meðal annars svo: ,,Ef til vanefndatilviks kemur af því tagi sem lýst er í liðum (e), (f), (g) eða (h) að ofan skal tilgreindur gjalddagi allra skuldabréfa sjálfkrafa færast fram og höfuðstólsfjárhæð slíkra skuldabréfa, ásamt áföllnum vöxtum þar ofan á og öðrum fjárhæðum, ef um það er að ræða, verður þegar í stað gjaldkræf. Ef til annarra vanefndatilvika kemur í tengslum við einhvern skuldabréfaflokk sem eru viðvarandi, þá er vörsluaðila og eigendum ... heimilt að lýsa því yfir að höfuðstóll (að meðtöldu yfirverði, ef eitthvert er) eða (í tilviki afsláttarbréfa) sú lægri fjárhæð sem kann að vera kveðið á um í tengslum við slík bréf ... sé þegar í stað gjaldkræfur“. Þá er í grein 5.4 í umsýslusamningnum að finna ákvæði um heimild vörsluaðila til að lýsa kröfum, sem hljóðar svo: ,,Ef yfirstandandi er slitameðferð, ógjaldfærni, skiptameðferð, gjaldþrot, endurskipulagning ... eða önnur málsmeðferð sem varðar félagið eða einhvern annan skuldara skv. skuldabréfum einhvers flokks eða eignir félagsins eða slíks annars skuldara eða kröfuhafa þeirra, þá skal vörsluaðila skuldabréfa í slíkum flokki (óháð því hvort höfuðstóll (eða lægri fjárhæð í tilviki afsláttarbréfa) einhvers skuldabréfs þess flokks verði þá gjaldkræfur eins og kveðið er á um í bréfinu eða skv. yfirlýsingu eða með öðrum hætti og óháð því hvort vörsluaðili hafi gert kröfu á hendur félaginu um greiðslu gjaldfallins höfuðstóls eða vaxta) vera heimilt og hafa vald, með íhlutun í slíka málsmeðferð eða öðrum hætti, til þess að: (a) leggja fram og lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa) (og yfirverðs, ef eitthvert er) og vaxta, ef einhverjir eru, sem er útistandandi og ógreidd vegna skuldabréfa í þeim flokki“. Þetta ákvæði felur í fyrsta lagi í sér þá reglu, að það sé vörsluaðili, sóknaraðili í þessu máli, sem einn sé bær til þess að lýsa kröfum við þær aðstæður, sem í ákvæðinu greinir. Var því enda slegið föstu í dómi Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í öðru lagi verður ekki annað ráðið en að þær aðstæður, sem vísað er til í ákvæðinu, séu þær sömu og (e), (f), (g) og (h) liðir greinar 5.1 og þar með fyrri málsliður greinar 5.2 taka til. Í þriðja lagi er mælt fyrir um það í (a) lið greinar 5.4 að heimild vörsluaðila standi til ,,að lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa)“. Orðalag ákvæðisins bendir ekki til að einungis sé um formreglu að ræða, heldur að þar sé einnig mælt fyrir um hvernig vörsluaðili eigi að lýsa þeim kröfum, sem hann hefur heimild til samkvæmt því sem áður segir, og í tilviki afsláttarbréfa eigi hann að lýsa lægri fjárhæð en upphaflegum höfuðstól. Af því sem rakið hefur verið er ljóst að ekki er fullt samræmi milli greinar 5.4 í umsýslusamningnum annars vegar og greinar 5.2 í samningnum hins vegar. Þegar litið er til þess, sem áður segir, að skuldabréfið sem hér um ræðir er samkvæmt efni sínu afsláttarbréf og til þessa innbyrðis ósamræmis í ákvæðum umsýslusamningsins, verður fallist á það með héraðsdómi að sóknaraðili hafi ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hafi verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja frá áðurgreindri almennri reglu í lögum New York fylkis um niðurfærslu höfuðstóls skuldabréfs með forvöxtum við gjaldfellingu þess við þær aðstæður sem uppi eru í málinu. Samkvæmt öllu framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Deutsche Bank Trust Company Americas, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 219/2011
Kærumál Kröfulýsing Fjármálafyrirtæki
R kærði úrskurð héraðsdóms þar sem kröfu sem hann hafði lýst við slit L hf. var hafnað. Málið átti rætur að rekja til samnings sem R gerði við L hf. um eignastýringu. Við fall L hf. var stærstur hluti eignasafns R í Peningabréfum Landsbankans ISK, og fékk R greidd 68,8% af virði eignar sinnar. Í málinu hélt R því fram að hann hefði gefið fyrirmæli til L hf. um innlausn á fjármunum sínum með tölvupósti fjármálastjóra R 30. september 2008 en það hefði ekki verið gert. Í úrskurði héraðsdóms var ekki fallist á að í tölvupóstinum hefðu falist fyrirmæli R um innlausn á fjármunum hans. Þá var ákvörðun stjórnar LV hf. fyrir opnun markaða 6. október 2008, um að loka fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini í peningamarkaðssjóðum félagsins, talin hafa verið í samræmi við reglur sjóðsins og lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Eftir slit sjóðsins og fullnaðargreiðslu ætti R ekki rétt til frekari greiðslu frá LV hf. Þá ætti hann ekki heldur neina slíka kröfu á hendur L hf. enda hefði virði eignar hans í umræddum peningamarkaðssjóði verið greitt honum að fullu við slit sjóðsins. Yrði ekki fallist á að L hf. hefði í vörslum sínum fé sem svaraði til mismunar á innlausnarvirði hlutdeildarskírteina R 6. október 2008 og þess sem greitt var við slit peningamarkaðssjóðsins. Enn síður væri uppi sú staða að slíkt fé væri sérgreint í vörslum L hf. í formi peninga. Engin skilyrði væru því til að fallast á að R gæti á grundvelli 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. krafist afhendingar mismunarins frá L hf. í skjóli eignarréttar yfir peningum í vörslum hans. Þá var ekki heldur fallist á að krafa R nyti rétthæðar samkvæmt 112. gr. eða 113. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið væri til málatilbúnaðar R og framlagðra gagna af hans hálfu yrði ekki fallist á að hann hefði í þessu máli sýnt nægilega fram á að skaðabótaskylda L hf. hefði stofnast. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila að fjárhæð 227.093.512 krónur, sem hann lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að framangreindri kröfu hans verði raðað í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 „sem sértökukröfu utan skuldaraðar“, til vara sem forgangskröfu „samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. sömu laga“ en að því frágengnu sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laganna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og kærumálskostnaðar. Skýra ber 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 svo að sóknaraðila hafi verið heimilt að koma að varakröfum sínum í málinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 26. janúar 2011 í málunum nr. 672/2010 og 673/2010. Þegar litið er til málatilbúnaðar sóknaraðila og framlagðra gagna af hans hálfu verður ekki fallist á að hann hafi í þessu máli sýnt nægilega fram á að skaðabótaskylda varnaraðila hafi stofnast. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Reykjanesbær, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 284/2010
Ávana- og fíkniefni Tilraun
B, I og S voru ásamt A sakfelldir í héraði fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 með því að hafa í sölu- og dreifingarskyni á bænum B ræktað 16 kannabisplöntur og fyrir tilraun til stórfellds brots á lögunum með því að setja upp ræktunarstöð fyrir allt að 600 kannabisplöntur á bænum. Ekki var fallist á að ákvæði 21. gr. hegningarlaga nr. 19/1940 um afturhvarf frá tilraun ætti við til að sýkna ákærðu í málinu. Talið var sannað að B hafi haft veg og vanda af skipulagningu starfseminnar og lagt fé til hennar. Þá hafi S og I, sem unnu að því að setja upp ræktunarstöðina, átt að vera ljós tilgangur starfseminnar og þeir tekið þátt í henni með fullri vitund og vilja. Talið var að um samverknað allra ákærðu væri að ræða og engu skipti þótt I hafi einn viðurkennt að hafa komið með á bæinn þær 16 kannabisplöntur sem ákært var fyrir, enda hafi það verið í samræmi við ætlan annarra ákærðu að slíkar plöntur yrðu fluttar á staðinn og ræktaðar þar. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að það brot sem þeir gerðu tilraun til að fremja hafi varðað verulega almannahagsmuni og þeir hafi unnið það í félagi. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu var staðfest og var I gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, S í fimm mánuði og B í sex mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. og 25. maí og 2. júní 2010 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu, sem verði þyngd. Ákærði Borgþór Friðrik Ágústsson krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að kröfu um upptöku verði hafnað að frátöldum ætluðum 16 kannabisplöntum. Ákærði Ingi Þór Thorarensen krefst aðallega sýknu af öðrum sökum en að hafa haft í vörslum sínum 16 kannabisplöntur og til vara að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu, en í báðum tilvikum krefst hann þess að hún verði milduð. Þá krefst hann þess að hafnað verði kröfu um upptöku á sjö nánar tilgreindum munum. Ákærði Sæþór Ágústsson krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu að sér verði ekki gerð refsing eða hún milduð ella. Með hinum áfrýjaða dómi var auk ákærðu A sakfelldur í málinu og honum gerð refsing, en hann unir dómi. Krafa ákærða Sæþórs um að málinu verði frá héraðsdómi er reist á því að verknaðarlýsing í ákæru sé ekki í samræmi við 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var þessi málsástæða höfð uppi í héraði og því borið við að annmarki á ákæru ætti að varða frávísun málsins án kröfu eða sýknu ákærðu. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður þessari kröfu hafnað. Í greinargerð ákærða Borgþórs Friðriks fyrir Hæstarétti er því lýst yfir að hann viðurkenni að hafa komið að uppsetningu á búnaði til ræktunar á kannabis að B og hafi hann að því leyti greint rétt frá atvikum í þeirri síðari af tveimur skýrslum, sem hann gaf hjá lögreglu 6. maí 2009 og lýst er í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem í héraðsdómi greinir könnuðust ákærðu Sæþór og Ingi Þór við að hafa komið að uppsetningu þessa búnaðar. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um að ákvæði 21. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um afturhvarf frá tilraun eigi hér ekki við til sýknu ákærðu verður niðurstaða hans staðfest, þar á meðal ákvæði hans um refsingu ákærðu og upptöku. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærðu, Borgþór Friðrik Ágústsson, Ingi Þór Thorarensen og Sæþór Ágústsson, greiði hver fyrir sitt leyti málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, hæstaréttarlögmannanna Ólafs Arnar Svanssonar, Björgvins Jónssonar og Brynjars Níelssonar, 313.750 krónur í hlut hvers, en annan áfrýjunarkostnað málsins, 31.938 krónur, skulu ákærðu greiða óskipt. Dómur Héraðsdóms Austurlands 31. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 26. febrúar sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Eskifirði, útgefinni 25. nóvember 2009, á hendur Borgþóri Friðrik Ágústssyni, kt. 030174-3569, Ársölum 1, Reykjavík, Sæþóri Ágústssyni, kt. 181079-4019, Sóleyjargötu 8, Vestmannaeyjum, Inga Þór Thorarensen, kt. 280878-5379, Drekavogi 4, Reykjavík og A, kt. [...], [...], [...], „fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni í [...]hreppi, með því að hafa um nokkurt skeið fram til miðvikudagsins 6. maí 2009, í sölu- og dreifingarskyni, á bænum B á [...], sem ákærði Borgþór hafði umráð yfir, ræktað 16 kannabisplöntur sem vógu samtals 8,8 g og fyrir tilraun til stórfells brots á sömu lögum, með því að setja upp mjög stóra ræktunaraðstöðu fyrir allt að 600 kannabisplöntur, sem lögreglan fann þar við leit þann 6. maí 2009. Telst þetta varða við og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. breytingarlög og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. breytingarreglugerðir. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist, að gerðar verði upptækar framangreindar kannabisplöntur, sem hald var lagt á, sbr. 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Jafnframt er, sbr. 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001, krafist upptöku á eftirtöldum munum sem notaðir höfðu verið eða ætlaðir voru til ólögmætrar ræktunar kannabisjurta og meðferðar fíkniefna og uppsetningar á búnaði til ræktunar fíkniefna, sem lögreglan lagði hald á við rannsókn málsins: 31. Hitachi DH24PB3, höggborvél. (Nr. 295013). 35. Tengikassi, typ. 9030010. (Nr. 295017). 36. Gavita Gan 6-800, gróðurhúsalampar, 16 stk. (Nr. 295018). 37. Bora- og bitasett, án tegundarheitis, 2 stk. (Nr. 295019). 38. Lux, topplyklasett. (Nr. 295020). 39. Borar. (Nr. 295021). 40. Kassi með skrúfum og ýmsu smádóti. (Nr. 295022). 41. Komelon, hallamál, 80cm. (Nr. 295023). 42. WORX, taska með ýmsum skrúfum og smáverkfærum. (Nr. 295024). 43. Vinnufatnaður: vesti o.þ.h. (Nr. 295025). 44. Glærar slöngur á rúllu. (Nr. 295026). 45. Fjöltengi og annað smádót í kassa. (Nr. 295027). 46. PVC hné í kassa. (Nr. 2950028). 47. Lampaskermur með peruskrúfgangi, aflangur. (Nr. 295029). 48. Kassi með perum í gróðurhúsalampa og fleiru. (Nr. 295030). 49. Ýmislegt dót tilheyrandi forræktun. (Nr. 295031). 50. Dælubúnaður úr forræktun. (Nr. 295033). 51. Raflagnir úr ræktunarrými. (Nr. 295034). 52. Matsui, viftur í kössum. (Nr. 295035). 53. Ruck, vifta úr forræktunarherbergi. (Nr. 295036). 54. Zanussi, borðvifta úr forræktunarherbergi. (Nr. 295037). 55. Ýmislegt úr forræktunarherbergi. (Nr. 295038). 56. Gróðurhúsalampar, með skermum, 2 stk. (Nr. 295039 og 295042). 57. Envirolite, gróðurhúsalampi. (Nr. 295040). 58. Áburður o.þ.h. í kassa. (Nr. 295041). 59. Fluorljós, 2 stk. (Nr. 295043). 60. Skermar af gróðurhúsalömpum, 34 stk. (Nr. 295066). 61. Fatnaður og skór úr holi. (Nr. 295069). 62. Kassi með raflagnaefni og öðru af lagerhillum úr holi. (Nr. 295071). 63. Kassi með verkfærum og ýmislegu öðru af lagerhillum úr holi. (Nr. 295074). 64. Kassi með ýmsu af lagerhillu úr holi. (Nr. 295076). 65. Kassi með ýmsu af borði úr holi. (Nr. 295077). 66. Kassi með ýmsu af lofthreinsara úr holi. (Nr. 295078). 67. Samanbrjótanlegur stigi, teg. Faraone. (Nr. 304452). 68. Tjalddúkur úr forræktun. (Nr. 304458). 69. 4 pokar af vikri. (Nr. 304459).“ Ákærði Borgþór krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og hafnar upptökukröfu. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl. og þóknun vegna starfa hans sem tilnefnds verjanda á rannsóknarstigi. Ákærði Sæþór krefst aðallega sýknu, til vara að honum verði ekki gerð refsing, en að því frágengnu vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Brynjars Níelssonar hrl. Ákærði Ingi krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá hafnar hann upptökukröfu að því er varðar aðra muni en þær plöntur sem um er getið í ákæru. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Guðbjarna Eggertssonar hdl. Einnig var af hans hálfu haldið uppi kröfu um að Sveini Andra Sveinssyni hrl. verði ákvörðuð þóknun vegna starfa hans sem tilnefndur verjandi ákærða á rannsóknarstigi málsins, en fulltrúi verjandans hafi verið viðstaddur eina skýrslutöku af ákærða hjá lögreglu. Ákærði A krefst aðallega sýknu, til vara að honum verði ekki gerð refsing, en að því frágengnu vægustu refsingar sem lög leyfa. Hann hafnar upptökukröfu Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Grétars Dórs Sigurðssonar hdl. og þóknun vegna starfa hans sem tilnefnds verjanda á rannsóknarstigi. Við aðalmeðferð gáfu ákærðu skýrslu. Þá voru teknar skýrslur af vitnunum C, D, E, F, G og H, en allir eru þeir lögreglumenn og komu að rannsókn málsins. Þá voru teknar skýrslur af I garðyrkjukandidat og J garðyrkjufræðingi, en í málinu liggur fyrir skýrsla þeirra, sem unnin var að beiðni lögreglustjórans á Eskifirði og ber yfirskriftina: „Ræktunaraðstaða að B í [...]“. I Í málinu liggur fyrir leigusamningur um jörðina B í [...] undirritaður af ákærða Borgþóri fyrir hönd leigutaka sem sagður er K. Samningurinn sem er dagsettur 20. febrúar 2009 og er tímabundinn gildir frá 1. mars. 2009 til 28. febrúar 2010 og er leigugjald 100.000 krónur á mánuði. Í málinu liggur fyrir yfirlitsskýrsla F lögreglufulltrúa um rannsókn lögreglu og er hún sögð gerð í ágúst 2009. Í skýrslunni er fjöldi mynda er sýna aðstæður og umbúnað að B þegar lögregla gerði þar húsleit. Kemur þar fram að lögreglumenn hafi fengið af því fréttir í apríl 2009 að líklega væri í gangi ræktun að B í [...]. Þegar hafi verið farið og kannað með mannaferðir en enginn hafi verið á bænum þá. Fengin hafi verið heimild til húsleitar hjá Héraðsdómi Austurlands og í framhaldi hafi verið kannað með hina ætluðu ræktun og þá komið í ljós að langt hafi verið komið með að setja upp ræktunarrými í íbúðarhúsnæði á jörðinni og forræktun hafin á kannabisplöntum. Í framhaldi hafi verið fylgst með bænum og látið til skarar skríða 6. maí 2009, en þá hafi enginn látið sjá sig á bænum frá því eftirlit hafi hafist þann 9. apríl sama ár. Þegar húsleit hafi farið fram hafi legið fyrir nöfn nokkurra aðila sem líklegir hafi verið til að hafa verið að verki við að koma upp umræddum búnaði. Enginn hafi verið viðstaddur húsleitina af hálfu eigenda eða leigjenda jarðarinnar og því hafi lögregla kvatt til lögmann til að fylgjast með leitinni. Er þá í skýrslunni gerð grein fyrir að fyrst hafi verið leitað í bifreiðageymslu sem standi milli tveggja íbúðarhúsa sem á jörðinni séu. Þar inni hafi verði búið að koma fyrir stórri (33 kW) díselrafstöð. Hafi rafstöðin verið á tveggja öxla vagni og verið merkt tiltekinni vagnaleigu. Komið hafi í ljós við eftirgrennslan að stöðin hafi verið í leigu frá umræddum fyrirtæki. Rafstöðinni hafi verið komið fyrir, smíðaður fyrir hana loftinntaksstokkur og lenging á pústlögn og hafi hvorutveggja legið út úr bifreiðageymslunni um norðurvegg. Einnig hafi verið búið að koma fyrir pústlögn fyrir aðra rafstöð en hún hafi ekki verið í húsinu. Norðan við húsið hafi verið minni rafstöð á vagni sem líklega hafi átt að fara inn í geymsluna. Einnig hafi verið sverir rafkaplar í hönkum á túni við íbúðarhúsið. Inni í bifreiðageymslunni hafi verið nokkuð af verkfærum og slíku ásamt því að þar inni hafi verið einingaklefi ósamsettur sem hafi líklega átt að verða þurrkklefi. Stór gashitablásari hafi staðið á gólfinu. Þá kemur fram í skýrslunni að næst hafi verið farið í íbúðarhúsið (hér mun vera átt við nýrra íbúðarhús af tveimur sem þarna eru). Hafi þarna verið útbúið ræktunarrými í stofu sem sé austan til í húsinu. Búið hafi verið að taka niður millivegg og taka herbergi sem verið hafi norðan við stofuna undir ræktunarrými. Engar plöntur hafi verið í þessu rými en það hafi verið næstum fullklárað utan þess að helmingur ljósa hafi ekki verið uppsettur og ekki á staðnum. Þarna hafi átt að vera svokölluð vatnsræktun, það er að plöntur séu hafðar í rörum og þar í vatni. Ræktunarrýminu hafi verið svo fyrir komið að reist hafi verið trégrind og útveggir klæddir af með plasti, en rýmið hafi náð fast að útveggjum nema að norðanverðu þar sem um einn metri hafi verið frá rýminu að útvegg. Gluggar hefðu verið klæddir svo ekki sæist inn í rýmið. Þrjátíu, um fimm metra löng og tíu sentimetra sver, pvc plaströr hafi verið á grindum á gólfinu og hafi verið búið að taka hringlaga göt í þau þar sem búið hafi verið að hluta að koma fyrir grindum fyrir plöntur. Þar ofan við hafi verið hálftommu heildregin vatnsrör, tólf neðan við og tólf ofan við þau, en rörin hafi verið fest upp með nælonböndum. Kaðlar hafi verið úr efri rörunum að útveggjum ræktunarrýmisins að norðan og sunnan. þar hafi verið handvindur sem hægt hafi verið að hífa og slaka neðri rörunum en í þau hafi verið búið að festa sextán Gavita ræktunarlampa. Búið hafi verið að koma fyrir mjög öflugu loftræstikerfi í ræktunarrýminu og hafi verið lofthreinsari á gólfi framan við rýmið og hafi verið lagnir frá honum um herbergi í norðanverðu húsinu og áfram þar út um spjald sem hafi verið sett í stað rúðu sem hafi verið í herberginu. Í herbergi, næstu vestan við þar sem loftræstikerfi hafi farið út, hafi verið búið að koma fyrir ræktunarskáp sem útbúinn hafi verið úr málmgrind með efnisklæðningu. Þar hafi verið uppsett ræktunarljós og sjálfvirk vökvun. Þar til hliðar hafi verið í plastkassa ræktunarljós og sjálfvirk vökvun. Loftræstiviftu hafi verið komið fyrir í lausu fagi og glugginn þar klæddur af með þykku dökku plasti svo ekki sæist inn. Í ræktunarrýminu hafi verið samtals 16 mjög litlar, ætlaðar kannabisplöntur. Rafmagn hafi slegið út í rýminu og hafi hluti plantnanna verið hálfvisnaður. Reynt hafi verið að slá inn rafmagni en það hafi ekki gengið þar sem útleiðsla hafi virst vera í rafbúnaði í herberginu. Þá hafi allt verið aftengt þar og hafi þá verið hægt að slá inn rafmagni. Búið hafi verið að koma upp hillum í rými framan við ræktunarrýmin og hafi verið þar að sjá sem lager framkvæmda hafi verið en mikið hafi verið af ýmsu byggingaefni, s.s. skrúfur, vinklar og slíkt. Einnig hafi verið þar raflagnaefni s.s. dósir, tengi og slíkt. Búið hafi verið að koma fyrir rafmagnstöflum í rýminu og hafi legið þar lagnir úr stóra ræktunarrýminu og hafi virst sem það hafi átt að tengja þær eitthvað og þá líklega rafstöð þeirri sem búið hafi verið að koma upp. Verkfæri hafi verði á staðnum en mest af þeim hafi verið í þvottahúsi og í geymslu sem sé inn af þvottahúsinu en um hafi verið að ræða 14 rafmagnsverkfæri, s.s. borvélar, brotvélar, hefil, hjólsagir og stingsög. Einnig hafi þar verið verkfæratöskur með handverkfærum, skrúfum, skrúfbitum og ýmislegu slíku ásamt hæðarkíki. Nokkrar af þessum vélum hafi verið af gerðinni DeWalt og virst vera nýlegar. Öll rafmagnsverkfæri hafi verið haldlögð ásamt hitablásara, verkfæratöskum, lausum búnaði úr hillum og af borðum, s.s. allt byggingarefni og raflagnaefni. Rör úr ræktunarrými og vindur, dælubúnaður vegna vatnsræktunar, loftræstikerfi með lögnum. Forræktunarklefi og annað sem þar hafi verið ásamt öllum ræktunarljósum. Bakkar, ræktunarvökvar, lagnir og töfluskápar svo eitthvað sé tiltekið. Sé um þetta vísað nánar til munaskrár sem fyrir liggi í málinu. Auk þessa hafi verið á vettvangi vegabréf ákærða A, teikningar af uppsetningu ræktunarrýmis og annað slíkt. Þetta hafi einnig verið haldlagt. Vegna þessa máls hafi lögreglan á höfuðborgarsvæðinu verið fengin til aðstoðar og hafi á hennar vegum verið teknar skýrslur af fjórum aðilum sem tengst hafi málinu. Auk þess hafi verið haldlagt við húsleit á höfuðborgarsvæðinu 33 gróðurhúsalampar, perur, hitari, tímarofar, steinullarpúðar, pottar í vatnsræktunarkerfi og næringarefni til gróðurræktunar. Þær sextán plöntur sem verið hafi í forræktun hafi verið sendar til tæknideildar LHS og hafi greining þeirra verið sú að um væri að ræða kannabisplöntur. Þá er í skýrslunni gerð grein fyrir helstu atriðum sem komið hafi fram í skýrslum af ákærðu, en gerð verður grein fyrir framburði ákærðu hér síðar. Loks er í skýrslunni dregin saman niðurstaða rannsóknar. Kemur þar fram að ljóst sé að býlið að B í [...] hafi verið tekið á leigu af ákærða Borgþóri og tilgangurinn hafi verið að setja þar upp ræktun. Ákærði Borgþór hafi sagt að hann hafi ætlað að rækta þar tómata eða slíkt en hann hafi breytt því síðan í að hann hafi ætlað að rækta þar kannabisplöntur, en það hafi einnig komið fram hjá honum í viðurvist þriggja lögreglumanna við handtöku hans. Fram hafi komið hjá ákærða Sæþóri að setja hafi átt upp kannabisræktun og að þeir hafi staðið að þessu en ákærði Borgþór hafi fjármagnað þetta. Þeir ákærðu Ingi og A hafi verið fengnir til að sjá um smíðar og þeir hafi einnig komið að því, hann og ákærði Borgþór. Ingi hafi sagst hafa aðstoðað við að smíða þarna og að þeir hafi verið að koma upp tómataræktun. Nokkuð hafi liðið frá skýrslutöku af ákærðu Borgþóri og Sæþóri þar til skýrsla hafi verið tekin af ákærða Inga. Ákærði A hafi sagst hafa verið að aðstoða þarna við að smíða. Fram hafi komið að hann hafi játað spurningum er hann hafi verið spurður um smíði kannabisverksmiðju og ræktunar en er hann hafi verið beint spurður um hvað sett hafi verið upp þarna þá hafi hann ekki sagst hafa hugmynd um það né vilja tala um það. Nokkuð hafi liðið frá skýrslutöku af ákærðu Borgþóri og Sæþóri þar til skýrsla hafi verið tekin af ákærða A. Ljóst sé að í herbergi á B hafi verið búið að koma í forræktun 16 kannabisplöntum. Rafmagn hafi farið af viðkomandi herbergi og því hafi hluti plantnanna verið visnaður. Fram hafi komið bæði hjá ákærðu Borgþóri og Inga að þeir hafi átt þessar plöntur, en hvor um sig hafi sagst hafa komið með þessar plöntur og að engir aðrir hafi átt þátt í því. Ekki hafi fullkomlega verið lokið við uppsetningu á öllum búnaði til að ræktun gæti hafist en eftir hafi verið að setja upp um tvo þriðju ræktunarljósa og tengja rafmagn að þeim ásamt því að tengja vatn inn á ræktunarrörin. Ljóst sé að ekki hefði tekið langan tíma að koma ræktun af stað hefði til þess staðið vilji. Miðað við uppsetningu í ræktunarrýminu, þ.e. þrjátíu rör með tuttugu götum fyrir plöntur, hafi verið hægt að rækta 600 plöntur í rýminu á hverjum tíma. Uppsetningin sé talin nokkuð fagmannlega unnin en hún hafi verið með þeim hætti hönnuð að ekki hefði þurft að vitja plantnanna nema með nokkurra daga millibili. Miðað við það sem áður hafi sést og skýrsluritari hafi verið upplýstur um af þeim sem komið hafi að vinnu við að uppræta kannabisræktanir hafi uppsetningin þarna verið með sama hætti. Miðað við það sem fram hafi komið í upphafi hjá ákærðu Borgþóri og Sæþóri verði að telja að umræddur ræktunarbúnaður hafi verið settur upp til að rækta kannabisplöntur. Þá hafi slíkar plöntur verið í forræktun í hliðarherbergi og styðji það framangreinda ályktun. Auk þess sé ljóst að kostnaður sem stofnað hafi verið til í tengslum við þetta hafi verið mjög mikill, s.s. leiga á jörðinni, kaup á búnaði og uppsetning hans. Niðurstaða rannsóknarinnar sé sú að á B hafi verið áformuð stórfelld ræktun á kannabisplöntum eða allt að 600 plöntur. Forræktun hafi verið hafin, en ljóst sé að tekin hafi verið ákvörðun um að fresta ræktun, eða eins og ákærðu Borgþór og Sæþór hafi sagt, að hætt hefði verið við hana. Ekki hafi verið byrjað að taka niður búnað þann sem komið hafi verið upp og ekki hafi leigusamningi við land- og fasteignareiganda verið sagt upp. Þá er um það getið að ákærði Borgþór hafi óskað eftir að gefa nýjan framburð hjá lögreglu þar sem hann teldi sig hafa verið þvingaðan með hótunum til að játa að hafa ætlað að setja upp kannabisræktun. Ekki hafi þótt ástæða til að taka þriðja framburð af ákærða Borgþóri vegna þessa, enda gæfist honum kostur á að tjá sig fyrir dómi kæmi til þess að ákært yrði í málinu. Í umræddri skýrslu eru myndir sem sýna umbúnað og aðstæður að B þegar lögregla kom þar að. II Tvær skýrslur voru teknar af ákærða Borgþóri Friðrik Ágústssyni við rannsókn málsins og voru þær teknar upp á mynddisk. Endursögn skýrslnanna liggur fyrir í málinu, sem og afrit af mynddiskunum. Endursögnin er gerð af Jóni G. Sigurgeirssyni rannsóknarlögreglumanni en hann kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og er gerð grein fyrir framburði hans hér síðar. Í fyrri skýrslunni, sem tímasett er klukkan 16:07 til 16:34 miðvikudaginn 6. maí 2009, greinir að við skýrslutökuna hafi ákærði Borgþór viðurkennt að hafa ætlað að búa til gróðurhús en hafi síðan ákveðið að hætta við þau áform og taka það niður. Hafi Borgþór sagst hafa búið til gróðurhús sem hægt hefði verið að nota til að rækta hvað sem er í, tómata, papriku og kannabis en hann hafi ákveðið að rækta ekki neitt í gróðurhúsinu. Aðspurður að því hvers vegna hann hafi viðurkennt fyrir þremur lögreglumönnum við handtökuna að hafa ætlað að rækta kannabisplöntur í húsnæðinu hafi Borgþór sagt að það hefði aldrei neitt farið í gang þarna. Yfirheyrandi hafi þá bent Borgþóri á að í húsnæðinu hefðu verið litlar kannabisplöntur (sem Borgþór hefði sjálfur talað um í samtali við lögreglu). Borgþór hafi sagst hafa vitað af visnuðum plöntum sem í hans huga hefði getað verið hampur eða hvað sem væri. Borgþór hafi sagt að hann hafi ekki vitað hver hefði sett þessar plöntur niður þarna í húsnæðinu. Þetta hefði verið komið þarna allt í einu. Hafi Borgþór sagst viðurkenna að hafa keypt allan búnaðinn og hafi sagst hafa ætlað að koma búnaðinum aftur í verð. Hann langi ekki til að eiga gróðurhúsið því hann hafi ekki lengur trú á ræktun. Hann hafi sagt aðspurður að hann hafi leigt húsnæðið til að búa þar til gróðurhús. Aðspurður um samverkamenn hafi Borgþór tilgreint Sæþór Ágústsson, Inga og A, en eftirnöfn þeirra hafi hann ekki sagst vita. Borgþór hafi vísað á þann búnað sem ekki hafi verið búið að flytja austur og setja þar upp. Um væri að ræða 30 – 35 gróðurhúsalampa og næringu. Borgþór hafi sagt munina vera í herbergi heima hjá Sæþóri Ágústssyni. Borgþór hafi sagst hafa smíðað vatnsræktunarkerfin eftir kerfi sem hann hefði séð og sé selt til að rækta tómata. Aðspurður um kostnað hafi Borgþór sagt að hann hefði lagt út um fjórar milljónir króna og að hann einn hefði lagt út kostnað vegna uppsetningar gróðurhússins. Hafi Borgþór sagst hafa fengið peningana þar sem hann hefði skilað inn lóð sem honum og konu hans hefði verið úthlutað að [...] í [...], en lóðin hefði verið skráð á konu hans. Borgþór hafi sagst hafa keypt búnað og lampa af Tomma og hafi hann greitt 20 þúsund krónur fyrir hvern lampa. Þetta væru þeir lampar sem enn væru fyrir austan, þ.e. hvítu lamparnir. Hina hafi hann keypt í [...]. Hann telji ekki að lamparnir séu þýfi. Aðspurður um upphafið hafi Borgþór sagt að þetta hafi allt byrjað í janúar eða þar um bil. Hafi hann leigt húsnæðið. Einnig hafi hann leigt dísilrafstöð, sem enn sé fyrir austan, af fyrirtækinu [...] en þetta hafi hann gert í febrúar eða mars. Minni rafstöðina hafi hann keypt af manni fyrir 100.000 krónur (um síðustu ummælin er þess getið í skýrslu að Borgþór hafi verið spurður „utan skýrslu“). Loftræstikerfið hafi Borgþór sagst hafa fengið hjá nafngreindum vini sínum en sá hafi fengið kerfið gefins úr Faxaskála áður en hann hafi verið rifinn. Kerfið hafi verið bilað en hann hafi lagað það. Borgþór hafi sagst hafa flutt búnaðinn austur með flutningabíl sem hann hafi leigt og greitt fyrir 100.000 krónur. Borgþór hafi vísað lögreglu á tvö húsnæði sem hann haf sagst hafa leigt í aðdraganda þess að hann hafi farið austur með allan búnaðinn. Borgþór hafi sagst hafa leigt umrædd húsnæði, sem verið hafi í Hafnarfirði og Kópavogi, til að safna saman þeim munum sem til þurfti og til að undirbúa uppsetningu þeirra í húsnæðinu fyrir austan. Aðspurður um hvaðan hann sækti þá þekkingu sem til þyrfti til ræktunarinnar hafi Borgþór sagt að hann sækti hana af internetinu. Í síðari skýrslunni, sem tímasett er sama dag frá klukkan 17:07 til 17:15, er sagt að Borgþór hafi sjálfur óskað eftir að fá að gefa skýrslu að nýju til að breyta framburði sínum sem skráður hafi verið stuttu áður. Borgþór hafi sagt að ætlunin hafi verið að setja upp kannabisræktun á staðnum, en hann hafi hætt við það. Borgþór hafi sagt að ekkert hefði farið þarna í gang vegna ótta við að vera tekinn af lögreglu og eins vegna þess að hann hafi viljað vera heiðarlegur. Hann hafi sagt að samviskubitið hefði verið búið að naga hann. Borgþór hafi sagst vera bindindismaður sjálfur og hafi svosem ekki viljað hagnast á eymd annarra. Hafi Borgþór sagst hafa ætlað að koma búnaðinum í verð á einhvern annan hátt, en hann hafi keypt búnaðinn heiðarlega. Hafi Borgþór sagt að persónulega liti hann ekki svo á að hann hefði brotið af sér þar sem hann teldi sig hafa stoppað í tæka tíð. Hafi Borgþór viðurkennt að hafa fengið „afleggjara“ sem hann hafi sett inn í annað lítið herbergi. Hann hafi sett afleggjarana í „steinullarkubb“. Þetta hafi verið gert í lok mars um það bil. Hann hafi ekkert komið í húsið eftir þetta. Ætlunin hafi verið að rýma húsnæðið og taka til. Borgþór hafi sagst hafa ætlað að greiða samverkamönnum sínum laun þegar hann hefði verið búinn að fá einhverja peninga inn. Hann hafi ekki verið búinn að hugsa hvernig hann hafi ætlað að koma efnunum í verð, en samkvæmt þeim upplýsingum sem hann hefði þá væri það auðvelt. Aðspurður um hver hefði átt að sjá um ræktunina fyrir austan hafi hann sagst sjálfur hafa ætlað að sjá um það að hluta en ekkert hefði verið ákveðið frekar. Aðspurður hafi Borgþór ekki vilja afsala sér haldlögðum munum. Hann hafi sagt að það gerði hann ekki vegna þess að búnaðurinn væri ekki ólöglegur þar sem hann hefði ekki verið notaður og eins vegna þess að hann hefði keypt hann löglega í búð sem mætti selja hann og hann hafi sagst ekki skilja hvers vegna hann mætti ekki eiga búnaðinn ef verslunin mætti selja hann. Ákærði Borgþór gaf skýrslu fyrir dómi. Neitaði hann því þá að hafa komið að því að setja upp ræktunaraðstöðu að A í [...]. Hann kvaðst hafa haft umrædda jörð á leigu og hafi ætlað að koma þar á fót ferðaþjónustu. Aðspurður um það hvort hann hefði verið byrjaður að setja upp aðstöðu til að stunda ferðaþjónustu á jörðinni kvaðst hann hafi verið byrjaður að undirbúa sig. Nánar aðspurður um þetta kvaðst hann hafa gert greiningu á því hvað það væru margir ferðamenn sem ættu þarna leið um, hvað væru margir ferðamenn sem kæmu með Norrænu, t.d. Ákærði staðfesti að hann hefði gert leigusamning um jörðina til eins árs, sem fyrir liggur í málinu. Þá var ákærði spurður hvort hann gæti tjáð sig um lögregluskýrslur sem teknar hefðu verið af honum við rannsókn málsins. Kom þá fram hjá honum að hann teldi sig hafa verið þvingaðan til þess að játa sök í málinu með því að skýrslutaka hefði verið rofin og honum gerð grein fyrir því meðan slökkt hafi verið á upptöku að þeir myndu „æða út um allan bæ“ og fara í öll húsnæði sem tengist honum. Hann hafi tengst fyrirtækjum í bænum og eigi tengdaforeldra og stjóra fjölskyldu. Hann hafi talið sig vera að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Hafi honum liðið eins og verið væri að taka hann af lífi, mannorð hans, fyrir eitthvað sem hann hafi ekki átt sök á. Aðspurður um það hvort það hafi verið í seinni skýrslunni sem hann hafi ákveðið þetta kvað hann að það hefði raunar verið „svolítið leiðandi í þeim báðum“ en skýrslutakan hafi harðnað eftir þessa fyrri. Þá í raun og veru hafi hann játað að hafa tekið þátt í þessu. Aðspurður um það hvort hann þekkti til þess búnaðar sem myndir séu af í gögnum málsins og komið hafi verið upp að B kvaðst hann ekki gera það. Hann kvaðst aldrei hafa komið á staðinn til að setja þessa aðstöðu upp. Hann kvaðst ekki vita hverjir hafi sett þetta upp en það hafi verið fleiri sem hafi haft aðgang að húsnæðinu. Aðspurður um það hverjir það hafi verið nefndi hann Inga, Sæþór og A. Þeir hafi haft lykla frá honum. Aðspurður um það hvort þeir hafi verið að setja þarna upp ræktunaraðstöðu kvaðst hann ekki viss. Þá var borið undir ákærða að fram kæmi í skýrslum af meðákærðu að hann hafi borgað fyrir ýmiskonar tæki til að setja upp þarna og aðstöðu og hann spurður hvort hann kannaðist við það. Ákærði óskaði þá eftir að fá að ráðfæra sig við lögmann sinn. Spurningin var þá umorðuð og ákærði spurður hvort hann kannist við það að meðákærðu í málinu hafi verið að vinna á hans vegu á B. Kvað hann þá ekki hafa verið að vinna á hans vegum. Þá var ákærði beðinn um að upplýsa dóminn um hvers vegna meðákærðu hafi haft aðgang að jörðinni, hvort þeir hafi verið undirleigjendur eða hvernig þessu hafi verið háttað og hvort það hafi þá verið með samkomulagi við hann. Kvað hann það hafa verið með samkomulagi við hann. Aðspurður um hvort hann hefði haft einhverja hugmynd um hvers vegna þeir hafi óskað eftir að hafa aðgang að jörðinni kvaðst hann ekki hafa vitað það og að hann hafi ekki spurt þá að því. Þeir hafi greitt fyrir aðganginn, eitthvað um 50 þúsund krónur en hann myndi það ekki nákvæmlega, þetta hafi verið stuttur tími. Nánar aðspurður um hverjir hafi framleigt jörðina af honum kvað hann það hafa verið Inga. Aðspurður um það hvort gerður hafi verið samningur kvað hann það ekki hafa verið búið. Þá var ákærði inntur eftir því hvort hann hefði einhvern tímann farið þarna austur og kvaðst hann hafa gert það. Hann myndi ekki nákvæma dagsetningu á því. Var þá borið undir hann að hann leigði jörðina frá 1. mars og lögregla fari þarna inn í byrjun maí. Hvort það hafi verið einhvern tímann á því tímabili. Kvaðst hann þá hafa verið þarna einhvern tímann í lok mars eða byrjun apríl. Aðspurður um það hvort þá hafi verið búið að setja upp ræktunaraðstöðu í bænum kvaðst hann ekki hafa orðið var við það. Var ákærði þá spurður hverjir hafi verið þarna þá kvaðst hann minna að það hafi verið meðákærðu A og Sæþór. Þá var borið undir ákærða það sem haft var eftir honum í skýrslu lögreglu um að hann hefði leigt flutningabíl og flutt mikið dót austur og hann spurður um það hvort það væri ekki rétt eftir honum haft kvað hann að það væri rétt eftir sér haft. Aðspurður um hvaða dót það hefði verið kvað hann það hafa verið allskonar dót, verkfæri og annað dót sem hann hafi síðan tekið með sér til baka í síðasta skiptið sem hann hafi farið þarna. Aðspurður um dótið sem verið hafi þarna þegar lögregla hafi komið og hvort það hafi ekki verið dót sem hann hafi flutt þarna austur kvað hann að það hafi verið eitthvað brot af því. Aðspurður um hvað hann hafi eytt miklum peningum í þessi kaup kvaðst hann ekki vita það nákvæmlega en að stærstum hluta hafi hann fengið til baka aftur verkfæri og annað sem hann hafi átt þarna. Aðspurður um stóra díselvél sem verið hafi þarna og hvort hann hafi leigt þessa vél kvaðst hann ekki muna það nákvæmlega. Þá var borið undir hann að tvær díselvélar hafi fundist á staðnum og að lögregla hefði eftir honum að hann hafi keypt aðra díselvélina en leigt hina. Vísaði ákærði þá til þess sem hann hefði áður sagt að hann hefði átt einhvern búnað þarna sem hann væri búinn að fá allan til baka. Hann kvaðst hafa átt díselvél. Aðspurður um hvers vegna hún hafi verið þarna á staðnum kvað hann að vélin hefði verið þarna í geymslu af hans hálfu. Hann hafi líka starfað í kvikmyndaiðnaði og öðru þar sem að hann hafi getað notað sér díselvélar. Þá var borið undir hann að það hafi verið búið að koma þarna fyrir umbúnaði og tengja vélina við púst og tengja það út úr húsi og annað og hann spurður hvort það hefði verið umbúnaður sem hann hefði komið fyrir. Kvað hann svo ekki vera. Aðspurður um hvort hann hefði einhverjar skýringar á honum kvaðst hann ekki hafa það, hann hafi ekki lánað neinum þessa vél. Þá var borið undir ákærða að lögreglumenn sem handtekið hafi hann 6. maí sl. hafi sagt hann hafa sagt þeim þá strax áður en skýrslutaka hafi byrjað að hann hafi ætlað að koma upp kannabisræktun á B. Kvað hann þetta ekki rétt og að þetta væri rangt eftir honum haft. Það sé ennfremur rangt sem haft sé eftir honum í skýrslum að hann hafi ætlað að koma upp slíkri ræktun. Vísaði hann aftur til þess að hann hafi verið beittur þvingunum til að segja þetta. Hann kvað það aðspurður að hann hefði verið beittur þvingunum einnig við fyrri skýrslu sína. Aðspurður af verjanda sínum um það hvernig hann þekkti meðákærðu kvaðst ákærði vera búinn að þekkja Sæþór lengi. Hina þekki hann í raun og veru ekki neitt. Hafi hann kynnst þeim fyrir rúmu ári síðan. Beðinn um að lýsa nánar atvikum við skýrslutöku á lögreglustöð 6. maí 2009 og í hverju hefðu falist þær þvinganir sem hann áður hefði vísað til kvað ákærði að lögreglumenn hafi áður en fyrri skýrslutakan hófst sagst vita allt og það þýddi ekkert fyrir ákærða að vera með múður. Svo hafi hann verið að reyna að segja þeim það sem þeir hafi viljað heyra í fyrri skýrslutökunni. Þá hafi lögreglumenn slökkt á upptöku og hafi sagt að ef hann færi ekki að segja það sem að þeir hafi viljað heyra þá myndu þeir fara inn í „[...]“ sem sé veitingastaður sem hann hafi sett upp með öðrum í Kópavogi. Þeir myndu fara heim til hans, til ömmu hans og afa. Myndu fara í öll húsnæði sem tengdust honum á höfuðborgarsvæðinu. Þeir hafi gert ákærða ljóst að það væri betra fyrir hann að segja það sem þeir hafi viljað heyra til að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Aðspurður um það hvernig þetta hafi nákvæmlega farið fram og hvort þeir hafi upplýst hann strax um þetta fyrir fyrri skýrslutökuna eða hvort þetta hafi gerst í hléi á milli þessara tveggja skýrslna kvað ákærði að þetta hafi gerst í hléi á milli skýrslna, en þeir hafi verið búnir að vera mjög ögrandi allan tímann í raun og veru. Aðspurður af verjanda sínum hvort þetta kæmi þá fram á þeim mynddiskum sem lagðir hafi verið fyrir dóminn kvað hann svo ekki vera. Hann hafi tekið eftir því að þeir hafi slökkt á upptökunni áður en þessi samskipti hafi farið fram. Nánar aðspurður af verjanda sínum um hverju lögreglumenn hafi verið að hóta, hvort þeir hafi verið að hóta húsleit eða einhverju öðru, kvað ákærði að það hefðu verið hótanir um húsleitir. Kvaðst hann hafa talið sig vera að fórna minni hagsmunum fyrir meiri og að ef farið hefði verið í allar þessar húsleitir sem hótað hafi verið ætti hann ekki fjölskyldu í dag og hefði verið útskúfaður víða. Þá var ákærði beðinn um að skýra það nánar fyrir dóminum hver tilgangur hans hafi verið með því að leigja jörðina B. Hann kvaðst fyrst hafa ætlað að fara í ferðaþjónustu og setja upp kajakaferðir, heimagistingu, en tvö íbúðarhús séu á jörðinni, og einhverja „cateringu“. Nánar aðspurður um hlé sem gert hafi verið á skýrslutöku og slökkt á upptökubúnaði kvað ákærði að þar vísaði hann til þess hlés sem varð á milli þeirra tveggja skýrslna sem samkvæmt gögnum málsins voru teknar af honum. Þá kvaðst hann minnast þess að lögreglumenn hafi hótað honum að stinga honum inn í sólarhring. Aðspurður af verjanda ákærða A hvort hann hefði ráðið A til vinnu að B kvað ákærði að það hefði hann ekki gert. A hafi komið þarna í gegn um ákærða Inga, en þeir séu gamlir vinir. Þá var borið undir hann að eftir honum hefði verið haft í skýrslu 6. maí 2009 að hann hefði keypt lampa af A. Kvað ákærði að þetta væri ekki rétt. Aðspurður af verjanda meðákærða Inga hvort hann hefði látið hann hafa lykil af húsnæðinu kvað ákærði að hann hefði gert það. Spurður um það hvort hann hefði látið fleiri lykla af hendi kvað hann að það hefðu verið lyklar sem hafi verið á staðnum og hafi hangið í einu útihúsinu. Ákærði kvaðst ekki muna hvenær hann hafi afhent lyklana en það hafi verið einhvern tímann í mars eða apríl. Á þeim tíma hefði hann þekkt meðákærða Inga kannski í tvo mánuði. Skýrsla var tekin af ákærða Sæþóri Ágústssyni hjá lögreglu 6. maí 2009 og ber með sér að hafa hafist klukkan 18:05 og lokið klukkan 18:23 og vera gerð af Jóni G. Sigurgeirssyni rannsóknarlögreglumanni. Fram kemur í skýrslunni að Sæþór sé grunaður um aðild að kannabisræktun að B. Er eftir honum haft að það hafi verið sameiginleg ákvörðun að setja upp kannabisræktun á B. Hann hafi tekið þátt í að smíða þetta og koma þessu upp. Kvað hann Borgþór hafa átt frumkvæði að leigu á húsnæðinu. Aðspurður um það hver hefði útvegað munina sem til hafi þurft kvað hann að það hefði verið „bara svona hér og þar eitthvað. Þetta [sé] allt keypt löglega.“ Borgþór hafi lagt út allan kostnað, en Sæþór ekkert. Aðspurður um hvað hafi verið hans hlutverk kvað hann það ekki hafa verið neitt sérstakt. Bara að koma þessu upp. Hann kvaðst ekki vita hver hafi átt að sjá um kannabisræktunina og kvaðst aðspurður hafa farið tvisvar austur vegna þessa en hann myndi ekki nákvæmlega hvenær það hafi verið. Aðspurður um það hvers vegna þeir hafi hætt við að rækta kannabis í húsnæðinu kvað hann það hafa verið vegna samviskunnar. Hann hafi bara farið að spá hvort hann ætlaði að vera edrú og lifa samkvæmt því eða hvort hann ætlaði að verða glæpamaður. Hann hafi fattað það að það myndi ekki ganga að vera bæði. Aðspurður um hverjir aðrir hefðu komið að þessari kannabisræktun, kvað hann það vera Inga, A og L. Þeirra hlutverk hafi verið að smíða. Þeir Borgþór hafi báðir fengið þá til verksins þar sem þeir könnuðust aðeins við þá. Aðspurður um hverjir eigi kannabisplöntur sem verið hafi í húsnæðinu kvaðst hann ekki vita það og að hann hefði ekki vitað að það væru neinar plöntur þarna. Hann kvaðst síðast hafa komið í húsið í lok mars eða byrjun apríl, en þá hafi hann og Borgþór farið þangað. Enginn annar hafi verið í húsinu þegar þeir hafi komið austur. Aðspurður um það hver kynni að hafa orðið eftir í húsinu þegar þeir hafi farið til Reykjavíkur kvað hann það geta verið A, en hann hafi verið að smíða þarna. Í síðustu ferð sinni austur hafi tilgangur þeirra verið að smíða. Aðspurður um hvenær þeir hafi hætt við þetta kvað hann það hafa verið svona viku eftir að þeir hafi komið heim, svona viku inn í apríl. Þetta hafi þeir gert samviskunnar vegna og „eins vegna rassíunnar hjá lögreglunni í ræktununum.“ Hann kvaðst aðspurður ekki hafa átt neina muni eða verkfæri í húsnæðinu. Þá kvað hann aðspurður að lampar, perur og næring fyrir plöntur sem fundist hafi við húsleit á heimili hans séu í eigu Borgþórs. Þá var borið undir hann að Borgþór hefði sagt að hann hefði selt Borgþóri lampa sem verið hafi í húsnæðinu fyrir austan og hann spurður hvar hann hafði fengið þessa lampa. Kvaðst Sæþór hafa keypt lampana fyrir Borgþór fyrir peninga sem Borgþór hafi látið hann hafa. Hann hafi greitt 20.000 krónur fyrir hvern lampa. Þessi kaup hafi átt sér stað einhvern tímann á árinu 2008 eða í byrjun árs 2009. Hann telji ekki að þessir lampar séu þýfi, en hann hafi keypt lampana af „strák út í bæ“. Aðspurður um það hver hefði haft kunnáttu á að setja upp kannabisræktunina kvað hann að það hefði „bara hver [verið] að koma með sitt innput í þetta.“ Aðspurður hvort þeir hefðu ákveðið hvernig ætti að koma efnunum í verð kvað hann það ekki hafa verið. Það hefði ekki einu sinni verið byrjað að rækta þarna. Aðspurður um hvort hann notaði fíkniefni kvaðst hann hafa hætt því fyrir sex mánuðum. Hann hafi farið í meðferð í nóvember 2008. Framangreind skýrsla Sæþórs er undirrituð af honum. Ákærði Sæþór gaf skýrslu fyrir dómi. Aðspurður kvaðst hann hafa tekið þátt í að setja upp ræktunaraðstöðu fyrir kannabis á B. Um aðdraganda þess kvað hann að það hefði verið í janúar og kreppa nýskollin á. Hann hafi verið tiltöluleg nýkominn úr meðferð og hafi verið edrú á þessum tíma. Hann hafi skuldað fíkniefnaskuldir og hafi ekki haft vinnu eða neitt. Hann hafi því slegið til að taka þátt í undirbúningi að þessu. Hann hafi ekkert borgað í undirbúningnum en hann hafi aðstoðað við þetta og smíðað þennan klefa þarna, eða hafi verið með í því. Hins vegar, eins og hann hafi sagt í skýrslum og hann hafi séð þegar hann hafi verið að fara yfir gögnin að lögreglan hafi verið búin að fylgjast með þarna í meira en mánuð án þess að væru nokkrar mannaferðir þarna og honum finnist það nokkuð augljóst í þessu máli og það hafi komið síðar á daginn að þeir hafi ákveðið að gera þetta ekki og hafi verið byrjaðir að taka þetta niður. Það hafi verið áður en lögregla hafi byrjað að fylgjast með þessu. Þannig að lögreglan hafi ekki stöðvað neina ræktun. Hann kvaðst aldrei hafa séð þessar kannabisplöntur þarna. Aðspurður um það hvað hann hafi oft farið austur taldi hann það hafa verið tvisvar. Hann kvaðst ekki muna hvenær það hafi verið en hann hafi verið þarna um það bil 10 daga í hvort skipti. Þeir hafi verið þarna hann og Ingi og A og Boggi hafi eitthvað verið þarna líka. Hann hafi komið með Borgþóri til baka. Kvaðst hann ekki muna hvort A hafi orðið eftir og Ingi Þór hafi verið á leiðinni austur. Aðspurður um það hvernig ákvörðun hafi verið tekin um að gera þetta í ljósi þess að þetta hafi kostað talsverðan undirbúning, kvað ákærði að eitt hafi bara leitt af öðru. Það hafi bara verið talað um að fara að rækta. Ákærði neitaði að svara spurningu um það hverjir hefðu verið að ræða um það. Það hafi reyndar ekki verið talað sérstaklega um að rækta kannabis það hefði bara verið talað um að rækta, en í hausnum á honum sé það að fara að rækta að fara að rækta kannabis, en ekki sé víst að allir hugsi eins. Ákærði kvaðst ekki vita hver hafi greitt kostnað við framkvæmdirnar, en kvað að hann hefði ekki gert það. Hann hafi enga peninga átt. Borið var undir hann að í lögregluskýrslu hafi hann sagst hafa séð um að borga. Þar sé tekið fram að Borgþór hafi lagt út allan kostnað og borið undir ákærða hvort hann kannist við að hafa sagt það. Kvaðst ákærði ekki muna þetta og ítrekaði að hann hefði ekki hugmynd um hver hefði borgað fyrir þetta. Þá kvaðst ákærði neita að svara spurningu um hver hefði séð um að framkvæma kaupin. Hann kvaðst ekki vita hvað kostnaðurinn hefði verið mikill, en örugglega einhverjar milljónir. Aðspurður um tengsl við meðákærða Borgþór kvað hann þá vera gamla vini, en hann hafi bara kynnst A og Inga Þór þarna rétt áður. Þá kvað ákærði að hann hafi litið þannig á málið að þeir hafi hætt við í tæka tíð og hann hafi sjálfur tekið ákvörðun um að gera þetta ekki. Þannig að hann hafi ekki skilið hvers vegna hann hafi verið ákærður, fyrir að hafa smíðað þetta og ákveðið síðan að gera þetta ekki og hafi verið byrjaður að taka þetta niður. Það sé deginum ljósara að það hafi aldrei farið neitt af stað þarna og hann geti ekki séð að hann hafi gert neitt ólöglegt. Aðspurður um það að lögregla kvæðist ekki hafa séð neinar vísbendingar um að byrjað hafi verið að taka þarna niður, heldur hafi verið allt í fullum gangi við að setja þetta upp, kvað ákærði að það væri bara þeirra mat til að gera „þetta eitthvað hott dæmi“. Kvaðst hann muna hvernig fréttaflutningur hafi verið um þetta: Lögregla stöðvar kannabisræktun í [...]. Svo hafi verið sýndar myndir úr fullbúnum ræktunum. Þetta sé bara kjaftæði. Þeir hafi ekki gert þetta og það sé alveg ljóst. Ef hægt væri að koma með þennan búnað þá myndi hver sem er sjá það að það hafi aldrei neitt verið gert í þessum búnaði. Þá var ákærði beðinn um að skýra með hvaða hætti hefði verið byrjað að taka búnaðinn niður. Kvað hann hafa verið búið að setja upp öll ljós og tengja þau. Það hafi verið búið að rífa það allt í sundur aftur og fara með það til Reykjavíkur. Það hafi verði tekið heima hjá honum. Það liggi fyrir þarna í málinu. Aðspurður um það af hverju hann hafi ekki sagt lögreglu þetta, kvað ákærði að lögregla hefði komið heim til hans og hafi sótt þetta drasl. Hann hafi sagt lögreglunni frá því að það hefði verið byrjað að taka þetta niður, en eins og hafi komið fram þá geri lögregla bara skýrsluna eins og þeim hentar best. Hafi hann ekki grunað að hann ætti eftir að sitja í dómsal út af þessu máli. Það hafi ekki veri framið brot. Aðspurður um það hvenær ákvörðun hafi verið tekin um að hætta við þetta kvað hann að það hefði verið einum til einum og hálfum mánuði áður en lögregla hafði afskipti af honum. Þetta hafi allt verið löglega keypt „drasl“ en allt í einu hefði lögreglan verið komin inn heima hjá honum og rótandi í öllu og með einhvern kjaft og leiðindi. Þá var borið undir hann úr skýrslu af honum að hann hafi síðast komið þarna í lok mars eða byrjun apríl og kvað hann það geta passað en hann hefði ekki skrá yfir þetta. Hann hafi ekki verið að vinna á þessu tíma og hafi ekki verið að pæla í því hvaða dagsetning væri þegar hann hafi komið þarna heim. Þetta hafi verið einhvern tímann á þessu tímabili. Hann hafi verið farinn af B og þetta komi fram í skýrslu hans hjá lögreglunni. Það hafi verið búið að fylgjast með þarna í mánuð og hann hafi aldrei sést þarna eða neinn annar. Aðspurður um hver hafi keypt og komið með kannabisplöntur sem verið hafi á staðnum kvaðst hann ekki hafa hugmynd um það og hafi aldrei séð neinar kannabisplöntur. Það hafi engar plöntur verið þarna þegar hann hafi verið þarna að vinna. Aðspurður um hvort hann hefði tekið þátt í að byrgja alla glugga á húsinu kvað hann sig hafa gert það. Það hafi verið gert til að ekki væri hægt að sjá inn í húsið. Þá var hann spurður um til hvers rafstöðvarnar, sem verið hafi á staðnum, hafi verið notaðar kvað hann það örugglega vera til að fá rafmagn inn í húsið til að keyra lampana. Hann kvaðst ekki vita af hverju hafi þurft rafstöðvar í það, en hann kvað hafa verið rafmagn á bænum. Þá kvaðst hann ekki vita til hvers átti að nota gashitara sem fannst á staðnum. Þá kannaðist hann ekki við ósamsettan klefa sem verið hafi á staðnum eða til hvers hafi átt að nota hann. Aðspurður um það hvort rætt hafi verið um hvað hafi átt að gera við það kannabis sem ræktað yrði kvað hann að það hefði ekki verið komið neitt kannabis og ekkert verið farið að ræða hvað ætti að gera við það. Þá var borið undir hann úr lögregluskýrslu hans þar sem haft var eftir honum að það hefði verið sameiginleg ákvörðun „þeirra“ að koma upp kannabisræktun og hann spurður við hverja sé átt. Neitaði ákærði að svara þeirri spurningu. Þann 2. júní 2009 var tekin skýrsla hjá lögreglu af ákærða Inga Þór Thorarensen, að viðstöddum löglærðum fulltrúa tilnefnds verjanda hans á rannsóknarstigi. Er hann spurður um aðild að málinu, en sakarefnið snúist um kannabisræktun á B í [...]. Er eftir honum haft að hann hafi komið með þessar örfáu plöntur sem verið hafi þarna og að hann hafi tekið þátt í að smíða og setja upp þann búnað sem verið hafi þarna. Ekkert hafi verið rætt um hvað hann hafi átt að fá fyrir sitt hlutverk og er eftir honum haft að hann hafi farið þarna austur með plönturnar í óþökk annarra sem tengst hafi málinu. Aðspurður um tengsl sín við meðákærðu Borgþór, A og Sæþór kvað hann að þeir hefðu verið saman á AA fundum. Hann og A séu æskuvinir, en Ingi kvaðst stundum hafa verið að vinna fyrir Borgþór við að sinna ýmsum málum. Hafi hann átt að vera að vinna þarna í þessari tómatræktun hans. Hann kvaðst aðspurður hafa verið með verktakafyrirtækið M. Aðspurður um það hvernig hafi komið til að hann hafi aðstoðað við uppsetningu kvað hann þá bara hafa verið að ræða saman og hann kunni að smíða. Borgþór hafi fengið hann til verksins. Hann kvaðst ekki muna hversu oft hann hafi farið austur til að vinna að þessari uppsetningu en það hafi verið nokkrum sinnum. Þetta hafi átt að vera tómataverksmiðja. Hann kvaðst ekki vita til þess að það hafi verið þýfi þarna. Aðspurður um það hvort hann hafi átt einhverja muni í húsnæðinu kvaðst hann hafa átt öll verkfærin þarna, eða flestöll. Allt DeWalt hafi hann átt og handverkfærin. Hann hafi ekki átt ljósavélarnar, olíu „bambana“ og ekki dæluna eða rafmagnstöfluna en hann hafi átt eitthvað af rafmagnssnúrum. Hann kvaðst hafa keypt þessa muni í BYKÓ og Húsasmiðjunni og eiga kvittanir fyrir þeim flestum. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa neina þekkingu á kannabisræktun. Hann hafi farið með kannabisplöntur og sett í ræktun að B eins og áður komi fram. Hafi sett þær í box og því hafi hann ræktað smá. Aðspurður um hvort hann kannist við nafnið N, þar sem lagt hafi verið hald á muni sem svo hafi verið merktir, kvað hann að hann og A hafi verið að smíða og hafi ætlað að breyta M í N, það sé því ekkert fyrirtæki sem heiti þetta. Það sem merkt sé N tilheyri honum en það hafi verið einhver tvö eða þrjú smíðavesti. Þá var borið undir hann hvort hann þekkti til einstakra muna og verkfæra sem hald var lagt á við húsleitir, en ekki þykir ástæða til að gera nánari grein fyrir því hér. Þá var Ingi spurður að því hvað hafi verið ætlun þeirra að gera að B og kvað hann það hafa verið að rækta tómata. Aðspurður um það hvort hann hefði einhverja þekkingu á slíkri ræktun kvað hann að þeir hafi ætlað að prófa sig áfram. Aðspurður um það hvers vegna hefðu þá verið kannabisplöntur í ræktun í húsnæðinu kvaðst hann hafi farið með þær þarna í óþökk hinna. Hann hafi ætlað að prófa, en hafi fengið samviskubit og hafi hætti við og skilið þær eftir þarna. Við hann var fullyrt að rýmið hafi verið sett upp eins og kannabisverksmiðja og hann spurður hvers vegna það hafi verið og kvað hann þá að hann vissi það ekki, en að kannski væri það vegna þess að blóm væri blóm. Aðspurður um það hvort vatnsrör væru notuð við tómataræktun kvaðst hann ekki vita það en þeir hafi ætlað að reyna það. Aðspurður um hvers vegna þeir hafi ekki látið verða af því kvaðst hann ekki vita það, þeir hafi bara hætt við. Um fyrirætlanir varðandi hugsanlega uppskeru kvaðst hann ekki vita það. Ef til vill hafi átt að skipta henni á milli fjölskyldna þeirra eða selja hana. Þá vissi hann ekki hver kostnaður hefði verið af því að koma upp aðstöðunni. Er borið var undir hann að Borgþór segði að þarna hefði átt að rækta kannabis kvaðst hann ekki vita hvers vegna Borgþór hefði sagt það. Þá var borinn undir hann framburður Borgþórs um að Borgþór hefði sjálfur sett kannabisplönturnar sem verið hafi í húsnæðinu í lítið herbergi og hann hafi sjálfur sett plönturnar í steinullarkubba. Kvað Ingi að þetta væri bara lygi, þetta hafi verið plöntur sem hann hafi sjálfur komið með þarna austur. Skýrsla þessi er undirrituð af ákærða Inga Þór og Grétari Dór Sigurðssyni hdl. fulltrúa tilnefnds verjanda og ber með sér að vera lokið 2. júní 2009 klukkan 14:28. Ákærði Ingi Þór Thorarensen gaf skýrslu fyrir dómi. Aðspurður kvaðst ákærði kannast við að hafa tekið þátt í að setja upp ræktunaraðstöðu á B í [...]. Kvað hann þá hafa ætlað að fara að rækta tómata á þessum stað hann og nokkrir strákar. Ákærði neitaði að svara spurningu um hverjir aðrir það hafi verið. Hann kvaðst ekki vita hver hafi átt frumkvæðið að þessu, þetta hafi „verið svona í umræðunni bara“. Spurður um af hverja þetta hafi verið gert á þessari jörð kvað hann þar vera fallegt útsýni yfir [...]. Kvað hann aðspurður að það gæti verið að meðákærði Borgþór hefði verið með jörðina á leigu. Ákærði neitaði að svara spurningu um það hvort Borgþór hefði verið einn af þeim sem hafi ætlað að fara út í þessa ræktun. Þá neitaði hann að svara spurningu um hver hafi greitt kostnað af uppsetningunni og spurningu um hvort hann vissi hversu mikill kostnaðurinn var. Aðspurður um það hversu oft hann hafi farið þarna austur, kvaðst hann hafa farið nokkrum sinnum en hann hefði ekki tölu á því. Kvaðst hann ekki hafa verið lengi í hvert skipti, hann hafi stoppað stutt en farið oft. Þá var hann spurður um þær sextán kannabisplöntur sem fundist hafi þarna á staðnum og hann spurður hvort hann kannaðist við þær. Kvaðst hann gera það og að hann hefði farið með þessar plöntur þarna uppeftir, eins og fram komi í skýrslu hans hjá lögreglu. Þá kvað hann aðspurður um ástæðu þess að hann hafi komið með plönturnar að hann hafi ætlað að fara að framleiða hamp. Þá var ákærði spurður hvers vegna aðstaðan þarna hafi ekki verið kláruð og kvað hann að þeir hafi verið hættir við tómatræktunina og því hafi þeir verið byrjaðir að rífa þetta niður. Nánar spurður um hvað hafi verið búið að gera í því að rífa þetta niður kvað hann að það hefði verið búið að fjarlægja lampa og eitthvað fleira, sem hann myndi ekki alveg hvað hafi verið. Þeir hafi ekki verið farnir að fjarlægja verkfæri þar sem þeir hafi ekki verið búnir að rífa allt niður. Aðspurður kvaðst hann kannast við að tvær rafstöðvar hafi verið þarna á staðnum og að það hefði sennilega átt að nota þær til að framleiða rafmagn. Þá kvað hann að þeir hafi verið með mikið af lömpum þarna og því hafi þurft rafstöðvarnar til að vera með nóg af rafmagni fyrir þá. Ákærði kvaðst hafa tekið þátt í að byrgja gluggana á íbúðarhúsinu og kvað það gert í þeim tilgangi að byrgja fyrir ljós til að skapa nótt fyrir tómatana. Gashitari hafi verið þarna til upphitunar. Þá var borið undir ákærða að fyrir lægi í málinu álit garðyrkjufræðinga um að ræktun matjurta við þessar aðstæður gæti vart talist arðbær kvaðst hann ekki vera garðyrkjufræðingur og því ekkert vita um þetta. Þeir hafi verið gera þessa tilraun, en hafi síðan hætt við. Aðspurður um það hvort hann hefði haft eitthvað eftirlit með þeim plöntum sem hann hafi farið með þarna austur kvaðst hann ekki hafa gert það. Hann hafi farið með þær og sett þær upp og síðan hafi hann slökkt ljósin. Þá hafi verið byrjað að rífa þarna niður og þá hafi hann ákveðið að halda ekki áfram með þessar kannabisplöntur sem hafi verið þarna og hann hafi yfirgefið svæðið. Hann kvaðst hafa slökkt ljósin á plöntunum og aðspurður um hvernig hann hefði gert það kvaðst hann bara hafa tekið úr sambandi. Þá var ákærði spurður hvernig hann þekki meðákærðu og kvaðst hann hafa kynnst Sæþóri og Borgþóri á AA fundum, en hann og A hafi verið vinir frá því þeir hafi verið litlir guttar. Aðspurður kvaðst hann hafa átt eitthvað af verkfærunum sem voru á staðnum. Hann kvaðst ekki starfa neitt eins og væri og kvað aðspurður að erindi sitt á B hafi verið að taka þátt í uppsetningu og smíðum á þeirri ræktunaraðstöðu sem þar var. Aðspurður af verjanda sínum um hvort hann hefði haft einhver lyklavöld af húsnæðinu kvað hann svo ekki hafa verið. Hann minntist þess ekki að það hafi verið einhverjir lyklar og þá ekki að honum hafi verið afhentur lykill. Hann kvaðst ekki hafa verið með húsnæðið á leigu og hafnaði því að hann hefði framleigt það af meðákærða Borgþóri. Aðspurður um hvort sú ræktunaraðstaða sem sett hafi verið upp hafi einhvern tíma orðið nothæf kvað hann að hún hefði aldrei orðið fullgerð og að þeir hefðu verið byrjaðir að rífa hana niður áður en svo hefði orðið. Aðspurður um þessar sextán plöntur sem verið hafi í eigu ákærða og hver ætlunin hafi verið með þeim kvað ákærði að hann hafi ekki ætlað þær til sölu. Þegar ákveðið hafi verið að hætta við þetta hafi hann farið með þetta þarna uppeftir og þar sem hann hafi reykt á þessu tímabili hafi hann ætlað gera svona fyrir sjálfan sig. Síðan hafi hann hætt við það þegar strákarnir hafi verið farnir þarna. Hann hafi aldrei fengið neina afurð af þessum plöntum. Þá var borið undir hann að plöntunum hefði verið lýst í lögregluskýrslum sem visnuðum og litlum og kvað ákærði að þetta hefðu verið græðlingar. Hann kvaðst ekki vera sérfræðingur og því ekki vita hvort þetta hafi einhvern tíma verið nothæft en kvaðst efast um það. Aðspurður um það hvort hann myndi hvenær hann hafi farið síðast að A kvaðst hann ekki muna dagsetningu en það gæti hafa verið í lok mars eða byrjun apríl. Aðspurður um það hvort hann hefði tekið þátt í því að taka aðstöðuna niður kvaðst hann ekki hafa verið viðstaddur þegar það hefði verið gert en hann hefði komið stuttu síðar og séð ummerki þess. Nánar aðspurður um þann framburð sinn að hann hefði slökkt ljósin og hvort ljós hefðu þá verið yfir þessum sextán plöntum kvað hann að það hefði verið svona lítill svartur klefi, svona gróðurklefi og þar hafi hangið eitthvað ljós og hann hafi sett þessar plöntur þarna í og kveikt ljósið og síðan hafi hann gefist upp á þessu og hafi slökkt á þessu. Hann kvaðst búast við því að þetta hefði þau áhrif að plöntur visni og drepist enda þurfi þær sólarljós en hann sé ekki sérfræðingur í þessu. Aðspurður um það hvort hann hefði meðan hann hafi haft plönturnar þarna hvort hann hefði vökvað þær kvaðst hann ekki hafa gert það, þar sem það hefði verið þarna sjálfsvökvunarkerfi. Hann kvaðst hafa slökkt á klefanum þegar hann hafi farið og þá hafi slokknað á vökvuninni líka. Hann hafi ekki búist við að geta nýtt plönturnar og hafi talið að þær myndu drepast við þetta. Aðspurður um hvort meðákærða Borgþóri hafi verið kunnugt um að hann hefði verið með þessar sextán plöntur þarna kvað hann það ekki hafa verið. Hvorki Borgþór né aðrir hafi verið á staðnum þegar ákærði hafi verið með þessar plöntur þarna. Hann hafi verði einn þarna. Skýrsla var tekin hjá lögreglu af ákærða A 2. júní 2009 frá 14:21 til 14:51 að viðstöddum tilnefndum verjanda hans á rannsóknarstigi. Bókað er í skýrslunni að ákærða sé kynnt sakarefnið sem varði kannabisræktun að A í [...]. Er ákærði fyrst spurður um aðild sína að málinu og kveðst hafa komið svo lítið að því að hann vilji ekki tjá sig um það. Er hann var spurður um hvað hann hafi átt að fá fyrir sitt hlutverk kvaðst hann aðeins hafa verið smiður á tímakaupi og að hann ætli ekki að segja neitt meira um það. Þá var ákærði spurður um tengsl sín við meðákærðu og kvað hann Inga vera æskuvin sinn og Sæþór eiginlega líka en Borgþóri hafi hann kynnst í gegn um Sæþór. Er hann var spurður um það hvernig það hafi komið til að hann aðstoðaði við uppsetningu kvaðst hann hafa verið ráðinn sem smiður og hann viti ekki meir. Borgþór hafi fengið hann til verksins. Hann kvaðst bara hafa farið einu sinni þarna austur og hafi ekkert fengið greitt fyrir vinnuna. Hann kvaðst eiga verkfæri á B, rafmagnsverkfæri og annað sem sé þarna. Borgþór eigi að vera með kvittanir fyrir þessu öllu, hann hafi látið hann hafa kvittanir til að ná þessu öllu til baka. Hann kvaðst ekki hafa þekkingu á kannabisræktun og ekki hafa ræktað kannabisplöntur. Þá var borið undir ákærða að við húsleit hafi lögregla lagt hald á muni sem merktir hafi verið N og hann spurður hvort hann kannist við það fyrirtæki. Kvað hann það vera fyrirtæki sem fara hafi átt á stað, en engin kennitala hafi verið á því svo það hafi bara verið nafn. Hann og Ingi hafi verið með þetta og hafi verið að smíða. Hafi þeir ætlað að stofna þetta fyrir einu og hálfu ári síðan en hafi svo hætt við. Þá er í skýrslunni borið undir ákærða hvort hann þekki einstaka muni sem hald hafi verið lagt á. Þykir ekki ástæða til að gera nákvæma grein fyrir því hér, utan að hann var að lokum spurður um hitablásara sem hann taldi að þeir hafi haft að láni og að um eignarhald á rafstöð sem staðið hafi úti vissi hann ekkert. Spyrja yrði Borgþór um hana og eins um 16 Gavita gróðurlampa. Borið var undir ákærða að Borgþór segðist hafa keypt gróðurhúsalampana af honum og greitt fyrir með peningum. Hann kvað það lygi og að hann hefði aldrei fengið peninga frá Borgþóri. Þá var hann spurður um hvað hafi verið ætlun þeirra að gera að B og kvaðst ákærði ekki hafa hugmynd um það og að hann neiti alfarið að tjá sig um það. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa lagt út kostnað sjálfur við uppsetninguna bara vinnu. Ákærði A undirritar skýrslu sína ásamt tilnefndum verjanda sínum Grétari Dór Sigurðssyni hdl. Ákærði A gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann aðspurður um hvernig hann hefði komið að málinu, hafa verið ráðinn þarna sem smiður, til að smíða einhvern klefa og henda upp einhverjum veggjum. Aðspurður um hver hefði ráðið hann til verksins kvað hann að meðákærði Ingi Þór og hann hafi verið vinir og Ingi hafi spurt hann hvort hann vildi taka þátt í þessu. Hann kvaðst hafa verið að vinna fyrir Inga, en hann hafi aldrei fengið greitt. Aðspurður um hvað hann hefði gert þarna nákvæmlega kvað hann að hann hefði hent upp einhverri grind fyrir eitthvað og hann hafi rifið niður nokkra veggi. Hann hafi tekið þátt í að setja upp loftræstikerfi þarna og hafi tekið þátt í að byrgja glugga. Aðspurður um það hvort hann hafi vitað hvað þetta hafi verið sem þarna hafi verið kvaðst hann ekki vita það. Best sé að spyrja ekki spurninga. Honum hafi ekki komið þetta við þar sem hann hafi bara verið að vinna þarna sem smiður og ekki að gera neitt ólöglegt. Aðspurður um það hvort hann hafi gert sér grein fyrir að þarna hafi verið sett upp einhverskonar ræktunaraðstaða, kvaðst hann ítreka að hann hefði ekki spurt neinna spurninga og ef hann spyrji ekki og fái ekki svör geti hann ekki áætlað að þeir væru að gera eitthvað af sér. Hann kvaðst ekki hafa verið neitt að hugsa um hvað verið væri að gera þarna og hafi því ekki gert sér grein fyrir neinu. Aðspurður um hvenær Ingi Þór hefði beðið hann um þetta og hvenær hann hafi farið austur kvaðst hann ekki hafa dagsetningar á hreinu og hann myndi þetta ekki. Kvaðst hann vera gleyminn að eðlisfari og hafi alltaf verið það. Aðspurður um það hver greitt hafi kostnað kvaðst hann ekki hafa hugmynd um það og að hann neitaði að svara spurningunni. Þá neitaði hann að svara spurningu um það hvort hann hafi vitað fyrir hvern hafi verið unnið. Aðspurður um það hvernig hann þekkti meðákærðu í málinu, kvað hann að hann og Ingi Þór hafi verið vinir frá því þeir voru litlir og hinum tveimur hafi hann kynnst þarna rétt áður. Aðspurður um hvort þeir hafi allir verið saman á staðnum þarna fyrir austan kvaðst hann ekki muna vel hvernig þetta var. Hann hafi hitt Inga þarna nokkrum sinnum og Sæþór en taldi sig ekki hafa séð Borgþór þarna. Aðspurður um hvenær hafi staðið til að klára framkvæmdirnar kvað hann að það hefði verið byrjað að taka þetta niður og því hafi hann ekki hugmynd. Hann kvaðst ekki hafa tekið þátt í að flytja búnað austur. Ákærði neitaði að svara spurningu um það hver hefði gert það. Aðspurður um hvort næsta ferð austur hafi verið fyrirhuguð kvað hann svo ekki vera og að vinnu hans hafi verið lokið þarna á staðnum eftir að hann hafi farið þaðan síðast. Aðspurður kannaðist hann ekki við að hafa séð kannabisplöntur þarna á staðnum. Þá kvaðst hann ekki hafa hugmynd um af hverju gluggarnir á húsinu hafi verið byrgðir. Hann kvaðst ekki hafa tekið þátt í að tengja rafstöðvar eða kvaðst hann vita um tilgang með þeim á staðnum. Þá hafnaði hann því aðspurður að hann hefði selt meðákærða Borgþóri gróðurhúsalampa. Aðspurður um það hvort hann hefði einhvern tímann verið einn að vinna að B kvaðst hann ekki muna það. Aðspurður um það hvort hann hefði verið á eigin bíl þarna kvað hann svo ekki hafa verið en hann og Ingi hafi farið nokkrum sinnum saman. Hann hafi komið þarna nokkrum sinnum og hafi orðið eftir þarna. Hann og Sæþór hafi verið einir þarna einhvern smátíma og taldi ákærði að hann kynni að hafa verið einn þarna einhvern smátíma. Enginn bíll hafi verið á staðnum. Ingi Þór hafi komið og náð í hann þegar hann hafi síðan haldið suður á ný. Aðspurður um hvort hann hafi átt eitthvað af verkfærum á staðnum kvað hann svo hafa verið og hann hafi ekki tekið verkfærin með sér þó hann hafi verið hættur að vinna þarna af því hinir hafi þurft að nota verkfærin og hann hafi verið beðinn um að lána þau. Hann hafi fallist á það. Aðspurður um það hvort hann hefði tekið þátt í þeirri vinnu að taka niður kvaðst hann ekki hafa gert það. Hann hafi hins vegar verið þarna og hafi séð aðra vera að gera þetta. Aðspurður af verjanda sínum um það hvort kannabisræktun hefði einhvern tímann verið nefnd kvað hann það ekki hafa verið. Hann kvaðst ekki hafa hugmynd um hvernig slík ræktun fari fram og ekki hvernig ræktunarkerfi líti út. Aðspurður um hvort hann hefði einn sjálfstæðan aðgang að húsnæðinu kvað hann að meðan hann hafi verið þarna þá hafi hann komist þarna inn, annars hefði hann orðið úti. Það hafi bara verið opið. Aðspurður um það hvort einver verkstjórn hafi verið á staðnum og hvort hann hefði verið að vinna eftir teikningu kvað hann verkstjórn hafa verið en enga teikningu. Hann hafi verið að rífa niður milliveggi og setja upp grind og þetta hafi verið einfalt verk þar sem hann hefði lengi unnið sem smiður. Hann kvaðst ekki muna hver hafi sagt honum fyrir verkum þetta sé það langt síðan. III Tekin var skýrsla við aðalmeðferð málsins af C rannsóknarlögreglumanni. Fyrst var hann beðinn um að lýsa aðkomu sinni að handtöku ákærða Borgþórs 8. maí 2009. Kvaðst hann hafa farið ásamt öðrum lögreglumönnum, að beiðni lögreglunnar á Eskifirði, til að handtaka Borgþór vegna gruns um aðild hans að ræktun að B fyrir austan. Þeir hafi farið að heimili hans og beðið fyrir utan. Borgþór hafi heimilað húsleit sem þá hafi farið fljótlega fram. Þeir hafi fundið hjá Borgþóri pappíra, sem hafi m.a. verið kvittanir fyrir kaupum á vörum til ræktunar, lömpum og þess háttar. Við húsleitina hafi hann greint lögreglumönnunum frá því að hann hafi ætlað að rækta kannabis. Í framhaldinu sé hann síðan færður til yfirheyrslu á lögreglustöðina í Hafnarfirði og þá hafi hann breytt framburði frá því sem hann hafi sagt þeim og þá sagst hafa ætlað að rækta tómata. Þegar skýrslutökunni hafi lokið þá hafi staðið til að flytja ákærða á Hverfisgötuna og fyrir hafi legið að ná í muni sem ákærði hafi verið búinn að vísa á. Þá hafi þeir greint ákærða frá því að þeim finnist þessi framburður hans afar ótrúverðugur. Hann sé búinn að leggja í mikinn kostnað austur á landi til að rækta tómata, eitthvað fjórar til fimm milljónir. Þá hafi Borgþór óskað eftir að gefa aðra skýrslu og það hafi hann gert og þá hafi hann játað að hafa ætlað að rækta kannabis. Það hafi einhverjar plöntur verið teknar á B og Borgþór hafi vitað af þeim án þess að lögregla hefði verið búin að greina honum frá því. Aðspurður kvaðst C hafa verið viðstaddur skýrslur sem teknar hafi verið af Borgþóri. D hafi verið spyrjandi en C hafi verið viðstaddur. Þá staðfesti hann skýrslu sína m.a. varðandi handtöku ákærða Borgþórs sem dagsett er 8. maí 2009 og liggur fyrir í gögnum málsins. Hann staðfesti að skýrslutökur af ákærða Borgþóri hafi verið teknar upp á mynddisk. Þá bar verjandi ákærða Borgþórs undir vitnið að fyrir lægi í málinu að teknar hafi verið tvær skýrslur af ákærða Borgþóri sama daginn, með stuttu millibili og hann beðinn að gera grein fyrir hvað hafi farið fram í hléi á milli skýrslna. Kvaðst C ekki muna hvort Borgþór hafi verið færður í fangaklefa eða hvort hann hafi setið hjá þeim, meðan þeir hafi verið að skrifa mynddiskinn, en það taki tíma. Það hafi bara verið almennt spjall, en hann kvaðst ekki muna hvort ákærði hafi setið hjá þeim eða farið í klefa. Til hafi staðið að fara í húsleit í vesturbænum þar sem ákærði Borgþór hafi vísað á að væru ræktunarvörur sem ættu eftir að fara austur. Aðspurður um það hvort það hefði verið rætt í þessu hléi að það myndi koma Borgþóri illa ef hann myndi ekki játa sök í málinu kvað hann það ekki hafa verið. Honum hafi hins vegar verið gerð grein fyrir því að þeim þætti breyttur framburður hans um tómatræktun afar ótrúverðugur. Þá var hann spurður hvort það hafi einhvern tímann komið til tals að ef að Borgþór myndi ekki játa sök þá yrði hann látinn dúsa í fangaklefa þann tíma sem lögreglu sé heimilt að halda mönnum án úrskurðar dómara. Kvað hann svo ekki hafa verið. Hann kvað húsleit á vinnustað Borgþórs ekki hafa komið til tals eða húsleit hjá tengdafólki hans. Aðspurður um það hvort eitthvað það hefði farið þarna fram sem líta mætti á sem þvingun til játningar kvað hann svo ekki hafa verið. Þá gaf D rannsóknarlögreglumaður skýrslu við aðalmeðferð málsins. Skýrði hann svo frá að komið hefði beiðni um aðstoð frá lögreglunni á Eskifirði og hann ásamt tveimur öðrum lögreglumönnum hafi haldið að heimili ákærða Borgþórs í Reykjavík 6. maí sl. til að handtaka hann vegna gruns um aðild að uppsetningu á kannabisræktun. Þeir hafi verið fyrir utan hjá honum þegar Borgþór hafi birst og þeir hafi gefið sig á tal við hann og hafi kynnt honum að hann væri handtekinn og hafi kynnt honum réttarstöðu. Hann hafi viðurkennt að hafa leigt húsnæðið fyrir austan og hafa ætlað að setja upp kannabisræktun. Hann minni að Borgþór hafi sagt að hann hafi svo hætt við af því að hann hefði fengið samviskubit og út af rassíunni hjá lögreglunni. Hann kvaðst hafa tekið af Borgþóri framburðarskýrslur í framhaldi af þessu, sem og öðrum ákærðu. Aðspurður um það hvernig framkvæmd hefði verið á skýrslutökunni kvað hann að framburður hefði verið tekinn upp á mynddisk. Þá var borið undir hann að fyrir liggi í málinu úrdrættir af tveimur skýrslum sem hann hafi gert og kannaðist hann við það. Þá var hann spurður hvort hann myndi eitthvað eftir þessu og af hverju teknar hafi verið tvær skýrslur af Borgþóri. Kvað D að áður en að Borgþór hafi verið færður fyrst til skýrslutöku hafi hann viðurkennt allt fyrir þeim í bílnum en svo í skýrslutökunni hafi hann sagst hafa getað ræktað eitthvað annað líka og hafi ekki verið búinn að ákveða hvort hann ætlaði að rækta kannabis eða tómata, en hann hafi verið hættur við ræktun. Svo kvaðst hann ekki muna nákvæmlega hvernig framhaldið hafi verið. Borgþór hafi væntanlega verið færður í klefa eftir þessa skýrslutöku, eða það hafi allavega staðið til, þar sem þessi framburður hafi verið ótrúverðugur og þeir hafi ætlað að leita uppi samverkamenn. Svo kvaðst hann muna eftir að Borgþór hafi beðið um að fá að gefa aðra skýrslu þar sem hann hafi viðurkennt að hafa ætlað að rækta þarna kannabis, en að hafi svo hætt við af ótta við lögregluna og út af samviskubiti. Það hafi svo komið fram í þeirri skýrslutöku að það hafi verið þarna einhverjar kannabisplöntur inni, allavega einhverjar litlar. Hann hafi lýst þarna aðstæðum og svo hafi hann vísað lögreglunni á tvo staði í Hafnarfirði og Kópavogi þar sem þeir hafi verið að smíða búnaðinn áður en þeir hafi farið með hann austur. Hann hafi verið með lykla á sér að þessum stöðum, sem lögregla hafi tekið og þessir lyklar hafi gengið að þessum húsum. Þetta hafi verið í vesturbæ Kópavogs og að Dalshrauni í Hafnarfirði. Þeir hafi fengið það staðfest hjá eigendum húsanna að Borgþór hafi verið að leigja þau. Aðspurður af verjanda ákærða Borgþórs um hvað hafi verið rætt við Borgþór í því hléi sem verið hafi á milli þeirra tveggja skýrslna sem teknar hafi verið af honum kvaðst hann ekki muna nákvæmlega hvernig þetta hafi verið en væntanlega hafi þeir verið að færa hann í klefa og kvaðst D ekki muna hvort Borgþór hafi verið kominn í klefa þegar hann hafi beðið um nýju skýrslu eða á leið þangað. Það hafi allavega verið ljóst að átt hafi að færa hann í klefa meðan þeir leituðu uppi samverkamenn þar sem framburður ákærða hafi þótt ótrúverðugur. Aðspurður um það hvort það hafi staðið til á einhverjum tímapunkti að vista Borgþór þann tíma sem lögreglu sé heimilt að halda sakborningi án þess að leiða hann fyrir dómara og honum hafi verið sagt það, kvað hann það ekki hafa verið þannig, en það kunni að vera að Borgþóri hafi verið sagt að vegna þess að framburður hans teldist ótrúverðugur þá yrði hann vistaður í klefa meðan leitast yrði við að hafa uppi á hugsanlegum samverkamönnum hans. Það hefðu aldrei orðið neinir tuttugu og fjórir tímar. Það hafi aldrei staðið til og þannig vinni þeir ekki. Aðspurður um það hvort það hafi verið rætt við ákærða Borgþór að ef hann myndi ekki játa þá yrði gerð húsleit á vinnustað hans kvað hann að hann teldi að ákærði hafi ekki haft vinnustað. Þeir hafi spurt hann um það og ákærði hafi sagt þeim að hann hefði ekki vinnustað. Hann hafi sagt þeim að hann hafi unnið í [...] og að hann væri með lykil þar að en hann ynni þar ekki lengur. Það hafi aldrei staðið til að leita þar. Þá kannaðist hann ekki við að talað hafi verið um tengdafólk ákærða og því ekki komið til greina að framkvæma húsleit hjá því. Aðspurður hvort ákærði Borgþór hefði á einhvern hátt verið þvingaður til að játa sök í málin kvað hann að það hefði alls ekki verið. Hann hafi sjálfur beðið um þessa skýrslutöku, að eigin frumkvæði. Aðspurður af verjanda ákærða Sæþórs hvort hann hefði tekið skýrslu af Sæþóri kvað hann svo vera. Þá var borið undir hann hvort ákærði Sæþór hafi talað um það eins og ákærði Borgþór að þeir hafi verið hættir við, kvaðst hann minna það að þeir hafi báðir talað um það að þeir hafi hætt við vegna ótta við lögregluna og vegna samviskubits. Þá gaf E lögreglumaður á tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann staðfesti efnaskýrslu sem hann undirritaði og liggur fyrir í málinu. Um hafi verið að ræða sextán smáar plöntur sem vógu 8,8 grömm. Plönturnar hafi greinst sem kannabisplöntur með stöðluðu prófi. Þá lýsti hann því hvernig plönturnar bærust honum og að hvernig hann ásamt þeim sem undirrita skýrsluna með honum vinni saman að greiningu með stöðluðum prófum. Þá kom fram hjá honum að hann rannsakaði ekki efnainnihald en ef rannsakari óskaði eftir slíkri rannsókn þá væru efni send til Háskólans til frekari rannsóknar. Hann gat ekki svarað spurningu verjanda um áreiðanleik fyrrnefndra prófa. Honum væri kennt að framkvæma þau og lesa úr þeim en viti ekki hversu áreiðanleg þau eru. Aðspurður kvað hann kannabisplöntur vera með köntuðum laufum og frekar auðþekkjanlegar í útliti þó ekki kæmi til prófunin. Það sjáist nokkuð vel þó plönturnar séu litlar, blöðin séu svona tennt og nokkuð sérstök. Þá gaf F lögreglufulltrúi vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann lýsti því að þegar lögregla hafi komið að B til að framkvæma þar húsleit hafi fyrst sést að á þeirri hlið hússins sem snúi frá vegi hafi verið komið mikið loftræstikerfi út um glugga. Einnig hafi verið búið að koma fyrir rafleiðslum og svo hafi verið búið að koma fyrir díselrafstöð í bifreiðageymslu sem sé þarna vestan við húsið. Þegar hafi verið kíkt á glugga hafi sést að búið hafi verið að byrgja alla glugga. Það sem þeir hafi gert næst hafi verið að skrúfa úr glugga til að komast inn og þeir hafi farið inn í húsið í gegn um þvottahús. Þegar komið hafi verið inn í hol framan við þar sem stofan sé, eða hafi verið, þá hafi þeir séð það að þar hafi verið búið að setja upp loftræstikerfi og lagnir frá því út í gegn um þann glugga sem minnst var á hér fyrr. Þessar lagnir hafi svo legið áfram inn í rými það sem stofan hafi verið í og í eitt herbergi að auki. Búið hafi verið að taka millivegg á milli stofunnar sem sé svona sunnan til í húsinu og milli herbergis sem hafi þá verið norðan til í húsinu og opna þar og búa til eitt rými. Þar hafi verið búið að klæða af þetta rými með plasti allt að innan alveg í hólf og gólf og þarna inni hafi verið búið að setja stokk sem verið hafi vestast í herberginu og klæða með vatnsheldum dúk þannig að ljóst hafi verið að þarna hafi verið svona „dammur“ sem hægt hafi verið að setja vatn í og leggja lagnir þar að og dæla hafi verið komin þarna framan við og búið að setja upp ventlakistu til að geta tengt inn á lagnir. Þarna hafi verið komnir svona stólar eða svona álstatíf og á þeim hafi verið plaströr og það hafi verið búið að bora í hluta þeirra og setja gróður- eða ræktunargrindur litlar ofaní og raða upp mörgum rörum. Þarna ofan við hafi verið búið að setja hálftommu vatnsrör og hengja upp í loft og útbúa þannig að önnur hafi hangið þar neðan við og setja gróðurlampa á þau að hluta til og leggja fyrir öðrum. Það hafi verið hægt að hækka og lækka þessa gróðurlampa með sveifum sitthvoru megin í þessu rými, hálft rýmið í einu. Það hafi því verið hægt að ráða hæðinni á þessum lömpum, hversu neðarlega eða ofarlega ætti að hafa þá. Þetta hafi verið það sem blasað hafi við þarna. Í herbergi til hliðar sem sé svona fyrir miðju húsi þar sem verið hafi salerni þar hafi verði búið að koma fyrir svona léreftstjaldi, eða tjaldskáp og í því hafi verið lampar og kannabisplöntur sem verið hafi á ræktunarstigi. Þegar þeir hafi farið þarna inn og haldlagt allt og hafi tekið þetta niður þá hafi þær verið orðnar hálfvisnaðar. Það hafi verið lifandi plöntur við hliðina þar á og líka lampi þar á, sem reyndar hafi verið dautt á út af því að það hefði slegið út þessu rými, eða slegið út rafmagninu. Þar hafi verið lifandi plöntur nokkrar í svona plastkössum. Hann minni að það hafi verið samtals sextán plöntur, bæði þessar visnuðu og þessar lifandi. Þeir hafi séð mikið af verkfærum og mikið af efni sem notað hefði verið, raflagnaefni. Aðspurður um á hvaða stigi þetta gróðurhús hafi verið að hans áliti kvað hann að forræktun hefði verið í gangi þarna í hliðarherberginu. Staðan á hinu hafi verið það að það hafi verið langt komið með að setja upp þarna stórt og mikið ræktunarrými og ekki hafi verið langt eftir til að fullgera það hefðu menn haft hug á því. Aðspurður um hvort möguleiki sé á að byrjað hafi verið að taka búnaðinn niður kvað hann svo ekki hafa verið. Öll ummerki hafi bent til að verið væri að setja upp en ekkert hafi verið þarna sem gefið hafi til kynna að byrjað væri að taka niður. Nánar aðspurður um af hverju ekki hafi verið rafmagn í fyrrnefndu herbergi þar sem plönturnar hafi fundist og hvort hann gæti gefið skýringu á því kvaðst hann ekki vita hvers vegna það hefði gerst en það hafi verið útslegið öryggi í rafmagnstöflu fyrir þetta svæði í húsinu og þegar reynt hafi verið að slá því inn hafi það slegið jafnóðum út aftur. Það hafi því verið einhver útleiðsla, eða eitthvað í rýminu hafi valdið því að rafmagnið hafi ekki haldist inni. Aðspurður um það hvort ekki hafi getað verið um það að ræða að lamparnir yfir plöntunum hafi verið teknir úr sambandi kvað hann allt hafa verið tengt. Þeir hafi tekið allt úr sambandi. Kvaðst hann ítrekað hafa reynt að slá inn örygginu og það hafi jafnharðan slegið út. Hann kvað hins vegar að ekki hafi verið reynt að komast að því hvað hafi verið að. Það hafi líka verið þarna vifta í þessu herbergi og skýringarnar gætu legið í einhverjum tengingum hennar. Útslátturinn hafi verið bundinn við þetta herbergi. Aðspurður um hvort rétt væri að gluggar hefðu verið byrgðir í húsinu þannig að ekki hafi verið hægt að sjá inn kvað hann það rétt. Ræktunarrýmið þarna í stofunni hafi verið klætt með grind og plasti og hafi þar af leiðandi verið alveg lokað, einnig hafi verið búið að klæða gluggana sérstaklega áður og líma fyrir þá. Hann staðfesti rannsóknarskýrslu sína sem fyrir liggur í málinu. Beðinn af verjanda ákærða Inga Þórs að lýsa nánar ætluðum kannabisplöntum sem hann hafi fundið kvað hann að hluti þeirra hafi verið visnaður af því að það hafi ekki verið neitt rafmagn og bara myrkur í herberginu og vatnsdælubúnaður sem hafti átt að vökva þær hafi einnig verið óvirkur. Aðrar plöntur hafi verið í 20 til 30 lítra plastkassa með loki sem á hafi verið lampi og þær hafi verið lifandi en frekar óhrjálegar. Aðspurður um hvað hann ætti við að plönturnar hafi verið lifandi kvað hann að þær hafi staðið uppi, blöðin hafi staðið úti og ekki farin að visna. Plönturnar hafi staðið þó þær hafi verið aðeins farnar að gulna. Hann kvaðst hafa séð um að taka plönturnar niður og senda þær til tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Óskað hafi verði eftir greiningu en ekki hafi verið óskað eftir styrkleikamælingu á plöntunum. Hann kvaðst ekki telja að kominn væri styrkleiki í plöntur á þessum aldri þó hann ætli ekki að fullyrða það. Hann lýsti því einnig að hann hafi gengið fyrstur um vettvanginn og hafi tekið myndir áður en nokkur hafi stigið inn í þau rými sem mynduð hafi verið. Ekki komi til greina að aðrir lögreglumenn á vettvangi hafi átt við raflögn að fyrrnefndu hliðarrými þannig að útsláttur rafmagns geti skýrst af því. Hann sé alveg klár á því að rofinn í töflunni hafi verið útsleginn þegar hann kom og hann hafi meira að segja tekið myndir af því. G lögreglumaður gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann tók þátt í húsleit að B. Var hann spurður um á hvaða stigi umbúnaður þar hefði verið. Kvað hann að þegar komið hafi verið að húsinu þá hafi það borið merki þess að þarna væri eitthvað mikið að gerast, vegna þess að það hafi verið stórir loftstokkar út úr húsinu. Aðstaðan hafi verið nánast tilbúin og fá handtök eftir. Aðspurður um hvort gæti verið að það hafi verið byrjað að rífa aðstöðuna niður kvað hann að það myndi hann ekki segja. Ekkert hafi verið sem bent hafi til þess. Ekki hafi verið hægt að sjá ummerki þess að byrjað hefði verið að taka eitthvað það niður sem sett hefði verið upp. Hann staðfesti að nokkrar kannabisplöntur hafi verið í því sem kallað hafi verið forræktunarherbergi. Aðspurður um hvernig rafmagnið hafi verið í þessu herbergi kvað hann að þetta hafi verið aðallega á einhverjum millistykkjum og framlengingarsnúrum. Ástæða þess að ekki hafi verið ljós á þessu hafi verið að slegið hafi út í rafmagnstöflunni. Hann kvaðst ekki hafa reynt að slá inn rafmagninu aftur, en það geti verið að einhver annar hafi gert það. H, yfirlögregluþjónn gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hann staðfesti að hann hefði tekið þátt í húsleit að B. Var hann beðinn um að gefa álit sitt á því á hvaða stigi þær framkvæmdir hafi verið sem þarna hafi verið. Kvað hann að þarna hafi greinilega verið hafin forræktun og uppsetning á ræktunaraðstöðu hafi verið vel á veg komin. Aðspurður um það hvort einhver möguleiki væri að segja að það hafi verið vel á veg komið að taka ræktunaraðstöðuna niður kvað hann það ekki geta verið. Það hafi verið alveg greinilegt að verið væri að setja aðstöðuna upp. Aðspurður um af hverju hann segði það kvað hann að það hafi verið búið að bora göt í rör og þarna hafi verið fleiri rör við hliðina sem átt hafi eftir að bora í það hafi verið greinilegt að það hafi staðið yfir uppsetning. Þá var hann spurður hvort það hafi verið einhverjar rafmagnslagnir eða eitthvað slíkt sem virst hafi að búið hafi verið að rífa niður en kvað nei við því. Þetta hafi allt saman verið nýuppsett. Þá voru teknar skýrslur af I garðyrkjukandídat og J garðyrkjufræðingi og staðfestu þau álitsgerð sem þau unnu að beiðni fulltrúa ákæruvalds og liggur fyrir í málinu. IV Af hálfu ákærðu allra er í fyrsta lagi byggt á því að ágalli sé á ákæruskjali sem leitt gæti til frávísunar málsins af sjálfsdáðum eða, eins og þeir gera kröfu um, til sýknu. Telja þeir að í því sem þeir nefna síðari hluta verknaðarlýsingarkrafla ákæru vanti fullnægjandi verknaðarlýsingu. Sé þar einungis vísað til þess að ákærðu sé gefið að sök tilraun til stórfellds brots á lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa sett upp ræktunaraðstöðu fyrir allt að 600 kannabisplöntur. Hér sé ekki ákært fyrir að hafa ætlað að rækta kannabisplöntur og þá ekki að ætlunin hafi verið að gera það í sölu- og dreifingarskyni. Af hálfu ákæruvalds var vísað til þess að háttsemislýsingu ákæru þurfi að lesa í heildarsamhengi og eigi inntak fyrri hluta háttsemislýsingarinnar um ræktun í sölu- og dreifingarskyni einnig við um þá tilraun sem ákæruvaldið telji felast í uppsetningu ræktunaraðstöðunnar. Sú háttsemislýsing sem fram kemur í ákæruskjali er sett fram í einu lagi og innheldur annars vegar það brot á lögum um ávana- og fíkniefni að hafa ræktað 16 kannabisplöntur og hins vegar tilraun til stórfellds brots á sömu lögum með því að setja upp mjög stóra ræktunaraðstöðu fyrir allt að 600 kannabisplöntur. Er það mat dómsins að það sé nægilega skýrt að um ræktun sé að ræða, sem jafnframt sé hluti af tilraun til stórfellds brots, þ.e.a.s. til frekari ræktunar og að þetta sé allt gert í sölu- og dreifingarskyni. Þótt fallast megi á með ákærðu að háttsemislýsing hefði mátt vera skýrari er ekki um slíkan óskýrleika að ræða að hann geti með réttu talist koma niður á vörnum ákærðu. Er háttsemislýsing ákæru því fullnægjandi og þykir enginn vafi leika á því hvað ákærðu er hér gefið að sök. Er því hafnað kröfum ákærðu sem á þessum grunni eru byggðar. Verður þá næst vikið að þeirri aðstöðu sem reist var að B og hvað talið verður sannað um hana og tilgang hennar. Af myndum sem fyrir liggja í málinu og sýna aðkomu þegar lögregla gerði húsleit að B þann 6. maí 2009 má sjá að viðamiklar breytingar hafa verið gerðar á íbúðarhúsinu að B og einnig smíðaður varnalegur útbúnaður til að koma fyrir díselrafstöðvum í bifreiðageymslu þar nálægt. Blasir það við jafnvel leikmanni að um er að ræða aðstöðu til ræktunar. Hús að B eru nokkuð frá vegi og því ekki í alfaraleið. Ekki var unnt að sjá ummerki um þær framkvæmdir sem þarna höfðu farið fram frá vegi. Önnur þeirra rafstöðva sem þarna var hafði verið sett inn í bifreiðageymslu en hin var á bak við hús og sást ekki frá vegi. Þá liggur fyrir að allir gluggar í íbúðarhúsi höfðu verið byrgðir. Þá liggur ekki fyrir að ákærðu eigi nokkur tengsl við B eða [...]hrepp sem gætu skýrt hvers vegna þeir hafi ákveðið að hefja þar atvinnustarfsemi eða frístundaræktun af einhverju tagi og hafa ákærðu ekki gefið slíkar skýringar við meðferð málsins. Þykir dóminum einsýnt að allur umbúnaður og aðstæður, sem og þokukenndar skýringar allra ákærðu á hvernig staðið hafi verið að uppsetningu og hver tilgangur umræddra framkvæmda hafi verið, gefi sterklega til kynna að ekki hafi verið ætlunin að stunda löglega garðyrkju að B. Er þá einkum til þess að líta að umbúnaður allur bendir til að reynt sé að halda framkvæmdum leyndum, t.d. með því að byrgja alla glugga og með því að gera ráðstafanir til að setja upp díselrafstöðvar til að leyna þeirri miklu orkunotkun sem leitt hefði af notkun þess fjölda gróðurhúsalampa sem samkvæmt ummerkjum á vettvangi átti að setja þar upp. Þá verður ekki litið hjá því að einu plönturnar sem þarna fundust voru kannabisplöntur þó fáar og litlar væru. Liggur fyrir að umræddur plöntur reyndust vera kannabisplöntur samkvæmt stöðluðu prófi sem framkvæmt var á þeim, en einnig liggja fyrir í málinu myndir sem sýna svo ekki verður um villst að um kannabisplöntur er að ræða, en blöð jurtarinnar eru sérstæð og verður vart ruglað saman við blöð annarra plantna. Það er því mat dómsins að með vísan til þeirra ljósmynda af umræddri aðstöðu sem fyrir liggja í málinu, sem og framburði þriggja lögreglumanna sem stóðu að húsleit á vettvangi, teljist sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að á B hafi verið langt komin uppsetning á ræktunaraðstöðu fyrir stórfellda kannabisræktun. Veita ummerki á vettvangi fullnægjandi vísbendingar um að fullbúin hafi ræktunin getað afkastað 600 plöntum á hverjum tíma. Liggur ljóst fyrir að umfang framkvæmda og sá kostnaður sem lagt hafði verið í getur ekki hafa verið í öðrum tilgangi en til að framleiða til dreifingar og sölu í hagnaðarskyni það kannabis sem þarna hafi átt að rækta. Í 5.mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 segir að tilraun og hlutdeild í brotum á lögunum séu refsiverð, eftir því sem segi í III. kafla almennra hegningarlaga. Nær sá kafli almennra hegningarlaga til greina nr. 20 til 23. Segir í 1. mgr. 20. gr. að hver sá sem tekið hafi ákvörðun um að vinna verk sem refsing sé lögð við í lögunum og ótvírætt hafi sýnt þann ásetning í verki, sem miði að, eða ætlað sé að miða að framkvæmd brotsins, hafi, þegar brotið sé ekki fullkomnað, gerst sekur um tilraun til þess. Samkvæmt því sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að sá, eða þeir sem sett hafi upp þá ræktunaraðstöðu sem að framan er lýst teljist hafa uppfyllt öll skilyrði 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga og sýnt sé að um sé að ræða refsiverða tilraun til brots á 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, en kannabis er meðal þeirra efna sem óheimil eru á íslensku yfirráðasvæði og nær bannið til plöntunnar og afurða hennar. Með framburðum þeirra þriggja lögreglumanna sem framkvæmdu húsleit að B, sem nánar eru raktir hér að framan og einnig með vísan til ljósmynda af vettvangi, telst sannað að engar aðgerðir hafi verið framkvæmdar til að hefja niðurrif umræddrar ræktunaraðstöðu, andstætt því sem ákærðu hafa haldið fram. Þá verður með vísan til vættis sömu lögreglumanna talið sýnt að ekki standist sá framburður ákærða Inga Þórs að hann hafi tekið úr sambandi lampa og vökvunarkerfi á þeim plöntum sem þarna voru. Eru með vísan til þess sem hér er rakið haldlausar viðbárur ákærðu um að þeir hafi verið hættir við umrædda ræktun og hafa þær fullyrðingar þeirra enga stoð í þeim efnislegu staðreyndum sem fyrir liggja í málinu eða framburði þeirra lögreglumanna sem rannsökuðu vettvang. Er það einnig til að draga úr trúverðugleika fullyrðinga ákærðu í þessa veru að enginn þeirra gat þess við skýrslugjöf hjá lögreglu að byrjað hefði verið að taka búnað á staðnum niður. Hefur hér ekki úrslitaáhrif þó enginn hafi komið á staðinn þann mánuð sem lögregla fylgdist með vettvangi áður en látið var til skarar skríða. Eru því ekki uppfyllt skilyrði 21. gr. almennra hegningarlaga þannig að um afturhvarf frá tilraun geti talist að ræða. Ákærðu Sæþór, Ingi og A hafa allir kannast við í framburði sínum hér fyrir dómi að hafa starfað við að setja upp framangreinda ræktunaraðstöðu. Eins og umræddri aðstöðu er lýst hér að framan er það mat dómsins að enginn ákærðu geti hafa gengið þess dulinn til hvers sú aðstaða var ætluð og eru skýringar þeirra allra, hvers fyrir sig, ótrúverðugar og án stuðnings í þeim efnislegu staðreyndum sem fyrir liggja í málinu. Þykir sannað í málinu þrátt fyrir sakarneitun þeirra að þeim hafi verið ljós tilgangur þeirrar starfsemi sem verið var að setja upp og þeir hafi tekið þátt í henni með fullri vitund og vilja. Framburður ákærða Borgþórs hér fyrir dómi þykir fráleitur og fær enga stoð í gögnum málsins eða framburði meðákærðu. Ákærði Borgþór gaf skýrslu fyrir lögreglu þar sem fram kom að hann þekkti til aðstæðna, hann vísaði á muni sem ætlaðir voru til umræddrar starfsemi og eins vísaði hann á þá menn sem síðar könnuðust við að hafa unnið þarna á staðnum og eru ákærðir með honum í máli þessu. Kom fram hjá honum að hann hefði fármagnað framkvæmdir. Eru engin rök til að telja þá endursögn lögreglumanns af skýrslugjöf ákærða rýrara sönnunargagn, en skýrslur sem ákærði hefði undirritað eins og verjandi hans hefur byggt á, enda er umrædd endursögn studd mynd- og hljóðupptöku af skýrslutökunni og verður réttmæti hennar kannað með einföldum hætti. Má hins vegar fallast á það með verjandanum að það sé ámælisvert að ákæruvald hafi ekki sinnt áskorun hans um að láta honum í té afrit af umræddum mynddiski. Hins vegar var dómnum afhent afrit mynddisksins og varð ekki annað séð en endursögn lögreglumanns af skýrslutöku af ákærða hafi verið í samræmi við það sem þar kom fram. Framburður ákærða um ætlaðar þvinganir eða hótanir lögreglumanna til að knýja hann til játningar fá hvorki stoð í efni mynddisksins, né þykja trúverðugar skýringar hans á því af hverju hann hafi játað saklaus á sig sakir. Verður því talið að í samræmi við þá frásögn sem ákærði Borgþór sjálfur hafði uppi hjá lögreglu, sem og skýrslu meðákærða Sæþórs sem bar um að ákærði Borgþór hefði lagt út þá fjármuni sem til hefði þurft, að sannað sé í málinu að ákærði Borgþór hafi haft veg og vanda af skipulagningu umræddrar starfsemi og hafi lagt fram fé til hennar. Þykir það ekki skipta sérstöku máli hér þó meðákærði Sæþór hafi neitað að svara spurningum um þátt annarra í skýrslu sinni fyrir dómi. Í samræmi við það sem að framan greinir verður talið sannað að ákærði Borgþór hafi í félagi við aðra ákærðu í málinu gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Er hér um samverknað allra ákærðu að ræða. Þykir engu skipta þó ákærði Ingi Þór hafi einn viðurkennt að hafa komið með á staðinn þær 16 kannabisplöntur sem lýst er í ákæruskjali, enda verður talið að þó rétt kunni að vera að hann hafi framkvæmt það einn þá hafi það verið í samræmi við ætlan annarra ákærðu að slíkar plöntur yrðu fluttar á staðinn og ræktaðar þar, sbr. það sem rakið er hér að framan um huglæga afstöðu ákærðu. Er það því niðurstaða dómsins að allir ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Varðar háttsemi þeirra við, að því er varðar ræktun á 16 kannabisplöntum, 2. gr. sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, með síðari breytingum, sbr. 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001 og að því er varðar tilraunaverknað ákærðu sem að framan er lýst við sömu laga- og reglugerðarákvæði, sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar ákærðu allra verður litið til þess til refsiþyngingar að það brot sem þeir gerðu tilraun til að fremja verður að teljast varða verulega almannahagsmuni. Þá er og litið til þess að þeir unnu verkið í félagi. Enginn ákærðu telst eiga sér málsbætur. Þá þykja ekki fyrir hendi í málinu skilyrði til að líta til 2. mgr. 20 gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Ákærði Borgþór Friðrik Ágústsson er fæddur árið 1974. Samkvæmt sakavottorði hans var honum gerð sekt og svipting ökuréttar fyrir umferðarlagabrot með dómi 1998. Þá var hann dæmdur til sektar fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni árið 2000. Þar sem svo langt er um liðið hafa umrædd brot ekki áhrif á refsiákvörðun nú. Með hliðsjón af því að ákærði Borgþór hafði forgöngu um og fjármagnaði þá starfsemi og uppsetningu þess umbúnaðar sem að framan er lýst telst refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Engin tilefni þykja til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði Sæþór Ágústsson er fæddur 1979. Samkvæmt sakavottorði hans fékk hann skilorðsbundinn dóm fyrir líkamsárás árið 1998 og gerði sátt árið 1999 um greiðslu sektar fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þá var hann dæmdur árið 2001 í fimm mánaða fangelsi þar af þrjá mánuði skilorðsbundið til þriggja ára fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hann lauk afplánun með samfélagsþjónustu 19. júlí 2002. Þá hlaut hann dóm árið 2002 og var dæmdur til þriggja mánaða fangelsisvistar skilorðsbundið til þriggja ára fyrir brot á sömu lögum. Þá var hann enn dæmdur á árinu 2003 fyrir brot á sömu lögum og hlaut þá sex mánaða fangelsi, þar af þrjá mánuði skilorðsbundna til þriggja ára. Hann lauk samfélagsþjónustu vegna þess brots á árinu 2003. Á árinu 2007 var hann dæmdur til sektar fyrir brot á sömu lögum, sem og á árinu 2008, en síðastnefndur dómur var einnig vegna aksturs undir áhrifum fíkniefna og var hann þá einnig sviptur ökurétti í átta mánuði. Með hliðsjón af því sem áður er sagt um sjónarmið við refsiákvörðun gagnvart ákærðu öllum og eins með hliðsjón af sakarferli ákærða þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin fangelsi í fimm mánuði. Ekki eru efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði Ingi Þór Thorarensen er fæddur árið 1978. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann frá árinu 2000 gert fjórum sinnum sátt um greiðslu sektar vegna brota á umferðarlögum og fékk á árinu 2002 í tvígang dóm fyrir brot á þeim lögum og var í annað skiptið dæmdur til sextíu daga fangelsisrefsingar vegna ölvunaraksturs og ítrekaðs aksturs sviptur ökurétti. Hefur framangreindur sakarferill hans ekki áhrif við ákvörðun refsinga nú. Með hliðsjón af þessu sem og þeim sjónarmiðum sem áður voru rakin og eiga við alla ákærðu þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Ekki eru efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði A er fæddur árið [...]. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann einu sinni, á árinu 2006, gengist undir sátt um greiðslu sektar vegna brots á lögum um ávana- og fíkniefni. Hefur sakarferill hans engin áhrif á refsingu hans nú og þykir hún hæfilega ákveðin, með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem áður eru rakin og eiga við um alla ákærðu, fangelsi í fjóra mánuði. Ekki þykja efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Með vísan til þeirra lagaákvæða sem greinir í ákæruskjali eru 16 kannabisplöntur sem haldlagðar voru við rannsókn málsins gerðar upptækar. Þá er, með vísan til þeirra laga- og reglugerðarákvæða sem greinir í ákæruskjali, einnig fallist á að upptækir skuli gerðir þeir munir, efni og verkfæri, sem ætlaðir voru, eða höfðu verið notaðir, til að setja upp þá ræktunaraðstöðu sem um ræðir og hald var lagt á við húsleit lögreglu að B. maí 2009 og nánar eru tilgreindir í töluliðum nr. 1 til 69 í ákæru. Samkvæmt yfirliti sækjanda um sakarkostnað felst hann aðeins í reikningi tveggja garðyrkjufræðinga vegna álitsgerðar sem ákæruvaldið aflaði einhliða stuttu fyrir aðalmeðferð málsins. Umræddir sérfræðingar voru ekki dómkvaddir til að framkvæma mat og verður ekki séð hvaða sönnunargildi álitsgerð þeirra gæti haft í málinu. Hafa verjendur ákærðu mótmælt því að kostnaður vegna þessa verði lagður á ákærðu. Er á það fallist og verður umræddur kostnaður 13.800 krónur lagður á ríkissjóð. Verður því hver og einn ákærðu dæmdur til að greiða sakarkostnað sem er þóknun verjanda sem þykir hæfilega ákveðin eftir atvikum bæði á rannsóknarstigi og fyrir dómi, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Er virðisaukaskattur innifalinn í þeim fjáræðum sem þar greinir og útlagður kostnaður verjanda ákærða Borgþórs án virðisaukaskatts. Dómur þessi er kveðinn upp af Halldóri Björnssyni dómstjóra í dómsal Héraðsdóms Austurlands að Lyngási 15, Egilsstöðum, miðvikudaginn 31. mars 2010 kl. 11:30 að gættu ákvæði 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð: Ákærði, Borgþór Friðrik Ágústsson, sæti fangelsi í sex mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., og þóknun sama verjanda fyrir störf sem tilnefndur verjandi á rannsóknarstigi samtals 376.500 krónur, auk útlagðs kostnaðar verjandans að fjárhæð 37.180 krónur. Ákærði Sæþór Ágústsson, sæti fangelsi í fimm mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Brynjars Níelssonar hrl., 313.750 krónur. Ákærði Ingi Þór Thorarensen sæti fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Guðbjarna Eggertssonar hdl. 313.750 krónur, sem og þóknun tilnefnds verjanda á rannsóknarstigi Sveins Andra Sveinssonar hrl. 37.650 krónur. Ákærði A sæti fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Grétars Dórs Sigurðssonar hdl. og þóknun sama verjanda fyrir störf sem tilnefndur verjandi á rannsóknarstigi 313.750 krónur. Upptækar skulu þær sextán kannabisplöntur sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Upptækir skulu þeir munir, efni og verkfæri, sem lögregla lagði hald á við húsleit að B og taldir eru upp í ákæru undir töluliðum nr. 1. til 69, sbr. tilvísanir í viðeigandi númer í munaskrá lögreglu. Kostnaður vegna álitsgerðar garðyrkjufræðinga að fjárhæð 13.800 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 324/1999
Jarðalög Innlausn Stjórnsýsla Andmælaréttur Eignarnámsbætur Sératkvæði
Á árinu 1943 keyptu K og P jörðina S í hreppnum T og átti hvor þeirra helming jarðarinnar. Árið 1947 byggði K nýbýlið G á jörðinni, en búskap á S var hætt um svipað leyti. Árið 1973 keypti E hlut föður síns, K, í túni S og 1978 keypti hann jörðina G og hálfa jörðina S af K. Á árinu 1982 lést P, en hann og eiginkona hans H höfðu ekki stundað búskap á sínum hluta jarðarinnar. Á árinu 1985 óskaði E eftir kaupum á hlut H í S, án þess að gera formlegt tilboð. Sama ár leitaði E eftir meðmælum hreppsnefndar T og jarðanefndar sýslunnar til að fá að leysa til sín eignarhlutann á grundvelli 13. og 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hreppsnefndin samþykkti beiðnina, en jarðanefndin hafnaði henni. Í kjölfarið var leitað sátta með aðilunum en engin formleg sáttatillaga lögð fram. Á árinu 1988 beindi E sams konar erindum til hreppsnefndar og jarðanefndar auk kröfu um innlausn til landbúnaðarráðuneytisins (L). Hreppsnefnd samþykkti beiðnina en jarðanefndin hafnaði henni á ný. Eftir ósk L fjallaði jarðanefnd að nýju um innlausnarbeiðni E á árinu 1990 og mælti meirihluti nefndarinnar þá með innlausnarbeiðninni. Í febrúar 1991 heimilaði L E að leysa til sín hlut H í S. Ekki náðist samkomulag um verð jarðarinnar og óskaði E eftir mati á jörðinni við matsnefnd eignarnámsbóta. Var matsbeiðninni vísað frá nefndinni þar sem undirbúningi að ákvörðun um innlausn hefði verið áfátt. Í desember 1994 óskaði E að nýju eftir heimild L til innlausnar á eignarhluta H í S. H mótmælti beiðninni, en hreppsnefnd, jarðanefnd og Bændasamtök Íslands mæltu með innlausninni. Kærði H samþykkt hreppsnefndar til félagsmálaráðuneytis og landbúnaðarráðuneytis, en kærunum var vísað frá. Í kjölfarið reyndi L að ná sáttum með aðilum en án árangurs. Í febrúar 1997 heimilaði L E að leysa til sín eignarhluta H í S. Leitaði E til matsnefndar eignarnámsbóta sem ákvað H bætur fyrir hinn innleysta jarðarhluta. Greiddi E fjárhæðina inn á bankareikning H, sem færði hana á annan reikning sem hún lét í vörslur þriðja aðila og hefur fjárhæðin ekki verið snert síðan. Höfðaði H síðan mál gegn E og L til réttargæslu þar sem aðallega var krafist ógildingar á innlausninni, en til vara hækkunar matsverðs jarðarinnar. Ekki var talið að unnt væri að ógilda stjórnvaldsákvörðun með dómi, nema því stjórnvaldi, sem ákvörðunina tók væri stefnt til varna í málinu. Með hliðsjón af því að E gerði ekki athugasemdir við framsetningu kröfugerðarinnar var talið að H krefðist ógildingar á innlausn E á jarðarhlutanum, sem hann nýtti sér að fenginni heimild L og krafan því talin dómtæk. Talið var að umsagnir hreppsnefndar, jarðanefndar og Bændasamtaka Íslands teldust ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga og að þessum aðilum hefði ekki verið skylt að leita eftir sjónarmiðum aðila, áður en umsögn var látin í té, þó að slíkt væru tvímælalaust vandaðri stjórnsýsluhættir. Þá var ekki talið að L hefði brotið gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ráðuneytinu hafi verið fullkunnugt um sjónarmið H, þegar það heimilaði innlausn. Var því ekki talið að ákvörðun L væri áfátt að lögum. Þá var ekki talið að fram hefðu komið gögn sem hnekktu niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta um matsverð jarðarinnar. Var E sýknaður af öllum kröfum dánarbús H, sem tók við aðild málsins undir rekstri þess fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 1999. Krefst hann aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara sýknu af aðalkröfu og lækkunar á varakröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál hér fyrir dómi. Málinu var gagnáfrýjað 19. október 1999. Gagnáfrýjandi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða 35.712.210 krónur og 186.750 krónur í málskostnað fyrir matsnefnd eignarnámsbóta, hvorttveggja með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 1997 til greiðsludags, allt að frádregnum 2.936.750 krónum, sem greiddar voru 7. ágúst 1997. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Hulda Bjarnadóttir lést 8. febrúar sl. og hefur dánarbú hennar tekið við aðild málsins. I. Mál þetta var höfðað á hendur aðaláfrýjanda „til ógildingar á innlausn, en til vara til hækkunar matsverðs Smyrlabergs, Torfalækjarhreppi ...“ og var landbúnaðarráðherra stefnt til réttargæslu. Gagnáfrýjandi gerir aðallega þá kröfu á hendur aðaláfrýjanda, að ógilt verði ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins 25. febrúar 1997 um að heimila honum að leysa til sín eignarhluta gagnáfrýjanda í jörðinni. Ekki verður talið, að unnt sé með dómi að ógilda stjórnvaldsákvörðun nema því stjórnvaldi, sem ákvörðun tók, sé stefnt til varna í málinu. Hins er þó að gæta, að aðaláfrýjandi gerir ekki athugasemdir við þessa framsetningu kröfugerðar gagnáfrýjanda. Með hliðsjón af því og málflutningi aðila fyrir Hæstarétti þykir mega skilja málatilbúnað gagnáfrýjanda svo, að krafist sé ógildingar á þeirri innlausn aðaláfrýjanda á jarðarhlutanum, sem hann nýtti sér að fenginni heimild landbúnaðarráðuneytisins. Verður það þá ekki látið varða réttarspjöllum í málinu, að landbúnaðarráðherra var einungis stefnt til réttargæslu, en það hefði þó verið réttara að stefna honum við hlið aðaláfrýjanda. Varakröfu gagnáfrýjanda er réttilega beint að aðaláfrýjanda, eins og hún er gerð. II. Á árinu 1943 keyptu bræðurnir Kristmundur Stefánsson, faðir aðaláfrýjanda, og Páll Stefánsson, síðar eiginmaður Huldu Bjarnadóttur, jörðina Smyrlaberg í Torfalækjarhreppi, Austur-Húnavatnssýslu, af móður sinni. Samkvæmt yfirlýsingu bræðranna frá árinu 1948 skyldi hvor þeirra eiga helming jarðarinnar. Þá skyldi hvor um sig eiga það, sem hann ræktaði, en túnið og óræktað land skyldu vera sameign þeirra. Árið 1947 byggði Kristmundur nýbýlið Grænuhlíð á jörðinni, en um svipað leyti var búskap hætt á Smyrlabergi. Árið 1973 keypti aðaláfrýjandi hluta föður síns í túni Smyrlabergs og byggði þar fjárhús og hlöðu. Á árinu 1978 keypti aðaláfrýjandi síðan Grænuhlíð og hálfa jörðina Smyrlaberg af föður sínum og hefur hann verið með búskap þar síðan. Hulda Bjarnadóttir og eiginmaður hennar, sem lést árið 1982, stunduðu ekki búskap á sínum hluta jarðarinnar, en hin síðari ár að minnsta kosti voru þar á vegum hennar um 10 til 15 hross í hagagöngu. Árið 1985 óskaði aðaláfrýjandi eftir því með bréfi til Bjarna Pálssonar, sonar Huldu Bjarnadóttur, að fá að kaupa hluta hennar í jörðinni Smyrlabergi. Hann mun þó ekki hafa gert formlegt tilboð í jörðina en leitaði sama ár eftir meðmælum hreppsnefndar Torfalækjarhrepps og jarðanefndar Austur-Húnavatnssýslu til að fá að leysa til sín eignarhlutann á grundvelli 13. gr. og 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hreppsnefndin samþykkti beiðnina 21. desember 1985, en jarðanefnd hafnaði henni 18. mars 1986. Í framhaldi þessa voru nokkrar sáttaumleitanir með aðilum og var á fundi á Blönduósi 4. september 1987, sem fulltrúar hreppsnefndar, landbúnaðar-ráðuneytisins og málsaðila sátu, ákveðið að fá jarðanefnd og hreppsnefnd til að leggja fram sáttatillögu í sameiningu. Slík tillaga kom þó aldrei fram. Í málinu liggur fyrir bréf frá sýslumanninum í Húnavatnssýslu 23. desember 1987 til Rafns Sigurbjörnssonar hreppstjóra, þar sem sá síðarnefndi er skipaður oddamaður við skiptagerð vegna kröfu eiganda Smyrlabergs um skiptingu jarðarinnar á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941. Aðaláfrýjandi heldur því fram, að krafan hafi verið sett fram af hálfu meðeiganda hans, en við flutning málsins fyrir Hæstarétti vísaði lögmaður gagnáfrýjanda því á bug. Engra frekari gagna nýtur um tildrög þessarar kröfu, sem virðist hafa dagað uppi. Á árinu 1988 beindi aðaláfrýjandi að nýju sams konar erindum og fyrr til hreppsnefndar og jarðanefndar auk kröfu um innlausn til landbúnaðarráðuneytisins. Samþykkti hreppsnefndin beiðnina 15. júlí 1988, en 10. desember sama ár hafnaði jarðanefnd því enn að mæla með innlausn og ítrekaði þá afstöðu 13. febrúar 1989. Landbúnaðarráðuneytið ritaði jarðanefndinni bréf 15. maí 1990 og fór þess á leit, að nefndin tæki málið ”til ítarlegrar umfjöllunar á ný og sendi ráðuneytinu umsögn sína sem allra fyrst.” Hinn 9. ágúst sama ár komst meirihluti jarðanefndar að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að mæla með innlausnarbeiðni aðaláfrýjanda, en jafnframt væri rétt að heimila Huldu Bjarnadóttur og fjölskyldu hennar að halda um 2 ha lands meðfram Laxárvatni og nýta áfram landspildu fyrir hross sín í tvö ár án endurgjalds. Með bréfi 6. febrúar 1991 heimilaði landbúnaðarráðuneytið aðaláfrýjanda að leysa til sín eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í jörðinni Smyrlabergi. Ekki náðist samkomulag milli aðila um verð jarðarinnar og 17. maí 1991 sendi aðaláfrýjandi matsnefnd eignarnámsbóta beiðni um mat á jörðinni. Með úrskurði matsnefndarinnar 23. janúar 1992 var matsbeiðni aðaláfrýjanda vísað frá nefndinni, þar sem undirbúningi ákvörðunar um innlausn hefði verið áfátt. III. Aðaláfrýjandi óskaði að nýju eftir heimild landbúnaðarráðuneytisins til innlausnar á eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í jörðinni Smyrlabergi 1. desember 1994 og var vísað til 13. gr. jarðalaga, sbr. lög nr. 90/1984. Ráðuneytið kallaði eftir frekari gögnum frá aðaláfrýjanda 10. janúar 1995 og að þeim fengnum var Huldu sent bréf 20. febrúar sama ár og gefinn kostur á að tjá sig um innlausnarbeiðnina og tilheyrandi gögn. Með bréfi 19. mars 1995 mótmælti lögmaður hennar beiðninni og krafðist þess, að ráðuneytið hafnaði henni. Helstu rök lögmannsins voru þau, að Páll heitinn Stefánsson og erfingjar hans hefðu „ætíð nytjað jörðina fyrir hross og fleira“ en það hefði „aldrei frá 1948 skert búskaparmöguleika í Grænuhlíð, fyrr en Einar Kristmundsson hafði tekið þar við búi og hóf að fjandskapast út í þau og ímynda sér að afnot þeirra af Smyrlabergi gerðu honum ómögulegt að stunda búskap í Grænuhlíð.“ Innlausnarbeiðnin væri því alls ekki byggð á lögmætum sjónarmiðum. Hinn 29. mars 1995 óskaði landbúnaðarráðuneytið eftir því, að hreppsnefnd Torfalækjarhrepps sendi ráðuneytinu ítarlega greinargerð og upplýsingar um, hvort og þá hvaða hagsmunir hreppsins krefðust umræddrar innlausnar. Hreppsnefndin mælti með innlausn og var umsögn hennar samþykkt einum rómi á fundi 6. apríl 1995. Í greinargerð hreppsnefndar kom fram það álit, að yrði jörðinni skipt og hún girt af til helminga yrði á hvorugum jarðarhelmingnum unnt að reka búskap til þess að framfleyta fjölskyldu. Hreppsnefndin benti á ágreining milli eigenda, sem ekki hefði tekist að jafna. Hefðu aðaláfrýjanda verið meinaðar verulegar framkvæmdir á jörðinni, þar sem hún væri óskipt, og hefði búskaparstaða hans því farið versnandi. Hreppsnefndin teldi það hins vegar mikilvægt fyrir hagsmuni sveitarfélagsins, að búskap yrði haldið áfram í Grænuhlíð. Af fyrirliggjandi gögnum um málsmeðferð hreppsnefndarinnar verður ekki ráðið, að Huldu Bjarnadóttur hafi verið gefinn kostur á að tjá sig, áður en meðmælin voru samþykkt. Landbúnaðarráðuneytið sendi hins vegar lögmanni hennar umsögn hreppsnefndar 27. júní 1995 og kallaði eftir athugasemdum með vísun til 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Lögmaðurinn svaraði ráðuneytinu 10. júlí sama ár og kvað umsögnina hafa komið umbjóðanda sínum verulega á óvart. Þar sem hreppsnefndin hefði ekki gætt reglna stjórnsýslulaga um jafnræði og andmælarétt myndi ákvörðun hennar verða kærð til félagsmálaráðuneytisins. Sú kæra var send 22. ágúst 1995, en ráðuneytið vísaði henni frá með úrskurði 8. september sama ár þess efnis, að kæruheimild skorti. Þá kærði Hulda Bjarnadóttir samþykkt hreppsnefndarinnar til landbúnaðarráðuneytisins 11. september 1995, en það ráðuneyti vísaði kærunni einnig frá 23. janúar 1996, þar sem kærufrestur samkvæmt 17. gr. jarðalaga væri liðinn. Landbúnaðarráðuneytið óskaði 25. janúar 1996 eftir afstöðu jarðanefndar Austur-Húnavatnssýslu og Bændasamtaka Íslands til innlausnarbeiðni aðaláfrýjanda. Jarðanefnd tók erindi ráðuneytisins fyrir á fundi 13. febrúar sama ár og komu til hans fulltrúar beggja málsaðila og gerðu grein fyrir sjónarmiðum sínum. Nefndin varð síðan sammála um að mæla með innlausn aðaláfrýjanda á eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í jörðinni Smyrlabergi. Rök jarðanefndar voru einkum þau, að samskiptavandi eigenda væri slíkur, að til vandræða væri, og engin von til samninga milli þeirra. Þá hefði aðaláfrýjandi fulla þörf fyrir allt land jarðarinnar til að reka þar búskap. Með bréfi 12. mars 1996 mæltu Bændasamtök Íslands einnig með innlausninni á þeim forsendum, að fyrir lægju meðmæli hreppsnefndar og jarðanefndar og ljóst virtist af gögnum, að ósamkomulag eigenda væri til vandræða við nýtingu jarðarinnar. Fram kom, að samtökin hefðu gefið báðum aðilum kost á að láta í té skýringar eða athugasemdir, og hefði aðaláfrýjandi sent bréf en ekki Hulda Bjarnadóttir. Landbúnaðarráðuneytið sendi lögmanni Huldu Bjarnadóttur umsagnir jarðarnefndar og Bændasamtaka Íslands með bréfi 3. apríl 1996. Með vísun til 13. gr. stjórnsýslulaga var lögmanninum gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum umbjóðanda síns um þær og innlausnarbeiðni aðaláfrýjanda. Lögmaðurinn kærði samþykkt jarðanefndar til landbúnaðarráðuneytisins 24. apríl og vísaði til 17. gr. jarðalaga og 26. gr. stjórnsýslulaga. Engin efnisleg sjónarmið um innlausnarbeiðnina komu hins vegar fram í kærubréfi lögmannsins. Ráðuneytið vísaði kærunni frá 14. maí 1996, þar sem umsögn og afgreiðsla jarðanefndar væri ekki kæranleg til ráðuneytisins, hvorki samkvæmt framangreindum ákvæðum né öðrum heimildum. Í júní 1996 reyndi starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins að ná sáttum með aðilum. Setti ráðuneytið fram miðlunartillögu, sem fól það í sér, að aðaláfrýjandi keypti eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í Smyrlabergi að undanskilinni afmarkaðri landspildu, sem ráðuneytið segir hafa numið 25-30 ha. Um þessa tillögu mun hafa verið fjallað á fundum í ráðuneytinu og á skrifstofu lögmanns Huldu dagana 12. og 13. nóvember 1996, en aðila greinir nú á um efni hennar. Með símbréfi til lögmannsins 5. desember 1996 kallaði ráðuneytið eftir viðbrögðum við hugmyndum þess fyrir 6. sama mánaðar. Ekki er að sjá, að þessu hafi verið svarað fyrr en með símbréfi lögmannsins til ráðuneytisins 6. febrúar 1997, þar sem óskað var eftir fundi með ráðuneytinu 21. febrúar, er synir Huldu Bjarnadóttur kæmu til Reykjavíkur. Ráðuneytið hafnaði því að fresta málinu lengur en til 11. febrúar. Með bréfi 10. febrúar 1997 afhenti lögmaður Huldu ráðuneytinu sáttatillögur hennar og ítrekaði beiðni um fund 21. febrúar. Í tillögunum kom fram, að hún vildi fá að halda eftir tveimur afmörkuðum hólfum í landi Smyrlabergs til skógræktar og beitar fyrir 15 hross og væri aðaláfrýjanda „heimilt að vera á Smyrlabergi á meðan hann er að koma sér upp aðstöðu annars staðar á jörðinni.“ Sá uppdráttur, sem fylgdi tillögunum, mun vera glataður og hefur ekki verið endurnýjaður. Fyrir Hæstarétti hélt lögmaður gagnáfrýjanda því fram, að hér hefði verið gert ráð fyrir um 50 ha landspildu, en í gögnum málsins kemur fram, að ráðuneytið hafi talið um að ræða afmörkun á um það bil 122 ha lands. Í framhaldi þessa var svo haldinn fundur í landbúnaðarráðuneytinu, þar sem lögmaður Huldu og sonur hennar kynntu tillögurnar, en aðilum ber ekki saman um það, hvort hann var 11. eða 21. febrúar. Í skriflegri aðilaskýrslu aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti segir hann, að starfsmaður ráðuneytisins hafi hringt í sig og kynnt sér þessar tillögur og hafi hann umsvifalaust hafnað þeim, þar sem þær hafi ekki verið krafa um annað en beina skiptingu jarðarinnar og falið í sér, að Hulda fengi besta hluta hennar. Hinn 25. febrúar 1997 heimilaði landbúnaðarráðherra aðaláfrýjanda að leysa til sín eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í jörðinni Smyrlabergi í Torfalækjarhreppi. Með bréfi til matsnefndar eignarnámsbóta 12. mars sama ár óskaði aðaláfrýjandi eftir því, að nefndin mæti umgetinn eignarhluta til verðs. Með úrskurði matsnefndarinnar 31. júlí 1997 var komist að þeirri niðurstöðu, að aðaláfrýjanda bæri að greiða Huldu Bjarnadóttur 2.750.000 krónur í bætur fyrir hinn innleysta jarðarhluta. Aðaláfrýjandi greiddi henni þá fjárhæð auk málskostnaðar fyrir nefndinni 7. ágúst 1997 með því að leggja 2.936.750 krónur inn á bankareikning hennar. Fjárhæðin var hins vegar tekin út af þessum reikningi og lögð inn á bankabók í umsjá Jóns Ísbergs fyrrverandi sýslumanns 15. ágúst 1997. Samkvæmt yfirlýsingu Íslandsbanka 15. apríl 1999 hafði fjárhæðin þá staðið óhreyfð síðan. Engra frekari gagna nýtur í málinu um þennan reikning. IV. Aðaláfrýjanda var heimilað að leysa til sín eignarhluta Huldu Bjarnadóttur í jörðinni Smyrlabergi í Torfalækjarhreppi á grundvelli 13. gr. jarðalaga. Meðal skilyrða þess lagaákvæðis eru þau, að skipting jarðar hafi átt sér stað og bú sé ekki rekið á úrskiptum jarðarhluta. Af gögnum málsins er ótvírætt, að skipting Smyrlabergs í skilningi 13. gr. jarðalaga hafði ekki farið fram, þótt bræðurnir Kristmundur og Páll Stefánssynir hafi lýst því yfir á árinu 1948, að hvor þeirra ætti helming jarðarinnar og ekkja Páls og niðjar hans hafi nýtt ákveðinn hluta hennar um árabil. Jörðin var hins vegar í óskiptri sameign og verður að telja, að þá fari um innlausnina eftir 14. gr. jarðalaga. Skilyrði hennar til innlausnar á eignarhluta meðeiganda eru þau, að einn sameigenda reki bú á jörðinni og hafi þar fasta búsetu og fyrir liggi meðmæli jarðanefndar og stjórnar Bændasamtaka Íslands, sbr. lög nr. 90/1984 og nr. 73/1996. Getur ráðherra þá heimilað innlausn, ef hagsmunir sveitarfélags krefjast þess. Skilyrði 14. gr. jarðalaga eru efnislega hin sömu og fram koma í 13. gr. laganna og veldur skírskotun ráðuneytisins til síðarnefndu greinarinnar ekki ógildingu innlausnarleyfisins. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður Hulda Bjarnadóttir ekki talin hafa fyrirgert rétti sínum til að bera lögmæti innlausnarinnar undir dómstóla með því að taka fyrirvaralaust við greiðslu bóta. Þá verður fallist á það með héraðsdómi, að umsagnir hreppsnefndar, jarðanefndar og stjórnar Bændasamtaka Íslands á grundvelli 13. gr. eða 14. gr. jarðalaga teljist ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Þannig er þessum aðilum ekki skylt að lögum að leita eftir sjónarmiðum aðila, áður en landbúnaðarráðuneytinu er látin í té umsögn, þótt það séu tvímælalaust vandaðri stjórnsýsluhættir og betur til þess fallnir að leggja grunn að mati ráðherra á hagsmunum sveitarfélags af innlausn. Jarðanefnd Austur-Húnavatnssýslu og stjórn Bændasamtaka Íslands, sem eru lögboðnir umsagnaraðilar samkvæmt 14. gr. jarðalaga, leituðu enda eftir viðhorfum málsaðila, áður en þær umsagnir voru látnar í té, sem varða úrlausn þess stjórnsýslumáls, er hófst með innlausnarbeiðni aðaláfrýjanda 1. desember 1994. Eins og málefni sameigenda jarðarinnar Smyrlabergs höfðu legið fyrir landbúnaðarráðuneytinu og staðbundnum stjórnvöldum í Torfalækjarhreppi um árabil kemur ekki að sök, þótt hreppsnefndin hafi ekki gefið aðilum kost á að tjá sig sérstaklega, áður en hún mælti með innlausn 6. apríl 1995 á þeim forsendum, að það væri sveitarfélaginu mikilvægt, að búskapur raskaðist ekki á jörðinni. Í 13. gr. stjórnsýslulaga segir, að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls, áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Andmælareglunni er þannig ætlað að tryggja, að stjórnvald taki ekki ákvörðun um rétt eða skyldu manna nema það hafi vitneskju um allar þær staðreyndir og sjónarmið, sem málsaðilar kjósa að halda til haga. Af gögnum þessa máls og forsögu þess verður að telja ljóst, að landbúnaðarráðuneytinu hafi verið fullkunnugt um öll sjónarmið Huldu heitinnar Bjarnadóttur um innlausnarkröfu aðaláfrýjanda, er skipt gátu máli, þegar innlausnin var heimiluð 25. febrúar 1997. Henni höfðu þá gefist mörg tækifæri til að kynna viðhorf sín til efnisþátta málsins, eins og rakið hefur verið, en af hennar hálfu var á stundum látið við það sitja að reyna kæruleiðir. Gagnáfrýjandi hefur ekki við flutning þessa dómsmáls getað bent á nokkur efnisatriði, er ráðuneytinu hafi ekki verið kunnug og hafi hugsanlega getað haft áhrif á ákvörðun þess um innlausnina. Það var því augljóslega óþarft að gefa Huldu Bjarnadóttur kost á því að tjá sig frekar, þegar sýnt þótti, að sáttaumleitanir gætu ekki borið árangur. Þá er jafnframt að því að gæta, að gögn málsins benda ótvírætt til þess, að aðaláfrýjandi hafi þurft á meginhluta jarðarinnar að halda til búskapar síns. Hinni umdeildu ákvörðun ráðuneytisins var því ekki áfátt að lögum. V. Varakrafa gagnáfrýjanda lýtur að því, að það endurgjald fyrir hinn innleysta eignarhluta í jörðinni Smyrlabergi, sem matsnefnd eignarnámsbóta ákvað 31. júlí 1997, hafi verið alltof lágt og ekki í nokkru samræmi við raunverulegt verðmæti jarðarinnar. Við úrlausn um þessa kröfu verður að líta til þess, að aðaláfrýjandi hefur einn verið eigandi allra bygginga á jörðinni að undanskildu gömlu fjárhúsi, er eigendur hennar áttu saman. Í úrskurði matsnefndarinnar kemur fram, að rétt hafi þótt að taka mið af raunhæfu markaðsverði jarðarinnar, sem er um 378 ha að stærð samkvæmt bréfi Rannsóknastofnunar landbúnaðarins til aðaláfrýjanda 10. febrúar 1987. Matsnefndin bendir á, að jörðin sé í grennd við þéttbýlisstað, Blönduós, og auki það verðmæti hennar. Þá séu kostir til veiða í Laxárvatni og Blöndu til þess fallnir að auka verðmæti jarðarinnar, þótt tekjur af veiði hafi verið óverulegar. Þá segir í úrskurðinum, að verðmæti hlutdeildar matsþola í girðingum sé nokkurt, en verðmæti gamals fjárhúss í eigu aðila sé óverulegt. Hins vegar fellst matsnefndin ekki á, að malarnáma við Blöndu feli í sér nokkur verðmæti, enda liggi ekkert fyrir um eftirspurn eða sölu á efni þaðan og kostnaður við að nálgast efnið sé verulegur. Þá liggi hvorki fyrir, að á jörðinni sé að finna heitt vatn né að eftirspurn sé eftir sumarbústaðalóðum í landi hennar. Loks vísar matsnefndin því á bug, að verðmæti greiðslumarks jarðarinnar geti komið til skoðunar við ákvörðun endurgjaldsins. Til þess að renna stoðum undir varakröfu sína hefur gagnáfrýjandi meðal annars lagt fram ódagsett yfirmat á arðskrá fyrir Veiðifélag Blöndu og Svartár, sem virðist hafa verið lokið 1987, yfirlitstölur um áætlaðan stofnkostnað girðinga 1996, sem sagðar eru frá Vegagerð ríkisins, og yfirlýsingu Steypustöðvar Blönduóss 14. desember 1997, þar sem lýst er áhuga fyrirtækisins á malartöku í landi Smyrlabergs og látið í ljós það álit, að um mikil verðmæti gæti verið að ræða. Þá er lagt fram bréf Orkustofnunar frá 8. júlí 1997 um hitamælingu í borholu í landi jarðarinnar við Laxárvatn. Þar segir, að hitinn í holunni sé að færast nær jafnvægi, stigullinn sé um 100°C/km, en meðalgildið á þessu svæði utan jarðhitakerfa sé um 70°C/km. Líklega gæti þarna nálægðar við Sauðaness hitann, en „stigullinn hefði þurft að ná 200°C/km til að eiga von um heitt vatn.” Hvorki þykja þessi gögn né önnur, sem fram hafa verið lögð, til þess fallin að hnekkja niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki fengið dómkvadda matsmenn til þess að meta einstaka þætti í markaðsverði Smyrlabergs. Eru þannig engin efni til þess að verða við varakröfu gagnáfrýjanda að nokkru leyti eða öllu, sbr. 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. VI. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt þykir að ákvarða gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti í einu lagi, eins og greinir í dómsorði. Þá verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann og gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrir réttinum er nánar mælt í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Einar Kristmundsson, er sýkn af öllum kröfum gagnáfrýjanda, dánarbús Huldu Bjarnadóttur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Gagnáfrýjandi skal greiða aðaláfrýjanda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti og renna þær í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun talsmanns hans fyrir réttinum, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun talsmanns hans á báðum dómstigum, samtals 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Í máli þessu ber að hafa í huga, að innlausn jarða eða jarðarhluta á grundvelli 13. gr. og/eða 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976 er ráðstöfun til langs tíma, sem ekki verður aftur tekin í þeim skilningi, að aðilar að eigninni, sem innleyst er, eiga að því búnu ekki frekara tilkall að lögum til hagsmuna þar en hver annar borgari í landinu. Sýnt er af gögnum málsins, að sú útlistun á málstað Huldu Bjarnadóttur og fjölskyldu hennar, sem fram hafði farið, áður en innlausn var heimiluð, var að miklu leyti bundin skammtímasjónarmiðum einum og vísan til þeirra nýtingarhátta, sem viðgengist hefðu á jörð hennar og aðaláfrýjanda undanfarin ár. Fram er komið, að hún hafi átt færi á að gera fyllri grein fyrir viðhorfum sínum og hagsmunum, en fyrir liggur einnig, að tímanum til meðferðar málsins var að miklu leyti varið til ítrekaðra og virðingarverðra sáttatilrauna, sem að vísu gátu skýrt málefnið að öðru jöfnu, en ekki komið í stað málflutnings. Virðist það og hafa sannast á lokastigi tilraunanna, þar sem líkur hafa verið að því leiddar, að efni tillagna Huldu á því stigi hafi misskilist. Á það verður því að fallast með þeim rökum, sem lýst er af hálfu dómenda í héraði, að landbúnaðarráðuneytinu hafi borið að tilkynna Huldu og lögmanni hennar með formlegum hætti, að sáttaumleitan væri lokið, og veita þeim hæfilegan frest til að draga saman viðhorf hennar og koma að efnislegum mótmælum við kröfu aðaláfrýjanda um innlausn. Ber að staðfesta niðurstöðu dómendanna með þeim hætti, að viðurkennt verði, að innlausn aðaláfrýjanda á eignarhluta gagnáfrýjanda í jörðinni Smyrlabergi hafi verið reist á ógildri heimild, þar sem var ákvörðun landbúnaðarráðuneytis frá 25. febrúar 1997. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti á að falla niður, en gjafsóknarkostnaður að ákvarðast eins og um er mælt í atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 28. mái 1999. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutning 16. apríl sl., er höfðað af Huldu Bjarnadóttur, kt. 141121-2439, Aðalgötu 10, Blönduósi með stefnu birtri 18. mars 1998 á hendur Einari Kristmundssyni, kt. 280847-4539, Grænuhlíð, Torfalækjarhreppi, Austur- Húnavatnssýslu. Landbúnaðarráðuneytinu, kt. 710169-0559, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík er stefnt til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda. Stefnandi krefst þess aðallega, að ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins frá 25. febrúar 1997 þess efnis að stefnda, Einari Kristmundssyni, sé heimilt að leysa til sín eignarhluta stefnanda í jörðinni Smyrlabergi, Torfalækjarhreppi, verði ógilt. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 35.712.210 krónur og 186.750 krónur í málskostnað fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, hvort tveggja með dráttarvöxtum skv. 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 1997 til greiðsludags, allt að frádregnum 2.936.750 krónum er greiddar voru 7. ágúst 1997. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og réttargæslustefndi gerir engar kröfur í máli þessu. Dómkröfur stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af aðalkröfu stefnanda og varakrafa stefnanda verði lækkuð stórlega. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins og að virðisaukaskattur verði lagður á málflutningsþóknun. II. Málavextir. Á árinu 1943 kaupa bræðurnir Kristmundur og Páll Stefánssynir jörðina Smyrlaberg í Torfalækjarhreppi, Austur Húnavatnssýslu. Faðir stefnda byggir nýbýlið Grænuhlíð árið 1947 en um svipað leyti er búskap hætt á Smyrlabergi. Samkvæmt yfirlýsingu þeirra bræðra áttu þeir sinn hvorn helminginn af Smyrlabergi og áttu þeir að halda því sem þeir ræktuðu en túnið á Smyrlabergi átti að vera í sameign svo og óræktað land. Á árinu 1973 keypti stefndi hluta föður síns í Smyrlabergstúninu og byggði þar fjárhús og hlöðu. Á árinu 1978 keypti hann síðan, af föður sínum, Grænuhlíð og hálfa jörðina Smyrlaberg og hefur verið með búskap þar síðan. Að sögn stefnanda hefur hann, undanfarin ár, verið með um 10 hross á Smyrlabergi fjærst Grænuhlíð í tveimur hólfum sem eru 40 til 50 hektarar að stærð. Stefnandi kveðst einnig hafa nýtt sinn hluta jarðarinnar til skógræktar og útivistar. Aðra hluta jarðarinnar hafi stefndi nýtt án endurgjalds. Að sögn stefnda var það á árinu 1985 sem hann fór að vinna í að fá leyfi til að leysa til sín hlut stefnanda í Smyrlabergi en á þeim tíma vofði yfir að stefnandi myndi óska eftir skiptum á jörðinni samkvæmt ákvæðum jarðalaga. Ef til skiptingar kæmi yrði ekki unnt að stunda búskap í Grænuhlíð áfram en á þessum tíma hafi verið kominn upp ágreiningur milli aðila um nýtingu jarðarinnar sem hamlaði eðlilegri uppbyggingu. Stefnandi kveður hins vegar stefnda hafa óskað eftir að kaupa hluta sinn í jörðinni en hótað ,,að fara lagaleguleiðina til að ná ykkar parti af jörðinni“ ef hann fengi hana ekki keypta með góðu. Stefndi hafi hins vegar ekki gert kauptilboð í jörðina heldur hafi hann lagt fram innlausnarbeiðni. Hreppsnefnd Torfalækjarhrepps hafi samþykkt beiðnina en jarðanefnd Austur Húnavatnssýslu hafi hins vegar hafnað beiðninni. Til lausnar á málini hafi hreppsnefnd Torfalækjarhrepps leitað til landbúnaðarráðuneytisins og Jón Höskuldsson fulltrúi þess hafi komið á fund í september 1987. Á þeim fundi hafi verið fjallað um tillögu að sátt er stefnandi lagði fram. Niðurstaða fundarins varð sú að hreppsnefnd og jarðanefnd legðu í smeiningu fram sáttartillögu. Sú tillaga hafi þó aldrei komið fram vegna algerrar synjunar stenfd á sáttum. Á árinu 1988 leitaði stefndi aftur til hreppsnefndar Torfalækjarhrepps með innlausnarbeiðni og samþykkti nefndin beiðnina. Jarðanefnd Austur-Húnavatnssýslu hafnaði beiðninni aftur á móti. Á sama ári snéri stefndi sér til landbúnaðarráðuneytisins vegna málsins og ítrekaði kröfu sína um innlausn. Í maí 1990 ritaði landbúnaðarráðuneytið bréf til jarðanefndar. Að mati stefnanda felur þetta bréf í sér að ráðuneytið leggi fyrir nefndina að skipta um skoðun. Þann 11. ágúst 1990 hafi nefndin síðan látið undan þrýstingi ráðuneytisins og mælt með innlausn. Stefnandi heldur því fram að honum hafi fyrst með bréfi landbúnaðar-ráðuneytisins, dags. 21. september 1991, verði gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum varðandi innlausnarbeiðnina á framfæri. Ráðuneytið hafi ekki tekið tillit til sjónarmiða eða sáttartillagna hans og heimilað innlausn með bréfi 6. febrúar 1991. Ekki náðist samkomulag um verð og vísaði stefndi málinu til Matsnefndar eignarnámsbóta. Matsnefndin vísaði málinu frá sér vegna galla á meðferð málsins hjá landbúnaðarráðuneytinu og umsagnaraðilum. Í desember 1994 óskar stefndi enn eftir heimild til innlausnar hjá landbúnaðarráðuneytinu. Ráðuneytið tilkynnir stefnanda um beiðnina með bréfi dags. 20. febrúar 1995 og veitti honum frest til 13. mars sama ár til að koma fram með sjónarmið sín. Lögmaður stefnanda óskaði eftir frekari fresti og aðgangi að ákveðnum gögnum. Ráðuneytið lengdi frestinn um eina viku en hafnaði aðgangi að gögnunum. Þann 19. mars mótmælti lögmaður stefnanda innlausnarkröfunni og áskildi stefnanda rétt til að skila greinargerð í málinu að lokinni umfjöllun lögbundinna aðila. Þann 29. mars 1995 óskaði landbúnaðarráðuneytið ítarlegrar greinargerðar frá hreppsnefnd Torfalækjarhrepps um innlausnarkröfuna. Sú umsögn lá fyrir í bréfi dags 7. apríl 1995 en er að mati stefnanda hvorki ítarleg né málefnaleg. Af gögnum þeim sem liggja fyrir í málinu verður ekki séð að hreppsnefndin hafi gefið stefnanda kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina en hann kveðst sjálfur ekki hafa vitað af umsögn nefndarinnar fyrr en tveimur og hálfum mánuði eftir að hún lá fyrir. Stefnandi kærði málsmeðferð hreppsnefndar á málinu til félagsmála- og landbúnaðarráðuneyta en þau vísuðu bæði kærunni frá. Þann 14. febrúar 1996 lá umsögn jarðanefndar fyrir og sendi landbúnaðarráðuneytið stefnanda hana 3. apríl það ár. Í þessu bréfi óskaði ráðuneytið eftir andmælum stefnanda varðandi umsögn nefndarinnar og einnig varðandi umsögn Bændasamtaka Íslands sem einnig lá fyrir á þessum tíma. Stefnanda þótti rökstuðningur jarðanefndarinnar fráleitur og kærði málsmeðferðina til landbúnaðarráðuneytisins sem vísaði kærunni frá. Í júnímánuði 1996 reyndi landbúnaðarráðuneytið að leita sátta í málinu. Jón Höskuldsson, skrifstofustjóri fór norður í Torfalækjarhrepp til að skoða aðstæður en sáttatillaga virðist ekki hafa komist til vitundar stefnanda. Hins vegar kemur fram í bréfi Jóns til ríkislögmanns dags. 5. maí 1998 að stefndi hafi samþykkt tillögu hans um að stefnandi héldi eftir 25-30 hektara spildu af landinu. Þann 6. febrúar 1997 sendi lögmaður stefnanda ráðuneytinu bréf og óskaði eftir fundi með Jóni Höskuldssyni til að kynna sáttahugmyndir stefnanda. Sáttatillögur stefnanda voru, að hans sögn, afhentar í ráðuneytinu 10. febrúar 1997, með áskilnaði um að fá að skila efnislegri greinargerð í málinu ef ekki næðust sættir. Á fundi í ráðuneytinu þann 21. febrúar kynnti sonur stefnanda hugmyndirnar og tók ráðuneytið við þeim til athugunar og kynningar. Ekkert mun þó hafa orðið af kynningu því þann 25. febrúar 1997 heimilaði ráðuneytið innlausn stefnda án þess að gefa stefnanda kost á að skila greinargerð eða athugasemdum með sínum sjónarmiðum í málinu og upplýsingum um afnot hennar af jörðinni. Að sögn stefnanda gerði stefndi ekki tilraun til að ná samkomulagi um verð heldur vísaði hann málinu til Matsnefndar eignarnámsbóta. Fyrir nefndinni krafðist stefnandi þess aðallega, að málinu yrði vísað frá vegna galla á málsmeðferð en til vara, að stefnda yrði gert að greiða fullar bætur. Stefnandi taldi að einum nefndarmanna bæri að víkja úr nefndinni vegna tengsla við Jón Höskuldsson en á það var ekki fallist. Nefndin hafnaði því jafnframt að krafa um frávísun vegna galla á málsmeðferð ætti undir hana. Stefnandi kærði úrskurð nefndarinnar til dómsmálaráðuneytisins, sem sama dag hafnaði kröfum stefnanda með úrskurði. Af hálfu stefnda er því hafnað að ekki hafi verið reynt til þrautar að ná sáttum í málinu með því að stefnanda yrði skipt út ákveðnum parti jarðarinnar en stefndi keypti afganginn. Þannig hafi landbúnaðarráðuneytið lagt til að stefnandi fengi í sinn hlut 25-30 hektara lands en hann hafi farið fram á u.þ.b. 70. Eftir tillögu ráðuneytisins hafi stefnandi hins vegar krafist þess að hans hlutur yrði 122 hektarar. Þann 7. ágúst 1997 greiddi stefndi síðan stefnanda þá fjárhæð sem honum bar samkvæmt úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta með því að leggja fjárhæðina inn á reikning stefnanda í banka. Stefnandi tók þessa upphæð hins vegar út af reikningi sínum og lagði inn á bankabók sem er í umsjá Jóns Ísberg fyrrverandi sýslumanns og þar hefur fjárhæðin staðið óhreyfð síðan. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því, að ekki hafi verið staðið réttilega að úrskurði þeim sem landbúnaðarráðuneytið kvað upp þann 25. febrúar 1997. Telur stefnandi að við málsmeðferð umsagnaraðila, undirbúning og uppkvaðningu úrskurðar um innlausn hafi í veigamiklum atriðum verið brotið gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum grunnreglu 4. tl. og 6. tl. 3. gr., 10. gr., 11., gr. og 12. gr., IV. kafla og V. kafla 21. og 22. gr. Með málsmeðferð sinni hafi landbúnaðarráðuneytið og umsagnaraðilar í veigamiklum atriðum ekki gætt réttra stjórnsýsluaðferða. Hreppsnefnd Torfalækjarhrepps hafi gefið umsögn án þess að veita stefnanda tækifæri á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og raunar án þess að láta hann vita að málið væri til meðferðar hjá hreppsnefnd. Þar með hafi rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga verið brotin svo og jafnræðisreglan í 12. gr. Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga hafi stefnandi átt rétt á að tjá sig um efni málsins hjá hreppsnefnd áður en hún tók ákvörðun sýna. Að mati stefnanda er rökstuðningur hreppsnefndar fyrir ákvörðuninni fráleitur og ekki í samræmi við kröfur 22. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi segist aldrei hafa krafist skiptingar á jörðinni heldur hafi hann þvert á móti tekið fram að stefnda yrðu heimil sömu not og hann hafi haft frá árinu 1948. Stefnandi hafi einungis krafist þess að fá að hafa áfram þann litla hluta sem hann hefur nytjað. Þar með sé ljóst að rökstuðningur hreppsnefndar sé tilbúningur og lögleysa. Stefnandi heldur því einnig fram, að afgreiðsla jarðanefndar Austur Húnavatnssýslu á málinu sé andstæð stjórnsýslulögum. Í fyrsta lagi séu nefndarmenn vanhæfir sbr. grunnreglu 3. gr. stjórnsýslulaga en sömu menn hafi fjallað um fyrri innlausnarbeiðni stefnda. Þetta séu sömu menn og áður höfðu í tvígang mælt gegn innlausn en landbúnaðarráðuneytið knúði þá, sem æðra stjórnvald, til að skipta um skoðun með bréfi sínu frá 15. maí 1990. Af þessu megi ráða að þessir nefndarmenn gátu ekki fjallað hlutlaust um innlausnarbeiðni stefnda og þar með hafi þeir verið vanhæfir til meðferðar málsins. Í öðru lagi telur stefnandi að, samþykkt nefndarinnar hafi byggst á ómálefnalegum grunni og þannig brjóti hún gegn 21. og 22. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi telur að af orðalagi samþykktar jarðanefndar verði ekki annað ráðið en að hún telji stefnda hafna alfarið öllu samkomulagi í deilunni og að samskiptavandi aðila sé svo mikill að til vandræða horfi. Þá telji nefndin að stefndi þurfi á öllu landi jarðarinnar að halda en fyrir liggi að landbúnaður hefur verið stundaður í Grænuhlíð allt frá árinu 1948 án þess að til innlausnar hafi þurft að koma. Þá telur stefnandi að vegna niðurskurðar í landbúnaði á síðustu árum sé landþörf stefnda minni ef eitthvað er. Með vísan til þessa sé ljóst að niðurstaða nefndarinnar byggist ekki á neinum vitrænum stjórnsýslureglum. Niðurstaðan virðist byggja á því að samskiptaörðuleikar séu á milli eigenda jarðarinnar og að stefndi eigi sök á þeim. Niðurstaða nefndarinnar verðlauni stefnda hins vegar fyrir samskiptaörðuleikana með því að heimila honum innlausn. Stefnandi byggir einnig á því, að meðferð landbúnaðarráðuneytisins á málinu sé einnig verulega andstæð stjórnsýslulögum. Landbúnaðarráðuneytið vísi frá tveimur kærum stefnanda á málsmeðferð hreppnefndar Torfalækjarhrepps og jarðanefndar Austur Húnavatnssýslu. Rök ráðuneytisins fyrir niðurstöðum sínum í þessum málum séu ekki í samræmi innbyrðis og málsmeðferðin ekki í samræmi við VII. kafla stjórnsýslulaga og 17. gr. jarðalaga. Með bréfi sínu frá 15. maí 1990 sýni ráðuneytið af sér valdníðslu en með því knýi það óæðra stjórnvald til að afrgeiða málið eins og ráðuneytinu hugnist. Þessi valdníðsla eigi sér einnig stað í síðara innlausnarmálinu en í því máli séu samskiptin milli sömu stjórnvalda skipuðum sömu mönnum. Stefnandi byggir einnig á því, að landbúnaðarráðuneytið hafi kveðið upp úrskurð sinn 25. febrúar 1997 án þess að honum gæfist kostur á að koma sjónarmiðum sínum að varðandi innlausnarkröfuna svo sem þó var áskilið í bréfum hans 19. mars 1995 og 10. febrúar 1997. Með þessu hafi ráðuneytið brotið gegn rannsóknarreglunni í 10. gr. stjórnsýslulaga. jafnræðisreglunni í 11. gr. laganna og IV: kafla í heild sinni. Landbúnaðarráðuneytið reyni að leyna mistökum sínum með því að segja í úrskurði sínum að stefnandi hafi komið sjónarmiðum sínum á framæri með bréfum dagsettum 19. mars, 10. júlí, 11. september 1995 og 24. apríl 1996. Hins vegar megi hverjum manni vera ljóst að tilgreind bréf eru ekki efnisleg sjónarmið stefnanda um innlausnarkröfuna sem slíka heldur almenn mótmæli og kærur vegna lögleysu sem umsagnaraðilar beittu stefnanda við meðferð málsins. Einnig byggir stefnandi á því að ráðuneytið hafi ekki komið sáttahugmyndum stefnanda á framfæri við stefnda og þannig brotið gróflega gegn þeirri skyldu sinni að reyna til þrautar að ná samkomulagi áður en innlausn var heimiluð. Stefnandi heldur því og fram að innlausnarleyfið sé byggt á þeirri forsendu að landþrengsli séu í Grænuhlíð og þar sé ekki unnt að stunda búskap nema til innlausnar komi. Þetta sé ekki rétt enda sé öll jörðin 400 hektarar. Þessi jörð sé u.þ.b. helmingi stærri en t.d. jarðirnar Röðull og Sauðanes sem séu í fullri byggð og í sömu sveit. Þannig séu allar fullyrðingar stefnda um landþrengsli rangar og auk þess hafi stefndi haft nánast alla jörðina fyrir búskap sinn. Loks byggir stefnandi á því, að Matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki átt að taka efnislega afstöðu til málsins heldur vísa því frá vegna þess að innlausnarleyfið hafi ekki verið löglegur grundvöllur fyrir málinu. Auk þess hafi einn nefndarmanna verið vanhæfur vegna tengsla hans við landbúnaðarráðuneytið. Loks hafi Matsnefnd eignarnámsbóta brotið almennar reglur um málsmeðferð með því að úrskurða efnislega um aðalkröfu stefnda áður en munnlegur málflutningur fór fram. Varakrafa stefnanda. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að endurgjaldið sem Matsnefnd eignarnámsbóta úrskurðaði sé alltof lágt og ekki í samræmi við raunverulegt verðmæti jarðarinnar. Meta beri jörðina að teknu tilliti til allra hlunninda og notkunarmöguleika. Auk þess hafi nefndin minnkað tún í eigu stefnanda um helming. Stefnandi telur að nefndin hafi kveðið upp úrskurð sinn án þess að vita nákvæmlega um stærð jarðarinnar og jafnframt hafi hún metið flest verðlaust sem stefnanda tilheyrir þar. Þannig sé jarðhiti, malarnám við Blöndu, vegir, ræsi, malarplan, hrossarétt og skurðgröftur einskis metið. Þá verðleggi nefndin girðingar stefnanda allt of lágt. Í úrskurði nefndarinnar sé ekki að finna neinn rökstuðning fyrir því verði sem hún ákveður en að mati stefnanda var fjarri lagi að hann fengi fullt verði fyrir eign sína í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi vísar til þess að Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu í dómi sínum, H. 1997, 52 vegna eignarnáms Landsvirkjunar, að verðmæti hvers hektara beitarlands á Ytri Löngumýri í Blöndudal væri 188.953 krónur. Stefnandi kveðst miða varakröfu sína við þetta verð og sundurliðast hún þannig: Smyrlaberg er 378 hektarar helmingur þess, í eigu stefnanda, er 189 hektarar og með því að margfalda þá tölu með 188.953 krónum fáist upphæð varakröfunnar 35.712.210 krónur. Fyrir utan þetta megi benda á fjölmörg atriði sem leiða til þess að hver hektari á Smyrlabergi er verðmætari en hektarar á Ytri Löngumýri. Þannig sé jarðhiti á Smyrlabergi, stór hluti jarðarinnar halli mót suðri að Laxárvatni, þar séu miklir möguleikar á að skipuleggja byggð sumarhúsa en á miðju svæðinu sé kaldavatnsuppspretta sem gæti séð slíkri byggð fyrir vatni. Jörðin sé ekki nema 8 km frá Blönduósi og því aðeins rúmlega tveggja tíma akstur frá höfuðborgarsvæðinu og að auki sé stutt til Akureyrar og annarra þéttbýlisstaða. Stefnandi bendir einnig á að á árinu 1990 hafi Torfalækjarhreppur selt einn hektara undir sumarbústað úr landi Reykja. Sá hektari sé skjóllaus og óræktað votlendi við Svínavatn og mun fjær Blönduósi en Smyrlaberg. Þrátt fyrir þetta hafi verð hans verið 370.000 krónur. Af þessu megi ráða hvert verðmæti lands þarna sé undir sumarhús. Stefnandi byggir og á því, að í landinu sé malarnám sem steypustöðin á Blönduósi hafi sýnt verulegan áhuga. Þá fylgi jörðinni veiðihlunnindi. Öðru megin eigi hún land að Laxárvatni en úr því vatni renni Laxá á Ásum, ein mesta veiðiá landsins. Mikil veiði sé í vatninu en ágreiningur hafi verið um hvort Laxá á Ásum, Laxárvatn og Fremri-Laxá séu eitt fiskhverfi og þar með hvort jörðum við vatnið beri ekki tilkall til arðs af veiði úr Laxá á Ásum. Stefnandi kveður alþekkt að lax úr Laxá á Ásum hrygni í vatninu og að fiskur vaxti þar mjög hratt. Stefnandi reisir kröfur sínar einnig á því, að hinum megin eigi jörðin land að Blöndu og þar með að Veiðifélagi Svartár og Blöndu. Mikil veiði hafi verið í Blöndu eftir tilkomu Blönduvirkjunar því nú sé áin maðktæk og einnig megi veiða þar á flugu. Eftir tilkomu virkjunarinnar sé áin tær og nú sé veitt fram alla á en það hafi ekki verið gert fyrir virkjun. Því sé ljóst að hlutur jarðarinnar í arði árinnar eigi eftir að aukast frá því sem nú er enda sé síðasta yfirmat frá 1987. Jörðin eigi hlut í þremur veiðihúsum, tveimur við Blöndu og einu við Svartá. Auk þessa sé bæði gæsa og rjúpnaveiði í landi jarðarinnar. Stefnandi byggir á því, að hann eigi ýmis mannvirki á jörðinni. Merkjagirðing sé alls 3.550 metrar þar af tilheyri jörðinni helmingur eða 1.775 metrar og því honum helmingur af því eða 887 metrar. Auk þess eigi hann girðingar sem eru 2.500 metrar að lengd. Samkvæmt upplýsingum frá Vegagerð ríkisins kosti hver kílómeter af slíkum girðingum 286.376 krónur og því sé verðmæti stefnanda í girðingum 969.956 krónur. Stefnandi metur hrossarétt í sinni eigu á a.m.k. 450.000 krónur auk þess sem hann eigi vegaslóða, fimm ræsi og malarplan á jörðinni. Loks bendir stefnandi á að jörðinni fylgi greiðslumark, 140 ærgildi í sauðfé og framleiðsluréttur á 33.88 lítrum af mjólk. Greiðslumarkið sé sameign þinglýstra eigenda jarðarinnar og kveður stefnandi helming þess að verðmæti 2.427.880 krónur vera í sinni eigu. Stefnandi bendir á að Matsnefnd eignarnámsbóta hafi einungis metið stefnanda til eignar helming af ræktuðum túnum á Smyrlabergi en það sé ekki rétt þar sem hann eigi þau tún einn samtals 12,76 hektarar. Stefnandi gerir kröfu um að tekið verði tillit til þess að látinn eiginmaður hennar hafi kostað allan skurðgröft og framræslu lands, er hann og faðir stefnanda keyptu jörðina í upphafi. Einnig verði tekið tillit til þess að stefndi hirti allar bætur frá Landsvirkjun vegna lagninga byggðarlínu yfir land jarðarinnar á árinu 1977. Kröfu um málskostnað reisir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst á þeim grundvelli að stefnandi hafi tekið við greiðslu samkvæmt niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta án fyrirvara. Þar með sé niðurstaða nefndarinnar bindandi fyrir hann og heimild til að krefjast ógildingar á innlausnarleyfinu fallin niður vegna tómlætis. Í annan stað byggir stefndi á því, að málsmeðferð og niðurstaða hjá landbúnaðarráðuneyti og umsagnaraðilum hafi verið eðlileg. Með innlausn sé tryggt að jörðin Smyrlaberg verði nýtt framvegis til landbúnaðar, sbr. 1. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Óbreytt ástand hefði þýtt veruleg vandkvæði við nýtingu jarðarinnar en innlausnin þýði hagkvæmari búskap fyrir stefnda og þar með einnig fyrir sveitarfélagið í heild. Stefndi heldur því fram að án innlausnar séu líkur til þess að búskapur leggist af á jörðinni. Stefndi kveður stefnanda ekki draga í efa heimild löggjafans til að framselja ráðherra mat á því hvort skilyrði til innlausnar hafi verið fyrir hendi. Hann byggir á því, að formskilyrðum 13. og 14. gr. jarðalaga hafi verið fullnægt, enda hafi meðmæli lögboðinna umsagnaraðila legið fyrir. Þegar þessum formskilyrðum var fullnægt mátti ráðherra heimila innlausn á þeim parti jarðarinnar sem ekki hafði verið nytjaður að neinu marki í áratugi. Stefndi bendir á að með ákvæðum 13. og 14. gr. jarðalaga hafi löggjafinn metið það svo að almannaþörf standi til þess að heimila eignarnám á hlutum bújarða til að ná markmiðum jarðalaga sem lýst er í 1. gr. laganna. Með þeirri grein sé glögglega stefnt að því að tryggja búsetu og eðlilega og hagkvæma nýtingu bújarða í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem stunda landbúnað. Ákvörðun ráðherra um hvort hann heimili innlausn byggi, að uppfylltum nefndum formskilyrðum, á frjálsu mati hans. Í þessu tilfelli hafi ráðherra komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði haft margvíslega erfiðleika við að byggja upp, nýta og reka búskap í Grænuhlíð/Smyrlabergi með eðlilegum hætti. Framtíðarbúrekstri væri stefnt í hættu ef ekki kæmi til innlausnar. Stefndi telur að þegar þetta er virt, meðmæli umsagnaraðila og önnur gögn málsins, þá sé niðurstaða ráðherra eðlileg enda hafi stefnandi ekki fært fram nein rök fyrir því að leyfisveitingin hafi verið óréttmæt í ljósi þeirra hagsmuna sem í húfi voru. Rök stefnda varðandi varakröfu stefnanda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af varakröfu stefnanda í fyrsta lagi á því, að ekki liggi fyrir sönnun um annað en að niðurstaðaða Matsnefnar eignarnámsbóta hafi verið eðlileg og sanngjörn. Nefndin byggi niðurstöðu sína á raunhæfu markaðsveri jarðarinnar og miði við svokölluð eignarnámssjónarmið. Þar með hafi hún tekið tillit til allra raunhæfra sjónarmiða stefnanda. Hins vegar hafi hún ekki miðað við að heitt vatn kunni að finnast á jörðinni eða að í malarnámi við Blöndu séu einhver verðmæti eða að eftirspurn eftir landi undir sumarhús eigi eftir að aukast verulega enda liggi ekki fyrir neinar upplýsingar til staðfestingar þessu. Stefnandi hafi ekki getað rökstutt með neinum hætti að niðurstaða nefndarinnar sé röng. Hann hafi heldur ekki fengið dómkvadda matsmenn til að hnekkja mati nefndarinnar. Stefndi telur útreikning stefnanda á verði jarðarinnar vera stórfurðulegan. Hann byggi á niðurstöðu Hæstaréttar í máli sem snérist um miklu meira en 3,44 hektara lands að Ytri Löngumýri. Í dóminum sé einnig metin stórkostleg skerðing á meðferð lands umhverfis raflínu sem lögð var um land jarðarinnar og af þeim sökum sé útreikningur stefnanda út hött. Stefndi byggir á því, að við ákvörðun bóta til stefnanda skuli miða við fasteingamatsverð jarðarinnar eða gangverð eignarhluta hans þar. Ef fallist yrði á varakröfu stefnanda væri brotin grundvallarregla stjórnarskrárinnar um greiðslu fulls verðs fyrir eignarnumin verðmæti því stefnandi myndi hagnast á eignarnáminu en miða skuli við það fjárhagslega tjón sem hann varð fyrir en annað ekki. Í þessu tilfelli verði að horfa til verðs sambærilegra jarða í nágrenninu og vísar stefndi í því sambandi til kaupsamnings og virðingargjörðar fyrir tvær jarðir í sömu sveit en þar hafi verð verið langt frá því sem stefnandi er hér að krefjast. Stefndi vísar til sömu sjónarmiða og rakin hafa verið hér að framan varðandi kröfu sína um lækkun á varakröfu stefnanda, fallist dómurinn ekki á að leggja niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta til grundvallar. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda. Hann kveðst hafa greitt bætur samkvæmt úrskurði matsnefndarinnar í byrjun ágúst 1997. Honum hafi ekki borist nein kröfugerð frá stefnanda um greiðslu hærri bóta eða nokkuð frá honum heyrt fyrr en við birtingu stefnu máls þessa. Taki dómurinn varakröfu stefnanda til greina að einhverju leyti skuli sú viðbótarfjárhæð ekki bera dráttarvexti fyrr en mánuði eftir þingfestingu. Stefndi byggir kröfu sína um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi telur sig ekki í neinu hafa brotið málsmeðferðarreglur varðandi innlausnarbeiðni stefnda. Raunar telur hann að vandað hafi verið til málsmeðferðarinnar. Hann telur rétt að vekja athygli á því að umsagnaraðilar þ.e. jarðanefnd og Bændasamtök Íslands hafi gefið báðum aðilum málsins kost á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Réttargæslustefndi hafi gefið stefnanda kost á að koma sínum sjónarmiðum, varðandi innlausnarbeiðnina, á framfæri áður en leitað var umsagnar hreppsnefndar Torfalækjarhrepps. Þegar umsögn hreppsnefndar lá fyrir hafi stefnanda verið gefinn kostur á að tjá sig um hana og að fengnum umsögnum jarðanefndar og Bændasamtaka Íslands hafi stefnanda enn verið gefinn kostur á að tjá sig um málið. Fyrir utan þetta hafi réttargæslustefndi kynnt sér allar aðstæður til hlítar, meðal annars með því að fara á vettvang með aðilum í júní 1996. Í kjölfar þess hafi réttargæslustefndi lagt fram tillögur til sáttar í málinu en þessa sé ekki getið í stefnu. Fyrir hafi legið að ágreiningur var með aðilum um nýtingu Smyrlabergs og að hreppsnefnd Torfalækjarhrepps hafi lagt áherslu á áframhaldandi búskap í Grænuhlíð með tilliti til hagsmuna sveitarfélagsins og að umsagnaraðilar hafi mælt með innlausn. Eftir ítarlega umfjöllun málsins í ráðuneytinu hafi verið ákveðið að heimila stefnda þá innlausn sem farið var fram á enda taldi réttargæslustefndi að umrædd innlausn væri í þágu hagsmuna sveitarfélagsins. Samkvæmt þessu fáist staðhæfingar stefnanda um óvandaða málsmeðferð ekki staðist. Undirbúningur ákvörðunarinnar hafi í hvívetna verið vandaður og lögum samkvæmt. Réttargæslustefndi telur stefnanda hafa fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi varakröfu sína vegna viðtöku á greiðslu fyrir eignina úr hendi stefnanda. IV. Niðurstaða. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því, að stefnandi hafi móttekið án fyrirvara greiðslu í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsóta. Fyrir liggur að stefnandi lýsti því strax yfir við fyrstu fyrirtöku málsins hjá Matsnefnd eignarnámsbóta að hann hygðist bera lögmæti innlausnarinnar undir dómstóla. Þó fallast megi á með stefnda að eðlilegt hefði verið af stefnanda að gera fyrirvara um móttöku greiðslunnar eða skila henni til stefnda þá verður ekki fallist á að hann hafi með móttöku þessarar greiðslu fyrirgert rétti sínum til að bera lögmæti ákvörðunarinnar undir dómstóla. Í þessu sambandi má einnig horfa til þess að stefnandi tók greiðslu stefnda strax út af reikningi sínum og lagði inn á bankabók í nafni Jóns Ísberg fyrrverandi sýslumanns Húnvetninga og þar hefur féð legið óhreyft síðan. Að mati stefnanda voru gallar á meðferð málsins hjá jarðanefnd Austur Húnavatnssýslu, Bændasamtökum Íslands og hreppsnefnd Torfalækjarhrepps einkum vegna þess að honum var ekki gefinn kostur á að tjá sig um innlausnarbeiðnina áður en þessir aðilar skiluðu áliti sínu. Hér er til þess að líta að þessir aðilar voru að gefa landbúnaðarráðuneytinu umsögn um framkomna innlausnarbeiðni. Telja verður að umsagnir þessara aðila séu ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga. Til þess að ákvæði stjórnsýslulaga eigi við verður stjórnvald að hafa tekið ákvörðun í skjóli stjórnsýsluvalds en við umsagnir þessar voru engar ákvarðanir teknar. Af þessum sökum bar jarðanefnd Austur Húnavatnssýslu, Bændasamtökum Íslands og hreppsnefnd Torfalækjarhrepps ekki skilyrðislaust að gefa stefnanda kost á að tjá sig um innlausnarbeiðnina áður en þeir gáfu umsögn sína til landbúnaðarráðuneytisins. Samkvæmt gögnum málsins vildi stefnandi koma sáttahugmyndum sínum á framfæri við landbúnaðarráðuneytið og óskaði, með bréfi dagsettu 10. febrúar 1997, eftir fundi með fulltrúa þess þegar hann yrði staddur í Reykjavík 21. febrúar s.á. Jafnframt er í bréfi þessu tekið fram að nauðsynlegt sé fyrir stefnanda að skýra frá afnotum sínum af jörðinni á liðnum 50 árum ef svo ólíklega fari að sættir takist ekki. Í bréfi landbúnaðarráðuneytisins til ríkislögmanns dags. 5. maí 1998, þar sem fram koma sjónarmið ráðuneytisins til málshöfðunar þessarar, kemur m.a. fram að fundur hafi verið haldinn í ráðuneytinu þann 21. febrúar 1997 með syni stefnanda, lögmanni hennar o.fl. Svo virðist sem fulltrúi ráðuneytisins á þessum fundi hafi skilið tillögur stefnanda svo að kröfur hans hafi aukist til muna frá því sem áður hafði verið um rætt og talið frekari samningaviðræður tilgangslausar. Lögmaður stefnanda hefur sérstaklega hér fyrir dóminum mótmælt því að kröfur hans hafi aukist frá því sem áður var. Á þessum tíma taldi stefnandi að í landbúnaðarráðuneytinu væri unnið að sátt í málinu en fjórum dögum eftir nefndan fund í ráðuneytinu veitti landbúnaðarráðherra stefnda umþrætt innlausnarleyfi án frekari viðræðna við aðila málsins og án þess að gera stefnanda ljóst með formlegum hætti að sáttatilraunum ráðuneytisins væri lokið. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi setti aldrei fram rökstuðning fyrir sjónarmiðum sínum og hlaut fulltrúa landbúnaðarráðuneytisins, sem hafði allt frá fyrstu tíð haft með mál þetta svo og fyrri innlausnarbeiðnir stefnda að gera, að vera þetta ljóst. Ekki verður fallist á að með kærum hafi stefnandi fyrt sig rétti til að koma að sjónarmiðum sínum áður en ráðherra tæki ákvörðun í málinu jafnvel þó frestir sem honum voru settir hafi liðið meðan kærur hans biðu úrskurðar. Þegar allt þetta er virt, sérstaklega þegar horft er til hinnar löngu sögu málsins í heild, verður að telja að ráðuneytinu hafi borið að tilkynna stefnanda með formlegum hætti að sáttaumleitan af þess hálfu væri lokið og jafnframt að gefa honum hæfilegan frest til að koma að efnislegum mótmælum við kröfunni sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga áður en málið yrði afgreitt. Þessa gætti ráðherra ekki og stóð þar með ekki fyllilega rétt að undirbúningi ákvörðunar sinnar sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Ber því að ógilda ákvörðunina svo sem stefnandi krefst. Með hliðsjón af málsatvikum öllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þóknun talsmanns stefnanda, Magnúsar Guðlaugssonar, hæstaréttarlögmanns ákveðst 800.000 krónur og útlagður kostnaður er samkvæmt reikningi 20.865 krónur. Ber að greiða þessar fjárhæðir úr ríkissjóði. Halldór Halldórsson dómstjóri ásamt meðdómendunum Frey Ófeigssyni, dómstjóra og Ævarri Hjartarsyni ráðunaut kveða upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna og orlofs dómsformanns. Dómsorð: Ógilt er ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins frá 25. febrúar 1997 þess efnis að stefnda, Einari Kristmundssyni, sé heimilt að leysa til sín eignarhluta stefnanda, Huldu Bjarnadóttur, í jörðinni Smyrlabergi, Torfalækjarhreppi. Málskostnaður fellur niður. Þóknun talsmanns stefnanda, Magnúsar Guðlaugssonar, hæstaréttarlögmanns 800.000 krónur og útlagður kostnaður að fjárhæð 20.865 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 162/2009
Veðsetning Tryggingarbréf Kröfugerð Málskostnaður
Einkahlutafélag gaf út tryggingarbréf til tryggingar skuldum við B, allt að fjárhæð 20.000.000 króna. Með skjalinu var veittur 3. veðréttur í fasteign sem var þinglesin eign Þ og eiginkonu hans S. Þ og S rituðu bæði undir bréfið en S aðeins í reit sem bar yfirskriftina, „Samþykki maka þinglýst eiganda“. Deildu aðilar nú um það hvort eignarhluti S hefði jafnframt verið settur að veði. Talið var að feitletrað orðalag í meginmáli tryggingarbréfsins um að einbýlishúsið Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði væri hin veðsetta eign, styddi þá skýringu að veðréttinum hefði ekki aðeins verið ætlað að ná til eignarhluta Þ heldur allrar eignarinnar með hluta S. Yrði að telja að það hefði þeim báðum verið ljóst eða mátt vera ljóst, enda hefðu þau ekki hreyft neinum mótmælum við veðsetningunni fyrr en innheimta skuldarinnar hófst. Var því litið svo á að með undirskrift S á bréfið hefði hún ekki aðeins verið að skrifa undir sem maki Þ heldur einnig sem eigandi veðsins og með því samþykkt veðsetninguna fyrir sitt leyti. Því hefði S þurft að gera fyrirvara ef til hefði staðið að undirskilja hennar eignarhluta. Var viðurkenningarkrafa B um stofnun veðréttarins tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2009. Þau krefjast þess nú að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þann veg að staðfest verði að veðréttur hafi aðeins stofnast í helmingseignarhluta áfrýjandans Þórðar Jóns Sæmundssonar í fasteigninni nr. 15 við Smyrlahraun í Hafnarfirði, fastanúmer 207-9100, með tryggingarbréfi útgefnu 30. desember 2005 af Skorradal ehf. til tryggingar skuldum útgefanda við stefnda, að fjárhæð allt að 20.000.000 krónur. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms á þann veg að með framangreindu tryggingarbréfi hafi stofnast veðréttur í eignarhlutum áfrýjenda beggja í framangreindri fasteign. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjun héraðsdóms tekur aðeins til endurskoðunar á því ákvæði dómsins sem snertir staðfestingu á veðrétti í fasteign áfrýjenda að Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði, og ákvörðun málskostnaðar til stefnda úr þeirra hendi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýstu málsaðilar að hin veðsetta fasteign hefði verið seld nauðungarsölu 27. nóvember 2008. Hefði stefndi orðið hæstbjóðandi. Við úthlutun á söluverði eignarinnar hefði verið lögð til hliðar fjárhæð til hagsbóta fyrir áfrýjendur ef Hæstiréttur féllist í þessu máli á kröfu þeirra. Aðalréttarágreiningur aðila væri í reynd óbreyttur og snerist nú eingöngu um hvort stofnast hefði með tryggingabréfinu 30. desember 2005 veðréttur í íbúðinni að Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði, í heild eða einungis helmingseignarhluta áfrýjanda Þórðar Jóns. Af þessu tilefni breyttu málsaðilar kröfum sínum í þá veru sem fyrr greinir. Efnislega eru þetta sömu kröfur og fyrr og verður því fallist á að unnt sé að dæma málið á grundvelli hinna breyttu dómkrafna. Stefndi hefur lagt fram í Hæstarétti afrit tilkynningar Sparisjóðs Hafnarfjarðar 14. mars 2006 til áfrýjandans Sigríðar Ágústu Gunnlaugsdóttur um tryggingabréf „með veði í eign þinni Smyrlahraun 15, íbúð 01 0101, ... Hafnarfjörður“, eins og komist er að orði, en áfrýjendur höfðu við upphaf aðalmeðferðar í héraði lagt fram afrit sams konar tilkynningar til áfrýjandans Þórðar Jóns. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um hinn umdeilda veðrétt á þann hátt sem í dómsorði greinir. Ágreiningur málsaðila stafar af vafa við skýringu á efni tryggingarbréfs sem stefndi útbjó í starfsemi sinni sem fjármálafyrirtæki. Með hliðsjón af því og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Dómsorð: Staðfest er að með tryggingabréfi 30. desember 2005, útgefnu af Skorradal ehf., fyrir fjárhæð allt að 20.000.000 krónur, hafi stofnast 3. veðréttur í fasteign að Smyrlahrauni 15 í Hafnarfirði, sem þá var þinglesin eign áfrýjenda Þórðar Jóns Sæmundssonar og Sigríðar Ágústu Gunnlaugsdóttur, til tryggingar skuldum Skorradals ehf. við stefnda, Byr sparisjóð. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2009. Mál þetta var þingfest 3. september 2008 og tekið til dóms 26. febrúar sl. Stefnandi er Byr sparisjóður, Borgartúni 18, Reykjavík, en stefndu eru Skorradalur ehf., Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði, Þórður Jón Sæmundsson og Sigríður Ágústa Gunnlaugsdóttir, sama stað, og Gunnar Ingi Gunnarsson, Grænuhlíð 66, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda Skorradal ehf. verði gert að greiða 241.375,80 svissneska franka og 24.244.529,00 japönsk jen með dráttarvöxtum frá 11. febrúar 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að honum verði heimilað að færa dráttarvexti á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 11. febrúar 2009. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi, útgefnu 30. desember 2005, allsherjarveði tryggðu upphaflega með 3. veðrétti og uppfærslurétti í Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði, af höfuðstól 20.000.000 króna. Þá krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi, útgefnu 30. desember 2005, allsherjarveði tryggðu upphaflega með 4. veðrétti og uppfærslurétti í Marteinslaug 14, 0202, Reykjavík, að höfuðstól 10.000.000 króna. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu. Af hálfu stefnda Gunnars Inga Gunnarssonar og Skorradals ehf. hefur ekki verið tekið til varnar. Stefndu Þórður Jón Sæmundsson og Sigríður Ágústa Gunnlaugsdóttir krefjast sýknu í málinu og málskostnaðar. I. Skuld stefnda Skorradals ehf. við stefnanda er tilkomin vegna lánssamnings frá 11. júlí 2007, upphaflega að fjárhæð 23.000.000 króna og var helmingurinn greiddur út í svissneskum frönkum og hinn helmingurinn í japönskum jenum. Lánið skyldi greiðast með 300 afborgunum á eins mánaðar fresti í fyrsta skipti 10. ágúst 2007, og bera LIBOR-vexti eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu 3,20% vaxtaálagi. Þann 10. desember 2007 var gerð skilmálabreyting á lánssamningnum þannig að nýr höfuðstóll varð 238.995,95 svissneskir frankar og 24.073.638,00 japönsk jen sem skyldi greiðast með 300 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta skipti 10. febrúar 2008. Lánssamningurinn fór í vanskil á þeim degi. Tvö tryggingarbréf voru gefin út til tryggingar ofangreindri skuld. Fyrra tryggingarbréfið er samkvæmt efni sínu gefið út af stefnda Skorradal ehf. þann 30. desember 2005. Það er sagt til tryggingar skuldum sem útgefandi þá eða síðar kunni að standa í við Sparisjóð Hafnarfjarðar, nú stefnanda málsins, allt að fjárhæð 20.000.000 króna. Með skjalinu er veittur 3. veðréttur í fasteigninni Smyrlahraun 15, íbúð 010101, bílskúr 020101, Hafnarfirði. Fyrir hönd stefnda Skorradals ehf. rita stefndu Þórður Jón Sæmundsson og Gunnar Ingi Gunnarsson undir skjalið. Óumdeilt er í málinu að á þeim tíma er hér um ræðir var umrædd fasteign, sem er einbýlishús með bílskúr, í eigu stefndu Sigríðar Ágústu og Þórðar Jóns og áttu þau helmingshlut hvort. Stefndi Þórður ritaði undir skjalið í reit sem ber yfirskriftina: „Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglesinn eigandi.“ Stefnda Sigríður skrifaði þar fyrir neðan í reit sem ber yfirskriftina: „Samþ. maka þinglýsts eiganda.“ Í annan stað liggur fyrir í málinu tryggingarbréf með sömu skilmálum og sama útgáfudegi og fyrra bréfið. Það er að fjárhæð 10.000.000 króna og hvílir á 4. veðrétti á eigninni Marteinslaug 14, íbúð 040202, Reykjavík, einnig til tryggingar skuld stefnda Skorradals ehf. við Sparisjóð Hafnarfjarðar, nú stefnanda. Undir tryggingarbréfið rita stefndu Þórður Jón og Gunnar Ingi f.h. stefnda Skorradals ehf. Þá ritar stefndi Gunnar Ingi einnig undir skjalið sem þinglýstur eigandi hinnar veðsettu eignar. Eins og áður sagði hefur stefndi Gunnar Ingi ekki tekið til varnar í málinu og hefur kröfum stefnanda um staðfestingu á veðrétti samkvæmt þessu tryggingarbréfi því ekki verið mótmælt. Stefndi Þórður Jón sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að það hafi staðið til af hans hálfu að veðsetja aðeins sinn eignarhluta í fasteigninni. Á sama hátt sagði Sigríður Ágústa að hún hafi talið sig vera að veðsetja einungis sinn eignarhluta. II. Í málinu krefst stefnandi greiðslu samkvæmt framangreindum lánssamningi. Vísar stefnandi í því sambandi til almennra reglna kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga. Kröfu sína um staðfestingu á veðréttum samkvæmt fyrrgreindum tryggingarbréfum styður stefnandi þeim rökum að honum sé nauðsyn á að fá veðréttinn staðfestan til að geta boðið upp fasteignina Smyrlahraun 15, Hafnarfirði, og íbúð að Marteinslaug 14, Reykjavík, til lúkningar stefnukröfu. Stefndu Þórður Jón og Sigríður Ágústa séu þinglýstir eigendur að Smyrlahrauni 15 en stefndi Gunnar Ingi þinglýstur eigandi að íbúð að Marteinslaug 14, Reykjavík. Varnir stefndu Þórðar og Sigríðar byggjast í fyrsta lagi á því að nafn Sigríðar kom ekki fram á fyrirkalli á bakhlið stefnu. Í öðru lagi komi ekki fram í málavaxtalýsingu í stefnu á hvaða forsendu stefndu Sigríður og Þórður þurfi að þola umbeðna staðfestingu á veðrétti. Í þriðja lagi ber að líta til þess að stefnda Sigríður tengist stefnda Skorradal ehf. ekkert. Hún sé skráður eigandi helmingshlutar í fasteigninni Smyrlahraun 15, Hafnarfirði. Hún hafi undirritað tryggingarbréfið sem maki stefnda Þórðar en ekki sem þinglesinn eigandi. Hún hafi því ekki heimilað veðsetningu á sínum eignarhluta og þurfi því ekki að þola staðfestingu veðréttar samkvæmt tryggingarbréfinu. Gera verði þá kröfu til stefnanda, sem hafi útbúið tryggingarbréfið og hafi sérfræðinga á þessu sviði í þjónustu sinni, að það komi skýrt fram í tryggingarbréfinu ef ætlunin hafi verið að veðsetningin næði einnig til hennar hlutar í fasteigninni. III. Fallast ber á kröfu stefnanda um að stefndi Skorradalur ehf. greiði stefnanda umkrafða skuld eins og nánar greinir í dómsorði. Hefur þeirri kröfu ekki verið mótmælt og er krafan í samræmi við framlögð skjöl og skilríki. Krafa stefnanda um staðfestingu á veðrétti samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi, upphaflega með 4. veðrétti í Marteinslaug 14, 0202, Reykjavík, að höfuðstól 10.000.000 króna er einnig tekin til greina. Hefur þeirri kröfu ekki verið mótmælt og er hún í samræmi við framlögð skjöl málsins. Ekki verður fallist á þá málsástæðu stefndu Sigríðar og Þórðar, sem einnig er byggt á varðandi frávísunarkröfu þeirra í málinu, að það varði sýknu að nafn hennar féll niður í fyrirkalli á bakhlið stefnu. Kemur sú málsástæða ekki til álita þar sem mætt var af hennar hálfu við þingfestingu málsins og tekið til varnar. Þá þykja nægilega framkomin í stefnu rök stefnanda og sjónarmið fyrir því hvers vegna stefndu Sigríður og Þórður þurfi að þola staðfestingu á veðrétti, en stefndu byggja sýknukröfu sína einnig á því að brestur sé á því í málatilbúnaði stefnanda. Meginvörn stefndu Sigríðar er að hún hafi ekki undirritað skjalið sem veðsali heldur aðeins sem maki Þórðar. Fyrir liggur að þau áttu eignina Smyrlahraun 15, Hafnarfirði, í óskiptri sameign og átti hvort þeirra helmingshlut. Í meginmáli tryggingarbréfsins er feitletrað að veðsett sé eignin „Smyrlahraun 15, íbúð 010101, bílsk. 020101, Hafnarfjörður“, sem er einbýlishús. Þetta orðalag styður þá skýringu að veðréttinum hafi ekki aðeins verið ætlað að ná til eignarhluta Þórðar heldur allrar eignarinnar og þar með hlutar Sigríðar. Talið verður að stefndu báðum hafi verið þetta ljóst eða mátt vera ljóst, enda hreyfðu þau engum mótmælum við veðsetningunni fyrr en innheimta skuldarinnar hófst. Verður litið svo á að með undirskrift sinni undir tryggingarbréfið hafi Sigríður ekki einvörðungu verið að skrifa undir sem maki Þórðar heldur einnig sem eigandi veðsins og með því samþykkt veðsetninguna fyrir sitt leyti. Með undirskrift sinni gaf Sigríður gilt loforð um veðsetninguna og hefði hún þurft að gera fyrirvara ef til hefði staðið að undanskilja hennar eignarhluta í sameign stefndu. Þau sjónarmið stefndu að bréfin hafi verið útbúin af bankastofnun, sem hafi sérfræðinga á þessu sviði og skjöl frá slíkri stofnun eigi að vera nákvæm og skýr, hagga ekki framangreindri niðurstöðu. Þá haggar heldur ekki þessari niðurstöðu samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem bankar, sparisjóðir og stjórnvöld gerðu 1. nóvember 2001 en sjónarmiðum í þá veru var hreyft í málflutningi. Þetta samkomulag nær einungis til skulda einstaklinga en ekki fyrirtækja eins og háttar í þessu máli. Framangreint tryggingarbréf verður því talin gild veðsetning af hálfu stefndu Þórðar og Sigríðar. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á kröfu stefnanda að öllu leyti. Eftir þessari niðurstöðu verða stefndu Skorradalur ehf., Þórður Jón Sæmundsson og Sigríður Ágústa Gunnlaugsdóttir, dæmd til að greiða málskostnað. Verður stefndi Skorradalur ehf. dæmdur til að greiða stefnanda 700.000 krónur í málskostnað og stefndu Þórður Jón og Sigríður Ágústa dæmd til að greiða stefnanda 120.000 krónur í málskostnað. Í báðum tilvikum er tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Skorradalur ehf., greiði stefnanda, Byr sparisjóði, 241.375,80 svissneska franka og 24.244.529,00 japönsk jen með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. febrúar 2008 til greiðsludags. Staðfestur er 3. veðréttur í fasteign stefndu, Þórðar Jóns Sæmundssonar og Sigríðar Ágústu Gunnlaugsdóttur, að Smyrlahrauni 15, Hafnarfirði, fasteignamatsnúmer 207-9100, samkvæmt tryggingarbréfi, útgefnu 30. desember 2005 af stefnda, Skorradal ehf., að fjárhæð allt að 20.000.000 króna, til tryggingar skuldum útgefanda við stefnanda. Staðfestur er 4. veðréttur í fasteign stefnda, Gunnars Inga Gunnarssonar, að Marteinslaug 14, 0202, Reykjavík, samkvæmt tryggingarbréfi, útgefnu 30. desember 2005, af stefnda Skorradal ehf., til tryggingar skuldum útgefanda við stefnanda allt að fjárhæð 10.000.000 króna. Stefndi Skorradalur ehf. greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað. Stefndu Þórður Jón Sæmundsson og Sigríður Ágústa Gunnlaugsdóttir greiði stefnanda 120.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 634/2015
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 23. september 2015. Hann krefst þess aðallega að stefndaverði gert að greiða sér 7.802.857 krónur, en til vara 6.964.830 krónur, íbáðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 4. október 2011 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honumhefur verið veitt á báðum dómstigum.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Mál þetta er skriflega flutt á grundvelli 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Málið var tekið til dóms í héraði að lokinni aðalmeðferð 2. júní 2015. Hinnáfrýjaði dómur var kveðinn upp 1. júlí sama ár. Samkvæmt þessu leið lengri tímien fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmtsíðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 bar vegna þessa dráttar að flytjamálið á ný nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt aðnýju. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var bókað í þingbók að sótt væri þingaf hálfu beggja aðila. Hvorki var bókað að aðilar væru sammála um aðendurflutningur væri óþarfur né lágu fyrir við uppkvaðningu dómsins skriflegaryfirlýsingar frá lögmönnum aðila um að þeir teldu ekki þörf á endurflutningimálsins. Vegna þessa verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm ogvísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju.Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði eins ogí dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegsflutnings og uppsögu dóms að nýju.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Elmars Arnar Sigurðssonar, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 350.000krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2015.Mál þetta var höfðað28. september 2011 og dómtekið 2. júní 2015.Stefnandi er Elmar Örn Sigurðsson, Skógarási20, Reykjavík. Stefndi er Vörður tryggingar hf., Borgartúni25, Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi, greiði stefnanda 8.592.753 krónur meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess aðstefndi, greiði stefnanda 7.802.857 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi tilgreiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda6.964.830 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandií öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekkigjafsóknarmál.Stefndi krefst sýknuaf kröfum stefnanda en auk þess krefst hann málskostnaðar.I.Málavextir Stefnandi lenti í tveimur slysumá árinu 2008. Annars vegar umferðarslysi þann 17. febrúar og hins vegarvinnuslysi 21. apríl. Fyrra slysið varð þegar bifreið var ekið utan íleigubifreiðina SB-944 sem stefnandi var farþegi í. Seinna slysið varð erstefnandi, sem er trésmiður, var við störf, þegar steypumótaflekar runnu til ogskullu á öxlum, baki og fótleggjum hans. Umferðarslysið var skráð í málaskrá lögreglunnar sem kom ávettvang en ekki kom til frekari afskipta hennar þar sem ökumenn gengu sjálfirfrá tjónstilkynningu. Stefnandi kom hins vegar á lögreglustöðina þann 21.febrúar 2008 að eigin frumkvæði og óskaði eftir því að lögregluskýrsla yrðigerð vegna slyssins. Kvaðst hann hafa rekist í gluggapóst bifreiðarinnar er áreksturinnvarð og fengið höfuðhögg, auk þess sem hann hefði meiðst á handlegg eða hönd.Hann hafi setið vinstra megin í aftursæti bifreiðarinnar án öryggisbeltis.Leitaði hann til læknis vegna höfuðverkjar þann 19. febrúar 2008. Af þessutilefni var tekin símaskýrsla af leigubílstjóra bifreiðarinnar og kvað hannallnokkurt högg hafa komið á vinstri hlið bifreiðarinnar, á afturhurð ogskottlok. Tók hann fram að stefnandi hefði verið nokkuð ölvaður og sennilegahálfsofandi þegar óhappið varð. Hefði hann kallað til aðra leigubifreið fyrirstefnanda sem hafi aðspurður sagt að „allt væri í lagi“. Tjónstilkynning vegnaumferðarslyssins er dagsett 17. og 18. febrúar 2008 og útfyllt af ökumönnum.Þar kemur fram að rispur og dæld hafi verið á vinstri hurð og brettileigubifreiðarinnar en rispur og dældir á hægra frambretti hinnarbifreiðarinnar. Í læknisvottorðiHerberts Arnarsonar læknis, dagsettu 4. desember 2008, kemur fram að stefnandihafi leitað til hans þann 19. febrúar 2008 vegna umferðaróhapps sem hann lentií tveimur dögum áður. Kvartaði hann undan höfuðverk og ógleði og eymslum ívinstri úlnlið. Við skoðun komu í ljós dreifð þreifieymsli í vinstri hliðhöfuðs og hálsi aftanvert en enga bólgu eða mar var að sjá. Þá hafði hann fullahreyfigetu í hálsi. Engin bólga var á vinstri úlnlið en hann kvartaði undaneymslum. Hreyfigeta úlnliðar var þó full. Var stefnandi greindur með væganheilahristing, hálshnykk og tognun á úlnlið. Þann 29. desember 2008 leitaðistefnandi til Haraldar Ó. Tómassonar heilsugæslulæknis og fékk beiðni umsjúkraþjálfun. Lýsti hann verkjum og stirðleika í vinstri öxl sem leiddi upp íhnakka og aftur í bak. Í sjúkraþjálfunarbeiðninni kemur fram að fráfærsla íöxlinni sé sársaukafull og dálítið skert og þreifieymsli náðu að hnakkavöðvafestingu.Þess er getið í læknabréfi Haraldar frá 7. apríl 2009 að stefnandi hafi ekkiminnst á slysið, hvorki í þeirri heimsókn né öðrum heimsóknum á heilsugæsluna áárinu. Vottorð sjúkraþjálfara er á meðal gagna málsins en stefnandikom til hans sjö sinnum á tímabilinu 9. janúar til 16. mars 2009 vegnaafleiðinga umferðarslyssins. Kemur þar fram að verstu verkirnir séu í hálsi,öxl og niður allan handlegginn vinstra megin. Af hálfu lögmanns stefnanda var kallað eftir gögnum vegnaumferðarslyssins með bréfi til stefnda dagsettu 11. apríl 2008 og telst slysiðhafa verið tilkynnt þá. Óupplýst er um samskipti lögmanns stefnanda við stefndafram til þess tíma er hann leitaði afstöðu stefnda til bótaskyldu úrslysatryggingunni með bréfi dagsettu 19. júní 2009 en því er haldið fram aðslík samskipti hefðu átt sér stað, m.a. í þeim tilgangi að afla sameiginlegrarmatsgerðar.Með matsbeiðni dagsettri 9. janúar 2009 óskaði stefnandi þessað Ragnar Jónsson læknir og Guðjón Baldursson læknir legðu mat á afleiðingarumferðarslyssins frá 17. febrúar 2008. Matsgerðin lá fyrir 8. júní 2009 ogbarst stefnda 19. júní 2009. Þar var varanlegur miski stefnanda metinn 12 stigog tímabundin örorka frá 17. febrúar 2008 til 9. mars 2008. Eins og áður er lýst lentistefnandi í vinnuslysi þann 21. apríl 2008. Strax í kjölfar þess leitaði hann áslysadeild. Í vottorði Brynjólfs Mogensen bæklunarlæknis, dagsettu 19. október2009, kemur fram sú lýsing stefnda að hann hafi fengið mótafleka ofan á bæðihné en þó meira á það vinstra. Hafi hann upplýst um aðgerð sem framkvæmd hefðiverið á vinstra hné þegar hann var um 10-11 áragamall. Við fyrstu skoðun hafikomið í ljós skrámur á vinstra hné og greinilegur vökvi hafi verið til staðar.Röntgenmynd hafi ekki leitt í ljós beináverka. Talið var að líklegt væri aðblæðing hefði orðið í hné og fékk hann verkjalyf og var ráðlagt að notateygjusokk. Ekki var talið að sértæka meðferð þyrfti vegna hægra hnésins.Stefnandi hafi komið aftur í janúar 2009 vegna „einkenna frá mörgum stöðum“.Tengdi stefnandi einkenni sín sjálfur við bæði slysin. Í vottorðinu kemur framþað mat Brynjólfs að erfitt sé að skýra þau einkenni sem afleiðingarvinnuslyssins. Fram kemur að stefnanda hafi verið vísað til gigtarlæknis. Stefnandi tilkynnti vinnuslysiðrafrænt þann 31. janúar 2009 en undirritun mun hafa vantað á tilkynninguna.Bréf barst frá lögmanni hans um hagsmunagæslu vegna slyssins þann 30. júní2009.Stefnandi leitaði til sjúkraþjálfara eftir vinnuslysið ogkvartaði þá undan miklum verkjum í líkamanum sem héldu m.a. fyrir honum vöku.Reyndist hann mjög slæmur í öllu stoðkerfinu og verkirnir víðtækir, m.a. ívinstra hné, vinstri öxl og hálsi. Meðferðaráætlun miðaði að því að ná niðurverkjum, styrkja líkamann og bæta svefnvenjur.Í læknisvottorði Árna Tómasar Ragnarssonar, dagsettu 6. júlí2009, kemur fram að stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi og hlotið skaða ávinstra hné. Hann hafi þó kvartað undan öðrum stoðkerfiseinkennum sem hanntaldi sjálfur að tengdust ekki slysinu, svo sem festumeini hér og þar og aumumhásinafestum o.fl. Taldi læknirinn að stefnandi gæti verið með psoriasisgigt oghóf meðhöndlun við henni auk þess sem hann sprautaði hann með sterum í bæðihné. Þann 25. maí 2009 hafi stefnandi haft samband. Kvað hann lyfin ekki hafahaft nein áhrif og að hann hafi þá hætt að taka þau inn. Beinaskann hafi leittí ljós einkenni slitgigtar en læknirinn taldi ekki unnt að útiloka bólgugigt.Þá taldi læknirinn hvorugt hægt að rekja til afleiðinga slyssins 21. apríl2008.Stefnandi hóf endurhæfingu á Reykjalundi vegna verkja í lokárs 2009 en fram kemur að hann hafi ekki staldrað lengi við eða aðeins til 8.janúar 2010. Grunur hafi leikið á því að hann hefði fengið taugaskaða á vinstrigriplim þó að taugaleiðnipróf hefði ekki sýnt fram á nema heilkenni úlnliðsganga,það er að segja ummerki um þrýsting á miðtaug við úlnlið.Í kjölfarið var stefnanda vísað í sjúkraþjálfun og hóf hannmeðferð 14. janúar 2010. Aðalvandamál voru sögð þunglyndi, ofvirkni, verkir íhnjám og ökklum, verkir í hálsi, verkir í vinstri handlegg, höfuðverkir ogmikill skortur á þoli og styrk. Í vottorðinu segir að stefnandi gangi meðspelkur á báðum fótum og hafi verki í báðum hnjám en sé sérstaklega óstöðugurhægra megin. Miklir verkir séu í vinstri handlegg, stefnandi geti nánast ekkertnotað hann og hann sofi illa vegna verkja. Segir í vottorðinu að stefnandi séorðinn virkari dagsdaglega og dregið hafi mjög mikið úr notkun á spelkum. Þá liggja frammi í málinu vottorð frá Örnólfi Valdimarssynibæklunarskurðlækni, frá 13. ágúst 2013 og 31. maí 2015, sem meðhöndlaðistefnanda, m.a. vegna áverka á vinstra hné. Stefnandi hafi gengist undirliðspeglunaraðgerð á vinstra hné en verkir séu viðvarandi og erfitt að ráða viðþá. Nýlega hafi hann gengist undir aðra aðgerð á vinstra hné og var þá slípaðniður brjósk. Líklegt sé talið að stefnandi endi með gervilið í vinstra hné.Með bréfi stefnda dagsettu 13. janúar 2010 var beiðnistefnanda um greiðslur úr almennri slysatryggingu hafnað vegna ofangreindraslysa með vísan til 120. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Vísaðvar til þess að matsgerðin frá 8. júní 2009 hefði ekki tekið til afleiðingavinnuslyssins frá 21. apríl 2008. Var sérstaklega að því vikið að stefndi hefðiekki minnst á vinnuslysið á matsfundi og vikið að öðrum atriðum sem talin vorudraga úr trúverðugleika stefnanda. Stefnandi skaut niðurstöðu þessari til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum þann 15. febrúar 2010. Álit nefndarinnar frá 16. mars 2010 erað ekki verði við stefnanda sakast hafi skort á upplýsingar í málinu til aðmeta greiðsluskyldu vegna almennrar slysatryggingar. Hafi hann notið aðstoðarlögmanns við það. Stefnandi hafi ekki gefið rangar eða ófullnægjandiupplýsingar sem hann hafi vitað eða mátt vita að myndu leiða til greiðslu bótasem hann ætti ekki rétt á eða hafi haft þannig forræði á gagnaöflun vegnamálsins að hún hafi verið skipulögð með það fyrir augum að svíkja bætur út úralmennri slysatryggingu hans. Ekki yrði fullyrt að lögmaðurinn hefði gefiðþannig rangar upplýsingar um skjólstæðing sinn að unnt væri að beita ákvæði120. gr. laga nr. 30/2004. Í áliti nefndarinnar kom fram að ekki væri nægur grundvöllurfyrir því að fallast á greiðsluskyldu stefnda. Gögn málsins gæfu ekki óyggjandiupplýsingar um orsakatengsl milli þeirra tveggja slysa sem stefnandi hafi lentí og óvinnufærni hans í dag. Þá fælu umrædd gögn ekki í sér sérstakt mat áafleiðingum þeirra þar sem tæmandi læknisfræðileg gögn og upplýsingar liggifyrir um heilsufar stefnanda fyrir og eftir slysin. Í kjölfar þessarar niðurstöðu höfðaði stefnandi mál þetta.Einnig var rekið mál stefnanda gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. (hér eftirVÍS) til greiðslu bóta úr ábyrgðartryggingu bifreiðar. Í tengslum við það málvar aflað sameiginlegrar matsgerðar og þess óskað að bæklunarlæknarnir Atli ÞórÓlason og Ragnar Jónsson mætu afleiðingar beggja slysanna. Matið lá fyrir 20.desember 2010 og voru niðurstöður þess m.a. þær að vegna umferðarslyss hefðitímabundið atvinnutjón stefnanda verið 100% frá 17. febrúar 2008 til 9. mars2008 en 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski var metinn 15stig. Vegna vinnuslyss var tímabundið atvinnutjón talið 50% frá 1. júní 2009til 8. janúar 2010. Varanlegur miski var talinn 5%. Þegar matsgerðin lá fyrir aflaði VÍS einhliða skýrslu Aðstoðarog öryggis, úr svonefndu PC Crash-tölvukerfi en niðurstöður hennar, sem vorum.a. byggðar á formbreytingum bifreiðanna, þóttu ekki styðja að slysið hefðivaldið stefnanda líkamstjóni. Eftir að hafa fengið gögn þessi í hendur töldumatsmennirnir Atli Þór og Ragnar forsendur þær er þeir byggðu niðurstöður sínará varðandi umferðarslysið brostnar. Gæfu niðurstöðurnar því ekki rétta mynd aftengslum slyssins við einkenni stefnanda. Stefnandi felldi sig ekki við þessa niðurstöðu og fór þess áleit að dómkvaddir yrðu matsmenn til að leggja mat á afleiðingar slysannabeggja. Þann 27. febrúar 2012 voru Sigurður Ásgeir Kristinsson læknir ogSigurður B. Halldórsson lögmaður dómkvaddir til starfa. Í matsgerð þeirra, semer dagsett 27. ágúst 2012, kemur fram að matsmenn telja orsakasamband millislysanna og þeirra einkenna sem matsbeiðandi byggi við í dag eins og nánarverður rakið í niðurstöðukafla. Þá töldu þeir tímabundið atvinnutjón stefnandavera til staðar vegna umferðarslyssins og vera 100% frá 17. febrúar 2008 til 9.mars 2008 og 50% frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski vartalinn 12 stig. Tímabundið atvinnutjón vegna vinnuslyssins væri 50% frá 1. júní2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski vegna þess slyss var talinn 8 stig.Í tengslum við fyrrnefnt mál stefnanda á hendur VÍS var aflaðþriggja matsgerða sem allar voru lagðar fram í máli þessu. Í fyrsta lagimatsgerðar dómkvaddra yfirmatsmannanna þeirra Sveinbjörns Brandssonar og BjörnsSigurðssonar bæklunarlækna og Guðmundar Péturssonar lögmanns, sem dagsett er11. september 2013, vegna afleiðinga umferðarslyssins. Niðurstöður hennar voruþær helstar að orsakatengsl voru talin vera á milli einkenna stefnanda ogslyssins eins og nánar verður gerð grein fyrir. Tímabundið atvinnutjónstefnanda var talið 100% frá 17. febrúar 2008 til 9. mars 2008 og 50% frá 1.júní 2009 til 8. janúar 2010. Varanlegur miski var metinn 7 stig.Stöðugleikadagur var talinn 8. janúar 2010 er stefnandi útskrifaðist afReykjalundi.Í öðru lagi var aflað matsgerðar Þorsteins Vilhjálmssonarprófessors en honum var falið að meta hraða bifreiðanna í umferðarslysinu oghvaða þyngdarkraftar hefðu verkað á stefnanda. Niðurstöður hans voru m.a. þærað hann teldi meiri líkur en minni á því að stefnandi hefði hlotið líkamstjónvið áreksturinn, þ.e. að eðlisfræðileg orsakatengsl væru á milli árekstursinsog áverka hans. Í kjölfarið óskaði VÍS eftir því að dómkvaddir yrðuyfirmatsmenn og var það gert þann 24. janúar 2013. Lá matsgerð ÁrmannsGylfasonar og Magnúsar Þórs Jónssonar fyrir þann 10. júní 2013. Gekk VÍS eftirþetta til uppgjörs við stefnanda og voru honum greiddar bætur vegna líkamstjónsaf völdum umferðarslyssins úr ábyrgðartryggingu bifreiðar.Ágreiningur aðila snýst þannig um það hvort stefnda sé skyltað greiða stefnanda bætur úr slysatryggingu vegna umferðarslyssins 17. febrúar2008 og vinnuslyssins 21. apríl 2008.II.Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandi krefst bóta úr slysatryggingu stefnda vegna þesslíkamstjóns sem hann varð fyrir í slysunum á árinu 2008. Krefst hann bóta vegnatímabundinnar örorku og varanlegs miska.Stefnandi byggir aðalkröfu sína á matsgerðSigurðar Á. Kristinssonar og Sigurðar B. Halldórssonar, dómkvaddra matsmanna,frá 27. ágúst 2012. Því mati hafi ekki verið hnekkt. Varakrafa stefnanda ergrundvölluð á matsgerð Atla Þórs Ólafssonar og Ragnars Jónssonar frá 20.desember 2010. Þrautavarakrafa stefnanda byggir á yfirmatsgerð SveinbjörnsBrandssonar, Björns Sigurðssonar og Guðmundar Péturssonar frá 11. september2013, vegna umferðarslyssins en á mati Sigurðar Á. Kristinssonar og Sigurðar B.Halldórssonar vegna vinnuslyssins. Stefnandi telur stefnda ekki hafa fært framnein haldbær rök fyrir þeirri afstöðu sinni að hafna bótaskyldu úrslysatryggingu stefnanda. Þær ástæður sem upphaflega hafi verið færðar fram afhálfu félagsins, þ.e. ósönnuð orsakatengsl, haldi ekki lengur, þegar nú liggifyrir nokkrar matsgerðir sem staðfesti orsakatengslin. Ljóst sé af gögnum málsins að stefnandi hafiupplýst stefnda um bæði slysin, annars vegar með tilkynningu 11. apríl 2008vegna umferðarslyssins og sérstakri tjónstilkynningu í gegnum heimasíðufélagsins þann 31. janúar 2009. Ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að tjónþolargeri sér í öllum tilvikum grein fyrir því að afleiðingar smávægilegra slysahafi ávallt þýðingu þegar afleiðingar annarra slysa eru metnar. Sérstaklegaeigi þetta við þegar um aðgreinda líkamshluta sé að ræða. Bendir stefnandi á aðí tilviki hans fólust afleiðingar umferðarslyssins í höfuðáverkum, hálstognunog úlnliðsáverkum, en afleiðingar vinnuslyssins hafi fyrst og fremst veriðáverkar á hnjám. Af þessum sökum sé skiljanlegt að stefnandi hafi ef til villekki talið þörf á að nefna sérstaklega í mati vegna umferðarslyssins, að hannhafi slasast á hnjám í apríl 2008.Stefnandi vísar því á bug að hafa leyntstefnda upplýsingum en stefndi hafi hafnað bótaskyldu úr almennri slysatrygginguvegna slysanna með vísan til 120. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.Hafi stefnandi rakið sjónarmið sín í kæru sinni til úrskurðarnefndar ívátryggingarmálum og í niðurstöðu sinni hafnaði nefndin því að stefnandi hefðibrotið gegn ákvæðinu.Matsgerðar Ragnars Jónssonar og Atla ÞórsÓlafssonar hafi verið aflað í framhaldi af áliti úrskurðarnefndar. Í kjölfarþess að matsmennirnir endurskoðuðu niðurstöðu sína að teknu tilliti til skýrsluAksturs og öryggis hafi stefnandi aflað dómkvadds mats Sigurðar Á.Kristinssonar og Sigurðar B. Halldórssonar. Hafi stefnandi ekki getað sætt sigvið að fyrrnefnd skýrsla gæti einhliða hnekkt niðurstöðu matsgerðar, sér í lagiað umrædd skýrsla gæti vikið til hliðar mati á vinnuslysi sem væri alls óskyltumferðarslysinu. Með matsgerð þessari hafi verið staðfest að orsakatengsl væruá milli slysanna og tiltekins líkamstjóns stefnanda. Orsakatengsl hafi einnigverið staðfest með yfirmatsgerð Sveinbjörns Brandssonar, Björns Sigurðssonar ogGuðmundar Péturssonar.Þá liggi fyrir skýrsla, undirmatsgerð ogyfirmatsgerð um meintan hraða bifreiðanna í umferðarslysinu. Þær tværfyrrnefndu hafi legið fyrir við framkvæmd matsgerðar dómkvaddra matsmanna ogallar þrjár við framkvæmd yfirmatsgerðar vegna umferðarslyssins.Í stefnu er að finna sundurliðaða aðal-,vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Annars vegar er reiknuð út tímabundinörorka og hins vegar varanleg örorka vegna beggja slysanna. Ekki er ágreiningurum útreikning þeirra fjárhæða sem þar eru settar fram. Bendir stefnandi á aðútreikningarnir séu í samræmi við skilmála almennrar slysatryggingar hjástefnda, S-1. Taki útreikningur stefnanda vegna bóta fyrir umferðarslysið meðalannars mið af ákvæði 2.3 í skilmálunum varðandi það að bætur vátryggingarinnarskerðist um 50% vegna varanlegrar örorku og tímabundins missis starfsorku,lendi vátryggður í slysi sem bótaskylt sé úr lögboðinni ábyrgðartrygginguökutækis samkvæmt gildandi umferðarlögum.III.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á nokkrum málsástæðum. Ífyrsta lagi telur hann málshöfðunarfrest samkvæmt 124. gr. laga nr. 30/2004liðinn. Fyrirliggi að bótaskyldu hafi verið hafnað 13. janúar 2010. Stefnandi hafi skotið málinutil úrskurðarnefndar í vátryggingamálum en álit nefndarinnar hafi legið fyrir16. mars 2010. Mál þetta hafi verið höfðað 28. september 2011 eða liðlega 18mánuðum eftir niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Telur stefndi að þar semstefnandi hafi ekki aðhafst neitt sem rofið gæti málshöfðunarfrest, að staðfestrisynjun úrskurðarnefndarinnar, hafi frestur stefnanda til þess að grípa til þessréttarúrræðis runnið út þann 16. mars 2011. Í öðru lagi byggir stefndi á því að frestur til að hlutasttil um mat á afleiðingum slyss samkvæmt grein 4.7 í skilmálum slysatryggingar,hafi verið liðinn. Þar komi fram að örorkumat skuli undantekningarlaustframkvæma í síðasta lagi þremur árum eftir slys. Þegar efnt hafi verið tilmálsóknar þessarar í lok september 2011 hafi ekkert gilt örorkumat sem leggjahafi mátt til grundvallar við uppgjör bóta, legið fyrir. Fyrir liggi aðmatsgerð Atla Þórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar hafi verið dregin til baka afog geti því ekki grundvallað fjárkröfu stefnanda. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að stefnandi hafi glataðhugsanlegum bótarétti sínum með vísan til 2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004.Hafi stefndi bent á það að eftir að matsgerð frá 8. júní 2009 hafi legið fyrirhafi verið haldið svo á málum af hálfu stefnanda að hann hefði fyrirgertbótarétti sínum með vísvitandi rangri upplýsingagjöf. Er nánar rakið ígreinargerð hvaða athafnir og athafnaleysi stefnanda sé þess valdandi að hannhafi að mati stefnda fyrirgert rétti sínum til bóta.Í fjórða lagi byggir stefndi á því að meint tjón stefnandasé ósannað. Hvað tímabundna óvinnufærni stefnanda varði sé hún nánast metin aðlíkum enda væru læknisvottorð, þar sem kveðið væri á um óvinnufærni stefnanda,ekki lögð til grundvallar enda stönguðust þau á við málavöxtu. Samkvæmt grein3.3 í skilmálum slysatryggingar sé það stefnda að meta starfsorkumissi ogvaranleika hans á grundvelli læknisvottorða og annarra gagna. Þá telur stefndiljóst hvað varði varanlegan miska að stefnanda sé ekki tækt að byggja ámatsniðurstöðu sem réttri sem matsmenn vilji ekki standa við. Þrátt fyrir aðstefndi hafi aflað nýrra matsgerða eftir málshöfðun og orsakatengsl á millióhappa stefnanda og afleiðinga talin sönnuð sé ekki hjá því litið aðupplýsingar um síðara óhappið sem stefnandi hafi viljað leiða rétt af séu næstaónákvæmar og óljósar. Í raun sé ekkert nema einhliða frásögn stefnanda semstaðfesti að sá atburður hafi í raun gerst þótt það sem slíkt hafi ekki veriðrengt af hálfu stefnda.Að lokum telur stefndi hugtaksskilyrðum skilmála almennrarslysatryggingar ekki fullnægt eins og nefnt hafi verið. Hvað tímabundinnmissi starfsorku snertir verði eftir því sem næst verður komist helst talið aðsá missir hafi átt sér samþættar orsakir. Upplýst sé að stefnandi hafi átt viðóvinnufærni að stríða vegna útbreiddra verkja í stoðkerfi sem greint hafi veriðað stöfuðu af gigt. Þá hafi því verið haldið á lofti að stefnandi hafi átt viðmikið þunglyndi að stríða á tímabili. Hvort tveggja, gigt og þunglyndi, séheilsufarsvandamál sem án vafa hafi átt þátt í starfsorkumissi stefnanda enþess hafi aldrei verið freistað að meta þátt þeirra vandamála. Kveðið er á um ígrein 3.2 í skilmálum tryggingarinnar að lækka beri dagpeninga tryggingarinnarí beinu hlutfalli við slíkt enda eðli slysatryggingarinnar eingöngu að bætalæknisfræðilegar afleiðingar slysa, ekki sjúkdóma. Að sama brunni beri meðvaranlegar afleiðingar en í grein 8.9 sé sérstaklega kveðið á um að tjón vegnaslitgigtar eða hvers kyns annarra gigtarsjúkdóma verði ekki bætt samkvæmtþessari vátryggingu jafnvel þótt slys teljist sönnuð orsök. IV. Niðurstaða Aðilamálsins greinir á um hvort stefnandi eigi rétt til bóta úr almennrislysatryggingu hans hjá stefnda vegna slysa er hann varð fyrir á árinu 2008,annars vegar vegna umferðarslyss og hins vegar vegna vinnuslyss. Stefnandikrefst greiðslu bóta fyrir tímabundna örorku og varanlegan miska sem hann telursig hafa orðið fyrir og megi rekja til þeirra. Óumdeilt er að í kjölfar seinnaslyssins varð stefnandi með öllu óvinnufær.Stefndi hafnaðigreiðslu bóta og taldi forsendur ekki hafa staðið til þess að svo mætti vera.Til stuðnings sýknukröfu sinni teflir hann fram nokkrum málsástæðum. Fyrir það fyrstatelur stefndi málshöfðunarfrest samkvæmt 2. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga liðinn. Í ákvæðinu segir að hafni félagið kröfu um bætur íheild eða hluta glati sá sem á rétt til bóta þeim rétti ef hann hefur ekkihöfðað mál eða krafist meðferðar málsins fyrir úrskurðarnefnd ívátryggingamálum innan árs frá því að hann fékk skriflega tilkynningu umhöfnunina. Enn fremur segir að í tilkynningu félagsins verði að koma fram hverlengd frestsins sé, hvernig honum verði slitið og lögfylgjur þess að það séekki gert. Eins og áður segirtilkynnti stefndi stefnanda afstöðu sína í samræmi við ákvæðið með bréfidagsettu 13. janúar 2010. Rúmum mánuði síðar skaut stefnandi málinu tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum og gætti þar með skilyrða ofangreindsákvæðis samkvæmt orðanna hljóðan. Gildir því einu að stefnandi hafi ekki höfðaðmál þetta fyrr en 28. september 2011. Því er þessari málsástæðu stefnda hafnað.Í annan stað byggirstefndi á því að frestur til að hlutast til um mat á afleiðingum slyss samkvæmtskilmálum slysatryggingar hafi verið liðinn. Vísar hann til greinar 4.7 ískilmálunum þar sem segir að undantekningarlaust skuli framkvæma örorkumat ísíðasta lagi þremur árum eftir slys og skuli ákveða örorkuna eins og gera megiráð fyrir að hún verði endanleg. Stefndi telur að ekkert gilt örorkumat hafilegið fyrir innan frestsins ef miðað er við þann tíma er síðara slysið átti sérstað. Frestur til að skila nýju örorkumati hafi þannig liðið þann 21. apríl2011.Eins og rakið hefurverið í kafla um málavexti tók málið nokkrum breytingum frá því að það varhöfðað. Þá lágu fyrir tvær matsgerðir og tók aðeins önnur þeirra, matsgerð AtlaÞórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar frá 20. desember 2010, til afleiðinga beggjaslysanna. Vegna atvika er vörðuðu umferðarslysið töldu matsmennirnir ekki unntað byggja á niðurstöðum matsgerðarinnar hvað það varðaði og tilkynntu það meðtölvubréfi þann 8. júlí 2011. Í kjölfarið óskaði stefnandi eftir dómkvaðningumatsmanna til þess að leggja mat á afleiðingar beggja slysanna og lá það matfyrir þann 27. ágúst 2012.Að mati dómsins erþannig ljóst að matsgerð lá fyrir þar til hún var afturkölluð að hluta til þann8. júlí 2011 en þá var þriggja ára fresturinn liðinn. Hafði stefnandi þá fyrsttilefni til þess að hlutast til um að afla nýrrar matsgerðar. Verður kröfustefnda um sýknu á þessum grundvelli því hafnað.Þá byggir stefndi áþví að stefnandi hafi hugsanlega fyrirgert rétti sínum til bóta með vísvitandirangri upplýsingagjöf og vísar í þessu sambandi til 2. mgr. 120. gr. laga nr.30/2004. Í ákvæðinu kemur fram að sá sem veitir rangar eða ófullnægjandiupplýsingar, sem hann veit eða má vita að geta leitt til þess að greiddar verðiút bætur sem hann á ekki rétt til, glatar öllum rétti til krafna á hendurfélaginu samkvæmt vátryggingarsamningum. Sé háttsemin ekki alvarleg, hún varðieinungis hluta kröfunnar eða ef sérstakar ástæður mæla með því getur hann þófengið bætur að hluta. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðiákvæðisins séu uppfyllt.Áður er fram komiðað stefndi byggði synjun sína um greiðslu bóta úr slysatryggingu á þessumgrunni, m.a. við meðferð máls fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum sem féllstekki á að ákvæðið ætti við í málinu.Í gögnum málsins erað mati dómsins ekkert sem styður það að stefnandi hafi vísvitandi veittstefnda rangar upplýsingar í þeim tilgangi er ofangreint ákvæði tiltekur. Berþess að geta að hann gat á engan hátt borið hallann af því hvernig samskiptumvið stefnda var háttað af hálfu lögmanns hans. Reyndar greinir lögmenn aðila áum hvernig tilteknum samskiptum var háttað á milli lögmanns stefnanda ogstarfsmanna stefnda en um það liggja engin gögn fyrir. Þá er sérstaklegatilgreint í matsgerð Ragnars Jónssonar og Guðjóns Baldurssonar að þeir hafiundir höndum læknisfræðileg gögn í tengslum við vinnuslys stefnanda og þeirragetið í samantekt og áliti matsgerðar. Matsspurningar lutu hins vegar alfariðað afleiðingum umferðarslyssins og kvaðst stefnandi því að fyrra bragði ekkihafa rætt vinnuslysið. Að þessu virtu erhafnað þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi með vísan til 2. mgr. 120.gr. laga nr. 30/2004 glatað rétti til bóta. Er þannig niðurstaða dómsins að tilstaðar sé grundvöllur til greiðslu bóta úr hinni almennu slysatryggingustefnanda. Í þinghaldi 10.nóvember 2014 lagði lögmaður stefnanda fram breytta kröfugerð stefnanda ogsetti fram aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Var aðalkrafa stefnanda byggð ámatsgerð Sigurðar Á. Kristinssonar og Sigurðar B. Halldórssonar og fól hún ísér umtalsverða hækkun fjárkröfu frá því sem áður var. Af hálfu stefnda varhækkun fjárkröfu mótmælt. Gegn andmælum stefnda kemst krafan ekki að og verðurhenni vísað frá dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa stefnandaer hins vegar óbreytt frá því sem var í stefnu. Byggir hún á matsgerð Atla ÞórsÓlafssonar og Ragnars Jónssonar. Eins og áður er rakið töldu matsmennirnir íljósi nýrra upplýsinga forsendur niðurstöðu þeirra um orsakatengsl vegnaumferðarslyss stefnanda hafa brostið. Þetta staðfesti Ragnar Jónsson fyrirdómi. Kvað hann niðurstöðu matsgerðar varðandi vinnuslysið standa óhaggaðar. Krafa stefnanda erþannig fram sett að útreikningur hennar byggir alfarið á ofangreindri matsgerð.Þrátt fyrir að matsgerðin hafi í reynd aðeins verið afturkölluð að hluta tilverður hún ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Fyrir liggur aðnýrrar matsgerðar var aflað þar sem mat var lagt á afleiðingar slysanna beggja,að hluta til til þess að mæta ábendingum þeim sem fram komu í álitiúrskurðarnefndar í vátryggingamálum.Varakröfu stefnanda er því hafnað.Þrautavarakrafastefnanda byggir á yfirmatsgerð Sveinbjörns Brandssonar, Björns Sigurðssonar ogGuðmundar Péturssonar vegna umferðarslyssins en á matsgerð Sigurðar Á.Kristinssonar og Sigurðar B. Halldórssonar vegna vinnuslyssins. Við framkvæmdyfirmatsgerðar lágu fyrir, auk læknisfræðilegra gagna, allar þær matsgerðir ogskýrslur sem aflað hefur verið í tengslum við mál þetta svo og mál stefnandagegn VÍS.Í yfirmatsgerð ersjúkrasaga stefnanda rakin, m.a. tilgreind beinbrot á vinstri úlnlið fyrir 25árum og á miðhandarbeini. Þá voru nefnd tvö bílslys sem hann lenti í á árunum1989 og 1991 en afleiðingar þeirra voru hálsverkir og eymsli í vinstri úlnliðog verkir í hálsi og niður eftir baki eftir seinna slysið. Engin örorkumöt voruframkvæmd vegna þeirra áverka sem hér hafa verið nefndir. Eftir umferðarslysið17. febrúar 2008 leitaði stefnandi á slysadeild og segir í matsgerðinni að hannhafi lýst verk í vinstri handlegg, í hálsi og niður bak. Hann hafi ekki leitaðtil heimilislæknis fyrr en 29. desember 2008 og hafi þá, vegna líkamsástandssíns, verið þunglyndur. Hafi hann þá verið orðinn mjög slæmur í vinstrihandlegg. Vinstri öxlin hafi líka háð honum, hann hafi átt erfitt með svefn ogvar í meðferð hjá sjúkraþjálfara.Um einkenni þau semstefnandi rakti sjálfur til slyssins kemur fram að hann hafi aðeins talið sighafa 30% kraft í vinstri handlegg og við lyftu á lóðum næði hann ekki „fókus“.Kvartaði hann undan erfiðleikum við að stjórna fingrum vinstri handar og undantilfinningarleysi í vinstri hendi. Þá væri hann með sífelldan seyðing íhálsinum sem ykist ef hann gerði ekki daglegar æfingar. Þau einkenni sem hannhafi haft frá vinstri úlnlið og leiddu til sérstakra rannsókna væru horfin. Þá er tiltekið aðsamkvæmt niðurstöðum segulómunar af hrygg stefnanda frá 13. ágúst 2013 hafisést brjósklos í hálsi en til hægri, þ.e. ekki til þeirrar áttar sem hann hafðieinkenni á fundi með yfirmatsmönnum. Einnig hafi sést slitbreytingar sem værualgengar í jafnöldrum hans og almennt ekki taldar afleiðingar slysa.Um orsakatengslslyssins og einkenni stefnanda telja yfirmatsmenn að orsakatengsl séu á millieinkenna frá hálshrygg og slyssins. Er í þessu sambandi vísað til þeirraeinkenna sem stefnandi hafði við komu á slysadeild tveimur dögum eftir slysið,höfuðverk og einkenni frá hálsi. Þau einkenni sem hann hafi í dag frá hálsisamrýmist því að höfuð hans hafi kastast til við áreksturinn og hann tognað áhálshrygg. Telja yfirmatsmenn að ekki sé unnt að útiloka að stefnandi hafikastast til við umræddan árekstur og orðið fyrir tognunaráverka á hálshrygg. Hinir sérfróðumeðdómarar taka undir þetta mat. Samtímagögn sýna að stefnandi hafi strax erhann leitaði á slysadeild fundið fyrir ákveðnum einkennum í hálsi sem hafiverið viðvarandi. Einkenni frá vinstri handlegg og öxl eru síðar tilkomin.Einkenni frá hægri öxl eru einnig til staðar og virðast ekki síður hástefnanda. Þegar litið er til heilsufarssögu stefnanda er allt eins líklegt aðþessi einkenni eigi sér aðrar orsakir. Þá er það mat hinnasérfróðu meðdómara að gögn málsins styðji ekki að hugsanleg gigt eða þunglyndihafi haft áhrif á starfsorkumissi stefnanda. Engin orsakatengsl eru því á milliþessara kvilla og núverandi einkenna hans.Það er niðurstaðayfirmatsmanna að stefnandi hafi hlotið tímabundið atvinnutjón við slysið. Viðmat á óvinnufærni voru lögð til grundvallar læknisfræðileg gögn og eiginfrásögn stefnanda. Var talið eðlilegt að miða óvinnufærni í framhaldi afslysinu við þrjár vikur frá slysdegi og aftur frá 1. júní 2009 til 8. janúar2010. Þá væri einnig getið um óvinnufærni í vottorði Árna Tómasar Ragnarssonarlæknis frá 6. júlí 2009 en ekki tiltekið nákvæmlega hvernig henni hafi þá veriðháttað. Tekið er fram að þarna gæti einnig afleiðinga vinnuslyssins frá 21.apríl 2008 og því sé aðeins að hálfu leyti hægt að rekja tímabilið tilumferðarslyssins. Því teljist tímabundin óvinnufærni vegna slyssins 17. febrúar2008 vera 100% frá 17. febrúar til 9. mars 2008 og 50% frá 1. júní 2009 til 8.janúar 2010. Í skýrslu sinnifyrir dómi lýsti stefnandi óvinnufærni sinni, eftir að hafa verið alveg frávinnu í þrjár vikur kvaðst hann hafa reynt að vinna eins og hann hafði úthaldtil en hafi sífellt versnað og verkir háð honum mikið. Að endingu hafi hannalfarið lagt niður vinnu og hafi það verið í kjölfar vinnuslyssins. Dómurinntelur að ofangreindu virtu rétt að leggja til grundvallar niðurstöðuyfirmatsmanna um tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins. Yfirmatsmenntöldu varanlegan miska stefnanda vera 7 stig samkvæmt miskatöflum. Viðmiskastigið var fyrst og fremst lagt til grundvallar að um tognunaráverka áhálsi hafi verið að ræða með eymslum og hreyfiskerðingu. Fram hafi komið hjástefnanda að einkenni frá vinstri úlnlið sem hafi verið til staðar fyrst eftirslysið væru horfin og hafi því enginn varanlegur miski orðið á úlnliðnum. Hinirsérfróðu meðdómarar eru sammála þessu mati. Um vinnuslysstefnanda segir í matsgerð Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar og Sigurðar B.Halldórssonar að stefnandi hafi farið til skoðunar á slysadeild sama dag ogvinnuslysið varð 21. apríl 2008. Á vinstra hné hafi verið skrámur, greinilegurvökvi í hnénu og líklegast einnig blæðing. Stefnandi hafi verið í meðferð hjásjúkraþjálfara og leitað á slysadeild vegna aukinna einkenna frá ökklum oghnjám á árinu 2009. Meðferð hafi verið haldið áfram bæði á Reykjalundi, hjásjúkraþjálfara og hjá Örnólfi Valdimarssyni bæklunarlækni. Telja matsmennirnirað orsakasamband sé á milli slyssins og staðfests áverka á vinstra hné. Hinirsérfróðu meðdómarar eru sömu skoðunar.Matsmenn teljastefnanda hafa hlotið tímabundið atvinnutjón í vinnuslysinu 21. apríl 2008. Umóvinnufærni sé fyrst fjallað í læknisvottorði Árna Tómasar Ragnarssonar en þessekki getið hvenær stefnandi varð óvinnufær. Sé óvinnufærni því metin að álitumog talið að hún hefjist eftir meðferð á Reykjalundi vegna beggja slysanna oghafi varað fram að stöðugleikadegi. Telja þeir tímabundna óvinnufærni vera 50%frá 1. júní 2009 til 8. janúar 2010. Dómurinn telur rétt að leggja tilgrundvallar þessa niðurstöðu yfirmatsmanna um tímabundið atvinnutjón vegnavinnuslyssins.Við mat á varanlegummiska líta matsmenn til þess að um sé að ræða afleiðingar áverka á vinstra hné.Telja þeir varanlegan miska vegna slyssins hæfilega metinn 8 stig samkvæmtmiskatöflum. Hafi þá verið tekið tillit til fyrri sögu stefnanda en hún erítarlega rakin í matsgerðinni. Hinir sérfróðu matsmenn eru sammála ofangreindu mati.Að öllu ofangreinduvirtu er það niðurstaða dómsins að fallist verði á þrautavarakröfu stefnanda ogverður stefnda því gert að greiða honum bætur, 6.964.830 krónur. Ekki erágreiningur á milli aðila um útreikning fjárkröfunnar. Stefnandi krefstdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi tilgreiðsludags. Lögmaður stefnda mótmælti upphafstíma við flutning málsins fyrirdómi en enga umfjöllun er að finna í greinargerð um dráttarvexti af fjárkröfu stefnanda.Eins og máli þessu er háttað og sér í lagi þegar litið er til þess að stefnandigerði breytingar á kröfugerð sinni undir rekstri málsins, þar sem m.a. vartekið mið af niðurstöðu þeirra matsgerða sem aflað var eftir að mál þetta varhöfðað, þykir rétt með vísan til 2. ml. 9. gr. laga nr. 38/2001 að miðaupphafstíma dráttarvaxta við það tímamark. Ber fjárkrafa stefnanda þvídráttarvexti frá 10. nóvember 2014 til greiðsludags.Þá þykir rétt aðhvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991.Stefnandi nýturgjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins dagsettu 23. apríl2012. Gjafsóknin er takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi en þar fallaundir réttargjöld, þóknun lögmanns og undirmatsgerð. Skal allurgjafsóknarkostnaður, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Stefáns GeirsÞórissonar hrl., sem þykir þegar litið er til umfangs málsins, hæfilega ákveðin1.200.000 krónur, greiddur úr ríkissjóði.Sigríður Hjaltestedhéraðsdómari kveður upp þennan dóm ásamt meðdómsmönnunum Halldóri Baldurssyniog Yngva Ólafssyni, bæklunarskurðlæknum.D Ó M S O R Ð: Aðalkröfu stefnanda,Elmars Arnars Sigurðssonar, er vísað frá dómi. Stefndi,Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, 6.964.830 krónur með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 10.nóvember 2014 til greiðsludags. Málskostnaðurfellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Stefáns GeirsÞórissonar hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 258/1999
Kærumál Opinber skipti Fjárslit milli hjóna Endurkrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Með hliðsjón af mati dómkvaddra matsmanna á verðmæti stóðhests, sem J hafði selt áður en hjúskap hans og H lauk, þótti J ekki hafa hrundið því að sala hestsins hefði falið í sér misbeitingu á ráðum hans yfir hestinum. Var fallist á að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 fyrir endurgjaldskröfu H og því hafnað, að við mat á fjárhæð endurgjaldskröfu bæri að taka tillit til hugsanlegra útgjalda, sem tengst gætu ráðstöfun eignar, þar á meðal opinberra gjalda, sem skylda gæti vaknað til að greiða vegna sölu hennar til þriðja manns. Ekki var talið unnt að fjalla um kröfur J og H um útlagningu tiltekinna eigna að svo komnu máli, þar sem hvorki hafði verið aflað mats á eignunum eftir reglum 17. - 23. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., né varð ályktað um sammæli J og H um verðgildið, sbr. 1. mgr. 110. gr. laga nr. 20/1991. Var þessum kröfum þeirra sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. júní 1999, þar sem sóknaraðili var dæmdur til að greiða varnaraðila endurgjaldskröfu vegna sölu stóðhestsins Safírs að fjárhæð 2.375.000 krónur auk vaxta, ákveðið var að hrossin Frigg og Drottning skyldu koma til skipta milli málsaðila á verði samkvæmt mati dómkvaddra manna, að hrossin Von, Vænting, Árvakur og Kóngur skyldu lögð út við skiptin á nánar tilgreindu verði hvert og að hesthús að Safírstræti 5 á Akureyri skyldi lagt út við skiptin á 2.475.000 krónur. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að teknar verði til greina kröfur hans, eins og þær komu fram í greinargerð fyrir héraðsdómi. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I. Varnaraðili sótti um leyfi til skilnaðar að borði og sæng við sóknaraðila hjá sýslumanninum á Akureyri 20. janúar 1998. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 24. mars 1998 var tekin til greina krafa hennar um opinber skipti til fjárslita milli aðilanna. Skiptastjóri beindi kröfu til héraðsdóms 30. nóvember 1998 um úrlausn þriggja ágreiningsefna, sem höfðu risið við skiptin. Kom þar fram að í fyrsta lagi væri ágreiningur um hvort varnaraðili ætti endurgjaldskröfu samkvæmt 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 vegna sölu sóknaraðila á stóðhestinum Safír, svo og um fjárhæð kröfunnar, væri fyrir henni lagastoð. Í annan stað greindi aðilana á um hvort og hvernig koma skyldu til skipta hrossin Frigg og Drottning, sem sóknaraðili kvæði sér vera óheimilt að ráðstafa án samþykkis föður síns. Í þriðja lagi væri deilt um hvernig meta bæri til verðs vegna skiptanna hrossin Von, Væntingu, Árvakur og Kóng, svo og hesthús að Safírstræti 5. Í hinum kærða úrskurði er tekin afstaða til þessara ágreiningsefna. II. Samkvæmt gögnum málsins seldi sóknaraðili stóðhestinn Safír 15. september 1997. Í kaupsamningi sagði að kaupverð væri 2.500.000 krónur og skyldi afhenda hestinn 20. október sama árs. Í beiðni varnaraðila um opinber skipti var vakin athygli á þessum viðskiptum og tekið fram að þess yrði krafist að skiptastjóri kannaði þau sérstaklega. Þá er fram komið að varnaraðili gerði þegar frá upphafi opinberra skipta kröfu um endurgjald samkvæmt 2. mgr. 107. gr. laga nr. 31/1993 vegna þessarar ráðstöfunar sóknaraðila. Þótt varnaraðila kunni að hafa orðið kunnugt um ráðstöfun hestsins þegar í október 1997 er alls ósannað að hún hafi samþykkt þessar gerðir sóknaraðila. Verður því ekki litið svo á að hún hafi glatað rétti til að halda fram endurgjaldskröfu af þessu tilefni. Í matsgerð dómkvaddra manna 5. desember 1998 var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti hestins Safírs hafi 15. september 1997 verið 7.250.000 krónur. Þessu mati hefur ekki verið hrundið. Samkvæmt því er sannað að söluverð hestsins samkvæmt kaupsamningi 15. september 1997 var verulega lægra en nam eðlilegu gangverði hans og rýrði þannig sóknaraðili hjúskapareign sína sem þessu svaraði. Að þessu gættu hefur sóknaraðili ekki með skýringum sínum á þessum viðskiptum hrundið því að þau hafi falið í sér misbeitingu á ráðum hans yfir hestinum. Er og ljóst að með ráðstöfun hestsins gegn því verði, sem greindi í kaupsamningi um hann, var verulega skertur sá fjárhlutur, sem varnaraðili átti tilkall til. Verður því fallist á með varnaraðila að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 107. gr. laga nr. 31/1993 fyrir endurgjaldskröfu hennar. Sóknaraðili heldur því fram að við ákvörðun á fjárhæð endurgjaldskröfu varnaraðila verði að bera saman hagnað af sölu hestsins fyrir þær 2.500.000 krónur, sem um ræddi í kaupsamningi 15. september 1997, og þann hagnað, sem fengist hefði með sölu hestsins á 7.250.000 krónur í samræmi við álit dómkvaddra matsmanna. Í þessum samanburði verði að taka tillit til reglna um virðisaukaskatt og tekjuskatt. Að þessu gefnu telur sóknaraðili mismuninn nema 2.205.221 krónu og verði að miða endurgjaldskröfu varnaraðila við þá fjárhæð. Fjárhæð endurgjaldskröfu verður að ákveða með tilliti til þess að það hjóna, sem á var hallað, verði fjárhagslega eins sett og ef ráðstöfun hefði aldrei verið gerð. Við fjárslit á milli hjóna sem og endranær við skipti, sem fara eftir reglum laga nr. 20/1991, gildir sú meginregla 1. mgr. 20. gr. laganna að eign verði metin til peningaverðs miðað við gangverð hennar gegn staðgreiðslu kaupverðs. Samkvæmt þessu verður við ákvörðun matsverðs litið fram hjá hugsanlegum útgjöldum, sem tengst gætu ráðstöfun eignar, þar á meðal opinberra gjalda, sem skylda gæti vaknað til að greiða vegna sölu hennar til þriðja manns. Ekki liggur annað fyrir en að matsmenn hafi ákveðið verðmæti hestsins á þann hátt, sem hér um ræðir. Verður endurgjaldskrafa varnaraðila því miðuð við niðurstöðu þeirra. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að sóknaraðili hafi með sölu hestsins Safírs rýrt hjúskapareign sína um mismuninn á 7.250.000 krónum og 2.500.000 krónum, eða 4.750.000 krónur. Fallist verður á með varnaraðila að hún eigi rétt á endurgjaldi, sem nemur helmingi þeirrar fjárhæðar, eða 2.375.000 krónum. Ber að auka hlut varnaraðila við fjárslitin um þá fjárhæð, en heimild brestur til að leggja við hana vexti. III. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara krefst sóknaraðili þess að hrossin Frigg og Drottning verði lögð honum út sem verðlaus væru, en þinglýst verði yfirlýsingu um tilkall varnaraðila til helmings söluverðs fáist heimild til sölu þeirra og verði þau seld. Til vara krefst sóknaraðili þess að hrossin verði lögð sér út gegn fjárhæð, sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði lagðir út hestarnir Árvakur og Kóngur, en sér verði lögð út hrossin Von og Vænting ásamt hesthúsi að Safírstræti 5 á Akureyri, allt miðað við nánar tiltekið verð. Ekki er deilt um að framangreindar eignir eigi að koma til skipta við fjárslit aðilanna, sbr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat slíkra eigna og liggi ekki þá þegar fyrir að þeim verði komið í verð við skiptin, er ekki önnur leið tæk til að fá niðurstöðu um verðgildi, sem lögð verði til grundvallar við fjárslitin, en að afla mats eftir reglum 17.-23. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 105. gr. þeirra. Hvorki hefur verið fengið slíkt mat á eignunum, sem hér um ræðir, né verður ályktað af málatilbúnaði aðilanna að sammæli séu á milli þeirra um verðgildið. Er því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 110. gr. laga nr. 20/1991 til að fjalla að svo komnu um kröfur aðilanna um útlagningu eigna. Þegar af þeirri ástæðu verður öllum slíkum kröfum vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennd er endurgjaldskrafa varnaraðila, Hólmfríðar G. Sigurðardóttur, við opinber skipti til fjárslita milli hennar og sóknaraðila, Jóhannesar Ottóssonar, að fjárhæð 2.375.000 krónur. Vísað er frá héraðsdómi kröfum málsaðila, sem lúta að verðgildi og útlagningu hrossanna Friggjar, Drottningar, Vonar, Væntingar, Árvakurs og Kóngs og hesthúss að Safírstræti 5 á Akureyri. Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 856/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson ogBenedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 22. desember 2016 þar sem varnaraðila var gert að afplána630 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar [...] 2012og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2014, en honum var veitt reynslulausn meðákvörðun Fangelsismálastofnunar 25. ágúst 2016. Kæruheimild er í 2. mgr. 82.gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærðaúrskurði kom brotaþoli á neyðarmóttöku Landspítalans 10. desember 2016 og lýstiþar ætluðu kynferðisbroti varnaraðila gegn sér. Voru teknar ljósmyndir afmargvíslegum áverkum hennar á hnjám, hálsi, baki, auk þess sem lýst var miklumeymslum kringum endaþarm. Á neyðarmóttöku gaf brotaþoli skýrslu fyrir lögregluog lýsti atburðum á greinargóðan hátt í tímaröð og því ofbeldi sem hún kvaðvarnaraðila hafa beitt sig. Hún kvaðst jafnframt hafa verið hrædd við hann. Brotaþolikom á lögreglustöð 12. sama mánaðar og kvaðst ekki vilja kæra varnaraðila ogóskaði eftir að draga til baka fyrri framburð sinn. Hún kvaðst ekki vilja aðmálið héldi áfram, það væri ,,best fyrir hana og hennar fjölskyldu“. Jafnframtgreindi hún frá því að hún hefði verið ,,beitt þrýstingi fyrir þessaskýrslutöku“ og að eftir að varnaraðili var handtekinn vegna málsins hafi,,þeir komið heim með byssu“. Í ljósi framangreinds og með hliðsjón af gögnummálsins verður fallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að í málinu séfullnægt skilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 til að fallist verði ákröfu sóknaraðila. Breytir engu í því sambandi yfirlýsing brotaþola 27.desember 2016, þar sem ítrekað er að hún falli frá kæru. Verður úrskurðurhéraðsdóms því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness, að X, kt. [...],verði gert að afplána 630 daga eftirstöðvar reynslulausnar 5ára fangelsisrefsingar, samkvæmt dómi Hæstaréttar, uppkveðnum [...] 2012 og 3mánaða fangelsisrefsingar, samkvæmt dómi héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum [...]2014, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun þann 25.ágúst 2016.Ígreinargerð með kröfunni segir að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu rannsaki númeinta nauðgun og frelsissviptingu í einbýlishúsi við [...] í [...]laugardaginn 10. desember sl. Brotaþoli málsins hafi lýst atvikum á þann háttað hún hafi farið með X á dvalarstað hans við [...] í [...] að morgni 10.desember sl. Hafi vinur X skutlað þeim þangað þar sem þau hefðu stundað kynlíf.Hafi X síðan orðið pirraður þar sem hann hafi ekki fengið sáðlát viðsamfarirnar. Brotaþoli hafi þá viljað fara heim til sín en X hafi þá orðiðviðskotaillur og ekki leyft henni að fara. Brotaþoli hafi þá farið í bað. Þarsem hafi X gefið henni tvo kosti, annað hvort að „totta á honum tittlinginn“eða leyfa honum að „ríða sér í endaþarm“. Brotaþoli hafa harðneitað kærða enhann hafi brugðist illur við og rekið henni bylmingshögg á vangann, farið ofaní baðið til hennar, skellt brotaþola á fjórar fætur og haft við hanaendaþarmsmök. Brotaþoli kvaðst hafa öskrað á kærða að hætta og gert honum greinfyrir því að hún fyndi mikið til en hann hefði ekki hætt heldur hafi hann rifiðfast í hár hennar. Brotaþoli hafi öskrað og grátið og kærði sagt henni að hættaað gráta og haldið áfram. Hann hafi síðan hætt án þess að fá fullnægingu.Brotaþoli hafi sagst vilja fara heim en kærði hafi neitað henni um það og sagtað hún fengi ekki að fara fyrr en hann hefði fengið fullnægingu. Brotaþolisagði kærða þá hafa tekið í hana og lyft henni á axlirnar á sér og farið meðhana inn í svefnherbergi hans og lagt hana á rúmið þar sem hann hafi þvingaðhana til kynmaka gegn hennar vilja. Brotaþoli kvaðst hafa öskrað og grátið ogbeðið hann um að hætta en kærði hafi brugðist við með því að glotta, horft áhana gráta og beðið hana um að gráta hærra. Kærði hafi að lokum hætt ogbrotaþoli upplifað að kærði hafi áttað sig á því hvað hann væri að gera og hafihann þá haft munnmök við brotaþola. Kærði hafi ítrekað spurt brotaþola hvorthenni fyndist sem hegðun hans væri nauðgun og hann síðan farið að gráta. Kærðihafi síðan fallist á að leyfa henni að fara heim klukkan 21 sama dag og hafi hannfengið vin sinn til að skutla henni. Eftir að heim hafi verið komið hafibrotaþoli hringt í systur sína sem hafi komið til hennar og þær farið saman áneyðarmóttöku Landspítalans og í kjölfarið gefið skýrslu hjá lögreglu.Viðhúsleit lögreglu hjá kærða hafi sést að myndavélakerfi væri inni í húsinu ogein myndavél beinst að svefnherbergi kærða þar sem brotið hafi m.a. átt sér stað.Kærði hafi ítrekað neitað að veita lögreglu aðgang að kerfinu, en lögreglavinni að því að ná myndefni úr kerfinu. Ívottorði frá neyðarmóttöku Landspítalans komi fram að við skoðun hafi brotaþoliverið með áverka á endaþarmi og að hún hafi einnig verið blá og marin á báðumhnjám. Þá sé einnig lýst áverkum víðsvegar um líkamann, mar hafi verið að komaút víða á líkama, m.a. á hálsi, handleggjum, baki og mikið mar á hnjám. Þá hafibrotaþoli fundið til í hálsi og raddböndum eftir að hafa grátið mikið og hafiverið talið að þeir áverkar samræmdust frásögn brotaþola. Varðandi andlegalíðan brotþola hafi brotaþoli við komi á neyðarmóttöku, titrað og skolfið. Ummikla vöðvaspennu hafi verið að ræða, brotaþoli hafi setið alveg stíf og átterfitt með að slaka á. Hún hafi setið í hnipri öðru hvoru og hafi verið í dofa-og lostástandi. Hún hafi verið niðurbrotin, hrædd og miður sín. Hún hafi verið meðsjálfsásakanir þar sem hún hafi áður verið búin að fá viðvörun um þennan mann.Þá hafi hún verið sögð einlæg, hafa gefið skýra sögu og samræmi hafi verið íþví sem hún hafi sagt og þar sem hún fyndi til. Þá hafi hún sagst hafa upplifaðmikinn ótta þegar þetta hafi gerst og fundist hann vera skrímsli. Þá segijafnframt í skýrslu neyðarmóttöku að brotaþoli hafi ekki verið ákveðin í aðkæra vegna mikils ótta við hefnd geranda. Í gögnum málsins sé ljósmyndaskýrslafrá tæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu þar sem sjá megi mikla ogdreifða áverka á líkama brotaþola.Þann12. desember s.l. hafi brotaþoli verið boðuð til skýrslutöku á lögreglustöð.Hafi hún þá ekki viljað gefa skýrslu, heldur viljað draga framburð sinn tilbaka. Þegar brotaþola hafi verið bent á að hún þyrfti þó á endanum að komafyrir dóm og gefa framburð þar, hafi hún sagt að þá myndi hún segja að þettahafi allt saman verið lygi. Hún hafi sagt að hún vildi ekki þetta vesen ogvildi ekki lenda í vandræðum, að það væri best fyrir hana og hennar fjölskyldu.Hafi brotaþoli verið í miklu uppnámi, skolfið og titrað og beygt nokkrum sinnumaf. Íupphafi málsins hefði Inga Lillý Brynjólfsdóttir, hdl., verið tilnefndurréttargæslumaður brotaþola og hafi hún verið viðstödd errannsóknarlögreglumaður tók skýrslu af brotaþola á neyðarmóttökunni. Sú skýrslahafi verið tekin upp í hljóði og fylgir sú upptaka gögnum málsins. Þann 14.desember sl. hafi lögreglu borist umboð, dags. 13. desember sl., til handaSveini Andra Sveinssyni, hrl., þar sem brotaþoli óskar eftir því að hann verðitilnefndur réttargæslumaður hennar í málinu í stað Ingu Lillý. Með umboðinuhafi fylgt yfirlýsing frá brotaþola þar sem hún reki málavexti á annan hátt ení skýrslutöku hjá lögreglu á neyðarmóttöku og komi þar fram að kynlífið hafiverið með hennar samþykki og að hún hafi viljað stunda gróft kynlíf. Jafnframthafi hún viljað afturkalla heimild þá sem hún gaf lögreglu til að kalla eftirlæknisvottorði hjá Landspítalanum, en einnig hafi hún afturkallað heimild sínatil Landspítalans þar sem hún aflétti trúnaði yfir þeim gögnum. Þann16. desember sl. hafi systir brotaþola gefið skýrslu hjá lögreglu þar sem hún hafineitað að tjá sig að mestu en sagt svo vera, þar sem hún óttaðist kærða og„skósveina hans“. Framkomi í skýrslutöku af kærða að hann neiti sök í málinu. Hann kvaðst hafa hittbrotaþola að morgni 10. desember sl. Þau hafi byrjað á því að taka upp úrtöskum og átt svo góða og villta kvöldstund. Þau hefðu sofið saman alls staðarí húsinu með samþykki þeirra beggja. Aðspurður hvort að þau hefðu farið í bað samaná neðri hæðinni hafi kærði sagt að svo hefði verið. Í fyrstu hafi hann sagt aðþau hefðu bara verið að kela og kyssast í baðinu en þegar lesið hafi verið uppúr framburði brotaþola um að það hefðu orðið endaþarmsmök í baðinu hafi hann sagtað svo hefði verið, en með samþykki þeirra beggja. Aðspurður hvort brotaþolihafi öskrað og beðið hann um að hætta endaþarmsmökum hafi hann sagt að svo hafiekki verið. Í þinghaldi vegna kröfu ákæruvaldsins um framlengingu ágæsluvarðhaldi kærða á grundvelli rannsóknarhagsmuna hafi verjandi kærða minnstá ofangreinda yfirlýsingu og hafi því fengið vitneskju um hana frá núverandilögmanni brotaþola. Aðmati lögreglu sé ljóst að brotaþoli skýri frá grófu kynferðisofbeldi kærða íhennar garð og lýsir því að hafa verið haldið á heimili kærða gegn hennarvilja. Áverkar á líkama hennar samræmistframburði hennar. Hafi hún haft mikið og dökkt mar á báðum hnjám sem í niðurstöðumlæknis á neyðarmóttöku segi að komi heim og saman við framburð hennar um aðhenni hafi verið nauðgað aftan frá um endaþarm og verið skipað að ganga áhnjánum með allan þunga geranda á sér. Þá hafi hún verið með áverka á hálsi ográkir sem samkvæmt lækni kæmi vel heim og saman við lýsingu brotaþola á því aðgerandi hafi rifið aftan í hnakkann og hálsinn til að toga hana til. Þá hafi brotaþoliverið með húðrispur og sviða á baki sem hún hafi lýst að væru eftir mottu semhún lá á þegar henni hafi verið nauðgað um leggöng. Andlegt ástand brotaþolavið komu á neyðarmóttöku hafi samræmst því að hún hafi orðið fyrir mikluáfalli. Hún hafi verið í losti, skolfið og grátið en hafi þó verið skýr ífrásögn og trúverðug samkvæmt gögnum frá neyðarmóttöku. Lögreglan telji hinsvegar framburð kærða fráleitan og samræmist ekki líkamlegu og andlegu ástandibrotaþola. Samkvæmtöllu framansögðu er það mat ákæruvaldsins að kærði liggi undir sterkum grun umað hafa framið brot sem varðað við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Er það mat lögreglu að með þessu sé fullnægt skilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr.15/2016, um að hann hafi á reynslutímanum rofið gróflega almenn skilyrðireynslulausnarinnar.Samkvæmt2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga getur dómstóll úrskurðaðað kröfu ákæranda að maður sem hlotið hafi reynslulausn skuli afplánaeftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrðireynslulausnar, enda liggi fyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýttbrot sem varðað geti sex ára fangelsi eða að brotið varði við 1. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga.Meðheildarmati á þeim gögnum sem fyrir liggja í máli þessu er það niðurstaðadómsins að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um að kærðihafi á reynslutíma rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnarinnar og tilstaðar sé sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðað geti allt aðsextán ára fangelsi. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra í máli þessueins og nánar greinir í úrskurðarorði. Samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 82. gr. laganr. 15/2016, frestar kæra til Hæstaréttar Íslands ekki framkvæmd úrskurðar.BogiHjálmtýsson héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Kærði,X, skal afplána 630 daga eftirstöðvar reynslulausnar 5 ára fangelsisrefsingar,samkvæmt dómi Hæstaréttar uppkveðnum [...] 2012, og 3 mánaða fangelsisrefsingarsamkvæmt dómi héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum [...] 2014, sem honum varveitt af Fangelsismálastofnun þann 25. ágúst 2016.Kæratil Hæstaréttar Íslands frestar ekki framkvæmd úrskurðarins.
Mál nr. 868/2016
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Endurgreiðsla Dráttarvextir Fyrning
Í málinu deildu K ehf. og L hf. um rétt þess fyrrnefnda til vaxta af inneign vegna endurútreiknings á fimm kaupleigusamningum félagsins. Óumdeilt var að umræddir samningar höfðu falið í sér lán bundin ólögmætri gengistryggingu og höfðu þeir tvívegis verið endurútreiknaðir af þeim sökum, fyrst á árinu 2011 og aftur á árinu 2015. Hafði inneign K ehf. vegna síðari endurútreikningsins verið greidd út til félagsins strax í kjölfar þess að hann fór fram, en inneign félagsins vegna fyrri útreikningsins var ekki greidd fyrr en á árinu 2015. Gerði K ehf. aðallega kröfu um dráttarvexti samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeim fjárhæðum er um ræddi, en til vara krafðist félagið vaxta samkvæmt 8. gr. sömu laga. Héraðsdómur féllst á að K ehf. ætti rétt á dráttarvöxtum af þeirri greiðslu sem fórst fyrir að greiða félaginu eftir endurútreikninginn 2011. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að L hf. hefði lýst því að við endurútreikning slíkra lána hefði hann viðhaft það verklag að tilkynna þegar í stað um útreikninginn og greiða á sama tíma út inneign lántaka. Samkvæmt því hefði bankinn sjálfur litið svo á að honum bæri að hafa frumkvæði að því að endurreikna lán K ehf., tilkynna félaginu um útreikninginn og greiða því fjárhæðina án sérstakrar kröfu þess þar um. Var talið að jafna mætti þeirri aðstöðu við þá sem greindi í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og var niðurstaða héraðsdóms um rétt K ehf. til dráttarvaxta af hinni vangoldnu greiðslu því staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2016. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda um að sér verði gert að greiða stefnda 2.627.934 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 31. janúar 2011 til 31. mars sama ár, en af 12.108.582 krónumfrá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 16. nóvember 2015að fjárhæð 12.108.582 krónur. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISvo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómigerði stefndi á árunum 2005 til 2007 fimm kaupleigusamninga við SP Fjármögnunhf. vegna kaupa hans á bifreiðum og tækjum við rekstur sinn. Ekki er deilt umað samningarnir hafi falið í sér lán bundin ólögmætri gengistryggingu. Var bústefnda tekið til gjaldþrotaskipta 10. júní 2010 og á grundvelli samningannalýsti SP Fjármögnun hf. kröfum að fjárhæð 41.156.887 krónur í búið. SPFjármögnun hf. mun í kjölfarið hafa sameinast áfrýjanda. Skiptum lauk á búistefnda 3. maí 2011 samkvæmt 1. mgr. 155. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur.Hinn 5. nóvember 2014 sendi lögmaður sá semverið hafði skiptastjóri í þrotabúi stefnda bréf til áfrýjanda þar sem hannóskaði eftir að upplýsingar yrðu veittar um stöðu og uppgjör vegnaframangreindra lána og 12. mars 2015 tilkynnti hann héraðsdómi að skiptin hafiverið tekin upp á ný með vísan til 164. gr. laga nr. 21/1991, sökum þess að íljós hafi komið að búið ætti kröfu á hendur áfrýjanda þótt fjárhæð hennar lægiekki enn fyrir. Áfrýjandi sendi skiptastjóra bréf 26. mars 2015 þar sem framkom að í kjölfar dóms Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 hefðu lán SPFjármögnunar hf. til stefnda verið endurreiknuð. Við útreikning á eftirstöðvum þeirrahefði verið miðað við lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birtieftir 10. gr. laga nr. 38/2001. Að gengnum dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 ímáli nr. 600/2011 og 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 um gildifullnaðarkvittana hafi áfrýjandi á hinn bóginn leiðrétt endurútreikninginnþannig að stefnda bæri endurgreiðsla að fjárhæð 12.540.451 króna og yrði súfjárhæð lögð inn á tilgreindan reikning hjá bankanum. Eftir frekari fyrirspurnir ogbréfasamskipti sendi áfrýjandi skiptastjóra bréf 16. nóvember 2015 meðeftirfarandi lýsingu á atvikum: „SP-Fjármögnun reiknaði lánasamninga félagsinsmeð vöxtum Seðlabanka í janúar og mars 2011 í kjölfar niðurstöðu dómaHæstaréttar 2010 og í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. SP-Fjármögnunsameinaðist síðan Landsbankanum 06.10.2011. Þann 26.03.2015 leiðréttiLandsbankinn fyrri útreikninga SP-Fjármögnunar á grundvelli fullnaðarkvittana.Við leiðréttan endurútreikning myndaðist inneign að fjárhæð kr. 12.540.451 semlögð var inn á reikning skiptastjóra þrotabúsins ... að beiðni hans. Viðleiðréttan endurútreikning voru dregnar frá inneignir sem myndast höfðu viðútreikninga SP-Fjármögnunar 2011 og Landsbankinn taldi að greiddar hefðu veriðút miðað við þær skráningar sem var að finna í kerfi SP-Fjármögnunar á umræddumlánum: Kr. 6.611.923 vegna samnings ... sem sögð var greidd út 31.03.2011. Kr.2.238.945 vegna samnings ... sem sögð var greidd út 31.03.2011. Kr. 632.780vegna samnings ... sem sögð var greidd út 31.03.2011. Kr. 2.624.934 vegnasamnings ... sem sögð var greidd út 31.01.2011. Samtals kr. 12.108.582. Viðnánari skoðun á útreikningum SP-Fjármögnunar og útborgunum í kjölfarið, hefurkomið í ljós að inneign sem myndaðist við útreikninginn á lánum þrotabúsins2011, var ekki greidd út. Kraninn ehf. var úrskurðaður gjaldþrota 10.06.2010.Félagið var því undir skiptum þegar SP-Fjármögnun leiðrétti lánin. Vegnamistaka SP-Fjármögnunar var inneignin ekki greidd út. Skiptum á þrotabúinu lauk03.05.2011. Þann 12.03.2015 ákvað skiptastjóri þrotabúsins að taka skiptin uppmeð vísan til 164. gr. laga nr. 21/1991. Mistökin eru nú leiðrétt og vangreiddinneign að fjárhæð kr. 12.108.582 verður lögð inn á reikning skiptastjóraþrotabúsins hjá Landsbankanum ... Með vísan til dóms Hæstaréttar nr. 544/2013mun Landsbankinn ekki reikna vexti á inneignina. Beðist er velvirðingar ámistökunum.“ Stefndi höfðaði mál þetta 23. febrúar 2016 oggerði þá kröfu aðallega að sér yrðu greiddir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 af þeim fjárhæðum sem honum bar samkvæmt endurútreikningumá fyrrgreindum lánum frá viðmiðunardagsetningum þeirra útreikninga en til varavextir af sömu fjárhæðum samkvæmt 8. gr. sömu laga. Þá gerði stefndi jafnframt kröfuum greiðslu tiltekinna skaðabóta meðal annars vegna skila á þeim bifreiðum ogtækjum sem framangreindir samningar tóku til. Héraðsdómur féllst á kröfurstefnda með þeim hætti sem þar greinir og hefur áfrýjandi unað niðurstöðuhéraðsdóms um kröfu stefnda til skaðabóta. Lýtur áfrýjun því einungis að aðal-og varakröfu stefnda um vexti og málskostnað.IIMálsaðilar deila um hvort þrotabúi stefndahafi borist tilkynning um leiðréttingar þær sem áfrýjandi gerði 31. janúar og31. mars 2011 og getið var um í framangreindu bréfi 16. nóvember 2015. Áfrýjandihefur lýst því að við endurútreikning lána vegna ólögmætrar gengistryggingarhafi hann viðhaft það verklag að tilkynna þegar í stað um útreikninginn oggreiða á sama tíma út inneign lántaka. Samkvæmt þessu hefði stefndi, auk bréfsins 16.nóvember 2015, átt að fá að minnsta kosti tvisvar sinnum tilkynningu umendurútreikning umræddra lána, eða 31. janúar 2011 og 31. mars sama ár. Skiptastjórií þrotabúi stefnda gaf skýrslu fyrir dómi og kvað búinu ekki hafa boristtilkynningar um inneign hjá áfrýjanda vegna útreikninga á árinu 2011. Lauk því skiptumá búi stefnda 3. maí það ár án þess að upplýsingar lægju fyrir um endurútreikningaá umræddum lánum. Þegar litið er til þess og þeirrar staðreyndar að greiðslafór ekki fram á þeim tíma sem venja var til samkvæmt yfirlýsingu áfrýjanda þarum verður við það miðað að þrotabúið hafi ekki fengið tilkynningar um að því stæðitil reiðu greiðsla samkvæmt endurútreikningi lánanna. Samkvæmt þessu leit áfrýjandi sjálfur svo áað honum bæri að hafa frumkvæði að því að endurreikna lán stefnda, tilkynnahonum um útreikninginn og greiða stefnda fjárhæðina í samræmi við það ánsérstakrar kröfu hans þar um. Má af þeim sökum jafna þessari aðstöðu við þá semgreinir í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Með vísan til 10. gr., sbr. 28. gr.,laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda er krafa stefnda ófyrnd.Samkvæmt öllu framansögðu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem greinir í dómsorði, en fyrirHæstarétti voru aðilar sammála um að skilja bæri niðurstöðu héraðsdóms á þannhátt sem hér um ræðir. Áfrýjandi verður dæmdur til greiðslumálskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi, Landsbankinn hf., greiðistefnda, Krananum ehf., 12.108.582 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.624.934 krónum frá 31.janúar 2011 til 31. mars sama ár, en af 12.108.582 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun 16. nóvember 2015 að fjárhæð12.108.582 krónur.Héraðsdómur skal að öðru leyti veraóraskaður.Áfrýjandi greiði stefnda 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30.september 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 23. febrúar sl. og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 5. september sl. Stefnandi er Kraninn ehf., Fjallalind 43,Kópavogi. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík: Stefnandigerir eftirfarandi dómkröfur auk málskostnaðar: Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 24.649.033krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, af 859.190 krónum frá 14. ágúst 2008 til 3. febrúar 2009, af9.028.616 krónum frá þeim degi til 26. júlí 2009, af 12.410.046 krónum frá þeimdegi til 7. desember 2009 og af 24.649.033 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun 26. mars 2015 að fjárhæð 12.540.451króna og innborgun þann 16. nóvember 2015 að fjárhæð 12.108.582 krónur. Tilvara er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda24.649.033 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. nr. 38/2001 af 859.190krónum frá 14. ágúst 2008 til 3. febrúar 2009, af 9.028.616 krónum frá þeimdegi til 26. júlí 2009, af 12.410.046 krónum frá þeim degi til 7. desember 2009og af 24.649.033 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginnisömu innborgun og greinir í aðalkröfu. Einnig gerir stefnandi kröfu um aðstefndi verði dæmdur til að greiða 6.518.853 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtumsamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefndikrefst aðallega sýknu auk málskostnaðar. Áður en dómur var kveðinn upp í málinuvar þó lýst yfir af hálfu stefnda að fallist væri á þann hluta skaðabótakröfustefnanda sem lyti að viðgerðarkostnaðinum að fjárhæð 4.737.003 krónur.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvikÁgreininguraðila snýr annars vegar að því hvort stefndi eigi rétt á dráttarvöxtum eðavöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,vegna endurútreiknings fimm lána sem hann tók hjá SP-fjármögnun hf. á árunum2005 til 2007 og upphafsdegi vaxta í því sambandi. Ekki er um það deilt að ölllánin voru bundin ólögmætri gengistryggingu og jafnframt er því ekki mótmælt aðstefndi, sem hefur tekið við réttindum og skyldum SP-fjármögnunar hf., hafi áttað taka tillit til fullnaðarkvittana við endurútreikning lánanna. Stefndimótmælir því að stefnandi eigi rétt á vöxtum frá síðustu afborgunum af lánunumað telja, svo sem málatilbúnaður stefnanda grundvallast á, og telur að hannhafi sinnt greiðsluskyldu sinni gagnvart stefnanda á réttum tíma. Hins vegar erum það deilt hvort stefndi eigi rétt á skaðabótum vegna gjaldfellingar oguppgjörs lánanna árið 2009, svo og vegna gjaldþrotaskiptameðferðar hans íframhaldi af því. Að því er snertir atvik málsins deila aðilar um það hvortskiptastjóri hafi móttekið fyrri endurútreikning lánanna samkvæmt bréfumstefnda 31. janúar 2011 og 31. mars þess árs, en með endurútreikningunummyndaðist inneign stefnanda hjá stefnanda að fjárhæð 12.108.582 krónur. Eins ogmálið liggur fyrir við endanlega úrlausn þess er ekki tölulegur ágreiningur meðaðilum.Atvikmálsins eru nánar tiltekið þau að stefnandi, sem stofnaður var árið 1996, rakþungavinnubifreiðar og gerði svonefnda kaupleigusamninga við SP-Fjármögnun hf.til þess að fjármagna kaup á bifreiðum. Lýtur ágreiningur aðila að fimm lánumsem svo er lýst í greinargerð stefnda:„SBS024091, lántökudagur var 22.12.2005, upphafleg fjárhæð kr. 3.864.585.SKL013241, lántökudagur var 29.12.2006, upphafleg fjárhæð kr. 25.470.863.SKL013221, lántökudagur var 29.12.2006, upphafleg fjárhæð kr. 25.470.863.SKL013281, lántökudagur var 16.4.2007, upphafleg fjárhæð kr. 2.380.000.SKL013261, lántökudagur var 18.4.2007, upphafleg fjárhæð kr. 22.950.000.“Ístefnu er því lýst að við efnahagshrun haustið 2008 hafi greiðslur afsamningunum, sem allir voru gengistryggðir, hækkað verulega á sama tíma ogverkefni drógust saman. Þetta hafi orsakað erfiðleika og svo loks greiðsluþrotstefnanda. Stefndi heldur því hins vegar fram að greiðsluerfiðleikar stefnandahafi átt sér aðrar og flóknari orsakir sem rekja megi lengra aftur í tímann.Vegnavanskila stefnanda var lánssamningunum rift og mun tækjum hafa verið skilað tillánveitanda á grundvelli munnlegs samkomulags. Með hliðsjón af yfirlýsingustefnda viðvíkjandi skaðabótakröfu stefnanda og úrlausn málsins er ekki ástæðatil að gera nánari grein fyrir uppgjöri samninganna eða hvernig var staðið aðmati að verðmæti skilaðra tækja við uppgjör þeirra.Stefnandivar tekinn til skipta að beiðni Sýslumannsins í Kópavogi með úrskurði 10. júní 2010. Lýsti SP-Fjármögnun hf. kröfumí bú stefnanda samkvæmt fyrrgreindum kaupleigusamningum eins og þeir höfðuverið gjaldfelldir. Nam heildarkröfufjárhæðin 41.156.887 krónum. Í framhaldi afdómum Hæstaréttar í svonefndum gengistryggingarmálum og setningu laga nr.151/2010 endurreiknaði stefndi, sem þá var orðin eigandi krafnanna, lánin.Samkvæmt málatilbúnaði stefnda voru bréf með endurútreikningi send skiptastjóraþrotabús stefnanda 31. janúar 2011 og 31. mars þess árs. Af hálfu stefnanda erþví mótmælt að bréfin hafi borist skiptastjóranum. Við aðalmeðferð málsins komfyrir dóminn Benedikt Sigurðsson hdl. sem fór með skiptastjórn búsins. Kannaðisthann ekki við að hafa móttekið umrædd bréf stefnda á þeim tíma sem hér umræðir.Samkvæmt endurútreikningi stefnda lækkaði eitt lánstefnanda en inneign myndaðist vegna fjögurra. Eftir endurútreikningi taldistefndi því að stefnandi ætti inneign að fjárhæð 12.108.582 krónur. Ígreinargerð stefnda segir því næst eftirfarandi: „Stefndi taldi sig hafa sentgreiðsluna til skiptastjóra en svo reyndist ekki vera.“ Skiptastjóri lauk skiptum á búi stefnanda 3. maí2011 sem eignalausu búi þar sem ekkert hafði komið upp í lýstar kröfur. Meðbréfi dags. 5. nóvember 2014 óskaði skiptastjóri hins vegar eftir því að fátiltekin gögn frá stefnda svo hann gæti metið hvort fyrir hendi væru skilyrðitil að taka skipti á búinu upp aftur. Skiptastjóri fékk send umbeðin gögn ogmeð bréfi til Héraðsdóms Reykjaness 12. mars 2015, tilkynnti hann ákvörðun sínaað taka upp skiptin á búinu. Stefndi sendi skiptastjóra bréf 26. mars 2015 þarsem tilkynnt er um leiðréttan endurútreikning lána stefnanda og er þar reiknaðmeð fullnaðarkvittunum með vísan til tiltekinna dóma Hæstaréttar. Inneignin aðfjárhæð 12.540.451 króna var greidd inn á reikning skiptastjóra sama dag. Íkjölfar fyrirspurna eiganda stefnanda og skiptastjóra greiddi stefndi þáinneign sem misfarist hafði að greiða á árinu 2011. Fór sú greiðsla fram 16.nóvember 2015. Á fundi skiptastjóra 21. desember 2015 var samþykkt nýttfrumvarp til skipta sem gerði ráð fyrir því að eignastaða búsins væri jákvæð um17.356.979 krónur sem bæri að afhenda eigendum stefnanda. Jafnframt vareigendum stefnda afhent búið til frjálsrar ráðstöfunar. Í stefnu er því lýst þegar eigendur stefnanda hófufyrirspurnir til stefnda á árinu 2015 vegna lána stefnanda og nánari upplýsingaum endurútreikninga. Fyrirspurnunum var svarað með tölvubréfi stefnda 27.október 2015 þar sem fram kom útreikningur á hverjum lánasamningi fyrir sig.Ekki er um það deilt að heildarinneign stefnanda samkvæmt þessum útreikningumhafi í heild numið 24.649.033 krónum, án þess að tekið sé tillit til innborganastefnda, sem er sú fjárhæð sem miðað er við í kröfugerð stefnanda. Með hliðsjónaf úrlausn málsins er ekki þörf á því að rekja nánar útreikninga stefnda eðaviðmiðunardagssetningar.Svo sem áður greinir kom Benedikt Sigurðsson hdl.,skiptastjóri stefnanda, fyrir dóm sem vitni við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sínaá því að hann eigi rétt á greiðslu dráttarvaxta af inneign sinni hjá stefndavegna framangreindra fimm lánasamninga. Hann vísar til þess að samkvæmt 1. gr.laga nr. 151/2010, sem breytti 18. gr. laga nr. 38/2001, hafi stefnda boriðskylda til þess að eiga frumkvæði að endurreikningi ólögmætra gengislána ogtilkynna hlutaðeigandi skuldara um endurútreikning. Þetta hafi stefndi gert ímarsmánuði 2011 en viðurkenni að inneign stefnanda hafi myndast töluvert fyrr.Stefndi viðurkenni hins vegar í útreikningum sínum að ofangreinda daga hafistefnandi átt inneign vegna lánanna. Stefnandi byggir kröfu sína umdráttarvexti á 3. mgr. 5. gr., sbr. 18. gr., laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Stefnandi telur að stefndi hafi viðurkennt að á tilgreindumdögum hafi stefnandi átt inneign vegna hvers lánasamnings samkvæmt útreikningi.Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi haft öll ráð í hendi sér vegna samskiptavið stefnanda og honum verið ómögulegt að sækja þær fjárhæðir sem hann átti hjálánveitanda, ekki síst eftir að bú stefnanda hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta á árinu 2010. Tafir sem hafi orðið á greiðslum til stefnandaeða þrotabús hans séu óútskýrðar og á ábyrgð stefnda.Varakrafastefnanda um greiðslu vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 byggir stefnandi áþví að með drætti á greiðslu inneignar hafi hann orðið fyrir verulegu tjóni.Tjón stefnanda felist í því að öllum eignum félagsins, sem fólust í þeimpeningum sem hann átti sannanlega inni hjá stefnda vegna ólögmætra skilmálalánasamninga við stefnda, hafi verið haldið af stefnda. En með því hafistefnandi orðið af þeim eignum sem annars hefðu getað orðið til þess að hannhefði getað haldið rekstri sínum áfram. Með útreikningum sínum hafi stefndiviðurkennt að stefnandi hafi ofgreitt stefnda 24.649.033 krónur aflánasamningum sínum. Krafa stefnanda um greiðslu vaxta byggi á 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 eða með vísan til lögjöfnunar frá því ákvæði, sbr. einnig tilhliðsjónar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skattaog gjalda.Krafastefnanda um skaðabætur byggir í fyrsta lagi á því að þau tæki sem stefnandiskilaði lánveitanda hafi verið rangt verðmetin. Þannig hafi verið dregin fráverðmati áætlaður viðgerðarkostnaður að fjárhæð 4.737.003 krónur. Með hliðsjónaf því að stefndi hefur fallist á skaðabótakröfu stefnanda að þessu leyti erekki ástæða til að rekja frekar málsástæður þar að lútandi. Einnig vísarstefnandi til þess að það hafi tekið langan tíma að afla útreiknings vegnahinna ólögmætu lána frá stefnda og hafi stefnandi greitt kostnað vegna þess tillögmanns að fjárhæð 313.255 krónur. Stefndi hafi ekki sinnt beiðnum umframlagningu gagna vegna útreiknings á lánasamningum stefnanda við bankann fyrren lögmaður hafi verið fenginn í málið. Stefnandi byggir á því að þessikostnaður hafi verið honum nauðsynlegur til að ná fram rétti sínum gagnvartstefnda. Stefnandi telur að þessi kostnaður sé hluti heildartjóns hans afframferði stefnda gagnvart honum. Að lokum vísar stefnandi til þess aðkostnaður vegna gjaldþrotaskipta á búi stefnanda hafi numið 1.468.595 krónum oghafi hann verið dreginn frá inneign stefnanda þegar skipti voru endurupptekin áárinu 2015. Stefnandi byggir á því að þessi kostnaður sé beint tjón hans af þvíframferði stefnda. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á almennu sakarreglunnien stefnandi telur að með öllu framferði sínu gagnvart stefnanda hafi stefndivaldið stefnanda tjóni með beinum hætti og að tjón stefnanda sé sá útlagðikostnaður sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna aðgerða eða aðgerðarleysisstefnda gagnvart stefnanda. Um vexti af skaðabótakröfu er vísað til 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001.Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndivísar til þess að óumdeilt sé að umræddir fimm lánssamningar hafi verið bundnirólögmætri gengistryggingu og séu aðilar málsins sammála um að útreikningarstefnda á samningunum séu réttir. Stefndi telur hins vegar að ekki séulagaskilyrði til greiðslu dráttarvaxta af inneign stefnanda hjá stefnda.Stefndi mótmælir þeim rökum stefnanda að ákvæði 18. gr. laga nr. 38/201 leggiskyldu á stefnda að endurreikna gengistryggð lán. Að mati stefnda felst ílagagreininni að hver lántaki verður að gera kröfu um endurútreikning lánasinna en slík krafa hafi aldrei komið fram af hálfu stefnanda. Stefndi hafihaft frumkvæði að því að endurreikna lánin í janúar og mars 2011 meðSeðlabankavöxtum, í samræmi við 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, og sentútreikninginn til skiptastjóra en hann hafi aldrei gert kröfu um að stefndiendurreiknaði lánin með hliðsjón af dómafordæmum Hæstaréttar umfullnaðarkvittanir. Eftir að dómar hafi fallið í Hæstarétti umfullnaðarkvittanir í október 2012 hafi stefndi svo leiðrétt fyrri endurútreikningá lánasafni sínu þar sem lánin höfðu verið reiknuð með Seðlabankavöxtum fráupphafi. Um hafi verið að ræða nærri 40 þúsund lán og verkið verið mjögtímafrekt. Stefndi hafi endurreiknað lánstefnanda með tilliti til fullnaðarkvittana, tilkynnt skiptastjóra umniðurstöðu útreikningsins með bréfi 26. mars 2015 og greitt inneignina semhafði myndast til hans. Stefndi hafi ekki getað endurreiknað lánin og greitt útinneignina fyrr en skiptastjóri hafði tekið upp skiptin á búinu og opnað það áný. Fram að þeim tíma hafi enginn kröfuhafi verið til í lagalegum skilningi semstefndi gat beint greiðslu að þar sem skiptastjóri hafði lokað þrotabúinu 3.maí 2011. Eins og fram komi í bréfi stefnda til skiptastjóra hafi inneign viðfyrri endurútreikning lánsins ekki verið greidd til skiptastjóra vegna mistaka.Stefndi hafi greitt inneignina til skiptastjóra um leið og mistökin hafi komiðí ljós. Stefndi mótmælir einnig upphafstíma dráttarvaxtakröfunnar með hliðsjónaf því að hann sé ekki útskýrður í stefnu. Stefnditelur einnig að krafa stefnanda um greiðslu inneignar og krafa um greiðsludráttarvaxta sé fallin niður fyrir fyrningu. Þegar stefnandi tók umþrætt lánhafi verið í gildi lög nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarrakröfuréttinda, og samkvæmt 3. gr. laganna fyrnist krafa um endurgreiðsluofgreidds fjár á fjórum árum, sem og krafa um dráttarvexti. Eins og fram komi íútreikningi stefnda hafi viðmiðunardagsetningar útreikningsins verið frá 14.ágúst 2008 til 7. desember 2009. Það sé því ljóst að krafa stefnanda umendurgreiðslu inneignar og krafa um dráttarvexti á þá fjárhæð sé fyrnd en krafastefnanda um greiðslu hafi fyrst komið fram í stefnu sem hafi verið birtstefnda í febrúar 2016.Stefndihafnar þeim fullyrðingum stefnanda að greiðsluerfiðleika hans sé að rekja tilþess að lán hans hjá stefnda hafi hækkað verulega vegna gengistryggingarþeirra. Stefndi telur að stefnandi hafi verið kominn í greiðsluerfiðleika lönguáður en efnahagshrunið varð í október 2008. Stefndikrefst einnig sýknu af kröfu stefnanda um greiðslu vaxta samkvæmt 8. gr. laganr. 38/2001. Stefndi telur að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á það aðkrafa hans á hendur stefnda vegna inneignarinnar sé skaðabótakrafa, eða krafasem jafna megi til slíkrar kröfu, þannig að heimilt sé að reikna vexti samkvæmt8. gr. vaxtalaga eða með lögjöfnun frá þeirri grein. Stefndi mótmælir þvíeinnig að lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda eigi viðum kröfu stefnanda. Aðmati stefnda hefur stefnandi hvorki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfusinni né sýnt fram á hver sú saknæma háttsemi stefnda hafi verið samkvæmtalmennu sakarreglunni sem baki honum bótaábyrgð. Þá hefur stefnandi ekki heldursýnt fram á orsakasamband milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms atferlis á ábyrgðstefnda. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 beri kröfur um skaðabætur vexti fráog með þeim tíma er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Þar sem stefnandi hafiekki gert grein fyrir því hvert hið bótaskylda atvik sé né hvenær það atvikátti sér stað sé ekki hægt að taka afstöðu til upphafsdags vaxtakröfustefnanda. Sé krafa stefnanda um skaðabótavexti og upphafsdags þeirra þvívanreifuð og er upphafsdegi vaxtakröfu stefnanda mótmælt. Stefnditelur einnig að krafa stefnanda um vexti samkvæmt 8. gr. vaxtalaga sé fyrnd oger vísað til rökstuðnings í fyrri kafla um fyrningu dráttarvaxtakröfustefnanda. Aðþví er varðar tiltekna liði skaðabótakröfunnar vísar hann til þess að hann hafiekki óskað eftir gjaldþrotaskiptum á búi stefnanda. Stefndi beri enga ábyrgð áskiptakostnaðinum heldur skiptabeiðandi og verði stefnandi að beina þessarikröfu að honum. Þrotabúið hafi endurgreitt skiptatrygginguna og gerir stefnandinú meðal annars kröfu um að stefndi endurgreiði hana en það hafi veriðSýslumaðurinn í Kópavogi sem fékk þá greiðslu. Varðandi reikning lögmannseigenda stefnanda þá hafnar stefndi að honum beri að endurgreiða þann kostnaðþar sem það var einhliða ákvörðun forsvarsmanna stefnanda að leitalögfræðiráðgjafar. Þeim hafi mátt vera ljóst að sá lögmaður gat ekki komið framfyrir hönd stefnanda gagnvart stefnda þar sem umráð búsins voru í höndumskiptastjóra. Stefnandi hafi ekki heldur verið greiðandi þessa reiknings heldurfyrrum eigendur félagsins og því geti stefnandi ekki krafið stefnda um greiðsluá þessari fjárhæð. Stefndi telur að stefnanda hafi ekki tekist meðmálatilbúnaði sínum að sýna fram á að saknæmisskilyrði skaðabótareglunnar séuuppfyllt, þ.e. að meint tjón stefnanda sé vegna bótaskylds atviks sem stefndiberi ábyrgð á og að tjónið megi rekja til þessa bótaskylda atviks. NiðurstaðaAðmati dómsins hefur stefnandi ekki fært að því rök að sú krafa sem stofnaðisthonum til handa með endurútreikningi hinna gengistryggðu lána hafi veriðskaðabótakrafa, eða krafa sem jafna megi til slíkrar kröfu, þannig að heimiltsé að reikna honum vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 eða með lögjöfnun fráþeirri grein. Er þá meðal annars horft til þess að þau rök sem standa til þessað skaðabótakröfur beri vexti upp að ákveðnu marki, frá þeim tíma er hiðbótaskylda atvik átti sér stað, eiga ekki nauðsynlega við um kröfur sembyggjast á endurgreiðslu ofgreidds fjár líkt og krafa stefnanda felur í sér.Ljóst er að lög nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, gátuheldur ekki átt við um kröfu stefnanda samkvæmt efni sínu. Er þá litið til þessað umrædd lög hafa að geyma sérreglur um kröfur sem stofnast hafa við það aðstjórnvöld, sem innheimta skatta eða gjöld, hafa ofkrafið greiðendur. Aflögunum verður því ekki dregin ályktun um almenna reglu um að kröfur, semreistar eru á reglum um endurgreiðslu ofgreidds fjár, skuli bera vexti heldurverður öllu heldur gagnályktað um að engin slík regla gildi um þessar kröfurþegar lögunum sleppir. Samkvæmt þessu er því hafnað að stefnandi eigi rétt ávöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001.AÍdómum Hæstaréttar, sbr. t.d. dóma 30. janúar 2014 í máli nr. 544/2013 og 17.desember 2015 í máli nr. 292/2015, hefur verið miðað við að réttur tildráttarvaxta vegna endurútreiknings ólögmætra gengistryggðra lána miðist viðþað tímamark þegar skuldari krefur kröfuhafa sannanlega um greiðslu samkvæmtnánari fyrirmælum 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Verður því að hafna þeirrimálsástæðu stefnanda að hann eigi rétt á dráttarvöxtum frá þeim tíma sem hanninnti af hendi síðustu greiðslur af lánunum eða frá þeim tíma er lánin vorugjaldfelld. Í máli þessu verður hins vegar að líta til þess að stefndi hefur ímálatilbúnaði sínum viðurkennt að mistök hafi orðið þegar hann endurreiknaðilán stefnanda og útbjó áðurlýst bréf 31. janúar 2011 og 31. mars þess árs.Nánar tiltekið hefur stefndi lýst því fyrir dóminum að almennt hafi inneignirskuldara á grundvelli endurútreiknings verið greiddar skuldurum umsvifalaust ogán þess að sérstök krafa þyrfti að koma fram frá þeim um greiðslu. Samkvæmtþessu verður að líta svo á að stefndi, sem er fjármálafyrirtæki sem starfarsamkvæmt lögum nr. 161/2002 og ber að taka tillit til hagsmuna viðskiptavinasinna samkvæmt 1. gr. þeirra laga, hafi nægilega viðurkennt að skylda hans tilgreiðslu hafi stofnast í beinu framhaldi af því að umrædd bréf voru útbúin ogsend. Ræður þá ekki úrslitum hvort bréfin voru í reynd móttekin af skiptastjóraþrotabús stefnanda eða ekki, svo sem um er deilt í málinu. Að þessu virtuverður fallist á það með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 að stefnandieigi rétt á dráttarvöxtum af þeim 12.108.582 krónum sem fórst fyrir að greiðaþrotabúi hans eftir endurútreikning 31. janúar 2011 og 31. mars þess árs. Meðvísan til 10. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, sem eiga við umdráttarvaxtakröfu stefnanda samkvæmt 28. gr. laganna, telst krafa stefnandaófyrnd. Að öðru leyti er ekki fallist á málsástæður stefnanda um dráttarvextiaf téðri kröfu. Verður því einungis fallist á fyrri aðalkröfu stefnanda að þvímarki sem nánar greinir í dómsorði.BÍmálinu liggur fyrir að stefndi hefur fallist á þann hluta skaðabótakröfustefnanda sem lýtur að ofáætluðum viðgerðarkostnaði að fjárhæð 4.737.003 krónurvið gjaldfellingu og uppgjör samninganna. Með vísan til yfirlýsingar stefnda ogmeginreglunnar um forræði aðila á sakarefninu verður því fallist á þann hlutaskaðabótakröfu stefnanda sem að þessu lýtur. Að mati dómsins hefur stefnandihins vegar engin rök fært fyrir því að stefndi, sem lagði ekki fram þá beiðnium gjaldþrotaskipti sem leiddi til skiptameðferðar stefnanda, hafi sýnt af sérsaknæma og ólögmæta háttsemi þannig að hann beri skaðabótaábyrgð áskiptakostnaði að fjárhæð 1.468.595 krónur. Þá er á það fallist með stefnda aðekki hafi verið sýnt fram á að sá lögmannskostnaður sem talinn er til tjóns stefnanda,hafi í reynd verið borinn af félaginu eða stefnandi fengið kröfu þar að lútandiframselda frá eigendum sínum. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til greina aðfallast á þennan lið skaðabótakröfu stefnanda, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.Samkvæmtframangreindu verður ekki fallist á skaðabótakröfu stefnanda umfram það semstefndi hefur sjálfur viðurkennt. Það athugast að stefnandi hefur ekki byggtmálatilbúnað sinn á því að fyrrgreindur endurútreikningur stefnanda á stöðulánanna hafi verið rangur með vísan til þess að verð þeirra tækja, sem stefndiskilaði, hafi verið of lágt metið. Fer því um vexti af þessari kröfu stefnandasamkvæmt 8. og 9. gr. laga nr. 38/2001 sem fjallar um skaðabótakröfur. Meðhliðsjón af yfirlýsingu stefnda verður að miða við að tjón stefnanda hafi orðiðvið gjaldfellingu framangreindra lána, þó þannig að stefndi ber fyrir sigreglur um fyrningu. Samkvæmt þessu verður að fallast á að vextir samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 eldri en fjórum árum fyrir birtingu stefnu séufyrndir en að öðru leyti er fallist á vaxtakröfu stefnanda að þessu leyti. Einsog atvikum málsins er háttað verða dráttarvextir dæmdir frá birtingu stefnu aðtelja með heimild í 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001. Með hliðsjón af úrslitum málsinsþykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað hans að stærstum hluta. Erhann hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Afhálfu stefnanda flutti málið Hulda R. Rúriksdóttir hrl.Afhálfu stefnda flutti máli Hrannar Jónsson hdl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi,Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Krananum ehf., 2.627.934 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 31. janúar 2011 til 31. mars þess árs, en frá þeim degi af 12.108.582krónum til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 16. nóvember 2015 aðfjárhæð 12.108.582 krónur. Stefndi greiði stefnanda4.737.003 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23.febrúar 2012 til 23. febrúar 2016, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmtIII. kafla laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 171/2016
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms, um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. og d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómarinn Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 2. mars 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til miðvikudagsins 30. mars 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á þvístendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími, en að því frágengnu að honum verði gert að sæta farbanni.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er varnaraðili undir rökstuddumgrun um frelsissviptingu og kynferðisbrot gagnvart eiginkonu sinni, sbr. 1.mgr. 194. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og brot gegn 209.gr. sömu laga og barnaverndarlögum nr. 80/2002 gagnvart ungum syni sínum.Með hinum kærða úrskurði var því hafnað að fullnægt væri lagaskilyrðumtil að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Aftur á móti var krafa sóknaraðila tekintil greina með vísan til c. og d. liða 1. mgr. sömu greinar. Fyrir Hæstaréttikrefst sóknaraðili staðfestingar úrskurðarins á þeim grundvelli.Að frátöldum þeim brotum sem rannsókn þessa máls lýtur að liggja ekkifyrir viðhlítandi upplýsingar um brotaferil varnaraðila, en hann er erlendurríkisborgari og mun hafa verið búsettur hér á landi frá árinu 2013. Að því gættuhefur sóknaraðili ekki leitt í ljós að ætla megi að varnaraðili muni haldaáfram brotum meðan máli hans er ekki lokið. Er því ekki fullnægt skilyrðum c.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.Af hálfu sóknaraðila hefur ekki í samræmi við meðalhófsreglu í 3. mgr.53. gr. laga nr. 88/2008 verið leitað annarra og vægari úrræða engæsluvarðhalds yfir varnaraðila til að vernda brotaþola gagnvart honum, svo semmeð því að grípa til ráðstafana eftir lögum nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 95. gr. laganna verðursakborningi gert að sæta gæsluvarðhaldi ef telja má það nauðsynlegt til að verjaaðra fyrir árásum hans. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa verið gerðar ríkarkröfur til þeirrar hættu sem talin er stafa af sakborningi svo honum verði gertað sæta gæsluvarðhaldi á þessum grundvelli. Sóknaraðili hefur ekki færtviðhlítandi rök fyrir því að svo hátti til í málinu. Er þetta lagaskilyrði tilgæsluvarðhalds því heldur ekki uppfyllt. Verður hinn kærði úrskurður þvífelldur úr gildi.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. mars 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X,kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 30.mars nk., kl. 16:00. Kærðimótmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara aðgæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Til þrautavara að hann verði látinnsæta farbanni. Í greinargerð lögreglustjóranssegir að upphaf rannsóknar á hendur kærða sé að þann 23. febrúar sl. hafi þau A ogB leitað til lögreglu og skýrt frá því að vinkonu þeirra C, kt. [...], væri haldiðnauðugri. Var haft eftir þeim að hún hefði hringt í þau og beðið um aðstoð. Húnhafi ekki getað hringt í 112 vegna tungumálaörðugleika. Hafi hún sagt þeim aðeiginmaður hennar, kærði X, héldi henni nauðugri inni í íbúð hans að [...] í [...]. Hún hafi búið þarmeðan þau voru saman en flutt út fyrir nokkru síðan. Þau kváðu kærða vera aðógna henni og hefði hann tekið af henni símann, þannig að hún hafi ekki getaðhringt frekar. Lögregla hafi farið á vettvangog bankað á dyr íbúðarinnar en enginn svarað. Vegna fyrra mála hjá lögreglu,sem varði C og kærða, hafi verið ákveðið að brjóta upp hurðina tilþess að tryggja ástand. Hafi íbúðin þá reynst vera mannlaus. Hringt var í farsíma kærða ogC, en slökkt hafi verið á símunum. Við athugun reyndist bifreið kærða ekki verafyrir utan húsið. Er lögregla hafi verið á vettvangi hafi [...] ára sonur kærða og Ckomið heim. Hafi hann gefið lögreglu upp nýtt símanúmer móður sinnar semlögregla hafi hringt nokkrum sinnum í án þess að svarað væri. Ákveðið hafiverið að fara með drenginn á lögreglustöðina en á leiðinni þangað hafi C hringtí son sinn. Drengurinn hafi sagt henni að hann væri á leiðinni álögreglustöðina og skilað þvítil hennar frá lögreglu að koma þangað ef hún gæti. C hafi í kjölfarið komið álögreglustöðina í [...]ásamt kærða. Íviðræðum við C á lögreglustöð hafi komið fram að hún hafi farið í skólann þá ummorguninn og kærði birst þar og verið með yfirgang við hana og skammast út íhana fyrir að vera með slökkt á símanum þegar hann væri að hringja í hana. Hafihann síðan verið að sniglast við skólann allan morguninn og verið að ónáða hanaí frímínútum og sagt við hana að hún fengi aldrei að skilja við hann. Hafiþetta gert hana mjög skelkaða. Þegar skólinn hafi verið búinn hafi hún farið aðbílnum sínum og ekki orðið vör við kærða. Hún hafi farið upp í bílinn og þegarhún hafi verið að bakka úr stæðinu hafi kærði skyndilega birst og ruðst inn íbílinn til hennar og skipað henni að aka heim til hans að [...] í [...]. Hún hafi verið mjöghrædd og ekki þorað öðru en að hlýða honum. Þegar þangað hafi verið komið hafihann skipað henni að koma með sér í íbúðina og hún ekki þorað öðru. Þegar innhafi verið komið hafi hann tekið af henni farsímann og lyklana hennar. Kærðihafi ítrekað sagt henni að hún gæti gleymt því að fá að skilja við hann, þaðmyndi aldrei gerast. Kærði hafi þessu næst skipað henni að klippa hann og húnorðið við því. Að því loknu hafi hann krafið hana að stunda kynlíf með sér enhún hafi neitað því. Hann hafi þá tekið hana og lagt hana í sófann og neytthana til munnmaka við sig og einnig hafi hann neytt hana að til að fróa honum.Sagðist hún þarna hafa fengið nóg af öllu ofbeldinu og sagt við hann að ef hannléti ekki af ofbeldinu myndi hún hafa samband við lögregluna og kæra hann fyrirnauðgun. Hafi kærða brugðið nokkuð við þetta en í kjölfarið farið með hana út íbíl og ekið með hana um bæinn uns lögreglan hafi haft samband og gert þeim að komaá lögreglustöðina í [...].Hafi C einnig sagt að kærði hefði nauðgað henni 22. febrúar sl., en vildi ekkilýsa því nánar og hafi verið mjög buguð og brostið í grát. Teknarhafi verið tvær skýrslur af C frá því síðastliðin þriðjudag. Í þeim skýrslumhafi hún lýst langvarandi ofbeldi af hálfu kærða í sinn garð, bæði í [...] þar sem þau bjuggu oghér á landi, en þau fluttu til landsins í júní 2013. Hafi hún lýst grófukynferðislegu og líkamlegu ofbeldi sem hafi hafist er þau giftu sig fyrir 10árum. Kvað hún hann jafnframt hafa beitt eldri son þeirra ofbeldi, horft áklámmyndir og fróað sér fyrir framan hann. Hún hafi lýst nýjustu tilvikunumnánar og varðandi tilvikið frá 22. febrúar hafi hún borið að kærði hafi þánauðgað henni að [...] enþar hafi þau mælt sér mót til þess fara saman með túlk til að breytahúsaleigusamningi um íbúðina. Túlkurinn sem hann hafi ætlað að panta hafi hinsvegar ekki komið. Hann hafi þá farið að reyna að sannfæra hana um að þau ættuað byrja saman aftur. Hann hafi í kjölfarið haldið henni og tekið hana úrfötunum. Hann hafi svo snúið henni á magann og haldið höndum hennar með annarrihendi á meðan hann notaði hina til að stýra lim sínum í leggöng hennar. Þá hafihún borið að kærði hafi gert tilraun að nauðga henni 15. febrúar sl. Þá hafihún hitt hann að [...] þarsem hann hafi heimtað að fá bílinn hjá henni. Hafi kærði viljað að þau myndubyrja saman aftur og spurt hvenær hann mætti stunda kynlíf með henni. Hann hafisvo reynt að rífa niður um hana buxurnar en hún hafi gripið á móti. Við þessiátök hafi nærbuxur hennar rifnað. Hún hafi öskrað á kærða og náð að koma sérút. Hún hafi svo farið í Kvennaathvarfið og tekið mynd af sér í rifnunærbuxunum og sent vini sínum D. Lögreglahafi farið með C á neyðarmóttöku LSH til skoðunar 23. febrúar sl. Samkvæmtvottorði þaðan lýsti hún atburðum þar á sama hátt og hún hafi gert hjálögreglu. Í vottorðinu komi fram að hún sé með nýlegan marbletti á vinstriframhandlegg og á hægri kálfa. Þá sé hún með marbletti á hægri mjöðm, vinstrisköflungi og innan vert á vinstra læri. Samkvæmt vottorðinu hafi C fullyrt aðmarbletturinn á vinstri framhandlegg hefði komið er kærði hélt henni ognauðgaði 22. febrúar sl. Ískýrslu af vitninu D, vini C, kvaðst hann hafa þekkt hana í um það bil þrjú ár.Kvað hana C hafa lýst miklu ofbeldi af hálfu kærða í garð hennar og sonarhennar, bæði líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi. Kvaðst hann alltaf hafa séðeinhverja áverka á henni þegar hann hafi hitt hana, það er sjáanlega marbletti.Kvaðst hann hafa hitt hana í lok desember sl. eða í byrjun janúar og þá hafi Csagt að ástandið væri sérstaklega slæmt. Hún hefði verið beitt ofbeldi og neyddtil kynlífs. Hann hafi vitað af því þegar hún fór til lögreglunnar í janúar sl.og sagði frá ofbeldinu. D kvaðst hafa verið að passa yngri son C og kærða fyrirhana 23. febrúar sl. er hún hafi verið í skólanum. Kvað hann C hafa hringt ísig í frímínútum í skólanum í miklu uppnámi og sagt að kærði hafi komið ískólann og verið að leita að henni. Hann hafi svo fengið smáskilaboð frá henniþar sem hafi staðið: „Gerðu eitthvað,heldur okkur, ekki skrifa ekki hringja því hann á eftir að sjá að ég er aðskrifa, hann er að halda mér með valdi“. Kvað hann C hafa sent sérsmáskilaboð 15. febrúar sl. með myndum af henni í rifnum nærbuxum eftir aðkærði hafi gert tilraun til að nauðga henni. Mynd af umræddum skilaboðum ogframangreindar myndir séu meðal gagna málsins. Ískýrslu af vitninu E, sem sé kennari C, kom fram að þriðjudaginn 23. febrúarsl. hafi C verið í miklu uppnámi í skólanum. Hún hafi verið óróleg er hún hafitalað í símann og hafi ráfað mikið um stofurnar og horft út um gluggann. Ervitnið hafi spurt C hvað væri að hafi hún sagt að eiginmaður hennar væri aðelta hana, hann væri á staðnum og kæmi sennilega inn. Kvaðst vitnið svo hafamætt honum þar sem hann var að opna hurðir á stofum. Kvaðst hún hafa spurthvort hún gæti aðstoðað hann og hann hafi þá sagst vera að leita að konunnisinni, C. Hafi hann sagt vitninu að barnið þeirra væri veikt og hann þyrfti aðfinna hana. Hafi hún sagt honum að C væri í skólanum og hafi svo fylgt honumáleiðis út. Maðurinn hafi svo komið aftur og inn í kennslustundina og sagt C aðkoma og sveiflað hendinni í átt að henni með bendinguum að hún ætti að koma. F kvaðst þá hafa ýtt manninum út og sagt honum að fara.Kvað hún kærða hafa komið áður og leitað að C í skólanum auk þess sem hún hefðitekið eftir því að hún væri mikið í símanum í skólanum. Mánudaginn 22. febrúarsl. hafi hún verið mjög mikið í símanum og ítrekað beðið viðmælanda sinnum að láta sig í friði. Sagði vitnið aðþað væri greinilegt að C hafi verið að tala við kærða í þessum símtölum ískólanum. Vitnið F, kennari í skóla C, hafieinnig borið um áreiti kærða í garð C í skólanum. Hafi hún orðið vitni aðuppnámi og hræðslu C vegna þessa. Í síðustu viku hafi hún orðið vitni að því aðC hafi verið í uppnámi og sagt að hann væri kominn. Hún hafi verið hrædd ogfalið sig inn í annarri stofu þannig að hann myndi ekki finna hana. VitniðB, vinkona C, bar hjá lögreglu að 23. febrúar sl. hafi D hringt í hana og beðiðhana að hringja í lögreglu vegna tungumálaörðugleika hans. Hafi hann sagt aðkærði héldi C nauðugri og hefði tekið af henni símann. Hafi hún í kjölfariðfarið með vini sínum A á lögreglustöð þar sem hún treysti sér ekki til aðútskýra aðstæður ein fyrir lögreglunni vegna tungumálaörðugleika. Kvaðst hún svo hafa hringt í C um tveimurklukkustundum seinna og þá heyrt hvar kærði hafi kallað hana öllum illum nöfnumog skipað henni að koma með símann. Kvaðst hún hafa hitt C daginn eftir þettasem hafi þá sagt henni frá því að kærði hefði brotið gegn henni kynferðislegadaginn áður og einnig tveimur dögum fyrr. Hafi C einnig lýst því fyrir hennihvernig kærði hefði stokkið inn í bílinn til hennar er hún var að bakka honum ískólanum.Lögregla hafi áður komið að málum er varðikærða og C en 21. janúar sl. hafi C komið á lögreglustöð og greint frá ofbeldikærða gegn sér og eldri syni þeirra. Um sé að ræða mál lögreglu nr. 007-2016-[...]. Vegna brotagegn sér og af ótta við kærða hafi C búið í Kvennaathvarfinu síðan þetta málkom upp ásamt sonum sínum.Ískýrslum vegna þessa máls hafi hún lýst ítrekuðum kynferðisbrotum kærða gegnsér og eldri syni þeirra. Hafi hún lýst því að hann væri búinn að vera drukkinnheima frá áramótum og þvingað hana nánast daglega til kynferðismaka. Kvað húnhann horfa á klámmyndir og þvinga hana til þess að gera við sig það sem hannsæi í myndunum. Hann hafi einnig stundaðsjálfsfróun fyrir framan drenginn auk þess að horfa á klámmyndir fyrir framanhann. Kvað hún drenginn hafa orðið vitni að kynferðisofbeldinu gegn sér og aðhann reyndi stundum að stöðva föður sinn sem lemdi hann þá. Kvað hún þettagerast stöðugt þegar kærði væri fullur.Tekinhafi verið skýrsla í Barnahúsi af drengnum 8. febrúar sl. Þar hafi drengurinnlýst því að þegar pabbi hans væri fullur segði hann honum að fara inn íherbergi með litla bróður hans og svo heyrði hann að pabbi hans væri að horfa áklámmyndir frammi. Kvaðst hann ekki alltaf fara inn í herbergi og þá hefði hannséð pabba sinn “hrista” typpið á sér þegar hann væri fullur. Kvað hann pabbasinn ekki almennt vilja að hann sæi þetta en stundum gerði hann svona fyrirframan hann. Kvaðst hann einnig oft hafa séð klámmyndirnar sjálfur þegar pabbihans var að horfa á þær. Kvað hann pabba sinn jafnframt biðja mömmu hans um aðsleikja typpið á sér. Kvaðst hann hafa heyrt mömmu sína segja að hún vildiþetta ekki og að hann reyndi að hjálpa mömmu sinni í þessum aðstæðum en þá yrðipabbi hans reiður. Kvað drengurinn svona hluti oft hafa gerst og þeir gerðustalltaf þegar pabbi hans væri fullur. Kvað hann pabba sinn hafa verið fullan ímánuð núna.Kærði hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvellirannsóknarhagsmuna með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 24. febrúar sl. semstaðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar. Hann hafi neitað sök íyfirheyrslum. Kvað hann þau hafa stundað kynlíf22. febrúar sl., en það hafi verið með samþykki þeirra beggja. Kvað hannþau ekki hafa stundað nein kynferðismök 23. febrúar sl. Einungis hafi verið umstrokur að ræða á milli þeirra sem þau hafi bæði tekið þátt í. Þau hafi fariðsaman að [...]eftir hann hafði hitt hana í skóla hennar og engin frelsissvipting hafi átt sérstað. Kærði kveður framburð C um að hann hafi gert tilraun til að nauðga henni15. febrúar sl. ekki eiga við rök að styðjast. Er honum hafi verið sýndar framangreindarmyndir sem C sendi vitninu D umræddan dag sem sýndu hana í rifnum nærbuxum kvaðhann C hafa gert þetta sjálf við nærbuxurnar þar sem hún væri að reyna að komasök á hann til þess að losna við hann. Er framburður C um langvarandi ofbeldi íhjónabandi þeirra hafi verið borinn undir hann neitaði hann því alfarið. Kvaðsthann aldrei hafa lamið hana. Hann hefði stundum faðmað hana fast og það hafiskilið eftir sig marbletti á henni en C væri með viðkvæma húð og fengiauðveldlega marbletti. Kvaðst hann heldur aldrei hafa beitt hanakynferðisofbeldi í hjónabandi þeirra og kvað að samþykki hennar fyrir kynlífihafi alltaf legið fyrir. Hann hafi einnig varpað fram þeirri spurningu hvernigværi hægt að nauðga í hjónabandi. Kærði hafi jafnframt neitað sök í skýrslutökuvegna máls nr. 007-2016-[...].Aðmati lögreglu sé fram kominn sterkur grunur um að kærði hafi ítrekað brotiðkynferðislega gegn eiginkonu sinni C og það hafi átt sér stað þrívegis nú ífebrúar auk þess sem hann hafi svipt hana frelsi sínu 6. febrúar sl. Eru brotintalin varða við 1. mgr. 194. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940og varði allt að 16 ára fangelsi. Þá sé kærði undir sterkum grun umblygðunarsemisbrot gegn eldri syni sínum og brot gegn barnaverndarlögum. Það sé matlögreglustjóra að lagaskilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt,enda sé kærði undir sterkum grun um að hafa framið brot sem varðað geti allt að16 ára fangelsi og sé þess eðlis að almannahagsmunir krefjast gæsluvarðhalds.Telja verði að umrætt brot sé í eðli sínu svo svívirðilegt að gangi kærði lausmuni hann valda ótta og óöryggi íumhverfi sínu auk þess sem það myndi valda hneykslan í samfélaginu og særa mjögréttarvitund almennings.Telji dómstólar að skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna séu ekki nægjanlega uppfyllt byggi lögreglustjóri á því tilvara að skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95.gr. séu uppfyllt. Að mati lögreglu séu yfirgnæfandi líkur á því að kærði haldiáfram brotum gegn C gangi hann frjáls ferða sinna og að nauðsynlegt sé að verjahana og börn hennar fyrir árásum og brotum hans. Brýnt sé því að kærði sætigæsluvarðhaldi meðan málum hans sé ólokið.Rannsókn málsins sé á lokastigi. Lögregla hafi upplýsingar um aðkærði hafi gerst sekur um kynferðis- og ofbeldisbrot þegar hann hafi búið í [...], bæðigegn C og stúlkubarni. Beðið sé upplýsinga frá [...] yfirvöldum um sakaferil hans þar í landi. Verði málið sent embætti héraðssaksóknaraeins fljótt og unnt sé. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, og til vara c. og d. liðar 1. mgr. 95. gr. laganna, sé þess krafistað krafan nái fram að ganga. Tilrannsóknar eru brot gegn 1. mgr. 194. gr., 209. gr., 226. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er varðaðgeta fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er ekki lokið, en kærði er undirrökstuddum grun um að hafa framið brotin. Með vísan til þess og samkvæmt þvísem rakið er að framan þykir mega fallast á það með lögreglustjóra að líkur séuá því að kærði muni halda áfram brotum á meðan máli hans er ekki lokið, farihann frjáls ferða sinna. Hefur verið sýnt fram á að gæsluvarðhald sénauðsynlegt til að verja aðra fyrir árásum kærða. Eru því uppfyllt skilyrði c.og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ekki þykjavera næg efni til að byggja gæsluvarðhald kærða á 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, svo sem aðallega er vísað til af hálfulögreglustjóra. Þá eru að mati dómara hvorki efni til að marka gæsluvarðhaldiskemmri tíma en krafist er, né að beita vægari úrræðum en gæsluvarðhaldi. Krafa lögreglustjóra um gæsluvarðhald er því tekin til greina einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. mars nk., kl. 16:00.
Mál nr. 251/2011
Kærumál Hjón Fjárslit Kaupmáli Vottur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að kaupmáli hans og A sem skráður hafði verið í kaupmálabók sýslumannsins í R yrði metinn ógildur. Í Hæstarétti var talið að vottun hæstaréttarlögmannsins C fullnægði ekki formskilyrðum hjúskaparlaga nr. 31/1993 þar sem málsaðilar skrifuðu hvorki undir skjalið, sem um væri deilt í málinu, né könnuðust við undirskriftir sínar fyrir honum áður en hann staðfesti með vottun sinni að þau hefðu undirritað kaupmála. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að kaupmáli hans og sóknaraðila 30. september 2009, sem skráður var í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 11. nóvember sama ár, yrði metinn ógildur. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að dæmt verði að kaupmálinn sé í gildi og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í 80 gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er mælt fyrir um að vottun kaupmála skuli vera með tilgreindum hætti. Orðalag ákvæðisins hefur verið skýrt svo að kaupmáli sé því aðeins gildur að gætt sé þeirra aðferða við vottunina sem í ákvæðinu greinir, sbr. dóm Hæstaréttar 14. janúar 2008 í máli nr. 668/2007. Þar sem málsaðilar skrifuðu hvorki undir skjalið, sem deilt er um í málinu, í viðurvist C hæstaréttarlögmanns né könnuðust við undirskriftir sínar fyrir honum áður en hann staðfesti með vottun sinni að þau hafi undirritað kaupmála fullnægir vottun hans ekki formskilyrðum 80. gr. hjúskaparlaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 454/2003
Skjalafals Vegabréf
Í samræmi við játningu C, 56 ára ríkisborgara Singapúr, var hann sakfelldur fyrir skjalafals samkvæmt 1. mgr. 155. almennra hegningarlaga með því að hafa við vegabréfaskoðun framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar. Við úrlausn málsins var litið til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Þegar eðli brotsins var virt, hversu alvarlegt það var og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga voru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna, sem þótti hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2003 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa, og refsingin verði skilorðsbundin. Við meðferð málsins í héraði játaði ákærði sakargiftir og var málið rekið þar og dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði er 56 ára singapúrskur ríkisborgari. Í málinu er honum gefið að sök skjalafals með því að hafa við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflugvelli 14. nóvember 2003 framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákæra var gefin út 19. nóvember síðastliðinn og málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness sama dag. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til að sæta fangelsi í 45 daga, en fullnustu refsingar var frestað í eitt ár héldi hann almennt skilorð 57. gr. laganna með áorðnum breytingum. Ekki er ágreiningur um að háttsemi hans varði við fyrrnefnt refsiákvæði. Ákærði var á leið frá Stokkhólmi til Minneapolis í Bandaríkjunum er hann var handtekinn á Keflavíkurflugvelli í framhaldi þess að hann framvísaði þar við vegabréfaskoðun fölsuðu vegabréfi. Við ákvörðun refsingar ákærða og þess hvort sú refsing skuli vera bundin skilorði eða ekki verður að líta til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga skal það metið refsingu til þyngingar ef falsað skjal er notað sem opinbert skjal. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 136/1998 um vegabréf kemur fram að á vegum alþjóðalögreglunnar Interpol hafi ítrekað verið vakin athygli á nauðsyn þess að auka öryggi í útgáfu vegabréfa, bæði varðandi ýmsa öryggisþætti í prentum vegabréfa og útgáfu þeirra. Þótt ekki sé dregið í efa að ákærði hafi viljað leita sér betra lífs og keypt vegabréfið af einhverjum, sem gerðu sér aðstöðu hans að féþúfu, verður ekki fram hjá því horft að hann notaði hið falsaða skjal í þeim tilgangi að komast ólöglega inn í annað land. Hins vegar liggur ekkert fyrir um að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þegar til alls framanritaðs er litið er refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu ákærða hefur því verið haldið fram að við ákvörðun refsingar vegna skjalafalsbrots hafi dómstólar að jafnaði skilorðsbundið refsinguna, þegar um fyrsta brot er að tefla og ekki hefur hlotist tjón af háttseminni. Brot ákærða verður ekki lagt að jöfnu við slík brot, enda eru skjalafalsbrot af margvíslegum toga og við ákvörðun refsingar er í hverju tilviki litið til margra atriða. Þegar eðli brotsins er virt, hversu alvarlegt það er og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Chan Yik Wan, sæti fangelsi í 45 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. nóvember 2003. I. Málið höfðaði Lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli með ákæru útgefinni 19. nóvember 2003 á hendur ákærða, Chan Yik Wan, singapúrskum ríkis­borgara, fæddum 16. október 1947, búsettum í Singapúr, fyrir skjalafals, með því að hafa eftir komu til Íslands með flugi frá Stokkhólmi 14. nóvember síðastliðinn, við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli, framvísað fölsuðu singapúrsku vega­­bréfi, þar sem skipt hafði verið um alla upplýsingasíðu vegabréfsins og þar sett ljós­mynd af ákærða, og hann þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfs­áritunar, en málsatvikum er nánar lýst í ákæru. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir brot á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara fyrir brot á 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. a-lið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Með afdráttarlausri játningu ákærða fyrir dómi, sem samrýmist framburði hans hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins, er framangreind háttsemi hans sönnuð. Óumdeilt er að ákærði hafi vitað að vegabréfið væri falsað og að hann hafi framvísað því í blekkingarskyni vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli til að komast út af Schengen-svæðinu og til Bandaríkjanna. Að þessu virtu þykir háttsemi hans varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, en þeirri heimfærslu ákæruvaldsins til refsi­ákvæða er ekki mótmælt af hálfu ákærða. II. Ákærði er 56 ára gamall. Rannsóknargögn málsins bera með sér að hann sé ekkill, en eigi tvítuga dóttur búsetta í Singapúr og tælenska unnustu, sem búi þar í landi. Vegna afar slæms atvinnuástands í Singapúr hafi hann ákveðið að flytja til Banda­­ríkjanna, fá sér vinnu og búa þar í 1-2 ár, á meðan hann væri að safna fé, en snúa síðan aftur til síns heima. Í þessum tilgangi hafi hann farið frá Singapúr til Tælands, keypt þar hið falsaða vegabréf og í framhaldi af því hinn 2. nóvember síðast­liðinn flogið frá Singapúr til Feneyja, þar sem hann hafi skoðað sig um sem túristi. Ferðina hafi hann fjármagnað með lánsfé frá „stórdreka“ í Singapúr og hafi lánið jafn-gilt um 4.800 bandaríkjadölum. Frá Feneyjum hafi hann haldið til Rómar 10. nóvember og hitt þar fyrir hreina tilviljun á bar ókunnan mann af austurlenskum upp­runa. Eftir að hafa upplýst manninn um ferða­áform sín til Bandaríkjanna hafi maðurinn kynnt hann fyrir ungri stúlku og beðið hann um að fylgja henni til Banda­ríkjanna, gegn því að „þeir“ myndu í staðinn útvega ákærða vinnu þar í landi. Maðurinn hafi útskýrt fyrirkomulag ferðarinnar og sagt honum að ef hann yrði stöðvaður við landamæraeftirlit ætti að hann að segja að stúlkan væri frænka hans, sem hefði nýlega misst foreldra sína í bílslysi og því væru þau að ferðast saman til Bandaríkjanna til hvíldar og hressingar. Fór einmitt svo að ákærði brá fyrir sig þessari sögu fyrst eftir að hann var stöðvaður við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflug­velli, en þangað komu hann og stúlkan með flugi frá Róm, um Stokkhólm. Er nú í ljós komið að umrædd stúlka heitir Chen Bi Lin og sætir hún ákæru fyrir sams konar brot og ákærði (mál réttarins nr. S-2172/2003), en við komu til landsins gaf hún upp nafnið Sulastri Binte Zainal og fram­vísaði því til stuðnings fölsuðu singapúrsku vega­bréfi með mynd af sér í. Við leit á Keflavíkurflugvelli fundust rúm­lega 1.500 banda­ríkja­dalir í fórum ákærða og 700 dalir í fórum stúlkunnar. III. Framangreind lýsing á ferðatilhögun ákærða og öll atvik að broti hans bera þess glögg merki að hann sé fórnarlamb mansals, en fyrrnefnd frásögn hans af óvæntum fundi við ókunnan austurlenskan mann á bar í Róm er með hreinum ólíkindum og styður það álit dómsins að um skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Hefur slík starfsemi færst í vöxt á undanförnum árum, þar sem bæði einstaklingar og alþjóð­legir glæpahringar hafa gert örbirgð íbúa fátækra þjóða að féþúfu sinni. Er einkennandi fyrir fólk í stöðu ákærða að vera sent fjárlítið til ókunnugra landa, yfirleitt fleiri en eins, þar sem það er kynnt fyrir ónafn­greindum tengi­liðum, sem útvega því fölsuð vegabréf og flugfarseðla gegn himin hárri greiðslu, sem við­komandi skuldbinda sig til að endurgreiða eftir að komið er á áfangastað. Eru Banda­ríkin „vinsæl“ í þessu sambandi, en svo virðist sem auðvelt sé að telja fólki, sem býr við mikla efnahagslega fátækt í heimalandi sínu, trú um að í landi eins og Bandaríkjunum bíði þeirra gull og grænir skógar, með nægri atvinnu og góðum launum. Hitt gleymist í kynningar­­ferlinu að réttarstaða þessa fólks í viðkomandi landi er bágborin, enda um ólög­lega innflytjendur að ræða. Þar njóta við­komandi ekki sjálf­sagðra félagslegra réttinda, eru oft ekki mælandi á tungumál viðkomandi lands og eru algjör­lega háðir þeim aðila, sem tekur á móti þeim á áfanga­stað, um húsaskjól og atvinnu. Sú atvinna verður eðli máls samkvæmt ekki opinber og felst oftar en ekki í vinnu í svokölluðum „sweat-shops“, á veitingastöðum og/eða við vændi, þar sem fólki er haldið nauðugu að störfum og þarf að vinna langan vinnudag, í þeirri von að geta endurgreitt tugþúsunda dala skuld við „vel­gerðar­menn“ sína. Slíkt kallast vinnuþrælkun. Í tilviki ákærða, sem er á sextugsaldri, stóð hugur hans til þess að komast til Bandaríkjanna, í von um mun betri lífskjör en í heimalandi sínu. Er ekki annað fram komið í málinu en að þessi þrá hans hafi ýtt honum út á þá braut að útvega sér hin fölsuðu skilríki, í þeim tilgangi að nota þau til þess að blekkja meðal annars landa­mæra­verði, en sú varð raunin á er ákærði framvísaði vegabréfinu við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Kefla­víkur­­flug­­velli. Þótt ekki megi gera lítið úr alvarleika háttsemi ákærða, sem að lögum getur varðað fangelsi allt að 8 árum, er óhjákvæmilegt að líta til þess sem áður segir um tilgang ákærða með brotinu, sem var ekki sá að baka öðrum tjón, heldur sá einn að freista þess að bæta lífskjör sín í framandi landi. „Glæpur“ hans felst í því að vera fátækur og auð­­trúa. Þykir því við ákvörðun refsingar mega líta til þeirra refsilækkunarsjónarmiða, sem tilgreind eru í 3. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Með framangreind atriði í huga og að teknu tilliti til aldurs ákærða, hrein­skilnis­legrar játningar hans fyrir dómi og þess að ekkert liggur fyrir um það í málinu að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að tildæmd refsing fyrir brot ákærða skuli vera óskilorðsbundin, bæði vegna almennra og sérstakra varnaðaráhrifa, en senda verði þau skilaboð til þeirra aðila, sem standa að ólöglegum flutningi fólks milli landa, að Ísland sé ekki ákjósanlegur kostur í slíkri brotastarfsemi. Er í því sambandi vísað til sænskrar dómaframkvæmdar. Þótt vissulega megi færa gild rök fyrir því að skilorðs­bundin fangelsis­refsing fyrir brot af þessu tagi, framið af erlendum ríkisborgara, sem fyrir liggur að verður vísað úr landi að lokinni dómsmeðferð, þjóni eðlis máls samkvæmt litlum eða engum varnaðartilgangi, verður hér að gæta sömu sjónarmiða og gagnvart íslenskum ríkis­borgurum, sem fundnir eru sekir um sams konar eða keimlík brot. Er löng hefð fyrir því að refsing fyrir fyrsta brot gegn skjalafalsákvæði almennra hegningar­laga, þar sem ekkert fjártjón verður af háttseminni og viðkomandi hefur ekki sakaferil, er að öðru jöfnu ákvörðuð skilorðsbundin. Þótt stemma verði stigu við ólöglegum flutningi fólks af ólíku þjóðerni inn á íslenskt yfir­ráða­svæði, hvort heldur sem er til dvalar hér á landi eða vegna millilendingar á leið til annarra áfangastaða, er ekki unnt að gera ákærða að blóraböggli fyrir mun alvarlegri glæpi þeirra sem stóðu að ferð hans. Ákærði var fórnarlamb þeirra og verður honum ekki fórnað öðru sinni, öðrum til viðvörunar. Til þess hefur hann ekki unnið með framan­greindri háttsemi sinni. Er því fallist á það sjónarmið verjanda að skilorðs­binda refsingu ákærða, svo sem nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, annan en þóknun Steingríms Þorbjarnarsonar dóm­túlks, sem dómari kvaddi til aðstoðar við meðferð málsins. Þykir hún hæfilega ákveðin 8.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði, sbr. 4. mgr. 13. gr. laganna. Þóknun Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns er hæfilega ákveðin 40.000 krónur og greiðist sem fyrr segir af ákærða. Eyjólfur Kristjánsson löglærður fulltrúi Lög­reglu­stjórans á Keflavíkurflugvelli sótti málið af hálfu ákæruvalds. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. DÓMSORÐ: Ákærði, Chan Yik Wan, sæti fangelsi í 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnu einu ári frá dómsuppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 40.000 króna þóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, sem og annan sakarkostnað; þó ekki 8.000 króna þóknun til dómtúlks.
Mál nr. 408/2005
Manndráp
M var ákærður fyrir manndráp með því að bregða þvottasnúru um háls eiginkonu sinnar á heimili þeirra og þrengja að með þeim afleiðingum að hún lést af völdum kyrkingar. Í héraði var hann sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga auk þess sem hann var dæmdur til greiðslu skaðabóta. Málinu var einungis áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins til refsiþyngingar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að mat héraðsdómara á trúverðugleika framburðar M, sem var einn til frásagnar um samskipti hans og konu hans skömmu fyrir verknaðinn, yrði ekki endurskoðað, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Varð því m.a. að leggja til grundvallar að ásetningur hefði ekki skapast með M um að bana konu sinni fyrr en í odda skarst með þeim um nóttina. Vísað var til þess að um alvarlegt brot væri að ræða. Talið var þó að fyrir hendi væru ástæður sem virða mætti til lækkunar refsingar og var hún ákveðin fangelsi í 11 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. september 2005. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsing verði milduð, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Samkvæmt stefnu áfrýjar ríkissaksóknari héraðsdómi á grundvelli 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 8. gr. laga nr. 37/1994, eingöngu til refsiþyngingar samkvæmt a. lið 147. gr. fyrrnefndu laganna. Telur hann þá refsingu sem ákærða var ákveðin í dóminum of væga. Niðurstaða héraðsdóms um sök ákærða, heimfærslu brots hans til refsiákvæðis og um skaðabætur kemur því ekki til endurskoðunar. Ákærði sagði af sjálfsdáðum til brots síns og hefur samkvæmt gögnum málsins sýnt iðrun gerða sinna. Hann er einn til frásagnar um samskipti sín og konu sinnar eftir að hann kom í íbúð þeirra um klukkan eitt aðfaranótt 1. nóvember 2004, skömmu fyrir verknaðinn. Héraðsdómur hefur metið það svo að ákærði hafi í megin atriðum skýrt rétt frá atvikum og að skýrsla hans sé í höfuðdráttum trúverðug. Samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður þetta mat héraðsdóms ekki endurskoðað. Samkvæmt framansögðu verður við ákvörðun refsingar ekki byggt á annarri atburðarás en þeirri sem héraðsdómur reisir dóminn á, þar á meðal að ásetningur hafi ekki skapast með ákærða um að bana konunni fyrr en í odda skarst með þeim um nóttina. Við refsiákvörðun ber að líta til ákvæða 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður ekki fram hjá því litið hversu alvarlegt brot ákærða er. Þrátt fyrir það þykir mega við það miða til lækkunar refsingar, sem að framan greinir, að ákærði hafi af sjálfsdáðum sagt til brots síns og skýrt frá atvikum í megin atriðum og sýnt iðrun gerða sinna. Þá hefur hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot sem máli skiptir og á sér ekki sögu um ofbeldislega hegðun. Ætla má með stoð í geðheilbrigðisrannsókn Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis og sálfræðiskýrslu dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar að andlegt ástand ákærða fyrir og við verknaðinn útskýri atburðarásina og hafi afbrýðisemi og niðurlæging orðið til þess að innibyrgð reiði hans hafi brotist út og leitt til þess að hann framdi verknaðinn. Verður því höfð hliðsjón af ákvæði 75. gr. almennra hegningarlaga við refsiákvörðunina. Að þessu virtu er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 11 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 1. nóvember 2004 skal koma til frádráttar refsingunni. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan kostnað sakarinnar í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Magnús Einarsson, sæti fangelsi í 11 ár, en gæsluvarðhaldsvist hans frá 1. nóvember 2004 kemur til frádráttar refsingunni. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar í héraði og fyrir Hæstarétti 3.089.461 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.568.700 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. júlí 2005. Málið er með ákæru útgefinni 31. mars s.l. höfðað gegn Magnúsi Einarssyni, Hamraborg [...], Kópavogi, "fyrir manndráp, með því að hafa, aðfaranótt 1. nóvember banað eiginkonu sinni, [A], á heimili þeirra að Hamraborg [...], Kópavogi, með því að bregða þvottasnúru um háls hennar og þrengja að með þeim afleiðingum að hún lést af völdum kyrkingar. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur á hendur ákærða. Af hálfu [B], kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 6.670.346, af hálfu [C], kennitala [...], skaðabóta að fjárhæð kr. 7.350.372, af hálfu [D], kennitala [...], skaðabóta að fjárhæð kr. 1.500.000 og af hálfu [E], kennitala [...], skaðabóta að fjárhæð kr. 1.500.000. Bótakrefjendur krefjast að auki vaxta, á nefndar fjárhæðir, samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 15. mars 2005, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga til greiðsludags." Af hálfu ákærðs er krafist vægustu refsingar sem lög heimila. Þá er krafist lækkunar á bótakröfunum. Verjandi ákærðs hrl. Kristinn Bjarnason, krefst málsvarnarlauna sér til handa og að hluti þeirra og annars sakarkostnaðar verði greiddur úr ríkissjóði. I. Málsatvik eru þau að aðfaranótt mánudagsins 1. nóvember 2004 var lögreglunni í Kópavogi tilkynnt um Fjarskiptamiðstöð lögreglunnar, að manndráp hefði átt sér stað að Hamraborg [...], íbúð 4-D í Kópavogi. Tveir lögreglumenn sem voru í lögreglubifreið á leið vestur Nýbýlaveg í Kópavogi fóru þegar á staðinn og er þeir komu vettvang, mættu þeir ákærða, þar sem hann beið þeirra á stigapallinum fyrir utan íbúð sína 4D. Hann var greinilega í uppnámi og sagðist hafa myrt eiginkonu sína A og lægi hún á gólfinu í forstofu íbúðarinnar. Kom fram hjá ákærða að börn þeirra, B og C, væru sofandi inni í íbúðinni og hefði haft samband við ættingja sína og A og væri von á þeim fljótlega. Annar lögreglumaðurinn fór inn í íbúðina og sannreyndi frásögn ákærða og lýsti aðstæðum svo: „Á gólfi í forstofu íbúðarinnar lá [A] á bakinu og snéri höfuð hennar til suðurs. Líkami hennar var hvítur ásýndar og kaldur viðkomu. Á hálsi hennar mátti sjá þunna rönd eða hringfar og mar meðfram röndinni. Við athugun kom í ljós að ekkert lífsmark var með [A], en hún var klædd stuttermabol, í gráum íþróttabuxum og hvítum bómullarsokkum. Engin merki um átök voru sjáanleg í íbúðinni, en í ljós kom, að í barnarúmi í hjónaherberginu lá sonur A og ákærða, C, kt. [...] og var sofandi og í barnaherberginu svaf dóttir þeirra B, kt. [...]. Ofan á kommóðu við austurvegg í forstofu íbúðarinnar, fannst blá plastsnúra í tveimur hlutum, sem búið var að hnýta saman í lykkju. Þá voru ofan á kommóðunni tvö kveðjubréf, undirrituð af A og tók tæknideild lögreglunnar í Reykjavík þessa muni til rannsóknar.“ Klukkan 03:16 komu tveir aðrir lögreglumenn á staðinn og tóku þeir ákærða og ræddu við hann þarna á staðnum. Hann tjáði þeim, að hann hefði komið heim til sín fyrr um nóttina og þá orðið var við karlmann, sem hann taldi vera að koma út af sínu heimili. Hann hafði talið víst að A hafi verið honum ótrú með þeim manni. Hann sagðist svo hafa rætt málið við A en án niðurstöðu. A hefði svo vaknað um nóttina og vakið hann og viðurkennt framhjáhald og í kjölfarið ákveðið að svipta sig lífi. Hún hefði beðið hann að aðstoða sig við verknaðinn og hann orðið við því, en að öðru leyti vildi hann ekki tjá sig um málið. Hann var handtekinn og færður á lögreglustöðina í Kópavogi, þar sem honum var tekið blóðsýni og þvagsýni og svo var hann fluttur á lögreglustöðina í Reykjavík, þar sem framkvæmd var á honum líkamsskoðun af rannsóknarlögreglumanni og Helga Guðbergssyni lækni, sem áður hafði komið á vettvang og úrskurðað A látna. Vettvangurinn var svo rannsakaður af rannsóknarlögreglumönnum og fulltrúum frá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík. Þá kom Þóra Steffensen, réttarmeinafræðingur og á vettvang. Hún fram­kvæmdi síðar krufningu á líkinu og liggur frammi krufningsskýrsla hennar og er ályktun hennar þessi: "Dánarorsök [A] er kyrking og er um manndráp að ræða. Við krufninguna sást far á hálsi og var mikil blæðing í vöðvum aftanvert á hálsinum, beint undan farinu. Breidd farsins og útlit getur samrýmst því að það sé undan snúru af því tagi er til staðar var í holi íbúðarinnar að Hamraborg [...], íbúð númer 4D, er lögreglan kom á vettvang þann 1. nóv. 2004. Það far er sést aftan til á hálsinum ofan við aðalfarið virðist af sama toga, og miðað við staðsetningu beggja faranna á hálsi virðist það tilkomið við að snúran hafi runnið til á hálsinum (niður á við), þegar hert var að. Ummerkin samrýmast því ekki að um sjálfsáverka sé að ræða. Þeir marblettir og skrámur er sjást á kjálkabarði og hálsi samrýmast því að vera tilkomin undan þrýstingi frá höndum, en ekki er hægt að segja til um hvort það sé vegna tilrauna [A] til að losna úr snúrunni við kyrkinguna, eða vegna þrýstings frá höndum gerandans. Staðsetning blæðinga í vöðvum framan til á hálsi (undir kjálkabörðum) sem er vel ofan við farið eftir snúruna, eru þó líklegast undan þrýstingi frá höndum geranda. Á vinstri löngutöng var skráma/grunnur skurður sem er fersk og blætt hafði úr og bendir það til átaka milli [A] og geranda. Lítil æðamissmíð fannst á mænukylfu, sem var tilviljanafundur og átti engan þátt í dauðanum. Ekki fannst áfengi í líkinu og skimun fyrir fíkniefnum var neikvæð." Við rannsókn á blóðsýninu og þvagsýni sem tekið var úr ákærðum, kom í ljós, að alkóhól var ekki í mælanlegu magni í blóði og engin lyf eða ávana- og fíkniefni fundust við leit í þvagi eða blóði. Af hálfu tæknideildar lögreglunnar voru gerðar ítarlegar rannsóknir á vettvangi og teknar af honum myndir og fór þar fram skoðun á líki A og tekin voru af því lífsýni, en merki voru á því um að blætt hefði úr sári á handarbaki. Á löngutöng vinstri handar var og sár, sem blætt hafði úr og blóðkoma var sjáanleg ofan á vísifingri og baugfingri. Þá var rauðleitt kám sjáanlegt á peysu A ofarlega vinstra megin við hálsmálið og greinanlegt ofarlega við hálsmálið hægra megin. A bar eyrnalokk í vinstra eyra en ekki því hægra, en gat var á vinstra eyrnasnepli. Við skoðun á svefnherberginu fannst eyrnalokkur án klemmu í laki rúmsins sem var í kuðli. Við horn rúmsins lágu tveir skrautpúðar og var rauðleitt kám á öðrum þeirra og einnig á pífulaki yfir öðrum rúmgaflinum. Frekari rannsóknir fóru fram á svefnherberginu 4. nóvember s.l. og var herbergið þá myrkvað og Luminol efnablöndu úðað yfir gólfið og kom í ljós svörun um að efnið hafi komist í snertingu við blóð á gólfinu vestan við hjónarúmið og mátti sjá á gólfinu för eftir þrif á blóði svonefnd þrifför. II. Ákærður hefur við skýrslutökur hjá lögreglu og hér fyrir dómi viðurkennt að hafa valdið dauða A með kyrkingu og er í aðalatriðum samræmi í framburði hans hjá lögreglu og hér fyrir dómi og hefur hann haldið fast við, að er hann framdi verknaðinn, hafi hann farið að óskum A, sem hefði sagst vilja deyja, en áður hafði hann við skýrslutöku hjá lögreglu talað um, að hún hafi beðið hann að aðstoða sig við að deyja, en hún hafði þjáðst af þunglyndi og liðið illa og verður vikið að því nánar síðar. Ákærður kvað þau Avera búin að vera saman í tíu ár, en þau hafi gifst fyrir þremur og hálfu ári. Að undanförnu hafi hann verið búinn að ganga í gegnum erfiðleikatímabil í hjónabandinu og kvað þau hafa ákveðið að leita ráðgjafar vegna þessara erfiðleika. Þau fyrst farið til Gunnars Sigurjónssonar sóknarprests í Digraneskirkju og svo Sigfúsar sóknarprests í Hjallakirkju og kvað hann þau ekki hafa verið búin að leysa úr þessum vandamálum sínum en hann hafði þó vonast til þess að það gerðist án þess að til skilnaðar kæmi. Hann hafði þó flutt eitthvað af fatnaði og persónulegum munum út af heimilinu og til föður síns. Hann hafi þó alltaf verið búsettur á heimilinu og sofið þar. Ákærðan var fyrir nokkru tekið að gruna að kona hans héldi fram hjá honum með öðrum manni eða mönnum. Honum hafði þótt símareikningur þeirra verða óeðlilega hár og því óskað eftir sundurliðun frá símanum til að ganga úr skugga um að ekki ættu sér stað einhver mistök. Þá hafði komið í ljós að hringt hafði verið mikið í ákveðið símanúmer sem skráð var á F, [...], Reykjavík og er hann hafði innt A eftir því hverju þetta sætti hafði hún tjáð honum að vinkona hennar fengi að hringja í þetta númer þegar hún kæmi í heimsókn og væri handhafi númersins unnusti hennar eða elskhugi. Hann hafði samt komist að raun um að það var eiginkona hans sem var í þessu símasambandi við A og þetta hafði gengið svona til frá því í ágúst s.l. og þau verið í SMS og MNS samböndum. Hann komst og að því að hún hafði síðar verið í SMS og MNS samskiptum við annan mann G, [...], Reykjavík, og hafði hann kynnt sér vefsíðu G og þar séð m.a. mynd af honum. Honum hafði svo um miðjan október s.l. orðið nokkuð ljóst, að náin kynni voru milli eiginkonu hans og F, en þá hafði hann hringt í hana, þar sem hún var heima hjá F seint um kvöld eða að nóttu, þegar hún átti í raun að vera að vinna hjá vinalínu Rauðakrossins. Hann var að passa börnin og hafði hann þá þrívegis hringt í hana til að fá hana til að koma heim. Í fjórða skiptið sem hann hringdi var ekki lagt á og hafði hann heyrt ástaratlot þeirra. Hann hafði þá farið heim til F og hann hefði komið til dyra á nærbuxum einum fata. Hann hafði viljað fá að tala við eiginkonu sína og F skilað til hans að hún vildi ekki tala við hann, en niðurstaðan samt orðið sú, að hún hafi komið með honum, en samt neitað að hafa legið með F og haldið framhjá honum. Ákærður kvaðst hafa gert sér grein fyrir, að hjónaband þeirra A var að lognast út af og að honum væri ofaukið í hjónabandinu. Hann kvað A hafa viljað að hann flytti að heiman og hann verið búinn að tala við foreldra sína um að fá að vera í herbergi þar. A hafi svo viljað að hann væri hjá henni á nóttunni og það haldið áfram þannig, þó að hann hafi verið byrjaður að flytja hluta af persónulegum munum sínum til foreldra sinna. Hann hafði ekki viljað skilnað. Honum hafi þótt mjög vænt um börnin þeirra, dótturina, sem fædd er árið 2000 og soninn sem fæddur er 2003 og hann hafi alla tíð elskað konu sína mjög mikið. Hann hafði því tregðast við að samþykkja skilnað og viljað halda í samband þeirra í von um að þetta gengi yfir og það slitnaði upp úr sambandi F og A. Hann vissi einnig að foreldrar og ættingjar hennar voru á móti sambandi þeirra og hann vissi að F hafði rætt við föður A um þessi mál og taldi ákærður að samkomulag hefði orðið milli þeirra, um að F héldi ekki sambandi við A meðan á skilnaði stæði. Ákærður kvað A hafa verið mjög þunglynda, sérstaklega eftir að hún eignaðist börnin og hafi hún átt það til að detta í nokkra daga þunglyndi og hafði hann þá iðulega þurft að fara úr vinnu til að vera hjá henni. Hann kvað ástand hennar hafa verið bágborið og hún talað um að svipta sig lífi. Á árinu 2001 hafi hún leitað til Kristófers Þorleifssonar geðlæknis, sem gefið hafi henni lyf við þunglyndinu en hún ekki fengist til að taka þau. Þá hafi hún orðið fyrir þeirri reynslu að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi í miðborginni á árinu 2002 og þá verið ráðlagt að leita til ákveðins sálfræðings, en hún ekki sinnt því. Hann kvað ekki hafa borið meir á þessu þunglyndi dagana fyrir dauða hennar en endranær. Hann lýsti aðdragandanum að því að hann banaði A, þ.e. atburðunum á laugardeginum og sunnudeginum. Á laugardagsmorgni höfðu þau vaknað snemma og A farið til vinnu sinnar við þrif á bensínstöðvum Esso, víðsvegar á höfuðborgarsvæðinu, en hann hafði verið með börnin og farið með þau í Smáralind, þar sem þau hafi eytt mestum hluta dagsins, A hafði komið til þeirra eftir hádegi og þau verið að kaupa jólagjafir og svona ýmislegt til að eiga fyrir börnin í skóinn í byrjun desember, en svo farið heim um kl. 16:00 til að taka þar til í geymslunni. Eftir að hafa farið í Sorpu og í heimsókn til foreldra A höfðu þau komið aftur heim kl. 17:30 og um kl. 18:00 hefði A sagt honum að hún ætlaði að fara að passa með vinkonu sinni H í Gullsmára og ætlað að mæta þar kl. 21:00. Honum hafði strax fundist þessi saga ótrúleg en ekki sagt neitt. A hafði svo laust eftir kl. 20:30, eftir að hafa sett börnin í rúmið og tekið sig til og farið í pössunina. Hann kvaðst hafa spurt hana áður hvort hún væri örugglega að fara til H í Gullsmára og hún játað því og boðið honum að hringja í hana síðar um kvöldið til að kanna stöðuna. Hann hafði því verið einn með börnin og bíllaus. Sú hugsun hafi sótt að honum, að hún væri ekki hjá H í Gullsmára og hafði honum fundist að hann yrði að fá úr þessu skorið. Hann hafði haft samband við I bróður sinn og beðið hann að passa fyrir sig og jafnframt að lána sér bifreið. Hann hafi fyrst ekið að húsi H við Gullsmára, en þar hafi bifreið þeirra ekki verið. Hann hafi þá ekið að heimili F við [...], en þar var bifreiðin ekki heldur. Hann hafði þá ekið að húsi foreldra F við [...] og séð bifreiðina þar fyrir utan sem og bifreið F. Hann hafði haft með sér videovél og gengið í kringum húsið til að athuga hvort hann sæi A innan dyra, en ekki séð hana, en hann þá tekið myndir af bifreiðum þeirra utan við húsið. Þegar A kom heim seinna um nóttina hafði hann borið á hana, að hún hafi verið hjá A og sýnt henni myndir af myndbandi af bifreið þeirra fyrir utan hús foreldra A, en hún hefði engu að síður neitað því og haldið því fram, að ákærður hefði sviðsett þetta. Á sunnudeginum hafi A farið til vinnu um kl. 10:00, en um klukkan 12:00 kvað hann hana hafa hringt í sig, talað um að henni liði illa, hana langaði til að deyja og að hún væri að leita að stað til að deyja á. Hann hafði boðist til að koma og tala við hana og þau sannmælst um að hittast um 12:30 við bensínafgreiðslu Esso við Borgartún. Er þangað kom vildi hún ekkert við hann tala, en um kl. 14:00 til 14:30 eftir að hún var komin heim höfðu þau talast aftur við, en hann var þá staddur hjá tengdaforeldrum með börn þeirra. Hún hafi þá sagt honum að sér liði mjög illa og beðið hann að koma heim. Þegar hann kom heim var A í miklu uppnámi og var búin að gráta mikið. Hún hafði þá talað um að hún hefði saknað hans og verið mjög góð og innileg við hann. Hann hafði spurt hana af hverju henni liði svona illa og hún þá talað um að F væri búinn að vera svo leiðinlegur við hana og þau hafi verið að rífast. Þetta hafði styrkt ákærða í því að samband hennar við F væri ekki til framtíðar. Um kl. 20:00 hafði ákærður farið úr íbúðinni að ósk A, sem vildi vera ein við að svæfa börnin. Hann hafði þá farið í bíltúr og um kl. 21:00 hafði A hringt í hann, sagt honum að henni liði „allt í lagi“ og um kl. 22:00 hafði hún hringt aftur í hann og hún þá spurt hvort hann vildi ekki koma heim og sagðist hann þá hafa innt hana eftir því hvort hún vildi örugglega fá hann heim og hún játað því. Hann hefði sagt henni að hann kæmi eftir smástund, en hann hafi ætlað að halda áfram að aka um. 15 mínútum síðar kvað hann A hafa hringt og spurt hvort hann vildi ekki bara vera hjá pabba sínum um nóttina og hann játað því, en samt ekki farið til föður síns, heldur viljað sjá til hvort þetta breyttist aftur hjá A og haldið áfram að aka um, en eftir smátíma ekið inn í bílageymsluna í Hamraborg til að skila bifreiðinni og fara í göngutúr. Í göngutúrnum fékk hann nokkur SMS skilaboð frá A, þar sem hún spurði hvort hann væri kominn til föður síns og hann tjáði henni að hann væri á leið að taka "strætó". Hann hafði áfram verið í nágrenni við íbúðina og þau skipst á SMS skeytum. Eitthvað eftir miðnætti hafði hann sent henni SMS skeyti og spurt hvort hún væri sofnuð og hún svarað því neitandi. Hann hafði eftir þetta fylgst með íbúðinni og viljað sjá hvenær A færi að sofa. Um kl. 00:30 hafði hann hringt í Aog spurt hvort hann mætti ekki koma upp að tala við hana, þar sem honum væri kalt. Hún hafði þá ætlað að hringja í hann eftir smástund, en ekki gert það. Hann þá ítrekað beiðnina og hún þá sagt, að hann mætti koma eftir smástund. Hann hafði þá staðsett sig í garði hússins þannig að hann sá dyr íbúðarinnar inn á stigaganginum og skömmu síðar hafi hann séð mann koma út um dyrnar og hann þá áttað sig á því að eitthvað var í gangi. Hann hafði þá stokkið inn í stigahúsið og beðið þar, þar sem hann vildi sjá manninn. Hann kvað manninn hafa verið að tala í síma og hann fylgt honum eftir um bílageymsluna út í garð. Hann kvaðst hafa þekkt manninn af mynd á vefsíðu hans, en hann hafði séð símanúmer hans í síma A og í framhaldi af því farið inn á heimasíðuna hans og vissi að hann heitir G. Ákærður kveðst svo hafa farið upp í íbúðina til A, sem hafi spurt hann hvort hann vildi ekki vera um nóttina. Hann kvaðst svo hafa spurt hana um manninn, sem var að koma út úr íbúðinni og hún fyrst neitað að hann hafi komið, en svo haldið því fram, að hann hafi komið inn til að fá að hringja og haldið fast við það, þó að ákærður hafi bent henni á að maðurinn hafi verið með farsíma í hendinni, er hann hafi mætt honum. Ákærður lýsir atburðarrásinni eftir þetta nánar þannig, að þau hafi gengið til sængur og hún lagst í rúmið næst glugganum, en hann nær rimlarúminu, þar sem sonur þeirra svaf. A hafi enn haldið því fram, að maðurinn hafi einungis verið að hringja og hann jánkað því, þar sem hann var þreyttur og vildi fara að sofa. Hann hafði sofnað fljótt en sofið laust þar sem hann varð var við að hún fór fljótlega fram og kom svo aftur. Einhverju síðar hefði hún vakið hann og hafði honum fundist að hún hafi öskrað nafn hans. Hann hafði þá sest upp og séð að A var komin með band um háls sér og var til fóta hennar megin á leið upp í rúm. Hann kvað birtu hafa borist inn í hjónaherbergið frá ganginum og hafði hann séð, að hún var rauð á hálsinum eftir bandið, en á því hafi verið einhverskonar lykkja. Hann kvað hana hafa sagt við sig að hún væri orðin leið á lífinu, hataði börnin sín og ætti ekki skilið að vera með þau. Hann taldi að hann hefði sagt við hana, að þetta væri allt í lagi, reynt að róa hana og viljað tala um þetta daginn eftir og jafnframt beðið hana að taka af sér bandið. Hann kvað hana þá hafa sagt sér alla sólarsöguna um að hún væri búin að ljúga að honum í marga mánuði og rakið að hún hafi haldið fram hjá honum með F, tilgreind tilvik og lýst því í smáatriðum, sem hann myndi þó ekki nákvæmlega, en mundi að þetta hafi sært hann djúpt. Eftir að hún hafði sagt þetta hafa hún reynt að herða bandið að hálsi sér. Hann kvaðst hafa upplifað það þannig, að hann ætti að herða að hálsi hennar. Ákærður ber hjá lögreglu að A hafi beðið hann að herða að, en hér fyrir hefur hann haldið sig við það að hún hafi við þessar aðstæður sagt ákveðið að hún vildi deyja og sagt, „leyfðu mér að deyja“. Hann kvaðst þarna hafa misst stjórn á sér, tekið í bandið og hert fast að og þegar hann hafði svo áttað sig á hvað var að gerast, var A líflaus við hliðina á honum. Hann hafði þá tekið hana að sér og fundið merki um öndun. Hann hafði þá ætlað að taka hana upp og fara með hana fram á gang, til að reyna lífgunartilraunir, en ekki tekist betur til, en að hann hefði fallið með hana á gólfið og orðið sjálfur undir henni. Hann hafði svo borið hana fram á gang, þar sem hann reyndi að vekja hana og reyndi þá að taka snúruna frá hálsi hennar, en hún var það föst, að hann varð að skera hana í sundur til að geta losað hana. Ákærður sagðist fyrst eftir þetta hafa hringt í Gunnar Sigurjónsson prest og í Neyðarlínuna, en eftir að honum var bent á, að hann hefði síðar samkvæmt myndum úr upptökuvélum fyrir bifreiðageymsluna verið þar að færa bifreið sína, kvaðst hann hafa fundið veikan hjartslátt hjá A er hann lagði hana niður á ganginn og hann í flýti hlaupið niður og út til að sækja bílinn til að fara með A upp á spítala, að því er hann taldi. Þegar hann kom upp aftur hafi hann áttað sig á því, að hann gæti aldrei farið með hana niður, hún væri það þung, jafnframt áttað sig á því, að hjá henni var enginn andardráttur og hjartsláttur lítill sem enginn og hann hafði heldur ekki getað vakið hana þó að hann hafi hrist hana til. Hann hafði á þessu tímamerki munað eftir börnunum og farið inn í herbergin til þeirra. Hann hafði þá séð blóð á gólfi hjóna­herbergisins og einnig hafa hreinsað það áður en hann hringdi í prestinn og fundist það eðlilegt að þrífa það strax. Hann neitaði því, að hann hafi verið að hugleiða að fjarlægja lík A úr íbúðinni, það hefði ekki hvarflað að honum. Ákærður var spurður hvort honum hefði ekki dottið í hug að koma í veg fyrir dauða A, þegar hún hafi ætlast til aðstoðar hans við að deyja. Hann sagði að honum hafi liðið það illa og ástand hans verið þannig á þessari stundu, að honum hafi ekki dottið það í hug. Hann var beðinn að útskýra nánar hvað hann ætti við með því. Hann kvaðst þá eiga við það, hún hafi sagt við hann, að hana langaði til að deyja og sagt við hann „leyfðu mér að deyja.“ Hann hafi elskað þessa konu meira en eigið líf og þannig ekki hugsað um afleiðingarnar. Ákærðum var bent á að blóð í íbúðinni og fleira styðji það að þar hafi orðið átök. Hann kvað þá hafa orðið átök, en ekki slagsmál, en gat þó ekki lýst átökunum neitt nánar, mundi þau ekki í smáatriðum, en útilokaði ekki að A hafi kallað á hjálp, þótt hann minntist þess ekki, en þótt trúlegt að þá hefðu börnin vaknað. Honum var bent á framburð vitnis, sem heyrt hafi neyðaróp úr íbúðinni hans. Hann vildi ekki fullyrða neitt, en kvaðst ekki minnast þess að hafa heyrt neyðaróp frá A. Hann taldi að blóðblettir sem við rannsókn málsins fundust í hjónarúminu á svefnherbergisgólfi og kodda yrðu raktir til þess er hann og A féllu á gólfið, en hann hafði samt ekki séð neina áverka á A. Ákærður var spurður að því hvort hann hafi í greint sinn ráðist að A og banað henni með kyrkingu vegna afbrýðissemi og ósættis vegna skilnaðar þeirra. Hann ítrekaði þá að hún hafi beðið um þetta, vera megi að afbrýðisemi hafi spilað þar inn í, en þetta hafi samt verið þannig, að hann hafi gert allt til að A myndi líða vel. Hann sagði að í þeirri geðshræringu sem hann varð fyrir hafi margt spilað inn í svo sem afbrýðisemi, ást til A, lygar og svik og margt fleira. Hann kvað þau hafa verið að reyna að laga sambandið, og hún alltaf haldið því fram að ekkert væri í gangi, það væri bara í höfðinu á honum, því hafi það kannski verið of mikið fyrir hann að komast að öllum þessum lygum og svikum af hennar hálfu. Ákærður taldi ekki að hann hafi valdið dauða A í æðis- eða afbrýðiskasti, heldur hafi verið um að ræða hræðsluviðbrögð (panik). Ákærður var spurður að því hvort hann hafi gert sér grein fyrir hvað hann var að gera. Hann sagði að þetta hefði gerst svo hratt og hann gert þetta ósjálfrátt eftir að hann hafði misst stjórn á sér. Hann kvað eftir á að hyggja sé hugsanlegt að afbrýðisemi hafi spilað þarna inn í. Hann kvað hafa runnið á hann æði og þetta verið stundarbrjálæði og hann misst stjórn á sér. Hann kvað það og hafa getað spilað inn í að hann komst í þetta ástand, að honum hafi fundist hann vera niðurlægður með háttsemi A undanfarið. Hann kvaðst ekki hafa hugsað út í það, hvort A væri veik og væri ekki sjálfrátt, en eftir á sjái hann að hann hefði átt að hyggja að því. Í málinu hefur verið lagt fram vottorð Kristófers Þorleifssonar, geðlæknis, þar sem hann lýsir ástandi A, er hún leitaði til hans 19. nóvember 2001 og segir svo í niðurstöðu vottorðsins. Fram kom og í vottorðinu að A væri með miklar sjálfsvígshugsanir, en ekki nein sjálfsvígsáform, þannig hafi hvarflað að henni að henda sér út af fjórðu hæð og hugsi um það þegar hún er á leið heim úr vinnunni, að einhver æki á hana, ef hún væri ein í bílnum, en hún myndi samt sjálf aldrei aka á. Vitnið J íbúi að Hamraborg [...], íbúð 2D, Kópavogi, kvaðst umrædda nótt um kl. 02:20 hafa vaknað við skerandi skelfingar- og angistaróp í konu, en gerði sér ekki grein fyrir hvaðan hljóðið kom, en hélt í fyrstu að þetta væri fylleríisvein utan frá, sem ekki hafi verið óvanalegt. Það hafði svo farið fram á stigagang, en heyrði hljóðin þar dauft. Það hafi svo hlustað eftir hljóðinu í baðherberginu en heyrði þau ekki vel, heldur heyrði hún þau best í svefnherbergi sínu. Um hafi verið að ræða endurtekin öskur í konu, en inn á milli heyrði það dýpri rödd og óm af einhverju, sem var sagt. Það hafði verið ljóst að ekki var allt með felldu, en það gat ekki áttað sig á því hvaðan hljóðin komu, og því hafði hún ekki hringt í lögreglu. Það hafði síðar heyrt að konan hrópaði hvað eftir annað, "láttu mig vera", en svo hafi það heyrt dynki, eins og eitthvað hafi fallið þungt utan í vegg eða á gólf, en eftir það hafi allt verið hljótt og hefði þetta staðið yfir til klukkan að verða 02:30. Það hafði hlustað eftir umgangi í húsinu en ekki orðið vart við neitt og svo sofnað um kl. 2o-15 mínutum fyrir 03:00 um nóttina. Vitnið I, [...], Reykjavík, staðfesti að það hefði komið heim til A kvöldið áður en hún lést. Það hafði kynnst henni tveim vikum áður á MSN spjallforriti á internetinu. Vitnið kvað A hafa sagt sér frá því, að hún hafi átt í stormasömu sambandi og sagt frá persónulegum högum sínum. Það kvaðst hafa komið til A um kl. 22:00 og hafi hún verið nýbúin að koma börnunum í rúmið og annað sofnað, en hitt verið farið að sofa. Vitninu virtist hún vera í góðu skapi, verið glaðleg og engin spenna verið í henni. Þau höfðu spjallað saman og það hafði aðstoðað hana við að tengja afruglara fyrir Stöð 2 og í lokin höfðu samskipti þeirra orðið náin. Vitnið kvaðst svo hafa farið frá henni um kl. 01:00 og hún virst áfram glaðleg, en í spennu vegna þess að hún hafi átt von á eiginmanni sínum, sem hafði hringt þrívegis á síðustu 10 mínútum sem það dvaldi hjá A. Skildist því, að eiginmaður hennar hefði engan samastað til að vera á um nóttina, þar sem hann hafði ekki fengið inni hjá föður sínum og hefði A eftir þrjár hringingar samþykkt að hann gisti í íbúðinni um nóttina. Það hafði er það fór mætt manni á stigaganginum sem það hafði boðið góða kvöldið og spurt hvernig það kæmist út úr húsinu. Það gat ekki fullyrt að það væri ákærði, en lýsing þess á manninum samræmdist því að það hafi verið hann. Vitnið hafði svo farið heim til sín. Það kannaðist við að um kl. 01:14 hafi verið hringt í síma þess úr síma með nafnleynd og hafi verið skellt á er það svaraði og svo hafði það fengið tvö SMS skeyti frá A og var annað sent kl. 01:59 og hljóðar svo "tetta var taeft, ada, munaði mjou", en hin skilaboðin sem send voru kl. 02:03 hafi hljóðað svo: "tetta var fraebaert". Það kvaðst ekki hafa svarað þessum skeytum, það kvaðst ekki hafa verið í stuði til þess og ætlað að fara að sofa. Það kvað A hafa haft áhuga á að hitta það aftur, en það ekki gefið til kynna að til þess kæmi og ekkert verið ákveðið í þeim efnum. Því virtist A vera bitur í garð eiginmanns síns eins og títt er í skilnaðarmálum. Vitnið F, [...], Reykjavík, bar að það hefði kynnst A í gegnum internetið á "private.is" að það taldi hjá lögreglu hafa verið í byrjun ágúst s.l., en fyrir dómi taldi það hafa verið um mánaðarmótin ágúst/september s.l. og þau fyrst verið að spjalla á spjallrásinni, en svo viku síðar hist. Það kvað hana hafa sagt því að hún væri skilin og ætti bara eftir að ganga frá pappírum þar um. Það vissi þó að eiginmaðurinn var enn á heimilinu og annaðist börnin. Það höfðu orðið náin kynni með því og A og þau hafi ætlað að taka saman eftir skilnaðinn. Það kom fram hjá vitninu að um tveim vikum fyrir andlát A, hafi A farið með ákærða til foreldra hennar og þar höfðu skilnaðarmálin verið rædd og samband hennar við vitnið, sem ekki ótti æskilegt vegna fortíðar þess, en það hafi orðið manni að bana árið 1996. Það kvað A hafa komið heim til þess sama kvöld og verið grátandi yfir því að hafa ekki fengið neinn stuðning frá ættingjum og að allir á heimilinu hafi verið á móti henni. Það kvaðst þá hafa hringt í föður hennar og skýrt þeirra hlið á málinu og hafi samtalið staðið í um 20 mínútur og endað með því að ákvörðun var tekin um að það gæfi henni svigrúm til að ganga frá skilnaðinum og þau væru ekki saman á meðan. Það kvaðst hafa staðið við þessa ákvörðun og þau bara talast við í síma þar til um helgina 30.-31. október s.l.. Það kvaðst ekki hafa vitað að hún var í sambandi við annan mann. Það kvað A svo hafa hitt sig laugardagskvöldið 30. október s.l. á heimili móður þess. Þau höfðu talað um söknuðinn vegna aðskilnaðarins og rætt um aðstæður og svo horft á eina bíómynd og A svo farið heim til sín um kl. 21:30. Þau höfðu svo talað saman á sunnudagsmorguninn 31. október s.l. og hún svo komið heim til þess að [...] og verið í miklu uppnámi yfir því að hann væri staðráðinn í að standa við samkomulagið við föður hennar og hún verið ósátt er hún fór frá því. Vitnið staðfesti að það hafi fengið SMS skeyti frá A um kl. 15:00 á sunnudaginn 31. október s.l. þar sem hún hafi beðið hann að tengja afruglara á heimili hennar og það játað því með SMS skeyti. En eftir að hafa hugsað málið hafði það komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri rétt að fara á heimili hennar m/v það sem á undan var gengið og loforðsins við föður hennar og hringdi í hana um kl. 21:00 og ræddi við hana um þessi mál og benti henni á hvernig hún gæti tengt afruglarann. III. Auk þeirrar vettvangsrannsóknar og myndatöku sem að framan getur fór fram ítarleg rannsókn af tæknideild Lögreglunnar í Reykjavík, af munum og fatnaði sem fundust á brotastað og voru talin tengjast ætluðu broti ákærða. Fatnaður sá sem ákærður var í og fötin sem lík A var klætt voru skoðuð sérstaklega og rannsökuð. Þá fór fram líkamsskoðun á ákærða og lík A var grandskoðað og rannsökuð sérstaklega sár og áverkar. Þá var tekið naglskaf af ákærða og naglskaf og neglur af líki A. Afskurðir úr handklæði, koddaveri, nærbuxum og sokk ákærða með blóðkámi á, naglasköfin og neglurnar, svo og pinnar með blóði, munnholstroku og stroksýnum af ýmsum stöðum á líki A auk pinna með blóðsýni úr því og svo munnholsstrokur úr ákærða voru send til DNA greiningar hjá Rettsmedisnisk Institut við Háskólann í Olsó. Þá var og óskað rannsóknar á því hvort á naglaskafi og nöglum af líki A fyndust leifar af plasti samskonar efni og væri í afskornum bút af þvottasnúru sem haldlögð var á vettvangi. Niðurstöður DNA rannsóknanna í málinu reyndust í mörgum atriðum ekki mjög afgerandi. Þannig þótti blóðkám á handklæði og koddaveri geta verið úr syni ákærða og A, án þess það yrði fullyrt þar eð samanburðarsýni úr honum var ekki til rannsóknar. Sýni með blóðkámi á nærbuxum ákærða gaf svörun um blóð, sem samsvaraði blóði úr A. Sýni með kámi úr sokk ákærða gaf ekki svörun um blóð og var ekki rannsakað frekar. Blóð á hægri og vinstri hönd hinnar látnu reyndist úr henni, en magn DNA á sýni um blóð á vinstri hendi reyndist ekki nægilegt til kennslagreiningar, en sýnið var blandað DNA úr karlmanni. Sýni úr munnholi, leggöngum, endaþarmi og hálsi hinnar látnu voru rannsökuð með tilliti til þess hvort sæði væri til staðar, sem ekki reyndist vera. Naglaskaf ákærða samsvaraði DNA sniði ákærða, en í minnihluti blöndunar var DNA snið sem talið var geta stafað frá hinni látnu, en ekki var samt unnt að fullyrða það. Samanburðarsýninu um neglur og naglaskaf hinnar látnu og svo bút af þvottasnúru voru send til rannsóknara til rannsóknarstofunnar Kripos og er upplýst í réttinum að niðurstöður rannsóknarinnar voru neikvæðar á þann veg, að engin plastefni fundust í naglaskafinu né á nöglunum. Svo sem fyrr er rakið fundust ofan á kommóðu á gangi íbúðar ákærða og A þrjú kveðjubréf undirrituð af A, sem var stílað á Magga eða ákærða, en hin voru stíluð á sitt hvort barn hennar og undirritað mamma og bera þau með sér að höfundur þeirra hafi í hyggju að stytta sér aldur og kemur fram í bréfinu til ákærða að A hafi liðið mjög illa síðastliðið rúmt ár og hún sjái ekki fram á að það muni lagast og því geti hún ekki lifað þessu lífi áfram. Við rannsókn málsins vaknaði grunur um að ákærður kynni sjálfur að hafa skrifað þessi bréf. Ákærður gaf rithandarsýnishorn og voru þau ásamt óbeins rithandarsýnis frá ákærða og tveggja óbeinna rithandarsýna sem tekin voru skrifuð af A send til Kriminaltekniska Laboratoriel í Svíþjóð og eru niðurstöður rannsóknarinnar í sérfræðiáliti stofnunarinnar þær, að allt bendi til þess, að skriftin á bréfinu sé eftir A og niðurstöðurnar bendi og eindregið til þess að hún sé ekki eftir Magnús Einarsson. Við rannsókn málsins hafði og komið fram, að þetta voru gömul bréf, og hafði ákærður áður fundið þau í skúffu í skáp í svefnherberginu og tekið ljósrit af þeim til síðari nota, ef A þyrfti að hlíta læknismeðferðar vegna þunglyndis. Ummerki á vettvangi sem og ákomur á líki A þóttu að mati tæknideildar lögreglunnar benda til átaka milli ákærða og A í sambandi við kyrkinguna og var plastbandið eða þvottasnúran sem notuð hafði verið við verkið grandskoðuð og sáust ákomur á plastbandinu, þar sem rof hafði komið í ytra borð plastbandsins, sem þótti geta bent til þess að A hafi með fingrunum reynt að losa bandið af hálsinum og ákomurnar á bandinu væru t.d. eftir neglur, en áverkar á hálsi líks A gátu og bent til þess. Þá töldu tæknimennirnir að kyrkingin hefði ekki farið fram eins og ákærði hélt fram, því að á hálsi líksins af A hefði þá átt að vera merki eftir hnútinn á bandinu og gerðu þeir kannanir í því sambandi. Þann 17. nóvember 2004 fór fram á vegum tæknideildar lögreglunnar sviðsetning á atburðarrásinni við kyrkinguna miðað við hvernig starfsmenn deildarinnar töldu hana hafa verið og hafa ljósmyndir af sviðsetningum verið lagðar fram í málinu en viðstödd rannsóknina auk Þrastar Eyvindssonar lögreglufulltrúa og Björgvins Sigurðssonar sérfræðings tæknideildar var Þóra Steffensen réttarmeina­fræðingur. Samantekt, niðurstaða og rökstuðningur niðurstöðu tækni-deildar er á þennan veg. "Samantekt - niðurstaða: Að lokinni rannsókn á bandinu sem haldlagt var í íbúð 4-D, þann 01.22.2004, og grunaði sagðist hafa notað til að herða að hálsi [A], er það mat rannsakara að ekki hafi verið búin til lykkja eða snara úr bandinu, eins og fram kom hjá grunaða við yfirheyrslu hjá lögreglunni í Kópavogi, dags. 01.11.2004, kl. 12:12. Það er mat rannsakara að bandið hafi verið með tveimur lykkjum og hnútum á hvorum enda. Hvað ákomurnar á lengra bandinu varðar telja rannsakarar nokkrar líkur á því að þær séu tilkomnar eftir neglur [A], þar sem ummerki í sárunum eru eins og eftir þrýsting inn á við sem og tætt upp ytra byrði plastsins. Eins og fram kemur í vettvangsrannsóknarskýrslu R.J., dags. 01.11.2004, voru áverkar, lítil sár eða rispur, sjáanlegir á handarbaki og fingrum látnu. Rökstuðningur við niðurstöðu: 1) Rannsóknir sýndu að band með lykkju og þ.a.l. hnútum á hvorum enda skilur eftir för og greinileg ummerki á beru hörundi, sérstaklega ef vel er hert að. 2) Engin för eða ummerki eftir hnúta var að finna á hálsi látnu. 3) Engin hikför voru sjáanleg á hálsi látnu, þ.e. önnur sams konar för eða rákir eftir bandið, sem hefðu átt að vera sýnileg hafi látna verið með lykkju eða snöru um hálsinn. 4) Vísað er í rannsókn, sviðsetningu starfsmanna Tæknideildar þar sem sams konar band var notað við sviðsetninguna. Blóðkám á bol látnu má skýra á þann hátt að látna hafi reynt að losa bandið af hálsi og við það rispast á fingrum þannig að blæddi úr sárum. Blóðkámið á nefndum bol ofarlega í axlarhæð, og aðeins er blóðsmit á yfirborði sem bendir sterklega til þess að blóðugur hlutur (í nefndu tilfelli fingur eða hönd) hafi strokist við yfirborð bolsins. Fjórar litlar ákomur, rof, á bandinu sem fannst á vettvangi geta verið tilkomnar eftir fingurneglur, þar sem allar ákomurnar eru innávið, þ.e. ofan á plastumgjörð bandsins." Rannsóknarlögreglumennirnir Ragnar Jónsson og Ómar Pálmason, sem stóðu að þessari rannsókn hafa staðfest skýrslu sína hér fyrir dómi og halda því fram að kyrkingin hafi farið fram eins og því er lýst í skýrslunni. Þeir hafa ekki getað skýrt hvernig ákoma eða rof í yfirborði bandsins inni í minni lykkjunum eru tilkomnar, ef kyrkingin hefur ekki orðið með þeim hætti sem ákærður heldur fram. Vitnið Ómar Pálmason var að því spurt, hvort ekki hafi átt að koma rof eða merki í bandið, þar sem það krossaðist ef kenning þess og Ragnars Jónssonar væri rétt og var svar þess á þá leið að slíkt mark kæmi ekki við krossunina. Þóra Steffensen, réttarmeinafræðingur, [...], staðfesti krufningsskýslu sína varðandi lík A og niðurstöður hennar sem réttar. Það kvað helstu áverka hafa verið marbletti og skrámur undir kjálkabarði, en auk þess voru og skrámur og marblettir á hálsinum, blæðingar í mjúkvefjum, skrámur á vinstri öxl og rifa á löngutöng. Þá hafi verið far á hálsinum eftir snúruna sem hafi verið 0,3 sm að dýpt og hafi innblæðingar frá farinu bent til þess, af miklu afli hafi verið beitt við kyrkinguna. Vitnið taldi að miðað við hvað farið var skýrt og að miklu afli var beitt hefði mátt búast við að far eftir hnútinn á lykkjunum hefði sést, ef þeirri aðferð hefði verið beitt, sem ákærði haldi fram. Það kvað þó erfitt að fullyrða það, en ólíklegt sé, að ekki hefði sést far eftir hnútinn, en það verði þó ekki útilokað og verði þá að taka tillit til afstöðunnar þegar hert er á snúrunni. Vitnið gat ekki sagt til um í hvaða röð áverkarnir á hálsinum hefðu komið. Það kvað hafa verið viðtækar blæðingar á hálsinum, sem ekki yrðu skýrðar út frá herðingu snúrunnar inn í hálsinn. Staðsetning þessara áverka á hálsinum séu þannig, að þeir hafi geta komið vegna átaka milli ákærða og A, en það kvaðst ekki geta sagt til um það hvort áverkarnir komi vegna þess, að A hafi verið að reyna að losa snúruna um hálsinn á sér eða hvort ákærður hafi gripið um hálsinn á henni í þessari atlögu með snúruna. Það kvað hins vegar marblettinn og skrámurnar neðan við kjálkaborðið hafa verið það vel fyrir ofan farið, að það væri ekki eftir hugsanlega tilraun við að klóra eða grafa sig undan snúrunni, heldur í samræmi við að ákærður hafi þrýst þar á með höndunum í atferlinu. Vitninu voru sýndar myndir af áverkum á hálsi líksins, sem fram koma á dskj. nr. 9, bls. 12 og 13 og bent á mar eða blæðingu í húð hjá hársverðinum hægra megin ofan við snúrufarið. Vitninu þótti farið of línulaga til að vera eftir hnút, en útilokaði það ekki, en reynsla vitnisins var sú, að ef hnúturinn er ekki við hársvörðinn, sjáist oftast hnútaför eftir kyrkingu eða hengingu. IV. Undir rannsókn málsins gekkst ákærður undir það að fara í geðrannsókn og var Sigurði Páli Pálssyni, geðlækni, [...], falin geðrannsóknin. Í niðurlagi geðheilbrigðisskýrslu hans um ákærða kemur þetta fram. "Samantekt geðskoðunar og viðtala. Magnús á við að stríða verulega fælni frá barnsaldri sem eykst á unglingsárum. Fælni og þráhyggjueinkenni hafa gert hann mjög óöruggan í mann-legum samskiptum. Líklegast gæti þetta hafa stuðlað að atburðarás þeirri sem síðar varð. Magnús hefur ekki "profíl" afbrotamanns og er líklegt að andlegur veikleiki hans hafi stuðlað að því að sú staða kom upp að hann að lokum missir stjórn á sér. Mat mitt er að taka verði mark á frásögn Magnúsar um atburðarrás að mörgu leyti, þó eyður séu í frásögn hans og vissar misfellur við lögregluskýrslu (sjá einnig sjálfstætt mat sálfræðings). Magnús var örugglega undir miklum hugaræsingi er atburður átti sér stað. Niðurstöður. 1. Það er niðurstaða mín að Magnús sé sakhæfur og ábyrgur gerða sinna. Sigurður hefur borið vitni hér fyrir dómi og staðfest framangreinda skýrslu. Það kvað hafa komið fram þunglyndiseinkenni hjá ákærða, en engin merki um andfélagslega hegðun, en undir miklu álagi gæti hann orðið hvatvísari. Það taldi að hlaðist hafi upp spenna og misskilningur hjá ákærða og hann svo misst stjórn á sér, er eiginkonan hafi sagt frá undangengnum atvikum (framhjáhaldi o.fl.) Það taldi ekki að ákærður hafi framið kyrkinguna í afbrýðiskasti, heldur í "panik" og innibyrgð reiði hafi brotist fram. Það kvað það, að hjá ákærða brýst út mikil reiði, geta haft áhrif á minni hans. Þetta geti verið ýmist þannig að menn muni betur eða að menn missi út ákveðin atriði. Það kvað það ekki passa við þá heildarmynd sem það hefði af ákærða að hann hafi undirbúið kyrkinguna t.d. sótt band, búið til hnúta eða lykkjur o.s.frv. Sálfræðimat það sem vísað er til í geðheilbrigðisskýrslu, vann Jón Friðrik Sigurðsson, sálfræðingur, [...] og kemur þetta fram í samantekt. "Hér að framan hefur eiginleikum, ástandi og takmörkunum Magnúsar verið lýst í stuttu máli til að gefa sem skýrasta mynd af honum og viðbrögðum hans aðfaranótt 1. nóvember 2004, þegar hann varð konu sinni að bana. Oft getur verið erfitt að átta sig á því hvað verður til þess að menn fremja verknað eins og þennan og að meta hversu trúverðugir þeir eru í lýsingum sínum og útskýringum. Eins og að framan greinir virðist Magnús trúverðugur í flestu því sem hann segir um sjálfan sig og við­brögð sín þessa afdrifaríku nótt þótt ekki sé fullkomlega öruggt að treysta framburði hans og ýmislegt í honum sé óljóst og jafnvel ótrúverðugt eins og lýsing hans á hegðun konu sinnar. Ekkert bendir þó til þess að hann hafi skiplagt verknaðinn fyrir­fram. [Mynd] Jón Friðrik staðfesti hér fyrir dómi skýrslu sína. Vitnið tók fram að þegar það tali um að ákærður taki ekki fulla ábyrgð á gerðum sínum, eigi það við brot hans og í sambandi við það, vísi það til brots ákærða og að hann hafi misst stjórn á sér, en almennt séð, beri hann fulla ábyrgð á gerðum sínum. Það sagði að miðað við lýsingar ákærða á sjálfum sér, passar það nokkuð vel, að hann hafi tilhneigingu til að gera lítið úr erfiðleikum sem hann mætir. Hann hefur verið háður konu sinni og allt sem ruggaði bátnum hafði raunverulega endað þannig, að hann gerði sem minnst úr því til að halda friðinn eða bjarga sér út úr aðstæðum. Það kvað ekkert benda til að það hefði skert minni um atburðarrásina og hafði ekki merkt minnisglöp, vegna þess að það missti stjórn á sér. Það kvað ekkert í rannsókn þess útiloka, að ákærður væri að segja alveg rétt frá um aðdragandann að dauða A. V. Málsniðurstöður. Með játningu ákærðs, sem er í samræmi við rannsóknargögn málsins, er sannað að ákærður banaði eiginkonu sinni A aðfararnótt 1. nóvember 2004 í með kyrkingu í íbúð þeirra að Hamraborg [...], Kópavogi. Í málinu verður við það miðað, að við kyrkinguna hafi verið notað sundurskorið plastband sem fannst ofan á kommóðu á gangi íbúðarinnar er lögreglan var kvödd á staðinn. Ekki er unnt að fullyrða nákvæmlega hvernig kyrkingin fór fram en bæði ákomur á líki A, ummerki í íbúðinni og framburður nágrannakonu benda til þess að átök hafi átt sér stað skömmu fyrir dauða hennar og það fær stoð í krufningarskýrslu og framburði Þóru Steffensen réttarmeinafræðings að um harkaleg átök hafi verið að ræða. Þegar allt er virt sem á undan var gengið og lýst hefur verið hér að framan verður að telja að ákærður hafi orðið reiður, afbrýðissamur og niðurlægður og fer ekki á milli mála að hann er í andlegu ójafnvægi og ráðvilltur umrædda nótt. Um samskipti ákærðs og A umrædda nótt skömmu fyrir kyrkinguna er einungis við frásögn ákærðs að styðjast. Frásögn hans um að verknaður hans hafi tengst ætlaðri sjálfsvígstilraun A telur dómurinn ótrúverðuga. En á hinn bóginn verður frásögn ákærðs um að A hafi skýrt honum frá kynferðislegum samskiptum sínum við aðra menn og lýst þeim í smáatriðum eigi vísað á bug. Það verður að telja ósannað að ákærður hafi haft fyrirfram mótaðan ásetning til að bana konu sinni, heldur er það mat réttarins að um skyndiásetning hafi verið að ræða hjá ákærðum, sem mótast hafi rétt fyrir kyrkinguna. Þá hafði ákærður orðið gripinn ofsahræðslu og út hafi brotist innibyrgð reiði sem hafi leitt til þess að hann hafi framið verknaðinn í örvæntingu. Honum hlaut samt að hafa verið ljóst að miðað við hve miklu afli hann beitti er hann herti bandið að hálsi A að yfirgnæfandi líkur væru til þess að hún hlyti bani af. Verður verknaður ákærða felldur undir 211. gr. almennra hegningarlaga. Ljóst er af því sem fram hefur komið í málinu að ákærður vann verknaðinn í mikilli geðshræringu, reiði og geðæsingu og þykja refsilækkunarheimildir 4. tl. 1. mgr. 74. gr. og 75. gr. almennra hegningarlaga eiga hér við. Einnig þykir 9. tl. 74. gr. laganna geta átt við að hluta en hins vegar verður að meta það ákærðum til refsiþyngingar að hann bregst ekki strax við er honum rennur reiðin og hringir á neyðaraðstoð er hann fann þá lífsmark með A og hann afmáir og verksummerki. Ákærður hefur ekki áður sætt refsingu er hér skipti máli. Að öllu virtu í máli þessu, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 9 ár, en samkvæmt heimild í 76. gr. almennra hegningarlaga ber að draga gæslu­varðhaldsvist ákærða frá 1. nóvember 2004 til dagsins í dag frá refsingunni. Bótakröfur: Af hálfu B, [...] er gerð krafa um bætur að fjárhæð kr. 6.670.346 og standa afi hennar og amma, D, [...] og E, [...], sem falin hefur verið forsjá hennar að bótakröfunni fyrir hennar hönd en krafan sundur­liðast þannig: 1. Vegna missi framfæranda sbr. 14. gr. skaðabótalaga, lágmarkslífeyris frá 1. nóvember 2004 til 18 ára aldurs kr. 2.670.346. 2. Miski skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga kr. 4.000.000. Fallist er á kröfuna um bætur vegna missi framfæranda óbreytta, en miskabætur þykja hæfilega ákveðnar kr. 2.600.000. Af hálfu C, [...] er gerð krafa um kr. 7.350.372 í bætur og standa af hans hálfu afi hans og amma, D, [...] og E, [...] að kröfunni, en þau hafa forsjá hans,. Krafan sundurliðast þannig: 1. Vegna missi framfæranda sbr. 14. gr. skaðabótalaga, lágmarkslífeyris frá 1. nóvember 2004 til 18 ára aldurs kr. 3.350.352. 2. Miski skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga kr. 4.000.000. Fallist er á kröfuna um bætur vegna missi framfæranda óbreytta, en miskabætur þykja hæfilega ákveðnar kr. 2.600.000. Foreldrar A, D og E, gera hvort um sig kröfu um kr. 1.500.000 í miskabætur skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og er fallist á kröfuna þannig að miskabæturnar þykja hæfilegar kr. 1.000.000 til hvors þeirra. Allir bótakrefjendur krefjast vaxta á dæmdar fjárhæðir bóta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 15. mars 2005, en svo dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Fallist er á þetta. , en vextir af miskabótakröfunn reiknast frá deginum í dag. Þórdís Bjarnadóttir hdl. gerði bótakröfurnar fyrir alla bótakrefjendur, en hún var réttargæslumaður þeirra við rannsókn málsins hjá lögreglu og hefur krafist fyrir hönd þeirra lögmannsþóknunar vegna gerð bótakrafna í málinu og þykir hún hæfilega ákveðin kr. 112.500 vegna kröfugerðar fyrir B, kr. 112.500. vegna C, kr. 68.475 vegna D og einnig kr 68.475 vegna E og hefur í öllum tilvikum verið tekið tillit til virðisaukaskatts á lögmannsþóknunina. Sakarkostnaður: Dæma ber ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 860.000 krónur auk 24,5% virðisaukaskatts og annan sakarkostnað sem gerð hefur verið grein fyrir og nemur kr. 1.465.085 krónum. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til starfa verjandans á rannsóknarstigi málsins. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Sævarsdóttir saksóknari. Guðmundur L. Jóhannesson, Finnbogi H. Alexandersson og Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómarar kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærður, Magnús Einarsson, sæti fangelsi í 9 ár, en gæsluvarðhaldsvist hans frá 1. nóvember 2004 til dagsins í dag komi með fullri dagatölu til frádráttar refsingu þessari. Ákærður greiði B dóttur sinni, [...], kr. 5.270.346 auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 15. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags auk kr. 112.500 að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögmannsaðstoðar Þórdísar Bjarnadóttur hdl. Ákærður greiði C syni sínum, [...], kr. 5.950.000 auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 15. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags auk kr. 112.500 að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögmannsaðstoðar Þórdísar Bjarnadóttur hdl. Ákærður greiði D og E, [...], hvoru um sig kr. 1.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 15. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags auk þessa greiði hann hvoru um sig kr. 68.475 að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögmannsaðstoðar Þórdísar Bjarnadóttur hdl. Ákærður greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns 860.000 krónur og annan sakarkostnað að fjárhæð 1.465.085 krónur.
Mál nr. 119/2004
Kærumál Málsóknarumboð Samaðild Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Stefndi kveðst hafa verið tilbúinn að semja um leigugreiðslur vegna nýs masturs sem hann hafi ekki getað byggt vegna þess að ekki hafi náðst samkomulag við stefnanda. Hann neitar alfarið þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi ljáð máls á því að greiða leigu fyrir þá aðstöðu sem hann hafi á Kröflufjalli, en sú aðstaða sé sú sama og Landsvirkjun hafi áður haft.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. og 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gerðu íslenska ríkið og eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi 18. mars 1971 samning þar sem meðal annars var kveðið á um að jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar, innan marka samkvæmt uppdrætti er fylgdi samningnum, sem og „aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans“ skyldi „héðan í frá ríkissjóði til frjálsra umráða og ráðstöfunar.“ Var Kröfluvirkjun síðar reist á umræddu landsvæði. Með samningi 26. júlí 1985 seldi og afsalaði íslenska ríkið Landsvirkjun jarðgufuaflstöðina við Kröflu ásamt eignum, sem aflstöðinni tilheyrðu. Af málatilbúnaði aðila verður ráðið að ekki sé ágreiningur um að varnaraðili, sem er einkahlutafélag, hafi verið stofnað á árinu 2000, sé alfarið í eigu Landsvirkjunar og hafi þann tilgang að reka og leigja aðgang að flutningskerfi til fjarskipta, sem tekur til landsins alls, en engin gögn eru í málinu um þessi atriði. Í stefnu heldur sóknaraðili því fram að varnaraðili hafi reist skúr við Kröflu til að annast fjarskipti. Kemur þar fram að sóknaraðili telji Landsvirkjun heimilt á grundvelli framangreindra samninga að reka fjarskiptaskúr undir eigin þjónustu á svæðinu sé það nauðsynlegt til nýtingar jarðhita. Hins vegar sé ljóst að fjarskiptaskúr varnaraðila, sem reistur hafi verið í skjóli réttinda Landsvirkjunar, sé ekki nýttur í þágu jarðhitavinnslunnar. Fari þar fram á vegum varnaraðila starfsemi, sem honum sé óheimilt að stunda á landi Reykjahlíðar án samþykkis landeigenda. Telji landeigendur sig eiga kröfu til eðlilegrar þóknunar fyrir þessi afnot af landi sínu. Hafi sóknaraðili því gert varnaraðila reikninga vegna landleigu, sem miðist við helming áætlaðra tekna þess síðarnefnda vegna leigu á aðstöðu fyrir fjarskiptastöðvar í skúrnum, er aftur taki mið af gjaldskrá Landssíma Íslands hf. og leigugjaldi af aðstöðu fyrir sex slíkar stöðvar. Sé málið höfðað til heimtu greiðslu samkvæmt reikningum þessum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi telur varnaraðili að málavaxtalýsing í stefnu sé ófullkomin og gefi ekki rétta mynd af atvikum máls. Hafi skúr til að hýsa aðstöðu til fjarskipta verið reistur á Kröflufjalli á árunum 1976 til 1977 enda sé allri orkuvinnslu Kröfluvirkjunar og flutningi raforku stýrt úr stjórnstöð Landsvirkjunar í Reykjavík og fjarskipti því nauðsynleg orkuvinnslu á svæðinu. Þá sé símsamband nauðsynlegt vegna reksturs virkjunarinnar og hafi Landsvirkjun því frá upphafi heimilað Landssíma Íslands að setja upp tæki í skúrnum ásamt loftneti fyrir NMT farsímakerfi og síðar GSM farsímakerfi. Þá hafi Landsvirkjun heimilað uppsetningu loftnets fyrir svonefnt Tetra-kerfi og loks hafi björgunarsveit á svæðinu fengið að setja upp loftnet. Um 1990 hafi skúrinn verið endurnýjaður og enn með traustara húsi á síðasta áratug fyrri aldar. Því sé ranglega haldið fram í stefnu að varnaraðili hafi komið upp þessari aðstöðu á Kröflufjalli. Það hafi Landsvirkjun gert og síðan afhent varnaraðila. Hafi hann ekki bætt við húsakost „frá því hann tók við aðstöðunni í upphafi árs 2001.“ Ekki eru gögn í málinu um þetta framsal Landsvirkjunar til varnaraðila eða hvaða réttindi eða skyldur hafi fylgt því. Eftir framsal aðstöðunnar til varnaraðila hafi hann ákveðið að innheimta gjald vegna framangreindra afnota Landssíma Íslands hf. og Tetraísland ehf. Fjarskiptafélags en afnot björgunarsveitarinnar séu endurgjaldslaus. Varnaraðili reisir frávísunarkröfu sína á því að umboð sóknaraðila til málshöfðunar þessarar sé ófullnægjandi. Í hinum kærða úrskurði er rakið hvaða gögn lágu fyrir héraðsdómi um málsóknarumboð þinglýstra eigenda Reykjahlíðar til sóknaraðila vegna höfðunar máls þessa. Með bréfi 30. mars 2004 lagði sóknaraðili fyrir Hæstarétt viðbótargögn um þetta atriði. Er þar annars vegar um að ræða umboð Jóns Ármanns Péturssonar til sóknaraðila 24. mars 2004, þar sem meðal annars er staðfest umboð til sóknaraðila til að höfða þetta mál. Hins vegar lagði sóknaraðili fram leyfi til einkaskipta á búi Maríu S. Þorsteinsdóttur 9. febrúar 2004 ásamt umboðum erfingja hennar, þeirra Bryndísar Jónsdóttur og Ólafs H. Jónssonar, frá 24. mars 2004 til sóknaraðila til höfðunar máls þessa. Verður ekki betur séð af gögnum málsins en að þar með liggi fyrir fullnægjandi málsóknarumboð til sóknaraðila frá þinglýstum eigendum Reykjahlíðar. Þá reisir varnaraðili frávísunarkröfu sína á því að efnisleg úrlausn málsins varði hagsmuni Landsvirkjunar og íslenska ríkisins með þeim hætti að aðild þeirra að málinu sé nauðsynleg. Þar sem málinu sé ekki jafnframt beint gegn þeim beri að vísa því frá dómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Eins og að framan er rakið eru ekki í málinu gögn um hvaða réttindi eða skyldur fylgdu framsali Landsvirkjunar á hinum umdeildu fjarskiptamannvirkjum til varnaraðila en óumdeilt er að hann fékk þessi mannvirki framseld frá Landsvirkjun. Beinir sóknaraðili kröfu sinni að varnaraðila vegna nýtingar þeirra mannvirkja. Verður að fallast á það með héraðsdómi að eins og málið liggur fyrir séu ekki efni til að vísa því frá af þessum sökum. Loks reisir varnaraðili frávísunarkröfu sína á því að málið sé svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að í bága brjóti við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Fallast má á það með varnaraðila, með vísan til þess sem að framan er rakið, að lýsing sóknaraðila á málsatvikum í stefnu sé ekki svo skilmerkileg sem skyldi. Þá er ekki ljóst af málatilbúnaði sóknaraðila hvort hann telur endurgjaldslaus afnot Landsvirkjunar af umræddum fjarskiptabúnaði varnaraðila óheimil og því grundvöll fjárkröfu. Í aðalatriðum er grundvöllur málatilbúnaðar sóknaraðila þó skýr. Hann krefur varnaraðila um greiðslu fyrir afnot af landi eða landsgæðum, sem ekki falli undir þær heimildir, sem landeigendur hafi afsalað sér með fyrrgreindum samningi við íslenska ríkið 18. mars 1971. Þá byggir sóknaraðili fjárhæð kröfu sinnar á tveimur reikningum, sem fram voru lagðir við þingfestingu málsins. Í stefnu er gerð grein fyrir því á hvaða forsendum reikningar þessir eru reistir. Eru því ekki efni til að vísa málinu nú frá dómi af þessum sökum. Að gættu því sem að framan greinir ber að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins ásamt kærumálskostnaði, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og er lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Fjarski ehf., greiði sóknaraðila, Landeigendum Reykjahlíðar ehf., samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 238/2006
Samningur Málsástæða
Með samkomulagi milli bankans G hf. og lífeyrissjóðsins F frá 6. júní 2003 fól lífeyrissjóðurinn bankanum innheimtu allra skuldabréfa í eigu lífeyrissjóðsins auk þess sem samið var um vaxtakjör sjóðsins hjá bankanum. Deilt var um hvernig skilja bæri tiltekið ákvæði í samningnum þar sem fram kom að umsamin vaxtakjör skyldu einnig gilda fyrir reikninga tengdra félaga við lífeyrissjóðinn en meðal þeirra var J hf., sem er verðbréfafyrirtæki. Laut kjarni ágreiningsins að því hvort samkomulagið tæki eingöngu til reikninga sem J hf. stofnaði í eigin nafni eða einnig til fjárvörslureikninga sem J hf. stofnaði vegna annarra, en hafði eitt ráðstöfunarrétt yfir. Var talið að öll rök hnigju að því að viðsemjandi bankans, lífeyrissjóðurinn F, og J hf. sjálft hafi mátt ætla að samkomulagið tæki bæði til reikninga sem skráðir voru á nafn J hf., sem verðbréfafyrirtækis, og fjárvörslureikninga þess þar sem nafn eiganda innlánsfjárins var jafnframt tilgreint. Yrði G hf. að bera hallann af því að hafa ekki tekið sérstaklega fram í samkomulaginu ef bankinn vildi undanskilja fjárvörslureikninga J hf. sem stofnaðir yrðu í framtíðinni með þeim hætti að getið væri nafns þess sem reikningur væri stofnaður fyrir. Mátti J hf. gera ráð fyrir að fjárvörslureikningur sem félagið stofnaði vegna lífeyrissjóðs A 15. janúar 2004 hjá G hf. myndi njóta hinna umsömdu kjara, á sama hátt og reikningar lífeyrissjóðsins F og lífeyrisjóðs V sem voru á hans vegum. Var krafa J hf. um vangoldna vexti því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 2006. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 26.377.324 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2005 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 14.434.172 krónur með sömu dráttarvöxtum. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur tekið við aðild málsins af Íslandsbanka hf. Hann skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2006 og krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með samkomulagi 6. júní 2003 á milli Íslandsbanka hf., útibús að Suðurlandsbraut 30 í Reykjavík, og Lífeyrissjóðsins Framsýnar var bankanum falin innheimta allra skuldabréfa í eigu lífeyrissjóðsins auk þess sem samið var um vaxtakjör sjóðsins hjá bankanum. Skyldu vextir fara stigvaxandi með hærri fjárhæð innlána. Einnig var samið um að þessi vaxtakjör skyldu gilda „fyrir reikninga tengdra félaga í útibúinu, ss. Jöklar verðbréf, Líf.sj. Hlífar og Framtíðar og Alm. Líf.sj. iðnaðarmanna.“ Samkomulagið byggði á eldri munnlegum samningi sem staðfestur hafði verið með bréfi þáverandi útibússtjóra til Lífeyrissjóðsins Framsýnar 11. febrúar 1997. Lífeyrissjóðurinn var við samningsgerðina 2003 meðal eigenda aðaláfrýjanda, sem er verðbréfafyrirtæki eins og nafnið ber með sér. Eðli málsins samkvæmt er því ljóst að hlutverk hans er fyrst og fremst að varðveita og ávaxta fé skjólstæðinga sinna. Eftir áralangt viðskiptasamband hlaut gagnáfrýjanda að vera ljóst í júní 2003 að þetta var hlutverk aðaláfrýjanda, en hann ávaxtaði verulegar fjárhæðir hjá gagnáfrýjanda vegna Lífeyrissjóðsins Framsýnar, Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja og síðar einnig Lífeyrissjóðs Austurlands. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi naut vaxtakjara samkvæmt samkomulaginu frá 6. júní 2003. Kjarni ágreinings aðila í þessu máli lýtur að því hvort samkomulagið tók eingöngu til reikninga sem aðaláfrýjandi stofnaði í eigin nafni eða einnig til fjárvörslureikninga sem hann stofnaði vegna annarra, en hafði einn ráðstöfunarrétt yfir. Af yfirliti sem gagnáfrýjandi gerði um vaxtakjör á fyrri hluta árs 2002, samkvæmt samkomulagi staðfestu 11. febrúar 1997, sést að aðaláfrýjandi var á þeim tíma í viðskiptum hjá gagnáfrýjanda og var bæði með reikninga á eigin nafni og reikning sem skráður var þannig: „Lífeyrissj. Vestm./Jöklar-verðbréf“. Þessir reikningar nutu hinna umdeildu vaxtakjara. Hvað sem líður eldri viðskiptum Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja og gagnáfrýjanda er ljóst að á þeim tíma sem hér skiptir máli var þessi lífeyrissjóður meðeigandi að aðaláfrýjanda og hafði aðaláfrýjandi stofnað reikning vegna hans hjá gagnáfrýjanda 16. október 2001. Á umsóknareyðublaðinu er umsækjandi tilgreindur sem Lífeyrissjóður Vestamannaeyja en nafn aðaláfrýjanda jafnframt tilgreint á því. Þetta er sá reikningur sem nefndur er á framangreindu yfirliti. Sama dag stofnaði aðaláfrýjandi reikning fyrir Lífeyrissjóðinn Framsýn með sama hætti. Reikningur Lífeyrissjóðs Austurlands var stofnaður á sama hátt 15. janúar 2004, en á þeim tíma var sá lífeyrissjóður orðinn einn eigenda aðaláfrýjanda. Þegar ágreiningur kom upp um vaxtakjör á síðastgreindan reikning í ársbyrjun 2005, benda gögn málsins til þess að aðaláfrýjandi hafi flutt inneign á honum yfir á reikning í útibúinu, sem eingöngu bar hans nafn og naut þar með vaxtakjara samkvæmt samkomulaginu. Gagnáfrýjandi hefur ekki andmælt því að aðaláfrýjandi njóti kjaranna fyrir þá innlánsreikninga sem skráðir eru á nafn hans eins. Vaxtakjör samkvæmt samkomulaginu benda til þess að markmið gagnáfrýjanda hafi verið að hvetja til sem mestra innlána. Eins og mál þetta liggur fyrir hníga öll rök að því að viðsemjandi gagnáfrýjanda 6. júní 2003, Lífeyrissjóðurinn Framsýn, og aðaláfrýjandi sjálfur hafi mátt ætla að samkomulagið tæki bæði til reikninga sem skráðir voru á nafn aðaláfrýjanda og fjárvörslureikninga hans, þar sem nafn eiganda innlánsfjárins var jafnframt tilgreint. Gagnáfrýjandi verður að bera hallann af því að hafa ekki tekið sérstaklega fram í samkomulaginu ef hann vildi undanskilja fjárvörslureikninga aðaláfrýjanda sem stofnaðir yrðu í framtíðinni með þeim hætti að getið væri nafns þess sem reikningur væri stofnaður fyrir. Aðaláfrýjandi mátti gera ráð fyrir að fjárvörslureikningur sem hann stofnaði vegna Lífeyrissjóðs Austurlands hjá gagnáfrýjanda myndi njóta hinna umsömdu kjara, á sama hátt og reikningar Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja sem voru á hans vegum, enda blasir við að aðaláfrýjandi hefði að öðrum kosti ekki stofnað slíkan reikning til geymslu fjármuna lífeyrissjóðsins. Verður samkomulagið frá 6. júní 2003 ekki með skynsamlegum hætti skilið á annan veg en þann að það taki til aðaláfrýjanda sem verðbréfafyrirtækis og þar með þeirra reikninga sem hann stofnar hjá gagnáfrýjanda vegna þeirrar starfsemi, jafnvel þó að ljóst sé að þeir séu stofnaðir í þágu tilgreindra viðskiptamanna aðaláfrýjanda. Höfuðstóll aðalkröfu aðaláfrýjanda byggist á útreikningi gagnáfrýjanda á vöxtum samkvæmt samkomulaginu, að frádreginni þeirri fjárhæð sem greidd var í vexti fyrir árið 2004. Þykir krafan nægilega rökstudd og er tekin til greina. Upphafstíma dráttarvaxta var ekki sérstaklega mótmælt við meðferð málsins í héraði. Komu mótmæli um þetta fyrst fram í greinargerð gagnáfrýjanda í Hæstarétti. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru mótmælin of seint fram komin. Verður dráttarvaxtakrafa aðaláfrýjanda því tekin til greina. Gagnáfrýjandi skal greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Glitnir banki hf., greiði aðaláfrýjanda, Jöklum verðbréfum hf., 26.377.324 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2005 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 18. október 2005 og dómtekið 21. f.m. Stefnandi er Jöklar Verðbréf hf., Sætúni 1, Reykjavík. Stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 26.377.324 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu sbr. III. kafla sömu laga frá 1. janúar 2005 til greiðsludags auk máls­kostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Þann 6. júní 2003 var undirritað samkomulag um viðskipti útibús stefnda á Suðurlandsbraut 30 í Reykjavík og Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Þar er í upphafi kveðið á um að Lífeyrissóðurinn Framsýn feli bankanum innheimtu allra skuldabréfa í sinni eigu, hvort sem um sé að ræða lán til sjóðsfélaga eða annarra verðbréfa. Í samningnum er kveðið á um innheimtuferli og –kostnað. Þar er einnig kveðið á um “Kjör á reikningum Framsýnar”. Þar segir að innlánsvextir miðist við ávöxtun á verðbréfamarkaði, kauptilboð í 5 ára ríkisskuldabréf á VÞÍ auk 0,20% álags og á þann grunn reiknist síðan sérstakt álag, stighækkandi eftir meðalstöðu; vextir þessir skyldu taka gildi 1. janúar 2003 og verða endurreiknaðir samkvæmt samningnum. Síðan segir: “Ofangreindir vextir gilda einnig fyrir reikninga tengdra félaga í útibúinu, ss. Jöklar verðbréf, Líf.sj. Hlífar og Framtíðar og Alm. Líf.sj. iðnaðarmanna.” Áður hafði verið í gildi samkomulag sem kemur fram af bréfi útibússtjóra stefnda á Suðurlandsbraut 30, dags. 11. febrúar 1997, til Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Þar er kveðið á um sérkjör á hlaupareikningi sjóðsins fyrir árið 1997 “eða þá reikninga sem iðgjaldatekjur koma inn á.” Þá liggur frammi yfirlit vaxtaútreiknings sem bankaútibúið sendi Lífeyrissjóðnum Framsýn með tilvísun í framangreint samkomulag frá 11. febrúar 1997 fyrir útreikningstímabilið janúar-ágúst 2002. Þar eru tilgreindur sem reikningshafar eða eigendur reikninga Lífeyrissjóðurinn Framsýn, Lífeyrissjóður Hlífar og Framtíðar, Jöklar-verðbréf hf., Lífeyrissj. Vestmannaeyja/Jöklar-verðbréf og Alm. lífeyrissjóður iðnaðarmanna. Þann 15. janúar 2004 stofnaði stefnandi tékkareikning nr. 5965 í þágu Lífeyrissjóðs Austurlands í hinum stefnda banka. Á umsóknareyðublaði er sótt um reikning fyrir Lífeyrissjóðs Austurlands/Jöklar Verðbréf. Umsóknin er undirrituð af Jónasi Dalberg, framkvæmdastjóra stefnanda, og tekið fram að hann hafi einn umboð til úttekta af reikningnum, m.a. með útgáfu tékka. Áður, eða 16. október 2001, hafði á sama hátt verið stofnað til tékkareikninga nr. 5975 í þágu Lífeyrissjóðsins Framsýnar og nr. 5985 í þágu Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja. Í tölvupósti framkvæmdastjóra stefnanda til Vilborgar Þórarinsdóttur, útibús­stjóra stefnda í útibúinu Suðurlandsbraut 30, sem hann sendi 12. janúar 2005 varðandi Lífeyrissjóð Austurlands, spyr hann: “Get ég ekki gengið að því vísu að vaxtakjörin fyrir 0526-26-005965 verði þau sömu fyrir árið 2004 og á öðrum reikningum sem eru á vegum Jökla? (509, 5995, 5975, 5985). ” Svar Vilborgar Þórarinsdóttur, sem var sent í tölvupósti 17. febrúar 2005, er svohljóðandi. “Við erum tilbúin að greiða lífeyrissjóði Austurlands vexti skv. Verðbréfareikningi Íslandsbanka. Vextir Verð­bréfa­reiknings taka mið af fjármagnsmarkaði á hverjum tíma. Vextir verðbréfa­reiknings fyrir árið 2004 voru 4,56% eða kr. 15.508.602. Ef reiknað hefði verið með vöxtum Framsýnar hefðu vextir fyrir árið 2004 verið 8,18% heildarvextir 27.451.754.” Með bréfi stefnanda til stefnda, dags. 16. mars 2005, var, með vísun til framangreinds samkomulags frá 6. júní 2003, farið fram á að “Íslandsbanki, útibú Suðurlandsbraut 30, greiddi umsamda vexti af innstæðu ofangreinds reiknings eins og samningurinn kveður á um. . .” Erindið var ítrekað 12. apríl 2005. Svarbréf er dagsett 12. apríl 2005. Þar er að meginefni vísað til þess að samkvæmt umræddum samningi hafi verið um að ræða óvenjulega hagstæð samningskjör, sérkjör, sem hafi eingöngu verið veitt með tilliti til eldri viðskipta Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Lífeyrissjóðir Hlífar, Framtíðar og Iðnaðarmanna séu hluti Lífeyrissjóðsins Farmsýnar. Jöklar Verðbréf hf. sé vissulega tilgreint í samningnum sem tengt félag en því fari fjarri að samningnum sé ætlað að taka til þeirra félaga sem eigi Jökla Verðbréf. Samkvæmt þessu sé ekki hægt að verða við beiðni stefnanda en útibú bankans á Suðurlandsbraut 30 vilji ítreka fyrra boð sitt. Fram er komið að það tilboð hafi ekki verið samþykkt. Lögmaður stefnanda sendi stefnda kröfubréf 17. maí 2005. Þar segir m.a. að krafa sé gerð f.h. stefnanda máls þessa. enda sé um að ræða sameiginlegan reikning hans og Lífeyrissjóðs Austurlands auk þess sem téðir fjármunir varði fjárvörslu stefnanda í þágu lífeyrissjóðsins. Vísað er til þess að samkvæmt upplýsingum, sem fram komi í tölvupósti Vilborgar Þórarinsdóttur frá 17. febrúar 2005, hefðu vextir af reikningi nr. 5965 fyrir árið 2004 átt að vera 27.451.754 krónur. Krafist var greiðslu þeirrar fjárhæðar auk dráttarvaxta og innheimtukostnaðar. Framangreindri kröfu var hafnað með bréfi stefnda 20. september 2005. Þá liggur frammi yfirlýsing Lífeyrissjóðs Austurlands, dags. 1. júní 2005, um framsal til stefnanda á kröfu sinni vegna vaxtakjara samkvæmt samkomulagi frá 6. júní 2003 um vexti á milli stefnda í máli þessu og Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Stefnandi byggir á því að hann svo og eigendur félagsins, þ.m.t. Lífeyrissjóður Austurlands, eigi rétt á þeim vaxtakjörum sem greind eru í samkomulagi stefnda og Lífeyrissjóðsins Framsýnar dags. 6. júní 2003. Í samkomulaginu, sem skrifað sé á bréfsefni stefnda og samið af honum, sé ekki að finna skilgreiningu á tengdum félögum. Þess í stað sé vísað til stefnanda og tilgreindra lífeyrissjóða með orðunum “svo sem”. Sé af því ljóst að vaxtakjörunum hafi verið ætlað að ná til annarra aðila en þeirra sem beinlínis voru tilgreindir og jafnframt að tengdir aðilar Framsýn voru sambærilegir lífeyrissjóðir. Lífeyrissjóður Austurlands falli ótvírætt undir þá skil­greiningu. Þegar við bætist að hann hafi verið einn þriggja eigenda Jökla Verðbréfa hf. ásamt Framsýn sé vafalaust að Lífeyrissjóður Austurlands teljist eiga rétt til sömu vaxtakjara og greinir í téðu samkomulagi. Höfuðstóll stefnukröfu nam 27.451.754 krónum en var lækkaður við aðalmeðferð um þá fjárhæð, 1.074.430 krónur, sem samkvæmt yfirliti sem þá var lagt fram nemur vöxtum sem færðir voru í árslok 2004 inn á umræddan reikning, nr. (526-26-)5965, þann 31. desember 2004 og samsvara 0,5% ársvöxtum af meðalinnstæðu ársins. Af hálfu stefnda er á því byggt að umræddu samkomulagi frá 6. júní 2003 hafi aldrei verið ætlað að taka til þeirra félaga sem eigi stefnanda og taki ekki til Lífeyrissjóðs Austurlands. Við túlkun samninga beri að grafast fyrir um þær ástæður og forsendur sem lágu að baki samningsgerð. Meginatriði samkomulagsins hafi verið gagnkvæm viðskipti. Stefndi hafi getað boðið Lífeyrissjóðnum Framsýn sérkjör þar sem hann hafi séð um að innheimta öll bréf sjóðsins, markaðsbréf sem og lán til sjóðsfélaga og fengið tekjur af innheimtunum. Sambærileg viðskipti séu ekki milli stefnda og Lífeyrissjóðs Austurlands. Þegar samkomulagið hafi verið undirritað hafi stefnandi verið í eigu tveggja lífeyrissjóða, þ.e. Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja. Líf­eyris­sjóður Austurlands hafi eignast hlut í stefnanda árið 2004. Lífeyrissjóður Vestmannaeyja hafi fengið sérkjör sín á grundvelli eldri samninga en ekki verið aðili að því samkomulagi sem hér um ræðir. Um umræddan samning segir að hann hafi verið gagnkvæmur og viðsemjandi stefnda vanur samningsgerð á þessu sviði. Samkvæmt meginreglu samningaréttar verði að gera sérlega ríkar kröfur til skýrleika viljayfirlýsingar vilji yfirlýsingargjafi öðlast óvenjulega hagstæð samningskjör. Þá er því haldið fram af hálfu stefnda að ósannað sé að honum hafi mátt vera ljóst að stefnandi sem og Lífeyrissjóðurinn Framsýn hafi litið svo á að reikningar stefnanda í umræddu útibúi stefnda í þágu eigenda sinna nytu sömu vaxtakjara, sérkjara. Samningsákvæði um tengd félög sé skýrt enda um tæmandi talningu að ræða og skammstöfunin “ss” vísi til “sama sem”. Sem fyrr greinir byggist kröfugerð stefnanda á framsali Lífeyrissjóðs Austur­lands, dags. 1. júní 2005, á kröfu sinni vegna vaxtakjara samkvæmt samkomulagi frá 6. júní 2003 milli stefnda og Lífeyrissjóðsins Framsýnar um vexti og reynir á skýringu samningsákvæðisins: “Ofangreindir vextir gilda einnig fyrir reikninga tengdra félaga í útibúinu, ss. Jöklar verðbréf, Líf.sj. Hlífar og Framtíðar og Alm. Líf.sj. iðnaðar­manna.” Ekki er deilt um rétt sem stefnandi nýtur samkvæmt upptalningu í samkomu­laginu. Um gagnkvæman samning er að ræða og jafnræði með samningsaðilum. Vitnið Bjarni Brynjólfsson, þáverandi framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðsins Framsýnar, og vitnið Vilborg Þórarinsdóttir, útibússtjóri stefnda, undirrituðu samkomulagið f.h. samningsaðila en einnig var viðstaddur vitnið Örn Arnþórsson, þáverandi skrifstofu­stjóri Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Ekkert þeirra greindi frá orðaskiptum sem lytu að því að eigendur stefnanda skyldu njóta sérstakra vaxtakjara samkvæmt samkomu­laginu. Bjarni Brynjólfsson bar að samkomulagið hefði verið skrifað í bankanum en hann hefði átt hugmyndina að gerð þess. Vilborg Þórarinsdóttir bar að samkomulagið hefði verið samið upp úr “gömlu skjali frá 1997” en með því er átt við framangreindan samning (yfirlýsingu) frá 11. febrúar 1997. Ekki er fram komið hvernig skilja beri skammstöfunina “ss” og verður ekki fullyrt að upptalning í samkomulaginu sé tæmandi. Meginúrlausnarefni er því hvað átt muni vera við með “tengdum félögum”. Ótvírætt verður talið að átt sé við þá aðila sem tengdust samningsaðilanum Lífeyrissjóðnum Framsýn. Við samningsgerðina voru eigendur stefnanda Lífeyrissjóðurinn Framsýn og Lífeyrissjóður Vestmannaeyja. Lífeyrissjóður Austurlands eignaðist hlut í stefnanda í janúar 2004. Þá er upplýst að Lífeyrissjóðurinn Framsýn sé ekki lengur eignaraðili að stefnanda. Samkvæmt vitnisburðum Bjarna Brynjólfssonar og Vilborgar Þórarins­dóttur höfðu lífeyrissjóðir Hlífar og Framtíðar runnið inn í Lífeyrissjóð Framsýnar á þessum tíma en það að þeir eru nefndir skýrist af því að reikningar á kennitölum þeirra hafi “lifað áfram” í útibúinu. Stefnandi og Alm. Lífeyrissjóður iðnaðarmanna nutu sérstakra vaxtakjara á grundvelli hins eldri samnings milli stefnda og Lífeyrissjóðsins Framsýnar og eru síðan sérstaklega tilgreindir í samkomulaginu frá 6. júní 2003. Lífeyrissjóður Vestmannaeyja naut einnig sérkjara á grundvelli eldri samningsins og óumdeilt er að hann hafi áfram notið sérkjara eftir gerð hins síðara samkomulags þótt hans væri þar eigi getið. Tengsl Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs Vest­manna­eyja birtast hvað sem öðru líður í því að þeir voru sameigendur að stefnanda. Ekkert er fram komið því til stuðnings að umræddu samkomulagi væri ætlað að taka til hvers þess aðila, og þar með Lífeyrissjóðs Austurlands, sem eftir gerð þess yrði eignaraðili að stefnanda. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jökla Verðbréfa hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 420/2015
Landamerki
Ágreiningur aðila laut að merkjum jarðarinnar Bæjarstæðis í Seyðisfirði, sem var hjáleiga jarðarinnar Austdals, við þá jörð. Í málinu lá fyrir landamerkjabréf fyrir Austdal „með hjáleigunni Bæjarstæði“ frá árinu 1884 og tvær matsgerðir dómkvaddra manna frá árinu 1916 sem lýstu jörðunum tveimur og mátu þær til peningaverðs. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af gögnum málsins yrði helst ráðið að hjáleigan hefði verið stofnuð einhvern tíma á árabilinu 1761 til 1804. Hjáleigan myndi hafa verið skilin frá heimajörðinni við sölu hjáleigunnar 1926, en þá hefði ekki verið tilgreint hve mikið land fylgdi henni. Við mat á því hvaða land hefði talist til hjáleigunnar Bæjarstæðis væru ekki við önnur haldbetri gögn að styðjast en framangreindar matsgerðir, en báðir matsmanna hefðu búið á nábýlisjörðum og hefðu verið staðkunnugir. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af afsali jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins fyrir Bæjarstæði árið 1986 til J og kaupsamningi C og G og seljanda Austdals árið 2006 var fallist á kröfugerð C og G um landamerki jarðanna.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I.Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2015 og tók áfrýjun hansí einu lagi til tveggja dóma Héraðsdóms Austurlands sem gengið höfðu í málinu16. febrúar og 29. maí 2015. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði aðlandamerki milli jarðanna Austdals, landnúmer 154843, og Bæjarstæðis, landnúmer154847, í Seyðisfirði liggi úr ósi Austdalsár við sjó og eftir árfarveginum aðupptökum árinnar, hnit: A742.680 og N535.914, og þaðan í sjónhending ífjallsbrún að vatnaskilum vestanmegin Brekkugjár, hnit: A742.558 og N535.550.Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að landamerki jarðanna liggi úrósi Stóralækjar við sjó og eftir farvegi lækjarins á meðan glöggt sést til hansog „eftir kemur nokkuð uppeftir rennur lækurinn óglöggt“ og beygir meir tilvesturs í bugðuna á læknum, hnit: A743.742 og N540.868, þaðan beint í vestur ífarveg Austdalsár, hnit: A743.143 og N540.807, þaðan eftir farvegi árinnar aðupptökum hennar og þaðan sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum vestanmeginBrekkugjár, hnit: A742.558 og N535.550. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þessað viðurkennt verði að landamerki jarðanna liggi úr ósi Austdalsár við sjó ogeftir árfarveginum að ármótum við Hrútá og eftir árfarvegi Hrútár að upptökumhennar austan við Hádegisfell og þaðan sjónhending í vatnaskil við Mjóafjörð,hnit: A746.493 og N538.255. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hinna áfrýjuðu dóma og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Dómendur fóru á vettvang 23. maí 2016. Ágreiningsefni málsins lýtur að merkjum jarðarinnar Bæjarstæðis, sem varhjáleiga jarðarinnar Austdals, við þá jörð. Áfrýjandi er eigandi Bæjarstæðis enstefndu Austdals. Af gögnum málsins verður helst ráðið að hjáleigan hafi veriðstofnuð einhvern tíma á árabilinu 1761 til 1804. Hjáleigan mun hafa veriðskilin frá heimajörðinni við sölu hjáleigunnar 1926, en þá var ekki tilgreinthve mikið land fylgdi henni. Austan við þessar jarðir er Skálanes, en að vestaneru Þórarinsstaðir og nokkru vestar Hánefsstaðir.Í landamerkjabréfi 3. júní 1884 fyrir Austdal ,,með hjáleigunniBæjarstæði“ var merkjum lýst svo: ,,Hið ytra til móts við Skálanes svo kölluð„Fremri (c: innri) Sandá, en hið innra til móts við Þórarinsstaði eru á svæði því,er nefnist „Stóra Hlaup““. Ekki var gert sérstakt landamerkjabréf fyrirBæjarstæði. Í nóvember 1915 voru tveir menn dómkvaddir til þess að lýsahjáleigunni sérstaklega og meta hana til peningaverðs. Matsmenn voru VilhjálmurÁrnason bóndi á Hánefsstöðum og Sigurður Jónsson, hreppstjóri, sem bjó áÞórarinsstöðum. Í matsgerð þeirra 18. mars 1916 var merkjum Bæjarstæðis lýstsvo: ,,að austan hin svo nefnda Innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjögóglögg. Venja mun þó hafa verið að telja að hinn svonefndi Stóri lækur skifti ámilli Austdals og Bæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans. Eptir kemur nokkuðupp eftir rennur lækurinn óglöggt og teygist meir til vesturs mun vera talinlanda merki úr bugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan viðhið svonefnda Sauðfell. Skóglendi eða fossar eru ekki til í landi jarðarinnar.“Þáverandi ábúandi Austdals, Oddur Sigfússon, mun 27. mars 1916 hafa sóttum að kaupa jörðina af landsstjórninni. Af því tilefni voru dómkvaddir sömumenn og áður greinir til þess að lýsa þeirri jörð og meta til peningaverðs. Ímatsgerð þeirra 30. maí 1916 var landamerkjum Austdals lýst svo: ,,Að vestanverðusvokallað Stórahlaup ... en að austan eru landamerkin í svokallaðan Stóralæk,sem eftir gamalli venju skifti á milli hjáleigunnar Bæjarstæðis ogheimajarðarinnar Austdals.“Við mat á því hvaða land taldist til hjáleigunnar Bæjarstæðis er ekki viðönnur haldbetri gögn að styðjast en framangreindar matsgerðir, en báðirmatsmanna bjuggu á nábýlisjörðum og voru staðkunnugir. Svo sem fyrr segir varmerkjum Bæjarstæðis ekki lýst í heimildarskjölum er jörðin var skilin fráheimajörðinni við sölu hinnar fyrrnefndu 1926. Er áfrýjandi falaðist eftir kaupum á Bæjarstæði frá íslenska ríkinu meðbréfi 15. nóvember 1983 var honum ljóst, svo sem fram kom í bréfinu, að jörðinværi landlítil. Í bréfi landbúnaðarráðuneytis til landbúnaðarnefndar efrideildar Alþingis 30. mars 1984 var að finna umsögn ráðuneytisins, meðal annarsum frumvarp til laga um sölu á Bæjarstæði. Þar kom fram að land Bæjarstæðis næðiekki inn í Austdal. Í afsali jarðadeildar landbúnaðarráðuneytis fyrir jörðinni25. september 1986 til áfrýjanda sagði um merki hennar: ,,Um landamerki vísasttil landamerkjaskrár Norður-Múlasýslu og hefur kaupandi kynnt sér merkin.Kaupanda er kunnugt um að landamerki gagnvart Austdal kunna að ýmsu leyti aðvera óljós og að skv. örnefnabók Sigurðar Vilhjálmssonar eru landamerki talinvið Stóralæk.“Í kaupsamningi stefndu og seljanda Austdals 17. júlí 2006 var tilgreindsú lýsing á landamerkjum þeirrar jarðar ásamt Bæjarstæði, sem fram kom ílandamerkjabréfinu frá 3. júní 1884. Jafnframt sagði: ,,Fyrrum hjáleiganBæjarstæði á land utan svokallaðs Stóralækjar og rennur til sjávar utan viðAustdalsá og skilur þar á milli jarðanna, þannig að sá hluti hinnar fornulandamerkjalýsingar sem lýsir mörkum við Skálanes á við mörk Skálaness og Bæjarstæðis,en Stórilækur ræður merkjum Bæjarstæðis og Austdals.“Af öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að merki Bæjarstæðis ogAustdals séu um Stóralæk og að fyrrnefnda jörðin eigi landamerki við Skálanesum Innri Sandá. Um merki Austdals og Bæjarstæðis til suðurs verður einnig miðaðvið framangreindar matsgerðir. Með vísan til forsendna héraðsdóms verðurstaðfest niðurstaða hans um þennan hluta landamerkjanna. Jafnframt verður staðfest niðurstaða dómsins um málskostnað.Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Niðurstaða héraðsdóms 29.maí 2015 um landamerki jarðanna Austdals og Bæjarstæðis við Seyðisfjörð skalvera óröskuð.Niðurstaða dómsins ummálskostnað í héraði skal vera óröskuð.Áfrýjandi, Jón Sigurðsson,greiði stefndu, Christoph Jules Buchel og Gíslínu Hrefnu Magnúsdóttur, 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Austurlands 29. maí 2015. Málþetta, sem dómtekið var 22. apríl 2015, höfðuðu Gíslína Hrefna Magnúsdóttir ogChristoph Jules Buchel, bæði til heimilis að Bygggörðum 10, Seltjarnarnesi,hinn 30. ágúst 2013, gegn Jóni Sigurðssyni, Hánefsstöðum, Seyðisfirði. Stefnendurkrefjast þess að viðurkennt verði með dómi að landamerki á milli jarðannaAustdals, landnr. 154843, og Bæjarstæðis, landnr. 154847, í Seyðisfirði, liggiá eftirfarandi hátt: Úr Stóralækjarósi við sjó, punktur 1, (X 744259.3998 Y541847.6559) eftir lækjarfarveginum að bugðu þar sem hann sveigir þvert ívestur, punktur 2, (X 744104.1708 Y 541386.5263) þaðan sjónhending ífjallsbrúnina fyrir framan Sauðfell, punktur 3, (X 744405.1398 Y 541175.8102)og þaðan fjallsbrúninni fylgt í norðaustur að punkti 4, (X 744629.3165 Y 541315.3528)og þaðan fjallsbrúninni fylgt áfram í austnorðaustur uns hún þverr í punkti 5,(X 745015.8417 Y 541422.9897) og loks þaðan í Innri-Sandá þar sem vegurinnliggur yfir ána, rétt norðan nyrsta fossins í Innri-Sandá, punktur 6. Þá erkrafist málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu af framangreindri dómkröfu stefnenda. Meðdómi Héraðsdóms Austurlands í málinu E-86/2013, uppkveðnum 16. febrúar 2015,var leyst efnislega úr dómkröfu sem stefndi hafði uppi í gagnsakarmáli, semhöfðað var 24. september 2013, á hendur stefnendum. Voru stefnendur þarsýknaðir af dómkröfu í gagnsök. Hefur þeim dómi verið áfrýjað til HæstaréttarÍslands og áfrýjunarmálið fengið númerið 339/2015. Dómkröfum stefnenda íaðalsök var hins vegar vísað frá dómi án kröfu og var sú úrlausn kærð tilHæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2015 í máli nr. 174/2015 varfrávísunarákvæði héraðsdóms frá 16. febrúar 2015 fellt úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka dómkröfu í aðalsök til efnismeðferðar. Var máliðendurupptekið 7. apríl 2015 og ákveðið að endurflutningur þess skyldi fara fram22. s.m. Við upphaf þinghalds þann dag lagði stefndi fram „framhaldsgreinargerðí aðalsök“, þar sem fram koma eftirfarandi „varakröfur“: 1.Að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Austdals, landnr. 154843,og Bæjarstæðis, landnr. 154847, í Seyðisfirði í Norður-Múlasýslu, liggi áeftirfarandi hátt: Úr ósi Austdalsár við sjó, punktur L 9 (Austur 743 653 –Norður 541 860) og eftir árfarveginum að ármótum við Hrútá, punktur L 10(Austur 743 416 – Norður 539 185) og eftir árfarvegi Hrútár að upptökum hennaraustan við Hádegisfell, punktur L 11 (Austur 746 035 – Norður 538 347) og þaðansjónhending í vatnaskil við Mjóafjörð, punktur L 3 (Austur 746 493 – Norður 538 255). 2.Að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Austdals, landnr. 154843,og Bæjarstæðis, landnr. 154847, í Seyðisfirði í Norður-Múlasýslu, liggi áeftirfarandi hátt: Úr ósi Stóralækjar við sjó, punktur L 8 (Austur 744 270 –Norður 541 848) og eftir farvegi Stóralækjar á meðan glöggt sést til hans ogeftir kemur nokkuð upp eftir rennur lækurinn óglöggt og beygir meir til vestursí bugðuna á læknum, punktur L 7 (Austur 743 742 – Norður 540 868), þaðan beintí vestur í farveg Austdalsár, punktur L 6 (Austur 743 143 – Norður 540 807) ogþaðan eftir farvegi Austdalsár að upptökum árinnar, punktur L 5 (Austur 742 680– Norður 535 914) og þaðan sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum vestanmeginBrekkugjár, punktur L 4 (Austur 742 558 – Norður 535 550). Íþinghaldinu var því lýst yfir af hálfu stefnenda að þeir mótmæltu því ekki aðframangreindar varakröfur kæmust að í málinu. Var málið því flutt munnlega umþessar kröfur við endurflutning um dómkröfu í aðalsök. Krefjast stefnendursýknu af framangreindum varakröfum stefnda og málskostnaðar. Þrátt fyrirframsetningu hinna nýju dómkrafna sem varakrafna í „aðalsök“ er óhjákvæmilegtannað en að virða þær sem síðbúnar varakröfur í gagnsök, enda verða þær ekkihafðar uppi til sjálfstæðs dóms án gagnstefnu. Verður því hér eftir vísað til stefndasem gagnstefnanda og stefnenda sem aðalstefnenda í málinu.I Málsatvik Ímálinu er, líkt og rakið er í dómi Héraðsdóms Austurlands frá 16. febrúar 2015,deilt um landamerki milli jarðanna Austdals og Bæjarstæðis við sunnanverðanSeyðisfjörð. Liggur Austdalur innar (vestar) við fjörðinn en Bæjarstæði utar(austar) og að jörðinni Skálanesi sem er yst við fjörðinn. Til suðurs liggurfjallgarðurinn milli Seyðisfjarðar og Mjóafjarðar. Bæjarstæðier fyrrum hjáleiga Austdalsjarðarinnar, en óumdeilt er að um tvær jarðir hafiverið að ræða um áratugaskeið. Hinforna Austdalsjörð, ásamt hjáleigu, mun hafa verið stiftisjörð og síðan eignDvergasteinskirkju. Á árinu 1926 afsalaði ráðherra Íslands í dóms- ogkirkjumálum kirkjujörðinni Austdal til ábúanda hennar, Odds Sigfússonar. Er íafsalinu vísað til þess að við söluna hafi verið gætt fyrirmæla laga nr.50/1907 um sölu kirkjujarða. Bæjarstæði mun hins vegar hafa verið áfram íopinberri eigu allt fram til ársins 1986, er gagnstefnandi eignaðist jörðina. Málsaðilareru þinglýstir eigendur jarðanna. Aðalstefnendur keyptu jörðina Austdal afHlyni Vestmar Oddssyni með kaupsamningi og afsali á árinu 2006. Í afsalinu,dags. 26. nóvember, er um landamerkjalýsingu við nærliggjandi jarðir einungisvísað til landamerkjabókar Norður-Múlasýslu, en í kaupsamningi, dags. 17. júlí,er lýsing landamerkjabókarinnar frá 3. júní 1883 [sic], tekin orðrétt upp, þarsem lýst er merkjum Austdals, að hjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni. Síðan segirþar í 3. gr.: „Fyrrum hjáleigan Bæjarstæði á land utan svokallaðs Stóralækjarog rennur til sjávar utan við Austdalsá og skilur þar á milli jarðanna, þannigað sá hluti hinnar fornu landamerkjalýsingar sem lýsir mörkum við Skálanes ávið mörk Skálaness og Bæjarstæðis, en Stórilækur ræður merkjum Bæjarstæðis ogAustdals. Seljandi og kaupandi hafa í sameiningu yfirfarið landamerkijarðarinnar. Landamerki jarðarinnar eru ágreiningslaus að því er best ervitað.“ Gagnstefnandieignaðist Bæjarstæði með afsali landbúnaðarráðherra f.h. jarðadeildarlandbúnaðarráðuneytisins, dags. 25. september 1986. Í afsalinu greinir aðkaupanda sé kunnugt um að landamerki gagnvart Austdal kunni að ýmsu leyti aðvera óljós og að samkvæmt Örnefnabók Sigurðar Vilhjálmssonar séu landamerkitalin við Stóralæk. Áður höfðu dómkvaddir matsmenn metið jörðina til verðs.Kemur fram í matsgerð þeirra, dags. 29. júlí 1986, að jörðin muni hafa verið íeyði frá árinu 1953. Hafi matsmenn farið að skoða jörðina fyrr um sumarið,ásamt fulltrúa landbúnaðarráðuneytisins og gagnstefnanda. Vegna tímaskorts oglélegs vegasambands hafi ekki verið farið alla leið á staðinn en þó það langtað vel hafi sést yfir meginhluta jarðarinnar. Í matsgerðinni segir m.a.: „Landamerkijarðarinnar liggja ekki ljóst fyrir en samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrirliggja, ásamt korti, gæti heildar landstærð verið um 930 ha, þar af 90–100 haneðan 100 m hæðalínu. Hinnhluti landsins er fjalllendi, allt upp yfir 800 m hæð.“ Málsaðilagreinir í meginatriðum á um hvort svokallaður Stórilækur eða Austdalsá ráðimerkjum milli jarðanna. Byggir dómkrafa aðalstefnenda á því að svokallaðurStórilækur marki skil milli jarðanna í norðri, uns kemur að afgerandi bugðu íhonum til vesturs. Þaðan verði línan dregin sjónhending í brún framan viðsvonefnt Sauðfell, sem skagar fram úr fjallgarðinum milli Seyðisfjarðar ogMjóafjarðar. Línan fylgi síðan brúninni uns hún þverr, en þaðan liggi línan tilaustnorðausturs, í punkt við Innri-Sandá þar sem vegurinn liggur yfir hana, þarsem séu landamerki við jörðina Skálanes. Allt land ofan (sunnan) við nefndabrún framan við Sauðfell og upp að vatnaskilum tilheyri þannigAustdalsjörðinni. Upphaflegdómkrafa gagnstefnanda, sem leyst var efnislega úr með sýknudómi 16. febrúarsl., byggðist aftur á móti á því að Austdalsá, sem liggur nokkuð vestar enStórilækur, skilji að lönd jarðanna tveggja, allt að upptökum hennar hátt íhlíðum Seyðisfjarðarmegin og þaðan verði merkin dregin sjónhending í hnitsettanpunkt í fjallsbrún að vatnaskilum vestan megin Brekkugjár. Súfyrri af þeim tveimur varakröfum sem gagnstefnanda hafði uppi á dómþingi 22.apríl sl. miðast, líkt og hin dæmda krafa í gagnsök gerði, við það að Austdalsámarki skil milli jarðanna frá ósi hennar. Frá ármótum við Hrútá liggi línanhins vegar eftir farvegi og að upptökum þeirrar ár og þaðan sjónhending ívatnaskil. Síðari varakrafan miðast við að Stórilækur aðskilji jarðirnar fráósi. Fellur sú varakrafa því að hluta til saman við kröfulínu aðalstefnenda,þ.e. frá ósnum og að þeim stað sem aðalstefnendur nefna punkt nr. 2, við bugðuá læknum. Eftir þann stað er lína gagnstefnanda dregin lengra upp eftir læknumog að stað þar sem gagnstefnandi heldur því fram að önnur bugða sé á læknum tilvesturs. Þaðan er línan dregin þvert vestur í Austdalsá. Eftir það er ánnifylgt að upptökum og svo sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum vestanmeginBrekkugjár, með sama hætti og gert var í þeirri dómkröfu í gagnsök sem þegarhefur verið dæmd. Samkvæmt sameiginlegu kröfulínukorti málsaðila er þaðlandsvæði sem upphaflega var deilt um 1655,7 hektarar að flatarmáli, ensamanlögð stærð lands jarðanna tveggja nemur 2916,9 hekturum. Enda þóttkröfulínur samkvæmt varakröfum gagnstefnanda liggi nær kröfulínu í aðalsök berenn umtalsvert í milli kröfugerða málsaðila. Ekkier að sjá að ágreiningur hafi risið um landamerki jarðanna fyrr en í aðdragandamálsóknar þessarar. Í stefnu greinir að fljótlega eftir kaup aðalstefnenda ájörðinni Austdal á árinu 2006 hafi þau orðið vör við nýtingu gagnstefnanda álandi vestan Stóralækjar, auk þess sem þau hafi komist að því að ígagnagrunninum Nytjalandi væru merki Bæjarstæðis dregin að Austdalsánni oglangt inn eftir Austdalnum sjálfum. Kveða aðalstefnendur merkin þar rangtdregin og mjög á kostnað lands Austdals. Meðbréfi, dags. 21. febrúar 2013, fóru aðalstefnendur þess á leit við sýslumanninná Seyðisfirði að hann hefði milligöngu um sættir í landamerkjadeilu málsaðila.Lauk þeirri málsmeðferð með vottorði sýslumanns, dags. 16. apríl s.á., um aðsættir hefðu verið reyndar án árangurs. Kveðast aðalstefnendur því nauðbeygðirtil þess að höfða mál þetta.IIMálsástæðurog lagarök aðalstefnenda Ístefnu eru málsatvik og málsástæður raktar í samfelldu máli. Er þar fyrst rakinsaga jarðarinnar Austdals og hjáleigu hennar, Bæjarstæðis, frá upphafi 18.aldar fram að aðskilnaði þeirra við sölu fyrrnefndu jarðarinnar, meðeftirfarandi hætti: Íjarðamati frá 1804 komi fram að Austdalur hafi verið í eigu Dvergasteinskirkjuog metin á 12 hundruð forn með hjáleigunni Ingveldarstöðum. Íjarðamati J. Johnsen frá 1847 komi fram að jörðin Austdalur, með hjáleigunniBæjarstæði, sé metin á 12 hundruð forn. Eigandi jarðarinnar hafi sem fyrr veriðDvergasteinskirkja. Í neðanmálsgrein segi orðrétt um Austdal: „1760 er jörðþessi talin meðal »stiptisjarðanna» [...] og 1674 talin 20 h. að dýrleika. 1804er hjáleiga sú, sem þá var bygð (1760 er eigi getið neinna hjáleigna fráAustdal) kölluð Ingveldarstaðir, og nýbýli, en nú telja sýslumaður og presturbáðir aðeins hjáleiguna Bæjarstæði.“ Íljósi framangreindrar tilvitnunar sé rétt að geta þess að í manntalinu 1703 séeinungis Austdals getið, þannig að nokkuð ljóst megi vera að hjáleigubúskapur ílandi Austdals hafi ekki hafist fyrr en einhvern tímann á árabilinu 1761 til1804. Landhjáleigunnar Ingveldarstaða, sem getið hafi verið um í jarðamatinu 1804, sé hiðsama og land hjáleigunnar Bæjarstæðis, sem getið hafi verið um í jarðamatiJohnsens, enda torfan öll metin á 12 hundruð forn eftir sem áður. ÍNýrri Jarðabók fyrir Ísland, sem staðfest hafi verið með tilskipun, dags. 1.apríl 1861, hafi jörðin Austdalur verið metin á 12 hundruð forn og hjáleigansérmetin til hundraða. Jörðin Austdalur hafi verið metin á 9 hundruð forn enhjáleigan Bæjarstæði á 3 hundruð forn. Öll torfan hafi síðan verið metin til16,4 s.k. nýrra hundraða og hlutfallstala skiptingar jarðanna sú sama, þ.e.Austdalur: 9/12 * 16,4 = 12,3 ný hundruð og Bæjarstæði 3/12*16,4 = 4,1 nýhundruð. Afframangreindum gögnum sé fullljóst að aldrei hafi verið nema ein hjáleiga ílandi Austdals, sem upphaflega hafi borið nafnið Ingveldarstaðir en síðanBæjarstæði og hafi það nafn haldist síðan. Ekki sé þó að öllu ljóst hvortlandamerki hjáleigunnar hafi verið hin sömu meðan hún bar nafniðIngveldarstaðir og þegar hún fékk nafnið Bæjarstæði, en það velti á samningivið eiganda landsins hverju sinni. Hinn3. júní 1884 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir jörðina Austdal, aðhjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni, og hafi bréfið verið undirritað af JóniBjarnasyni, presti í Dvergasteinsprestakalli, enda Dvergasteinskirkja sem fyrreigandi jarðarinnar. Undir bréfið riti, sem samþykkir landamerkjalýsingu,annars vegar fyrirsvarsmaðurÞórarinsstaða [næsta jörð vestan við Austdal; innsk. dómara], sem hafiverið fátækraeign á forræði hreppsins, og hins vegar eigandi Skálaness. Landamerkjabréfiðhafi verið fært til þinglýsingar á manntalsþingsrétti að Dvergasteini þann 10.júní 1884 og fært í landamerkjabók Norður-Múlasýslu. Hinn15. nóvember 1915 hafi þeir Vilhjálmur Árnason og Sigurður Jónsson veriðdómkvaddir til þess að lýsa hjáleigunni Bæjarstæði sérstaklega og meta tilpeningaverðs. Hafi dómkvaðningin væntanlega farið fram í kjölfar umsóknar umkaup hjáleigunnar, þótt ekki sé þess getið í matsgerðinni sjálfri. Ímatsgerðinni, sem dagsett sé 8. mars 1916, segi orðrétt: „Jörð þessi sem taliner vera að dýrleika eftir nýju mati 4,1 hundruð er mjög landlítil ogheyskaparrír.“ Ímatsgerðinni segi einnig: „Skóglendi eða fossar eru ekki til í landijarðarinnar enda engin sérstök ítök sem jörðinni fylgja.“ LandamerkjumBæjarstæðis sé lýst svo í matsgerðinni: „Landamerki jarðarinnar eru að austanhin svo nefnda innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjög óglögg. Venja munþó hafa verið að telja að hinn svonefndi Stórilækur skifti á milli Austdals ogBæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans; eptir kemur nokkuð uppeftir rennurlækurinn óglöggt og begist meir til vesturs mun vera talin landamerki úrbugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan við hið svonefndaSauðfell.“ Svovirðist sem aldrei hafi verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Bæjarstæði,sem þó hafi verið skylt að gera lögum samkvæmt. Aðalstefnendur byggi þvídómkröfur sínar á lýsingu Bæjarstæðis í fyrrnefndri matsgerð. Meðbréfi, dags. 27. mars 1916, hafi ábúandi Austdals, Oddur Sigfússon, sótt um aðkaupa ábýlisjörð sína af landstjórninni, sem hafi verið búin að taka viðeignarhaldi jarðarinnar á grundvelli laga um sölu kirkjujarða og laun presta[sic] nr. 50/1907. Íkjölfar umsóknarinnar hafi hinir sömu menn og áður höfðu metið Bæjarstæði, þ.e.Vilhjálmur Árnason og Sigurður Jónsson, verið útnefndir af sýslumanni til þessað lýsa jörðinni Austdal og meta til peningaverðs. Í matsgerðinni [dags. 30.maí 1916; innsk. dómara] segi orðrétt: „Landamerki jarðarinnar eru aðvestanverðu svokallað Stórahlaup [...], en að austan eru landamerkin ísvokallaðan Stóralæk, sem eftir gamalli venju skifti á milli hjáleigunnarBæjarstæðis og heimajarðarinnar Austdals. Jörðin er að dýrleika 12,3 hundruð ogfylgja henni 2 kúgildi.“ Aðalstefnendurkveða augljóst, að þegar jörðin [Austdalur] var seld hafi öllu landijarðarinnar, sem lýst sé í landamerkjabréfinu [sic], verið afsalað, aðundanskildu landi hjáleigunnar, Bæjarstæðis, sem þegar hafi verið lýst ímatsgerðum til þess bærra aðila. Vísa aðalstefnendur þar um til þeirra heimildaum landamerki hjáleigunnar sem þegar hafi verið raktar, þ.e. matsgerðannatveggja frá árinu 1916, sem og heimilda um landamerki Austdals að hjáleigunnimeðtalinni, sbr. landamerkjabréf fyrir Austdal með Bæjarstæði frá 3. júní 1884.Rétta niðurstöðu sé því að finna með samanburði og túlkun á framangreindumgögnum. Niðurstaða þeirrar túlkunar geti eingöngu orðið sú að Stórilækur skiljiað land jarðanna, sbr. lýsingu landamerkja í matsgerðinni frá 1916 og ekki sístlýsingu í afsali íslenska ríkisins til gagnstefnanda. Samkvæmt lýsingu ímatsgerð Bæjarstæðis frá 1916 séu engir fossar í landinu. Því getisuðurlandamerki jarðarinnar ekki náð sunnar en að nyrstu fossum og miðistkröfugerð aðalstefnenda við það. Þábyggi aðalstefnendur á því að land Bæjarstæðis nái ekki til Austdalsins sjálfs,en því til stuðnings sé vísað til bréfs landbúnaðarráðuneytisins tillandbúnaðarnefndar Alþingis í tilefni af fyrirhugaðri sölu ríkisjarða, þ. á m.Bæjarstæðis, dags. 30. mars 1984. Aðalstefnendurtelji fráleitt að miða beri landamerki Bæjarstæðis við Austdalsá að vestan envatnaskil að sunnan, eins og fram komi í greinargerð gagnstefnanda tilsýslumannsins á Seyðisfirði, sérstaklega í ljósi þeirra heimilda sem þegar hafiverið raktar. Jafnfráleitt sé það að mati aðalstefnenda, sem einnig komi fram í greinargerðgagnstefnanda til sýslumanns, að land Bæjarstæðis sé 1656 hektarar að stærð enland Austdals einungis 1185 hektarar, þegar heimildir séu skýrar um það efni aðhjáleigan Bæjarstæði sé „mjög landlítil og heyskaparrír“, sbr. fyrrgreindamatsgerð frá 8. mars 1916. Hið sama komi fram í bréfi gagnstefnanda þar semhann fali jörðina til kaups, sbr. bréf hans til jarðanefndar Norður-Múlasýslu,dags. 15. nóvember 1983. Hið rétta sé að land Bæjarstæðis sé 75,9 hektarar aðstærð, sbr. kröfulínukort aðalstefnenda. Afgreinargerð gagnstefnanda til sýslumanns megi ráða að hann telji eignarréttsinn ná til Ingveldarstaða, auk Bæjarstæðis, eins og um tvær aðskildar jarðirsé að ræða. Ítreki aðalstefnendur að heitið Ingveldarstaðir sé einungis eldranafn á Bæjarstæði. Ígreinargerð gagnstefnanda til sýslumanns sé vísað til lýsinga á merkjumIngveldarstaða og Austdals í Sýslu- og sóknarlýsingum þar sem segi að Austdalsáskilji milli jarðar og hjáleigu. Aðalstefnendur hafni þeirri lýsingu sem rangrien jafnvel þótt hún yrði talin rétt þá séu lýsingar þær á landamerkjum Austdalsog Bæjarstæðis, sem aðalstefnendur byggi málatilbúnað sinn á, yngri ogframkvæmdar af valdbærum aðilum í umboði eiganda fasteignanna beggja og hafifarið fram sérstaklega af því tilefni að óskað hafi verið eftir því að fáfasteignirnar keyptar. Söluferlið hafi farið fram á grundvelli laga um sölukirkjujarða nr. 50/1907 þar sem jarðarúttekt hafi verið forsenda þess að salagæti farið fram. Þessar jarðarúttektir liggi fyrir og leiði aðalstefnendur réttsinn til þeirra. Umlagarök kveðast aðalstefnendur einkum vísa til laga nr. 41/1919 um landamerkio.fl., auk eldri laga um sama efni, til laga nr. 46/1905 um hefð og tilmeginreglna íslensks eignarréttar um landamerki fasteigna. Ummálskostnaðarkröfu sé vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Ígreinargerð aðalstefnenda í gagnsök er um málsástæður og lagarök fyrirsýknukröfu vísað til stefnu í aðalsök og gagna sem lögð hafi verið fram tilstuðnings þeim dómkröfum. Sérstaklega er þar mótmælt þeirri málsástæðugagnstefnanda að miða beri landamerki jarða aðila við Austdalsá sökum þess aðþar séu glögg merki af náttúrunnar hendi, sem einnig sé getið sem landamerkja ísóknarlýsingu frá 1840. Telji aðalstefnendur þvert á móti að miða beri við þaulandamerki jarðanna sem ákveðin hafi verið af valdbærum aðila við skiptingujarðanna árið 1916. Þá sé staðhæfingu gagnstefnanda um að landamerkiBæjarstæðis og Skálaness séu óumdeild, eins og þeim sé lýst í gagnstefnu,mótmælt sem rangri og ósannaðri. Viðendurflutning málsins 22. apríl sl. mótmælti lögmaður aðalstefnenda efnisleganýjum málsástæðum sem hafðar eru uppi í svokallaðri „framhaldsgreinargerðstefnda í aðalsök“, en mótmælti þeim ekki sem of seint fram komnum. Að þeimmótmælum verður vikið eftir því sem efni standa til í niðurstöðukafla. IIIMálsástæðurog lagarök gagnstefnanda Ígreinargerð sinni í aðalsök gerir gagnstefnandi í fyrsta lagi athugasemd viðþað að í stefnu í aðalsök sé því haldið fram að aðalstefnendur hafi, fljótlegaeftir kaup sín á jörðinni Austdal, orðið varir við nýtingu gagnstefnanda álandi vestan Stóralækjar. Hafi aðalstefnendur ekki séð ástæðu til að geraathugasemdir við þá nýtingu hans fyrr en tæpum sjö árum eftir að jörðinniAustdal var afsalað til þeirra. Hvað ráðið hafi því að fyrst þá hafi veriðleitað til sýslumannsins á Seyðisfirði með „ágreininginn“ liggi ekki fyrir. Þaðveki þó furðu að aðalstefnendur hafi ekki fyrr en sjö árum eftir kaupjarðarinnar séð ástæðu til að gera athugasemdir við not og umferð gagnstefnandaá landi vestan Stóralækjar. Sé það og sérkennilegt í ljósi þess að Seyðisfjarðarkaupstaðurhafi unnið núgildandi aðalskipulag eftir að aðalstefnendur festu kaup ájörðinni Austdal, en samkvæmt aðalskipulaginu marki Austdalsá samliggjandilandamerki jarðanna Austdals og Bæjarstæðis. Þess beri að geta aðaðalskipulagið hafi farið í gegnum lögbundið skipulagsferli þar semaðalstefnendur hefðu getað gert athugasemdir við þessi landamerki. Þásé ýjað að því í stefnu í aðalsök að gagnstefnandi hafi komið villandi eðaröngum upplýsingum um landamerki jarðanna til fulltrúa gagnagrunnsins Nytjalands,sem leitt hafi til þess að merki jarðanna Bæjarstæðis og Austdals séu ígagnagrunninum dregin rangt og mjög á kostnað lands Austdals. Sé þessu hafnaðsem röngu. Gagnstefnandi hafi engin áhrif haft á það hvernig mörkin millijarðanna voru dregin inn í gagnagrunninn, enda hafi fulltrúar Nytjalands aldreileitað til gagnstefnanda með ósk um aðstoð við að skýra mörkin. Fyrir liggi aðþað hafi verið heimamaður sem sagt hafi fyrir um það hvernig landamerkin lægju.Þær upplýsingar hafi verið veittar í kjölfar þess að leitað var tilforsvarsmanna gagnagrunnsins til að fá úr því skorið hvað ráðið hafi því aðmörkin milli jarðanna voru dregin með þeim hætti sem gert var í gagnagrunninum.Öllu fremur séu upplýsingarnar um landamerkin í gagnagrunninum til marks um þaðhvernig heimamenn, aðrir en gagnstefnandi, telji landamerkin almennt vera. Ístefnu í aðalsök sé farið nokkrum orðum um sögu jarðarinnar Austdals oghjáleigunnar Bæjarstæðis/Ingveldarstaða. Sé í því sambandi m.a. vísað tiljarðamats frá árinu 1804 þar sem fram komi að Austdalur sé í eiguDvergsteinskirkju, metin á 12 hundruð forn með hjáleigunni Ingveldarstöðum.Þessu til stuðnings hafi aðalstefnendur lagt fram afrit úr jarðamatinu. Afritþetta, vinstri hluti opnu, sé illskiljanlegt og ógjörningur sé að ráða af þvíhvernig jörðin Austdalur hafi verið metin til hundraða. Raunar komi talan 12hvergi fyrir á afritinu. Þá sæti furðu að aðalstefnendur hafi einungis lagtfram vinstri hluta opnunnar úr jarðabókinni þar sem hægri opnan ætti að vera beturtil þess fallin að veita upplýsingar um stærð jarðarinnar til hundraða fornra.Allt að einu þá hafi upplýsingar úr jarðamatinu frá árinu 1804 enga þýðingu viðúrlausn málsins, enda taki þær ekki af skarið um það hvar landamerkin milliAustdals og Bæjarstæðis liggi. Þásé í stefnu í aðalsök vikið að því að samkvæmt jarðamati J. Johnsens hafijörðin Austdalur með hjáleigunni Bæjarstæði verið metin á 12 hundruð forn ogeigandi jarðarinnar sem fyrr verið talin Dvergasteinskirkja. Þá sé vísað tilneðanmálsgreinar í jarðamatinu þar sem segi m.a. að árið 1760 hafi ekki veriðgetið neinna hjáleigna frá Austdal. Jafnframt segi í neðanmálsgreininni að árið1804 hafi þáverandi hjáleiga borið nafnið Ingveldarstaðir en nú, þ.e. árið1847, telji sýslumaður og prestur báðiraðeins hjáleiguna Bæjarstæði. Virðist vera vísað til neðanmálsgreinarinnar íþeim tilgangi að sýna fram á það hvenær hjáleigubúskapur í landi Austdals hafihafist og hvaða nafn eða nöfn hjáleigan hafi borið. Aðalstefnendur haldi þvífram að hjáleigubúskapur hafi ekki hafist fyrr en einhvern tímann á árabilinu1761 til 1804. Gagnstefnandi bendi á að samkvæmt manntali Suður-Múlasýslu(Census) frá árinu 1816 hafi Ásmundur Árbjartsson búið að Ingveldarstöðum,hjáleigu frá Austdal, það ár. Ásmundur hafi verið fjórtán ára þegar manntaliðvar gert, en hann hafi fæðst á Ingveldarstöðum. Það megi því gera ráð fyrir aðhjáleigubúskapur hafi ekki hafist síðar en árið 1802. Allt að einu þá hafiupplýsingar úr jarðamati J. Johnsens enga þýðingu við úrlausn málsins, endataki þær ekki af skarið um það hvar landamerkin milli Austdals ogBæjarstæðis/Ingveldarstaða liggi. Þáfullyrði aðalstefnendur að land hjáleigunnar Ingveldarstaða, sem getið sé um íjarðamatinu 1804, sé hið sama og land hjáleigunnar Bæjarstæðis, sem getið sé umí jarðamati J. Johnsens, enda torfan öll metin á 12 hundruð forn eftir semáður. Haldi aðalstefnendur því fram að fulljóst sé að aldrei hafi verið nemaein hjáleiga í landi Austdals, sem upphaflega hafi borið nafnið Ingveldarstaðiren síðan Bæjarstæði. Gagnstefnandi kveðst fallast á þennan skilningaðalstefnenda, enda hafi hann aldrei haldið neinu öðru fram. Það sæti því furðuað aðalstefnendur geri athugasemd við það að gagnstefnandi haldi því fram aðeignarréttur hans nái til Ingveldarstaða auk Bæjarstæðis þegar, samkvæmtfullyrðingum aðalstefnenda, sé um að ræða sömu jörðina. Allt að einu þá hafiaðalstefnendur ekki sýnt fram á að landamerki hjáleigunnar, hvort heldur semhún hafi borið heitið Ingveldarstaðir eða Bæjarstæði, gagnvart Austdal hafi ígegnum tíðina ekki verið þau sömu. Þá hafi aðalstefnendur skorað ágagnstefnanda að leggja fram heimildir um merki Ingveldarstaða, sérstaklega,sem og heimildir um yfirfærslu eignarréttar að Ingveldarstöðum tilgagnstefnanda. Sé það sérkennilegt í ljósi þess að það hafi aðalstefnendur íraun sjálfir gert með framlagningu dómskjals nr. 6 [afsal til gagnstefnanda,dags. 25. september 1986; innsk. dómara], enda hljóti þeir að fallast á það meðsjálfum sér að Ingveldarstaðir og Bæjarstæði séu í raun sama jörðin. Aðalstefnendurvísi til þess í stefnu að samkvæmt Nýrri Jarðabók fyrir Ísland, sem staðfesthafi verið með tilskipun, dags. 1. apríl 1861, hafi jörðin Austdalur veriðmetin á 12 hundruð forn og hjáleigan sérstaklega metin til hundraða. Jörðin Austdalurhafi verið metin á 9 hundruð forn en hjáleigan Bæjarstæði á 3 hundruð forn. Ölltorfan hafi síðan verið metin til 16,4 nýrra hundraða sem, væri hlutfallstalaskiptingar jarðanna sú sama, gæfi þá niðurstöðu að Austdalur væri metinn til12,3 nýrra hundraða og Bæjarstæði til 4,1 nýrra hundraða. Gagnstefnandi bendi áað upplýsingar um hlutfallsskiptingu jarðarinnar Austdals varpi engu ljósi áþað hvernig landamerkin milli jarðanna liggi. Þá veiti hún enga hugmynd um þaðhvert landflæmi jarðanna sé, þ.e. Austdals annars vegar og Bæjarstæðis hinsvegar, enda hafi Nýju Jarðabókinni fyrir Ísland verið ætlað að meta jarðir tilpeningaverðs eftir því sem slíkar jarðir væru sanngjarnlega seldar eftir gæðumsínum. Með orðalaginu gæðum í þessu sambandi sé verið að vísa til landgæða, ogþá einkum getu jarðar til þess að framfleyta ýmist fólki eða skepnum, en ekkistærðar jarða eða víðáttu. Athuga beri að Nýja Jarðabókin meti jörðina Austdaltil hundraða en aðalstefnendur sjálfir hafi viðurkennt, með fullyrðingum um aðjörðin Austdalur hafi verið metin á 12 hundruð forn samkvæmt jarðamati J.Johnsens, að mat jarða til dýrleika sé það sama og mat jarða til hundraða. Íþví sambandi sé rétt að benda á að almennt hafi verið viðurkennt að dýrleikijarða sé fyrst og fremst heimild um landgæði fyrr á tímum, einkum grasfeng ogútigang, en miklu síður um stærð jarða eða víðáttu. Raunar sé það svo, sbr.matsgerð 30. maí 1916, að matsmenn telji jörðina Austdal vera að dýrleika 12,3ný hundruð, sem sýni að það fari saman að vísa til dýrleika og hundraða. Þaðmegi því ljóst vera að þær upplýsingar sem fram komi í Nýja Jarðamatinu gefiekki tilefni til ályktana um landamerki milli Austdals og Bæjarstæðis. Ístefnu í aðalsök sé farið nokkrum orðum um landamerkjabréf sem gert hafi veriðfyrir jörðina Austdal, að hjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni, þann 3. júní 1884.Landamerkjabréf þetta lýsi landamerkjum Austdals gagnvart Þórarinsstöðum annarsvegar og Skálanesi hins vegar, en ekki landamerkjum milli Austdals ogBæjarstæðis. Hafi bréfið því enga þýðingu við úrlausn þessa máls. Þávísi aðalstefnendur til tveggja matsgerða, sem báðar hafi verið unnar afVilhjálmi Árnasyni og Sigurði Jónssyni. Sú fyrri, sem varði Bæjarstæði, sédagsett 8. mars árið 1916 en sú síðari, sem varði Austdal, sé dagsett 30. maísama ár. Sú fyrri kveði sterkt að orði er hún segi landamerkin vera mjögóglögg. Samkvæmt báðum matsgerðunum sé það þó hinn svonefndi Stórilækur semskilji jarðirnar Austdal og Bæjarstæði að samkvæmt gamalli venju. Þó sé ekkifastar kveðið að orði en að það sé samkvæmt gamalli venju sem matsmennirnirtelji landamerkin liggja með þeim hætti sem greinir í matsgerðunum. Þessumheimildum, þ.e. mötunum, hafi aldrei verið þinglýst og þá liggi ekki fyrirhvort eigandi eða ábúendur jarðanna hafi fallist á að landamerkin væru með þeimhætti sem greinir í mötunum. Þá hafi aðalstefnendur ekki fært fullnægjandisönnur fyrir tilvist venjunnar. Gagnstefnandi hafi lagt fram eldri heimild umlegu landamerkjanna, þar sem segi að landamerkin séu Austdalsá, þ.e. aðlandamerkin milli Bæjarstæðis og Austdals taki mið af Austdalsá. Vísargagnstefanandi þar um til ritsins „Múlasýslur, sýslu og sóknalýsingar Hinsíslenska bókmenntafélags 1839—1874“. Það sé því nokkuð ljóst að matsmennirnirhafi ekki stuðst við þær heimildir sem fyrir lágu á þeim tíma sem mötin voruframkvæmd. Mötin séu því óvönduð, ónákvæm og ómarktæk með öllu hvað varðilýsingu á landamerkjum og stærð jarðarinnar Bæjarstæðis. Þá séu mötin einungiseinhliða yfirlýsingar matsmannanna um það hvar þeir telji landamerkin liggja. Aðalstefnendurvísi til þess að í fyrri matsgerðinni komi fram að jörðin Bæjarstæði sélandlítil og heyskaparrýr. Hvað þetta varði vísist til umfjöllunarinnar hér aðframan varðandi mat á jörðum til dýrleika og hundraða. Gagnstefnandi geti ekkifallist á að orðalag matsins gefi tilefni til að álykta um stærð jarðarinnarBæjarstæðis. Þá sé nokkuð ljóst að orðalagið „landlítil og heyskaparrír“ sésett fram þannig að einstaka orð hangi saman, þ.e. „landlítil“ og„heyskaparrír“, þar sem augljóst sé að þau séu í samhengi við hvort annað.Þannig megi ráða að það sé lítið land sem þarna sé hægt að heyja og það landsem hægt sé að heyja gefi ekki mikið af sér. Það hafi lengi legið fyrir. Hiðsama eigi við varðandi það sem fram komi í bréfi, dags. 15. nóvember 1983, þarsem gagnstefnandi fali jörðina til kaups. Þar sé hann einungis að lýsa gæðumjarðarinnar, þ.e. möguleikum hennar til að halda fé. Þá sé til þess að líta aðí Jarðamati fyrir Norður-Múlasýslu frá árunum 1849–1850, komi fram að landheimajarðarinnar, þ.e. Austdals, sé þýft og lítið um gras, en annað í textanumsé óljóst. Upplýsa þurfi hvað komi fram í þessum texta, en hvað sem því líði séljóst að heimajörðinni Austdal hafi verið lýst með sambærilegum hætti ogBæjarstæði sé lýst í fyrra matinu, þ.e. að lítið sé um grasfeng. Þáhaldi aðalstefnendur því fram að seinni matsgerðin hafi verið gerð í kjölfarþess að Oddur Sigfússon hafi sótt um að kaupa ábýlisjörð sína aflandsstjórninni. Síðan fullyrði aðalstefnendur að augljóst hafi verið við sölujarðarinnar Austdals að öllu landinu sem lýst sé í því sem aðalstefnendur kallilandamerkjabréf, en með réttu ætti að kalla matsgerð, hafi verið afsalað aðundanskildu landi hjáleigunnar Bæjarstæðis, sem þegar hafi verið lýst ímatsgerðum til þess bærra aðila. Þessum skilningi aðalstefnenda hafnigagnstefnandi alfarið. Gagnstefnandi bendi á að jörðin Austdalur hafi veriðseld Oddi Sigfússyni með heimild í lögum nr. 50/1907 með afsali RáðherraÍslands, dags. 12. ágúst 1926. Í afsali þessu sé hvergi vikið að því að landiAustdals hafi verið afsalað með þeim hætti sem aðalstefnendur fullyrði. Tilstuðnings kröfu sinni vísi aðalstefnendur til þess að fyrri matsgerðin segi tilum það að á landi Bæjarstæðis séu engir fossar og því geti suðurlandamerkijarðarinnar ekki náð sunnar en að nyrstu fossum. Gagnstefnandi bendi á aðsamkvæmt lögum nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða hafi það m.a. verið hlutverksýslunefnda að segja álit sitt á því hvort undan sölunni ætti að skiljaskóglendi, fossa eða önnur jarðagögn, önnur en náma. Af gögnum málsins liggiþessi afstaða sýslunefndar ekki fyrir en samkvæmt því sem ráða megi af afsalitil aðalstefnenda vegna Austdals, dags. 26. nóvember 2006, virðist sú afstaðahafa verið tekin að undanskilja allt vatnsafl, þ.m.t. virkjanlega fossa. Af þessumegi ráða að eflaust hafi sambærileg afstaða verið tekin til þess hvort fossareða skóglendi ætti að fylgja jörðinni Bæjarstæði og því hafi fyrri matsgerðinhljóðað á þann veg sem hún geri, þ.e. að engin sérstök ítök fylgi jörðinni. Þábendi gagnstefnandi á að samkvæmt Landamerkjabók Norður-Múlasýslu séulandamerki Bæjarstæðis að austan, við jörðina Skálanes, óumdeild, eða hið innratil móts við Austdal með Bæjarstæði svokölluð Fremri (c: innri) Sandá. Vakin séathygli á því að upplýsingar úr landamerkjabókinni gefi ekki tilefni til annarsen þess að telja að öll innri Sandáin, þ.e. frá upptökum að árósi, skiljijarðirnar Skálanes og Bæjarstæði að. Það sæti því furðu að aðalstefnendur teljisuðurlandamerki ekki geta náð sunnar en að nyrstu fossum þar sem eldriheimildir en fyrra matið segi til um annað. Matsmönnum hafi verið í lófa lagiðað nálgast upplýsingar úr Landamerkjabók Norður-Múlasýslu en einhverra hlutavegna hafi þeir látið það ógert, með þeim afleiðingum að landamerki jarðarinnarBæjarstæðis að austan verði ekki leidd af fyrri matsgerðinni, sem og reyndarþeirri síðari. Landamerki jarðarinnar Bæjarstæðis að vestan verði því aldreidregin skemmra inn í landið heldur en upp eftir allri innri Sandánni. Þaðanberi síðan að draga landamerkin sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum viðMjóafjörð vestan megin við svokallaða Brekkugjá. Þábyggi aðalstefnendur á því að kröfur þeirra taki mið af lýsingum landamerkjasem séu yngri en þær lýsingar landamerkja sem gagnstefnandi byggi á.Gagnstefnandi hafi lagt fram matsgerð, dags. 29. júlí 1986, þar sem landstærðBæjarstæðis sé talin vera um 930 hektarar, þar af 90–100 hektarar neðan 100metra hæðarlínu. Þá komi einnig fram í matsgerðinni að hinn hluti landsins séfjalllendi, allt upp yfir 800 metra hæð. Matsgerð þessi, sem útbúin hafi veriðí kjölfar þess að gagnstefnandi falaðist eftir því að fá jörðina Bæjarstæðikeypta, sé u.þ.b. 70 árum yngri en þær matsgerðir sem aðalstefnendur byggimálatilbúnað sinn á. Gagnstefnandi byggi á því að draga beri landamerkin eftirþví sem elstu heimildir segi til um. Sé það á skjön við hugmyndir aðalstefnendasem haldi því fram að landamerkin beri að draga eftir því sem yngstu heimildirsegja til um. Nokkuð ljóst sé þó að hvort heldur sem horft sé til elstuheimilda eða yngstu, þá séu hugmyndir aðalstefnenda um að jörðin Bæjarstæði séeinungis 75,9 hektarar rangar. Samkvæmtþví sem ráða megi af mati á landi eyðibýlisins Bæjarstæðis íSeyðisfjarðarhreppi, dags. 29. júlí 1986, þá séu u.þ.b. 9,68% til 10,75% afjörðinni Bæjarstæði undir hundrað metrum yfir sjávarmáli. Sé horft tilkröfulínukorts gagnstefnanda geti sá hundraðshlutareikningur vel staðist, en sékröfulínukort aðalstefnenda lagt til grundvallar þá séu rúmlega 97% af jörðinniundir hundrað metrum. Útreikningar aðalstefnenda standist því engan veginn. Þásé það svo, samkvæmt kröfulínukorti aðalstefnenda, að þeir telji land í kringum800 metra yfir sjávarmáli ekki tilheyra jörðinni Bæjarstæði. Sé það á skjön viðþau gögn sem hafi verið lögð fram. Þávirðist vera sem aðalstefnendur hafi við gerð kröfulínukorts komist aðniðurstöðu um að leggja til grundvallar matsgerðirnar frá 1916, sem og lýsinguá afsali íslenska ríkisins til gagnstefnanda. Í afsali íslenska ríkisins tilgagnstefnanda sé tekið fram að landamerki gagnvart Austdal kunni að ýmsu leytiað vera óljós og sé ekki fastar kveðið að orði en svo að þau séu talin vera viðStóralæk, enda segi örnefnabók Sigurðar Vilhjálmssonar að svo sé. Það sem framkomi í afsalinu breyti engu um það sem að framan hafi verið vikið að, endaverði ekki annað ráðið af afsalinu en að landamerkin séu óljós. Samantekiðkveðst gagnstefnandi byggja sýknukröfu í aðalsök á því að með öllu sé ósannaðað landamerkin beri að draga með þeim hætti sem greini í stefnu í aðalsök. Ígagnstefnu er á því byggt að Austdalsá feli í sér þau mörk sem af náttúrunnarhendi séu gleggst og því sé eðlilegt að miða við þau. Vísar gagnstefnandi tilsóknarlýsingar séra Einars Hjörleifssonar á Dvergasteini, frá 20. október 1840,á Dvergasteins- og Fjarðarsóknum í Seyðisfirði sem hann telji frumheimild ummörk þessara jarða, en farist hafi fyrir að þinglýsa þessum landamerkjum. Þá ertil þess vísað að í gildandi aðalskipulagi fyrir Seyðisfjarðarkaupstað 2010 til2013 marki Austdalsá landamerki jarðanna og hafi ekki verið gerðar athugasemdirvið þessi landamerki í lögbundnu skipulagsferli. Austdalsá sé einnig talinmarka skil milli jarðanna í gögnum frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins(Nytjalandi). Umlagarök er af hálfu gagnstefnanda vísað til laga nr. 41/1919 um landamerkio.fl., auk eldri laga um sama efni, og til meginreglna íslensks eignarréttar umlandamerki fasteigna. Í greinargerð í aðalsök er enn fremur vísað til laga nr.46/1905 um hefð. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðendurflutning málsins 22. apríl sl. tefldi gagnstefnandi fram frekarimálsástæðum til stuðnings tveimur varakröfum sem þá voru fyrst hafðar uppi ígagnsök. Þær helstu verða raktar hér, og er þá tekið mið af lýsingu þeirraí „framhaldsgreinargerð stefnda íaðalsök“ og því sem fram kom við munnlegan málflutning. Það ber að athuga aðengin stoð er fyrir framlagningu tilvitnaðs málsóknarskjals í lögum nr. 91/1991um meðferð einkamála. Fyrrivarakröfu sína, sem miðast við að merki milli jarðanna liggi eftir farvegumAustdalsár og Hrútár, kveðst gagnstefnandi byggja á því að þar séu glögg merkiaf náttúrunnar hendi, sbr. 1. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki. Ekki hafiverið sett upp nein merki, girðingar eða vörður til þess að sýna eða festa mörkjarðanna. Því verði að miða við náttúruleg kennileiti eins og hægt sé. Byggistfyrri varakrafan á því að náttúruleg mörk ráði merkjum, svo sem upphafleg krafahafi gert ráð fyrir og ekki hafi tekist að sanna að mati dómsins. Hér sé þvífarin skemmri leið og miðað við að Austdalsá að Hrútá, sem séu kennileiti afnáttúrunnar hendi, skilji lönd að og séu þá hafðar í huga þær landnytjar sem umgeti í fasteignamati og ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi. Þágefi Fasteignamat frá 1916–1918 sterklega til kynna að jörðin Bæjarstæði hafiverið mun víðfeðmari en aðalstefnendur hafi talið. Menjar séu um að á hjöllum íframanverðu Sauðfelli séu engjar sem nýttar hafi verið af ábúendum áBæjarstæði, sbr. punkta H1 til H4 á uppdrætti og loftmynd yfir kröfulínurgagnstefnanda. Það samræmist því sem segi í fasteignamatinu. Í annan stað séumenjar um mógrafir, sbr. punkta M1 til M4 á sömu dómskjölum. Þeir punktar séuallir fyrir utan kröfulínu aðalstefnenda nema punktur M1. Um Austdal segi [ífasteignamatinu; innsk. dómara] að „engi séu á víð og dreif um bithaga,reitingssamar og sumstaðar blautar, snögglendar en víðast greiðfærar“. UmBæjarstæði sé hvort tveggja sagt að þar sé „nokkuð af heyskap langsóttur ífjall og engjavegur þaðan mjög vondur“ og að „móttak fæst í landinu“. Engarmenjar séu um mógrafir innan kröfulínu gagnstefnanda nema M1. Því dragi stefndiþá ályktun að þau náttúrulegu mörk sem hann hafi byggt á verði að túlka ísamræmi við það sem fram komi í fasteignamatinu og dragi kröfulínu þannig aðsvokölluð Hrútá, sem renni í Austdalsá (við punkt L 10), séu þau mörk sem haldiþeim lendum sem lýst sé í umræddu fasteignamati innan marka Bæjarstæðis.Landeigendur eða umráðamenn jarðanna hafi ekki haft fyrir því að setja glöggmerki, svo sem girðingar, skurði eða vörður, með hæfilegu millibili og þáhljóti hin náttúrulegu mörk að ráða þar sem rök standi til þess. Stærðþeirrar spildu sem fyrri varakrafan taki til sé 895 hektarar. Í því sambandimegi vísa til matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 29. júlí 1986, en þar teljimatsmenn að heildarlandstærð geti verið um 930 hektarar, þar af um 90–100hektarar neðan 100 m hæðarlínu. Síðarivarakröfu sína kveður gagnstefnandi byggjast m.a. á túlkun hans á téðrimatsgerð fyrir Bæjarstæði frá 8. mars 1916 og sé þá höfð hliðsjón affasteignamatsgögnum þeim sem nú hafi verið lögð fram og lýst er hér að framan,sem styðji kröfur gagnstefnanda í veigamiklum atriðum. Aðþví er varði landamerkin milli jarðanna segi í matsgerðinni að landamerki séu„mjög óglögg“ að vestanverðu. Að austanverðu sé það hin svonefnda Innri-Sandásem skilji að við Skálanes og megi draga þá ályktun að þar sé um skýrlandamerki að ræða, enda séu það eðlileg mörk frá náttúrunnar hendi. Síðan sévísað til venju. Aðalstefnendur hafi ekki getað stutt þessa venju frekari rökumog ekki sé annars staðar að finna heimildir sem vísi til þess að hinn svonefndiStórilækur skilji lönd að. Þessu næst sé það orðalagið sem segi að Stórilækurskilji milli Austdals og Bæjarstæðis „á meðan glöggt sést til hans“. Sé ekkimeð neinum hætti sýnt fram á að bugðan, sbr. punkt 2 í aðalsök, sé sú bugða semvísað sé til. Glöggt sjáist til lækjarins löngu eftir þá bugðu, svo sem sésthafi við vettvangsgöngu. Þá hafi aðalstefnendur ekki sýntfram á hvernig megi túlka brún í hjalla sem fjallsbrún, en einn af lykilpunktumkröfugerðar þeirra, punktur nr. 3, liggi í neðanverðri hjallabrún en ekkifjallsbrún. Þessi hjallabrún liggi fyrir neðan en ekki framan hið svonefndaSauðfell, sbr. örnefnin „innri“ og „fremri“ í Seyðisfirði. Með síðari varakröfunni séStóralæk fylgt svo langt sem glögglega sjáist til hans, allt að punkti L 7 ákröfulínukorti gagnstefnanda, en þar beygi lækurinn til vesturs. Áður en komiað þessum punkti segi [í matsgerðinni um Bæjarstæði 1916; innsk. dómara] „eftirkemur nokkuð uppeftir rennur lækurinn óglöggt og begist meir til vesturs munvera talin landamerki úr bugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina réttframan við hið svonefnda Sauðfell“. Kveður gagnstefnandi að frá nefndum punktisjáist í fjallsbrúnina á vatnaskilum við Mjóafjörð. Sá punktur sé vissulegafyrir framan hið svonefnda Sauðfell og um leið vestan við þá sjónhendingu. Sélitið til fasteignamatsins og ummerkja um heyskap á hjöllum verði að dragakröfulínu því til samræmis að næstu náttúrulegu mörkum. Í ritinu Sveitir ogjarðir í Múlaþingi komi m.a. fram að heyjað hafi verið á svokölluðumHallvarðarhjalla. Útilokað sé frá þessum punkti að draga trúverðugalandamerkjalínu í Innri-Sandá sem taki mið af orðunum „sjónhending í fjallsbrúninarétt framan við hið svonefnda Sauðfell“, eins og segi í matsgerð frá 1916. Þvísé sá kostur tekinn að draga línu frá punkti L 7 í punktinn L 6 í Austdalsá ogfylgja síðan ánni með sama hætti og gert hafi verið [í upphaflegri dómkröfu;innsk. dómara] í gagnsök. Landspildan sem þannig fáist sé alls 1613 hektarar aðstærð. Sé tekið mið af því hve landþetta sé erfitt yfirferðar þegar komið sé upp að svokölluðum Múla, einkum aðaustanverðunni, megi ætla að matsmenn hafi ekki farið langt inn í Austdalinn.Líklegt sé að matsmenn hafi látið nægja að framkvæma matið af hlaðinu íAustdal, með svipuðum hætti og matsmenn gerðu árið 1986, og látið hinnsvokallaða Stóralæk ráða meðan „glöggt sést til hans“, en látið síðan liggja ámilli hluta hvað tók við fyrir ofan hjallana Kúahjalla og Hallvarðarhjalla.Munurinn sé sá að matsmaðurinn Jón Snæbjörnsson hafi borið að hann hafi taliðað Austdalsá skildi að lönd.Til stuðnings síðarivarakröfunni, líkt og þeirri fyrri, vísar gagnstefnandi til þess að ljóst sé affasteignamatinu 1916–1918 að þessar tvær jarðir, Austdalur og Bæjarstæði, séuáþekkar að stærð. Bendir gagnstefnandi á að í matsgerðinni frá 1916 sékirkjujörðin Bæjarstæði metin á 1.500 krónur með húsum og mannvirkjum.Fasteignamat jarðarinnar, án húsa og mannvirkja, sé 1.200 krónur og séfasteignamatið væntanlega yngra en matsgerðin. Á sama tíma sé fasteignamatfyrir Austdal án húsa og mannvirkja 1.500 krónur. Þá vísar gagnstefnandi tilfyrri röksemda um ályktanir sem dregnar verði af fasteignamatinu, varðandiengjar og heyfeng og til staðsetningar heyftófta. Vísar gagnstefnandi m.a. tilminnisblaðs verkfræðistofu þar sem fram kemur að við stækkun loftmynda megigreina breytileika í landlit á punktum H2 og H3 sem gætu vel verið heytóftir. IVNiðurstaða Einsog rakið er í forsendum fyrri dóms héraðsdóms í máli þessu, frá 16. febrúarsl., var það niðurstaða dómsins að leggja verði til grundvallar við úrlausnmálsins landamerkjalýsingar sem fram koma annars vegar í matsgerð dómkvaddramatsmanna frá 8. mars 1916 fyrir Bæjarstæði og hins vegar í matsgerð sömumatsmanna frá 30. maí sama ár fyrir Austdal. Er þar að áliti dómsins um að ræðatraustustu heimildir sem til eru um mörk jarðanna er þær urðu fyrst aðskildarvið sölu Austdals sem lauk með afsali á árinu 1926. Í báðum matsgerðum kemurskýrt fram að samkvæmt gamalli venju hafi Stórilækur skipt á millikirkjujarðarinnar Austdals og hjáleigunnar Bæjarstæðis. Sér þeirrar venju staðí síðari tíma gögnum og þarfnast hún ekki frekari sönnunar. Í forsendum dómsinsvar jafnframt hafnað þeirri málsástæðu gagnstefnanda að byggja verði á eldriheimild, sóknarlýsingu prests Dvergasteinskirkju frá 1840, þar sem fram kemurað Austdalsá skilji afbýlið Ingveldarstaði frá heimajörðinni Austdal. Þá varþví hafnað að matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 29. júlí 1986 um söluverð landsog eigna ríkisins á jörðinni Bæjarstæði veitti stoð þeim málsstað gagnstefnandaað Austdalsá ráði merkjum, í andstöðu við eldri fyrirliggjandi heimildir sembentu til annars. Ennfremur var hafnað þeirri málsástæðu að Austdalsá verði aðráða merkjum sem skýrasta kennileitið á svæðinu frá náttúrunnar hendi. Öðrummálsástæðum gagnstefnanda, s.s. um hefð, þýðingu þess að athugasemdir hefðuekki komið fram við skipulagsgerð og þýðingu skráningar í gagnagrunnNytjalands, var einnig hafnað. Verða þessar niðurstöður um málsástæðurgagnstefnanda lagðar til grundvallar úrlausn um þær dómkröfur sem hér eru tilumfjöllunar og vísast nánar um röksemdir fyrir þeim til forsendna dómsins frá16. febrúar sl. Íþeirri landamerkjalýsingu sem fram kemur í fyrrgreindri matsgerð um Bæjarstæðifrá 8. mars 1916, segir orðrétt: „Landamerki jarðarinnar eru að austan hin svonefnda Innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjög óglögg. Venja mun þó hafaverið að telja að hinn svonefndi Stórilækur skifti á milli Austdals ogBæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans; eptir kemur nokkuð uppeftir rennurlækurinn óglöggt og begist meir til vesturs mun vera talin landamerki úrbugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan við hið svonefndaSauðfell. Skóglendi eða fossar eru ekki til í landi jarðarinnar enda enginsérstök ítök sem jörðinni fylgja.“ Viðvettvangsgöngu sem fram fór við aðalmeðferð málsins 27. ágúst 2014 var gengiðupp með Stóralæk. Við þann stað sem merktur er sem punktur nr. 2 á kröfulínu íaðalsök sást greinileg bugða á læknum til vesturs og jafnframt sást að lækurinngreinist í tvennt skammt þar fyrir ofan bugðuna. Hvort tveggja sést jafnframt áljósmynd sem er meðal dómskjala. Taka verður undir það með aðalstefnendum aðósennilegt sé að matsmenn sem mátu og lýstu jörðunum vorið 1916 hafi fylgtStóralæk lengra en að þessum stað, enda telst lækurinn vart glöggt kennileitieftir að hann fer að greinast. Virðist staðsetning bugðunnar jafnframtsamræmast orðunum „eftir kemur nokkuð uppeftir“. Frábugðunni sjást greinilega klettabrúnir framan við Sauðfell, en þangað erkröfulína í aðalsök dregin úr bugðunni við punkt nr. 2. Upplýsti lögmaðuraðalstefnenda við vettvangsgönguna að punktur nr. 3 miðist við neðstuklettabrúnirnar, sem best sjáist neðan frá bugðunni. Liggur línan síðan eftirþeirri brún milli punkta nr. 3, 4 og 5. Mótmæli gagnstefnanda lúta að því að um„hjallabrún“ sé að ræða en ekki fjallsbrún. Þá vísar gagnstefnandi til venju ummálnotkun í Seyðisfirði varðandi notkun orðanna „innri“ og „fremri“ og telurhjallabrúnina vera neðan við Sauðfell en ekki framan (innan, vestan) við það. Þeirrarmálnotkunar sem gagnstefnandi vísar til kann að sjá stað í því að Innri-Sandávirðist jafnframt hafa gengið undir heitinu Fremri-Sandá, en að öðru leytihefur gagnstefnandi ekki fært neinar sönnur fyrir tilvist málvenjunnar. Þáliggur punktur nr. 3 á brúninni vestar en hæsti hluti Sauðfellsins og útilokasthann því ekki, jafnvel þótt málskilningur gagnstefnanda yrði lagður tilgrundvallar. Í matsgerðinni er vissulega notað orðið „fjallsbrún“, nánartiltekið „í fjallsbrúnina rétt framanvið hið svonefnda Sauðfell“. Dómurinntelur ekki verða litið framhjá orðinu „rétt“, sem telja verður, samkvæmtalmennri málnotkun, fela í sér vísun til nálægðar við Sauðfellið. Talsverðfjarlægð er auðsjáanlega milli Sauðfellsins og fjallsbrúna í grennd viðvatnaskil sem gagnstefnandi kveður sjást til frá þeim punkti við bugðu íStóralæk (L 7) sem hann vill miða við í síðari varakröfu sinni. Óljóst erraunar hvaða fjallsbrúnir gagnstefnandi miðar þar nákvæmlega við, enda dregurhann ekki kröfulínu sína sjónhending í neina fjallsbrún úr þeirri bugðu álæknum, heldur þvert vestur í Austdalsá. Allar þær fjallsbrúnir sem til greinageta komið eru þó auðsjáanlega, af loftmyndum og kortum að dæma, í talsvertmeiri fjarlægð frá Sauðfelli en sú brún sem aðalstefnendur draga línu sínaeftir milli punkta nr. 3, 4 og 5. Telur dómurinn þá brún sem aðalstefnendurmiða við mun sennilegri kost í ljósi nálægðar við Sauðfellið og venjuleganmálskilning á orðunum „rétt framan við“. Þávísar gagnstefnandi til þess að heyjað hafi verið frá Bæjarstæði á svokölluðumHallvarðarhjalla, sem sé utan (ofan, sunnan) við kröfulínu í aðalsök. Kveðstgagnstefnandi hafa fundið heytóftir við punkta sem hann hefur hnitsett sempunkta H1 til H4, en þrír þeirra eru ekki fjarri ármótum Austdalsár og Hrútársem miðað er við í fyrri varakröfu gagnstefnanda, þ.e. rétt austan Austdalsárog norðan Hrútár. Þótt ekki sé dregið í efa af hálfu aðalstefnenda að einhverummerki um mannaverk kunni að sjást við þessa punkta og jafnvel að um heytóftirsé að ræða, þá verður vart séð að með réttu verði sú ályktun dregin af tilvisteða staðsetningu þeirra að þar hafi verið heyjað frá Bæjarstæði. Í kafla umAustdal í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi er þess t.d. getið að þar ségott ræktunarland, „ekki síst austan ár“. Þá er staðsetning örnefnisinsHallvarðarhjalli, þótt tilvist þess sjái sér stað í sama riti, í kafla umBæjarstæði, ósönnuð, en þar kemur ekki annað fram en að hjallinn sé „upp afbænum“. Við vettvangsgöngu sáust bæjartóftir undir klettabrúninni framan viðSauðfell sem kröfulínan í aðalsök er dregin eftir milli punkta nr. 3, 4 og 5. Samkvæmtframanrituðu er það álit dómsins að kröfulína milli punkta nr. 1, 2, 3, 4 og 5í aðalsök samræmist fyllilega landamerkjalýsingu matsgerðarinnar fyrirBæjarstæði frá 1916. Frápunkti nr. 5, sem samkvæmt loftmyndum er á stað þar sem sú klettabrún framanvið Sauðfell sem línan er dregin eftir endar með nokkuð afgerandi hætti, erkröfulína aðalstefnenda dregin skáhallt í norð-austur, í punkt nr. 6. Er sápunktur á stað neðar í landslaginu þar sem vegurinn út með firðinum liggur yfirInnri-Sandá, þ.e. að landamerkjum við jörðina Skálanes. Byggja aðalstefnendur áþví að nauðsynlegt sé að draga línuna með þessum hætti og vísa þar til þess að ímatsgerðinni fyrir Bæjarstæði komi fram að fossar séu „ekki til“ í landijarðarinnar. Framkom við vettvangsgöngu og sést jafnframt á ljósmynd sem liggur fyrir í málinu,að foss er að finna í Innri-Sandá skammt ofan við þann stað sem merktur er sempunktur nr. 6 á kröfulínu aðalstefnenda. Einsog sjá má af tilvitnaðri landamerkjalýsingu matsgerðarinnar fyrir Bæjarstæðifrá 8. mars 1916 eru landamerki Bæjarstæðis til austurs, þ.e. að Skálanesi,sögð „hin svo nefnda Innri Sandá“, án frekari takmörkunar. Þá virðist lýsinginþögul um framhald línunnar eftir að komið er í fjallsbrúnina rétt framan viðSauðfell. Aðalstefnendur byggja þó á því að virða verði þá setningumatsgerðarinnar að skóglendi eða fossar séu ekki til í landi jarðarinnar semhluta landamerkjalýsingarinnar, enda verði lýsingin þannig heildstæð ogfráleitt sé að ætla matsmönnum annað en að hafa lýst merkjum jarðarinnar meðheildstæðum hætti. Aðáliti dómsins standa rök til þess að fallast á þennan skilning aðalstefnenda ámatsgerðinni. Viðþá niðurstöðu er einkum litið til þess að einvörðungu með þeim skilningi geturlandamerkjalýsing matsgerðarinnar, sem eins og fyrr sagði verður lögð tilgrundvallar sem elsta tæka heimildin um landamerki jarðanna, talist heildstæð.Þá verður ekki talið að sú túlkun matsgerðarinnar sé í ósamræmi við önnur gögnmálsins sem þýðingu hafa. Gegn framangreindum rökum hefur gagnstefnandi ekkirennt nægum stoðum undir þá málsástæðu að nefnd setning matsgerðarinnar um aðfossar finnist ekki í landi jarðarinnar standi einvörðungu í samhengi viðhlutverk sýslunefnda samkvæmt lögum nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Enda þóttí matsgerðinni sé austurmörkum Bæjarstæðis lýst einvörðungu sem „Innri Sandá“er ekki nauðsynlegt að túlka það svo að merkin verði dregin upp eftir allriánni að upptökum hennar. Er til þess að líta að þessi lýsing er að líkindumsótt til landamerkjabréfa frá 1884 sem lýstu með sama hætti merkjum hinnarfornu Austdalstorfu, með hjáleigunni Bæjarstæði, við jörðina Skálanes. Hinarsíðbúnu varakröfur sem gagnstefnandi teflir fram í „framhaldsgreinargerðstefnda í aðalsök“, sem að vísu er ekki mótmælt sem of seint fram komnum, hafaþegar verið dæmdar efnislega að verulegu leyti með sýknudómi héraðsdóms frá 16.febrúar sl., enda falla báðar varakröfulínurnar að hluta til saman við þákröfulínu í gagnsök sem þar var dæmd að efni til. Þá falla báðarvarakröfulínurnar mun verr að landamerkjalýsingum matsgerðanna frá 1916 endómkrafan í aðalsök, enda miðast þær báðar að hluta við Austdalsá, sem hvergier nefnd í matsgerðunum. Með síðari varakröfunni er til að mynda dregin lína úrpunkti L 7 þvert vestur í Austdalsána í punkt L 6 og á sú stefna línunnar sérenga stoð í matsgerðunum. Örnefnið Hrútá, sem hluti fyrri varakröfulínunnarmiðast við, á sér enga stoð í matsgerðunum og styðst aðeins við þau rök aðteljast greinilegt kennileiti af náttúrunnar hendi. Geta þau rök og tilvísuntil skorts á merkingum, sbr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919, ekki vikið tilhliðar skriflegum landamerkjalýsingum matsgerðanna frá 1916. Gagnstefnandihefur ekki í máli þessu reynt að rökstyðja það að landamerkjalínan verðiréttilega dregin úr brúninni framan við Sauðfell og upp um það austanvert, tilvatnaskila á Kistufelli, eins og lýsing jarðarinnar Bæjarstæðis í ritinuSveitir og jarðir í Múlaþingi gefur til kynna og vikið var að frávísunarákvæðidómsins frá 16. febrúar sl. Ályktanir um stærð eða umfang jarðanna, sem aðstórum hluta eru óræktað land og fjallendi, verða ekki dregnar með neinni vissuaf gögnum málsins, svo sem upplýsingum um verðmæti jarðanna, án mannvirkja,samkvæmt fasteignamati. Aðrar röksemdir sem hinar svokölluðu varakröfurgagnstefnanda eru reistar á, s.s. um staðsetningu mógrafa, eru ekki þess eðlisað haggað geti framangreindri niðurstöðu og rökstuðningi fyrir henni. Ekkihefur verið gerður ágreiningur um hnitsetningar punkta í aðalsök. Samkvæmtframanrituðu verður fallist á það að landamerki milli jarðanna Austdals ogBæjarstæðis í Seyðisfirði verði dregin eins og krafist er í aðalsök. Í þvífelst að sýknað er af síðbúnum varakröfum í gagnsök. Eftiratvikum, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. HildurBriem héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laganr. 91/1991. Voru lögmenn aðila og dómari sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins þrátt fyrir þann drátt sem varð á dómsuppsögu fram yfirlögbundinn frest, sem helgaðist af embættisönnum dómarans.Dómsorð: Viðurkennter að landamerki á milli jarðanna Austdals, landnr. 154843, og Bæjarstæðis,landnr. 154847, í Seyðisfirði, liggi á eftirfarandi hátt: Úr Stóralækjarósi viðsjó, punktur 1, (X 744259.3998 Y 541847.6559) eftir lækjarfarveginum að bugðuþar sem hann sveigir þvert í vestur, punktur 2, (X 744104.1708 Y 541386.5263)þaðan sjónhending í fjallsbrúnina fyrir framan Sauðfell, punktur 3, (X744405.1398 Y 541175.8102) og þaðan fjallsbrúninni fylgt í norðaustur að punkti4, (X 744629.3165 Y 541315.3528) og þaðan fjallsbrúninni fylgt áfram íaustnorðaustur uns hún þverr í punkti 5, (X 745015.8417 Y 541422.9897) og loksþaðan í Innri-Sandá þar sem vegurinn liggur yfir ána, rétt norðan nyrstafossins í Innri-Sandá, punktur 6. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður. DómurHéraðsdóms Austurlands 16. febrúar 2015. Málþetta, sem dómtekið var 19. janúar 2015, höfðuðu Gíslína Hrefna Magnúsdóttir ogChristoph Jules Buchel, bæði til heimilis að Bygggörðum 10, Seltjarnarnesi,hinn 30. ágúst 2013, gegn Jóni Sigurðssyni, Hánefsstöðum, Seyðisfirði.Aðalstefndi höfðaði hinn 24. september 2013 gagnsakarmál á henduraðalstefnendum. Íaðalsök krefjast aðalstefnendur þess að viðurkennt verði með dómi að landamerkiá milli jarðanna Austdals, landnr. 154843, og Bæjarstæðis, landnr. 154847, íSeyðisfirði, liggi á eftirfarandi hátt: Úr Stóralækjarósi við sjó, punktur 1,(X 744259.3998 Y 541847.6559) eftir lækjarfarveginum að bugðu þar sem hannsveigir þvert í vestur, punktur 2, (X 744104.1708 Y 541386.5263) þaðansjónhending í fjallsbrúnina fyrir framan Sauðfell, punktur 3, (X 744405.1398 Y541175.8102) og þaðan fjallsbrúninni fylgt í norðaustur að punkti 4, (X744629.3165 Y 541315.3528) og þaðan fjallsbrúninni fylgt áfram í austnorðausturuns hún þverr í punkti 5, (X 745015.8417 Y 541422.9897) og loks þaðan íInnri-Sandá þar sem vegurinn liggur yfir ána, rétt norðan nyrsta fossins íInnri-Sandá, punktur 6. Ígagnsök krefjast gagnstefndu, hér eftir nefndir aðalstefnendur, sýknu af kröfumgagnstefnanda. Þákrefjast aðalstefnendur málskostnaðar í aðalsök og gagnsök. Aðalstefndi,hér eftir nefndur gagnstefnandi, krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnenda íaðalsök. Ígagnsök er dómkrafa gagnstefnanda sú að viðurkennt verði með dómi að landamerkimilli jarðanna Austdals, landnr. 154843 og Bæjarstæðis, landnr. 154847, íSeyðisfirði, liggi á eftirfarandi hátt: Úr ósi Austdalsár við sjó, punktur A (X743665.02 – Y 541830.74) og eftir árfarveginum að upptökum árinnar, punktur B(X 742680.12 – Y 535913.59) og þaðan í sjónhending í fjallsbrún að vatnaskilumvestanmegin Brekkugjár, punktur C (X 742558.09 – Y 535549.91). Þákrefst gagnstefnandi málskostnaðar í aðalsök og gagnsök. Máliðvar fyrst dómtekið að aflokinni aðalmeðferð 27. ágúst 2014. Þann dag gengudómari og lögmenn á vettvang, ásamt aðalstefnendum og fulltrúa gagnstefnanda.Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var máliðendurflutt og dómtekið að nýju 21. nóvember s.á. Með tölvubréfi 30. desembers.á. tilkynnti dómari lögmönnum aðila að á dómkröfum í aðalsök og gagnsök kynnuað vera annmarkar sem varðað gætu frávísun þeirra frá dómi, án kröfu. Varlögmönnum gefinn kostur á að reifa sjónarmið sín varðandi hugsanlegafrávísunarannmarka 19. janúar sl. og var málið þá jafnframt endurflutt öðrusinni, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda á nýkomið fram yfir lögbundinn frest til dómsuppsögu.I Málsatvik Ímálinu er deilt um landamerki milli jarðanna Austdals og Bæjarstæðis viðsunnanverðan Seyðisfjörð. Liggur Austdalur innar (vestar) við fjörðinn enBæjarstæði utar (austar) og að jörðinni Skálanesi sem er yst við fjörðinn. Tilsuðurs liggur fjallgarðurinn milli Seyðisfjarðar og Mjóafjarðar. Bæjarstæðier fyrrum hjáleiga Austdalsjarðarinnar, en óumdeilt er að um tvær jarðir hafiverið að ræða um áratugaskeið. Hinforna Austdalsjörð, ásamt hjáleigu, mun hafa verið stiftisjörð og síðan eignDvergasteinskirkju. Á árinu 1926 afsalaði ráðherra Íslands í dóms- ogkirkjumálum kirkjujörðinni Austdal til ábúanda hennar, Odds Sigfússonar. Er íafsalinu vísað til þess að við söluna hafi verið gætt fyrirmæla laga nr.50/1907 um sölu kirkjujarða. Bæjarstæði mun hins vegar hafa verið áfram íopinberri eigu allt fram til ársins 1986, er gagnstefnandi eignaðist jörðina. Málsaðilareru þinglýstir eigendur jarðanna. Aðalstefnendur eignuðust jörðina Austdal meðkaupsamningi og afsali á árinu 2006, af Hlyni Vestmar Oddssyni. Í afsalinu,dags. 26. nóvember, er um landamerkjalýsingu við nærliggjandi jarðir einungisvísað til landamerkjabókar Norður-Múlasýslu, en í kaupsamningi, dags. 17. júlí,er lýsing landamerkjabókarinnar frá 3. júní 1883 [sic], tekin orðrétt upp, þarsem lýst er merkjum Austdals, að hjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni. Síðan segirþar í 3. gr.: „Fyrrum hjáleigan Bæjarstæði á land utan svokallaðs Stóralækjarog rennur til sjávar utan við Austdalsá og skilur þar á milli jarðanna, þannigað sá hluti hinnar fornu landamerkjalýsingar sem lýsir mörkum við Skálanes ávið mörk Skálaness og Bæjarstæðis, en Stórilækur ræður merkjum Bæjarstæðis ogAustdals. Seljandi og kaupandi hafa í sameiningu yfirfarið landamerkijarðarinnar. Landamerki jarðarinnar eru ágreiningslaus að því er best ervitað.“ Gagnstefnandieignaðist Bæjarstæði með afsali landbúnaðarráðherra f.h. jarðadeildarlandbúnaðarráðuneytisins, dags. 25. september 1986. Í afsalinu greinir að kaupandasé kunnugt um að landamerki gagnvart Austdal kunni að ýmsu leyti að vera óljósog að samkvæmt Örnefnabók Sigurðar Vilhjálmssonar séu landamerki talin viðStóralæk. Áður höfðu dómkvaddir matsmenn metið jörðina til verðs. Kemur fram ímatsgerð þeirra, dags. 29. júlí 1986, að jörðin muni hafa verið í eyði fráárinu 1953. Hafi matsmenn farið að skoða jörðina fyrr um sumarið, ásamtfulltrúa landbúnaðarráðuneytisins og gagnstefnanda. Vegna tímaskorts og lélegsvegasambands hafi ekki verið farið alla leið á staðinn en þó það langt að velhafi sést yfir meginhluta jarðarinnar. Í matsgerðinni segir m.a.: „Landamerkijarðarinnar liggja ekki ljóst fyrir en samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrirliggja, ásamt korti, gæti heildar landstærð verið um 930 ha, þar af 90—100 haneðan 100 m hæðalínu. Hinnhluti landsins er fjalllendi, allt upp yfir 800 m hæð.“ Málsaðilagreinir í meginatriðum á um hvort svokallaður Stórilækur eða Austdalsá ráðimerkjum milli jarðanna. Byggir dómkrafa aðalstefnenda á því að svokallaður Stórilækurmarki skil milli jarðanna í norðri, uns kemur að afgerandi bugðu í honum tilvesturs. Þaðan verði línan dregin sjónhending í brún framan við svonefntSauðfell, sem skagar fram úr fjallgarðinum milli Seyðisfjarðar og Mjóafjarðar.Línan fylgi síðan brúninni uns hún þverr, en þaðan liggi línan tilaustnorðausturs, í punkt við Innri Sandá þar sem vegurinn liggur yfir hana, þarsem séu landamerki við jörðina Skálanes. Allt land ofan (sunnan) við nefndabrún framan við Sauðfell og upp að vatnaskilum, tilheyri þannigAustdalsjörðinni. Dómkrafagagnstefnanda byggir aftur á móti á því að Austdalsá, sem liggur nokkuð vestaren Stórilækur, skilji að lönd jarðanna tveggja, allt að upptökum hennar hátt íhlíðum Seyðisfjarðarmegin og þaðan verði merkin dregin sjónhending í punkt viðvatnaskil. Afframnrituðu má sjá að mikið ber í milli kröfulína málsaðila og snertast þærhvergi. Samkvæmt sameiginlegu kröfulínukorti málsaðila er hið umþrættalandsvæði 1655,7 hektarar að flatarmáli, en samanlögð stærð lands jarðannatveggja nemur 2916,9 hekturum. Ekkier að sjá að ágreiningur hafi risið um landamerki jarðanna fyrr en í aðdragandamálsóknar þessarar. Í stefnu greinir að fljótlega eftir kaup aðalstefnenda ájörðinni Austdal á árinu 2006 hafi þau orðið vör við nýtingu gagnstefnanda álandi vestan Stóralækjar, auk þess sem þau hafi komist að því að ígagnagrunninum Nytjaland væru merki Bæjarstæðis dregin að Austdalsánni og langtinn eftir Austdalnum sjálfum. Kveða aðalstefnendur merkin þar rangt dregin ogmjög á kostnað lands Austdals. Meðbréfi, dags. 21. febrúar 2013, fóru aðalstefnendur þess á leit við sýslumanninná Seyðisfirði að hann hefði milligöngu um sættir í landamerkjadeilu málsaðila.Lauk þeirri málsmeðferð með vottorði sýslumanns, dags. 16. apríl s.á., um aðsættir hefðu verið reyndar án árangurs. Kveðast aðalstefnendur því nauðbeygðirtil þess að höfða mál þetta. Viðaðalmeðferð málsins gaf gagnstefnandi, Jón Sigurðsson, aðilaskýrslu. Þá gafskýrslu sem vitni Jón Snæbjörnsson, sem dómkvaddur var sem matsmaður áaukadómþingi Norður-Múlasýslu 2. júní 1986 til að semja, ásamt öðrum dómkvöddummatsmanni, álitsgerð um söluverð lands og eigna ríkisins á jörðinni Bæjarstæðií Seyðisfjarðarhreppi, Norður-Múlasýslu. Verður vikið að framburði þeirra eftirþví sem efni standa til í niðurstöðukafla dómsins. IIMálsástæðurog lagarök aðalstefnenda Ístefnu í aðalsök eru málsatvik og málsástæður raktar í samfelldu máli. Er þarfyrst rakin saga jarðarinnar Austdals og hjáleigu hennar, Bæjarstæðis, fráupphafi 18. aldar fram að aðskilnaði þeirra við sölu fyrrnefndu jarðarinnar,með eftirfarandi hætti. Íjarðamati frá 1804 komi fram að Austdalur hafi verið í eigu Dvergasteinskirkjuog metin á 12 hundruð forn með hjáleigunni Ingveldarstöðum. Íjarðamati J. Johnsen frá 1847 komi fram að jörðin Austdalur, með hjáleigunniBæjarstæði, sé metin á 12 hundruð forn. Eigandi jarðarinnar hafi sem fyrr veriðDvergasteinskirkja. Í neðanmálsgrein segi orðrétt um Austdal: „1760 er jörðþessi talin meðal »stiptisjarðanna» [...] og 1674 talin 20 h. að dýrleika. 1804er hjáleiga sú, sem þá var bygð (1760 er eigi getið neinna hjáleigna fráAustdal) kölluð Ingveldarstaðir, og nýbýli, en nú telja sýslumaður og presturbáðir aðeins hjáleiguna Bæjarstæði.“ Íljósi framangreindrar tilvitnunar sé rétt að geta þess að í manntalinu 1703 séeinungis Austdals getið, þannig að nokkuð ljóst megi vera að hjáleigubúskapur ílandi Austdals hafi ekki hafist fyrr en einhvern tímann á árabilinu 1761 til1804. Landhjáleigunnar Ingveldarstaða, sem getið hafi verið um í jarðamatinu 1804, sé hiðsama og land hjáleigunnar Bæjarstæðis, sem getið hafi verið um í jarðamatiJohnsen, enda torfan öll metin á 12 hundruð forn eftir sem áður. ÍNýrri Jarðabók fyrir Ísland, sem staðfest hafi verið með tilskipun, dags. 1.apríl 1861, hafi jörðin Austdalur verið metin á 12 hundruð forn og hjáleigansérmetin til hundraða. Jörðin Austdalur hafi verið metin á 9 hundruð forn enhjáleigan Bæjarstæði á 3 hundruð forn. Öll torfan hafi síðan verið metin til16,4 s.k. nýrra hundraða og hlutfallstala skiptingar jarðanna sú sama, þ.e.Austdalur: 9/12 * 16,4 = 12,3 ný hundruð og Bæjarstæði 3/12*16,4 = 4,1 nýhundruð. Afframangreindum gögnum sé fullljóst að aldrei hafi verið nema ein hjáleiga ílandi Austdals, sem upphaflega hafi borið nafnið Ingveldarstaðir en síðanBæjarstæði og hafi það nafn haldist síðan. Ekki sé þó að öllu ljóst hvortlandamerki hjáleigunnar hafi verið hin sömu meðan hún bar nafniðIngveldarstaðir og þegar hún fékk nafnið Bæjarstæði, en það velti á samningi viðeiganda landsins hverju sinni. Hinn3. júní 1884 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir jörðina Austdal, aðhjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni, og hafi bréfið verið undirritað af JóniBjarnasyni presti í Dvergasteinsprestakalli, enda Dvergasteinskirkja sem fyrreigandi jarðarinnar. Undir bréfið riti, sem samþykkir landamerkjalýsingu,annars vegar fyrirsvarsmaðurÞórarinsstaða [næsta jörð vestan við Austdal; innsk. dómara], sem hafiverið fátækraeign á forræði hreppsins, og hins vegar eigandi Skálaness. Landamerkjabréfiðhafi verið fært til þinglýsingar á manntalsþingsrétti að Dvergasteini þann 10.júní 1884 og fært í landamerkjabók Norður-Múlasýslu. Hinn15. nóvember 1915 hafi þeir Vilhjálmur Árnason og Sigurður Jónsson veriðdómkvaddir til þess að lýsa hjáleigunni Bæjarstæði sérstaklega og meta tilpeningaverðs. Hafi dómkvaðningin væntanlega farið fram í kjölfar umsóknar umkaup hjáleigunnar, þótt ekki sé þess getið í matsgerðinni sjálfri. Ímatsgerðinni, sem dagsett sé 8. mars 1916, segi orðrétt: „Jörð þessi sem taliner vera að dýrleika eftir nýju mati 4,1 hundruð er mjög landlítil ogheyskaparrír.“ Ímatsgerðinni segi einnig: „Skóglendi eða fossar eru ekki til í landijarðarinnar enda engin sérstök ítök sem jörðinni fylgja.“ LandamerkjumBæjarstæðis sé lýst svo í matsgerðinni: „Landamerki jarðarinnar eru að austanhin svo nefnda innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjög óglögg. Venja munþó hafa verið að telja að hinn svonefndi Stórilækur skifti á milli Austdals ogBæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans; eptir kemur nokkuð uppeftir rennurlækurinn óglöggt og begist meir til vesturs mun vera talin landamerki úrbugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan við hið svonefndaSauðfell.“ Svovirðist sem aldrei hafi verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Bæjarstæði,sem þó hafi verið skylt að gera lögum samkvæmt. Aðalstefnendur byggi þvídómkröfur sínar á lýsingu Bæjarstæðis í fyrrnefndri matsgerð. Meðbréfi, dags. 27. mars 1916, hafi ábúandi Austdals, Oddur Sigfússon, sótt um aðkaupa ábýlisjörð sína af landstjórninni, sem hafi verið búin að taka viðeignarhaldi jarðarinnar á grundvelli laga um sölu kirkjujarða og laun presta[sic] nr. 50/1907. Íkjölfar umsóknarinnar hafi hinir sömu menn og áður höfðu metið Bæjarstæði, þ.e.Vilhjálmur Árnason og Sigurður Jónsson, verið útnefndir af sýslumanni til þessað lýsa jörðinni Austdal og meta til peningaverðs. Í matsgerðinni [dags. 30.maí 1916; innsk. dómara] segi orðrétt: „Landamerki jarðarinnar eru aðvestanverðu svokallað Stórahlaup [...], en að austan eru landamerkin ísvokallaðan Stóralæk, sem eftir gamalli venju skifti á milli hjáleigunnarBæjarstæðis og heimajarðarinnar Austdals. Jörðin er að dýrleika 12,3 hundruð ogfylgja henni 2 kúgildi.“ Aðalstefnendurkveða augljóst, að þegar jörðin [Austdalur] var seld hafi öllu landijarðarinnar, sem lýst sé í landamerkjabréfinu [sic] verið afsalað, aðundanskildu landi hjáleigunnar, Bæjarstæðis, sem þegar hafi verið lýst ímatsgerðum til þess bærra aðila. Vísa aðalstefnendur þar um til þeirra heimildaum landamerki hjáleigunnar sem þegar hafi verið raktar, þ.e. matsgerðannatveggja frá árinu 1916, sem og heimilda um landamerki Austdals að hjáleigunnimeðtalinni, sbr. landamerkjabréf fyrir Austdal með Bæjarstæði frá 3. júní 1884.Rétta niðurstöðu sé því að finna með samanburði og túlkun á framangreindumgögnum. Niðurstaða þeirrar túlkunar geti eingöngu orðið sú að að Stórilækurskilji að land jarðanna, sbr. lýsingu landamerkja í matsgerðinni frá 1916 ogekki síst lýsingu í afsali íslenska ríkisins til gagnstefnanda. Samkvæmtlýsingu í matsgerð Bæjarstæðis frá 1916 séu engir fossar í landinu. Því getisuðurlandamerki jarðarinnar ekki náð sunnar en að nyrstu fossum og miðistkröfugerð stefnenda við það. Þábyggi aðalstefnendur á því að land Bæjarstæðis nái ekki til Austdalsins sjálfs,en því til stuðnings sé vísað til bréfs landbúnaðarráðuneytisins tillandbúnaðarnefndar Alþingis í tilefni af fyrirhugaðri sölu ríkisjarða, þ. á m.Bæjarstæðis, dags. 30. mars 1984. Aðalstefnendurtelji fráleitt að miða beri landamerki Bæjarstæðis við Austdalsá að vestan envatnaskil að sunnan, eins og fram komi í greinargerð gagnstefnanda tilsýslumannsins á Seyðisfirði, sérstaklega í ljósi þeirra heimilda sem þegar hafiverið raktar. Jafnfráleitt sé það að mati aðalstefnenda, sem einnig komi fram í greinargerðgagnstefnanda til sýslumanns, að land Bæjarstæðis sé 1656 hektarar að stærð enland Austdals einungis 1185 hektarar, þegar heimildir séu skýrar um það efni aðhjáleigan Bæjarstæði sé „ mjög landlítil og heyskaparrír“, sbr. fyrrgreindamatsgerð frá 8. mars 1916. Hið sama komi fram í bréfi gagnstefnanda þar semhann fali jörðina til kaups, sbr. bréf hans til jarðanefndar Norður-Múlasýslu,dags. 15. nóvember 1983. Hið rétta sé að land Bæjarstæðis sé 75,9 hektarar aðstærð, sbr. kröfulínukort aðalstefnenda. Afgreinargerð gagnstefnanda til sýslumanns megi ráða að hann telji eignarréttsinn ná til Ingveldarstaða, auk Bæjarstæðis, eins og um tvær aðskildar jarðirsé að ræða. Ítreki aðalstefnendur að heitið Ingveldarstaðir sé einungis eldranafn á Bæjarstæði. Ígreinargerð gagnstefnanda til sýslumanns sé vísað til lýsinga á merkjumIngveldarstaða og Austdals í Sýslu- og sóknarlýsingum þar sem segi að Austdalsáskilji milli jarðar og hjáleigu. Aðalstefnendur hafni þeirri lýsingu sem rangrien jafnvel þótt hún yrði talin rétt þá séu lýsingar þær á landamerkjum Austdalsog Bæjarstæðis, sem aðalstefnendur byggi málatilbúnað sinn á, yngri ogframkvæmdar af valdbærum aðilum í umboði eiganda fasteignanna beggja og hafifarið fram sérstaklega af því tilefni að óskað hafi verið eftir því að fáfasteignirnar keyptar. Söluferlið hafi farið fram á grundvelli laga um sölukirkjujarða nr. 50/1907 þar sem jarðarúttekt hafi verið forsenda þess að salagæti farið fram. Þessar jarðarúttektir liggi fyrir og leiði aðalstefnendur réttsinn til þeirra. Umlagarök kveðast aðalstefnendur einkum vísa til laga nr. 41/1919 um landamerkio.fl., auk eldri laga um sama efni, til laga nr. 46/1905 um hefð og tilmeginreglna íslensks eignarréttar um landamerki fasteigna. Ummálskostnaðarkröfu sé vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Ígreinargerð aðalstefnenda í gagnsök er um málsástæður og lagarök fyrirsýknukröfu vísað til stefnu í aðalsök og gagna sem lögð hafi verið fram tilstuðnings þeim dómkröfum. Sérstaklega er þar mótmælt þeirri málsástæðugagnstefnanda að miða beri landamerki jarða aðila við Austdalsá sökum þess aðþar séu glögg merki af náttúrunnar hendi, sem einnig sé getið sem landamerkja ísóknarlýsingu frá 1840. Telji aðalstefnendur þvert á móti að miða beri við þaulandamerki jarðanna sem ákveðin hafi verið af valdbærum aðila við skiptingujarðanna árið 1916. Þá sé staðhæfingu gagnstefnanda um að landamerkiBæjarstæðis og Skálaness séu óumdeild, eins og þeim sé lýst í gagnstefnu,mótmælt sem rangri og ósannaðri. IIIMálsástæðurog lagarök gagnstefnanda Ígreinargerð sinni í aðalsök gerir gagnstefnandi í fyrsta lagi athugasemd viðþað að í stefnu í aðalsök sé því haldið fram að aðalstefnendur hafi, fljótlegaeftir kaup sín á jörðinni Austdal, orðið varir við nýtingu gagnstefnanda álandi vestan Stóralækjar. Hafi aðalstefnendur ekki séð ástæðu til að geraathugasemdir við þá nýtingu hans fyrr en tæpum sjö árum eftir að jörðinniAustdal var afsalað til þeirra. Hvað ráðið hafi því að fyrst þá hafi veriðleitað til sýslumannsins á Seyðisfirði með „ágreininginn“ liggi ekki fyrir. Þaðveki þó furðu að aðalstefnendur hafi ekki fyrr en sjö árum eftir kaupjarðarinnar séð ástæðu til að gera athugasemdir við not og umferð gagnstefnandaá landi vestan Stóralækjar. Sé það og sérkennilegt í ljósi þess aðSeyðisfjarðarkaupstaður hafi unnið núgildandi aðalskipulag eftir aðaðalstefnendur festu kaup á jörðinni Austdal, en samkvæmt aðalskipulaginu markiAustdalsá samliggjandi landamerki jarðanna Austdals og Bæjarstæðis. Þess beriað geta að aðalskipulagið hafi farið í gegnum lögbundið skipulagsferli þar semaðalstefnendur hefðu getað gert athugasemdir við þessi landamerki. Þásé ýjað að því í stefnu í aðalsök að gagnstefnandi hafi komið villandi eðaröngum upplýsingum um landamerki jarðanna til fulltrúa gagnagrunnsins Nytjaland,sem leitt hafi til þess að merki jarðanna Bæjarstæðis og Austdals séu ígagnagrunninum dregin rangt og mjög á kostnað lands Austdals. Sé þessu hafnaðsem röngu. Gagnstefnandi hafi engin áhrif haft á það hvernig mörkin millijarðanna voru dregin inn í gagnagrunninn, enda hafi fulltrúar Nytjalands aldreileitað til gagnstefnanda með ósk um aðstoð við að skýra mörkin. Fyrir liggi aðþað hafi verið heimamaður sem sagt hafi fyrir um það hvernig landamerkin lægju.Þær upplýsingar hafi verið veittar í kjölfar þess að leitað var tilforsvarsmanna gagnagrunnsins til að fá úr því skorið hvað ráðið hafi því aðmörkin milli jarðanna voru dregin með þeim hætti sem gert var í gagnagrunninum.Öllu fremur séu upplýsingarnar um landamerkin í gagnagrunninum til marks um þaðhvernig heimamenn, aðrir en gagnstefnandi, telji landamerkin almennt vera. Ístefnu í aðalsök sé farið nokkrum orðum um sögu jarðarinnar Austdals oghjáleigunnar Bæjarstæðis/Ingveldarstaða. Sé í því sambandi m.a. vísað tiljarðamats frá árinu 1804 þar sem fram komi að Austdalur sé í eiguDvergsteinskirkju, metin á 12 hundruð forn með hjáleigunni Ingveldarstöðum.Þessu til stuðnings hafi aðalstefnendur lagt fram afrit úr jarðamatinu. Afritþetta, vinstri hluti opnu, sé illskiljanlegt og ógjörningur sé að ráða af þvíhvernig jörðin Austdalur hafi verið metin til hundraða. Raunar komi talan 12hvergi fyrir á afritinu. Þá sæti furðu að aðalstefnendur hafi einungis lagtfram vinstri hluta opnunnar úr jarðabókinni þar sem hægri opnan ætti að verabetur til þess fallin að veita upplýsingar um stærð jarðarinnar til hundruðaforna. Allt að einu þá hafi upplýsingar úr jarðamatinu frá árinu 1804 engaþýðingu við úrlausn málsins enda taki þær ekki af skarið um það hvarlandamerkin milli Austdals og Bæjarstæðis liggi. Þásé í stefnu í aðalsök vikið að því að samkvæmt jarðamati J. Johnsen hafi jörðinAustdalur með hjáleigunni Bæjarstæði verið metin á 12 hundruð forn og eigandijarðarinnar sem fyrr verið talin Dvergasteinskirkja. Þá sé vísað tilneðanmálsgreinar í jarðamatinu þar sem segi m.a. að árið 1760 hafi ekki veriðgetið neinna hjáleigna frá Austdal. Jafnframt segi í neðanmálsgreininni að árið1804 hafi þáverandi hjáleiga borið nafnið Ingveldarstaðir en nú, þ.e. árið1847, telji sýslumaður og prestur báðiraðeins hjáleiguna Bæjarstæði. Virðist vera vísað til neðanmálsgreinarinnar íþeim tilgangi að sýna fram á það hvenær hjáleigubúskapur í landi Austdals hafihafist og hvaða nafn eða nöfn hjáleigan hafi borið. Aðalstefnendur haldi þvífram að hjáleigubúskapur hafi ekki hafist fyrr en einhvern tímann á árabilinu1761 til 1804. Gagnstefnandi bendi á að samkvæmt manntali Suður Múlasýslu(Census) frá árinu 1816, hafi Ásmundur Árbjartsson búið að Ingveldarstöðum,hjáleigu frá Austdal, það ár. Ásmundur hafi verið fjórtán ára þegar manntaliðvar gert, en hann hafi fæðst á Ingveldarstöðum. Það megi því gera ráð fyrir þvíað hjáleigubúskapur hafi ekki hafist síðar en árið 1802. Allt að einu þá hafiupplýsingar úr jarðamati J. Johnsen enga þýðingu við úrlausn málsins, enda takiþær ekki af skarið um það hvar landamerkin milli Austdals ogBæjarstæðis/Ingveldarstaða liggi. Þáfullyrði aðalstefnendur að land hjáleigunnar Ingveldarstaða, sem getið sé um íjarðamatinu 1804, sé hið sama og land hjáleigunnar Bæjarstæðis, sem getið sé umí jarðamati J. Johnsen, enda torfan öll metin á 12 hundruð forn eftir sem áður.Haldi aðalstefnendur því fram að fulljóst sé að aldrei hafi verið nema einhjáleiga í landi Austdals, sem upphaflega hafi borið nafnið Ingveldarstaðir ensíðan Bæjarstæði. Gagnstefnandi kveðst fallast á þennan skilning aðalstefnendaenda hafi hann aldrei haldið neinu öðru fram. Það sæti því furðu aðaðalstefnendur geri athugasemd við það að gagnstefnandi haldi því fram aðeignarréttur hans nái til Ingveldarstaða auk Bæjarstæðis þegar, samkvæmtfullyrðingum aðalstefnenda, sé um að ræða sömu jörðina. Allt að einu þá hafiaðalstefnendur ekki sýnt fram á að landamerki hjáleigunnar, hvort heldur semhún hafi borið heitið Ingveldarstaðir eða Bæjarstæði, gagnvart Austdal hafi ígegnum tíðina ekki verið þau sömu. Þá hafi aðalstefnendur skorað ágagnstefnanda að leggja fram heimildir um merki Ingveldarstaða, sérstaklega,sem og heimildir um yfirfærslu eignarréttar að Ingveldarstöðum tilgagnstefnanda. Sé það sérkennilegt í ljósi þess að það hafi aðalstefnendur íraun sjálfir gert með framlagningu dómskjals nr. 6 [afsal til gagnstefnanda,dags. 25. september 1986; innsk. dómara] enda hljóti þeir að fallast á það meðsjálfum sér að Ingveldarstaðir og Bæjarstæði séu í raun sama jörðin. Aðalstefnendurvísi til þess í stefnu að samkvæmt Nýrri Jarðabók fyrir Ísland, sem staðfesthafi verið með tilskipun, dags. 1. apríl 1861, hafi jörðin Austdalur veriðmetin á 12 hundruð forn og hjáleigan sérstaklega metin til hundraða. JörðinAustdalur hafi verið metin á 9 hundruð forn en hjáleigan Bæjarstæði á 3 hundruðforn. Öll torfan hafi síðan verið metin til 16,4 nýrra hundraða sem, værihlutfallstala skiptingar jarðanna sú sama, gæfi þá niðurstöðu að Austdalur værimetinn til 12,3 nýrra hundraða og Bæjarstæði til 4,1 nýrra hundraða.Gagnstefnandi bendi á að upplýsingar um hlutfallsskiptingu jarðarinnar Austdalsvarpi engu ljósi á það að hvernig landamerkin milli jarðanna liggi. Þá veitihún enga hugmynd um það hvert landflæmi jarðanna sé, þ.e. Austdals annars vegarog Bæjarstæðis hins vegar, enda hafi Nýju Jarðabókinni fyrir Ísland verið ætlaðað meta jarðir til peningaverðs eftir því sem slíkar jarðir væru sanngjarnlegaseldar eftir gæðum sínum. Með orðalaginu gæðum í þessu sambandi sé verið að vísatil landgæða, og þá einkum getu jarðar til þess að framfleyta ýmist fólki eðaskepnum, en ekki stærðar jarða eða víðáttu. Athuga beri að Nýja Jarðabókin metijörðina Austdal til hundraða en aðalstefnendur sjálfir hafi viðurkennt, meðfullyrðingum um að jörðin Austdalur hafi verið metin á 12 hundruð forn samkvæmtjarðamati J. Johnsen, að mat jarða til dýrleika sé það sama og mat jarða tilhundraða. Í því sambandi sé rétt að benda á að almennt hafi verið viðurkennt aðdýrleiki jarða sé fyrst og fremst heimild um landgæði fyrr á tímum, einkumgrasfeng og útigang, en miklu síður um stærð jarða eða víðáttu. Raunar sé þaðsvo, sbr. matsgerð 30. maí 1916, að matsmenn telji jörðina Austdal vera aðdýrleika 12,3 ný hundruð, sem sýni að það fari saman að vísa til dýrleika oghundraða. Það megi því ljóst vera að þær upplýsingar sem fram komi í NýjaJarðamatinu gefi ekki tilefni til ályktana um landamerki milli Austdals ogBæjarstæðis. Ístefnu í aðalsök sé farið nokkrum orðum um landamerkjabréf sem gert hafi verið fyrirjörðina Austdal, að hjáleigunni Bæjarstæði meðtalinni, þann 3. júní 1884.Landamerkjabréf þetta lýsi landamerkjum Austdals gagnvart Þórarinsstöðum annarsvegar og Skálanesi hins vegar, en ekki landamerkjum milli Austdals ogBæjarstæðis. Hafi bréfið því enga þýðingu við úrlausn þessa máls. Þávísi aðalstefnendur til tveggja matsgerða, sem báðar hafi verið unnar afVilhjálmi Árnasyni og Sigurði Jónssyni. Sú fyrri, sem varði Bæjarstæði, sédagsett 8. mars árið 1916 en sú síðari, sem varði Austdal, sé dagsett 30. maísama ár. Sú fyrri kveði sterkt að orði er hún segi landamerkin vera mjögóglögg. Samkvæmt báðum matsgerðunum sé það þó hinn svonefndi Stórilækur semskilji jarðirnar Austdal og Bæjarstæði að samkvæmt gamalli venju. Þó sé ekkifastar kveðið að orði en að það sé samkvæmt gamalli venju sem matsmennirnirtelji landamerkin liggja með þeim hætti sem greinir í matsgerðunum. Þessumheimildum, þ.e. mötunum, hafi aldrei verið þinglýst og þá liggi ekki fyrirhvort eigandi eða ábúendur jarðanna hafi fallist á að landamerkin væru með þeimhætti sem greinir í mötunum. Þá hafi aðalstefnendur ekki fært fullnægjandisönnur fyrir tilvist venjunnar. Gagnstefnandi hafi lagt fram eldri heimild umlegu landamerkjanna, þar sem segi að landamerkin séu Austdalsá, þ.e. aðlandamerkin milli Bæjarstæðis og Austdals taki mið af Austdalsá. Vísargagnstefanandi þar um til ritsins „Múlasýslur, sýslu og sóknalýsingar Hinsíslenska bókmenntafélags 1839—1874“. Það sé því nokkuð ljóst að matsmennirnirhafi ekki stuðst við þær heimildir sem fyrir lágu á þeim tíma sem mötin voruframkvæmd. Mötin séu því óvönduð, ónákvæm og ómarktæk með öllu hvað varðilýsingu á landamerkjum og stærð jarðarinnar Bæjarstæðis. Þá séu mötin einungiseinhliða yfirlýsingar matsmannanna um það hvar þeir telji landamerkin liggja. Aðalstefnendurvísi til þess að í fyrri matsgerðinni komi fram að jörðin Bæjarstæði sélandlítil og heyskaparrír. Hvað þetta varði vísist til umfjöllunarinnar hér aðframan varðandi mat á jörðum til dýrleika og hundraða. Gagnstefnandi geti ekkifallist á að orðalag matsins gefi tilefni til að álykta um stærð jarðarinnarBæjarstæðis. Þá sé nokkuð ljóst að orðalagið „landlítil og heyskaparrír“ sésett fram þannig að einstaka orð hangi saman, þ.e. „landlítil“ og„heyskaparrír“, þar sem augljóst sé að þau séu í samhengi við hvort annað.Þannig megi ráða að það sé lítið land sem þarna sé hægt að heyja og það landsem hægt sé að heyja gefi ekki mikið af sér. Það hafi lengi legið fyrir. Hiðsama eigi við varðandi það sem fram komi í bréfi, dags. 15. nóvember 1983, þarsem gagnstefnandi fali jörðina til kaups. Þar sé hann einungis að lýsa gæðumjarðarinnar, þ.e. möguleikum hennar til að halda fé. Þá sé til þess að líta aðí Jarðamati fyrir Norður-Múlasýslu frá árunum 1849—1850, komi fram að landheimajarðarinnar, þ.e. Austdals, sé þýft og lítið um gras, en annað í textanumsé óljóst. Upplýsa þurfi hvað komi framí þessum texta, en hvað sem því líði sé ljóst að heimajörðinni Austdal hafiverið lýst með sambærilegum hætti og Bæjarstæði sé lýst í fyrra matinu, þ.e. aðlítið sé um grasfeng. Þáhaldi aðalstefnendur því fram að seinni matsgerðin hafi verið gerð í kjölfarþess að Oddur Sigfússon hafi sótt um að kaupa ábýlisjörð sína aflandsstjórninni. Síðan fullyrði aðalstefnendur að augljóst hafi verið við sölujarðarinnar Austdals að öllu landinu sem lýst sé í því sem aðalstefnendur kallilandamerkjabréf, en með réttu ætti að kalla matsgerð, hafi verið afsalað aðundanskildu landi hjáleigunnar Bæjarstæði, sem þegar hafi verið lýst ímatsgerðum til þess bærra aðila. Þessum skilningi aðalstefnenda hafnigagnstefnandi alfarið. Gagnstefnandi bendi á að jörðin Austdalur hafi veriðseld Oddi Sigfússyni með heimild í lögum nr. 50/1907 með afsali RáðherraÍslands, dags. 12. ágúst 1926. Í afsali þessu sé hvergi vikið að því að landiAustdals hafi verið afsalað með þeim hætti sem aðalstefnendur fullyrði. Tilstuðnings kröfu sinni vísi aðalstefnendur til þess að fyrri matsgerðin segi tilum það að á landi Bæjarstæðis séu engir fossar og því geti suðurlandamerkijarðarinnar ekki náð sunnar en að nyrstu fossum. Gagnstefnandi bendi á aðsamkvæmt lögum nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða hafi það m.a. verið hlutverksýslunefnda að segja álit sitt á því hvort undan sölunni ætti að skiljaskóglendi, fossa eða önnur jarðagögn, önnur en náma. Af gögnum málsins liggiþessi afstaða sýslunefndar ekki fyrir en samkvæmt því sem ráða megi af afsalitil aðalstefnenda vegna Austdals, dags. 26. nóvember 2006, virðist sú afstaðahafa verið tekin að undanskilja allt vatnsafl, þ.m.t. virkjanlega fossa. Afþessu megi ráða að eflaust hafi sambærileg afstaða verið tekin til þess hvortfossar eða skóglendi ætti að fylgja jörðinni Bæjarstæði og því hafi fyrrimatsgerðin hljóðað á þann veg sem hún geri, þ.e. að engin sérstök ítök fylgi jörðinni. Þábendi gagnstefnandi á að samkvæmt Landamerkjabók Norður-Múlasýslu séulandamerki Bæjarstæðis að austan, við jörðina Skálanes, óumdeild, eða hið innratil móts við Austdal með Bæjarstæði svo kölluð Fremri (c: innri) Sandá. Vakinsé athygli á því að upplýsingar úr landamerkjabókinni gefi ekki tilefni tilannars en þess að telja að öll innri Sandáin, þ.e. frá upptökum að árósi,skilji jarðirnar Skálanes og Bæjarstæði að. Það sæti því furðu aðaðalstefnendur telji suðurlandamerki ekki geta náð sunnar en að nyrstu fossumþar sem eldri heimildir en fyrra matið segi til um annað. Matsmönnum hafi veriðí lófa lagt að nálgast upplýsingar úr Landamerkjabók Norður-Múlasýslu eneinhverra hluta vegna hafi þeir látið það ógert, með þeim afleiðingum aðlandamerki jarðarinnar Bæjarstæðis að austan verði ekki leidd af fyrrimatsgerðinni, sem og reyndar þeirri síðari. Landamerki jarðarinnar Bæjarstæðisað vestan verði því aldrei dregin skemmra inn í landið heldur en upp eftirallri innri Sandánni. Þaðan beri síðan að draga landamerkin sjónhending ífjallsbrún að vatnaskilum við Mjóafjörð vestan megin við svokallaða Brekkugjá. Þábyggi aðalstefnendur á því að kröfur þeirra taki mið af lýsingum landamerkjasem séu yngri en þær lýsingar landamerkja sem gagnstefnandi byggi á.Gagnstefnandi hafi lagt fram matsgerð, dags. 29. júlí 1986, þar sem landstærðBæjarstæðis sé talin vera um 930 hektarar, þar af 90—100 hektarar neðan 100metra hæðalínu. Þá komi einnig fram í matsgerðinni að hinn hluti landsins séfjalllendi, allt upp yfir 800 metra hæð. Matsgerð þessi, sem útbúin hafi veriðí kjölfar þess að gagnstefnandi falaðist eftir því að fá jörðina Bæjarstæðikeypta, sé u.þ.b. 70 árum yngri en þær matsgerðir sem stefnendur byggimálatilbúnað sinn á. Gagnstefnandi byggi á því að draga beri landamerkin eftirþví sem elstu heimildir segi til um. Sé það á skjön við hugmyndir aðalstefnendasem haldi því fram að landamerkin beri að draga eftir því sem yngstu heimildirsegja til um. Nokkuð ljóst sé þó að hvort heldur sem horft sé til elstuheimilda eða yngstu, þá séu hugmyndir aðalstefnenda um að jörðin Bæjarstæði séeinungis 75,9 hektarar rangar. Samkvæmtþví sem ráða megi af mati á landi eyðibýlisins Bæjarstæðis íSeyðisfjarðarhreppi, dags. 29. júlí 1986, þá séu u.þ.b. 9,68% til 10,75% afjörðinni Bæjarstæði undir hundrað metrum yfir sjávarmáli. Sé horft tilkröfulínukorts gagnstefnanda geti sá hundraðshlutareikningur vel staðist, en sékröfulínukort aðalstefnenda lagt til grundvallar þá séu rúmlega 97% af jörðinniundir hundrað metrum. Útreikningar aðalstefnenda standist því engan veginn. Þásé það svo, samkvæmt kröfulínukorti aðalstefnenda, að þeir telji land í kringum800 metra yfir sjávarmáli ekki tilheyra jörðinni Bæjarstæði. Sé það á skjön viðþau gögn sem hafi verið lögð fram. Þávirðist vera sem aðalstefnendur hafi við gerð kröfulínukorts komist aðniðurstöðu um að leggja til grundvallar matsgerðirnar frá 1916, sem og lýsinguá afsali íslenska ríkisins til gagnstefnanda. Í afsali íslenska ríkisins tilgagnstefnanda sé tekið fram að landamerki gagnvart Austdal kunni að ýmsu leytiað vera óljós og sé ekki fastar kveðið að orði en svo að þau séu talin vera viðStóralæk, enda segi örnefnabók Sigurðar Vilhjálmssonar að svo sé. Það sem framkomi í afsalinu breyti engu um það sem að framan hafi verið vikið að, endaverði ekki annað ráðið af afsalinu en að landamerkin séu óljós. Samantekiðkveðst gagnstefnandi byggja sýknukröfu í aðalsök á því að með öllu sé ósannaðað landamerkin beri að draga með þeim hætti sem greini í stefnu í aðalsök. Ígagnstefnu kemur fram að byggt sé á því í gagnsök að landamerki Austdals ogBæjarstæðis séu Austdalsá frá sjávarósi að upptökum árinnar og þaðansjónhending í fjallsbrún að vatnaskilum við Mjóafjörð, vestan megin viðsvokallaða Brekkugjá. Austdalsá séu þau mörk sem af náttúrunnar hendi séugleggst og því sé eðlilegt að miða við þau. Í málavaxtakafla gagnstefnu kemurfram að gagnstefnandi vísi til sóknarlýsingar séra Einars Hjörleifssonar áDvergasteini, frá 20. október 1840, á Dvergasteins- og Fjarðarsóknum íSeyðisfirði sem hann telji frumheimild um mörk þessara jarða, en farist hafifyrir að þinglýsa þessum landamerkjum. Þá er til þess vísað að í gildandiaðalskipulagi fyrir Seyðisfjarðarkaupstað 2010 til 20130 marki Austdalsálandamerki jarðanna og hafi ekki verið gerðar athugasemdið við þessi landamerkií lögbundnu skipulagsferli. Austdalsá sé einnig talin marka skil milli jarðannaí gögnum frá Rannsóknarstofnun landbúnaðarins (Nytjalandi). Umlagarök er af hálfu gagnstefnanda vísað til laga nr. 41/1919 um landamerkio.fl., auk eldri laga um sama efni, og til meginreglna íslensks eignarréttar umlandamerki fasteigna. Í greinargerð í aðalsök er ennfremur vísað til laga nr.46/1905 um hefð. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IIINiðurstaða. Einsog fram er komið er í máli þessu deilt um landamerki milli jarðanna Austdals ogBæjarstæðis við Seyðisfjörð. Óumdeilt er að um tvær aðskildar jarðir hafi veriðað ræða um árabil. Við vettvangsgöngu og munnlegan málflutning kom fram að ekkier uppi ágreiningur um staðsetningu helstu örnefna, svo sem örnefnannaStórilækur, Austdalsá, Innri-Sandá og Sauðfell. Þá er ekki uppi ágreiningur umhnitsetningar punkta í dómkröfum. Viðupphaf aðalmeðferðar málsins 27. ágúst 2014 taldi dómari vissara að gefalögmönnum aðila færi á að reifa hvort dómkröfur í aðalsök og gagnsök væruhaldnar annmörkum sem varðað gætu frávísun, með því að endimörk kröfulínaaðila, þ.e. punktur nr. 6 í aðalsök og nr. C í gagnsök, virtust liggja álandamerkjum við aðliggjandi landareignir og eigendum þeirra hefði ekki veriðgefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í málinu. Féllu aðalstefnendur þá fráhnitsetningu punktar nr. 6, sem fram kemur í stefnu. Að betur athuguðu máli kemurþetta ekki að sök, enda getur niðurstaða þessa máls ekki bundið aðra en þá semstefnt er, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðupphaf aðalmeðferðar málsins, 27. ágúst 2014, lagði lögmaður gagnastefnandafram ljósrit úr ritinu „Sveitir og jarðir í Múlaþingi“, II. bindi, útg. 1975 afBúnaðarsambandi Austurlands, nánar tiltekið bls. 496 til 498, en á þessumblaðsíðum er fjallað um Austdal annars vegar og Bæjarstæði hins vegar. Í kaflaum Bæjarstæði, á bls. 497, kemur fram eftirfarandi lýsing á landamerkjumjarðarinnar: „Landamörkvið Austdal eru við Stóralæk skammt innan við bæ og að utan við Skálanes viðInnri-Sandá. Við sjó liggur land að Skálanesbót miðri, og er jörðin mjó spilda þaðan upp með Sandánni og upp um austanvertSauðfell til vatnaskila á Kistufelli (879 m) og eggjum norðaustur af því. [skáletrundómara]“ Einsog sjá má af framangreindri tilvitnun er þar að finna lýsingu á landijarðarinnar Bæjarstæðis, sem hvorki fer saman við dómkröfu í gagnsök, né heldurað öllu leyti saman við dómkröfu í aðalsök, einkum milli punkta nr. 5 og nr. 6.Við aðalmeðferð málsins, 27. ágúst 2014, vakti hvorugur lögmanna aðila athyglidómara á þessari lýsingu, hvorki við vettvangsgöngu né munnlegan málflutning,enda þótt ljósrit úr tilvitnuðu riti hafi fyrst verið lagt fram þann sama dag.Ekki var heldur að henni vikið við endurflutning málsins 21. nóvember sl. Þarsem dómari taldi, eftir endurflutning málsins, að dómkröfur bæði í aðalsök oggagnsök kynnu að vera haldnar annmörkum sem varðað gætu frávísun án kröfu,sökum vanreifunar á þýðingu tilvitnaðrar lýsingar á landi Bæjarstæðis, varlögmönnum aðila gefinn kostur á að reifa sjónarmið sín varðandi það atriði.Ekki tókst að koma þeim málflutningi við fyrr en 19. janúar sl. og fór þájafnframt fram endurflutningur málsins öðru sinni. Við munnlegan málflutninghöfnuðu lögmennirnir því báðir að dómkröfur í aðalsök og gagnsök væru haldnarfrávísunarannmörkum. Kom fram í máli lögmanns aðalstefnenda að höfundurtilvitnaðs texta í ritinu „Sveitir og jarðir í Múlaþingi“, II. bindi, hafi ekkigetið heimilda og að engin gögn hafi fundist sem styðji þá lýsingu sem þar komifram. Lýstu báðir lögmennirnir því jafnframt yfir að þeir teldu dómara heimilt,innan marka kröfugerða þeirra, að draga landamerkjalínu jarðanna með öðrumhætti en krafist er, svo lengi sem dómari teldi það fært á grundvelli gagnamálsins. Aðfengnum yfirlýsingum og skýringum lögmanna aðila er það álit dómsins aðdómkrafa í gagnsök sé ekki haldin annmarka sem varði frávísun án kröfu. Verðurhún hér tekin til efnislegrar umfjöllunar, áður en vikið verður að dómkröfu íaðalsök, en umfjöllun um kröfurnar verður þó að nokkru leyti samofin. 2. Íupphafi skal tekið fram að aðilar eru sammála um að hjáleigan Bæjarstæði hafitekið við af hjáleigu eða afbýli Austdalsjarðarinnar sem hét Ingveldarstaðir,eins og neðanmálsgrein í Jarðamati J. Johnsen frá 1847 bendir til. Dómkrafagagnstefnanda er einkum byggð á sóknarlýsingu sr. Einars Hjörleifssonar,sóknarprests á Dvergasteini, frá árinu 1840, þar sem Austdalsá er sögð skiljaafbýlið (Ingveldarstaði) frá heimajörðinni (Austdal). Kveður gagnstefnandisóknarlýsingu þessa vera elstu heimildina sem fundist hafi um mörk jarðanna ogþví verði að byggja niðurstöðu málsins á henni. Þá var við munnleganmálflutning lögð áhersla á að Austdalsá sé skýrt merki frá náttúrunnar hendi ogsé því sennilegt að mörk milli jarðanna liggi þar. Samhliðahefur gagnstefnandi þó ekki teflt fram neinum málsástæðum sem lúta að þvíhvenær og hvernig það gerðist að hjáleigan Bæjarstæði var skilin fráAustdalsjörðinni. Hefur gagnstefnandi ekki mótmælt með rökstuddum hætti þeirristaðhæfingu aðalstefnenda að hjáleigan hafi fyrst verið skilin fráheimajörðinni við sölu Austdals til ábúanda þeirrar jarðar, Odds Sigfússonar,sem lauk með afsali á árinu 1926. Þykja gögn málsins renna stoðum undir þannmálatilbúnað aðalstefnenda. Ljóst er a.m.k. af fyrirliggjandi landamerkjabréfumfrá árinu 1884, þar sem vísað er til „Austdals með Bæjarstæði“, að hjáleiganhafi ekki verið skilin frá heimajörðinni á þeim tíma. Var þá liðið á fimmtaáratug frá því að sóknarlýsing prestsins á Dvergasteini var rituð. Aðalstefnendurbenda á að alls óvíst sé að mörk hjáleigunnar gagnvart heimajörðinni hafihaldist óbreytt eftir að sóknarlýsingin var rituð, en það hljóti að hafa fariðeftir samningi leiguliða við landeiganda hverju sinni og kunni t.d. að hafabreyst við það er hjáleigan Bæjarstæði tók við af Ingveldarstöðum. Gegn þeirrimálsástæðu hefur gagnstefndandi ekki fært fram nein haldbær rök og engin gögnhafa verið lögð fram sem varpað geta ljósi á það efni. Þótt ekki sé ástæða tilað vantreysta efni sóknarlýsingarinnar, veikir þetta málsstað gagnstefnanda. Gagnstefnandibyggir aftur á móti á því að lýsingu landamerkja í matsgerðum þeim semaðalstefnendur reisa sinn málatilbúnað á sé ekki treystandi. Er þar um að ræðatvær matsgerðir þeirra Vilhjálms Árnasonar, sjálfseignarbónda á Hánefsstöðum,og Sigurðar Þórarinssonar, hreppstjóra á Þórarinsstöðum, sú fyrri dagsett 8.mars 1916 og varðar hún Bæjarstæði, en sú síðari dagsett 30. maí 1916 og varðarAustdal. Vísar gagnstefndandi þar einkum til þess að landamerkjalýsingar semþar sé að finna séu einhliða. Þá sé þar vísað til „venju“ sem sé ósönnuð, þ.e.um að Stórilækur skipti merkjum milli hjáleigunnar og heimajarðarinnar. Þá vekiþað furðu að matsmenn hafi ekkert tillit tekið til framangreindrarsóknarlýsingar, þótt þeim hljóti að hafa verið um hana kunnugt. Þá hafimatsgerðunum ekki verið þinglýst. Tilþess er að líta að ekkert landamerkjabréf hefur fundist um merki jarðannaBæjarstæðis og Austdals, eftir að þær voru aðskildar, en fyrirliggjandi tvölandamerkjabréf frá árinu 1884, annars vegar fyrir Skálanesjörðina og hinsvegar fyrir jörðina Austdal „með hjáleigunni Bæjarstæði“, taka tilAustdalstorfunnar allrar, eins og fyrr sagði. Er því óhjákvæmilegt að leita tilannarra heimilda um landamerki jarðanna. Aðáliti dómsins verður, við mat á sönnunargildi matsgerðanna, að líta til þess aðeignarhald á Bæjarstæði og Austdal var á sömu hendi á þeim tíma semmatsgerðirnar voru ritaðar, þ.e. í opinberri eigu. Ekki verður séð að máliskipti þótt matsgerðum þessum hafi ekki verið þinglýst. Ljóst er af bréfiBjörns Þorlákssonar á Dvergasteini, 11. júlí 1916, sem liggur fyrir í málinu,að honum var þá a.m.k. vel kunnugt um matsgerðina varðandi Austdal, enda tekurhann þar fram að hann hafi fengið „skjöl“ um sölu á kirkjujörðinni, setur þarfram athugasemdir við virðingarverð hennar og tekur fram að hann álíti að„jörðinni sé yfirhöfuð rétt lýst“. Þá stóðu sömu tveir matsmennirnir að báðummatsgerðunum, en þeir voru fyrst dómkvaddir á aukarétti Norður-Múlasýslu 15.nóvember 1915 til að lýsa og virða „kirkjujörðina“ Bæjarstæði en síðanútnefndir af sýslumanni til að lýsa og virða kirkjujörðina Austdal. Er merkjummilli Austdals og Bæjarstæðis lýst í þessum matsgerðum og eru þær lýsingarraktar orðrétt í kafla um málsástæður aðalstefnenda hér að framan. Eins og þarkemur fram er þess getið í báðum matsgerðum að venja sé fyrir því að teljasvonefndan Stóralæk skipta merkjum milli Austdals og Bæjarstæðis. Tekið skalfram að þótt vísað sé til „kirkjujarðarinnar Bæjarstæðis“ í matsgerðinni frá 8.mars 1916 er ekkert fram komið í gögnum málsins sem bendir til þess aðBæjarstæði hafi á þessum tíma þegar verið skilið frá Austdalsjörðinni. Ekkiverður af gögnum málsins ráðið með vissu hvert var tilefni þess að matsmennþessir voru dómkvaddir til að meta og lýsa Bæjarstæði en fallast verður á þaðmeð aðalstefnendum að öll rök hnígi að því að samhengi sé milli beggjamatsgerðanna, sem báðum var lokið á innan við þriggja mánaða tímabili og unnaraf sömu matsmönnum. Má ætla að tilefnið hafi verið fyrirhuguð sala Austdals tilábúanda þeirrar jarðar, enda hafi ekki staðið til að ábúandinn eignaðistBæjarstæði, sem ekki tilheyrði ábúðarjörð hans. Þá verður að ætla að báðirmatsmennirnir hafi verið vel kunnugir staðháttum og þekkt vel til aðstæðna, semog venja um landamerki á svæðinu, enda báðir búsettir á næstu jörðum viðAustdal. Samkvæmtframanrituðu er ekkert fram komið sem varpað getur rýrð á landamerkjalýsingarmatsgerðanna frá 1916. Gagnstefnandistyður kröfur sínar einnig við matsgerð dómkvaddra matsmanna, frá 29. júlí1986, en þeir voru dómkvaddir að beiðni landbúnaðarráðuneytis til að „semjaálitsgerð um söluverð lands og eigna ríkisins á jörðinni Bæjarsstæði“, áður enjörðin var seld gagnstefnanda. Kemur skýrt fram í matsgerðinni að landamerkijarðarinnar Bæjarstæðis lágu „ekki ljóst fyrir“. Var annar hinna dómkvöddumatsmanna, Jón Snæbjörnsson, leiddur til skýrslugjafar fyrir dómi. Bar hann umað við matið hafi verið gengið út frá því sem vísu að Austdalsá skildi millijarðanna, án þess að hann minntist þess þó að nokkur gögn hafi legið fyrir umþað. Tók hann fram að það hafi ekki verið verkefni matsmannanna að lýsa merkjummilli jarðanna. Einsog undirbúningi og efni framangreindrar matsgerðar var háttað getur hún ekkiveitt næga stoð þeim málsstað gagnstefnanda að Austdalsá ráði merkjum, íandstöðu við eldri fyrirliggjandi heimildir sem benda til annars. Önnurgögn eru ekki til þess fallin að styðja þá málsástæðu gagnsstefnanda aðAustdalsá skilji á milli jarðanna. Í afsali landbúnaðarráðuneytisins tilgagnstefnanda frá árinu 1986 er þess til að mynda getið að landamerki séu talinvið Stóralæk, þótt þess sé þar jafnframt getið að landamerki gagnvart Austdalkunni að ýmsu leyti að vera óljós. Í umsögn landbúnaðarráðuneytisins til landbúnaðarnefndarAlþingis, dags. 30. mars 1984, um frumvörp til sölu á ríkisjörðum, m.a.Bæjarstæði í Seyðisfjarðarhreppi, kemur tvennt fram sem máli skiptir, þ.e. aðvið sölu á Austdal hafi Bæjarstæði verið undanskilið og að land Bæjarstæðis náiekki inn í Austdal. Lokser að líta til lýsingar þeirrar sem hér að framan var fyrst rakin úr ritinu„Sveitir og jarðir í Múlaþingi“, II. bindi, þar sem landamerki milliBæjarstæðis við Austdal eru sögð „við Stóralæk“. Ígagnstefnu er ennfremur vísað til þess að í gildandi aðalskipulagi fyrirSeyðisfjarðarkaupstað 2010 til 2030 marki Austdalsá landamerki milli Austdalsog Bæjarstæðis og hafi ekki komið fram athugasemdir við landamerkin í þvílögbundna skipulagsferli. Þá er vísað til þess að í gagnagrunninum „Nytjaland“,sem mun vera verkefni á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og fleiriaðila, séu landamerki milli jarðanna talin vera Austdalsá. Þessum málsástæðumvar lítt sem ekkert haldið uppi við munnlegan málflutning af hálfugagnstefnanda og var þeim mótmælt af hálfu aðalstefnenda. Eru þær haldlausar ogverður þeim ekki frekar sinnt. Samkvæmtframanrituðu verður gagnstefnandi að bera hallann af því að gögn málsins styðjaekki staðhæfingar hans um að Austdalsá skilji milli jarðanna Bæjarstæðis ogAustdals. Þegar til þess er litið, er lítið hald í þeirri málsástæðugagnstefnanda að sennilegt sé að Austdalsá ráði merkjum, þar sem hún séskýrasta mögulega merkið á svæðinu frá náttúrunnar hendi. Viðmunnlegan málflutning kom fram að gagnstefnandi byggi dómkröfur sínar að auki áhefð. Aðalstefnendur mótmæltu þeirri málsástæðu efnislega. Sú málsástæða erverulega vanreifuð og hvorki fjallað um hana í greinargerð í aðalsök négagnstefnu, að öðru leyti en því að vísað er til laga nr. 46/1905 um hefð íkafla um lagarök í greinargerðinni. Við munnlegan málflutning var af hálfugagnstefnanda, til stuðnings þessari málsástæðu, einkum vísað til aðilaskýrsluhans sjálfs um að hann hafi undanfarna áratugi nytjað umþrætt land með því aðbeita þar fé. Gagnstefnandi hefur fráleitt fært fyrir því sönnur að skilyrði 1.mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um óslitið eignarhald teljist uppfyllt og verðurþessari málsástæðu hafnað. Samkvæmtöllu framanritu ber að sýkna aðalstefnendur af dómkröfu í gagnsök.3. Víkurþá að dómkröfu í aðalsök. Kröfulínaaðalstefnenda er byggð á þeirri lýsingu merkja milli jarðanna Bæjarstæðis ogAustdals sem fram kemur í matsgerðunum tveimur frá árinu 1916, einkum lýsingumatsgerðarinnar um Bæjarstæði frá 8. mars 1916. Eins og fyrr sagði er ekkertfram komið sem varpað getur rýrð á gildi landamerkjalýsinga þessara matsgerðaog verður að leggja þær til grundvallar sem elstu heimildir sem á verður byggtvarðandi mörk jarðanna. Lýsingmatsgerðarinnar um Bæjarstæði kemur jafnframt heim og saman við staðhætti einsog þeir komu dómara fyrir sjónir við vettvangsgöngu 27. ágúst sl. Sást þágreinileg bugða á Stóralæk til vesturs og sést hún jafnframt á ljósmynd sem ermeðal dómskjala. Einnig sáust greinilega klettabrúnir framan við Sauðfell.Upplýsti lögmaður aðalstefnenda við vettvangsgöngu að hnitsett kröfulína íaðalsök miðist við neðstu klettabrúnirnar, sem best sjáist neðan frá bugðunni áStóralæk. Kröfulínaí aðalsök milli punkta nr. 1, 2 og 3 virðist samræmast fyllilega áðurgreindrilýsingu matsgerðarinnar. Þá hafa ekki komið fram rökstudd mótmæli við því aðmerkin, sé á annað borð á það fallist að þessi heimild skuli ráða merkjum,fylgi þeirri klettabrún framan við Sauðfell sem línan er dregin í úr læknum,eins og kröfulínan milli punkta nr. 3, 4 og 5, miðast við. Samkvæmt lýsingumatsgerðarinnar liggja landamerkin „í fjallsbrúnina rétt framan við hiðsvonefnda Sauðfell“. Samkvæmtframanrituðu þykja gögn málsins styðja dómkröfu aðalstefnenda eins og hún erfram sett, allt frá punkti nr. 1 og í punkt nr. 5. Frápunkti nr. 5, sem samkvæmt loftmyndum er á stað þar sem sú klettabrún framanvið Sauðfell sem línan er dregin eftir endar með nokkuð afgerandi hætti, erkröfulína aðalstefnenda dregin skáhallt í norð-austur og neðar í landslagið, ípunkt nr. 6. Er sá punktur á stað þar sem vegurinn út með firðinum liggur yfirInnri-Sandá, þ.e. að landamerkjum við jörðina Skálanes. Byggja aðalstefnendur áþví að nauðsynlegt sé að draga línuna með þessum hætti og vísa þar til þess aðí matsgerðinni fyrir Bæjarstæði komi fram að fossar séu „ekki til“ í landijarðarinnar. Framkom við vettvangsgöngu og sést jafnframt á ljósmynd sem liggur fyrir í málinu,að foss er að finna í Innri-Sandá skammt ofan við þann stað sem merktur er sempunktur nr. 6 á kröfulínu aðalstefnenda. Íþeirri landamerkjalýsingu sem fram kemur í fyrrgreindri matsgerð um Bæjarstæðifrá 8. mars 1916, segir orðrétt: „Landamerki jarðarinnar eru að austan hin svonefnda Innri Sandá en að vestan eru landamerkin mjög óglögg. Venja mun þó hafaverið að telja að hinn svonefndi Stórilækur skifti á milli Austdals ogBæjarstæðis á meðan glöggt sést til hans; eptir kemur nokkuð uppeftir rennurlækurinn óglöggt og begist meir til vesturs mun vera talin landamerki úrbugðunni á læknum og sjónhending í fjallsbrúnina rétt framan við hið svonefndaSauðfell. Skóglendi eða fossar eru ekki til í landi jarðarinnar enda enginsérstök ítök sem jörðinni fylgja.“ Einsog sjá má af tilvitnuðum texta eru landamerki Bæjarstæðis til austurs, þ.e. aðSkálanesi, sögð „hin svo nefnda Innri Sandá“ og kemur ekkert fram um að mörkjarðarinnar til austurs nái skemmra upp en með allri Innri-Sandánni. Þá vekurathygli að lýsingin er þögul um framhald línunnar að vestan, eftir að komið erí fjallsbrúnina rétt framan við Sauðfell. Gagnstefnandiandmælir því að merkin verði dregin með þeim hætti sem aðalstefnendur krefjast.Bendir gagnstefnandi á að lokamálsliður tilvitnaðs texta matsgerðarinnar, semaðalstefnendur virðist reisa kröfu sína milli milli punkta nr. 5 og nr. 6alfarið á, standi vísast til í samhengi við það að samkvæmt lögum nr. 50/1907um sölu kirkjujarða hafi mátt skilja undan við sölu kirkjujarða „skóglendi,fossa eða önnur jarðargögn, önnur en náma“. Byggir gagnstefnandi á því aðekkert bendi til annars en að mörk Bæjarstæðis að austan nái upp meðInnri-Sandá allri og þaðan sjónhending í vatnaskil, þannig að þau mörk sem lýster í landamerkjabréfum frá 1884 milli Skálaness og hinnar fornu Austdalsjarðarmeð Bæjarstæði skilji nú að jarðirnar Skálanes og Bæjarstæði. Austdalsjörðinnúverandi eigi þannig ekki mörk að Skálanesjörðinni. Einsog fyrr sagði, er landi Bæjarstæðis lýst svo í ritinu Sveitir og jarðir íMúlaþingi, II. bindi, útg. 1975, bls. 497, að það sé „mjó spilda þaðan [fráSkálanesbót miðri; innsk. dómara] upp með Sandánni og upp um austanvertSauðfell til vatnaskila á Kistufelli (879 m) og eggjum norðaustur af því.“ Þóttekki sé getið heimilda fyrir þessari lýsingu í ritinu, og málsaðilum hafi ekkitekist að finna gögn sem renna stoðum undir hana, virðist ósennilegt að hún séalgerlega úr lausu lofti gripin. Þá er til þess að líta hve vel er unnt aðsamþýða þessa lýsingu við lýsingu matsgerðarinnar fyrir Bæjarstæði frá 8. mars1916, en fyrrnefnd lýsing tekur í raun við þar sem hinni síðarnefndu sleppir. Ennfremurer þess að gæta að í kaupsamningi aðalstefnenda við Hlyn Vestmann Oddsson frá17. júlí 2006 er landamerkjum Austdalsjarðarinnar lýst í 3. gr. samningsins.Eins og fyrr var rakið er þar fyrst að finna orðrétta lýsingu úr landamerkjabókNorður-Múlasýslu frá 3. júní 1883 [sic] um merki hinnar fornu Austdalsjarðar,með hjáleigunni Bæjarstæði, en síðan segir í kaupsamningnum: „Fyrrum hjáleiganBæjarstæði á land utan svokallaðs Stóralækjar og rennur til sjávar utan viðAustdalsá og skilur þar á milli jarðanna, þannigað sá hluti hinnar fornu landamerkjalýsingar sem lýsir mörkum við Skálanes ávið mörk Skálaness og Bæjarstæðis, en Stórilækur ræður merkjum Bæjarstæðis ogAustdals. [skáletrun dómara]“. Geta þessi orð rennt stoðum undir þannskilning gagnstefnanda að Austdalsjörðin eigi ekki lengur mörk að Skálanesi. Þegarframanritað er virt heildstætt, þykir dómkrafa aðalstefnenda milli punkta nr. 5 og nr. 6 ekki nægilega studd haldbærumrökum og gögnum til að unnt sé að fallast á hana, gegn mótmælum gagnstefnanda. Kemurþá til skoðunar hvort fær sé sú leið að draga landamerkjalínu jarðanna meðöðrum hætti, frá punkti nr. 5 á kröfulínu aðalstefnenda, á grundvelli þeirragagna sem liggja fyrir í málinu og í ljósi þess svigrúms sem kröfugerðirmálsaðila veita og málflutningsyfirlýsinga þeirra. Kemur þá í reynd ekki annaðtil greina en að styðjast við þá lýsingu sem er að finna í ritinu Sveitir ogJarðir í Múlaþingi, II. bindi. Sú lýsing virðist sennileg af ýmsum sökum, m.a.þess hve vel hún virðist geta samræmst því að lýsa framhaldi línunnar þaðan semlýsingu í matsgerðinni frá 8. mars 1916 sleppir. Hún er hins vegar ekki svonákvæm sem æskilegt væri til að unnt sé að leggja hana til grundvallar ídómsorði, án frekari tilgreiningar eða afmörkunar. Bæði er hún ónákvæm hvað þaðvarðar hvar í hlíðum Sauðfells austanverðu línan liggi og hvort hún verðidregin eftir einhverjum brúnum hlíðarinnar eða sem bein lína, alla leið ívatnaskil. Örnefnið Kistufell er eitt þeirra örnefna sem bar á góma viðvettvangsgöngu, en ekki liggur fyrir hvort og þá hvaða tindur þess gæti komiðheim og saman við lýsinguna (879 m) eða hvar í eggjum norðaustan hans línankunni að enda og hvort þar séu í raun og veru vatnaskil. Loftmynd sú, semaðilar lögðu fram sameiginlega með kröfulínum beggja, nær ekki til þess svæðisþar sem hugsanleg endimörk línunnar kynnu að vera. Önnur gögn, loftmyndir ogkort, varpa heldur ekki nægu ljósi á þetta. Við vettvangsgöngu 27. ágúst 2014var ekki gengið upp í austurhlíðar Sauðfells, enda var dómara þá alls ókunnugtum framangreinda lýsingu lands Bæjarstæðis í tilvitnuðu riti. Meðvísan til alls framanritaðs, og þar sem hvorki þykir fært að fallast að ölluleyti á kröfugerð í aðalsök, né þykja gögn málsins fullnægjandi til aðlandamerkjalínan verði dregin með öðrum hætti innan marka kröfugerða aðila, eróhjákvæmilegt að vísa dómkröfu aðalstefnenda í heild sinni frá héraðsdómi, ánkröfu. Meðhliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómurþessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara.Dómsorð: Dómkröfuaðalstefnenda, Gíslínu Hrefnu Magnúsdóttur og Christoph Jules Buchel, í aðalsöker vísað frá dómi, án kröfu. Aðalstefnendureru sýknir af dómkröfu gagnstefnanda, Jóns Sigurðssonar, í gagnsök. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður.
Mál nr. 453/2010
Fasteignakaup
B höfðaði mál gegn foreldrum sínum, H og S, og krafðist þess að þau gæfu út afsal til hennar fyrir tiltekinni fasteign ásamt fylgifé gegn yfirtöku áhvílandi fasteignaveðbréfs. Í dómi Hæstaréttar var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að B hefði sannað að samningur um kaup fasteignarinnar af Íbúðarlánasjóði hefði verið gerður í nafni H og S sem kaupenda í þeim tilgangi að greiða fyrir því að þau fengju greiddar út ógreiddar brunabætur vegna sumarhúss sem brann árið 2002. Aftur á móti væri til þess að líta að í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup fælist að skriflegt form væri gildisskilyrði kaupsamnings um fasteign. Jafnvel þótt B tækist að sanna að munnlegt samkomulag hefði verið milli hennar og foreldra hennar um að B fengi síðar frá þeim afsal til sín fyrir eigninni myndi samkomulagið ekki uppfylla formskilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um að vera skriflegt. Voru H og S því sýknuð af kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2010 og krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningur málsaðila lýtur að eignarhaldi fasteignarinnar Neðri-Þverár í Húnaþingi vestra, sem er einbýlishús úr timbri. Aðdragandi málsins er sá að stefnda, sem er dóttir áfrýjenda, og eiginmaður hennar höfðu hug á að eignast sumarhús og hafði vinafólk þeirra að Efri-Þverá bent þeim á að hús þetta væri falt á vegum Íbúðalánasjóðs. Stefnda gerði sjóðnum tilboð í eignina 15. september 2003 og fékk gagntilboð mánuði síðar. Kveður hún samning hafa að lokum tekist um kaupin þannig að kaupverð væri ákveðið 2.800.000 krónur. Stefnda kveður foreldra sína hafa af nánar tilgreindum ástæðum farið fram á að þau yrðu skráðir kaupendur í hennar stað, en þau myndu síðar afsala henni eigninni. Hún hafi samþykkt þetta. Með kaupsamningi 12. desember 2003 seldi Íbúðalánasjóður áfrýjendum fasteignina. Stefnda annaðist allar greiðslur vegna kaupanna og kostnað vegna fasteignarinnar fram á haustið 2006. Þá kom upp ósætti og greiddu áfrýjendur eftir það af fasteignaveðláni og gjöld, sem féllu á eignina. Kveður stefnda áfrýjendur hafa snúið við blaðinu og neitað að afsala fasteigninni til sín. Stefnda reisir kröfu sína á hendur áfrýjendum á því að hún sé raunverulegur eigandi hússins að Neðri-Þverá og framlögð gögn og framburður vitna sanni að svo sé, en nöfn áfrýjenda hafi verið sett í kaupsamninginn 12. desember 2003 til málamynda. Áfrýjendur reisa hins vegar sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að jafnvel þótt komist hefði á munnlegt samkomulag þess efnis sem stefnda haldi fram um að þau myndu afsala henni eigninni, sem sé mótmælt, dygði það stefndu ekki þar sem 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup setji það skilyrði að slíkt samkomulag verði að vera skriflegt. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fallast ber á þá niðurstöðu hans að stefnda hafi sannað að framangreindur kaupsamningur um fasteignina að Neðri-Þverá hafi verið gerður í nafni áfrýjenda sem kaupenda í þeim tilgangi að greiða fyrir því að þau fengju greiddar út ógreiddar brunabætur vegna sumarhúss sem brann árið 2002. Hins vegar er til þess að líta að lög nr. 40/2002 öðluðust gildi 1. júní 2002 og samkvæmt 1. mgr. 7. gr. þeirra er samningur um kaup á fasteign bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift. Í þessu felst samkvæmt orðanna hljóðan að skriflegt form sé gildisskilyrði kaupsamnings um fasteign. Er staðfest með ummælum í athugasemdum með frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 40/2002 og öðrum lögskýringargögnum að það var og tilgangur löggjafans með ákvæðinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 54/2006, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 4289. Kaupsamningur Íbúðalánasjóðs og áfrýjenda 12. desember 2003 uppfyllti þetta skilyrði og hefur ekki verið efast um gildi hans. Stefnda heldur því fram að auk þessa samnings hafi hún og áfrýjendur gert annan samning, munnlegan, um að hún fengi síðar frá þeim afsal til sín fyrir sömu eign. Jafnvel þótt henni tækist að sanna slíkt munnlegt samkomulag myndi það ekki uppfylla þetta formskilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um að vera skriflegt. Verður því að sýkna áfrýjendur af kröfu stefndu. Eftir atvikum er rétt að hver aðili beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Hildur Eiríksdóttir og Sigurður Guðjónsson, eru sýkn af kröfu stefndu, Bjarkar Sigurðardóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 4. júní sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu í nóvember 2009. Stefnandi er Björk Sigurðardóttir, Hlyngerði 3, Reykjavík, en stefndu eru Sigurður Guðjónsson og Hildur Eiríksdóttir, Háaleitisbraut 103, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til þess að gefa út afsal til stefnanda fyrir fasteigninni Neðri-Þverá, Húnaþingi vestra, fastanr. 213-4832, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, gegn yfirtöku stefnanda á áhvílandi fasteignaveðbréfi á eigninni útg. 17. desember 2003, upphaflega að fjárhæð 1.820.000, bundið 5,10% vöxtum og vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 227,9. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu ásamt lögmæltum virðis­aukaskatti. Af hálfu stefndu er þess krafist að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts. I. Stefnandi kveður málavexti þá, að hún og eiginmaður hennar, Rúnar Fjeldsted, höfðu hug á að kaupa sér sumarhús, en vinafólk þeirra að Efri-Þverá í Húnaþingi vestra, létu þau vita af því að Íbúðalánasjóður hefði leyst til sín á uppboði húseignina á nágrannajörðinni að Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra í lok árs 2001 og að fasteignin væri föl. Húsið væri þokkalega farið þó ýmislegt væri farið að láta undan vegna vanhirðu fyrri eiganda. Stefnandi og Rúnar skoðuðu eignina fyrir milligöngu vinafólks síns fyrst í ágúst 2003 og leist ágætlega á húsið, auk þess sem vinfengi nágranna spillti ekki fyrir. Leitaði stefnandi fyrst til Íbúðalánasjóðs með það í huga að gera tilboð í eignina en var upplýstur að Stefán Ólafsson, fasteignasali á Blönduósi, hefði eignina til sölumeðferðar og henni bent á að leita þangað varðandi tilboðsgerð. Stefnandi gerði tilboð í eignina, dagsett 15. september 2003, að fjárhæð 2.400.000 krónur. Gengu á milli stefnanda og Stefáns Ólafssonar fasteignasala tilboð og náðust að lokum samningar um kaupin þannig að kaupverð var ákveðið 2.800.000 krónur og skyldi það m.a. greiðast með útgáfu fasteignaveðbréfs. Umrætt kauptilboð hefur stefnandi ekki fundið í sínum fórum og þá hafa engin gögn fasteignasölunnar vegna málsins enn fundist þrátt fyrir leit. Áður en af kaupunum varð, skoðuðu stefnandi og eiginmaður hennar eignina og voru öll samskipti vegna málsins milli þeirra og Stefáns fasteignasala. Þegar ganga átti frá kaupsamningi óskuðu stefndu, foreldrar stefnanda, eftir því við dóttur sína að samningurinn yrði gerður í þeirra nafni, þar sem stefndu höfðu þá nýverið misst sumarhús sitt í Borgarfirði í bruna án þess að endurbyggja það. Við útgreiðslu brunabóta hjá tryggingafélaginu var haldið eftir verulegri fjárhæð er fengist greidd út, yrði nýtt sumarhús byggt eða keypt. Varð stefnandi við þessari eðlilegu beiðni foreldra sinna, enda stóð ekki annað til en að eigninni yrði svo afsalað í framhaldinu til stefnanda. Þar sem stefndu skorti greiðslugetu til að greiða af væntanlegu láni hjá Íbúðalánasjóði, sem skyldi tekið við kaupin, var leigusamningur útbúinn til mála­mynda og fjárhæðir þar lagaðar að þeim kröfum, sem þurfti til að stefndu stæðust greiðslumatið. Er samningurinn frá 18. nóvember 2003 og leigutími sagður hefjast 1. desember sama ár en eignin var afhent í ársbyrjun 2004 og kaupsamningur undir­ritaður 12. desember 2003. Greiðslumat ber með sér að krafist var greiðslugetu upp á kr. 25.000 á mánuði, sem er sama fjárhæð og greinir í leigusamningi aðila. Var samningi þessum þannig aldrei ætlað að hafa nokkurt gildi milli aðila, heldur einungis gerður í því augnamiði að stefndu stæðust greiðslumat en í samningnum er leigusali sagður vera stefndi Sigurður og látið líta svo út fyrir að leigð séu 50% eignarinnar vegna hins lága leigugjalds. Þessum leigusamningi var ekki þinglýst. Stefnandi kveður einnig hafa skort á eigið fé stefndu og hafi eiginmaður stefnanda af þeim sökum lagt 120.000 krónur inn á reikning stefnda Sigurðar þann 2. desember 2003 eða sama dag og greiðslumatið var útbúið af Guðríði Birgisdóttur, starfsmanni í SPRON, sem þá var viðskiptabanki stefnanda. Höfðu stefndu engin viðskipti við SPRON og enga aðra aðkomu að gerð greiðslumatsins en að undirrita umsóknina sem lið í útgáfu fasteignaveðbréfsins. Gengið var frá undirritun kaupsamnings á skrifstofu Íbúðalánasjóðs 12. desember 2003 en hann er vottaður af stefnanda og eiginmanni hennar. Fasteigna­veðbréfið var gefið út 17. sama mánaðar og greiddu stefnandi og eiginmaður hennar þá útborgunargreiðslu kaupsamningsins ásamt þinglýsingar- og stimpilgjöldum kaup­samnings og fasteignaveðbréfs, samtals 464.896 krónur. Greiddi stefnandi jafnframt kaupsamningsgreiðslu nr. 2 að fjárhæð 280.000 krónur 5. mars 2004. Við afhendingu eignarinnar í febrúar 2004 komu í ljós ýmsir gallar á henni en stefnandi réðst í viðgerðir á eigninni og stórfelldar og kostnaðarsamar endurbætur. Fólust þær m.a. í því að skipt var um gólfefni, endurnýjaðar lagnir og innréttingar, þ.m.t. eldhús og eldhústæki. Leitaði stefnandi til undirritaðs lögmanns eftir að hún og eiginmaður hennar höfðu átt í samskiptum við fasteignasalann vegna gallanna. Fóru fram bréfaskipti við seljanda eignarinnar, með leyfi og vitund stefndu og var eftir mikið þref samið um afslátt, 300.000 krónur, sem var jafnhár lokagreiðslu. Afsal var svo loks gefið út til stefndu í desember 2006 og lögmannskostnaður greiddur af stefnanda. Um þetta leyti kom upp ósætti milli stefnanda og stefndu vegna sölu á hesthúsi í Víðidal, sem var í eigu stefnanda. Stefndi Sigurður hafði lánað stefnanda 7.000.000 króna til kaupanna á hesthúsinu og taldi sig með því hafa öðlast hlutdeild í húsinu, sem stefnandi hafnaði. Lyktaði þeim ágreiningi með því að stefndi Sigurður stefndi stefnanda fyrir héraðsdóm og var gerð sátt í framhaldinu um endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum, samtals 10.575.356 krónur. Var sáttin m.a. gerð í þeirri trú að fullar sættir tækjust, m.a. vegna Neðri-Þverár, en stefndu höfðu þá hafnað kröfu stefnanda um útgáfu afsals til að þrýsta á um uppgjör vegna hesthússins. Þegar loks sættir höfðu náðst stóðu stefndu föst við sinn keip en stefndu höfðu um haustið 2006, þegar ágreiningur aðila kom upp, byrjað að greiða afborganir af Íbúðasjóðsláninu, sem hvíldi á eigninni, auk gjalda er tengdust eigninni, í óþökk stefnanda. Stefnandi hafði fram til þess tíma, eða í hartnær þrjú ár, ávallt greitt af láninu og allan kostnað af eigninni sem eigandi hennar. Þá hefur stefnandi og eiginmaður hennar nýtt eignina sem sína eigin. Með bréfi lögmanns stefnda Sigurðar, dagsettu 12. júní 2007, var ætluðum leigusamningi sagt upp með sex mánaða fyrirvara, en hvergi í bréfinu er minnst á að leigugjaldið sé í vanskilum. Þessu bréfi var svarað með bréfi, dagsettu 12. júlí sama ár, þar sem sjónarmiðum stefndu var hafnað og ítrekað að raunverulegur eigandi eignarinnar væri stefnandi og gögn lögð fram því til stuðnings. Með símskeytum þann 10. og 19. júlí 2007 og enn þann 3. og 18. febrúar 2009 var ætluðum leigusamningi rift vegna ætlaðra vanefnda á greiðslu leigugjalds samkvæmt málamyndaleigu­samningnum. Höfðaði stefndi svo aðfararmál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til að fá stefnanda borna út úr húsnæðinu að Neðri-Þverá. Með úrskurði dómsins í málinu nr. A-34/2009, uppkveðnum þann 6. október 2009, var kröfu stefnda hafnað og tilkynnti lögmaður stefnda í kjölfarið að höfðað yrði almennt einkamál til að fá stefnanda borna út úr húsnæðinu. Stefnandi kveðst árangurslaust hafa leitað eftir því við stefndu, að þau afsöluðu henni eigninni að Neðri-Þverá, þar sem eignin tilheyrði stefnanda, og í því sambandi jafnframt boðið uppgjör vegna þeirra gjalda, sem stefndu hefðu sannanlega greitt af eigninni í óþökk stefnanda. Þegar samningaviðræður stóðu yfir, vegna endurgreiðslu á nefndu láni stefnda Sigurðar til stefnanda vegna kaupa á hesthúsi, hefði verið gefið í skyn að lausn ágreinings vegna lánsins til hesthúsakaupanna væri forsenda þess að tækist að leysa úr ágreiningi aðila vegna Neðri-Þverár. Þegar sátt hefði hins vegar náðst í lánamálinu, hefðu stefndu snúið við blaðinu og neitað að gefa út afsal til stefnanda og róið að því öllum árum að koma stefnanda út úr eigninni með það í huga að selja hana og hafi stefndu m.a. skipt um skrár án heimildar í því augnamiði að sýna eignina væntanlegum kaupendum. II. Af hálfu stefndu eru gerðar verulegar athugasemdir við lýsingu stefnanda á málavöxtum og tildrögum kaupa stefndu á fasteigninni. Stefndu mótmæla sem röngum öllum staðhæfingum stefnanda þess efnis, að kaupsamningur um fasteignina hafi verið gerður í nafni stefndu til málamynda. Þá sé það rangt, sem stefnandi virðist byggja á og halda fram, að gerður hafi verið munnlegur samningur um að stefnandi og eiginmaður hennar skyldu eiga einhver eignarréttindi tengd fasteigninni. Hið rétta sé, að fasteignin var keypt af stefndu til eignar um ókomna framtíð. Af hálfu stefndu stóð aldrei til að fá öðrum aðilum fasteignina í hendur. Þá sé rangt, að fasteignin hafi verið keypt af stefndu í stað stefnanda til þess eins að stefndu mættu innheimta brunabætur auk þess sem stefndu hafna því, að þau hafi skort greiðslugetu til að greiða af láni hjá Íbúðalánasjóði og að leigusamningur hafi því verið gerður við stefnanda til málamynda til þess eins að stefndu stæðust greiðslumatið. Var leigusamningur gerður við stefnanda í þeim eina tilgangi sem orðalag hans ber með sér, þ.e. til þess að leigja stefnanda umrædda fasteign gegn greiðslu endurgjalds af hans hálfu. Þær greiðslur, sem stefnandi og eiginmaður hennar inntu af hendi í tengslum við fasteignina, er hún var keypt og vísað er til í stefnu, voru eingöngu inntar af hendi vegna þess að þeim var ætlað að ganga upp í leigugreiðslur í framtíðinni. Með greiðslunum var því húsaleiga samkvæmt samningi þeirra við stefndu greidd fyrir fram. Í ljósi náinna fjölskyldutengsla stefndu og stefnanda, hugðust stefndu leigja stefnanda umrædda fasteign til langs tíma og töldu óhætt að haga málum með þeim hætti. Þá var aðkoma stefnanda og eiginmanns hennar að því að fá afslátt af endanlegu kaupverði og vinna þeirra við fasteignina alls ekki til marks um tilvist samkomulags aðila um eignarráð yfir fasteigninni, heldur var um að ræða vanalega og alls ekki óeðlilega aðstoð nákominna. Slík aðkoma skapi aðilum ekki stöðu í deilu um eignarrétt að fasteign. Þá kemur fram í 5. gr. leigusamningsins að allar breytingar á húsnæðinu séu á kostnað leigutaka og að slíkar breytingar verði eign leigusala að leigutíma loknum. Segir jafnframt að allt nauðsynlegt og eðlilegt viðhald innan húss sé á kostnað leigutaka en stór hluti þeirrar viðhaldsvinnu, sem stefnandi kveður til marks um eignarrétt sinn að fasteigninni, er aðeins þáttur í leigusamningi hans við stefndu. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hún sé raunverulegur eigandi Neðri-Þverár og að fyrirliggjandi gögn og upplýsingar sanni að svo sé. Stefnandi hafi skoðað eignina fyrir kaup, verið í sambandi við fasteignasalann, sem hafði hana til sölumeðferðar og gert tilboð í eignina í sínu nafni sem hafi þannig verið samþykkt. Stefnandi hafi greitt allt kaupverðið og borið allan kostnað vegna kaupanna, svo og vegna galla sem upp hafi komið í eigninni auk þess að samþykkja afslátt sem veittur var af kaupverði. Þá hafi stefnandi greitt allan rekstarkostnað, þ.m.t. rafmagn, þótt stefndu haldi því fram að þau hafi einungis leigt stefnanda 50% eignarinnar. Stefnandi hafi með sama hætti greitt öll gjöld af eigninni, þ.m.t. lóðarleigu, fasteignagjöld og brunatryggingaiðgjald sem ávallt tilheyri eiganda en ekki leigutaka eignar. Sömu sögu sé að segja um greiðslur af áhvílandi láni við Íbúðalánasjóð. Þá hafi stefnandi ráðist í kostnaðarsamar viðgerðir og endurbætur á húsinu, sem hafi tekið marga mánuði, en efniskostnaðurinn einn hafi numið vel á þriðju milljón króna, auk gríðarlegs vinnuframlags stefnanda og eiginmanns hennar. Fráleitt sé að ætla að stefnandi hafi ráðist í þessar tímafreku og kostnaðarsömu framkvæmdir við eignina hafi hann einungis mátt búast við að hafa 50% eignarinnar til leigu í eitt ár frá 1. desember 2003 að telja. Stefnandi bendir á að kauptilboð hans hafi verið samþykkt af Íbúðalánasjóði og þannig komist á bindandi samningur um eignina við stefnanda, en vegna beiðni stefndu hafi kaupsamningur verið gerður í þeirra nafni einungis í því augnamiði að fá útgreiddar brunabætur. Sé því skorað á stefndu að framvísa uppgjöri frá tryggingafélagi sínu, VÍS hf. Stefndi Sigurður hafi skirrst við að leggja uppgjörið fram við meðferð áðurgreinds aðfararmáls og sýni uppgjörið, að eini tilgangur þess að skrá stefndu sem kaupendur að Neðri-Þverá, hafi einmitt verið sá að fá bæturnar greiddar út sem og hafi orðið raunin. Aldrei hafi þannig staðið til í upphafi að stefndu yrðu eigendur fasteignarinnar, enda hefðu þau hvorki greitt kaupverð né innheimt leigugjald hjá stefnanda. Þá geti nágrannar stefnanda staðfest nýtingu stefnanda á eigninni og aðdraganda að kaupum hennar er styðji kröfur stefnanda. Með sama hætti geti fasteignasalinn staðfest samskipti sín við stefnanda og eiginmann hennar auk þess sem hann hafi bréflega gefið skýringar, sem honum voru gefnar vegna óska um nafnabreytingu á kaupanda, við rekstur aðfararmálsins. Vegna þessara margháttuðu gagna og upplýsinga um kaupin á Neðri-Þverá, standi það nú stefndu nær að sanna með hvaða hætti þau telji sig eiga tilkall til eignarinnar utan þeirrar einu staðreyndar að hafa í höndum þinglýst afsal. Virðist sem afstaða stefndu nú mótist af þeim ágreiningi sem fyrrum kom upp milli aðila, en stefndu hafi verið mjög ósátt þegar stefnandi seldi umrætt hesthús, án þess að þau gætu brugðist við því, og töldu sig hafa verið svikin. Einkennist gjörðir stefndu nú af því að gjalda stefnanda í sömu mynt. Hafi stefndu tekið upp á því að greiða af láni vegna eignarinnar og gjöld af henni, að því er virðist til þess að styrkja réttarstöðu sína gagnvart stefnanda í viðleitni sinni til að sölsa eignina undir sig með ólögmætum hætti. Stefnandi lýsir því yfir í stefnu, að nái dómkrafan fram að ganga muni hann ganga frá uppgjöri við stefndu vegna greiðslna sem þau hafi innt af hendi og tengjast fasteigninni, en stefndu hafi í óþökk stefnanda greitt af áhvílandi láni og gjöld af eigninni. Stefnandi telur ríka dómvenju gilda um að hægt sé að fallast á dómkröfu hans þótt ekki sé jafnframt boðið fram uppgjör, enda sé það nokkuð flókið og umfangsmikið auk þess sem það er óviðkomandi sjálfum kaupunum á eigninni í öndverðu. Þá muni stefnandi skuldskeyta láni við Íbúðalánasjóð en yfirlýsing þess efnis liggi fyrir frá sjóðnum er verði virk um leið og þinglýsing eignarhalds stefnanda á eigninni liggi fyrir, nái dómkrafan fram að ganga. IV. Af hálfu stefndu er sýknukrafan í fyrsta lagi byggð á því, að kaupsamningar um fasteignir þurfi ávallt að vera skriflegir, sbr. 7. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Sé það gildisskilyrði kaupsamninga um fasteignir að þeir séu gerðir á skriflegu formi samkvæmt lagaákvæðinu. Stefnandi krefjist þess að stefndu verði gert að gefa út afsal vegna fasteignarinnar á grundvelli samkomulags stefnanda við stefndu en byggir þó ekki á skriflegum samningi. Beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfu stefnanda. Þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu, að komist hefði á samkomulag milli aðila málsins eða stefnanda og fyrri eiganda um kaup á fasteigninni, sé ljóst að slíkt samkomulag væri beinlínis í andstöðu við ákvæði áðurgreindrar 7. gr. laga nr. 40/2002 og ólögmætt, þar sem samkomulagið uppfyllti þá ekki formskilyrði ákvæðisins. Gæti því eignarréttur að umræddri fasteign ekki flust til stefnanda á grundvelli slíks samkomulags. Bæri því eftir sem áður að sýkna stefndu af kröfu stefnanda um útgáfu afsals. Í öðru lagi byggja stefndu kröfur sínar á því, að ætlað kauptilboð stefnanda til Íbúðalánasjóðs hafi ekki verið skriflegt og ekki bindandi um kaup. Stefndu hafni því, sem fullyrt sé í stefnu, að tilboð stefnanda um kaup á fasteigninni á 2.800.000 krónur hafi verið samþykkt af Íbúðalánasjóði og þannig komist á bindandi samningur um fasteignina. Hafi slíkt kauptilboð komið frá stefnanda, hafi það ekki verið skriflegt og sé því í raun ekki haldið fram í stefnu. Segi þar að umrætt tilboð hafi stefnandi ekki fundið í fórum sínum og engin gögn fundist á fasteignasölunni þrátt fyrir leit. Þar sem kauptilboð hafi ekki verið samþykkt með skriflegum hætti af seljanda, hafi ekki stofnast samningur sem gildur var að lögum, sbr. ákvæði 7. gr. laga nr. 40/2002. Sé stefnanda því ekki fært að byggja rétt á ætluðu kauptilboði sínu. Hefði stefnandi gert slíkt tilboð á skriflegan hátt, væri honum samt sem áður ekki unnt að byggja nokkurn rétt á því gagnvart stefndu, þar sem hann hefði fallið frá öllum rétti á grundvelli þess tilboðs og framselt stefndu, sem hefðu í kjölfarið gert skriflegan samning um kaup á fasteigninni Neðri-Þverá. Þriðja málsástæða stefndu er sú, að fullyrðingar stefnanda um samkomulag milli aðila séu með öllu ósannaðar og beri stefnandi sönnunarbyrðina að þessu leyti. Þá séu fullyrðingar stefnanda, um að leigusamningur hans við stefndu hafi verið gerður til málamynda, einnig ósannaðar. Beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir þessum fullyrðingum sínum. Húsaleigusamningurinn sé skýr og skorinortur, undirritaður og vottaður af tveimur mönnum, og beri hvorki orðalag hans né efnisinnihald það með sér, að hann hafi verið gerður til málamynda og að hann hafi ekki átt að efna. Hefði samningurinn ekki átt að gilda, hefði stefnanda verið í lófa lagið að annast gerð annars baksamnings við stefndu. Sú staðreynd, að það var ekki gert, þrátt fyrir ítarlegt efni og orðalag húsaleigusamningsins, bendi eindregið til þess að samninginn hafi í raun átt að efna eftir orðanna hljóðan. Þótt talið yrði, að staðhæfingar stefnanda um atvik máls væru sannar, byggja stefndu eftir sem áður á því, að atvik máls skapi stefnanda engan rétt til þess að krefjast þess af stefndu, að þau gefi út afsal þar eð þau atvik gætu í besta falli skapað rétt til greiðslu fébóta úr hendi stefndu en ekki beinan eignarrétt yfir fasteign. Beri því eftir sem áður að hafna dómkröfu stefnanda með öllu. V. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn til skýrslugjafar stefnandi málsins og stefndi Sigurður Guðjónsson, faðir stefnanda, auk vitnanna Rúnars Kristjánssonar, eiginmanns stefnanda, Ingibjargar Geirsdóttur, eiganda jarðarinnar Efri-Þverár og vinkonu stefnanda, Guðríðar Birgisdóttur, starfsmanns SPRON, og Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir. Í málinu liggur frammi kauptilboð stefnanda í fasteignina Neðri-Þverá, dagsett 15. september 2003 og þá liggur fyrir gagntilboð, sem Stefán Ólafsson hrl. gerði stefnanda, fyrir hönd Íbúðalánasjóðs, þann 15. október sama ár. Með vætti vitnisins Stefáns lögmanns telst sannað að tilboð stefnanda, sem var að sömu fjárhæð og framlagður kaupsamningur, sem stefndu undirrituðu, var samþykkt af Íbúðalánasjóði en skjalið virðist glatað. Þann 18. nóvember 2003 gerðu aðilar í málinu með sér húsaleigusamning um Neðri-Þverá þar sem fram kemur, að um er að ræða 50% leigu og að leigutíminn er eitt ár frá 1. desember 2003 að telja. Kaupsamningur vegna eignarinnar er dagsettur 12. desember 2003 og eru stefndu þar tilgreind kaupendur hennar. Íbúðalánasjóður gaf út afsal til stefndu 6. desember 2006. Ágreiningur aðila lýtur að því, hver sé raunverulegur eigandi fasteignarinnar að Neðri-Þverá, og jafnframt um það, hvort kaupsamningurinn og húsaleigu­samn­ingur­inn voru gerðir til málamynda. Ágreiningslaust er hins vegar, að Ingibjörg Geirsdóttir, vinkona stefnanda á bænum Efri-Þverá, benti stefnanda á húseignina að Neðri-Þverá og að einungis stefnandi skoðaði eignina áður en af kaupum varð en ekki stefndu. Þá er óumdeilt og stutt vætti vitnisins Stefáns, að stefnandi gerði tilboð í eignina og að stefndu komu þar hvergi nálægt og gerðu aldrei tilboð í eignina. Þá hafa bæði stefnandi og stefndi Sigurður borið um að stefnandi og eiginmaður hennar hafi unnið að endurbótum á eigninni á sinn kostnað og að stefndi Sigurður hafi aðstoðað þau með vinnuframlagi sínu. Jafnframt er óumdeilt að stefndu komu hvergi nálægt samningsumleitunum um gallamál vegna fasteignarinnar, sem upp kom skömmu eftir kaupin. Loks liggur fyrir í gögnum, og er óumdeilt, að stefnandi og eiginmaður hennar greiddu kaupsamnings­greiðslur og öll gjöld og afborganir af áhvílandi Íbúðasjóðsláni frá því kaupin voru gerð fram til haustsins 2006 þegar stefndi Sigurður hóf að greiða af eigninni. Er jafnframt ágreiningslaust að það gerði hann upp á sitt eindæmi og óbeðinn. Aðila greinir hins vegar á um það, hvers vegna stefndu skrifuðu undir kaupsamning vegna eignarinnar þrátt að þau hafi hvergi komið að tilboðsgerðinni. Aðspurður kunni stefndi Sigurður engar sérstakar skýringar á því fyrirkomulagi en mótmælti allt að einu fullyrðingum stefnanda um að tilgangurinn með undirritun stefndu á kaupsamningnum hefði verið sá, að fá greiddan út þann hluta brunabóta, sem tryggingafélag stefndu hafði haldið eftir eftir útgreiðslu bóta vegna bruna á sumarhúsi þeirra í Borgarfirði nokkru fyrr. Stefnandi fullyrðir að staðið hafi til að Neðri-Þverá yrði færð á nafn hennar eftir nokkra mánuði þegar hún hefði greitt kaupverð eignarinnar að fullu og afsal verið gefið út af Íbúðalánasjóði. Framangreindar fullyrðingar stefnanda fá stoð í framlagðri yfirlýsingu og vætti vitnisins Stefáns þar sem fram kemur að stefnandi hefði gefið þær skýringar á því að nöfn foreldra hennar yrðu á kaupsamningnum, að það tengdist innheimtu á brunabótum, sem ekki hefðu þá fengist greiddar. Þá styður vætti Ingibjargar Geirsdóttur, vinkonu stefnanda og eiginmanns hennar og ábúanda á Efri-Þverá, framburð stefnanda að þessu leyti en hún kvað hana og eiginmann hennar hafa keypt eignina fyrir sjálf sig og að stefnandi hefði sagt vitninu að kaupsamningur yrði gerður í nafni stefndu vegna bruna sumarhúss í þeirra eigu. Þá hafa vitnin Ingibjörg og Rúnar Kristjánsson, eiginmaður stefnanda, borið á þann veg að til hefði staðið að síðar yrði kaupsamningurinn færður yfir á nöfn stefnanda og eiginmanns hennar. Vitnið Ingibjörg kvaðst hafa ráðlagt stefnanda að hafa aukaafsal í skúffunni hjá sér ef eitthvað kæmi upp á, enda hefði hún vitað til þess að upp hefðu komið einhver leiðindi í stórfjölskyldunni. Loks hafa stefnandi, stefndi Sigurður og vitnin Ingibjörg og Rúnar öll borið um að upp hafi komið ósætti milli stefnanda og stefndu eftir að kaupin urðu. Þykir það renna frekari stoðum undir framburð stefnanda um að breyting hafi orðið á afstöðu stefndu til eignarhalds hennar á Neðri-Þverá. Þegar litið er til þess, sem hér að framan hefur verið rakið um aðdraganda fasteignakaupanna, og til vættis vitna telst sannað, að framlagður kaupsamningur um fasteignina að Neðri-Þverá hafi verið gerður í nafni stefndu sem kaupenda í þeim tilgangi að greiða fyrir því, að stefndu fengju greiddar út ógreiddar brunabætur vegna sumarhúss, sem brann á árinu 2002. Vitnin Guðríður Birgisdóttir, fyrrverandi starfsmaður SPRON, og Rúnar báru um að framlagður húsaleigusamningur milli aðila hefði verið gerður í því skyni að sýna fram á eigið fé stefndu, svo þau stæðust greiðslumat vegna kaupanna á Neðri-Þverá og fengju lánafyrirgreiðslu hjá Íbúðalánasjóði. Ljóst er af gögnum málsins, að mánaðarleg leigugreiðsla samkvæmt húsaleigusamningnum nemur sömu fjárhæð og tilgreind er sem mánaðarleg greiðslugeta stefndu á framlögðu greiðslumati frá Íbúðalánasjóði, dagsettu 2. desember 2003, sem aflað var vegna kaupanna. Þá liggur fyrir að stefndu höfðu ekki innheimt leigu samkvæmt samningnum fyrr en til ósættis kom milli aðila. Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að sýnt hafi verið fram á, að tilgangurinn með gerð húsaleigusamningsins hafi ekki verið sá, sem efni hans kveður á um, heldur það, sem vitni hafa lýst, en það er í samræmi við framburð stefnanda. Fær framangreint jafnframt að nokkru leyti stoð í framburði stefnda Sigurðar sjálfs, sem kvað húsaleigusamninginn ekki eingöngu hafa verið útbúinn vegna greiðslumatsins og sagði jafnframt að efni hans hefði aldrei verið rætt milli aðila. Fallist er á það með stefndu, að á stefnanda hvíli sönnunarbyrðin fyrir því að framlagður kaupsamningur og húsaleigusamningur hafi verið málamyndagerningar. Að virtu framangreindu vætti vitna um aðdraganda og framvindu kaupanna, sem er í samræmi við fullyrðingar stefnanda og gögn málsins, verður að telja að stefnanda hafi tekist að gera svo líklegt að framlagður kaupsamningur um fasteignina Neðri-Þverá og húsaleigusamningur um 50% eignarinnar séu málamyndagerningar og gerðir í þeim tilgangi, sem áður er rakinn, að sýnt sé fram á að stefnandi sé raunverulegur eigandi eignarinnar. Breytir engu um þá niðurstöðu tilvísun stefndu til ákvæða 7. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, enda snýr ágreiningur í máli þessu ekki að gildi kaupsamningsins sem slíks, eins og áður greinir, heldur hvort hann hafi verið gerður til málamynda í öðrum tilgangi en orðalag hans segir til um. Að þessu virtu er fallist á það með stefnanda að hún teljist réttur eigandi að fasteigninni að Neðri-Þverá. Verður því tekin til greina krafa hennar, um að stefndu verði gert að gefa út afsal að eigninni gegn yfirtöku stefnanda á áhvílandi fasteigna­veðbréfi á eigninni eins og nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur að meðtöldum virðisauka­skatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Stefndu, Sigurður Guðjónsson og Hildur Eiríksdóttir, skulu gefa út afsal til stefnanda, Bjarkar Sigurðardóttur, fyrir fasteigninni Neðri-Þverá, Húnaþingi vestra, fastanr. 213-4832, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, gegn yfirtöku stefnanda á áhvílandi fasteignaveðbréfi á eigninni útg. 17. desember 2003, upphaflega að fjárhæð 1.820.000, bundið 5,10% vöxtum og vísitölu neysluverðs með grunn­vísitölu 227,9. Stefndu greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 265/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. apríl 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24.maí 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum „verði gert aðdvelja að Vogi og í framhaldi af því í lokuðu meðferðarúrræði á vegum SÁÁog/eða Hlaðgerðarkoti.“Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði.Samkvæmt yfirliti yfir reikning varnaraðila hjá [...] hf. voru annars vegar1.000.100 krónur og hins vegar 51.005 krónur lagðar inn á reikninginn afbankareikningi A sem varnaraðili er sakaður um að hafa ógnað með hnífi og fylgthótuninni eftir með því að stinga A með hnífnum í handarbak hans. Að þessugættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna úrskurðarins verður hannstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl2017.Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. maí 2017, kl. 16.00. Í greinargerð saksóknarfulltrúa kemur framað lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi þann 31. mars sl. kl. 17.05 fengiðtilkynningu þess efnis að aðili hefði verið rændur við Skautahöllina íLaugardal við Múlaveg í Reykjavík. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafihún hitt fyrir árásarþola inni í Skautahöllinni. Samkvæmt upplýsingum lögregluhefði kærði neytt árásarþola með hníf/stunguvopni til að millifæra af reikningisínum í gegnum síma yfir á reikning kærða. Samkvæmt lýsingu brotaþola hefðihonum verið ógnað með hníf/stunguvopni sem hafi verið borið að hálsi hans oghann krafinn um fjármuni. Kvæðist brotaþoli í fyrstu hafa neitað að aflæsasímanum og fara í heimabankann, en þá hafi kærði tekið upp hnífinn/stunguvopniðog stungið brotaþola í handarbak vinstri handar. Kvæði brotaþoli kærða einnighafa haft uppi hótanir um að stinga og skera hann, jafnframt hótað að nauðgahonum ef hann segði frá atvikinu. Brotaþoli kvæðist hafa orðið af 1.050.000 krónum í tveimur færslum, annarsvegar 1.000.000 króna og hins vegar 50.000 krónum. Hafi kærði þá beitthníf/stunguvopni að hálsi árásarþola. Þá hafði kærði einnig rænt svörtumbakpoka með fartölvu, sem og síma brotaþola. Brotaþoli hafi getað gefið lýsinguá kærða og m.a. getað lýst tattúi á annari hendi kærða. Þá er þess getið að maður sem hafi verið við vinnu á [...] í Laugardalnumkvæðist hafa séð mann vera að reyna að brjótast inn í bifreiðina sína fyrr umdaginn. Kvæðist vitnið hafa náð að stöðva kærða. Hafi kærði þá farið í burtu enhótað að stinga vitnið. Kærði hafi svo ekið í burtu á bifreiðinni [...]. Vitniðhafi getað lýst kærða en sú lýsing gæti átt við lýsingu brotaþola í ránsmálinu.Samkvæmt upplýsingum lögreglu teldi vitnið að kærði hefði verið með sólglerauguog að hann teldi sig geta þekkt kærða á myndum. Í greinargerð saksóknarfulltrúa kemur einnigfram að lögregla hafi fljótlega komistað kennitölu og reikningsnúmeri eiganda reikningsins sem millifært hafi veriðá, en um hafi verið að ræða reikningsnúmer skráð á kærða. Kærði hafi verið handtekinn að kvöldi 31.mars sl. í Kópavogi á bifreiðinni [...], en við leit í bifreiðinni og á kærða hafi fundist sími brotaþola,bakpoki og fartalva. Einnig hafi fundist sólgleraugu á kærða, sem gætu átt viðlýsingu brotaþola. Kærði neiti að tjá sig og gefi ekki skýringar á ferðum sínumeða þeim munum sem fundist hafi í fórum hans, sem og greiðslunni sem boristhafi inn á reikning hans. Kærði liggi því aðmati héraðssaksóknara undir sterkum grun um að hafa rænt brotaþola með grófumhætti og látið millifæra á reikning sinn 1.050.000 krónur og rænt síma, bakpokaog fartölvu. Saksóknarfulltrúi tekur fram að mál þetta hafi borist héraðssaksóknara 24.apríl sl. Ákvörðun um saksókn verði tekin innan tíðar. Brot það sem kærði sé sterklega grunaður um sésérstaklega alvarlegt og telji héraðssaksóknari að það geti varðað við 252. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en slíkt brot geti varðað fangelsi allt að16 árum ef sök sannist. Þá kunni brotið eftir atvikum að fallaundir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Það sé mat lögreglu að nauðsynsé til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þar sem hannsé undir sterkum grun um að hafa með ofbeldi rænt einstakling og stungið í höndhans með hníf/stunguvopni. Einnig sé það mat héraðssaksóknara að óeðlilegt séað kærði gangi laus þar sem hann hafi framið gróft ránsbrot og að réttarvitundalmennings krefjist þess að sakborningur sæti gæsluvarðhaldi allt þar til aðákæra verði gefin út og dómur fellur vegna eðli brotsins.Í greinargerðsaksóknarfulltrúa kemur einnig fram að samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi kærðihlotið níu mánaða fangelsisdóm fyrir rán í [...] 2014, sbr. [...] og síðasttveggja mánaða fangelsidóm í [...] 2016 fyrir vörslur fíkniefna ogumferðarlagabrot, sbr. [...]. Þrjú önnur mál bíði afgreiðslu hjá lögreglu, málnr. [...], rannsókn á líkamsárás frá 26. mars sl., [...], umferðarlagabrot frá22. mars sl., svipting ökuréttar og mál nr. [...], tilraun til fjársvika í [...]18. mars sl. Þá sé mál lögreglunnar á Vesturlandi í Borgarnesi frá 12. júlí2016 [...], þar sem kærði, ásamt fleiri mönnum, sé kærður fyrir rán, eftiratvikum fjárkúgun, frelsissviptingu og hótanir, til meðferðar hjáhéraðssaksóknara. Þá kemur fram að kærði hafi veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald 1. apríl sl. með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur ímáli nr. [...]. Úrskurðurinn hafi verið staðfestur af Hæstarétti Íslands í máliréttarins nr. 214/2017. Að mati ákæruvaldsins sé því uppfyllt skilyrði ákvæðis 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008, þar sem um sterkan grun sé að ræða. Einnig sé það matákæruvaldsins að almannahagsmunir krefjist þess að ákærði, sem sé undir sterkumgrun um að hafa gerst sekur um jafn alvarlegt ránsbrot, sem varði allt að 16ára fangelsi, sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt þar til máli hans sé lokiðhjá lögreglu, ákæruvaldi og fyrir dómi.Niðurstaða Ljóst er af framlögðum gögnum að kærði er undir sterkum grunum að hafa gerst sekur um brot gegn 233. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Brot gegn 233. gr. laganna varða sektum eða fangelsi allt að 2 árum enbrot gegn 252. gr. þeirra varða fangelsi allt að 10 árum, en allt að 16 árumhafi mjög mikil hætta verið samfara ráninu. Kærði er jafnframt talinn hafa otaðhnífi að brotaþola og stungið hann í handarbakið. Fyrir liggur fyrir að kærðihefur áður hlotið fangelsisdóma, m.a. fyrir rán í [...] 2014. Kærði hefur núdvalið á Litla-Hrauni í gæsluvarðhaldi frá 3. apríl sl. Hann hefur lagt frambréf meðferðarfulltrúa þar sem fram kemur að þar hafi hann leitað eftir því aðkomast á svokallaðan meðferðargang og er á biðlista til þess. Með dómi Hæstaréttar Íslands 4. apríl sl. í máli nr. 214/2017var fallist á að nauðsynlegt sé, með tilliti til almannahagsmuna, að tryggja aðkærði gangi ekki laus á meðan þetta mál er til meðferðar og að uppfyllt væruskilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að gera kærða að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli þess ákvæðis. Hefur ekkert nýtt komið fram í málinusem breytt geti því mati. Að þessu virtu og í ljósi alvarleika brotsins ogsakarferils ákærða verður ekki fallist á að fyrrnefndri nauðsyn á því að kærðisæti gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna verði mætt með öðrum hætti enþeim sem krafist er.Að öllu framangreinduvirtu verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinirí úrskurðarorði. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma enkrafist er. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. maí 2017, kl. 16.00.
Mál nr. 588/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. JónssonVarnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 17. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. ágúst 2016, þar sem varnaraðila vargert að afplána 200 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómiHéraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2014. Kæruheimild er í 2. mgr. 82. gr. laganr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varvarnaraðila 25. mars 2016 veitt reynslulausn til tveggja ára á 200 dagaeftirstöðvum fangelsisrefsingar sem hann hlaut með dómi 26. nóvember 2014. Ímálinu er fram kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi gróflega rofiðskilyrði dómsins. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr.15/2016 til þess að varnaraðila verði gert að afplána eftirstöðvarframangreindrar refsingar. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14.ágúst 2016Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], [...], Kópavogi, verði á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga umfullnustu refsinga gert að sæta afplánun á 200 daga eftirstöðvum refsingarsamkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 26. nóvember 2014, sem honum var veittreynslulausn á með ákvörðun Fangelsismálastofnunnar þann 25. mars 2016, Ígreinargerð aðstoðarsaksóknara kemur fram að kærði liggi undir sterkum grun umað hafa, í nótt við [...] í Reykjavík, veist að A og með ofbeldi rænt af honumiphone snjallsíma og debetkorti. Kærði eigi svo að hafa gengið í skrokk ábrotaþola með höggum og spörkum, en í framburði læknis á slysadeild hafi komiðfram að brotaþoli hafi hlotið fjöláverka, m.a. á höfði, mikið af bólgum ogmari, auk þess að mögulega hafi flísast úr tönn og hann hlotið rifbeinsbrot.Þá erþess getið að brotaþoli hafi bent á kærða sem árásaraðila og hafi hann íkjölfarið verið handtekinn skammt frá vettvangi og hafi hann þá verið að tala ísíma brotaþola, auk þess sem debetkort brotaþola hafi fundist í fórum kærða. Þáhafi vitni gefið sig fram á vettvangi og lýst árásaraðila og komi sú lýsingheim og saman við fatnað sem kærði hafi verið í er hann var handtekinn. Að mati lögreglu hafi kærði með þessu rofið gróflegaalmennt skilyrði reynslulausnarinnar, enda liggi fyrir sterkur grunur um aðhann hafi gerst sekur um brot sem varðað geti allt að sex ára fangelsi, sbr.252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærða hafi verið veittreynslulausn þann 25. mars sl. á 200 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt dómiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 26. nóvember 2014.Í greinargerðaðstoðarsaksókna er áréttað að kærði sé að mati lögreglu undir sterkum grun umbrot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan tilframanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til 2. mgr. 65. gr. laga nr.49/2005 um fullnustu refsinga, sé þess farið á leit að krafan verði tekin tilgreina eins og hún sé sett fram. Niðurstaða: Fyrir liggur að varnaraðili fékkreynslulausn 25. mars 2016 á 200 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar er hannhlaut með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 26. nóvember 2014. Reynslutími varákveðinn tvö ár. Það er almennt skilyrði reynslulausnar að maður gerist ekkisekur um nýtt brot á reynslutíma, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 49/2005 umfullnustu refsinga. Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. sömu laga getur dómstóll úrskurðaðað maður sem hlotið hefur reynslulausn afpláni eftirstöðvar refsingar ef hann áreynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrði reynslulausnar, enda liggi fyrirsterkur grunur um að hann hafi framið nýtt brot sem varðað getur sex árafangelsi eða að brotið varði við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Meðvísan til þess sem að framan er rakið og rannsóknargagna málsins,verður á þaðfallist að kærði sé undir sterkum grun um að hafa rofið gróflega almenntskilyrði fyrrgreindrar reynslulausnar og að hann hafi gerst sekur um brot semvarðað getur langri fangelsisvist og jafnvel allt að 16 árum. Því telstfullnægt skilyrðum 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Ber því að fallast á kröfulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærða verði gert að afplána 200daga eftirstöðvar refsingar er honum var gerð með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur26. nóvember 2014. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X,kt. [...], [...], Kópavogi, er á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga um fullnusturefsinga gert að afplána 200 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt dómiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 26. nóvember 2014, sem honum var veitt reynslulausná með ákvörðun Fangelsismálastofnunnar þann 25. mars 2016.
Mál nr. 339/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. maí 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 8. júní 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi hans verði markaður skemmri tími og að kröfu um einangrun verði hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt og að varnaraðili þurfi sökum rannsóknarhagsmuna að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, en 5. mgr. sömu lagagreinar stendur því ekki í vegi. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 103/2015
Fjársvik Skaðabætur Ómerkingu héraðsdóms hafnað
X var sakfelldur fyrir fjársvik samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 gagnvart 15 einstaklingum framin á árunum 2006 til 2010. Í dómi Hæstaréttar kom fram að X hefði samkvæmt skattframtölum og öðrum gögnum málsins verið í fjárþörf allt frá árinu 2005. Þeirri staðreynd hefði hann leynt fyrir brotaþolum þegar hann kom að máli við þá og fékk þá til að afhenda sér fjármuni og hefði fjárþörf hans aukist eftir því sem leið á ákærutímabilið og skuld hans við brotaþola hækkaði. Með framferði sínu hefði hann vakið og hagnýtt sér á ólögmætan hátt ranga hugmynd brotaþola um hvernig fjárhag hans var komið og haft þannig með blekkingum af þeim fé í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot X hefðu verið stórfelld og valdið brotaþolum verulegu fjártjóni auk þess sem brotavilji hans hefði verið einbeittur. Á hinn bóginn var litið til þess að tveggja ára óútskýrt hlé hafði orðið á rannsókn málsins. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði auk þess sem honum var gert að greiða tilgreindum brotaþolum skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmaHelgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og IngveldurEinarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verðiþyngd.Ákærði krefstþess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim íhérað, til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að þvífrágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður afþeim, en að því frágengnu að þær verði lækkaðar.BrotaþolarnirS og J krefjast staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfur sínar.BrotaþolarnirA, U, F, E, T, V og H hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti ogverður því litið svo á að þau krefjist þess að ákvæði héraðsdóms umeinkaréttarkröfur þeirra verði staðfest.IEngirannmarkar eru á hæfi saksóknara til meðferðar málsins, svo sem ákærði heldurfram, en sú réttarfarsástæða myndi auk þess leiða til frávísunar málsins fráhéraðsdómi en ekki ómerkingar þess. Af hálfu ákærða er á því byggt að þar semhann hafi ekki gefið skýrslu fyrir héraðsdómi kunni að vera rétt „að vísamálinu aftur til héraðsdóms skv. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008“ um meðferðsakamála til að þar fari fram „nauðsynlegar skýrslutökur að mati réttarins.“ Viðupphaf aðalmeðferðar málsins 17. febrúar 2014 var bókað í samræmi viðyfirlýsingu ákærða 31. janúar sama ár að ákærði, sem þá var ekki mættur,hygðist notfæra sér „þann réttsem honum er tryggður með lögum um aðsvara ekki spurningum um sakarefnið“. Í lok þinghaldins var síðan bókað eftirákærða, sem þá var mættur, að hann staðfesti að hann hygðist ekki ætla að tjásig um sakarefnið. Ákærði kaus þannig að nýta rétt sinn til að skorast undan aðsvara spurningum um þá refsiverðu háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru,sbr. 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008. Getur þetta engan veginn leitt til þessað hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Þá er ekkert komið fram í málinu um aðniðurstaða héraðsdóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangtsvo einhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. sömulaga.Samkvæmt þessu er ómerkingarkröfu ákærða hafnað.IIMeð hinumáfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir fjársvik samkvæmt 248. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 gagnvart 15 einstaklingum, þar sem hann hafi haft afþeim samtals 95.990.705 krónur með blekkingum á tímabilinu frá 22. ágúst2006til 6. apríl 2010. Við meðferð málsins í héraði var fallið fráákæru vegna eins kafla ákærunnar. Þá var ákærði sýknaður af sakargiftum samkvæmteinum kafla ákærunnar og að hluta af háttsemi sem honum var gefin að sök eftiröðrum kafla hennar og unir ákæruvaldið við þá niðurstöðu.Samkvæmtskattframtölum ákærða hafði hann engar launatekjur á árunum 2005, 2008 og 2009,en á árinu 2006 námu þær 3.000.000 krónum og 300.000 krónum árið 2007. Á samatímabili voru launatekjur eiginkonu hans lágar, en fjármagnstekjur þeirra hjónanámu 1.499.636 krónum árið 2005, 2.847.253 krónum árið 2006, 1.568.195 krónumárið 2007, 1.585.028 krónum árið 2008 og sömu fjárhæð árið 2009. Þá var ákærðidæmdur 12. september 2007 til greiðslu skuldar að fjárhæð 750.000 krónur og 14.apríl sama ár til að greiða skuld að fjárhæð 20.756.085 krónur. Loks var búákærða tekið til gjaldþrotaskipta 27. maí 2009. Með vísan til alls þessa varákærði í fjárþörf allt frá árinu 2005. Þeirri staðreynd leyndi ákærði fyrirbrotaþolum þegar hann kom að máli við þá og fékk þá til að afhenda sér fjármuniog jókst fjárþörf hans eftir því sem leið á ákærutímabilið og skuld hans viðbrotaþola hækkaði. Meðframferði sínu vakti ákærði og hagnýtti sér áólögmætan hátt ranga hugmynd brotaþola um hvernig fjárhag hans var komið oghafði þannig með blekkingum af þeim fé í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennrahegningarlaga, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Að þessu virtu ogað öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur umsakfellingu ákærða og er brot hans réttilega heimfært undir 248. gr. sömu laga.Í hinumáfrýjaða dómi segir að ákærði hafi ekki áður gerst sekur um brot, en samkvæmtsakavottorði var hann 13. september 1989 dæmdur í 5 mánaða skilorðsbundiðfangelsi fyrir fjárdrátt, sbr. 247. gr. almennra hegningarlaga, og 2. maí 1991í 7 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir sams konar brot, þar sem fyrri dómurinnvar tekinn upp og dæmdur með. Að lokum hlaut ákærði 20 mánaða fangelsisdóm 12.maí 1999 fyrir misneytingu eftir 253. gr. almennra hegningarlaga.Efni eru til aðdæma ákærða til þyngri refsingar en gert var í hinum áfrýjaða dómi. Á hinnbóginn er til þess að líta að óútskýrt hlé varð á rannsókn málsins frá því ílok júní 2011 fram í júní 2013. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan tilrefsiforsendna héraðsdóms verður ákvörðun hans um refsingu ákærða staðfest semog ákvæði dómsins um frádrátt gæsluvarðhalds er ákærði sætti við rannsóknmálsins.Í dómsorði hinsáfrýjaða dóms var ranglega bætt við höfuðstöl einkaréttarkröfu A málskostnaði,sem henni var dæmdur vegna kröfunnar, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.Fer því um kröfuna og málskostnað vegna hennar eins og í dómsorði greinir. Aðöðru leyti verða ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfur staðfest.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.Ákærða verðurgert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, X, greiði A 1.730.000krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 170.000 krónum frá 2. janúar 2009 til 9. sama mánaðar, af530.000 krónum frá þeim degi til 7. apríl 2009 og af 1.730.000 krónum frá þeimdegi til 2. ágúst 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags og 125.500 krónur í málskostnað.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 1.506.227 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars2014.Árið 2014, miðvikudaginn 12. mars, er ádómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg afGuðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr.S-632/2013: Ákæruvaldið gegn X en málið var dómtekið 19. f.m.Máliðer höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 21. júní2013, á hendur:,,X,kt. [...],Skildinganesi18,Reykjavík,fyrir eftirtalin hegningarlagabrot framin á árunum 2006til 2010:IFyrir fjársvik með því að hafa í tvö skipti þann 2.janúar 2009 og 7. janúar 2009 blekkt A til þess að afhenda sérkr.170.000 og síðar kr. 360.000 með því að bjóða henni, vegna góðrar aðstöðusinnar í bankakerfinu, að kaupa fyrir hana [...] dollara, sem hann vanefndi ogsíðar með því að blekkja hana til þess að afhenda sér þann 7. apríl 2009 kr.1.200.000 þegar ákærði bar því við að hann þyrfti að kaupa flugmiða til þess aðefna fyrri loforð um kaup á gjaldeyri, en sú skýring var tilhæfulaus þar semákærði leyndi því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda viðaðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en fjármunisem ákærði sveik af A notaði ákærði í eigin þágu.IIFyrir fjársvik með því að hafa í tuttugu skipti frá 6.desember 2007 til 14. desember 2009 blekkt B og C til þess að afhenda sérsamtals kr. 11.765.400 með því að blekkja kærendur til að taka þátt í kaupum ástofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, í nafni nafngreinds einstaklings, og íframhaldi blekkt þá til að afhenda sér fjármuni, sem lán, með tilhæfulausumskýringum um að ákærði hefði keypt fyrir framlag þeirra, og hagnað af þeimviðskiptum, dollarabréf sem ákærði þyrfti frekari fjárframlög frá brotaþolum tilþess að leysa út, en ákærði leyndi því að hann var peningalaus í mikillifjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess aðafhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð6.12.2007B framselur ákærða ávísun nr. [...]kr..250.00026.12.2007B framselur ákærða ávísun nr. [...]kr.50.00036.12.2007C framselur ákærða ávísun nr. [...]kr..100.00047.12.2007C framselur ákærða ávísun nr. [...]kr..500.00057.3.2008Millifærsla frá B á reikning í eigu Dkr.220.00067.4.2008B framselur ákærða ávísun nr. [...]kr..520.00078.4.2008B afhendir ákærða seðla([...] og [...])kr.86.00088.4.2008B framselur ákærða ávísun nr. [...]kr.980.000922.4.2008C framselur ákærða ávísun nr.[...]([...])kr..480.000022.7.2008Millifærsla frá C á reikning í eigu ákærða([...] á [...])kr.244.000122.7.2008C afhendir ákærða seðla([...])kr.358.800222.7.2008C afhendir ákærða seðla(2000 USD=160.000 ísl. kr.)kr.60.000322.7.2008C afhendir ákærða seðla([...])kr.98.600429.8.2008Millif.frá C á reikning í eigu ákærða([...])kr.360.00058.9.2008B afhendir ákærða seðla([...])kr.08.00066.4.2009Millif.frá C á reikning í eigu ákærða([...] á [...])kr.500.00076.4.2009Millif.frá C á reikning í eigu ákærða([...] og [...] á [...])kr.300.00086.4.2009Millif.frá C á reikning í eigu ákærða([...] á [...])kr.50.00097.4.2009Millif.frá C á ákærða([...] á [...])kr.550.000204.12.2009B afhendir ákærða seðla(peningar frá E)Kr.550.000Samtals:kr.1.765.400IIIFyrir fjársvik með því að blekkja F til að afhenda sérsamtals kr. 2.379.000 með eftirgreindum hætti;Með því að blekkja hann, þann 4. mars 2009 og í tvö skipti þann 6. mars 2009, til þess að afhenda sér kr. 499.000 og síðar kr. 1.200.000 og kr. 650.000 til þess að gera ákærða mögulegt að efna gjaldeyrissamning, en ákærði lofaði honum hagnaði af viðskiptunum. Fullyrðing ákærða um tilurð gjaldeyrissamningsins var tilhæfulaus og leyndi hann því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana notaði ákærði í eigin þágu.Með því að blekkja hann til að afhenda sér þann 6. apríl 2010 kr. 30.000 með tilhæfulausum skýringum um að greiðslan væri nauðsynleg til að liðka fyrir upphaflegum gjaldeyrisviðskiptum, en ákærði leyndi því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en 30.000 kr. notaði ákærði í eigin þágu.IVFyrir fjársvik með því að hafa í sautján skipti frá 4.maí 2009 til 4. nóvember 2009 blekkt G til þess að afhenda sér samtals kr.12.090.000 sem ákærði bauð honum að ávaxta með þátttöku í gjaldeyrisviðskiptumákærða, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi hann því að hann varpeningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hannhafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana notaði ákærði í eiginþágu. Greiðslurnar sundurliðast með eftirgreindum hætti:TilvikDags.SkýringFjárhæð04.05.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] íeigu ákærðakr..200.000204.05.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.04.00035.05.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] íeigu ákærðakr.300.00045.05.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] íeigu ákærðakr..200.00050.06.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.27.000630.06.2009Lagt inn á banak. [...] í eigu ákærðakr.280.000701.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..600.000802.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.450.000906.07.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.2.215.00003.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.475.00014.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..655.000221.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.340.000328.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.900.000431.07.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.780.000527.08.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.428.000607.09.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.35.000704.11.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..000Samtals:kr.2.090.000VFyrir fjársvik með því að hafa í fimmtán skipti frá 28.nóvember 2008 til 12. mars 2010 blekkt H til þess að afhenda sér samtals kr.9.950.890 sem ákærði bauð honum að ávaxta með kaupum á gjaldeyri oggjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi hann því að hannvar peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hannhafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en fé frá brotaþola notaði ákærði íeigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast með eftirgreindum hætti:TilvikDags.SkýringFjárhæð28.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr.750.00022.12.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..200.00032.12.2008Framsalávísunar nr. [...]kr.800.00041.12.2008Framsalávísunar nr. [...]kr.2.100.00052.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.315.89062.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.63.00074.01.2009Lagt inn á reikn. nr.. [...] í eigu ákærðakr.75.00086.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.868.00096.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.600.00006.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..053.000122.01.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.430.000209.02.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..031.00033.02.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.5.00042.03.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.350.00052.03.2010Lagt inn á reikning [...] í eigu ákærðakr.300.000Samtalskr.9.950.890VIFyrir fjársvik með því að hafa í átta skipti frá 6.desember 2006 til 28. október 2008 blekkt I til þess að afhenda sér samtals kr.4.924.000 sem ákærði bauð honum að ávaxta með kaupum á gjaldeyri oggjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi hann kæranda þvíað hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklingasem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþolanotaði ákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð06.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr.800.000207.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr.800.00031.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr.400.00042.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr..000.00058.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr.700.000628.12.2006Framsal ávísunar nr. [...]kr..200.000726.06.2007Lagt inn á reikning nr. [...] í eigu ákærðakr.2.000828.10.2008Lagt inn á reikning nr. [...] í eigu ákærðakr.2.000Samtals:kr.4.924.000VIIFyrir fjársvik gegn J með því að hafa blekkt hann til aðafhenda sér samtals kr. 3.765.000 með eftirgreindum hætti:Með því að blekkja hann til að afhenda sér samtals kr. 450.000 þann 5. desember 2008 til þess að gera ákærða mögulegt að losa um framvirkan gjaldeyrissamning en ákærði lofaði kæranda hagnaði af viðskiptunum. Fullyrðing ákærða um tilurð framvirka gjaldeyrissamningsins var tilhæfulaus en ákærði leyndi því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Með því að hafa í fjögur skipti frá 12. desember 2008 til 17. desember 2008 blekkt hann til að afhenda sér samtals kr. 3.315.000, með tilhæfulausum skýringum um að greiðslurnar væru nauðsynlegar til að liðka fyrir upphaflegum gjaldeyrisviðskiptum, en ákærði leyndi því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð2.12.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.250.00025.12.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.60.00036.12.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr.2.155.00047.12.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr.850.000Samtals:kr.3.315.000VIIIFyrir fjársvik með því að hafa í fjórtán skipti frá 7.nóvember 2008 til 18. febrúar 2010 blekkt K til að afhenda sér samtals kr.13.096.000 sem ákærði bauð honum í fyrsta lagi að ávaxta með kaupum á gjaldeyriog í gjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi því að hannvar peningalaus, í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hannhafði blekkt til þess að afhenda sér fé, og í öðru lagi með tilhæfulausumskýringum um að greiðslurnar væru nauðsynlegar til að liðka fyrir upphaflegumgjaldeyrisviðskiptum, en fjármunina frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Greiðslurnar sundurliðast með eftirgreindum hætti:TilvikDags.SkýringFjárhæð7.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..200.00024.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr.600.00037.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr.850.00049.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..500.000521.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..600.000625.11.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..470.00074.12.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..200.000823.12.2008Framsal ávísunar nr. [...]kr..500.000926.02.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.431.000026.03.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.410.000130.04.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.460.000226.05.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.305.000328.09.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.750.00048.02.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.820.000Samtals:kr.3.096.000IXFyrir fjársvik með því að hafa í átta skipti frá 10. mars2008 til 9. apríl 2010 blekkt L, til þess að afhenda sér samtals kr. 8.309.000,sem lán, til þess að gera ákærða mögulegt að losa um gjaldeyri sem hann sagðisteiga inni á reikningi, en bar við að hann gæti ekki losað út nema að greiða inná reikninginn fyrst. Fullyrðing ákærða um að hann ætti fjármuni ágjaldeyrisreikningi var tilhæfulaus en ákærði leyndi því að hann varpeningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hannhafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en fjárframlög frá brotaþola notaðiákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð0.3.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.330.00021.3.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.60.000329.5.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.309.000426.10.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.2.000.000528.10.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..950.000626.2.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.710.000703.03.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.850.000809.04.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.2.000.000Samtals:kr.8.309.000XIIFyrir fjársvik með því að hafa í fjórtán skipti frá 30.nóvember 2009 til 1. mars 2010 blekkt M til þess að afhenda sér samtals kr.6.800.000 í bankaávísunum sem hún lét gefa út á nafn ákærða, og afhenti honum,og með því að leggja samtals kr. 4.998.000 inn á reikninga ýmissa einstaklingasamkvæmt fyrirmælum ákærða, en ákærði bauð brotaþola að ávaxta fjárframlöginfrá henni með kaupum á gjaldeyri og í gjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaðiekki, heldur leyndi því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skuldavið aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, enpeningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðastsem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð30.11.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.2.500.000230.11.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.320.0003.12.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr..200.00042.12.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.2.000.00053.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Nkr.300.00064.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu [...] (O)kr..500.00077.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Kkr.300.00087.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Kkr.300.00098.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu [...] (O)kr..200.00009.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Kkr.608.00018.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Fkr.700.000223.12.2009Framsal ávísunar nr. [...]kr.780.000322.1.2010Lagt inn á reikn. í eigu Ókr.40.0004.3.2010Lagt inn á reikn. í eigu Pkr.50.000Samtals:kr.1.798.000XIFyrir fjársvik með því að hafa blekkt E, með milligönguM, í desember 2009, til að leggja kr. 600.000 þann 11. desember, kr. 350.000,þann 12. desember ogkr. 550.000, þann 14. desember og í framhaldi,að fyrirmælum ákærða, um að leggja kr. 390.000 þann 16. desember, kr. 100.000þann 31. desember og samdægurs kr. 30.000 inn á reikninga ýmissa einstaklinga,en ákærði bauð henni að ávaxta féð með kaupum á gjaldeyri og ígjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi hann því að hannvar peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hannhafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en féð frá brotaþola notaði ákærði íeigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð1.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Kkr.600.00022.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Kkr.350.00034.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Bkr.550.00046.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Fkr.390.000531.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu Rkr.00.000631.12.2009Lagt inn á reikn. í eigu [...]kr.30.000Samtals:kr.2.020.000XIIFyrir fjársvik með því að hafa í þrettán skipti frá 9.september 2008 til 11. mars 2010 blekkt S til þess að afhenda sér samtals kr.1.446.700 sem ákærði bauð henni að ávaxta með kaupum á gjaldeyri og ígjaldeyrisviðskiptum, sem ákærði stundaði ekki, heldur leyndi því að hann varpeningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem ákærðihafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaðiákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð09.09.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.200.000209.09.2008Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.50.000322.09.2008Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.200.000422.09.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.9.500506.10.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.27.000623.02.2009Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.35.000725.03.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.400.000830.03.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.342.000907.09.2009Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.5.000022.09.2009Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.20.000122.09.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.5.000203.11.2009Lagt inn á reikning hjá Landsbankanum í eigu ákærðakr.32.00031.03.2010Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.1.200Samtalskr..446.700XIIIFyrir fjársvik með því að hafa blekkt V til að afhendasér kr. 300.000 þann 17. mars og kr. 1.000.000 þann 19. mars 2010 sem ákærðibauð brotaþola að ávaxta með kaupum á gjaldeyri og í gjaldeyrisviðskiptum, semákærði stundaði ekki, heldur leyndi því að hann var peningalaus í mikillifjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem ákærði hafði blekkt til þess aðafhenda sér fé, en peningana brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.XIVFyrir fjársvik gegn T þar sem hann blekkti hann til aðafhenda sér samtals kr. 14.608.000 með eftirgreindum hætti:Með því að blekkja hann, til að afhenda í sér kr. 700.000 þann 13. desember og kr. 1.100.000 þann 19. desember 2006, samtals kr. 1.800.000, með þeirri tilhæfulausu skýringu að það væri nauðsynlegt til þess að ljúka uppgjöri í tengslum við jarðasölu sem T stóð þá í, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Með því að hafa í fimmtán skipti frá 15. janúar 2007 til 23. maí 2008 blekkt T til að afhenda sér samtals kr. 12.808.000, sem lán, til að gera ákærða mögulegt að endurgreiða, í fyrstu þá fjármuni sem ákærði móttók í desember 2006 og síðar lánveitingar frá þeim tíma til 23. maí 2008, en ákærði leyndi hann því að ákærði var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem ákærði hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast með eftirgreindum hætti:TilvikDags.SkýringFjárhæð5.01.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..100.00024.02.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.325.00036.02.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..250.00049.02.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.473.000521.02.2007Lagt inná reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..503.000621.02.2007Lagt inn áreikni. nr. [...] í eigu ákærðakr.201.000722.02.2007Lagt inn áreikni. nr. [...] í eigu ákærðakr..200.000823.02.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..080.000927.02.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr..420.000004.05.2007Lagt inn á reikning [...] í eigu ákærðakr.68.00018.05.2007Lagt inn á reikning [...] í eigu ákærðakr.2.000.000220.07.2007Lagt inn á reikning [...] í eigu ákærðakr.800.000331.08.2007Lagt inn á reikn. [...] í eigu ákærðakr.600.000407.11.2007Lagt inn á reikn. [...] í eigu ákærðakr.750.000523.05.2008Lagt inn á reikn. [...] í eigu ákærðakr.38.000Samtalskr.2.808.000XVFyrir fjársvik með því að hafa í nítján skipti, frá 22.ágúst 2006 til 3. júní 2009 blekkt U til þess að afhenda sér samtals kr. 16.242.715með því að bjóða honum að taka þátt í viðskiptum með svokölluð krónubréf, enviðskiptin voru tilhæfulaus og leyndi ákærði því að hann var peningalaus ímikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt tilþess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Greiðslurnar sundurliðast sem hér greinir:TilvikDags.SkýringFjárhæð22.8.2006ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..200.000224.8.2006ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr.2.600.000326.9.2006ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..200.00042.3.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr.619.21557.3.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..250.000621.3.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..405.000722.3.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr.361.000824.3.2007ávísun nr. [...]framseld af ákærðakr.465.00096.4.2007ávísun nr. [...]framseld af ákærðakr..500.000027.4.2007ávísun nr. [...]framseld af ákærðakr.805.00010.5.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..200.00024.5.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.27.50038.6.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.5.000421.6.2007Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.225.000528.6.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..600.000624.7.2007ávísun nr. [...] framseld af ákærðakr..200.00079.9.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.90.000824.9.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.405.00093.6.2009Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.75.000Samtals:kr.6.242.715XVIFyrir fjársvik gegn Ú með því að blekkja hann til aðafhenda sér samtals kr. 1.935.000 með eftirgreindum hætti:Með því að fá hann til að leggja fram og afhenda sér kr. 1.400.000 þann 26. nóvember 2007 með boði um þátttöku í ábatasömum viðskiptum með hlutabréf eða skuldabréf í erlendum gjaldeyri, en viðskiptin voru tilhæfulaus og leyndi ákærði því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem ákærði hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana frá brotaþola notaði ákærði í eigin þágu.Fyrir fjársvik með því að hafa í tíu skipti frá 21. janúar 2008 til 6. desember 2008 blekkt brotaþola til þess að afhenda sér samtals kr. 535.000 sem var samkvæmt skýringum sem ákærði gaf kæranda nauðsynlegt til þess að liðka fyrir því að ákærði gæti lokið hinum upphaflegu viðskiptum. Viðskiptin voru tilhæfulaus og leyndi ákærði því að hann var peningalaus í mikilli fjárþörf vegna skulda við aðra einstaklinga sem hann hafði blekkt til þess að afhenda sér fé, en peningana notaði ákærði í eigin þágu. Greiðslurnar sundurliðast með eftirgreindum hætti:TilvikDags.SkýringFjárhæð21.01.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.207.000227.10.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.27.00031.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.20.00043.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.25.00054.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.85.00065.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.44.000724.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.20.000826.11.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.25.000903.12.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.55.000006.12.2008Lagt inn á reikn. nr. [...] í eigu ákærðakr.27.000Samtals:kr.535.000Telst framangreind háttsemi ákærða varða við 248. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar ogtil greiðslu alls sakarkostnaðar.Í málinu krefjast eftirgreindir þess að ákærði verðidæmdur til greiðslu skaðabóta:Vegna ákæruliðarIer af hálfu Ólafar H.Guðmundsdóttur, lögfr., f.h. Ragnars Guðmundssonar, hdl., gerð krafa f.h. A,kt. [...], um skaðabætur auk lögmannskostnaðar, samtals að fjárhæð kr.1.832.792, með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 170.000 frá 2. janúar2009 til greiðsludags, af kr. 360.000 frá 9. janúar 2009 til greiðsludags og afkr. 1.200.000 frá 7. apríl 2007 til greiðsludags, en síðan með dráttarvöxtumskv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga. Jafnframt er gerður áskilnaður umrétt til að leggja fram frekari gögn til stuðnings kröfunni á síðari stigummálsins.Höfuðstóll kröfunnar sundurliðast þannig:Lausafé afhent 2. janúar 2009,kr. 170.000Lausafé afhent 9. janúar 2009,kr. 360.000Ávísun afhent 7. apríl 2009,kr. 1.200.0004.Lögmannskostnaður +vsk.,kr.102.792Samtalshöfuðstóllkr.1.832.792VegnaákæruliðarIIIgerir F þá kröfu að ákærði greiði honum1.717.940.- kr. auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu frá 6. mars 2009 þar til mánuður er liðinn frá birtingukröfunnar, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur er krafist greiðslu álántökukostnaði og þinglýsingu af bankaláni sem kröfuhafi varð að taka vegnavanefnda X.VegnaákæruliðarVer af hálfu Guðrúnar Sesselju Arnardóttur, hrl.f.h. H gerð krafa um skaða- og miskabætur samtals að fjárhæð 8.838.602,-, aukvaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 1. apríl 2010 þar til mánuður erliðinn frá því sakborningi var kynnt bótakrafa þessi, en dráttarvaxta skv. III.kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.Þá erkrafist greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að mati dómara eða samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi, auk álags er nemi virðisaukaskatti af honumúr hendi sakbornings.VegnaákæruliðarVIIer af hálfu J, kt. [...], gerð krafa umskaðabætur að fjárhæð kr. 2.105.000, auk vaxta og annars kostnaðar sem tengistmálinu. Krafan er byggð á 1. mgr. 172. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, almennum reglum skaðabótaréttar og III. og IV. kafla laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu.Vegna ákæruliðarVIIIgerirRagnar Baldursson, hrl. þá kröfu f.h. K,að ákærði verði dæmdur tilað greiða honum kr. 13.096.000. auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 1.200.000,00 frá 07.11.2008 til 14.11.2008,af kr. 1.800.000,00 frá 14.11.2008 til 17.11.2008, af kr. 2.650.000,00 kr. frá17.11.2008 til 19.11.2008, af kr. 4.150.000,00 frá 19.11.2008 til 21.11.2008,af kr. 5.750.000,00 frá 21.11.2008 til 25.11.2008, af kr. 7.220.000,00 frá25.11.2008 til 04.12.2008, af kr. 8.420.000,00 frá 04.12.2008 til 23.12.2008,af kr. 9.920.000,00 frá 23.12.2008 til 26.02.2009, af kr. 10.351.000,00 frá26.02.2009 til 26.03.2009, af kr, 10.761.000,00 frá 26.03.2009 til 30.04.2009,af kr. 11.221.000,00 frá 30.04.2009 til 26.05.2009, af kr. 11.526.000,00 frá26.05.2009 til 28.09.2009, af kr. 12.276.000,00 frá 28.09.2009 til 18.02.2010,af kr. 13.096.000,00 frá 18.02.2010 til 29.04.2010 og frá þeim degidráttarvaxta af kr. 13.096.000,00 dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 til greiðsludags allt að frádregnum kr. 7.291.000.VegnaákæruliðarXer af hálfu Skúla Sigurz, lögfr., f.h. ÓlafsKristinssonar, hdl., gerð krafa f.h. M, kt. [...], um skaðabætur, samtals aðfjárhæð kr. 11.798.000, með vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 ogdráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. sundurliðun hérfyrir neðan:.Kr. 2.500.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 30. nóvember 2009 að frádregnum kr. 122.000 þann 1.desember 2009, kr. 244.000 þann 4. desember 2009, kr. 122.000 þann 7. desember2009, kr. 680.000 þann 8. desember 2009 og kr. 100.000 þann 8. desember 2009til 21. júlí 2011, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags.2.Kr. 320.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 30. nóvember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.3.Kr. 1.200.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.4.Kr. 2.000.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 2. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.5.Kr. 300.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 3. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.6.Kr. 1.500.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 4. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.7.Kr. 300.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 7. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.8.Kr. 300.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 7. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.9.Kr. 1.200.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 8. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.0.Kr. 608.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 9. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.1.Kr. 700.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 18. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.2.Kr. 780.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 frá 23. desember 2009 til 21. júlí 2011 en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.3.Kr. 40.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaganr. 38/2001 frá 22. janúar 2010 til 21. júlí 2011 en með dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.4.Kr. 50.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaganr. 38/2001 frá 1. mars 2010 til 21. júlí 2011 en með dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Loks eráskilinn réttur til að koma að frekari kröfum, leggja fram frekari gögn og komaað nýjum málsástæðum vegna bótakröfunnar allt fram að aðalmeðferð málsins eftil hennar kemur.VegnaákæruliðarXIer af hálfu E, kt. [...], gerð krafa umskaðabætur að fjárhæð kr. 2.020.000, auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 11.12.2009 til 31.12.2009, þar tilmánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvexti skv. 1. mgr. 6.gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.VegnaákæruliðarXIIer af hálfu Róberts Þ. Skarphéðinssonar hdl.,f.h. Guðmundar B. Ólafssonar hrl., gerð krafa f.h. S um bætur að fjárhæð kr.813.575 með vísan til meginreglna kröfuréttar.Þá er krafistmiskabóta sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi X vegna ólögmætrarmeingerðar hans gagnvart S.Krafist er miskabóta að fjárhæð 500.000kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 500.000kr. frá 3. mars 2010 til greiðsludags. Með vísan til 172. gr. laga nr. 88/2008er einnig krafist skaðabóta vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfunni s.s.öflun og lestur lögregluskýrslna, samtöl við skjólstæðing og lögreglu, fylgjakröfunni eftir í dómsmáli og gera upp til skjólstæðings m. (áætlað alls 8 klst.),samtals nemur krafan kr. 152.000, - (8 klst. * kr. 19.000, -), auk vsk. kr.38.760,-, eða alls kr. 190.760.Áskilinn er réttur til að halda framfrekari kröfum, ef í ljós kemur að um frekara tjón er um að ræða og eflögfræðikostnaður reynist meiri en áætlað er.VegnaákæruliðarXIIIgerir V þá kröfu að ákærði greiði honum228.000 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001, frá 17. mars 2010 til greiðsludags. Til vara erþess krafist að ákærði greiði V kr. 228.000 kr. auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 17. mars 2010 þar til mánuður erliðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.,sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.VegnaákæruliðarXIVgerir T þá kröfu að ákærði greiði honum kr.577.836,-, auk vaxta, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001, þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðandráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags.VegnaákæruliðarXVer af hálfu U, kt. [...], gerð krafa umskaðabætur að fjárhæð kr. 5.287.943, auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá dagsetningu tjónsdags þar til mánuðurer liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr.,sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“Undirdómsmeðferð málsins var fallið frá sakarefni í IV. kafla ákærunnar.Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu. Til vara er þesskrafist að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið. Til þrautavara erþess krafist að dæmd verði vægasta refsing sem lög heimila og að refsivist, efdæmd verður, verði skilorðsbundin í heild eða að hluta og að gæsluvarðhaldsvistákærða komi til frádráttar refsivist. Krafist er frávísunar allra bótakrafna entil vara sýknu. Krafist er málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins.Viðupphaf aðalmeðferðar málsins var lögð fram yfirlýsing frá ákærða þar sem segirað hann hafi ákveðið að gefa ekki skýrslu fyrir dóminum undir aðalmeðferðmálsins. Ákærði staðfesti yfirlýsingu sína undir aðalmeðferðinni og kveðst ekkiætla að tjá sig um sakarefnið fyrir dómi. Samkvæmt 2. mgr. 113. gr.sakamálalaga nr. 88/2008 er ákærða óskylt að svara spurningum varðandirefsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Ákærði nýtti sér þennan réttsamkvæmt tilvitnaðri lagagrein og liggur því ekki fyrir annar framburður hansfyrir dómi en neitun hans sem fram kom við þingfestingu málsins.Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 skaldómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi.Af ástæðum sem raktar voru er ekki um það að ræða að leggja mat átrúverðugleika framburðar ákærða fyrir dómi þar sem hans nýtur ekki við. Verðurþví við niðurstöðu hvers ákæruliðar um sig að leggja mat á trúverðugleikavitnisburðar um viðkomandi ákærulið, auk þess að meta önnur gögn varðandi hvernákærulið um sig.Nú verða raktir málavextir vegna hvers ákæruliðar um sigog niðurstöðukafli strax á eftir.Ekki þykir ástæða til að rekja, varðandi hvern ákæruliðum sig, hvenær kært var og hvenær skýrslur voru teknar af ákærða og vitnum.Í mörgum köflum ákærunnar er því lýst að ákærði hafileynt peningaleysi og mikilli fjárþörf og sagst stunda gjaldeyrisviðskipti.Dómurinn telur sannað með gögnum málsins, meðal annars skattframtölum ákærðafyrir árin sem hér um ræðir og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi veriðpeningalaus og í fjárþörf er hann kom að máli við einstaklingana sem hannblekkti og síðar verður rakið en bú ákærða var tekið til gjaldþrotameðferðar27. maí 2009 en ákærði leyndi aðstæðum sínum fyrir þeim sem hann sveik útfjármuni hjá eins og rakið verður. Þá liggur ekkert fyrir um að ákærði hafi stundaðgjaldeyrisviðskipti og er það mat dómsins að það sé að mestu eða öllu leytitilbúningur ákærða sem hann notaði í blekkingarskyni í samskiptunum viðeinstaklinga eins og rakið verður.Ákæruliður IVitnið A kvaðst hafa kynnst ákærða í janúar 2009 en húnhafi ekki þekkt hann áður. Á þessum tíma hafi hún unnið í verslun hér í borgþar sem ákærði verslaði og þannig hafi hún orðið málkunnug honum. Í mars 2009hafi A og fjölskyldu hennar verið boðið í brúðkaup í [...]. Er hún greindiákærða frá þessu og því að bæði þyrfti fjölskylda hennar gjaldeyri vegnaferðarinnar og einnig til að gefa brúðhjónunum, en það væri venja að gefabrúðhjónum peninga, hefði ákærði boðist til að kaupa gjaldeyri fyrir hana enhann sagðist þekkja til starfsmanna í banka og hann gæti aðstoðað viðgjaldeyriskaup. A kvaðst hafa komið hingað til lands sem flóttamaður á árið1990 og hún hafi ávallt treyst Íslendingum sem heiðarlegu fólki og lýsti húnþví. Hún hafi því treyst ákærða og trúað honum er hann bauðst til að aðstoðahana við dollarakaup. Hún hafi því afhent ákærða 170.000 krónur 2. janúar 2009og 360.000 krónur 7. sama mánaðar. Hún kvaðst ekki hafa kvittun fyrir því aðhafa afhent ákærða þessa peninga en hún staðfesti að bankagögn í málinu sýniúttektir hennar vegna þessa og 1.200.000 króna ávísun sé sú sem um ræðir. Er Akom til baka eftir brúðkaupsveisluna í [...] hafi ákærði ekki verið búinn aðkaupa gjaldeyrinn sem hann hafði lofað að gera en A kvaðst sjálft hafa keyptgjaldeyri fyrir utanferðina. Ákærði hefði engan gjaldeyri afhent. Er hún krafðiákærða um gjaldeyrinn hafi hann sagt ástandið mjög erfitt og hún þyrfti aðafhenda honum meiri peninga, sem hún gerði, og afhenti hún ákærða 1.200.000króna tékka hinn 7. apríl 2009. Spurð um þessa fjárhæð kvað A ákærða hafa sagtsér að hann þyrfti að kaupa flugmiða vegna gjaldeyriskaupanna og hann hefðieinnig nefnt að fjárhæðin sem hún hafði áður afhent honum væri of lág til aðhann gæti fengið gjaldeyri í bankanum en ákærði hefði enn greint sér frá því aðhann þekkti menn í banka í þessu sambandi. Þá gaf ákærði fleiri skýringar semhún myndi ekki nú. Hún hefði aðeins fengið endurgreiddar 20.000 krónur af þeimfjármunum sem hún afhenti ákærða. Hún vísaði á bug framburði ákærða hjálögreglunni um að áður en samskiptin sem í ákærunni greinir urðu, hefði ákærðikeypt gjaldeyri fyrir hana með ágóða. Það hafi aldrei átt sér stað.Niðurstaða ákæruliðar IÁkærði neitar sök.Fyrir liggja bankagögn sem sýna að A tók út af reikningumsínum 170.000 krónur 2. janúar 2009 og 360.000 krónur 7. sama mánaðar. Þáliggur fyrir ljósrit af 1.200.000 króna tékka, útgefnum 7. apríl 2009 á nafn A.Annað kvaðst hafa afhent ákærða alla þessa fjármuni en fram kemur að ákærðiframseldi tékkann sem um ræðir, 7. apríl 2009. Ákærði hefur ekki mótmælt því aðhafa fengið þessa fjármuni í hendur frá A en fram kemur í greinargerð verjandaákærða að ákærði geri þá athugasemd við þennan ákærulið að hann hafi fyrirlöngu greitt A að fullu og ríflega það sem henni bar. Engin gögn eru um þetta.Að þessu virtu er sannað með trúverðugum vitnisburði A,sem fær stoð í gögnum málsins sem rakin voru, gegn neitun ákærða, að hann hafiblekkt A til að afhenda sér fjármunina eins og hún lýsti og lýst er í þessumákærulið. Með blekkingunni hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður IIVitnið C kvaðst hafa unnið fyrir ákærða við húsbygginguen hann sé [...]. Ákærði hefði hringt í sig um það leyti er útboð átti að farafram á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði og hefði ákærði boðið sér að veraþátttakandi í að kaupa bréf í Byr. C kvaðst lítið hafa gefið út á þetta ogreynt að forðast ákærða í lengstu lög en hann hefði ekki fengið frið fyrirhonum. Fyrir rest hefði hann afhent ákærða peninga til kaupa stofnfjárbréfa íByr. Þannig hófust samskiptin að hans sögn en ákærði hefði nefnt D í þessusambandi og að hann væri stofnfélagi í Byr. Ákærði hefði gefið fyrirmæli um aðC mætti ekki ræða við D vegna þessa þar sem hann mætti ekki frétta af þátttökuhans í kaupum stofnfjárbréfanna. C kvað ákærða alls ekki hafa haft ástæðu tilætla að hann væri að lána ákærða peningana sem hann afhenti honum. Hann kvaðstá þessum tíma hafa haldið áfram að vinna fyrir ákærða við húsbyggingu. Spurðurum vitneskju um fjárhagsstöðu ákærða, er samskipti þeirra hófust, kvað C ákærðahafa sýnst mjög vel fjáður og aldrei virst standa á peningum vegnahúsbyggingarinnar.Er C frétti að verið var að selja bréf í Byr hefði hanngengið á ákærða og spurt hvort hann væri ekki búinn að selja bréfin þeirra íByr, sem var meiningin að gera að hans sögn. Ákærði hefði sagt svo vera enfjárfestar sem ákærði kvaðst hafa verið í samskiptum við vegna þessa hefðutekið peningana og farið með úr landi til að kaupa „dollarabréf“. Ákærðisagðist ekki hafa ráðið við þá atburðarás og þeir hafi því þurft að fljóta með.Hann lýsti því að í ágúst hefði hann þurft að greiða skatta af þessumviðskiptum og hafi hann enn afhent ákærða peninga vegna þess. Þannig gekk þettakoll af kolli og ákærði hefði stöðugt gengið á C og B son hans. Ákærði hefðisagt að losa hefði þurft um dollarabréfin og koll af kolli og þetta hefðiþróast svona þar til C og fjölskylda hans höfðu lagt ákærða til rúmar11.000.000 króna. C kvaðst ekki hafa átt alla peningana til sem ákærði fékk oghafi B sonur hans lagt til peninga svo, og [...] eiginkona hans, og lýsti hannþessu. Þegar verst lét kvaðst C hafa verið með 4.000.000 króna í yfirdrátt íbankanum til að fjármagna greiðslurnar til ákærða. Hann hefði ekki fengið neitttil baka frá ákærða en ákærði hefði hins vegar ávallt greitt sér vinnulaun.Aldrei hefði komið til tals að ákærði legði fé í þessi samskipti. Hann lýstiþví að ákærði hefði notað ýmis brögð til að ná peningum af þeim feðgum og lýstihann því að ákærði hefði meðal annars sýnt sér bréf frá lögmanni sem væri aðinnheimta dollarabréfin. Þetta bréf kvaðst C hafa farið með í bankann sinn oglagt fram í því skyni að fá yfirdráttarheimild sína framlengda. C staðfesti aðgreiðslurnar sem fram koma í þessum ákærulið væru réttar og þær byggjast ágögnum sem liggja frammi. Hann kvað greiðslur til sín, samkvæmt yfirliti, veragreiðslur ákærða fyrir vinnu og fyrir muni sem C hefði greitt fyrir ákærða.Hann nefndi dæmi um þetta en þessar endurgreiðslur væru samtals að fjárhæð1.939.520 krónur til sín og B sonar síns.Vitnið B kvaðst ekki hafa þekkt ákærða neitt er hannhitti hann fyrst en ákærði hefði komist inn á föður sinn er hann var að vinnavið akstur fyrir ákærða. Hann lýsti því að hann hefði verið með föður sínum erákærði hringdi í hann til að reyna að fá hann til að leggja fram fjármuni.Ákærði hefði þannig átt frumkvæðið. B kvað föður sinn hafa sagt nei við ákærðatvisvar til þrisvar sinnum. Að því kom að föður hans hafi fundist þetta í lagiog ákærði virst gjörsamlega meinlaus. Ákærði sagðist vera í hópi manna semhygðust fjárfesta í stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði sem var að fara á markað.Fram kom hjá ákærða að búið væri að kaupa stofnfjárbréfin en þau þyrfti aðleysa út. Ákærði hefði náð að sannfæra þá feðga um að leggja til peninga ogkomast í hóp manna er hygðust fjárfesta í stofnfjárbréfum í Byr sem síðan áttiað selja stuttu síðar. Ákærði hefði sagt að hann hefði leyst út stofnfjárbréfinen að hann hefði farið í gjaldeyrisviðskipti fyrir þá feðga og ætlað að hækkaupphæðina sem hann ætlaði að skila þeim. Á þennan hátt hélt ákærði leiknumáfram og náði alltaf meiri og meiri peningum af þeim feðgum og greindi þeim fráþví að meiri peninga þyrfti til að leysa út gjaldeyrinn að utan og til að gerahitt og þetta. Meðal annars hefði hann sagst þurfa að stofna bankareikninga,gjaldeyrisreikninga og fleira. Alltaf hafi þurft meiri peninga til að náfjármunum þeirra feðga út. Ákærði hefði sagt að hann hefði notað alla peninganasem hann fékk frá þeim feðgum í því skyni að losa út fjármuni sem lýst hefurverið. Ekki hafi komið fram að ákærði hefði haft peninga undir höndum utanfyrst er hann hitti föður vitnisins en þá hefði hann veifað himinháum fjárhæðumtil að fá hann til viðskipta og hann hefði þannig komist inn á föður vitnisins.Ákærði hefði beitt blekkingum og gefið tilhæfulausar skýringar eins og rakiðvar.Í ákærunni er háttsemi ákærða lýst þannig að um lán hafiverið að ræða með tilhæfulausum skýringum ákærða eins og lýst er. Spurður umþetta kvað vitnið ekki hafa verið um lán að ræða, heldur hafi peningarnir veriðafhentir í því skyni að ákærði keypti stofnfjárbréfin í Byr en ákærði hefðifalið sig á bak við D sem hefði átt að vera í aðstöðu til að fá stofnfjárbréfiná lágu verði og að bréfin yrðu síðan seld með hagnaði á markaði stuttu síðar. Bkvað þetta hafa verið blekkingu hjá ákærða og lygin hafi ekki komið í ljós fyrren undir lokin. B lýsti því að strax og ákærða voru afhentir peningarnir hefðibyrjað eltingaleikur við hann, nánast daglega uns lögreglan bað vitnið að komatil skýrslutöku en þá fyrst vissi hann af því að ákærði sætti lögreglurannsóknvegna málsins.Fyrir liggur yfirlit um endurgreiðslu ákærða til B og C,föður hans en endurgreiðslurnar hafi að hans sögn verið lágar fjárhæðir til aðhalda sér góðum. Hann hefði haldið nákvæma skrá yfir þær fjárhæðir engreiðslurnar fóru um bankareikning hans. B skoðaði yfirlitið og staðfesti þaðen þar koma fram fjárhæðirnar og dagsetningar endurgreiðslna, samtals aðfjárhæð 1.939.520 krónur.Vitnið [...] er eiginkona B og móðir B. Hún kvaðst hafaverið erlendis er samskipti C og ákærða hófust. Henni skyldist að til hafistaðið að kaupa hlutabréf í Byr sparisjóði. Hún kvað ákærða stöðugt hafa beðiðum meiri peninga. Hún kvaðst einu sinni hafa hringt í ákærða á þessum tíma ogsagt við hann að hann skyldi ekki stela peningum frá C manni sínum sem værimjög áreiðanlegur maður. Hún væri sjúklingur og hún þyldi ekki svona uppákomur.Ákærði hefði sagt að allt væri í lagi. Allir peningarnir yrðu endurgreiddir ámánudaginn. Hún kvað sér hafa fallið þetta mjög þungt, að ákærði beitti B, synisínum, þannig að hann afhenti ákærða peninga hennar en um var að ræða sparnaðhennar.Niðurstaða ákæruliðar IIÁkærði neitar sök.Sannað er með trúverðugum vitnisburði B og C að þeirafhentu ákærða fjármunina sem í þessum ákærulið greinir en fyrir liggjabankagögn sem styðja þessar peningafærslur og þá hefur ákærði framselt allarávísanirnar sem um ræðir. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði B og C, meðstoð í vitnisburði [...] og með stoð í gögnum sem rakin voru, gegn neitunákærða, að hann blekkti feðgana til að afhenda sér fjármunina eins og lýst er íákærunni. Með því hefur ákærði gerst sekur um fjársvik svo sem í ákæru greinir.Ákæruliður IIIVitnið F kvað þá ákærða hafa verið [...] en hann hafiekki vitað af honum fyrr en hann kom nánast daglega í mat þar sem F starfaði.Þeir hafi þá rætt saman. Að því kom að ákærði tók að reifa peningamál við F.Ákærði hefði nefnt að hann ætti í verulegum vandræðum. Hann hefði gertgjaldeyrissamning við Landsbankann og hann vantaði peninga til að leysagjaldeyrinn út og bað F um að hjálpa sér. Ákærði hefði sagt gjaldeyrinn á afarhagstæðum kjörum og hefði hann nefnt ótrúlegar tölur í þessu sambandi. F kvaðstekki hafa mikil auraráð en þrátt fyrir það viljað aðstoða ákærða sem varörvæntingarfullur vegna þessa. Hann hafi þá afhent ákærða peninga til að hanngæti leyst út gjaldeyrinn og lofaði ákærði F einhverjum mismun á kaup- ogsöluverði gjaldeyrisins. Samkomulag þeirra var munnlegt„heiðursmanna-samkomulag“ og ákærði lofaði í upphafi að greiða fljótt sem ekkivarð. Þetta hefði því orðið hálfgerður leikur þar sem ákærði var „alltaf aðredda þessu“ og virtist vera í stöðugum samskiptum við bankann. F kvað þetta ekkivera hvatann að því að hann aðstoðaði ákærða, heldur hafi það verið vinskapurþeirra sem myndaðist á þessum tíma. F kvaðst ekkert hafa vitað um fjárhagákærða á þessum tíma. F staðfesti yfirlit sem liggur frammi meðal gagnamálsins. Þar koma fram dagsetningar og fjárhæðir sem hann greiddi ákærða, svosem í þessum kafla ákæru greinir, og yfirlit endurgreiðslna ákærða að fjárhæð661.060 krónur.2Vitnið F kvað ákærða hafa greint sér frá því að hannþyrfti 30.000 krónur til að liðka fyrir upphaflegum gjaldeyrisviðskiptum. Hannhefði greitt ákærða þessa fjárhæð í því skyni.Vitnið [...] kom fyrir dóminn. Henni var greint frá þvíað meðal gagna málsins væru upplýsingar um að ákærði hefði gefið upp nafnvitnisins vegna gjaldeyrissamninga ákærða í Landsbankanum og að vitnið væri aðvinna að máli ákærða í bankanum á árinu 2009. Hún kvaðst aldrei hafa heyrtþetta og hún hafi aldrei unnið að gjaldeyrismálum hjá bankanum. Hún vissi engindeili á ákærða.Niðurstaða ákæruliðar III 1 og 2Ákærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði F, sem styðst við bankagögn ogframsal ákærða á 1.200.000 króna tékkanum sem lýst er og styðst einnig viðsímhlustun þar sem ákærði biður F um að leggja inn 30.000 krónur, sem hanngerði samanber ákærulið III 2, að F hafi afhent ákærða alla fjármunina sem íþessum ákærulið greinir. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði F sem færstoð í öðrum gögnum málsins, gegn neitun ákærða, að ákærði fékk F til aðafhenda sér fjármunina með blekkingum eins og lýst er í ákærunni og F bar umfyrir dóminum. Með þessari háttsemi hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður IVEins og rakið var að framan var fallið frá þessum kaflaákærunnar.ÁkæruliðurVVitniðH kvaðst hafa hitt ákærða í ágúst 2008 er í gangi var [...] þar sem H starfaði.Hann hafi kynnst ákærða sem oft lagði leið sína að [...]. Í nóvemberlok 2008hafi ákærði komið að máli við sig og spurt hvort hann gæti aðstoðað sig íerfiðleikum. Hann þyrfti að leysa út gjaldeyrissamning í Seðlabankanum og hannhefði ekki næga fjármuni til þess. H kvaðst ekki hafa haft neina ástæðu til aðvantreysta ákærða sem hann þekkti ekki nema af kunningsskap vegna komu hans íkirkjuna. Hann hefði þá afhent ákærða ákveðna upphæð sem ákærði skilaði síðanað hluta viku síðar. Þá kom fram hjá ákærða að hann hefði ekki getað lokiðmálinu. Hann þyrfti meiri peninga og spurði hvort H gæti hjálpað sér, hann værií vandræðum. H kvaðst hafa sagt ákærða að hann ætlaði að athuga málið. Hannhefði síðan ráðfært sig við mann og athugað hvort ákærði væri í vanskilum íbönkum sem ekki reyndist vera en hann kvaðst ekki hafa vitað um feril ákærða. Hkvaðst síðan hafa afhent ákærða fjármunina sem lýst er í ákærunni. Alltaf hefðiverið sama sagan hjá ákærða um gjaldeyrisviðskipti. H kvaðst hafa spurt er fórað líða á, og hann verið úrkula vonar um að fá eitthvað til baka, hverjir værumeð þetta í bankanum. Ákærði hefði þá spunnið upp ótrúlegar sögur. H lýsti þvíað erfitt hefði verið að verjast ákærða er hér var komið sögu. Af sinni hálfuhefði allt snúist um að endurheimta fjármuni sína. Þá hafi ákærði ítrekað lofaðendurgreiðslu eftir hádegi ef hann fengi milljón í viðbót og lýsti H þessu.Ákærði hefði gefið mikil loforð og meðal annars sagt „ég sver það við gröfföður míns“ að það væri satt og rétt sem hann segði. Allt hefði verið í þessumdúr. H kvað eftir á að hyggja ljóst að þetta hefði verið flétta hjá ákærða.Ásetningur hans til að svíkja út úr sér peninga hefði verið til staðar fráupphafi. H kvað vonina um að endurheimta fjármuni sína hafa verið drifkraftinner hann afhenti ákærða stöðugt meira fé, eins og rakið er í ákærunni, og vonaðihann að sér væri sagt rétt frá og hann hefði trúað því en hann hefði ítrekaðkrafið ákærða um fjárhæðina sem hann hafði látið af hendi. H lýsti því hvernigatburðirnir mögnuðust stig af stigi og hann hefði verið lentur í ferli sem mjögerfitt hafi verið að standast sálfræðilega. Þetta séu verstu aðstæður sem hannhafi lent í. H staðfesti rétt yfirlit meðal gagna málsins þar sem fram komaupplýsingar um greiðslur til ákærða og endurgreiðslur ákærða að fjárhæð1.712.288 krónur. Gögnin byggjast á bankagögnum að mestum hluta.Niðurstaðaákæruliðar VÁkærðineitar sök.Sannaðer með vitnisburði H og með bankagögnum sem liggja frammi, auk framsals ákærðaá tékka, að H afhenti ákærða fjármunina eins og lýst er í ákærunni. Meðal gagnamálsins eru hljóðrituð samtöl ákærða og H á tímabilinu frá 27. mars 2010 til11. apríl 2010. Þar má ráða að ákærði reynir að fá H til þess að halda aðpeningar séu væntanlegir. Þá segir í lögregluskýrslu um hljóðritunina auk þesssem það kemur fram í símtölunum sjálfum, að ákærði þykist á sama tíma og hanner að tala við H vera að tala við aðra í síma. Tæknigögn sýna að svo var ekki.Þetta styður það mat dómsins að ákærði hafi í samskiptum sínum við H stöðugtbeitt hann blekkingum.Sannaðer með trúverðugum vitnisburði H með stoð í gögnunum sem rakin voru, gegnneitun ákærða, að hann hafi blekkt H til að afhenda sér fjármunina sem í ákærugreinir, á þann hátt sem þar er lýst. Með blekkingunum hefur ákærði gerst sekurum fjársvik.Ákæruliður VIVitnið I kvaðst hafa kynnst ákærða sem kom reglulega ávinnustað I, sem er [...] hér í borg. Þannig kynntist hann ákærða í spjallieins og gengur. Það hafi síðan verið í byrjun desember 2006 sem ákærði færði ítal við I hvort hann væri ekki til í að koma í „business“, gjaldeyrisviðskipti,sem gæti gefið góðan ávinning ef I legði til peninga og ákærði kvaðst þá mundukoma með ávinninginn til hans daginn eftir. Einhverra hluta vegna kvaðst I hafagert þetta og afhent ákærða 800.000 krónur, 6. desember 2006 og hafi ákærðiætlað að koma með ávinninginn daginn eftir. Ákærði kom hins vegar að máli viðhann daginn eftir og kvað eitthvað hafa klikkað og hann þyrfti meiri peningafrá I. I kvað sér þá hafa fundist hann kominn í vandræði. Þannig hefði ákærðistöðugt komið fram og ávallt sagt að eitthvað hefði brugðist, hann þyrfti meiripeninga frá I og hann muni skila af sér daginn eftir. I kvaðst síðan hafaafhent ákærða peninga eins og lýst er í ákærunni en sér hafi fundist hannkominn í klemmu. Hann kvaðst ekki hafa þekkt til ákærða áður og ekki vita umgreiðslugetu hans eða hvort hann stundaði gjaldeyrisviðskipti. I kvaðst hafatreyst ákærða. I kvaðst hafa gengið hart á eftir ákærða um að fá endurgreitt oglýsti hann þessu nánar. I lýsti því hvernig sér hafi fundist eins og hann værifastur í eigin gildru.I var spurður um tvær síðustu greiðslurnar til ákærða,26. júní 2007 og 28. október 2008, og hvernig á þeim stæði. I kvaðst stöðugthafa hringt í ákærða. Skilja mátti I svo að þessar 12.000 krónur sem hann lagðiinn á reikning ákærða 26. júní 2007 og 28. október 2008 hafi verið lán tilákærða sem hann endurgreiddi daginn eftir. Þær greiðslur tengist þannig ekkigjaldeyrisviðskiptunum sem fyrstu sex töluliðir þessa kafla ákærunnar snúistum. I staðfesti, sem rétt, yfirlit vegna greiðslnanna sem í þessum ákæruliðgreinir. Þar koma fram dagsetningar og fjárhæðir og er það allt í samræmi viðákæruna. Alls fékk I endurgreiddar frá ákærða 3.763.000 krónur.Niðurstaða ákæruliðar VIÁkærði neitar sök.Með vísan til vitnisburðar I og neitunar ákærða erósannað að tvær síðustu greiðslurnar inn á reikning ákærða, annars vegar 26.júní 2007 og hins vegar 28. október 2008, 12.000 krónur í hvort sinn, hafiverið fengnar með blekkingum, heldur hafi verið um að ræða lán I til ákærða semendurgreiddi daginn eftir eins og lýst var. Ákærði verður því ekki sakfelldurfyrir fjársvik að því er þessar fjárhæðir varðar og er hann sýknaður af þessumhluta ákæruliðarins.Sannað er með vitnisburði I, sem styðst við bankagögn ogávísanir sem ákærði hefur framselt, að I afhenti ákærða fjármunina svo sem lýster í fyrstu 6 töluliðum ákærunnar. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði Imeð stoð í ofanrituðu og öðrum gögnum málsins, gegn neitun ákærða, að ákærðiblekkti I til að afhenda sér þessa fjármuni eins og I bar og lýst er í ákærunni.Með blekkingunum hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður VII 1 og 2Vitnið J kveðst hafa kynnst ákærða eftir umferðaróhapp enákærði hefði fylgst með líðan sinni. Að því kom að ákærði sagði vitninu að hannhefði verið með framvirka gjaldeyrissamninga og hann vantaði peninga til aðleysa út fjármuni. J kvaðst hafa afhent ákærða 450.000 krónur hinn 5. desember2008 í þessu skyni og átti J að fá ávöxtun af þessu.Eftir þetta hefði ákærði stöðugt hringt í sig. Það varðtil þess að J afhenti ákærða þá peninga sem um getur í 2. lið þessa kaflaákærunnar. Ástæðuna kvað J þá að hann hefði verið farinn að treysta ákærða enákærði hefði sagst þurfa þessa fjármuni til að losa peningana út vegna hinnaframvirku gjaldeyrissamninga, að sögn. J hefði því greitt ákærða þær 3.315.000krónur sem lýst er í 2. lið ákærunnar. Hann kvað fjármunina sem hann afhentiákærða ekki hafa verið lán þótt það kunni að vera túlkunaratriði að hans sögn.J kvaðst ekki hafa haft hugmynd um bakland ákærða og hvort hann væri borgunarmaður.Ákærði hefði hins vegar komið mjög vel fyrir. Eftir því sem biðin varð lengrieftir endurgreiðslu, var beðið um frekari greiðslur sem J innti af hendi.Endurgreiðslurnar áttu sér stað eftir að J kvaðst hafa gengið mjög hart framvið að fá þær og lýsti hann mikilli vinnu við þetta, stöðugum samskiptum viðákærða og ferðum á heimili hans. J vísaði til skriflegra yfirlýsinga ákærða semliggja frammi þar sem fram koma fjárhæðir sem hann kvaðst skulda J. Annarsvegar er skjal, dagsett 10. febrúar 2010, þar sem lofað er greiðslu 4.000.000króna fyrir 10. apríl 2010 og hins vegar er skjal, dagsett 19. mars 2010, þarsem ákærði kvaðst ætla að greiða skuld sína við J að fjárhæð 3.258.400, eigisíðar en 23. mars 2010. J staðfesti yfirlit yfir greiðslur sínar til ákærða,sem eru eins og í ákæru greinir, og yfirlit um endurgreiðslur ákærða alls1.660.000 krónur.Niðurstaða ákæruliðar VII 1 og 2Ákærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði J og með stoð í bankagögnum, enmeðal annars liggur fyrir að ákærði framseldi tékkana sem í 2. lið þessa kaflaákæru greinir, að hann afhenti ákærða fjármunina svo sem lýst er í þessumákærukafla. Vitnisburður J er trúverðugur og fær stoð í ofanrituðu og jafnframtstoð í myndbandsupptökum J af samskiptum við ákærða sem sýna að ákærði játaðiað skulda J og fleira, en upptökurnar eru til þess fallnar að styðja vitnisburðJ. Er samkvæmt þessu sannað með trúverðugum vitnisburði J með stoð í gögnum semrakin voru, gegn neitun ákærða, að ákærði blekkti J til að afhenda sérfjármunina sem lýst er í þessum ákærulið. Með blekkingunum hefur ákærði gerstsekur um fjársvik.Ákæruliður VIIIVitnið K kvað upphaf samskiptanna við ákærða hafa veriðer ákærði hringdi í hann og bað hann að taka þátt í gjaldeyrisviðskiptumerlendis frá en K kvaðst fyrst hafa kynnst ákærða er bifreið ákærða var tilviðgerðar á verkstæði K. Ákærði hefði rætt um kostnað sem myndaðist við að látagjaldeyrisviðskiptin ganga eftir, auk þess að ræða um ávöxtun. K hafi látið tilleiðast og afhent ákærða fjármuni, sparifé sem hann átti. Ákærði hefði rætt umákveðinn dag til endurgreiðslu sem stóðst síðan ekki. Þá hefði ákærði sagt aðkostnaður yrði meiri en hann bjóst við og ef K legði meira af mörkum yrðiávöxtun hans meiri. Þannig hefðu samskiptin gengið áfram og ákærði svikið hann„hægri vinstri“. Endurgreiðslur hefðu dottið inn öðru hvoru en aldrei eins ogum var rætt. K kvað að ákærði hefði eins og haldið sér volgum en aldrei hafineitt staðist af því sem ákærði sagði og hann hefði svikið sig trekk í trekk.Þrátt fyrir þetta hefði hann af einhverjum ástæðum afhent ákærða peninga áframog ákærði ávallt lofað hærri ávöxtun. Ákærði hefði þannig sagt sér að hannstundaði gjaldeyrisviðskipti og K mætti vænta ágóða. Ákærði hefði greint sérfrá því að kostnaðurinn væri við að leysa peningana út. K kvaðst ekki hafaskilið þetta en ákærði hefði virst hafa gríðarlega þekkingu til að talaskynsamlega um þessa hluti að því er sér virtist. K hafði ekki aðrarupplýsingar um fjárhagsgetu ákærða en þær sem fram komu, þess efnis að hannætti gríðarlegar eignir hér og þar. K kvaðst þannig hafa treyst ákærðafullkomlega en hann hefði komið þannig fram og talað þannig um þessi mál aðhann skapaði traust. K lýsti endurgreiðslum ákærða til sín en alls endurgreiddiákærði 7.291.000 krónur.Niðurstaða ákæruliðar VIIIÁkærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði K með stoð í bankagögnum, enmeðal annars liggur fyrir að ákærði framseldi tékkana sem hér um ræðir en aðrargreiðslur áttu sér stað með innlögnum á reikning ákærða, að K afhenti ákærðafjármunina svo sem lýst er í þessum kafla ákærunnar. Sannað er með trúverðugumvitnisburði K, með stoð í því sem rakið var og öðrum gögnum málsins, gegnneitun ákærða, að ákærði fékk K til að afhenda sér fjármunina með blekkingum,eins og K bar og lýst er í ákærunni. Með beitingu blekkinga hefur ákærði gerstsekur um fjársvik.Ákæruliður IXVitnið L kveðst hafa þekkt ákærða lengi. Hann kvað ákærðahafa komið að máli við sig og beðið sig um að lána sér peninga. Hann hefði gertþað og lánað ákærða peningana sem í ákærunni greinir en ákærði hafi verið í„kröggum“ á þessum tíma. Ákærði hefði lofað endurgreiðslu og hann hefði lánaðhonum peningana í trausti þess en samningar vegna þessa hefðu verið munnlegir.L, sem kvaðst hafa þekkt ákærða í áratugi, kvaðst hafa talið hann borgunarmannog lánað honum í trausti þess. Hann kvað ákærða hafa endurgreitt óverulegafjárhæð, eða 200.000 til 300.000 krónur. Lánin eigi að vera greidd nú, sem ekkisé raunin.L greindi frá því í lögregluskýrslu 13. apríl 2010 aðákærði hefði haft samband í apríl 2008 til að biðja um peningalán til að losaum gjaldeyri sem hann kvaðst eiga og ekki getað losað nema greiða fyrst ákveðnaupphæð. Þá kveðst L hafa lánað ákærða 490.000 krónur. Fyrir dómi mundi hannekki hvers vegna ákærði bað um lánin. Þá segir í skýrslunni að L hefði lánaðákærða 4.000.000 króna árið 2009 og 1.560.000 krónur í byrjun árs 2010 og allthafi verið til að liðka fyrir dollaragreiðslum sem ákærði kvaðst eiga fastar áreikningi og að hann myndi nota þá fjárhæð til að gera upp skuld sína við L.Ítrekað spurður um þetta fyrir dómi kvaðst L hafa lánað ákærða peningana enhann hafi ekki vitað hvað ákærði ætlaði að gera við þá. L var spurður að þvíhvort ákærði hefði blekkt hann til lánveitinga eins og í ákæru greinir eðahvort hann hafi veitt ákærða peningalán sem hann hefði ekki greitt. L kvaðákærða ekki hafa greitt. Spurður hvort lánveitingarnar hefðu verið vegnagjaldeyrisviðskiptanna, svo sem í ákæru greinir, kvaðst L ekki muna það. Ákærðihefði sagt eitt í dag og annað á morgun. Spurður hvort hann líti á háttsemiákærða sem svik, taldi hann svo vera þar sem ákærði hefði ekki endurgreittlánin. Ákærði hefði ítrekað sagt að peningar væru að koma og hann hefði lánaðhonum áfram í trausti þess. L staðfesti að yfirlit meðal gagna málsins sýnigreiðslur sínar til ákærða og 200.000 króna endurgreiðslu frá honum.Niðurstaða ákæruliðar IXÁkærði neitar sök en honum er gefið að sök að hafa blekktL til að afhenda sér 8.309.000 krónur sem lán, eins og lýst er í ákærunni.Vitnið L, sem kvaðst hafa þekkt ákærða áratugum saman, kvað ákærða, sem veriðhafi í kröggum, hafa komið til sín og beðið sig um að veita sér lán sem Lkvaðst hafa gert í trausti þess að ákærði endurgreiddi.Með vísan til vitnisburðar L um lánveitinguna ogvitneskju hans um hag ákærða og fleira, og gegn neitun ákærða, er ósannað aðákærði hafi beitt L blekkingum og ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið.Ákæruliður XVitnið M kvaðst hafa kynnst ákærða haustið 2009 en ákærðihefði boðist til að fjárfesta fyrir hana. Þau hefðu verið búin að ræða dálítiðsaman er ákærði sagði henni að hann hefði sniðugt „fjárfestingardæmi“ sem hannlýsti ekki frekar. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig á því um hvað þetta sneristen hún hefði afhent ákærða fjármunina og í fyrstu hefði hann endurgreitt.Ítrekað spurð, vissi hún ekki hvernig ákærði hugðist ávaxta peningana sem húnafhenti honum en málið hafi snúist um það að ávaxta peningana sem hún afhentiákærða og hún muni ekki hvort gjaldeyrisviðskipti hefðu verið nefnd í þessusambandi. Það gæti hafa verið. Hún kvaðst ekki hafa veitt ákærða peningalán.Hún kvaðst ekkert hafa vitað um fjárhagsstöðu ákærða á þessum tíma. Ílögregluskýrslu af M segir hún að ákærði hefði sagt sér að hann stundaðifjármálaviðskipti fyrir sig og aðra, auk þess sem hann gerði upp húsnæði. Fyrirdóminum kvað hún þetta rétt og að hún hefði ekki vitað annað um fjárhagsstöðuákærða en það sem þarna kemur fram. Hún staðfesti yfirlit sem sýnir fjárhæðirsem hún greiddi ákærða og endurgreiðslur frá ákærða að fjárhæð 1.690.000 krónur.Niðurstaða ákæruliðar XÁkærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði M og með stoð í bankagögnum aðhún afhenti ákærða 6.800.000 í bankaávísunum, eins og lýst er í ákærunni, og aðákærði fékk hana til að leggja inn á reikninga ýmissa einstaklinga 4.998.000krónur eins og lýst er í ákærunni. Með trúverðugum vitnisburði M og með stoð íofanrituðu og öðrum gögnum málsins er sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafibeitt M blekkingum, eins og hún bar, og lýst er í ákærunni, jafnt til aðafhenda sér ávísanir og til að fá hana til að leggja inn á bankareikninga semlýst er í ákærunni. Með blekkingunum hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður XIVitnið E kvað M hafa hringt í sig og greint sér frágjaldeyrisviðskiptum sínum en 600.000 krónur vantaði til að ljúka þeim. Framkom að M var í samskiptum við ákærða vegna þessa. E kvaðst þá hafa greitt þáfjárhæð eins og lýst er í ákærunni og síðan var stöðugt haldið áfram að hennarsögn. Hún hafi spurt út í viðskiptin og fengið þær upplýsingar að þetta væri „alltað ske“ og henni hafi því fundist hún verða að halda áfram fjárútlátum, eins oghún gerði, þar sem hún hefði ella talið 600.000 krónurnar sem hún lagði inn 11.desember 2009 tapað fé. Hún kvaðst hafa talið ákærða nota peningana til aðleysa út vörur fyrir fyrirtæki. Hún hefði spurt M að þessu og hún sagt já,þetta væri einhvern veginn svoleiðis. Hún kvað M hafa verið „millistykki“ en Ehefði tvisvar sinnum rætt við ákærða símleiðis. Í annað skiptið hefði hannspurt hana hvort hún gæti fengið 1.000.000 króna yfirdrátt í bankanum og í hittskiptið hefði hann sagt að hann hefði lagt peninga inn á reikning hennar, semreyndist ekki rétt. Peningana, sem hún innti af hendi og lýst er í ákærunni,hefði hún lagt inn á reikninga sem gefnir voru upp en M veitti henniupplýsingar um þá. Hún hefði spurt M um skýringar á þessu og hafi hún þá sagtað þessar upphæðir vantaði í einhverju skyni. Hún var alls ekki viss í hvaðaskyni greiða átti en hún kvað sig minna að fram hefði komið að það vantaði1.200.000 krónur í einhverju skyni. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig á því hvaðvar á ferðinni en greitt engu að síður. Allar innlagnirnar voru með sömuskýringu M en E kvað sér hafa fundist skrýtið að hún greiddi inn á reikningamargra aðila. M hefði greint frá því að ákærði væri að dreifa peningunum. Húnhefði ekki vitað neitt um ákærða. Hún treysti M og lýsti hún því. Hún kvaðstekki hafa fengið neitt endurgreitt. Hvorki ákærði né M hefðu haft samband viðsig eftir þetta. E staðfesti yfirlit sem liggur frammi þar sem fram koma fjárhæðirog dagsetningar yfir greiðslur sem inntar voru af hendi og eru þær hinar sömuog í ákærunni.Vitnið M kvaðst hafa rætt við E og greint henni frá þvíað ákærði væri að ávaxta peninga fyrir hana. Það varð til þess að E hefði látiðfé af hendi rakna og talið sig vera að fjárfesta á sama hátt og vitnið. Mkvaðst í einhverjum tilvikum hafa gefið E upp nöfn og reikninga sem E átti aðleggja peninga inn á. Hún kvað þetta ekki hafa verið fyrirmæli sín heldur hefðiE átt sjálf þetta val og ráðið hvort hún greiddi.Niðurstaða ákæruliðar XIÁkærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði E, með stoð í bankagögnum semsýna innleggin sem í ákæru greinir, að hún lagði þessa fjármuni inn áreikningana, svo sem lýst er í ákærunni. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburðiE og með stoð í vitnisburði M og með stoð í öðrum gögnum málsins, gegn neitunákærða, að hann blekkti E, með milligöngu M, til fjárútlátanna sem í ákærugreinir. Með beitingu blekkinga hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður XIIVitnið S kvaðst hafa lánað syni sínum 800.000 krónur ogþeir fjármunir hefðu runnið til ákærða á sínum tíma. Sú fjárhæð var endurgreiddtveimur til þremur dögum síðar, að því er hana minnti. Eftir það fór ákærði aðhringja í hana og greindi hann frá því að hann stundaði gjaldeyrisviðskipti ogað hún fengi góða ávöxtun, legði hún fram peninga. Hún kvaðst ekki hafa vitaðhvort frásögn ákærða af gjaldeyrisviðskiptunum væri rétt en hún hefði treysthonum og lagt inn á reikning hans þær fjárhæðir sem í ákærunni greinir en þaðhafi hún gert eftir að ákærði hefði hringt í hana og sagt til um hverjarfjárhæðirnar ættu að vera hvert sinn. Ákærði hefði samkvæmt þessu lofað aðávaxta peningana sem hún greiddi honum. Hún kvað ákærða hafa endurgreitt633.125 krónur og staðfesti hún yfirlit um greiðslur hennar til ákærða ogendurgreiðslurnar til sín.Niðurstaða ákæruliðar XIIÁkærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði S, með stoð í bankagögnum semsýna innleggin sem í ákæru greinir, að hún lagði þessa fjármuni inn á reikningaákærða svo sem lýst er í ákærunni. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði S,með stoð í öðrum gögnum málsins, gegn neitun ákærða, að ákærði fékk hana tilþessa með blekkingum eins og S lýsti og svo sem í ákæru greinir. Með beitingublekkinga hefur ákærði gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður XIIIVitnið V kvaðst hafa verið verktaki hjá [...] á þessumtíma og hann hefði unnið við frágang [...] að heimili ákærða og þá hafi hannkynnst honum. V kvaðst hafa ætlað í ferðalag á árinu 2009 og hinn 17. mars 2009hefði hann afhent ákærða 300.000 krónur til að hann keypti fyrir sig gjaldeyri.Ákærði skilaði gjaldeyrinum aldrei að sögn vitnisins. Þá lýsti V því að áþessum tíma hefði hann haft hug á því að skipta um gröfu. Ákærði hefði þá sagtað hann væri með nýlega gröfu og ef vitnið gæti útvegað 1.000.000 króna þá gætihann fengið gröfuna. V kvaðst hafa tekið 1.000.000 króna lán og afhent ákærða íþessu skyni og kvaðst hann hafa beðið eftir að fá gröfulyklana afhenta. Grafankom hins vegar aldrei. Þá hafi hann frétt að þetta væri allt eitthvað skrýtiðog tókst honum að fá milljónina endurgreidda. Ákærði hefði haft samband við sigdaginn áður en hann fór í fangelsi, eins og vitnið bar, og greiddi honum 72.000krónur í reiðufé. Síðan hefði allt farið upp í loft og kvaðst V samkvæmt þessuenn eiga hjá ákærða 228.000 krónur.V nefndi ekki viðskiptin með gröfuna við skýrslutökur hjálögreglunni undir rannsókn málsins. Spurður um þetta fyrir dóminum kvað hannþetta hafa verið eins og lýst var. Til hafi staðið að kaupa gröfu sem ekki varðúr. Fyrir liggur handskrifaður miði sem V kvað ákærða hafa afhent sér. Viðskýrslutöku hjá lögreglunni greindi V svo frá að þar kæmu fram útreikningarákærða um 506.000 króna ágóða sem hann gæti vænst ef af gjaldeyrisviðskiptumákærða yrði. Fyrir dóminum kvað V samskiptin hafa byrjað með gröfuviðskiptum ensíðan hafi samskiptin farið út í aðra sálma eins og V bar og ákærði hefðibreytt samskiptunum og reiknað vexti af milljóninni sem hann gæti vænst og hafiákærði þá tekið að ræða gjaldeyriskaup, en fram kom hjá V að hann áttaði sigekki á því sem ákærði bar á borð fyrir hann á þessum tíma.Niðurstaða ákæruliðar XIIIÁkærði neitar sök.Vitnið V lýsti því fyrir dómi að hann hefði afhent ákærða1.000.000 króna hinn 19. mars 2010 vegna fyrirhugaðra gröfukaupa sem ekki varðúr og fékk hann peningana þá til baka. Með þessum vitnisburði og gegn neitunákærða er ósannað að ákærði hafi fengið V til að afhenda sér 1.000.000 krónameð blekkingum og er ákærði sýknaður af þeim hluta þessa ákæruliðar.Sannað er með trúverðugum vitnisburði V og með öðrumgögnum málsins að hann afhenti ákærða 300.000 krónur, eins og lýst er íákærunni, og að ákærði blekkti V til að afhenda sér fjármunina eins og V bar oglýst er í ákærunni. Hefur ákærði með blekkingunum gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður XIV 1 og 2Vitnið T kvaðst hafa þekkt ákærða lengi vegnafjölskyldutengsla. Á þeim tíma sem í ákæru greinir var ákærði milliliður viðjarðarsölu. Strax eftir það hefði ákærði viljað fá peninga frá T og átti þaðsem ákærði stundaði að vera mjög ábatasamt, að hans sögn. T kvaðst hafa vitaðum forsögu ákærða og hann hefði rætt við hann og eftir það trúað því að hannværi að bæta ráð sitt. Er hann afhenti ákærða 1.100.000 krónur hinn 19.desember 2006 hefði T verið á heimleið eftir jarðarsöluna og hafi hann orðið aðganga frá þessari greiðslu í banka á [...] á heimleiðinni, sem hann gerði.Ákærði hefði sagt að peningarnir yrðu komnir aftur inn á reikning T áður enhann kæmi heim til sín. Skýringar ákærða voru þær að hann þyrfti þessa fjárhæðtil að losa um peninga sem tengdust jarðarsölunni og að þetta skilaði sér straxá meðan ákærði æki frá [...] í [...]. Hins vegar stóðst ekkert af því semákærði sagði. Hann hafi áður afhent ákærða 700.000 krónur hinn 13. desember2006. Þá kvaðst T hafa afhent ákærða fjármunina sem lýst er í 2. lið þessakafla ákærunnar. Ákærði hefði gefið þá skýringu að hann væri að losa umfjármagn og allt væri pottþétt. T hefði vitað að svo væri ekki en hann hefðigreitt í trausti þess að hann liðkaði fyrir og fengi endurgreitt en T kvaðstoft hafa leitað eftir endurgreiðslum frá ákærða sem þá bað um meira fjármagntil þess að liðka fyrir, eins og það var kallað. T kvaðst ekki hafa vitað umbága fjárhagsstöðu ákærða enda hefði hann ekki lifað þannig og hann hefði treystþví að hann væri borgunarmaður. Fram kom hjá T að „þetta hafi verið einhringavitleysa frá upphafi til enda og stóðst ekki eitt eða neitt“. T kvaðsthafa hugsað peningana sem hann afhenti ákærða sem lán og hann hefði trúað þvíað fjármunirnir myndu skila sér. Hann kvaðst í dag ekki hafa góða mynd af þessumáli og hann vildi helst gleyma því. T staðfesti yfirlit um greiðslur sínar tilákærða og endurgreiðslur frá ákærða að fjárhæð 14.030.164 krónur sem komugegnum banka T en Z, starfsmaður bankans, hefði fundið út hverheildarendurgreiðslan var enda hafi hún öll farið um bankareikninga T og alltsé þar rekjanlegt.Vitnið Z kvaðst hafa haldið utan um mál T í bankanum þarsem vitnið starfaði á þeim tíma sem í ákærunni greinir. T hafi óskað eftir þvíað vitnið fylgdist með greiðslum frá ákærða inn á reikning sinn. Ákærði hefðihaft samband við vitnið símleiðis, þar sem ákærði talaði en vitnið hlustaði,eins og Z bar. Z lýsti því er ákærði fór þess eitt sinn á leit við hann að hannhefði samband við einhverja aðila, sem hann mundi ekki hverjir voru en ákærðiskuldaði peninga, og átti vitnið að fullvissa þá um að peningarnir væru áleiðinni. Z kvaðst ekki hafa tekist þetta verk á hendur. Z lýsti því er T varstaddur á skrifstofu vitnisins er T fékk sams konar beiðni frá ákærða um aðhringja í aðila fyrir sig. Z staðfesti að hafa tekið saman heildarfjárhæð semsýni endurgreiðslu ákærða á reikning T, samtals 14.030.164 krónur.Niðurstaða ákæruliðar XIV 1 og 2Ákærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði T, með stoð í bankagögnum semsýna öll innleggin á reikning ákærða, að T hafi afhent ákærða fjármunina svosem lýst er í þessum ákærulið. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði T, meðstoð í vitnisburði Z og öðrum gögnum málsins, gegn neitun ákærða,aðákærði fékk T til að afhenda sér fjármunina með blekkingum, eins og T bar oglýst er í ákærunni. Með beitingu blekkinga hefur ákærði gerst sekur umfjársvik.Ákæruliður XVVitnið U kvaðst hafa verið verslunarstjóri [...] erákærði kom til hans og sagðist geta aðstoðað hann við að græða peninga ákrónubréfum. U kvaðst ekki hafa þekkt ákærða áður utan að hann hefði pantaðfyrir hann ákveðnar víntegundir. U kvaðst hafa tekið erindi ákærða fálega ífyrstu. Ákærði hefði verið mjög sannfærandi og hann hefði getað „dáleitt mann“eins og U bar en hann kvaðst enga vitneskju hafa haft um bakland ákærða semsjálfur lagði enga peninga í púkkið. Hann kvað ákærða hafa endurgreitt aðhluta, eins og síðar verður rakið. Ástæðu fjölda greiðslna til ákærða, semvitnið kvað ekki hafa verið lán, kvað hann þá að ákærði hefði stöðugt sagt aðmeiri peninga þyrfti svo unnt yrði að leysa hærri fjárhæðir út svo hann gætiendurgreitt að fullu. Þannig hefði U stöðugt greitt ákærða peninga í þessuskyni. Hann hefði spurt ákærða út í þetta en þetta hefði verið slík vitleysa,að hans sögn, og hann hefði aldrei lent í öðru eins en því miður hefði hannlagt trúnað á frásögn ákærða og greitt. U staðfesti yfirlit um greiðslur tilákærða sem ýmist voru í formi tékka sem ákærði innleysti eða innágreiðslur á bankareikningákærða og fjárhæðin sem ákærði endurgreiddi, samtals 10.954.772 krónur, en þarvanti í yfirlitið 300.000 króna greiðslu sem ákærði innti af hendi eftir aðsamantektin sem um ræðir var unnin.Niðurstaða ákæruliðar XVÁkærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði U og með stoð í bankagögnum semsýna framsal ákærða á ávísunum og innlegg á reikning ákærða að U afhenti ákærðafjármunina svo sem lýst er í ákærunni. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburðiU, sem fær stoð í öðrum gögnum málsins, gegn neitun ákærða, að ákærði fékk Util afhendingar fjárins með blekkingum eins og ákærði bar og lýst er íákærunni. Hefur ákærði með beitingu blekkinga gerst sekur um fjársvik.Ákæruliður XVI 1 og 2Vitnið Ú kvað ákærða hafa vanið komur sínar á vinnustaðvitnisins á þessum tíma. Ákærði hefði greint sér frá því að hann stundaðiábatasöm gjaldeyrisviðskipti, eins og lýst er í ákærunni, og bauð hann Ú aðtaka þátt í þeim en hann kvaðst hafa hugsað sig um. Hann kvaðst síðan hafa lagttil lága upphæð sem ákærði skilaði til baka ásamt ávöxtun. Nánar spurður kvaðhann rétt að líta á peningaafhendinguna til ákærða sem lán gegn loforði umendurgreiðslu eins og rakið var. Ákærði hefði verið mjög sannfærandi en öllfóru viðskiptin gegnum reikning í Arion banka. Ú kvaðst ekkert hafa vitað umfjárhagsgetu ákærða en ákærði sagðist stunda gjaldeyrisviðskipti í tengslum viðmann sem heiti [...] en Ú kvaðst að einhverju leyti hafa vitað bakgrunn ákærða.Hann hefði þó látið til leiðast og afhent honum 1.400.000 krónur hinn 26. nóvember2007, gegn loforði um að ákærði afhenti sér vikulega peningana auk ávöxtunar.Fljótlega kom í ljós að þetta gekk ekki eftir og ákærði skilaði engu til baka.Ú kvaðst hafa hringt mjög oft í ákærða til að rukka hann og hafi ákærðiendurgreitt hægt og bítandi og það hafi tekið sig um 16 mánuði að ná til baka1.400.000 krónum sem lýst var, án ávöxtunar.Ú kvað afhendingarnar í tíu skipti, sem í 2. ákæruliðnumgreinir, hafa verið þannig til komnar að ákærði hefði ávallt verið ,,viðbjargbrúnina“ eins og vitnið bar, og ákærði hefði sagt að banki kæmi í vegfyrir að hann gæti leyst út fjármuni og sig vantaði peninga til að ljúkaviðskiptum. Þótt sig hafi grunað að ekki væri allt með felldu, hefði ákærðaengu að síður tekist að fá sig til að halda samskiptunum áfram og þetta hefðisnúist um það að ákærði gæti lokið viðskiptunum í því skyni að Ú fengi einhverskonar uppgjör við ákærða, sem aldrei varð. Lýsingin í ákærunni sé því rétt umþessar tíu greiðslur inn á bankareikning ákærða. Hann kvaðst ekki hafa gert bótakröfuí málinu þar sem hann hafi viljað sem minnst um málið vita. Hann telji sig hafaverið blekktan og hafa gert mistök. Ú staðfesti yfirlit vegna þessa ákæruliðarþar sem fram koma greiðslur hans til ákærða og endurgreiðslur frá ákærða aðfjárhæð 1.758.000 krónur.Niðurstaða ákæruliðar XVI 1 og 2Ákærði neitar sök.Sannað er með vitnisburði Ú, með stoð í bankagögnum semsýna öll innlegg sem í ákæru greinir, að Ú lagði alla fjármunina inn á reikningí eigu ákærða. Þá er sannað með trúverðugum vitnisburði Ú, með stoð í öðrumgögnum málsins, gegn neitun ákærða, að ákærði hafi blekkt Ú til þessa svo sem Úbar og lýst er í ákærunni. Með beitingu blekkinga hefur ákærði gerst sekur umfjársvik.Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er ákærðisakfelldur fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga.Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður gerstsekur um brot. Brot ákærða eru stórfelld og varða verulegar fjárhæðir. Brotákærða beindust gegn einstaklingum sem urðu fyrir mjög verulegu ogtilfinnanlegu fjártjóni, eins og rakið var, og er þetta virt tilrefsiþyngingar, sbr. 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Vísað ertil umfjöllunar einstakra ákæruliða um fjárhæðir sem ákærði endurgreiddi.Brotavilji ákærða var einbeittur og hefur það áhrif til refsiþyngingar, sbr. 6.tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða er ákvörðuð meðhliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir að öllu ofanrituðu virtuhæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlagaskal draga frá refsivistinni gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 12. apríl 2010til 21. maí 2010 með fullri dagatölu.Nú verður vikið að bótakröfum.Dráttarvextir sem dæmdir eru reiknast í öllum tilvikumfrá 2. ágúst 2013 en þá var mánuður liðinn frá birtingu allra bótakrafna fyrirákærða fyrir dómi.Þá liggur fyrir að ákærði hefur engin gögn lagt fram semsýna að hann hafi greitt meira til hvers og eins bótakrefjenda en fram kemur íviðkomandi ákærulið en látið er að því liggja í greinargerð verjanda vegnasumra ákæruliða. Er tekið mið af þessu við ákvörðun bóta.Bótakrafa A.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í I. kafla ákæruog er hann dæmdur til að greiða A 1.730.000 krónur auk vaxta eins og í dómsorðigreinir. Þá greiði ákærði A 125.500 krónur í málskostnað.Bótakrafa F.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í III. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða F 1.717.940 krónur auk vaxta svo sem ídómsorði greinir. Krafa F um kostnað, eins og lýst er, er óljós og er sá hlutikröfugerðarinnar ódómtækur og er honum vísað frá dómi.Bótakrafa H.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í V. kafla ákæruog er hann dæmdur til að greiða H 8.238.602 krónur auk vaxta svo sem í dómsorðigreinir. Þá greiði ákærði H 188.250 krónur í málskostnað.Bótakrafa J.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í VII. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða . 2.105.000 krónur. Vaxtakrafa er svoóljós að henni ber að vísa frá dómi.Bótakrafa E.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í XI. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða E 2.020.000 krónur auk vaxta svo sem ídómsorði greinir.Vísað er til ákærunnar um samsetningu bótakröfu Ssamkvæmt XII. kafla ákæru. Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í XII.kafla ákæru og er hann dæmdur til að greiða S 813.575 krónur en ekki er gerðvaxtakrafa. Engin gögn liggja til grundvallar miskabótakröfunni og er hennivísað frá dómi. Þá greiði ákærði S 125.500 krónur í málskostnað.Bótakrafa V.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í XII. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða V 228.000 krónur auk vaxta svo sem ídómsorði greinir en upphafsdags vaxta er ekki getið og verða því aðeins dæmdirdráttarvextir frá 2. ágúst 2013.Bótakrafa T.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í XIV. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða T 577.836 krónur auk vaxta svo sem ídómsorði greinir.Bótakrafa U.Ákærði er bótaskyldur vegna háttseminnar í XV. kaflaákæru og er hann dæmdur til að greiða U4.987.943 krónur auk vaxtasvo sem í dómsorði greinir en upphafsdags vaxta er ekki getið og verða þvíaðeins dæmdir dráttarvextir frá 2. ágúst 2013. Upphafleg bótakrafa er samkvæmtþessu lækkuð um 300.000 krónur sem U kvað ákærða hafa greitt eftir að krafanvar sett fram.Bótakröfur vegna ákæruliða VIII. og X. kafla ákæru fallaniður vegna útivistar.Ákærði greiði 5.308.650 króna málsvarnarlaun Björns ÓlafsHallgrímssonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknunverjandans er fyrir vinnu undir rannsókn málsins og dómsmeðferð. Þá greiðiákærði verjanda sínum 55.680 krónur í aksturskostnað.Jón H. B. Snorrason saksóknari flutti málið fyrirákæruvaldið.Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi 2 ár og 6 mánuði en tilfrádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald ákærða frá 12. apríl 2010 til 21.maí 2010 með fullri dagatölu.Ákærði greiði eftirtöldum aðilum skaðabætur:A, kt. [...], 1.832.792 krónur með vöxtum skv. 7. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 170.000 frá 2. janúar 2009, af360.000krónum frá 9. janúar 2009 og af 200.000 krónum frá 7. apríl 2007 til 2. ágúst2013 en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. mgr. 6. gr. vaxtalaga tilgreiðsludags. Ákærði greiði A 125.500 krónur í málskostnaðF 1.717.940 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. lagaum vexti og verðtryggingu frá 6. mars 2009 þar til 2. ágúst 2013 en frá þeimdegi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.H 8.238.602 krónur auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr.38/2001, frá 1. apríl 2010 til 2. ágúst 2013 en frá þeim degi með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði H 188.250 krónurí málskostnað.J, kt. [...], 2.105.000 krónur.E, kt. [...], 2.020.000 krónur auk vaxta skv. 1. mgr. 8.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 11.12.2009 til 2. ágúst2013 en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga tilgreiðsludags.S 813.575 krónur í skaðabætur og 125.500 krónur ímálskostnað.V 228.000 krónur auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 17. mars 2010 til 2. ágúst 2013 en fráþeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagatilgreiðsludags.T 577.836 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga um vexti og verðtryggingu frá 2. ágúst 2013 til greiðsludags.U, kt. [...], 4.987.943 krónur auk dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 2. ágúst 2013 tilgreiðsludags.Ákærðigreiði 5.308.650 króna málsvarnarlaun Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmannsað meðtöldum virðisaukaskatti og 55.680 krónur í aksturskostnað.
Mál nr. 24/2020
Jörð Hefð Ítak
B krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð sem óþinglýstur samningur BB og Upprekstrarfélags Þ 26. maí 1924 hefði tekið til. Ágreiningur málsins snérist annars vegar um hvort B hefði unnið rétt til beitarafnota fyrir hefð á landinu sem var í eigu G og hins vegar hvort og þá með hvaða hætti B eða aðilum á hans vegum væri heimilt að safna fé sem rynni af fjalli og reka um land Króks á leið til réttar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að B hefði sýnt fram á að fjárbændur hefðu í skjóli Upprekstarfélags Þ og síðar B nýtt landið til beitarafnota fyrir fjölda fjár í að minnsta kosti tæpa öld í góðri trú um heimild til þess þótt landið hefði laust fyrir miðja öldina komist úr eigu upprekstrarfélagsins samkvæmt þinglýstum afsölum. Hefði sú nýting landsins átt sér stað allt til dagsins í dag og hefði hefðartíminn þannig löngu verið fullnaður samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 er G hófst handa við að vefengja rétt B til ítaksins. Var því fallist á kröfu B um rétt hans til beitarafnota af umræddu landi og fæli sú niðurstaða jafnframt í sér að hafnað væri kröfu G um að B væri óheimilt að safna fé af fjalli að hausti á þessu sama landi.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, BjörgThorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson ogSigurður Tómas Magnússon.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2020. Hann krefst þess að viðurkenndurverði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks íBorgarbyggð, landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur Brynjólfs Bjarnasonarog Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til. Einnig krefstáfrýjandi sýknu af þeim kröfum sem stefndi hafði uppi í gagnsök í héraði. Þákrefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum.Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Dómendurfóru á vettvang 8. desember 2020.IEins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi erágreiningur aðila annars vegar um hvort áfrýjandi hefur unnið rétt tilbeitarafnota fyrir hefð á tilgreindum hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð semer í eigu stefnda. Hins vegar er deilt um hvort og þá með hvaða hætti áfrýjandaeða aðilum á hans vegum er heimilt að safna fé sem rennur af fjalli og reka um landKróks á leið til réttar. Ekki er deilameð aðilum um stærð eða mörk þess lands sem um ræðir. 2Ágreiningurmálsaðila um framangreindan hluta jarðarinnar Króks hefur áður komið tilúrlausnar Hæstaréttar. Árið 2012 höfðaði stefndi mál á hendur áfrýjanda tilviðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að landinu. Með dómi Hæstaréttar 3.apríl 2014 í máli nr. 718/2013 var fallist á kröfu stefnda. Var niðurstaðanreist á því að þinglýst afsal stefnda 20. september1990 frá Hauki Péturssyni, þáverandi eiganda jarðarinnar, hefði útrýmt eldrióþinglýstum rétti áfrýjanda til landsins á grundvelli samnings 26. maí 1924,sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Breytti engu um þániðurstöðu þótt stefndi hefði síðar öðlast vitneskju sem gefið hefði honumtilefni til að ætla að einhver hluti lands þess sem hann hefði keypt kynni áðurað hafa verið seldur undan jörðinni. Í dóminum sagði jafnframt að ómdeiltværi að hið umþrætta land hefði verið nýtt sem afréttarland af hálfu áfrýjandaog forvera hans, Upprekstrarfélags Þverárréttar. Þegar virt væru þau not semáfrýjandi hefði haft af hinu umþrætta landi hefði honum ekki tekist sönnun þess að hann hefði frá þeim tíma er jörðinni varafsalað til stefnda unnið eignarhefð að landinu í skilningi 1. mgr. 2. gr. laganr. 46/1905 um hefð. IIJörðin Krókur í Borgarbyggð gekk alloft kaupum ogsölum á öldinni sem leið. Var um stærð hennar í viðkomandi skjölum einatt vísaðtil landamerkjaskrár frá júlí 1923 sem lesin var á manntalsþingi 2. júlí 1924. Eins ogfram kemur í dómi réttarins í máli nr. 718/2013 seldu hreppsnefndarmenn fyrirhönd Norðurárdalshrepps Brynjólfi Bjarnasyni jörðina til eignar með kaupsamningi5. ágúst 1916. Í samningnum sagði að jörðin væri seld ásamt „öllum þeimrjettindum og hlunnindum sem jörðinni fylgja og fylgja eiga til lands og vatns.Þau skilyrði setjum við kaupanda að á jörðina verði komið býli ekki síðar en ífardögum 1918 ella verði tjeð jörð eign Norðurárdalshrepps fyrir sama verð oghún nú er seld, ennfremur selji kaupandi nokkurn hluta af Krókslandi, að þágangi upprekstrarfjelag Þverárréttar fyrir kaupum á því að öðru jöfnu.“Kaupsamningurinn var lesinn á manntalsþingi 19. maí 1918. Á árinu1924 voru þrjú nær samhljóða skjöl gerð um sölu Brynjólfs á hluta lands undanjörðinni Króki til Upprekstrarfélags Þverárréttar. Í hinu fyrsta, sem undirritaðvar af hálfu kaupanda og seljanda 26. maí það ár, var hinu selda lýst sem hluta„af landi jarðarinnar Króks allt það land sem nú er afrjettarmegin við afrjettargirðinguNorðdælinga undanskilið er vetrarbeit og slægjur en ekki má styggja afrjettarfjenaðeða verja slægjur fyrir honum.“ Á öðru eintaki fylgdi áritun Brynjólfs umkvittun fyrir greiðslu hluta kaupverðs 19. júní 1924 og loks var í hinni þriðjuútgáfu, sem ekki var undirrituð af hálfu kaupanda, hinu selda lýst þannig:,,Það sem selt er, er fjallland úr eignarjörð minni Krók í Norðurárdalsvokallaðir Selhagar og ræður landamerkjum á landi þessu að neðan verðu fráNorðurá Króksgirðing og eftir háhálsi Hermundarstaðamerki og svo HellisgilHellisá og Norðurá að norðanverðu að fyrrnefndri girðingu, undantekið ervetrarbeit, slægjur og veiðiréttindi.“ Var það niðurstaða Hæstaréttar íframangreindu máli að af efni skjalanna yrði ráðið að Brynjólfur Bjarnasonhefði afsalað því landi sem hann átti afréttarmegin við afréttargirðingu ogsamkvæmt reikningum upprekstrarfélagsins hefði það greitt umsamið kaupverðfyrir landið. Brynjólfur hefði kvittað fyrir móttöku hluta kaupverðs á þvískjali sem greinilega hefði verið endanleg gerð þess. Brynjólfurseldi syni sínum Haraldi jörðina Krók samkvæmt afsalsbréfi 1. maí 1958 með,,öllum húsum og mannvirkjum sem eru á jörðinni ... og með öllum gögnum oggæðum“. Um landamerki var vísað til framangreindrar landamerkjaskrár frá 1923. Afsaliðvar móttekið til þinglýsingar 13. maí 1958 og fært í þinglýsingabækur. Haraldurseldi síðan Friðgeiri Sörlasyni jörðina með afsali 7. febrúar 1979 með ,,gögnumog gæðum, sem jörðinni fylgja og fylgja ber til lands og vatns, aðundanskilinni afgirtri spildu, sem er getið í kaupsamningi dags. 4.11.1977,nefnd Efra Melatún ... Landamerki jarðarinnar eru svo sem segir í merkjaskráþinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Hefur kaupandi kynnt sérlandamerkin og eru þau ágreiningslaus.“ Ágreiningur máls þessa tekur ekki tilspildunnar sem var undanskilin við kaupin. Mun afsalinu hafa verið þinglýst ánathugasemda 20. júní 1979. Meðafsalsbréfi 23. nóvember 1982 afsalaði Friðgeir svo jörðinni til HauksPéturssonar ,,með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öðrumgögnum og gæðum til lands og vatns ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber ...Landamerki jarðarinnar eru sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingiNorðurárdalshrepps. Kaupandi hefur kynnt sér landamerkin og eru þauágreiningslaus.“ Mun afsalinu hafa verið þinglýst án athugasemda 30. nóvember 1982.Loks seldiHaukur Pétursson stefnda jörðina með kaupsamningi árið 1989. Í afsali tilstefnda 20. september 1990, sem þinglýst var 30. sama mánaðar, segir að seljandiafsali til kaupanda jörðinni Króki „með öllum mannvirkjum ... gæðum oghlunnindum til lands og vatns, sem jörðinni fylgja og fylgja ber. Ekkert erundanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur með þjóðveginum ... Landamerkijarðarinnar eru skv. landamerkjaskrá dags. 02.07.1924.“ Nær ágreiningur málsinsekki til þeirrar spildu sem undanskilin var í kaupunum. 2Í ódagsettri lýsingu á afrétti Upprekstrarfélags Þverárréttar segir umumþrætt landssvæði: „Með kaupsamningi dags. 26. maí 1924 keyptiupprekstrarfélagið af eiganda Króks í Norðurárdal, Brynjólfi Bjarnasyni, þannhluta af landi Króks, sem er afréttarmegin við fjallgirðinguna. Undanskilin ervetrarbeit og slægjur, sem þó má ekki verja, né styggja afréttarfé. Land þettahefur síðan verið notað sem afréttarland.“ Þá kemur fram í annarri lýsingu áafréttarlöndum í Mýrasýslu að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi „keypt tilafréttarins þessi lönd ... ÚrKrókslandi í Norðurárdal allt það land jarðarinnar Króks „sem nú erafréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga.“ samkv. kaupsamningi dags. 26/51924.“ Lýsing þessi er einnig ódagsett. Hún mun vera yngri en sú fyrri en íhenni er meðal annars vísað til fjallskilareglugerðar frá 1975.Hinn 25.júlí 1995 ritaði stefndi bréf til stjórnar Veiðifélags Norðurár, með afriti tilformanns Upprekstrarfélags Þverárréttar, vegna fyrirhugaðs endurmats á arðiveiðiréttarhafa vatnasvæðis árinnar. Fram að því hafði upprekstrarfélagið talisttil veiðiréttarhafa vatnasvæðis hennar á grundvelli eignarhalds á hluta Krókslands.Í bréfinu sagði meðal annars: „Ég undirritaður Gunnar Jónsson ... mun semeigandi jarðarinnar Króks krefjast þess að arður af Norðurá Króksmegin fráafréttargirðingu að Hellisá og arður af Hellisá (Króksmegin) falli til jarðarminnar. Hinn 26. maí árið 1924 seldi þáverandi eigandi Króks, BrynjólfurBjarnason, Upprekstrarfélagi Þverárréttar sneið af Krókslandi, þ.e.landspilduna frá afréttargirðingu að Hellisá. Þessa landsneið hefur kaupandinnnýtt sem afrétt. Á veiðiréttindi fyrir hinum selda landskika var ekki minnst íkaupsamningnum. Þau munu reyndar þá hafa skipt litlu sem engu máli. Kaupandinnvar eingöngu að kaupa beitarland ogVeiðifélag Norðurár náði fyrst til árinnar ofan Króksfoss árið 1961, eftir þanntíma mun Upprekstrarfélagið hafa notið arðs af Norðurá fyrir landspildunni. Éghef ekki fengið upplýst hvort eða hvenær afsal fyrir landspildunni var útgefiðné heldur hvort því eða kaupsamningnum var þinglýst. Kröfu mína um að til Króksfalli arður af Norðurá og Hellisá fyrir tilgreindri landspildu styð ég við 4.mgr. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970.“ Í kjölfarið var fallist á þessa kröfustefnda. Áfrýjanditók við réttindum og skyldum Upprekstrarfélags Þverárréttar á árinu 2006 viðsameiningu sveitarfélaga í Borgarfirði. Á árinu 2008 sendi stefndi áfrýjandakvörtun um að framangreind girðing sem reist hefði verið um 1920 í landi Króksfrá Norðurá til merkja milli Króks og Hermundarstaða væri ekki fjárheld ogrynni fjallfé upprekstrarfélagsins í skógræktarland sitt. Krafðist stefndi þessað girðingin yrði gerð fjárheld og lét áfrýjandi lagfæra girðinguna á árinu2008 á sinn kostnað. Hinn 18.febrúar 2010 sendi lögmaður stefnda tilkynningu til UpprekstrarfélagsÞverárréttar um bann við upprekstri og beit sauðfjár á jörðinni Króki. Þar varrakin forsaga þess að stefndi eignaðist jörðina og þau heimildarskjöl sem hennitengdust. Vísað var til þess að allt frá árinu 1958 hefði ítaksréttar hvergiverið getið í þinglýstum afsölum fyrir jörðinni og því andmælt að félagið ættinokkurn „ítaks- eða eignarrétt í landinu.“ Auk þess sagði í bréfinu að bændur,sem væru aðilar að félaginu, hefðu „gert lítið sem ekkert til að stemma stiguvið fjárrennsli í afréttinn um land Króks“ og hefði það valdið ómældu tjóni áskógrækt stefnda. Eftir því sem trjám hefði fjölgað hefði sífellt meiri tímifarið í smalamennsku til varnar landinu og væri nú svo komið að stefndi teldisig knúinn „til að fjarlægja beitarálag frá skógræktarlandinu og verður þaðekki gert á annan hátt en að afnema með öllu og banna beit UpprekstrarfélagsÞverárréttar á landi Króks framan fjallgirðingar (varnargirðingar).“ Efframhald yrði á umræddum rekstri og áframhaldandi tjóni á skógræktarlandi stefndamyndi hann leita réttar síns. Loks sagði að stefndi vildi „vekja sérstakaathygli á og gera kröfur um ... að undinn verði bráður bugur á að gengið verðifrá rekstrarleiðinni með þjóðveginum þannig að Króksland neðan brúarinnar verðifriðað fyrir ágangi sauðfjár sem og landið með Norðurá frá Króksbrú að ósiHellisár. Séð verði til þess að gengið sé frá þessari rekstrarleið með tillititil þarfa veiðimanna og hestamanna.“ Að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 héldu deilur áfram milliaðila um nýtingu landsins og á árunum 2016 og 2017 voru allnokkur bréfaskiptiþeirra í millum er lutu einkum að ágreiningi um kostnað við girðingar á merkjummilli Króks og nærliggjandi lands áfrýjanda og um rekstur sauðfjár um landKróks til réttar. Lýsti stefndi því meðal annars að ætlaður afnota- eðaumferðarréttur, sem áfrýjandi teldi sig njóta, ætti að hafa áhrif á skylduáfrýjanda til að girða á merkjum, en áfrýjandi lagði áherslu á að fyrirhugaðargirðingarframkvæmdir skyldu tengjast hefðbundinni leið fjársafns af afrétti. Kommeðal annars fram í bréfi lögmanns stefnda til Upprekstrarfélags Þverárréttar16. september 2016 að eftir dóm Hæstaréttar væri ljóst að upprekstrarfélagiðtelji „ekki til neins réttar innan merkja jarðarinnar Króks.“ Myndi stefndiekki una því að fé á vegum áfrýjanda verði rekið um landið að hausti og neyta þeirraheimilda sem lög áskildu honum til að „halda uppi réttindum sínum gagnvart þeimsem í hlut eiga og ábyrgir kunna að vera fyrir heimildarlausum ágangi á landjarðarinnar með tilheyrandi tjóni.“ Fór svo að lögmaður stefnda sendilögreglustjóranum á Vesturlandi bréf 5. september 2017 þar sem óskað var eftirað lögregla myndi rannsaka opnun hliða á skógræktargirðingu stefnda og hafaeftirlit með aðgerðum áfrýjanda við rekstur fjár af fjalli, en allt safnið værium 10.000 fjár. Þá var í erindinu kvartað yfir því að áfrýjandi hefði hafnað aðtaka þátt í kostnaði við að girða land Króks. Sagði að áfrýjandi teldi sig ranglegaeiga rétt til að láta fé, sem rynni af fjalli áður en leitir hæfust, safnastsaman á landi Króks og vera þar á beit um það bil tvær vikur áður en það værirekið til réttar. 3 Áfrýjandi höfðaði síðan mál þetta15. ágúst 2017 og krafðist þess, eins og áður segir, að viðurkenndur yrðiréttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar sem samningurinn 26. maí1924 tók til. Hinn 4. október sama ár höfðaði stefndi gagnsök í málinu meðkröfu um að viðurkennt yrði að áfrýjanda eða aðilum á hans vegum væri óheimiltað safna fé sem rynni af fjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka féaf fjalli á leið til réttar um land Króks. Til vara var þess krafist aðviðurkennt yrði að áfrýjanda eða aðilum á hans vegum væru óheimil önnur not aflandi jarðarinnar Króks „en að reka fé, sem kemur af fjalli að hausti, umóræktað land Króks viðstöðulaust án dvalar í landi jarðarinnar næstu þrjú árin,eða til og með 2020.“ Héraðsdómur féllst á dómkröfuáfrýjanda og sýknaði hann af gagnkröfum stefnda. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndiá hinn bóginn sýknaður af kröfu áfrýjanda og jafnframt viðurkennt að áfrýjandaeða aðilum á vegum hans væri óheimilt að safna fé sem rynni af fjalli að haustiá land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli á leið til réttar um land Króks. Áfrýjunarleyfi var veitt meðal annars með vísan til þess að málið varðaði brýnahagsmuni áfrýjanda og sauðfjárbænda á svæðinu. Um væri að ræða mikilvægtafréttarsvæði sem áfrýjandi teldi að hann mætti fyrir hefð nýta tilbeitarafnota en á ári hverju rynni um það eitt stærsta fjársafn landsins á leiðtil réttar. Þá var talið að í málinu reyndi á ýmis grundvallaratriði umskilyrði hefðar.IV Áfrýjandi reisir kröfu sína um viðurkenningu ábeitarafnotum á lögum nr. 46/1905. Hafi hann og áður UpprekstrarfélagÞverárréttar óslitið og óátalið nýtt landið til beitar, allt frá kaupum á því áárinu 1924 til dagsins í dag. Landið sé innan afréttargirðingar sem reist hafiverið til að aðskilja þann hluta jarðarinnar Króks er nýttur hafi verið sembeitiland frá þeim hluta jarðarinnar sem ekki hafi verið undirorpinn slíkumnotum. Verði að telja beitarafnotin sýnilegt ítak sem hefðist á 20 árumsamkvæmt 7. gr. laganna, en jafnvel þótt afnotin teldust ósýnilegt ítak væriskilyrðum 8. gr. þeirra um 40 ára hefðartíma fullnægt. Breyti lög nr. 113/1952um lausn ítaka af jörðum engu hér um.Stefndi kveðurkröfugerð áfrýjanda óljósa um umfang og eðli þess réttar sem um ræðir. Óljóstsé til hvaða tegunda kvikfjár krafan taki og áfrýjandi sé sveitarfélag sem ekkistundi búskap. Rangt sé og ósannað að áfrýjandi og forveri hans hafi farið meðlandið og nýtt það til beitar í fullan hefðartíma. Að svo miklu leyti sem áfrýjandihafi nýtt landið til beitar á afmörkuðum tímabilum hafi hann hvorki verið ráðvandlegaað þeim afnotum kominn né gert það grandlaus um kvaðalausan eignarréttþinglesinna eigenda jarðarinnar sem hafi verið án nokkurs fyrirvara um afnoteða ítök annarra. Auk þess hafi stefndi lagt formlegt bann við beit á landinumeð bréfi til Upprekstrarfélags Þverárréttar 18. febrúar 2010. Við kaup ájörðinni Króki árið 1990 hafi stefndi verið grandlaus bæði um ætlaðan beitarréttog að hluti landsins kynni vera talinn afréttur. Ekkert af skjölunum frá 1924jafngildi bindandi samningi, enda sé óljóst hver hefur átt að vera endanleggerð samnings um kaup á hluta jarðarinnar, auk þess sem vanti undirritanir áþau samningsdrög. Einnig sé ósannað að greiðslur hafi farið fram á grundvelliþeirra skjala og hafi engu þeirra verið þinglýst. Þá verði með engu móti taliðað stofnast hafi sýnilegt ítak á landinu. Girðing sú sem áfrýjandi vísi til hafiverið reist 1920 en verið opin til afréttar þannig að fé hafi af þeim sökumleitað inn á landið. Hún hafi verið reist í þágu eigenda Króks til verndarslægjum og gróðri en hvorki samningur né sérstakt samþykki hafi legið tilgrundvallar þeirri framkvæmd. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 þurfi notkun,sem ætlað sé að skapa afnotahefð, að uppfylla sömu skilyrði og til stofnunareignarhefðar, en með dómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 hafi niðurstaðan orðiðsú að áfrýjandi hafi ekki unnið landið til eignar vegna hefðar. Loks vísarstefndi til þess að ætluð afnot til ítaks hafi annaðhvort fallið niður vegnavanlýsingar, sbr. lög nr. 113/1952, eða fyrir tómlæti. VEkki verðurtekið undir með stefnda að kröfugerð áfrýjanda eða aðild sé svo óskýr að dómurverði ekki lagður á málið. Verður hún ekki skilin með öðrum hætti en aðviðurkenna skuli ítaksrétt sem skapast hafi honum til handa fyrir hefð sem felií sér rétt til beitar búfjár á því landsvæði jarðarinnar Króks er óþinglýstursamningur Brynjólfs Bjarnasonar og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924tók til, en áfrýjandi tók við hinum ætluðu réttindum á árinu 2006. Eins ogáður hefur komið fram var það niðurstaða Hæstaréttar í fyrra máli milli aðilaað áfrýjandi hefði vegna nota af landinu ekki eignast beinan eignarrétt að þvíá grundvelli hefðar. Á hinn bóginn verður ekki fallist á með stefnda að dómurinnhafi, samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, jafnframtskorið úr um það sakarefni milli aðila sem nú er til meðferðar og lýtur að því hvortþessi not skulu leiða til þess að ítaksréttur hafi skapast til handa áfrýjanda fyrirhefð. Dómurinn hefur hins vegar fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem íhonum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. greinarinnar. 2Samkvæmt1. gr. laga nr. 46/1905 má vinnahefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er getur verið eign einstakramanna, án tillits til þess hvort hann var áður eign einstaks manns eða opinbereign. Skapar fullnuð hefð eignarrétt yfir þeim hlut sem í eignarhaldi var ogþarf hefðandi ekki að styðjast við aðra eignarheimild, sbr. 1. mgr. 6. gr.laganna. Lög geta þó staðið í vegi fyrir að réttindi sem um ræðir geti orðiðundirorpin hefð. Sönnunarbyrði um upphaf hefðarhalds hvílir eðli málsinssamkvæmt að jafnaði á hefðanda, sbr. dóm Hæstaréttar 14. júní 2012 í máli nr.554/2011. Skilyrði fyrir eignarhefð á fasteign er 20 ára óslitið eignarhald,sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna, að öðrum skilyrðum greinarinnar uppfylltum. Geturóslitið eignarhald tveggja manna eða fleiri talist til hefðartíma, sbr. 3. gr.laganna, hafi eignarhaldið gengið löglega frá manni til manns og eignarhaldhvers einstaks hefðanda fullnægir skilyrðum 2. gr. Þá skapar notkun, meðsamsvarandi skilyrðum og þeim er gilda um eignarhefð, afnotarétt, sbr. 7. gr. laganna.Felst í afnotahefð að hefðandi fer með umráð sem svara til óbeinnaeignarréttinda yfir eign. Notkun af því tagi er talin fullnægjandi heimildfyrir slíkum réttindum að öðrum ákvæðum laganna uppfylltum og eru skilyrði umóslitna notkun miðuð við eðli þeirra nota sem um er að ræða. Nær afnotaréttursamkvæmt ákvæðinu einnig til sýnilegra ítaksréttinda, auk þess sem í 8. gr.laganna er sérstakt ákvæði um að hefð á ósýnilegum ítökum „svo sem slægjum,beit, reka o.s.frv.“ geti aðeins unnist með 40 ára notkun og öðrum skilyrðumsömu sem eignarhefð. Íathugasemdum með 7. og 8. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 46/1905 kemurfram um ósýnilegt ítak að „þar sem notkun ítaksins útheimtir engan útbúning, ereingöngu er gjörður í þessu skyni, þar er notkunin ekki að sama skapi stöðugeins og eignarhaldið, og uppfyllir því ekki þau skilyrði, er gilda um 20 áranothefð.“ Er þetta í samræmi við að hefðarþola verði síður notin ljós þegarþeim fylgja ekki sérstakar tilfæringar sem gefa þau til kynna og koma að gagni vegnaítaksnota og gefa þannig tilefni til aðgerða af hálfu ítaksþola vilji hann ekkiþola þau. Samkvæmt1. mgr. 4. gr. laganna slitnar hefðarhald venjulega er hefðandi missir umráðin,en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar telst hefðarhald einnig rofið ef rétturhefðanda til eignarhaldsins er vefengdur með birtingu stefnu. Þá má hefð heldurekki vinna ef hefðandi fær vitneskju áður en hefð er fullnuð að eignarhald sétil komið með glæp eða óráðvandlegu atferli, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. 3Í dómiHæstaréttar í máli nr. 718/2013 var á því byggt að Brynjólfur Bjarnason hefði áárinu 1924 selt tiltekinn hluta lands undan eignarjörð sinni Króki til UpprekstrarfélagsÞverárréttar. Við kaupin voru undanskilin vetrarbeit og slægjur. Eftir það gekköll jörðin ítrekað kaupum og sölum, allt þar til stefndi eignaðist hana meðkaupsamningi 1989 og þinglýstu afsali ári síðar. Hafði sá er seldi stefndajörðina, Haukur Pálsson, eignast hana samkvæmt þinglýstu afsali frá FriðgeiriSörlasyni árið 1982, sem aftur hafði eignast jörðina samkvæmt þinglýstu afsaliárið 1979 frá Haraldi syni Brynjólfs sem keypt hafði jörðina samkvæmt þinglýstuafsali frá föður sínum 1958. Í afsölunum var einatt tiltekið að jörðin væriseld með öllum gögnum sínum og gæðum. Jafnframt var í þeim öllum vísað tilþinglýstrar landamerkjaskrár frá 1923 um stærð hinnar seldu jarðar og fylgdi hiðumþrætta land með í kaupunum. Vilja báðir aðilar við það miða í máli þessu aðvið þessi síðari kaup og sölur á landinu hafi átt sér stað yfirfærslakvaðalauss eignarréttar þinglesinna eigenda jarðarinnar. Sá réttur var ánnokkurs fyrirvara um afnot eða ítök annarra og er ekkert annað komið fram en aðhinar síðari þinglýstu eignarheimildir fyrir jörðinni hafi gengið framar hinumóþinglýsta grunneignarrétti áfrýjanda til landsins á grundvelli samningsins frá1924 í samræmi við reglur um traustfang sem nú er að finna í 2. mgr. 29. gr.þinglýsingarlaga. Gögn málsins bera einnig með sér að þinglýstir eigendurlandsins hafi umliðið notkun áfrýjanda og forvera hans á landinu, allt þar tilstefndi sendi bréf sitt 18. febrúar2010. Á hinn bóginn var það ekki fyrr en með höfðun gagnsakar í máli þessu 4.október 2017 að vefengdur var með málsókn réttur áfrýjanda til nýtingarlandsins eftir 2. mgr. 4. gr. laga nr. 46/1905. Stóð breyting á eignarréttiþannig ekki í vegi fyrir afnotunum og freistaði enginn af eigendum jarðarinnar Króks þessað fylgja fram rétti sínum til traustfangs gagnvart notkun upprekstrarfélagsinsá landinu með málshöfðun samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 16. gr.þinglýsingarlaga. 4Samkvæmt gögnum málsins er ljóst að girðing sú semreist var um 1920 og síðar hefur verið lagfærð markaði það land sem forveriáfrýjanda keypti árið 1924 gagnvart þeim hluta jarðarinnar sem ekki var seldur.Þá verður ráðið aðupprekstrarfélagið keypti landið til beitarafnota í samræmi við tilgangfélagsins, eins og er lýst í afréttarskrám. Sami skilningur á tilgangi kaupannaog nýtingu landsins kemur fram í bréfaskiptum milli málsaðila um ágang fjár ílandi Króks og einnig í bréfi stefnda til stjórnar veiðifélags Norðurár 25.júlí 1995 um endurmat á arði vegna vatnasvæðis Norðurár. Samræmist þettalýsingu stefnda og fyrirsvarsmanna áfrýjanda fyrir dómi á nýtingu landsins ígegnum tíðina. Þannig bar stefndi fyrir dómi í hinu fyrra máli að hann hefðieinatt talið að upprekstrarfélaginu hefði verið seldur beitarréttur á landinu. Þábar hann við meðferð þessa máls að hann hefði upphaflega verið mjög feginn aðgirðingin hefði verið til staðar en hún hefði nýst til frekarigirðingarframkvæmda til verndar skógrækt hans á landinu. Jafnframt kom fram hjáhonum að áfrýjandi hefði í engu breyttnýtingu sinni á landinu þrátt fyrir framangreint bréf hans 18. febrúar 2010 þarsem hann, eins og áður segir, vildi banna beit á landi Króks „framan fjallgirðingar(varnargirðingar).“ Verður að telja að nýtingáfrýjanda og forvera hans á landinu fyrir þann fjölda sauðfjár sem um ræðirhafi verið enn sýnilegri en ella vegna þeirra tilfæringa sem fólust í umræddrigirðingu. Er þetta í samræmi við það er sagði ídómi Hæstaréttar í máli nr. 718/2013 að óumdeilt væri að umrætt land hefðiverið nýtt sem afréttarland af hálfuáfrýjanda og þar áður forvera hans, Upprekstrarfélags Þverárréttar. Að virtum þeim gögnum sem rakin hafa verið er nægilega í ljós leitt að ekkihafi orðið verulegt eða óeðlilegt hlé á nýtingu beitarlandsins, heldur þvert ámóti bera þau með sér að nýting áfrýjanda og forvera hans á landinu til beitarhafi verið óslitin að minnsta kosti allt frá árinu 1924 og haldið áfram þráttfyrir að landið hafi komist úr eigu Upprekstrarfélags Þverárréttar samkvæmtsíðari þinglýstum afsölum. Þá verður ekki við annað miðað en að forveri áfrýjanda ogsíðar áfrýjandi hafi nýtt landið í góðri trú allt frá því að samningur um kaupá landinu var gerður 1924 og þar til framangreindur dómur Hæstaréttar gekk 3.apríl 2013. Samkvæmt framansögðu verður heldur ekki fallist á með stefnda að 1.mgr. 4. gr. laga nr. 46/1905 standi í vegi fyrir því að hefðartími fyrirítaksréttindum hafi tekið að líða er landið komst úr eigu forvera áfrýjanda. Stefndi hefur loksvísað til þess að þar sem forvera áfrýjanda hafi láðst að lýsa ítaki sínu eftirlögum nr. 113/1952 hafi það fallið úr gildi samkvæmt 4. gr. þeirra. Umrættákvæði kvað á um að á næstu 6 mánuðum, eftir að lögin tókugildi, skyldu héraðsdómarar birta þrisvar í Lögbirtingablaði áskorun tilþeirra, er töldu sig eiga ítök í jarðir innan lögsagnarumdæmisins, um að lýsaítaksrétti sínum innan 12 mánaða frá síðustu birtingu áskorunarinnar. Í lýsingunnitil héraðsdómara skyldi greina efni ítaksins, hagnýtingu þess að undanförnu, ogeftir því sem unnt væri, hversu það í fyrstu væri tilkomið. Væri það ekki gertfélli ítakið úr gildi, sbr. 5. gr., og hefði því áður verið þinglýst skyldiafmá það úr veðmálabókum. Í 2. mgr. 5. gr. laganna var svo kveðið á um að væriítaki eigi lýst samkvæmt framansögðu félli það þá úr gildi. Á þeim tíma er ákvæði laganna tóku til var Upprekstrarfélag Þverárréttareigandi umrædds lands samkvæmt kaupsamningi 18. maí 1924 og að minnsta kostiallt til ársins 1958. Samkvæmt ákvæðum laganna, sbr. 1. gr. þeirra, bar upprekstrarfélaginusem eiganda landsins ekki að lýsa nýtingu sinni á landinu. Þessari málsástæðustefnda er því hafnað og verður heldur ekki fallist á að áfrýjandi hafi misstrétt sinn til nýtingar landsins vegna einhvers konar tómlætis.5Samkvæmt öllu framansögðu hefur áfrýjandi sýnt fram á að fjárbændur hafi ískjóli Upprekstrarfélags Þverárréttar og síðar áfrýjanda nýtt landið tilbeitarafnota fyrir fjölda fjár í að minnsta kosti tæpa öld í góðri trú umheimild til þess þótt landið hafi laust eftir miðja öldina komist úr eiguupprekstrarfélagsins samkvæmt þinglýstum afsölum. Hefur þessi nýting landsins áttsér stað allt til dagsins í dag og varhefðartíminn þannig löngu fullnaður samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 er stefndihófst handa við að vefengja rétt áfrýjanda til ítaksins. Með því að fallist erá kröfu áfrýjanda um rétt hans til beitarafnota af umræddu landi felur súniðurstaða jafnframt í sér að hafnað er kröfu stefnda um að áfrýjanda séóheimilt að safna fé af fjalli að hausti á þessu sama landi og til að reka féaf fjalli um það eins og hann hefur gert í áratugi. Rétt er að hvoraðila beri sinn hluta málskostnaðar vegna reksturs málsins á öllum dómstigum. Dómsorð:Viðurkenndurer réttur áfrýjanda, Borgarbyggðar, til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnarKróks í Borgarbyggð, landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur BrynjólfsBjarnasonar og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til. Áfrýjandier sýkn af gagnkröfu stefnda, Gunnars Jónssonar, um að viðurkennt skuli að áfrýjandasé óheimilt aðsafna fé á landinu eða reka fé um það á leið til réttar. Málskostnaðurfellur niður á öllum dómstigum.Dómur Landsréttar 6. mars 2020Mál þettadæma landsréttardómararnir Kristbjörg Stephensen ogÞorgeir Ingi Njálsson ogHjörtur O. Aðalsteinsson, settur landsréttardómari.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 8. apríl 2019 í málinu nr. E-81/2017.2Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið ogbreytt á þá leið að áfrýjandi verði sýknaður af kröfu stefnda í aðalsök íhéraði um viðurkenningu á rétti hans til beitarafnota á hluta jarðar áfrýjanda,Króks í Borgarbyggð. Þá krefst áfrýjandi þess „að viðurkennt verði með dómi aðstefnda, Borgarbyggð, eða aðilum á vegum Borgarbyggðar sé óheimilt að safna fésem rennur af fjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli áleið til réttar um land Króks“. Til vara krefst áfrýjandi þess „að viðurkenntverði með dómi, að stefnda, Borgarbyggð, eða aðilum á vegum Borgarbyggðar, séóheimil önnur not af landi jarðarinnar Króks en að reka fé, sem kemur af fjalliað hausti, um óræktað land Króks viðstöðulaust án dvalar í landi jarðarinnartil og með ársins 2020“. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti.3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik4Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi afsalaði þáverandieigandi jarðarinnar Króks, Brynjólfur Bjarnason, 26. maí 1924 þeim hlutajarðarinnar, sem ágreiningur málsaðila snýr að, til UpprekstrarfélagsÞverárréttar en óumdeilt er með aðilum að stefndi hafi við sameiningusveitarfélaga í Borgarfirði árið 2006 tekið við réttindum og skyldum félagsins.Samningi vegna þessara kaupa var ekki þinglýst. Brynjólfur seldi syni sínum,Haraldi, jörðina 1. maí 1958 sem seldi Friðgeiri Sörlasyni hana 7. febrúar1979. Friðgeir seldi svo Hauki Péturssyni jörðina 23. nóvember 1982, semafsalaði henni til áfrýjanda 20. september 1990 „með öllum mannvirkjum, þ.e.húsum, ræktun, girðingum og öllum gögnum og gæðum og hlunnindum til lands ogvatns, sem jörðinni fylgja og fylgja ber“. Þá kom fram að ekkert væriundanskilið í kaupunum nema nánar tilgreind spilda, sem lægi með þjóðveginum.Þessi spilda tengist ekki ágreiningi aðila. Afsalið var móttekið tilþinglýsingar 30. sama mánaðar.5Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 718/2013 varleyst úr ágreiningi aðila er laut að eignarhaldi á þeim hluta jarðarinnar semfyrrum eigandi hennar, Brynjólfur Bjarnason, afsalaði til UpprekstrarfélagsÞverárréttar. Féllst Hæstiréttur á kröfu áfrýjanda um að hann hefði með kaupumsínum á jörðinni einnig eignast framangreindan hluta jarðarinnar enda hefðiþinglýst afsal hans útrýmt eldri óþinglýstum rétti til landsins sem stefndibyggði kröfu sína á, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978.Niðurstaða 6Í máli þessu krefst áfrýjandi viðurkenningardóms fyrir því aðstefnda eða aðilum á hans vegum sé óheimilt „að safna fé sem rennur af fjalliað hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli á leið til réttar umland Króks“. Hann hafi lagt bann við beit á landinu 18. febrúar 2010 en stefndihafi ekki virt það. 7Stefndi byggir tilkall sitt til beitarafnota að hinu umdeildalandi á því að hann og forveri hans, Upprekstrarfélag Þverárréttar, hafi unniðbeitarafnot fyrir hefð á grundvelli laga nr. 46/1905 um hefð. Upprekstrarfélagiðog síðar stefndi hafi farið með landið og nýtt það til beitar, enda talið sigmeð réttu eiga það, óslitið í fullan hefðartíma eða allt frá árinu 1924 framtil dagsins í dag. Skipti þá engu hvort beitarafnotin verði talin sýnilegt ítaksamkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 eða ósýnilegt ítak samkvæmt 8. gr. sömu laga.8Svo sem fram er komið komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu3. apríl 2014 í máli nr. 718/2013 að eldri óþinglýstur réttur stefnda til hinsumdeilda hluta jarðarinnar Króks hafi vikið fyrir þinglýstum rétti áfrýjandasamkvæmt afsali 20. september 1990. Þessi eldri óþinglýsti réttur stefnda tilþessa hluta jarðarinnar virðist hafa verið almennt þekktur þótt áfrýjandi hafiekki þekkt til hans, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar. Í gögnum málsins liggurfyrir ódagsett endurrit lýsingar á afréttarlöndum í Mýrasýslu þar sem framkemur að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi meðal annars keypt til afréttarÞverárréttar „[ú]r Krókslandi í Norðurárdal allt það land jarðarinnar Króks,„sem nú er afréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga“ samkv. kaupsamningidags. 26/5. 1924“. Þá segir í ódagsettri lýsingu á afrétti UpprekstrarfélagsMýrasýslu að „[m]eð kaupsamningi dags. 26. maí 1924 keypti upprekstrarfélagiðaf eiganda Króks í Norðurárdal, Brynjólfi Bjarnasyni, þann hluta af landiKróks, sem er afréttarmegin við fjallgirðinguna. Undanskilin er vetrarbeit ogslægjur, sem þó má ekki verja, né styggja afréttarfé. Land þetta hefur síðanverið notað sem afréttarland.“ Jafnframt segir í útdrætti úr ritinu ByggðirBorgarfjarðar III frá 1993 að nokkur spilda af Krókslandi hafi verið „seld tilUpprekstrarfélagsins fyrir allmörgum árum [...]“. Enn fremur liggja fyrir gögní málinu um að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi talist til veiðirétthafavatnasvæðis Norðurár á grundvelli eignarhalds á jarðarhlutanum allt til 25.júlí 1995 er áfrýjandi krafðist þess að arðurinn félli til hans. 9Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður því slegiðföstu að allt til þess að áfrýjandi þinglýsti afsali sínu hafi enginn annar áttríkari rétt til landsins en stefndi sem hafi því farið með full eignarráð yfirlandinu til þess dags. 0 Samkvæmt 1. gr. laganr. 46/1905 má vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er geturverið eign einstakra manna án tillits til þess hvort hann var áður eigneinstaks manns eða opinber eign. Samkvæmt þessu er hefð sjálfstæður ogútrýmandi stofnunarháttur eignarréttinda en eignarréttindi, sem stofnast fyrirhefð, valda því að eldri ósamrýmanleg eignarréttindi þriðja aðila, ef þeim ertil að dreifa, falla niður.1 Áður er fram komiðað stefndi fór með full eignarráð yfir landinu á grundvelli óþinglýsts afsalsþegar þau viku fyrir þinglýstum rétti áfrýjanda á grundvelli afsals í september1990 sem var kvaðalaust um annað en tilgreinda spildu sem ekki tengistágreiningi aðila. Hefðarhald ítaks í formi afnota- eða beitarréttar stefndagetur þá fyrst hafa hafist. Óumdeilt er að stefndi nýtti áfram hinn umdeildajarðarhluta sem afréttarland með sama hætti og hann hafði áður gert. Hefðartímisýnilegra ítaka er 20 ára óslitin nýting samkvæmt 7. gr., sbr. 2. og 3. gr.laga nr. 46/1905. Samkvæmt 8. gr., sbr. 2. og 3. gr. sömu laga, vinnst hefð áósýnilegum ítökum með 40 ára notkun. Með bréfi 18. febrúar 2010 lagði áfrýjandibann við því að landið væri beitt, eða tæpum 20 árum eftir að mögulegthefðarhald stefnda hófst en það rofnaði í síðasta lagi á þeim tíma. Samkvæmtframansögðu hefur stefndi ekki haft beitarafnot af landinu í fullan hefðartíma.Verður kröfum hans því hafnað og fallist á þá viðurkenningarkröfu sem áfrýjandihefur aðallega uppi í málinu. 2 Stefnda verður gertað greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinnverður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandi,Gunnar Jónsson, er sýknaður af kröfum stefnda, Borgarbyggðar.Viðurkennter að stefnda eða aðilum á vegum hans, sé óheimilt að safna fé sem rennur affjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé af fjalli á leið tilréttar um land Króks. Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirLandsrétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 8. apríl 2019I.Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars sl., er höfðaðmeð stefnu birtri 15. ágúst 2017 af Borgarbyggð, Ráðhúsinu við Borgarbraut 14,Borgarnesi, á hendur Gunnari Jónssyni, Króki í Norðurárdal, Borgarbyggð.Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði rétturhans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer134817, sem óþinglýstur samningur Brynjólfs Bjarnasonar og UpprekstrarfélagsÞverárréttar 26. maí 1924 tekur til. Jafnframt krefst hann málskostnaðar úrhendi stefnda.Stefndi krafðist þess í greinargerð aðallega að málinuyrði vísað frá dómi, en með úrskurði uppkveðnum 23. maí 2018 var þeirri kröfuhafnað. Stefndi krefst þess nú að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og aðhonum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda.Með gagnstefnu birtri 4. október 2017 höfðaði stefndigagnsök í málinu. Krefst hann þess í gagnsökinni aðallega að viðurkennt verðiað gagnstefnda, Borgarbyggð, eða aðilum á vegum Borgarbyggðar, sé óheimilt aðsafna fé sem rennur af fjalli að hausti á land jarðarinnar Króks og reka fé affjalli á leið til réttar um land Króks. Til vara er þess krafist að viðurkenntverði að gagnstefnda, Borgarbyggð, eða aðilum á vegum Borgarbyggðar, séuóheimil önnur not af landi jarðarinnar Króks en að reka fé, sem kemur af fjalliað hausti, um óræktað land Króks viðstöðulaust án dvalar í landi jarðarinnarnæstu þrjú árin, eða til og með 2020. Jafnframt er krafist málskostnaðar ígagnsökinni.Gagnstefndi krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnandaog málskostnaðar að skaðlausu úr hans hendi.II.Í maímánuði 1924 afsalaði þáverandi eigandijarðarinnar Króks í Norðurárdal, Brynjólfur Bjarnason, þeim hluta jarðarinnarsem var afréttarmegin við afréttargirðingu til Upprekstrarfélags Þverárréttar,forvera aðalstefnanda. Samkvæmt reikningum upprekstrarfélagsins greiddi þaðumsamið kaupverð fyrir landið. Samningi vegna þessara kaupa var ekki þinglýst.Þrátt fyrir þessa sölu á landinu seldi Brynjólfur syni sínum Haraldi jörðinameð afsali 1. maí 1958, sem var þinglýst 13. sama mánaðar. Haraldur seldi síðanFriðgeiri Sörlasyni jörðina með afsali 7. febrúar 1979 og með afsali 23.nóvember 1982 afsalaði Friðgeir jörðinni áfram til Hauks Péturssonar. Haukurafsalaði loks jörðinni til aðalstefnda með afsali 20. september 1990. Kom framí því afsali að jörðinni væri afsalað með öllum mannvirkjum, gæðum oghlunnindum til lands og vatns sem jörðinni fylgdi og fylgja bæri. Þá var íafsalinu tekið fram að landamerki jarðarinnar væru eins og greinir ímerkjaskrá, lesinni á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Loks var í afsalinuáréttað að ekkert væri undanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur meðþjóðveginum og tengist ekki ágreiningi aðila.Í greinargerð aðalstefnda kemur fram að jörðin Krókursé skógræktarjörð og sé hún því sérlega viðkvæm fyrir ágangi sauðfjár.Skógræktin sé að vísu afgirt frá því landi sem aðalstefnandi geri kröfu umafnot af, en engin leið sé að koma í veg fyrir að sauðfé komist í skógræktinameð tilheyrandi tjóni.Með bréfi þáverandi lögmanns aðalstefnda tilUpprekstrarfélags Þverárréttar, dags. 18. febrúar 2010, tilkynnti aðalstefndiað hann teldi sig „knúinn til að fjarlægja beitarálag frá skógræktarlandinu ogverður það ekki gert á annan hátt en að afnema með öllu og banna beitUpprekstrarfélags Þverárréttar á landi Króks framan fjallgirðingar(varnargirðingar).“Ágreiningur reis með aðilum vegna fyrrgreinds hlutajarðarinnar Króks sem Rekstrarfélag Þverárréttar keypti á árinu 1924. Taldiaðalstefndi sig hafa keypt alla jörðina og að umræddur hluti hennar hefði ekkiverið þar undanskilinn, enda hefði hann verið grandlaus um fyrrgreint afsallandsins á árinu 1924. Var úr þessum ágreiningi skorið með dómi Hæstaréttaruppkveðnum 3. apríl 2014, í málinu nr. 718/2013. Var þar fallist á kröfuaðalstefnda í máli þessu, Gunnars Jónssonar, um að hann hefði með kaupum sínumeinnig eignast þann hluta jarðarinnar Króks sem óþinglýstur samningur BrynjólfsBjarnasonar og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til, endahefði þinglýst afsal hans útrýmt þeim eldri óþinglýstum rétti til landsins semsveitarfélagið hefði byggt rétt sinn á, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaganr. 39/1978, og ekkert lægi fyrir um grandsemi hans um þann samning. Þá segirsvo í niðurlagi dómsins: „Þegar virt eru þau not sem stefndi hefur haft af hinuumþrætta landi hefur honum ekki tekist sönnun þess að hann hafi frá þeim tímaer jörðinni var afsalað til áfrýjanda unnið eignarhefð að landinu í skilningi1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.“ Við aðalmeðferð málsins voru teknar skýrslur afGunnlaugi A. Júlíussyni, sveitarstjóra aðalstefnanda, og af aðalstefnda,Gunnari Jónssyni, auk þess sem tekin var vitnaskýrsla af Kristjáni FranklínAxelssyni, formanni Upprekstrarfélags Þverárréttar.III.Aðalstefnandi kveðst byggja tilkall sitt tilbeitarafnota af umræddu landi jarðarinnar Króks á því að hann og forveri hans,Upprekstrarfélag Þverárréttar, hafi unnið beitarafnotarétt að landinu fyrirhefð á grundvelli laga nr. 46/1905 um hefð. Kveðst aðalstefnandi hafa tekið viðréttindum og skyldum upprekstrarfélagsins við sameiningu hreppa í Borgarfirði áárinu 2006.Á því sé byggt að upprekstrarfélagið og síðaraðalstefnandi hafi farið með landið og nýtt það til beitar, enda talið sig meðréttu hafa átt það óslitið í fullan hefðartíma, eða allt frá árinu 1924 tildagsins í dag. Hafi þessi notkun hans skapað honum lögvarinn rétt í skilningihefðarlaga.Samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 skapi notkun, meðsamsvarandi skilyrðum og þeim er gildi um eignarhefð, afnotarétt. Samkvæmt 1.gr. sömu laga megi vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, ergeti verið eign einstakra manna, án tillits til þess hvort hann hafi verið áðureinstaks manns eign eða opinber eign. Um skilyrði eignarhefðar sé fjallað í2.-4. gr. laganna. Þannig sé í 1. mgr. 2. gr. gert að skilyrði fyrir hefð aðóslitin notkun eða óslitið eignarhald af hálfu hefðanda hafi haldist umtiltekinn tíma. Lítilfjörleg not annarra útiloki þó ekki ítakshefð. Sama gildium hefð á ítökum að breyttu breytanda. Meðal annarra skilyrða sé að hefðandimegi ekki hafa náð umráðum með glæp eða óráðvandlegu atferli, sbr. 2. mgr. 2.gr., og að hefð geti ekki unnist á hlutum sem hefðandi hafi fengið að veði, tilgeymslu, til láns eða á leigu, sbr. 3. mgr. 2. gr. Til hefðartíma megi ennfremur telja óslitið eignarhald tveggja eða fleiri manna hafi eignarhaldlöglega gengið á milli þeirra, sbr. 3. gr. Missi hefðandi umráð yfir eign slitnihefðarhaldið nema hefðandi hafi misst umráðin óviljandi og náð þeim aftur innan6 mánaða með lögsókn, sbr. 1. mgr. 4. gr.Hefð á grundvelli 7. gr. hefðalaga sé á því reist aðum sýnilegt ítak hafi verið að ræða, þar sem umrætt landsvæði hafi allt frá þvíað Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi keypt afréttarland Króks verið notað semafréttarland og verið innan afréttargirðingar. Hafi girðingin verið reist íþeim tilgangi að aðskilja þann hluta jarðarinnar Króks sem nýttur hafi veriðsem beitarland frá þeim hluta sem ekki hafi verið undirorpinn slíkum notum.Hafi stefnandi og áður upprekstrarfélagið nýtt hið afgirta land til beitaróátalið af stefnda frá árinu 1924 og fram til ársins 2010. Notkunin hafi þvíalla tíð verið sýnileg og stefnda ljós og sé því fullnægt skilyrðumtilvitnaðrar 7. gr. um notkun sem skapi afnotarétt.Verði ekki fallist á að aðalstefnandi eigibeitarafnotarétt á grundvelli 7. gr. sé á því byggt að sá réttur hafi stofnastá grundvelli 8. gr. laganna. Samkvæmt þeirri grein geti hefð á ósýnilegumítökum, svo sem slægjum, beit, reka o.fl., unnist með 40 ára notkun og öðrumskilyrðum sömu sem eignarhefð. Að þessu leyti sé byggt á sömu málsástæðum ogáður hafi verið raktar.Loks sé áréttað að aðalstefnandi byggi á því að hafieinhvern tímann í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðumrisið vafi um tilvist beitarréttarins þá hafi hin óslitnu afnot eftirgildistöku þeirra laga og fram til dagsins í dag engu að síður skapað stefnandarétt að landinu fyrir hefð.IV.Aðalstefndi mótmælir þeirri málsástæðu aðalstefnandasem rangri og ósannaðri að hann og forveri hans hafi allt frá árinu 1924 fariðmeð umrætt land og nýtt það óslitið til beitar í fullan hefðartíma. Eigendurjarðarinnar á framangreindu tímabili hafi haft þinglýstar eignarheimildir fyrirhenni, án nokkurs fyrirvara um afnot og ítök annarra. Hafi aðalstefnandi þvíekki getað verið grandlaus um fyrirvaralausan og kvaðalausan rétt þinglesinnaeigenda jarðarinnar á hverjum tíma. Að svo miklu leyti sem aðalstefnandi hafibeitt land Króks á afmörkuðum tímabilum sé hann hvorki ráðvandlega að þeimafnotum kominn né geti hann hafa verið grandlaus um kvaðalausan eignarréttþinglesinna eigenda jarðarinnar. Þá sé á það minnt að aðalstefndi hafi lagtformlegt bann við beit á landinu með bréfi til upprekstrarfélagsins hinn 18.febrúar 2010.Þegar aðalstefndi hafi fengið afsal fyrir jörðinniKróki á árinu 1990 hafi hann verið grandlaus um að gert væri tilkall til beinseða óbeins réttar yfir hluta jarðarinnar, enda hafi afsalinu verið þinglýst ánathugasemda, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 718/2013. Sé því mótmælt semröngu sem fram komi í stefnu að aðalstefnda hafi verið kunnugt um að hlutilandsins væri „afréttur“. Á því sé byggt að aðalstefnanda hafi verið kunnugt umfyrirvaralaus og óskert eignarréttindi annarra á umræddu landi, sem komi í vegfyrir að hann geti unnið afnotahefð að því, jafnvel þótt önnur skilyrði væruuppfyllt, sem þau séu þó ekki. Ljóst sé að ekkert þeirra draga að samningum umkaup upprekstrarfélagsins á hluta úr jörðinni Króki á árinu 1924 jafngildibindandi samningi, enda vanti ýmist undirritanir eða umboð til undirritunar ogekki sé ljóst hvort nokkurn tíma hafi orðið til lokatexti samnings. Enguþessara skjala hafi verið þinglýst og hafi aðalstefnda verið ókunnugt um þau erhann keypti jörðina. Sé ósannað að fram hafi farið greiðslur á grundvelliþessara draga. Hvað sem öðru líði hafi afsalið til aðalstefnda útrýmtréttaráhrifum greindra þriggja draga að kaupsamningum, hafi þau einhver verið.Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar milli sömu aðila séniðurstaðan sú að þegar virt séu þau afnot sem aðalstefnandi hafi haft af hinuumþrætta landi hafi honum ekki tekist sönnun þess að hann hafi frá þeim tíma erjörðinni var afsalað til aðalstefnda unnið eignarhefð í skilningi 1. mgr. 2.gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Hæstiréttur miði hér við tímamark afsals tilaðalstefnda og eigi það einnig við um hina meintu afnotahefð. Hafiaðalstefnandi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi unnið afnotahefð á landinumeð óslitinni 40 ára afnotum á því, sem útrýmt hafi afnotum annarra. Það hafihonum hins vegar ekki tekist.Sú notkun sem aðalstefnandi byggi á geti ekki talistsýnilegt ítak. Girðingin á milli umrædds lands og skógræktarinnar frá 1920 séekki sýnileg tilfæring í skilningi 7. gr. hefðarlaga, enda ekki reist í þáguaðalstefnanda eða forvera hans, heldur bóndans á jörðinni til verndar slægjumog gróðri. Girðing hafi verið sett upp árið 1920 og hafi verið opin tilafréttar. Hafi afréttarfé af þeim sökum leitað inn á landið. Byggist það hvorkiá samningi né samþykki. Aðalstefnandi telji sig hafa komið að málinu á árinu1924, eða eftir að girðingin hafi verið reist.Bent sé og á að teljist meint afnot aðalstefnanda tilítaks sé það niður fallið vegna vanlýsingar, sbr. lög nr. 113/1952.Samkvæmt 7. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 þurfi notkunsem ætlað sé að skapa afnotahefð að uppfylla sömu skilyrði og stofnuneignarhefðar. Í fyrrnefndu máli Hæstaréttar nr. 718/2013 hafi niðurstaðan veriðsú að skilyrði eignarhefðar væru ekki til staðar. Samkvæmt því séu skilyrðiafnotahefðar heldur ekki uppfyllt. Þá beri að hafa í huga að í umræddu dómsmálihafi aðalstefnandi ekki gert kröfu um viðurkenningu á beitarafnotarétti fyrirafnotahefð. Hafi það fyrst verið í ágúst 2017, tæplega þremur og hálfu árieftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar, að aðalstefnandi hafi ákveðið að viðhaldaágreiningi aðila með því að byggja nú á afnotahefð í stað eignarhefðar áður. Þóverði að skilja dóm Hæstaréttar þannig að skilyrði afnotahefðar séu ekki uppfyllt.Þá hafi aðalstefndi á árinu 2010 bannað aðalstefnanda öll not af umræddum hlutajarðarinnar. Hafi aðalstefnandi átt einhvern afnotarétt byggðan á hefð sé hannfallin niður fyrir tómlæti.V.Í gagnsök vísar gagnstefnandi til þess að gagnstefndiog aðilar á hans vegum hafi annars vegar heimilað afréttarmönnum að láta fé,sem rási af fjalli síðustu vikurnar fyrir leitir og réttir, safnast á landijarðarinnar og vera þar á beit þar til það sé rekið til réttar og hins vegar aðreka safnið af fjalli inn á land jarðarinnar og hafa það þar á beit í eina nóttþar til það sé rekið til Þverárréttar. Hafi menn á vegum gagnstefnda í þessuskyni opnað hlið á landi Króks og haldið þeim opnum, jafnvel gegn vilja ogbanni gagnstefnanda. Gagnstefnandi sé þinglesinn eigandi jarðarinnar Króks ogengar kvaðir hvíli á henni sem lúti að greindum athöfnum gagnstefnda og hansmanna. Vegna þessara einhliða aðgerða gagnstefnda hafi gagnstefnandi lögvarðahagsmuni af því að fá dóm á hendur gagnstefnda þar sem viðurkennd séu réttindihans yfir jörðinni. Sé þetta meðal annars nauðsynlegt til að koma í veg fyrirágang kvikfjár á vegum gagnstefnda, en jörðin Krókur sé skógræktarjörð og þvísérstaklega viðkvæm fyrir slíku.Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að gagnstefndieigi rétt til að reka fé til réttar um land Króks að hausti sé þess krafist aðsá réttur takmarkist við varakröfuna, þ.e. að reka féð viðstöðulaust um óræktaðland Króks án dvalar á landinu. Gagnstefnandi telji þó að slíkan rétt verði aðtímabinda þannig að hann falli niður að loknum fjallskilum 2020, þar sem alltland Króks verði þá tekið til skógræktar. Þau not gagnstefnanda útrýmihugsanlegum rétti gagnstefnda til að reka fé um land jarðarinnar til réttar aðhausti.VI.Gagnstefndi vísar til þess í gagnsök að hann telji sighafa fært rök fyrir því að hann hafi unnið fyrir hefð beitarafnot af því landiKróks sem um ræðir. Í slíkum rétti felist eðli málsins samkvæmt heimild til aðreka sauðfé um það sama land. Sé og vísað til þeirra sömu sjónarmiða í gagnsök.Á það sé bent að dómkröfur gagnstefnanda í gagnsökmiði að því að koma í veg fyrir að gagnstefndi og einstakir upprekstraraðilargeti rekið fjársafn af fjalli í gegnum jörðina Krók. Um sé að ræða rekstrarleiðsem hafi verið notuð allt frá árinu 1959. Nánar tiltekið sé safnið rekið yfirÞverárdal og niður með Litlu-Þverá í gegnum Krók, Hermundarstaði og fleirijarðir. Aðrar rekstrarleiðir af fjalli komi ekki til greina og séu beinlínishættulegar mönnum og skepnum.Hvað sem öllum beitarrétti líði í landi Króks þá hafigagnstefndi hefðað rétt til þess að reka fjársafnið af afrétti í gegnum landjarðarinnar. Sé hefðartími fullnaður hvort heldur miðað sé við 7. gr. eða 8.gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Jafnframt sé vísað til 9. gr. fjallskilasamþykktargagnstefnda, Borgarbyggðar, og fleiri sveitarfélaga frá 14. júlí 2015, en þarsé tekið fram að heimilt sé að reka fé á afrétt í gegnum heimalönd gerist þessþörf. Sé samþykkt þessi sett með heimild í lögum nr. 21/1986 umafréttarmálefni, fjallskil o.fl. Styðjist réttur gagnstefnda til að nýtaframangreinda rekstrarleið við þessi lög. Hagnýting afrétta sé víðast háðþeirri grundvallarforsendu að heimilt sé að reka fjársöfn í gegnum heimalönd.Verði jarðeigendum játuð heimild til að loka fornum rekstrarleiðum væri nýtingafrétta í uppnámi.Á því sé byggt að gagnstefnanda hafi verið fullkunnugtum upprekstarleiðina og tilhögun fjárleita þegar hann hafi eignast jörðina Króká árinu 1990. Hafi umrædd rekstrarleið og verið nýtt síðan þá í meira enaldarfjórðung.VII.Eins og áður er fram komið var með dómi Hæstaréttaruppkveðnum 3. apríl 2014, í málinu nr. 718/2013, leyst úr ágreiningi aðila málsþessa um eignarhald á hinu umþrætta landi jarðarinnar Króks. Var í dóminumfallist á kröfu eiganda Króks, aðalstefnda í máli þessu, um að þegar hanneignaðist jörðina með afsali 20. september 1990 hafi hann einnig eignastumræddan hluta jarðarinnar, enda hafi þinglýst afsal hans útrýmt þeim eldrióþinglýstum rétti til landsins sem sveitarfélagið hefði byggt rétt sinn á, sbr.2. mgr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978, og ekkert lægi fyrir um grandsemihans um þann samning. Þá hefði sveitarfélaginu, að virtum þeim notum sem þaðeða forveri þess hefði haft af hinu umþrætta landi, ekki tekist sönnun þess aðþað hefði frá þeim tíma er jörðinni var afsalað til aðalstefnda unniðeignarhefð að landinu í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.Byggir aðalstefnandi kröfur sínar í máli þessu á því að þrátt fyrirframangreinda niðurstöðu Hæstaréttar hafi hann unnið beitarafnot af landinufyrir hefð á grundvelli ákvæðis í 7. gr. tilvitnaðra laga um afnotahefð eða ágrundvelli 8. gr. um hefð á ósýnilegum ítökum, beit, reka o.s.frv.Með hliðsjón af gögnum málsins og rökstuðningiHæstaréttar í tilvitnuðum dómi verður að telja að aðalstefndi og forveri hanshafi í raun talið til beins eignarréttar yfir hinu umþrætta landi á grundvellihins óþinglýsta samnings við þáverandi eiganda Króks, Brynjólf Bjarnason, alltþar til þinglýst afsal aðalstefnda útrýmdi þeim rétti á árinu 1990. Í dóminum kemurog fram að óumdeilt sé að umrætt land hafi verið nýtt sem afréttarland af hálfuaðalstefnanda og áður af forvera hans, Upprekstrarfélagi Þverárréttar. Þáverður og ráðið af öðrum gögnum, þ. á m. bréfi aðalstefnda til stjórnarVeiðifélags Norðurár, dags. 25. júlí 1995, að hið umþrætta land hafi veriðnotað sem afréttarland fyrir Þverárrétt. Liggur og fyrir að girðing sú, semliggur á mörkum heimalands Króksjarðarinnar og hins umþrætta lands, ogaðalstefndi telur í aðilaskýrslu sinni að sett hafi verið upp á árinu 1920 íþví skyni að afmarka heimalandið frá því landi sem nýtt var sem beitiland,hefur verið þar samfellt síðan og er þar enn. Að framangreindu virtu verðurekki annað ráðið en að umrætt land hafi verið notað samfellt og átölulaust sembeitarland fyrir sauðfé í þágu Upprekstrarfélags Þverárréttar allt fráframangreindum kaupum á landinu á árinu 1924 og á grundvelli þeirra allt tilársins 2010, en fyrir liggur að í febrúar það ár lagði aðalstefndi bann viðnotum aðalstefnanda á landinu, án þess að því hafi í öllu verið sinnt. Verðurþví á það fallist með aðalstefnanda að fullnægt sé áskilnaði 1. mgr. 2. gr.,sbr. 8. gr., laga nr. 46/1905 og að hann hafi því öðlast beitarafnotarétt aðumræddu landi fyrir hefð. Verður í því sambandi ekki talið skipta máli þóttupprekstrarfélagið hafi ekki lýst ítaki í umrætt landsvæði á grundvelli 4. gr.laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, enda mátti félagið þá með réttulíta svo á að það ætti í raun beinan eignarrétt að svæðinu á grundvellisamningsins frá 1924.Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu í aðalsökmálsins um að aðalstefnandi eigi beitarafnotarétt að umræddu landi Króks felstí þeim rétti, eðli málsins samkvæmt, heimild til að reka sauðfé um það samaland. Á sama hátt felur sá réttur einnig í sér að ekki er unnt að taka tilgreina varakröfu gagnstefnanda í gagnsökinni um að viðurkennt verði aðgagnstefnda, Borgarbyggð, eða aðilum á vegum Borgarbyggðar séu óheimil önnurnot af landi jarðarinnar Króks en að reka fé, sem kemur af fjalli að hausti, umóræktað land Króks viðstöðulaust án dvalar í landi jarðarinnar næstu þrjú árin,eða til og með 2020. Verður því að sýkna gagnstefnda bæði af aðalkröfu ogvarakröfu gagnstefnanda í gagnsök.Aðalstefndi greiði aðalstefnanda 800.000 krónur ímálskostnað.Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Viðurkenndur er réttur aðalstefnanda, Borgarbyggðar,til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer134817, sem óþinglýstur samningur Brynjólfs Bjarnasonar og UpprekstrarfélagsÞverárréttar 26. maí 1924 tekur til. Gagnstefndi, Borgarbyggð, er sýkn af kröfumgagnstefnanda, Gunnars Jónssonar, í gagnsök.Aðalstefndi, GunnarJónsson, greiði aðalstefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 302/2010
Lausafjárkaup Samþykki tilboðs Aðild
G ehf. höfðaði málið á hendur A ehf. og krafði hann um greiðslu reiknings, sem G ehf. hafði gefið út á hendur A ehf. vegna sölu á gleri, hurðum og veggjum. G ehf. reisti kröfu sína á tölvubréfi starfsmanns síns til starfsmanns A ehf. sem innihélt tilboð vegna framangreinds verks. Var tilboðið ekki áritað um samþykki. Hélt G ehf. því fram í málinu að tilboðið hafi verið samþykkt í samtölum milli aðila og með afhendingu hinna seldu hluta. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að ljóst væri að ruglingslegur málatilbúnaður G ehf. fæli ekki í sér sönnun um að A ehf. hefði skuldbundið sig til að greiða honum andvirði þeirrar vöru sem hann krefðist greiðslu á. Skipti þá ekki máli þótt ekki væri sannað að A ehf. hefði mótmælt því að hann skuldaði G ehf. reikningsfjárhæðina fyrr en hann lagði fram greinargerð sína í héraði. Var A ehf. því sýknað af kröfu G ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með tölvupósti til starfsmanns stefnda 13. desember 2007 óskaði starfsmaður áfrýjanda eftir tilboði í gler, hurðir og veggi sem nánar var lýst, meðal annars með vísun til teikningar sem fylgdi póstinum. Nafn áfrýjanda var tilgreint við nafn starfsmannsins. Stefndi svaraði með tölvupósti 19. desember 2007. Þar sagði: „Hér kemur tilboðið v/ Borgarbraut 58-60.“ Ágreiningslaust er með aðilum að með hafi fylgt tilboð nr. 07-879 frá stefnda, sem dagsett er sama dag og er að finna meðal málsgagna. Þetta tilboð er stílað á áfrýjanda, byggingarstaður er sagður vera Borgarbraut 58-60 og „tengiliður“ sá starfsmaður áfrýjanda sem hafði sent tölvupóstinn 13. desember 2007. Í tilboðinu er að finna lýsingu á þeim hlutum sem tilboðið tekur til og samsvarar hún lýsingu tölvupóstsins 13. desember 2007. Heildarfjárhæð með virðisaukaskatti var tilgreind 2.273.960 krónur. Neðst á tilboðsblaðinu standa orðin: „Samþykkt f.h. verkkaupa.“ Er þar sýnilega gert ráð fyrir að kaupandi samþykki tilboðið með nafnritun sinni. Engin nafnritun er á skjalinu og heldur stefndi því raunar ekki fram að það hafi verið áritað um samþykki. Telur hann samt að tilboðið hafi, eftir breytingar sem gerðar hafi verið á því, verið samþykkt í samtölum sem áttu sér stað í framhaldinu og einnig með afhendingu hinna seldu hluta. Í greinargerð áfrýjanda í héraði er að finna svofellda áskorun til stefnda: „Skorað er á stefnanda [stefnda fyrir Hæstarétti] að leggja fram gögn er sýna fram á að umrædd vara sem krafist er greiðslu á hafi verið pöntuð af stefnda [áfrýjanda].“ Við þessu hefur stefndi ekki orðið. Í skýrslu fyrirsvarsmanns hans fyrir héraðsdómi kom fram að eftir að tilboðið var sent hafi „sennilega átt sér stað einhver símtöl, alla vega finn ég ekki tölvupósta, af því síðan 9. janúar sendir Þórður aftur tölvupóst á sama aðila. Sæll, hér kemur tilboð fyrir Borgarbraut með gleri. Sem sagt, það er þá búið að breyta tilboðinu sem var sent 19. og búið að bæta inn í það gleri.“ Hinn nafngreindi starfsmaður stefnda er sá sami sem sendi tölvupóstinn 19. desember 2007. Af þessu er svo að sjá sem efni hafi verið aukið við tilboðið sem sent hafði verið 19. desember. Stefndi hefur ekki lagt fram í málinu tölvupóstinn frá 9. janúar, sem fyrirsvarsmaðurinn nefndi fyrir dómi, og hefur ekki heldur gert neina frekari grein fyrir afhendingu vörunnar, hvar og hvenær hún hafi verið afhent og hver hafi tekið við henni. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er reikningurinn sem liggur til grundvallar kröfu stefnda dagsettur 7. mars 2008. Í texta hans segir að um sé að ræða reikning vegna pöntunar 07-879. Samt er fjárhæð reikningsins aðeins 1.532.963 krónur, eða mun lægri fjárhæð en greindi í tilboðinu. Af framburði fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi verður helst ráðið að fjárhæðin hefði átt að verða hærri, þar sem aukið hafði verið við það vörum. Stefndi hefur lagt fyrir Hæstarétt útskrift af öðru tilboði sínu, dagsettu sama dag, 19. desember 2007, með númerinu 07-879B, stíluðu til áfrýjanda á sama hátt og tilboðið sem fyrr var nefnt. Þetta tilboð er ekki fremur en hið fyrrnefnda áritað um samþykki þess sem kaupir. Í því er lýsing á vörunum, sem tilboðið er sagt taka til, allt önnur en í hinu fyrra. Fjárhæð þess er 1.587.165 krónur og var talið við munnlegan flutning málsins að unnt væri að rekja þessa fjárhæð saman við reikningsfjárhæðina sem krafa stefnda byggist á. Reikningur sem stefndi gaf út á hendur áfrýjanda 10. mars 2008 að fjárhæð 93.027 krónur, sem áfrýjandi kveðst hafa greitt fyrir mistök, er sagður byggjast á tilboði 07-879B. Áfrýjandi kveðst aðeins hafa aflað tilboða í þágu Sólfells ehf., sem hafi verið aðalverktaki við byggingu að Borgarbraut 58-60 í Borgarnesi. Áfrýjandi segist ekki hafa samþykkt neitt tilboð frá stefnda sem verið geti grundvöllur kröfu hans í málinu. Kveðst hann raunar ekki hafa neina vitneskju um hvort vara frá stefnda hafi verið afhent Sólfelli ehf. Af því sem rakið var að framan er ljóst að ruglingslegur málatilbúnaður stefnda felur ekki í sér sönnun um að áfrýjandi hafi skuldbundið sig til að greiða honum andvirði þeirrar vöru sem hann krefst greiðslu á. Skiptir þá ekki máli þótt ekki sé sannað að áfrýjandi hafi mótmælt því að hann skuldaði stefnda reikningsfjárhæðina, fyrir en hann lagði fram greinargerð sína í héraði. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, ANS ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Gluggasmiðjunnar ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 21. janúar sl., er höfðað 17. september 2008 Stefnandi er Gluggasmiðjan ehf., Viðarhöfða 3, Reykjavík. Stefndi er ANS ehf., Þverholti 11, Reykjavík, fyrirsvarsmaður Jón Pálsson, Súluhöfða 16, Mosfellsbæ. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.532.963 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.532.963 krónum frá 22. mars 2008 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. s.l. er leggist á höfuðstól á 12 mánaða fresti, auk málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Krafist er vaxta af málskostnaði samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Málsástæður stefnanda og lagarök Kröfu sína byggir stefnandi á reikningi að fjárhæð 1.532.963 krónur, útgefnum 7. mars 2008 með gjalddaga 22. mars 2008. Stefnandi kveðst sérhæfa sig í framleiðslu á gluggum og hurðum og ýmsu fleiru úr tré og áli. Auk þess flytji hann inn ýmsar vörur t.d., állista á sólstofuþök, þakglugga o.fl. Ofangreind krafa sé vegna vöruúttektar stefnda hjá stefnanda í mars 2008 auk vinnu starfsmanna stefnanda í þágu stefnda, eins og nánar sé lýst í framlögðum reikningi. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Vísað sé til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a., lagastoð í 45., 47. og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi bendir á að krafa stefnanda byggist á reikningi, dags. 7. mars 2008 vegna vöruúttektar sem ranglega sé talin stafa frá stefnda. Stefndi hafi verið undirverktaki hjá verktakafyrirtækinu Sólfelli ehf. og hafi ekki pantað þær vörur sem stefnt sé fyrir. Að ósk Sólfells ehf. hafi starfsmaður stefnda óskað eftir verðhugmyndum frá stefnanda vegna verks sem hafi verið í umsjá Sólfells ehf. og hafi Sólfell ehf. borið ábyrgð á efniskaupum. Samningssamband hafi því aldrei stofnast á milli stefnanda og stefnda varðandi umrædd vörukaup. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Fyrir mistök starfsmanns stefnda hafi smáreikningur í fyrirtækjabankanum verið greiddur. Sá reikningur hafi verið vegna verðbóta á ofangreindan reikning. Augljóst sé því að um mistök hafi verið að ræða. Rétt sé að benda á að velta stefnda á mánuði á þessum tíma hafi verið um 90 milljónir og því hafi það komið fyrir að smáreikningar væru greidir, sem ekki áttu að greiðast, en auk þess hafi stefndi verið í viðskiptum við stefnanda vegna annarra verka sem hafi leitt til þessara mistaka. Niðurstaða Í gögnum málsins er að finna tölvupóst sem Jón Valgeir Björnsson, verkefnastjóri hjá stefnda, sendi til Gunnars Gissunarsonar hjá Gluggasmiðjunni ehf. hinn 13. desember 2007. Í þessum tölvupósti segir: „Óskum eftir tilboði í eftirfarandi: Gler-útbyggingu sýnda á meðfylgjandi mynd. Stigaveggur úr áli og gleri, sýnd á meðfylgjandi mynd. Hurð úr áli og gleri, sýnd á meðfylgjandi mynd.“ Ekki er tekið fram í tölvupósti þessum að þessi ósk sé sett fram fyrir hönd Sólfells ehf. eða annars aðila en stefnda. Þá liggur frammi tilboð Gluggasmiðjunnar ehf. til Ans ehf., dags. 19. desember 2007, sem er svar stefnanda við ósk stefnda í framangreindum tölvupósti. Í tilboðinu kemur fram að byggingarstaður sé Borgarbraut 58-60. Jón Valgeir bar fyrir dómi að Ans ehf. hefði verið undirverktaki hjá Sólfelli ehf. í Borgarnesi og hefði verið samvinna þar á milli. Hafi Sigurður í Sólfelli ehf. beðið sig um að afla tilboða, sem hann hafi gert, og sent áfram til Sigurðar. Hafi Sigurður alfarið séð um pöntunina. Gunnar Guðjónsson framkvæmdastjóri stefnanda bar fyrir dómi, að upphaf umstefndra viðskipta hefði verið tölvupóstur frá stefnda. Beiðni stefnda hafi verið svarað með tilboði sem stílað var á Ans ehf. Ekki hafi verið um annan aðila að ræða sem komið hafi að þessum viðskiptum. Tilboðið hafi verið staðfest með því að varan var afhent og kvaðst Gunnar ekki vita betur en að umræddu verki væri lokið. Framlagt tilboð er ekki undirritað af stefnda. Hins vegar liggur ekki annað fyrir í málinu en þessu tilboði stefnanda til stefnda hafi verið tekið og varan hafi verið afhent í samræmi við það, sbr. framlagður reikningur, enda er því ekki mótmælt af hálfu stefnda að varan hafi verið afhent. Reikningur samkvæmt tilboðinu var gefinn út 7. mars 2008. Liggur ekki fyrir að stefndi hafi mótmælt honum fyrr en með greinargerð í máli þessu. Þá er fram komið að stefndi greiddi reikning vegna verðbóta á umræddan reikning. Engin gögn liggja fyrir í málinu er staðfesta hvernig sambandi Ans ehf. og Sólfells var háttað. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða í málinu ekki byggð á öðru en að réttarsamband hafi stofnast milli stefnanda og stefnda um vörukaup samkvæmt framlögðu tilboði stefnanda. Ber stefnda því að greiða umstefndan reikning, en fjárhæð hans hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Verða kröfur stefnanda í málinu því teknar til greina. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ans ehf., greiði stefnanda, Gluggasmiðjunni ehf., 1.532.963 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. mars 2008 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 122/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. febrúar 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 153/2003
Kærumál Nauðungarsala Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
BK krafðist fyrir dómi úrlausnar um lögmæti tiltekinna ákvarðana sýslumanns við nauðungarsölu á fasteign hans. Héraðsdómari vísaði kröfu BK frá dómi þar sem ekki yrði séð af ákvæðum laga um nauðungarsölu að BK, sem gerðarþoli, hefði heimild til að skjóta umræddum ákvörðunum undir dómara. Hæstiréttur taldi að sem gerðarþoli við nauðungarsöluna nyti BK þeirrar takmörkuðu heimildar, sem fram kæmi í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991, til að leita úrlausnar héraðsdóms um þær ákvarðanir sýslumanns, sem um ræddi í málinu. Varnaraðilinn sýslumaðurinn á Selfossi hafi ekki sem gerðarbeiðandi við nauðungarsöluna andmælt því að BK fengi að leita úrlausnar héraðsdóms um þessar ákvarðanir. Það hafi aðrir gerðarbeiðendur heldur ekki gert. Nyti BK því heimildar til að bera málið undir dóm, sbr. 1. mgr. 73. gr. sömu laga. Þá þóttu ekki aðrir annmarkar á málatilbúnaði BK, sem varðað gætu frávísun málsins, og var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. apríl 2003, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum um ágreining varðandi nauðungarsölu á fasteigninni Hlíðartungu í Sveitarfélaginu Ölfusi. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Björgvin Ásgeirsson krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðilinn sýslumaðurinn á Selfossi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hélt sýslumaðurinn á Selfossi 12. desember 2002 áfram uppboði við nauðungarsölu á fasteigninni Hlíðartungu. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns voru gerðarbeiðendur Lífeyrissjóðurinn Framsýn, tollstjórinn í Reykjavík og sýslumaðurinn á Selfossi, en sóknaraðili var gerðarþoli. Áður en leitað var þessu sinni boða í eignina var uppboðsskilmálum breytt á þann veg að frestur kaupanda til að greiða fjórðung söluverðs hennar til að fá boð sitt samþykkt var ákveðinn til 16. janúar 2003, en bjóðendur skyldu vera bundnir við boð sín til og með 23. sama mánaðar. Við uppboðið varð varnaraðilinn Björgvin hæstbjóðandi. Honum var greint frá því að boð hans yrði samþykkt ef greiðsla bærist samkvæmt því og í samræmi við breytta uppboðsskilmála 16. janúar 2003 kl. 15. Sóknaraðili, sem var viðstaddur uppboðið, ritaði undir bókun um það í gerðabók, svo og sérstakt skjal um framangreinda breytingu á uppboðsskilmálum. Um það leyti dags 16. janúar 2003, sem varnaraðilanum Björgvin bar að inna af hendi greiðslu til samþykkis boðs síns, leitaðist sóknaraðili við að fá nauðungarsöluna fellda niður. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði barst sýslumanni bréf frá lögmanni Lífeyrissjóðsins Framsýnar kl. 14.26 þennan dag, þar sem kom fram að hæstbjóðandi í fasteignina hafi komið veðskuld við lífeyrissjóðinn í skil. Nokkru eftir kl. 15 barst síðan sýslumanni annað bréf frá lögmanninum, þar sem lýst var yfir að hann afturkallaði beiðni sína um nauðungarsölu. Þá liggur fyrir að sama dag bauð sóknaraðili sýslumanni greiðslu að fjárhæð 500.000 krónur upp í skuld, sem sá síðastnefndi hafði krafist nauðungarsölu til að fá fullnægt, en heildarfjárhæð hennar mun hafa verið 6.459.599 krónur. Vildi sóknaraðili fá beiðni sýslumanns afturkallaða gegn þessari greiðslu, en hann ekki orðið við því. Varnaraðilinn Björgvin innti af hendi greiðslu samkvæmt uppboðsskilmálum á þeim tíma, sem ákveðinn hafði verið. Var boð hans í fasteignina þar með samþykkt. Með bréfi 23. janúar 2003 til Héraðsdóms Suðurlands leitaði sóknaraðili úrlausnar um gildi ákvörðunar sýslumanns 16. sama mánaðar um að neita að afturkalla beiðni sína um nauðungarsölu á fasteigninni Hlíðartungu gegn innborgun á skuld sóknaraðila og ávísun frá honum á tilteknar greiðslur úr hendi þriðja manns. Enn fremur leitaði sóknaraðili úrlausnar um gildi ákvörðunar sýslumanns sama dag um að samþykkja boð varnaraðilans Björgvins og „þar með stytta samþykkisfrest úr 6 vikum í 5 þrátt fyrir að viðstöddum á uppboðsstað hafi borið saman um að 6 vikna frestur hefði verið veittur.“ Fyrir liggur að sóknaraðili sendi einnig afrit af þessu bréfi til sýslumanns 23. janúar 2003. Fyrir héraðsdómi kröfðust varnaraðilar þess að málinu yrði vísað frá. Var fallist á þá kröfu með hinum kærða úrskurði. II. Dómkröfur sóknaraðila fyrir héraðsdómi voru þær sömu og fram komu í bréfi hans til dómsins 23. janúar 2003, sem áður er getið. Skilja verður fyrri kröfu sóknaraðila svo að með henni sé hann í reynd að krefjast úrlausnar um að sýslumanni hafi borið 16. janúar 2003 að fella niður nauðungarsölu á fasteigninni Hlíðartungu vegna greiðslu, sem sóknaraðili telur gerðarbeiðendur hafa fengið á kröfum sínum. Þá verður að skilja síðari kröfu sóknaraðila þannig að hann leiti með henni úrlausnar um að sýslumanni hafi ekki verið rétt að veita umræddan dag viðtöku úr hendi varnaraðilans Björgvins greiðslu á hluta söluverðs fasteignarinnar til samþykkis á boði hans í hana. Samkvæmt upphafsorðum 2. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 ber sýslumanni þegar í stað að taka ákvörðun um ágreining, sem rís við fyrirtöku samkvæmt 21. gr. laganna á beiðni um nauðungarsölu, um hvort nauðungarsalan fari fram eða hvernig staðið verði að henni. Samkvæmt 6. mgr. sömu lagagreinar verður þessari reglu jafnframt beitt á síðari stigum nauðungarsölu allt fram að því að aðgerðum við hana er lokið. Framangreindar kröfur sóknaraðila lúta báðar að því hvernig standa hafi átt að nauðungarsölu í skilningi þessara lagaákvæða. Sem gerðarþoli við nauðungarsöluna naut sóknaraðili þeirrar takmörkuðu heimildar, sem fram kemur í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991, til að leita úrlausnar héraðsdóms um þær ákvarðanir sýslumanns, sem um ræðir í málinu. Varnaraðilinn sýslumaðurinn á Selfossi hefur ekki sem gerðarbeiðandi við nauðungarsöluna andmælt því að sóknaraðili fái að leita úrlausnar héraðsdóms um þessar ákvarðanir í máli, sem rekið er eftir reglum XIII. kafla laga nr. 90/1991. Það hafa aðrir gerðarbeiðendur heldur ekki gert. Nýtur sóknaraðili því heimildar til að bera mál þetta undir dóm, sbr. 1. mgr. 73. gr. sömu laga. Samkvæmt framangreindu og með því að ekki eru aðrir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila, sem varðað geta frávísun málsins, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnislegrar meðferðar. Rétt er að aðilarnir beri á þessu stigi hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 470/2005
Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti
P var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti ævilangt og undir áhrifum áfengis. Refsing hans var hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. október 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Páll Jónsson, greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 185.367 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Valgeirs Kristinssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 161.850 krónur. Mál þetta, sem þingfest var 27. júlí sl. og dómtekið 24. ágúst sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dags. 1. júlí 2005, á hendur Páli Jónssyni, kt. 210755-7999, Hringbraut 114, Reykjavík, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa um hádegi laugardaginn 4. júní 2005, ekið bifreiðinni VM 434, sviptur ökurétti ævilangt, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 3,01‰), vestur Austurveg á Selfossi, uns lögregla hafði afskipti af akstri ákærða við Austurveg 1-3.” Ákæruvaldið segir háttsemi ákærða varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, lög nr. 57/1997 og lög nr. 84/2004. Ákærði kom fyrir dóm 27. júlí sl. og játaði brot sitt. Með málið var farið samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði var sviptur ökurétti ævilangt með dómi 6. mars 2001 og er sú svipting ítrekuð. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Páll Jónsson, sæti fangelsi í sex mánuði. Ævilöng ökuréttarsvipting ákærða er ítrekuð. Ákærði greiði allan sakarkostnað, 23.517 krónur, auk málsvarnarþóknunar skipaðs verjanda, Valgeirs Kristinssonar hrl., 50.000 krónur.
Mál nr. 203/2010
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Þar sem meira en fjórar vikur höfðu liðið frá munnlegum málflutningi til dómsuppsögu í héraði, og ekki hafði verið bókað að dómari og aðilar teldu ekki þörf á endurflutningi málsins, var hinn áfrýjaði dómur, með hliðsjón af fordæmi Hæstaréttar, ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. mars 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði lækkuð. Ákveðið var að fjalla um formhlið málsins fyrir Hæstarétti, en sækjandi og verjandi ákærða töldu óþarft að munnlegur málflutningur færi fram um það efni, sbr. 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 18. janúar 2010. Hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn 19. febrúar sama ár. Þá voru liðnar meira en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið. Samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 bar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Í endurriti vegna þinghalds, sem háð var til uppkvaðningar dóms, er bókað að fulltrúi ákæruvaldsins sé mættur og að verjandi ákærða hafi jafnframt sótt þing. Hvorki er bókað að málið hafi verið flutt að nýju né að dómari og aðilar máls teldu það óþarft. Samkvæmt framansögðu, samanber til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 21. júní 2010 í máli nr. 225/2010, verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíði þess að efnisdómur gangi þar á ný en allur áfrýjunarkostnaður málsins skal greiðast úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, samtals 260.580 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur.
Mál nr. 253/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi til þriðju­dagsins 23. maí 2006, kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. maí 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins er fram kominn rökstuddur grunur um að kærði sé viðriðinn innflutning að miklu magni fíkniefna sem varði við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að ætla megi að kærði muni torvelda rannsókn málsins verði hann eigi sviptur frelsi sínu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 31/2020
Kærumál Hæfi dómara Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Réttlát málsmeðferð
A og B kröfðust þess að landsréttardómarinn AE viki sæti í máli þeirra á hendur C vegna ætlaðrar neikvæðrar afstöðu hennar til lögmanns þeirra vegna starfa hans við rekstur dómsmáls fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu er varðaði skipun hennar við Landsrétt. Máli sínu til stuðnings vísuðu A og B til opinberlega birtra skrifa eiginmanns AE annars vegar í yfirlýsingu sem lögð var fram fyrir Mannréttindadómstólnum og hins vegar í Facebook-færslu hans og til ummæla mágs AE við þá færslu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt vinátta eða fjandskapur dómara eða einstaklinga sem nákomnir væru dómaranum við lögmann aðila geti undir vissum kringumstæðum valdið því að óhlutdrægni dómara verði með réttu dregin í efa, yrði þó ekki beitt jafn ströngum mælikvarða og þegar málsaðili ætti í hlut. Þá yrðu ummælum einstaklinga nákominna dómaranum ekki jafnað til ummæla dómarans sjálfs. Að virtu efni ummæla eiginmanns AE og mágs hennar taldi Hæstiréttur ekkert komið fram í málinu sem valdið gæti því að draga mætti óhlutdrægni AE með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu A og B um að AE viki sæti í málinu var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir,Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Sóknaraðilar skutu málinu tilHæstaréttar með kæru 19. október 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag.Kærður er úrskurður Landsréttar 9. október 2020 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að landsréttardómarinn Arnfríður Einarsdóttir viki sæti í málivarnaraðila gegn sóknaraðilum. Kæruheimild er í b-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrnefnd krafaþeirra verði tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti. ISóknaraðilar höfðuðu málið áhendur varnaraðila til ómerkingar ummæla og greiðslu miskabóta 20. september2018. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2019 voru kröfur sóknaraðilateknar til greina. Varnaraðili skaut málinu til Landsréttar 15. október 2019. Íkjölfar þess að aðilum var tilkynnt um hvaða dómarar tækju sætu í dómi í málinukröfðust sóknaraðilar þess að einum dómaranna, Arnfríði Einarsdóttur, yrði gertað víkja sæti. Þeirri kröfu hafnaði Landsréttur með hinum kærða úrskurði.2Vilhjálmur Hans Vilhjálmsson varlögmaður sóknaraðila í þessu máli fyrir héraðsdómi og Landsrétti og er þaðeinnig fyrir Hæstarétti. Hann var jafnframt verjandi manns, Guðmundar AndraÁstráðssonar, sem ákærður var í janúar 2017 í öðru máli, alls ótengdu þessu máliog dæmdur þar til refsingar í dómi uppkveðnum í héraði 23. mars sama ár. Sádómur var staðfestur með dómi Landsréttar 23. mars 2018. Síðastnefndum dómi varáfrýjað til Hæstaréttar 20. apríl sama ár og krafðist ákærði í því máli þessaðallega að dómurinn yrði ómerktur. Var krafan reist á því í meginatriðum aðnánar tilgreindir annmarkar hefðu verið á skipun Arnfríðar Einarsdóttur, einsþriggja dómara í málinu fyrir Landsrétti og hefðu þeir valdið því að ekki værifullnægt skilyrði 59. gr. stjórnarskrárinnar og 2. málsliðar 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um að skipun dómara skulivera ákveðin með lögum. Þetta hafi að auki leitt til þess að fyrir Landsréttihafi ákærði í því máli ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum ogóhlutdrægum dómstóli, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. málslið 1.mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Þessari kröfu var hafnað í dómi Hæstaréttar24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 og dómur Landsréttar staðfestur. Dómfelldi í hæstaréttarmálinunr. 10/2018 bar fram kvörtun við Mannréttindadómstól Evrópu 31. maí 2018, semreist var á sama grunni og fyrrnefnd aðalkrafa hans fyrir Hæstarétti og gættisami lögmaður hagsmuna dómfellda á þeim vettvangi. Mannréttindadómstóllinn kvaðupp dóm 12. mars 2019 í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn Íslandi og komstað þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu með því að kærandi hafi ekki við meðferð máls sínsfyrir Landsrétti notið réttar til að fá leyst úr því fyrir dómstóli semskipaður hafi verið að lögum. Byggðist sú niðurstaða einkum á því aðmálsmeðferð við skipun dómarans hefði falið í sér alvarleg brot á lögum semgilt hafi um skipunina. Íslenska ríkið óskaði eftir því að málinu yrði vísaðtil yfirdeildar MannréttindadómstólsEvrópu, sbr. 43. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og var orðið við þeirribeiðni. Dómur yfirdeildar í málinu var kveðinn upp 1. desember 2020. Þar varstaðfest að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Niðurstaða dómstólsins byggðist á því að svo alvarlegir ágallar hefðuverið á málsmeðferð við skipun dómarans að vegið hefði verið að kjarna réttarkæranda til meðferðar fyrir dómstóli sem skipaður væri að lögum.3Arnfríður Einarsdóttir var öðrusinni skipuð dómari við Landsrétt með skipunarbréfi forseta Íslands 16. júní2020 að undangengnu hæfnismati þar sem hún var metin hæfust umsækjenda og hefurfrá þeim tíma sinnt dómstörfum við dómstólinn.Sóknaraðilar reisa kröfu sína umað dómarinn víki sæti á því að hún hafi beinna og verulegra hagsmuna að gæta afniðurstöðu dómsmáls þess sem lögmaður þeirra rak fyrir MannréttindadómstóliEvrópu. Neikvæð afstaða dómarans í garð lögmanns þeirra sé ekkert leyndarmálenda hafi hún farið víða með þá skoðun sína. Það sama eigi við um eiginmanndómarans, Brynjar Níelsson alþingismann. Sóknaraðilar telja að óánægja og reiðidómarans og eiginmanns hennar vegna þeirra afleiðinga sem dómurmannréttindadómstólsins hafi nú þegar haft fyrir hana hafi því beinst aðlögmanni þeirra. Þá sé óvíst hvaða afleiðingar endanlegur dómurMannréttindadómstóls Evrópu muni hafa fyrir dómarann. Séu því til staðar atvikog aðstæður til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu íefa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991.Sóknaraðilar benda á að í greinargerð lögmannsþeirra fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu hafi meðal annars verið á því byggt að,,spilling og valdníðsla“ hafi átt þátt í skipun dómarans og hún hafi veriðliður í ,,pólitískum hrossakaupum“ innan Sjálfstæðisflokksins en BrynjarNíelsson eiginmaður dómarans sé þingmaður flokksins. Benda sóknaraðilar því tilstuðnings á að fyrir mannréttindadómstólinn hafi verið lögð skrifleg yfirlýsingeiginmannsins 10. janúar 2020 sem beri með sér að hafa verið send að beiðniríkislögmanns vegna reksturs framangreinds máls fyrir mannréttindadómstólnum. Íupphafsorðum yfirlýsingarinnar komi fram að efni hennar varði viðbrögð viðsamsæriskenningum um meinta spillingu sem komi fram í greinargerð lögmanns sóknaraðilaí framangreindu máli. Sóknaraðilar vísa sérstaklega til eftirfarandi setningaog setningarhluta í yfirlýsingunni:,,Þessar aðdróttanir og samsæriskenningar eru hugarburður og eiga sérenga stoð í veruleikanum. Hér er verið að reyna að skapa andrúmsloft spillingarog hrossakaupa án þess að nokkur gögn styðji slíkt ... Þessi tillaga mínvirðist vera kveikjan að framangreindumaðdróttunum og samsæriskenningum kæranda, eða lögmanns hans, enlögmaðurinn skrifaði grein undir eigin nafni í víðlesnasta dagblaði á Íslandisnemma í júlí 2018 þar sem þessar aðdróttanir komu fram ... Að lokum er rétt aðtaka fram að ég starfaði sem lögmaður á Íslandi í áratugi fram að lokum árs2015. Ég var einnig formaður Lögmannafélags Íslands frá 2010 til 2012. Ég hefekki á öllum þeim lögmannsferli mínum orðið vitni að slíkum rakalausumaðdróttunum lögmanns sem koma fram í greinargerð lögmanns kæranda þessa máls.“Að mati sóknaraðila verðiframangreind orð eiginmanns dómarans ekki skilin með öðrum hætti en þeim aðlögmaður þeirra hafi gerst sekur um stórkostlegar ærumeiðingar í garð dómarans,eiginmanns hennar og Sigríðar Á. Andersen, þáverandi dómsmálaráðherra, og verðiað ætla að dómarinn sé sömu skoðunar. Telja sóknaraðilar fullyrðingu eiginmannsdómarans hlutlægt séð til þess fallna að draga megi með réttu í efa óhlutdrægnidómarans við úrlausn þess máls sem lögmaðurinn reki fyrir þeirra hönd. Sóknaraðilar vísa enn fremur tilskrifa eiginmanns dómarans á opinni Facebook-síðu hans 10. júlí 2018 þar semhann geri blaðagrein lögmanns sóknaraðila um skipan dómara í Landsrétt aðumfjöllunarefni. Í færslunni vísi hann ávirðingum lögmannsins um tengsltilnefningar Sigríðar Á. Andersen í oddvitasæti lista Sjálfstæðisflokksins ogskipun eiginkonu hans í Landsrétt á bug og lýsi þeim sem spörkum í pólitískaandstæðinga. Sóknaraðilar vísa jafnframt til athugasemda Gústafs Níelssonarmágs dómarans við færsluna, en þar spái hann því að lögmannsstörfin verðilögmanni sóknaraðila „þungbær brekka í framtíðinni“. Telja sóknaraðilar opinberskrif eiginmanns dómarans og fyrrgreind ummæli mágs hennar almennt vera tilþess fallin að dregið verði með réttu í efa hlutleysi dómarans við úrlausn málasem lögmaður þeirra reki þar sem hún situr í dómi.Í málinu hefur auk ofangreindraskjala verið lagt fram skjal á ensku sem ber yfirskriftina „Statement“ ogvirðist vera ritað 15. janúar 2020 af Sigríði Á. Andersen að beiðniríkislögmanns til framlagningar í fyrrgreindu máli fyrir MannréttindadómstóliEvrópu. Þar vísa sóknaraðilar sérstaklega til eftirfarandi setningarhluta: ,,Asregards AE, which this case is all about“.Enn fremur hefur verið lagt framskjal af hálfu sóknaraðila á ensku sem mun vera afrit af spurningum dómara viðMannréttindadómstól Evrópu, Egidijus Kuris, til lögmanna aðila í fyrrgreindumáli fyrir yfirdeild dómstólsins. IISamkvæmt 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllumréttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferðinnan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð meðfrumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægandómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og aðaðilar njóti jafnræðis að því leyti, en ákvæðið sæki fyrirmynd sína til 1. mgr.6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr.91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eðaaðstæður sem fallnar eru til þess að draga megi óhlutdrægni hans með réttu íefa. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál verður að gæta að þvíað tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er ekki einungis að tryggja að dómarisitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efniþess, heldur einnig að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings tildómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilvikiþar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. Sé réttmætur vafi umóhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víki sæti í máli, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016 og 22. apríl 2015 ímáli nr. 511/2014.Af hálfu sóknaraðila er krafaþeirra um að landsréttardómarinn víki sæti einvörðungu reist á því að hún hafineikvæða afstöðu til lögmanns þeirra vegna starfa hans í þágu kæranda ífyrrnefndu máli fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og hafa sóknaraðilar því tilstuðnings meðal annars lagt fram framangreind gögn um opinberlega birt skrifeiginmanns dómarans og ummæli mágs hennar við færslu eiginmanns hennar áFacebook-síðu hans. 2Samkvæmt dómumMannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn um það hvort dómari telstóvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verið greint ámilli athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafa ráðiðhjá dómara í tilteknu máli (huglægur mælikvarði) og athugunar á því hvort tilstaðar eru hlutlæg atriði sem gefi réttmætt tilefni til að draga í efa aðdómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Samkvæmt hinum huglægamælikvarða um hæfi dómara verður, varðandi persónulega afstöðu hans, að geraráð fyrir því að dómari sé hæfur til meðferðar máls nema sýnt sé fram á hiðgagnstæða. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið lögð fram gögn er sýna fram áað Arnfríður Einarsdóttir hafi þá persónulegu afstöðu til málsaðila,sakarefnisins eða lögmanns málsaðila að hæfi hennar verði með réttu dregið íefa. Árétta ber að enda þótt lögmaður sóknaraðila hafi lýst því yfir að,,spilling og valdníðsla“ hafi átt þátt í skipun dómarans og hún hafi veriðliður í ,,pólitískum hrossakaupum“ getur hann ekki með slíkum ummælum valdiðþví að dómarinn verði talinn vanhæfur til meðferðar máls, enda þótt ummælin eðayfirlýsingin gætu verið til þess fallin að vekja neikvæð hughrif hjá dómaragagnvart þeim sem ummælin stafa frá. Það færi í bága við þá grundvallarreglu,sem er einn þáttur í réttarríki, að aðilar velji sér ekki dómara og dómararvelji sér ekki þau mál sem þeir dæma. 3Þegar meta skal hvort draga máóhlutdrægni dómarans með réttu í efa ber jafnframt að líta til þess út fráhlutlægum mælikvarða hvort fyrir hendi eru sýnileg ytri atvik eða aðstæður semgefi réttmætt tilefni til að óttast megi um hlutlægni hennar í þessu máli. Ekkier nægilegt að dómari sjálfur telji sig óhlutdrægan heldur verður ásýnddómstóls að vera með þeim hætti að ekki sé uppi réttmætur vafi um hlutlægnidómara. Eins og rakið hefur verið hlaut Arnfríður Einarsdóttir öðru sinniskipun í embætti dómara við Landsrétt 16. júní 2020. Ekki hefur verið sýnt framá að hún hafi slíka persónulega eða fjárhagslega hagsmuni af fyrrgreindu málisem lögmaður sóknaraðila hefur rekið fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og laukmeð dómi 1. desember 2020 að réttmætt tilefni sé af þeirri ástæðu til að dragaóhlutdrægni hennar í máli þeirra í efa.Þau tilvik sem sóknaraðilartelja valda því að draga megi hlutlægni dómarans í efa eru annars vegar ummælieiginmanns hennar í færslu á Facebook-síðu hans og athugasemd mágs hennar viðþá færslu og hins vegar yfirlýsing sem eiginmaður hennar gaf við reksturfyrrgreinds máls sem lögmaður aðila málsins rak fyrir MannréttindadómstóliEvrópu. Um þessi atriði ber að horfa til þess að þótt vinátta eða fjandskapurdómara eða einstaklinga sem nákomnir eru dómaranum við lögmann aðila geti undirvissum kringumstæðum valdið því að óhlutdrægni dómara verði með réttu dregin íefa verður þó ekki beitt jafn ströngum mælikvarða og þegar málsaðili á í hlut,sbr. dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2007 í máli nr. 57/2007.Ummæli eiginmanns dómarans vorusett fram á opinni Facebook-síðu hans þar sem hann brást við skrifum íblaðagrein lögmanns sóknaraðila sem fjallaði um aðdraganda að skipun dómara íLandsrétt í tengslum við framangreint mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu.Yfirlýsing eiginmanns dómarans sem hann gaf að ósk ríkislögmanns var sett framvegna þess sama máls. Í upphafsorðum yfirlýsingarinnar kom fram að efni hennarvarði viðbrögð við samsæriskenningum um meinta spillingu sem settar séu fram ígreinargerð lögmanns sóknaraðila fyrir mannréttindadómstólnum. Ummælin, semrakin voru í I. kafla undir lið 3, fela í báðum tilvikum í sér neikvæða afstöðutil málatilbúnaðar lögmanns sóknaraðila í því máli. Á hitt ber að líta að þaulutu einvörðungu að störfum lögmannsins í tengslum við málið sem hann rak fyrirmannréttindadómstólnum en með engum hætti að sakarefni máls þessa eða aðilumþess. Þá verður slíkum ummælum eiginmanns dómarans, sem fela í sér neikvæðaafstöðu til starfa lögmanns sóknaraðila í tilteknu máli, ekki jafnað til ummæladómarans sjálfs.Ummæli mágs dómarans á Facebook-síðu eiginmanns hennar um að lögmannisóknaraðila muni reynast lögmannstörfin ,,þungbær brekka“ í framtíðinni lúta áhinn bóginn ekki að tilteknu máli heldur að störfum lögmanns sóknaraðila íframtíðinni. Ummælin eru gildishlaðin en þau ber að skoða í ljósi þess sem aðframan er rakið að neikvæð afstaða einstaklinga nákominna dómaranum tillögmanns aðila verða ekki lögð að jöfnu við slíka afstöðu dómarans sjálfs. Þáhefur ekki verið sýnt fram á að dómarinn hafi hvatt til ummæla eiginmanns sínsog mágs, samþykkt þau eða að þau endurspegli huglæga afstöðu dómarans tillögmanns sóknaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 18.júlí 2019 í máli Rustavi 2 Broadcasting Company LTD og fleiri gegn Georgíu.Þegar allt framangreint er virthefur ekkert komið fram í málinu sem valdið getur því að draga megi óhlutdrægnilandsréttardómarans Arnfríðar Einarsdóttur með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr.laga nr. 91/1991. Kröfu sóknaraðila um að hún víki sæti í málinu er því hafnaðog hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Landsréttar 9. október 2020Landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, JóhannesSigurðsson og Oddný Mjöll Arnardóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 15. október 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2019 í málinu nr. E-3247/2018. Í þessum þætti málsins er aðeins tilúrlausnar krafa stefndu um að einum dómara málsins, Arnfríði Einarsdóttur,verði gert að víkja sæti vegna vanhæfis.2Afhálfu áfrýjanda hefur því verið lýst yfir að hún láti málið ekki til sín takaað þessu leyti og geri engar kröfur í þessum þætti málsins.Málsástæður aðila3Íbréfi lögmanns stefndu sem barst Landsrétti 31. júlí 2020 kom fram krafa um aðfyrrgreindur dómari viki sæti í málinu. Munnlegur málflutningur fór fram umkröfuna í þinghaldi 28. september 2020.4Stefndureisa kröfuna á g-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ífyrrgreindu bréfi lögmanns stefndu er vísað til þess að lögmaðurinn sé einniglögmaður Guðmundar Andra Ástráðssonar í máli hans gegn íslenska ríkinu semrekið sé fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, mál nr. 26374/2018. Með dómiundirdeildar mannréttindadómstólsins, uppkveðnum 12. mars 2019, hafi veriðkomist að þeirri niðurstöðu að lög hafi verið brotin við skipun Arnfríðar íembætti dómara við Landsrétt vorið 2017 og að hún sé því ekki með réttuhandhafi dómsvalds þar sem skipun hennar hafi ekki uppfyllt áskilnað 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu þess efnis að skipan dóms skuli ákveðin meðlögum. Íslenska ríkið hafi skotið þessari niðurstöðu undirdeildarinnar til yfirdeildardómstólsins og hafi málið verið flutt þar og dómtekið 5. febrúar 2020 en bíðidóms. 5Íbréfi lögmannsins er jafnframt rakið að í máli umbjóðanda hans fyrirmannréttindadómstólnum sé meðal annars byggt á því að það hafi verið spillingog valdníðsla að skipa Arnfríði sem dómara við Landsrétt á kostnað annarraumsækjenda sem hafi verið metnir hæfari. Hafi það meðal annars verið rökstuttmeð vísan til þess að tæpum þremur mánuðum eftir að Sigríður Á. Andersen,alþingismaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra, hafi skipaðArnfríði sem dómara við Landsrétt, hafi eiginmaður Arnfríðar, Brynjar Níelssonalþingismaður Sjálfstæðisflokksins, látið Sigríði eftir efsta sætið á listaflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður við alþingiskosningar sem fram hafi fariðí október 2017. 6Lögmaðurstefndu segir jafnframt í bréfinu: „Afstaða Arnfríðar til mín persónulega vegnaþessara lögmannstarfa minna í þágu umbjóðanda míns Guðmundar Andra Ástráðssonarer að mínu mati ekkert leyndarmál enda hefur hún ekki farið leynt með þá skoðunsína og viðrað hana víða. Það sama á við um eiginmann Arnfríðar, BrynjarNíelsson.“ Síðan er tekið fram að þótt Arnfríði sé frjálst að hafa hverja þáskoðun á lögmanninum og lögmannsstörfum hans sem henni sýnist sé augljóst að þessiafstaða hennar til lögmannsins og starfa hans í þágu umbjóðanda hans í máliMannréttindadómstóls Evrópu nr. 26374/2018, sem varði hana beint ogpersónulega, leiði til þess að hana bresti hæfi til að taka sæti í dómi í máliLandsréttar nr. 678/2019. Eigi stefndu enda skýlausan og ótvíræðan rétt á þvíað mál þeirra fái réttláta málsmeðferð fyrir sjálfstæðum og óhlutdrægumdómstóli.7Fyrirliggur að Arnfríður Einarsdóttir var öðru sinni skipuð til að gegna embætti landsréttardómarameð skipunarbréfi forseta Íslands dagsettu 16. júní 2020. Áður en til þeirrarskipunar kom hafði hún verið metin hæfust umsækjenda til starfans af dómnefndum hæfni umsækjenda um embætti dómara samkvæmt lögum nr. 50/2016 umdómstóla. Niðurstaða8Ímáli þessu er til úrlausnar krafa áfrýjanda, C, um að áfrýjuðum dómi HéraðsdómsReykjavíkur 18. júní 2020 verði hrundið og breytt á þá leið að áfrýjandi verðisýknuð af öllum kröfum stefndu en til vara að dómkröfur stefndu verði lækkaðarverulega. Stefndu krefjast þess fyrir Landsrétti að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur og áfrýjandi verði dæmd til að greiða stefndu málskostnað. Með hinumáfrýjaða dómi voru ómerkt tilgreind ummæli, sem áfrýjandi lét falla áFacebook-síðu sinni vegna sakamáls þar sem stefndu voru sakborningar, ogáfrýjanda gert að greiða stefndu miskabætur, auk þess sem henni var gert aðgreiða málskostnað stefndu.9Afhálfu stefndu er krafa þeirra um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómarivíki sæti ekki reist á því að hún sé vanhæf til að fara með málið vegna þess aðhún eða einstaklingar nákomnir henni hafi á einhvern hátt hagsmuna að gæta ítengslum við sakarefni þessa máls, aðila máls eða vitni í málinu. Byggistkrafan einvörðungu á því að Arnfríður hafi neikvæða afstöðu til lögmannsstefndu vegna starfa hans í þágu umbjóðanda hans í máli MannréttindadómstólsEvrópu nr. 26374/2018 svo sem áður er rakið. 0Afhálfu stefndu hafa verið lögð fram fjögur skjöl til stuðnings kröfunni um aðArnfríður víki sæti sem dómari í þessu máli. Í fyrsta lagi er um að ræðaútprentun á Facebook-færslu eiginmanns hennar 10. júlí 2018. Eru þar af hálfustefndu undirstrikuð eftirfarandi ummæli: „Stundum ber kappið fegurðinaofurliði þegar sparka þarf í pólitíska andstæðinga. Slíkt henti gamlan kollega,Vilhjálm H. Vilhjálmsson, eða Villa Vill, eins og hann er gjarnan nefndur, íaðsendri grein í Fréttablaðinu í morgun um skipan í Landsrétt“ og „[h]ún vareinkum tilkomin af feminískum áhuga flokksbróðursins.“ Þá eru í útprentuninniundirstrikuð ummæli bróður eiginmannsins og mágs Arnfríðar, Gústafs Níelssonar,við færsluna: „Þessi Villi Vill er dæmigerður Con Man, hrappur eða svindlari“og jafnframt hluti annarra ummæla þar sem segir: „Lífið er létt, þangað til aðþú „hleypur“ á vegginn. Spái því að lögmannsstörfin verið honum þungbær brekkaí framtíðinni.“1Íöðru lagi er lagt fram skjal á ensku sem ber yfirskriftina Statement og berþess merki að vera ritað 15. janúar 2020 af Sigríði Á. Andersen að beiðniríkislögmanns til framlagningar í framangreindu máli Guðmundar AndraÁstráðssonar gegn íslenska ríkinu. Þar hefur eftirfarandi setningarhluti veriðundirstrikaður: „As regards AE, which this case is all about, ...“ 2Þriðjaskjalið er yfirlýsing eiginmanns Arnfríðar 10. janúar 2020 sem ber með sér aðhafa verið send að beiðni ríkislögmanns vegna reksturs framangreinds máls fyrirMannréttindadómstóli Evrópu. Kemur fram í upphafsorðum skjalsins að efni þessvarði viðbrögð við samsæriskenningum um meinta spillingu sem komi fram ígreinargerð lögmanns kæranda í framangreindu máli. Í skjalinu hafa eftirfarandisetningar eða setningarhlutar verið undirstrikaðir af hálfu stefndu: „... semfram koma í greinargerð lögmanns kæranda ...“, „[í] greinargerð Vilhjálms H.Vilhjálmssonar, lögmanns, til MDE fyrir hönd kæranda ...“, „[þ]essaraðdróttanir og samsæriskenningar eru hugarburður og eiga sér enga stoð íveruleikanum. Hér er verið að reyna að skapa andrúmsloft spillingar oghrossakaupa án þess að nokkur gögn styðji slíkt.“, „[þ]essi tillaga mín virðistvera kveikjan að framangreindum aðdróttunum og samsæriskenningum kæranda, eðalögmanns hans, en lögmaðurinn skrifaði grein undir eigin nafni í víðlesnastadagblaði á Íslandi snemma í júlí 2018 þar sem þessar aðd[r]óttanir komu fram“og „[a]ð lokum er rétt að taka fram að ég starfaði sem lögmaður á Íslandi íáratugi fram að lokum árs 2015. Ég var einnig formaður Lögmannafélags Íslandsfrá 2010 til 2012. Ég hef ekki á öllum þeim lögmannsferli mínum orðið vitni aðslíkum rakalausum aðdróttunum lögmanns sem koma fram í greinargerð lögmannskæranda þessa máls.“ 3Fjórðaog síðasta skjalið sem lagt var fram af hálfu stefndu í tengslum við þá kröfuþeirra, sem hér er til úrlausnar, er á ensku og mun vera afrit af hluta afspurningum dómara við Mannréttindadómstól Evrópu, Egidijus Kuris, til lögmannaaðila í máli dómstólsins nr. 26374/2018 undir rekstri þess og svör við þeim.Þar hafa eftirfarandi setningar eða setningarhlutar verið undirstrikaðir: „Wasthere any logic in that? Specially in the light of Applicant´s representative remarkthat a female judge who was numer 22 was not selected to the new compositionbut a female judge (sic) that was number 30 was selected?“ og „[m]y thirdquestion is partly promoted from judge´s PPDA question about this alleged swapof services or horse trading the chairman of the parliamentarian committeegiven his place on the party´s list to the Minister not just long after hiswife nomination to the judicial position. My question would be a very straightforward: Could you please tell whether that was: A coincidence, a lack ofjudgement or a quit pro quo?“4Samkvæmtg-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál effyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þær sem taldar eru í a- til f-liðumsama ákvæðis sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu íefa. 5Tilgangurhæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nemahann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess en einnig að tryggjatraust aðila jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir aðdómari standi að úrlausn í máli þar sem réttmæt tortryggni gæti risið umóhlutdrægni hans. Sé með réttu vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt aðhann víki sæti í máli.6Svosem áður er rakið var Arnfríður að nýju skipuð í embætti dómara við Landsréttmeð skipunarbréfi forseta Íslands dagsettu 16. júní 2020 eftir að hún hafðiverið metin hæfust allra umsækjenda. Ekki hefur komið fram nein athugasemd viðþá skipun og ljóst að Arnfríður hefur ekki lengur hagsmuni af niðurstöðuMannréttindadómstóls Evrópu í framangreindu máli.7Þráttfyrir að stefndu byggi á því að Arnfríður hafi neikvæða afstöðu til lögmannsþeirra og fullyrt sé að hún hafi ekki legið á þeirri skoðun sinni, er hvergi ígögnum málsins að finna upplýsingar um að Arnfríður hafi viðrað neikvæðarskoðanir í garð lögmannsins. Málsástæða þessi er því með öllu haldlaus ogverður ekki á henni byggt. 8Kemurþá til úrlausnar hvort skrif Brynjars Níelssonar, eiginmanns Arnfríðar, ogGústafs Níelssonar, mágs hennar, og önnur þau gögn, sem lýst er hér að framan,leiði til þess að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa.9Samkvæmthinum hlutlægu reglum d- til f-liða 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari ávalltvanhæfur ef einstaklingur honum nákominn er aðili máls, fyrirsvarsmaðuraðilans, málflytjandi, vitni, mats- eða skoðunarmaður eða maður sem neitar aðláta af hendi sönnunargögn í málinu. Þegar lagt er mat á hæfi dómara samkvæmtg-lið sama ákvæðis verður einnig að líta til þess hvort aðilar nákomnir honumtengist dómsmálinu á þann hátt að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu íefa og verður í hverju tilviki að leggja heildstætt mat á þau atvik eðaaðstæður sem eru uppi hverju sinni. Í því sambandi getur skipt máli hvort taliðverði að einstaklingar nákomnir dómaranum hafi á einhvern hátt hagsmuna að gætaí tengslum við sakarefnið, aðila máls, fyrirsvarsmann aðila eða vitni í málinu.Þá er ekki útilokað að vinskapur eða deilur aðila máls, fyrirsvarsmanns aðilaeða vitna í máli við maka dómara eða aðra honum nákomna séu þess eðlis að lítaverði svo á að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa. Í því sambandiber þó að hafa í huga að í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016 er mælt fyrir um aðdómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum sínum, leysi þau af hendi á eigin ábyrgð,fari við úrlausn máls eingöngu eftir lögum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra.Verða tengsl vináttu eða fjandskapar við maka dómara eða aðra honum nákomna þvíekki lögð að jöfnu við sambærileg tengsl við dómarann sjálfan. Jafnframt er tilþess að líta að þegar um tengsl við lögmann er að ræða hefur í dómaframkvæmdekki verið talið að gerðar verði jafn strangar kröfur og varðandi aðila máls,enda verður lögmaður ekki samsamaður málstað umbjóðanda síns, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2007 í máli nr. 57/2007. 20Færslaeiginmanns Arnfríðar á Facebook er eftir efni sínu rituð sem viðbrögð viðblaðagrein lögmanns stefndu um fyrrgreint mál sem hann rekur fyrirMannréttindadómstóli Evrópu. Þar er að finna skýringar færsluhöfundar áaðdraganda þess að hann vék sæti fyrir Sigríði Á. Andersen við uppstillingu áframboðslista Sjálfstæðisflokksins fyrir alþingiskosningar 2017. Efniyfirlýsingar hans, sem gefin var að ósk ríkislögmanns í tengslum við reksturframangreinds máls fyrir mannréttindadómstólnum, hefur sömuleiðis að geymaítarlega lýsingu á sömu atvikum. Ummælin sem þar eru viðhöfð lýsa viðbrögðumeiginmanns Arnfríðar við málatilbúnaði lögmanns stefndu í máli þar sem störfeiginmannsins á vettvangi stjórnmála komu til umfjöllunar. Í báðum tilvikumkemur einnig fram tjáning á neikvæðri afstöðu höfundar til þessa málatilbúnaðarlögmannsins. Aftur á móti verða ummæli eiginmanns Arnfríðar í ljósi alls hinsframangreinda ekki talin vera þess eðlis að þau leiði til vanhæfis dómarans,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. nóvember 2018 í máli nr. 23/2018. 21Ummælimágs Arnfríðar á Facebook-síðu eiginmanns hennar fela í sér gildishlaðin ummælium lögmanninn og órökstudda fullyrðingu um að honum muni reynastlögmannsstörfin „þungbær brekka í framtíðinni“. Ummæli þessi gefa í ljósisjálfstæðis dómarans ekkert tilefni til tortryggni um óhlutdrægni hans. Verðurþví ekki fallist á það með stefndu að þau valdi vanhæfi dómarans. 22Svosem áður er rakið hafa stefndu ekki bent á nein gögn sem styðja þá fullyrðinguað Arnfríður hafi lýst yfir neikvæðri afstöðu til lögmanns þeirra. Þá verðurekki séð að tilgreind ummæli eiginmanns Arnfríðar í Facebook-færslu ogfyrrgreindri greinargerð, ummæli mágs hennar í athugasemd á Facebook-síðueiginmannsins eða ummæli í öðrum gögnum, sem vísað er til af hálfu stefndu, séuþess eðlis að þau hafi áhrif á hæfi Arnfríðar til að dæma í því máli sem hér ertil umfjöllunar. Þannig liggur ekkert fyrir í málinu sem gefur tilefni til aðætla að lögmaður stefndu geti ekki gætt hagsmuna stefndu í málinu fyrirhlutlausum og óvilhöllum dómstóli. Er því ekki á það fallist að fyrir hendi séuatvik eða aðstæður sem eru til þess fallin að draga megi óhlutdrægnilandsréttardómarans Arnfríðar Einarsdóttur með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr.laga nr. 91/1991. Af þeim sökum er hafnað kröfu stefndu um að hún víki sæti ímálinu.Úrskurðarorð:Hafnað er kröfu stefndu, A og B,um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari víki sæti í málinu.
Mál nr. 440/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. október nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 173/2013
Kærumál Gjaldþrotaskipti Lóðarsamningur Vanefnd Riftun Kæra
Með samningi 26. maí 2008 tók M á leigu lóð undir sumarhús í Hrunamannhreppi af Ú og T. Bú M var tekið til gjaldþrotaskipta 26. janúar 2012. Ú og T töldu greiðslufall hafa orðið á greiðslu lóðarleigunnar og sendu af þeim sökum tilkynningu um riftun samningsins til M 11. febrúar 2012. Með kröfulýsingu 3. apríl sama ár vísuðu Ú og T til riftunarbréfsins og kröfðust þess að skiptastjóri hlutaðist til um að aflýsa öllum takmörkuðum eignarheimildum M samkvæmt lóðarleigusamningnum, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Þeim kröfum hafnaði skiptastjóri og var ágreiningi aðila vísað til úrlausnar héraðsdóms. Talið var að skilyrði riftunar hefðu ekki verið fyrir hendi og var aðalkröfu Ú og T um staðfestingu á riftun lóðarleigusamningsins því hafnað. Með hinum kærða úrskurði hafði varakröfu Ú og T verið vísað frá dómi á þeirri forsendu að hún hefði verið í ósamræmi við það ágreiningsefni sem skiptastjóri hefði leitað úrlausnar um. Ú og T höfðu nú uppi fyrir Hæstarétti sömu varakröfu og vísað hafði verið frá héraðsdómi. Þar sem efnisleg afstaða hafði ekki verið tekin til þessarar varakröfu í héraði var talið að Ú og T gætu ekki krafist úrlausnar um hana að efni til fyrir Hæstarétti, en í málinu leituðu þeir ekki eftir því að ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfunnar yrði endurskoðað. Var hinn kærði úrskurður því látinn standa óraskaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. febrúar 2013, þar sem hafnað var aðalkröfu sóknaraðila um að staðfest yrði riftun á lóðarleigusamningi frá 26. maí 2008 um sumarhús í landi Reykjadals í Hrunamannahreppi með auðkenninu Hlíðardalur 2, en vísað frá dómi varakröfu þeirra á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að staðfest verði riftun þeirra á framangreindum lóðarleigusamningi, en til vara að samningurinn ásamt síðari breytingum verði felldur úr gildi og afmáður úr fasteignabók. Að auki verði viðurkenndur eignarréttur hvors sóknaraðila að áðurnefndu sumarhúsi að jöfnu. Í öllum tilvikum krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og að framan greinir var í hinum kærða úrskurði vísað frá héraðsdómi varakröfu, sem sóknaraðilar höfðu þar uppi, en hún var sú sama og varakrafan, sem þeir gera nú fyrir Hæstarétti. Með því að efnisleg afstaða var ekki tekin til þessarar varakröfu í héraði geta sóknaraðilar ekki krafist úrlausnar um hana að efni til hér fyrir dómi, en þeir leita ekki endurskoðunar á ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfunnar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann óraskaður. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er óraskaður. Sóknaraðilar, Úlfar Harðarson og Torfi Harðarson, greiði óskipt varnaraðila, þrotabúi Magnúsar Jónatanssonar, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 55/2023
Kærumál Meiðyrði Málsgögn Leiðbeiningarskylda Frávísun Landsréttar felld úr gildi
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli A gegn M var vísað frá Landsrétti á þeim grundvelli að málatilbúnaður A væri ekki í samræmi við meginreglur einkamálaréttarfars um munnlegan málflutning og skýran og ljósan málatilbúnað og frágangur málsgagna í ósamræmi við reglur Landsréttar um málsgögn í einkamálum. Hæstiréttur taldi að ekki væru næg efni til að vísa málinu frá þrátt fyrir annmarka á málatilbúnaði A við rekstur málsins fyrir Landsrétti. Var úrskurður Landsréttar því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2023 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 17. nóvember 2023 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og Landsrétti gert að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.4. Sóknaraðili höfðaði mál á hendur varnaraðila til ómerkingar á tilgreindum ummælum varnaraðila og greiðslu miskabóta svo og greiðslu til að kosta birtingu forsendna og dóms á tveimur vefmiðlum. Með héraðsdómi 26. apríl 2022 var varnaraðili sýknaður af kröfum sóknaraðila.5. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði fór lögmaður með málið af hálfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi. Sóknaraðili fór hins vegar sjálfur með mál sitt fyrir Landsrétti sem vísaði málinu frá réttinum með hinum kærða úrskurði. Var sú niðurstaða reist á því að greinargerð sóknaraðila til Landsréttar stríddi gegn meginreglu einkamálaréttarfars um munnlegan málflutning. Einnig væri málatilbúnaður sóknaraðila til þess fallinn að koma niður á vörnum í málinu og væri í andstöðu við meginregluna um skýran og ljósan málatilbúnað og áskilnað b-liðar 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Enn fremur væri frágangur málsgagna sóknaraðaðila í verulegum atriðum í ósamræmi við reglur Landsréttar nr. 2/2018 um málsgögn í einkamálum. Hefðu þau ekki að geyma endurrit úr þingbók málsins í héraði. Þar væri heldur ekki að finna fjölda skjala sem þar hefðu verið lögð fram. Aftur á móti væri í málsgögnum sóknaraðila fjöldi nýrra skjala sem ekki yrði séð að tengdust sakarefni málsins. Þá væri ekki í þeim efnisskrá, tímaskrá, hlutlæg greining og skrá yfir nöfn þeirra sem komu fyrir héraðsdóm, eins og áskilið væri í 3. gr. fyrrgreindra reglna nr. 2/2018.6. Í 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 er rakið hvað skuli koma fram í greinargerð áfrýjanda fyrir Landsrétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði skulu þar koma fram málsástæður sem áfrýjandi ber fyrir sig fyrir Landsrétti. Skal lýsing þeirra vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála á hverju áfrýjun sé byggð. Fallist er á það með Landsrétti að greinargerð áfrýjanda hafi ekki fullnægt þessum áskilnaði. Til þess er þó að líta að um er að ræða meiðyrðamál vegna þrennra ummæla sem koma fram í kröfugerð áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti ásamt tilgreiningu á því hvar og hvenær þau voru viðhöfð. Bregðast mátti við þessum annmarka á málatilbúnaðinum með því að beina til sóknaraðila að afhenda stutt yfirlit um málsástæður sínar og tilvísanir til réttarreglna, sbr. 4. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991. Er þá jafnframt haft í huga að sóknaraðili, sem er ólöglærður, fór sjálfur með mál sitt fyrir Landsrétti og verða því gerðar vægari kröfur að þessu leyti en þegar lögmaður gætir hagsmuna málsaðila. Að þessu gættu hefur þessi annmarki á málatilbúnaði sóknaraðila ekki áhrif á hvort málinu verður vísað frá Landsrétti enda verður hann ekki talinn gera varnaraðila, sem naut lögmannsaðstoðar, erfitt um vik að taka til varna í málinu.7. Einnig verður fallist á það með Landsrétti að frágangur málsgagna sóknaraðila hafi í ýmsum atriðum verið í ósamræmi við reglur réttarins nr. 2/2018, sem settar voru samkvæmt heimild í 4. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Þess er þó að gæta að í málsgögnunum var að finna stefnu til héraðsdóms, greinargerð varnaraðila í héraði auk nokkurra skjala sem þar voru lögð fram og sóknaraðili taldi hafa þýðingu. Jafnframt liggur fyrir að sóknaraðili hafði í samræmi við 1. mgr. 2. gr. fyrrgreindra reglna sent lögmanni varnaraðila tölvubréf 4. október 2022 og óskað eftir upplýsingum frá honum um hvaða gögn hann teldi eiga erindi inn í málið en þessu bréfi mun ekki hafa verið svarað. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti lagði varnaraðili ekki fram önnur gögn en greinargerð, en það hefði honum verið í lófa lagið ef hann taldi gagnaframlagningu sóknaraðila áfátt. Að öllu þessu virtu gegnir hér öðru máli en í dómi Hæstaréttar 3. desember 2015 í máli nr. 94/2015 þar sem reyndi á hliðstæðar reglur nr. 601/2014 um málsgögn í einkamálum. Því máli var vísað frá Hæstarétti en þar höfðu málsgögn ekki að geyma stefnu, greinargerð stefnda og fjölda gagna sem lögð höfðu verið fram í héraði. Sama á við um dóm Hæstaréttar 28. júní 2023 í máli nr. 28/2023 auk þess sem aðili naut þar lögmannsaðstoðar. Í öðrum tilvikum hafa annmarkar af þessu tagi aðeins sætt aðfinnslum, sbr. dóma réttarins 15. október 2015 í máli nr. 111/2015, 10. mars 2016 í máli nr. 436/2015 og 28. apríl 2016 í máli nr. 419/2015. Um þetta má í dæmaskyni úr gildistíð eldri reglna nr. 463/1994 benda á dóma réttarins 24. janúar 2002 í máli nr. 331/2001 og 14. janúar 2010 í máli nr. 137/2009.8. Í málsgögnum sóknaraðila var ekki að finna efnisskrá í samræmi við 3. gr. fyrrgreindra reglna nr. 2/2018. Þar var hins vegar efnisyfirlit og skrá yfir ný gögn sem sóknaraðili lagði fyrir Landsrétt. Einnig vantaði skrá með tilgreiningu á meginatriðum málsatvika í tímaröð og hlutlæga greiningu málsins með lýsingu á ágreiningsefnum fyrir Landsrétti. Það kemur heldur ekki að sök í máli þessu þegar haft er í huga að hvoru tveggja verður ráðið beint af kröfugerð sóknaraðila. Enn fremur kom fram í endurriti úr þingbók í héraði, sem sóknaraðili hafði sent Landsrétti með tölvubréfi 6. október 2022, að málsaðilar auk tveggja vitna gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Þá lagði sóknaraðili fram endurrit af framburði aðila og vitna áður en málið var flutt í Landsrétti um formhlið þess. Eins og hér stóð á breytir því engu þótt ekki hafi komið fram í málsgögnum skrá yfir nöfn þeirra sem komu fyrir héraðsdóm.9. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið voru ekki næg efni til að vísa málinu frá Landsrétti þrátt fyrir umrædda annmarka á málatilbúnaði sóknaraðila við rekstur málsins þar fyrir dómi. Er þá haft í huga að Landsréttur gat lagt fyrir sóknaraðila, áður en málinu yrði vísað frá dómi, að bæta úr þeim annmörkum sem voru á málsgögnum hans, sbr. 10. gr. áðurgreindra reglna nr. 2/2018. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.0. Kærumálskostnaður verður felldur niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=fb449d47-9d11-4bdc-b2be-02f441c0e5f7&verdictid=efa7a16f-c97c-42f1-9b26-4804dc2a7229
Mál nr. 388/1998
Búmark Fullvirðisréttur Jafnræði Andmælaréttur Sératkvæði
E hóf búskap á leigujörðinni Þ árið 1982 og naut búmarks samkvæmt lögum nr. 95/1981 og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Hann taldi að við úthlutun fullvirðisréttar á grundvelli laga nr. 46/1985 og reglna settra samkvæmt þeim hefði framleiðsluréttur hans verið skertur með ólögmætum hætti frá verðlagsárinu 1986-87 allt til verðlagsársins 1994-95 enda væri um að ræða réttindi sem nytu verndar sem eignarréttindi. Gerði E kröfu til að fá greiddar skaðabætur úr ríkissjóði vegna þessa. Talið var að framleiðsluráð landbúnaðarins hefði farið að lögum við úthlutun fullvirðisréttar til E auk þess sem ekki var talið að E hefði átt rétt á að fá úthlutað óbreyttum framleiðslurétti til frambúðar. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu af kröfum E staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 21. september 1998. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 10.709.063 krónur með dráttarvöxtum eins og í héraðsdómi greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að kröfur áfrýjanda verði stórlega lækkaðar. I. Áfrýjandi hefur höfðað mál þetta til greiðslu skaðabóta vegna ólögmætrar og saknæmrar skerðingar á fullvirðisrétti hans á mjólk milli verðlagsáranna 1985-1986 og 1986-1987. Hann telur að skerðingin hafi haldist óbreytt til og með verðlagsársins 1994-1995. Með bréfi framleiðsluráðs landbúnaðarins 24. janúar 1986 var áfrýjanda tilkynnt að búmark hans í mjólk væri 320 ærgildisafurðir og framleiðsla hans innan búmarks verðlagsárið 1984-1985 hafi verið 20.907 lítrar af mjólk. Þá var honum kynnt að fullvirðisréttur hans í mjólk fyrir verðlagsárið 1985-1986 hefði verið reiknaður 120,2 ærgildisafurðir, sem jafngilti þessari framleiðslu hans. Hann sótti um aukinn fullvirðisrétt samkvæmt a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 um stjórn mjólkurframleiðslunnar verðlagsárið 1985-1986 og fékk hann 19. mars það ár. Endanlegur fullvirðisréttur hans þetta verðlagsár nam 278,2 ærgildisafurðum eða 48.406 lítrum. Fullvirðisréttur áfrýjanda til mjólkurframleiðslu verðlagsárið 1986-1987 nam samkvæmt reiknireglu 3. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986 um búmark og fullvirðisrétt til framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1986-1987 117,5 ærgildisafurðum eða 20.445 lítrum samkvæmt bréfi framleiðsluráðs 25. júlí 1986. Með bréfi ráðsins 2. desember 1986 var honum kynnt að fullvirðisréttur hans fyrir verðlagsárið yrði 215,8 ærgildisafurðir eða 37.549 lítrar af mjólk. Aukningin átti sér stoð í 4. mgr. 13. gr. og 14. gr. reglugerðar nr. 339/1986 og stafaði frá umsókn hans um aukningu framleiðsluheimildar á sama veg og árið áður. Aukningin sem hann fékk með stoð í 3. tl. 4. mgr. 13. gr. þetta verðlagsár mun hafa samsvarað því mjólkurmagni sem hann framleiddi upp í úhlutaða heimild samkvæmt a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 verðlagsárið næsta á undan. II. Samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 37/1986 skyldi engum framleiðanda reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-1985. Ágreiningslaust er að úthlutun til áfrýjanda fór að þessu ákvæði sem og til annarra. Auk þess sótti hann um og fékk verðlagsárið 1985-1986 aukna úthlutun samkvæmt a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar. Útreikningur á grunnframleiðslurétti hans 1986-1987 fór að reiknireglu 3. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar kom framleiðsluréttur sem úthlutað hafði verið samkvæmt a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 aftur til úthlutnar þetta verðlagsár. Samkvæmt framansögðu fékk áfrýjandi þá sem svaraði til þess er hann hafði framleitt af þannig fenginni úthlutun. Verður ekki annað séð en að það hafi verið í fullu samræmi við ákvæði 3. tl. 4. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986, sbr. og dóm Hæstaréttar 18. febrúar 1999 í málinu nr. 278/1998. Þegar þetta er athugað og annars með vísun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Þegar áfrýjandi sótti um endurúthlutun á 158 ærgildisafurða fullvirðisrétti í mjólk, sem hann hafði fengið á verðlagsárinu 1985-1986 samkvæmt a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986, var honum aðeins úthlutað 76,5 ærgildum frá framleiðsluráði landbúnaðarins samkvæmt 3. tl. 4. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986, sem tók til þessarar endurúthlutunar. Til viðbótar fékk hann 21,8 ærgildi frá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar samkvæmt 14. gr. sömu reglugerðar, sbr. 4. tl. 4. mgr. 13. gr. hennar. Í málinu er ekki í ljós leitt, að ákvæði 13. gr. síðarnefndu reglugerðarinnar hafi miðast við, að endurúthlutun samkvæmt 3. tl. 4. mgr. hennar til bænda með bú innan 300 ærgilda yrði takmörkuð við nýttan fullvirðisrétt þeirra á fyrra ári, en hin 158 ærgildi af fullvirðisrétti áfrýjanda 1985-1986, sem málið er af risið, heyrðu öll undir þennan tölulið. Virðist ákvörðun framleiðsluráðs landbúnaðarins hafa ráðið því, að þetta var gert, og liggur ekki í augum uppi, að hún hafi verið réttmæt gagnvart áfrýjanda. Jafnframt er ekki í ljós leitt, að landbúnaðarráðuneytinu hafi verið heimilt að afmarka lögmælt verksvið yfirnefndar búmarks samkvæmt 31. gr. laga nr. 46/1985 með þeim hætti, sem gert var. Af erindi framleiðsluráðs til áfrýjanda 2. desember 1986 og úrskurði nefndarinnar 29. janúar 1987 verður ekki séð, hvort fjallað var um aðstöðu áfrýjanda með beinum hætti við afgreiðslu á úthlutun til hans, og úrskurðurinn gefur til kynna, að nefndin hafi í raun þurft að vísa málinu frá sér. Verður að fallast á það með áfrýjanda, að hann hafi ekki notið þess tjáningarréttar, sem efni stóðu til, og almenn andmælaregla þannig verið brotin. Áfrýjandi fékk hluta af umræddum 158 ærgildum á árinu 1986-1987, sem fyrr segir, og á næstu árum jókst fullvirðisréttur hans nokkuð frá því marki, sem þá var ákveðið. Hins vegar gat hann aldrei treyst á að fá þennan rétt aftur að fullu, og hlýtur það að hafa munað nokkru í búskap hans. Honum tókst og ekki nema einu sinni að ná þeirri 48.406 lítra ársframleiðslu mjólkur, sem upphaflegur fullvirðisréttur svaraði til. Af því verður að álykta, að hann hafi orðið fyrir tjóni í atvinnu sinni, og að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda vegna þess, eins og atvikum er hér háttað. Bótakrafa hans er hins vegar ekki í takt við þetta tjón, og verður að ákveða bætur eftir öðrum forsendum en þar er beitt. Þar sem niðurstaða málsins er á þann veg, að sýkna beri stefnda af kröfunni, eru ekki efni til að gera þeirri ákvörðun nánari skil. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1998. Mál þetta sem dómtekið var þann 5. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 8. október 1997. Stefnandi er Egill Þórólfsson, kt. 180548-3789, Fjólugötu 10, Akureyri. Stefndu eru landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs Íslands, Arnarhváli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða honum 10.709.063 krónur auk dráttarvaxta samkv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 699.025 krónum frá 1. september 1987 til 31. ágúst 1988, af 1.593.777 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1989, af 2.656.295 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1990, af 3.998.423 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1991, af 5.340.551 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1992, af 6.682.679 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1993, af 8.024.807 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1994, af 9.366.935 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 1995, af 10.709.063 krónum frá þeim degi til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefndu er þess aðallega krafist að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins. Málsatvik. Á árunum 1977-1982 bjó stefnandi á Gnýsstöðum Kirkjuhvammshreppi í Vestur-Húnavatnssýslu. Með lögum nr. 15/1979 og 45/1981 um breytingu á lögum nr. 101/1966 um Framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. er endurútgefin voru sem lög nr. 95/1981, voru lögfestar ýmsar heimildir til framleiðslustjórnunar búvara til að taka á þeim vanda að búvöruframleiðsla var orðin miklu meiri en þörf var á fyrir innlendan markað. Á grundvelli þeirra og reglna sem settar voru með stoð í þeim var m. a. tekið upp svokallað búmarkskerfi. Í búmarki jarða fólst ákvörðun um tölu ærgildisafurða er höfð skyldi til viðmiðunar þegar ákveða þurfti mismunandi verð til framleiðenda við uppgjör afurðastöðva til þeirra vegna afsetningar framleiðslu á sviði mjólkurframleiðslu og sauðfjárframleiðslu á innlendum og erlendum markaði vegna framleiðslustjórnunar. Hinn 1. júlí 1985 tóku lög nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum gildi. Þau fólu í sér verulegar breytingar frá fyrri reglum um stjórn búvöruframleiðslunnar. Samkvæmt 30. gr. þeirra laga var landbúnaðarráðherra heimilað að leita eftir samningum við Stéttarsamband bænda um magn mjólkur og sauðfjárafurða sem framleiðendum yrði ábyrgst fullt verð fyrir á samningstímanum. Samkvæmt 35. gr. 46/1985 skyldu ákvarðanir um beitingu heimilda, sem felast í ákvæðum VII. kafla teknar með reglugerð og skyldi réttur framleiðenda ákveðinn þar með tilliti til framleiðslu þeirra á búvöru á tilteknu tímabili. Á grundvelli þessara heimilda voru þrívegis gerðir samningar við Stéttasamband bænda sem giltu verðlagsárin 1. september 1985 - 31. ágúst 1987, 1. september 1987 - 31. ágúst 1988 og loks frá 1. september 1988 - 31. ágúst 1992. Magni fullvirðisréttar í mjólk, samkvæmt fyrsta samningi milli Stéttarsambands bænda og ríkisins vegna verðlagsársins 1985-86, var skipt milli framleiðenda á lögbýlum með reglugerð nr. 37/1986 sbr. reglugerð 178/1986. Fyrst var skipt milli einstakra búmarkssvæða sbr. 5. gr. Síðan var skipt á milli framleiðenda innan hvers svæðis sbr. 6. og 7. gr. og byggt var á búmarki og raunverulegri dreifingu á framleiðslunni á landsvísu á tilteknu tímabili. Samkvæmt 6. gr. skyldi engum framleiðenda reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-85. Búmark stefnanda var 300 - 400 ærgildisafurðir á Gnýsstöðum samkvæmt yfirliti Framleiðsluráðs landbúnaðarins dags. 22. apríl 1982. Vorið 1982 flutti stefnandi að Þormóðsstöðum í Saurbæjarhreppi í Eyjafjarðarsveit og gerðist þar leiguliði til 10 ára. Með bréfi Framleiðsluráðs dags. 22. mars 1983 var stefnanda tilkynnt að búmark hans væri 440 ærgildisafurðir en því var skipt þannig að 320 ærgildi voru í mjólk, 50 í sauðfé og 70 í nautakjöti. Var það staðfest með bréfi búmarksnefndar dags. 14. september 1984. Stefnandi hóf að ala upp mjólkurkýr en hann átti 3 kýr árið 1982 og árið 1986 náði kúafjöldinn hámarki eða 18 kýr. Með bréfi Framleiðsluráðs dags. 24. janúar 1986 var stefnanda tilkynnt að búmark hans í mjólk væri 320 ærgildisafurðir og framleiðsla hans innan búmarks verðlagsárið 1984-85 hefði verið 20.907 lítrar af mjólk. Einnig var stefnanda tilkynnt að fullvirðisréttur hans í mjólk fyrir verðlagsárið 1985-86 hefði verið reiknaður 120,2 ærgildisafurðir, sem jafngilti 20.907 lítrum innveginnar mjólkur. Stefnandi sótti um aukinn fullvirðisrétt samkvæmt 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986. Samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs þann 19. mars 1986 fékk stefnandi aukinn fullvirðisrétt og var endanlegur fullvirðisréttur hans í mjólk það verðlagsár 278,2 ærgildisafurðir eða 48.406 lítrar. Með bréfi Framleiðsluráðs þann 18. apríl 1986 var stefnanda tilkynnt að fullvirðisréttur hans væri 75.898 lítrar en þá virðist viðbótin frá 19. mars 1986, sem grundvallaðist á 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986, tvíreiknuð í ógáti. Fullvirðisréttur stefnanda til mjólkurframleiðslu fyrir verðlagsárið 1986-87 var 117,5 ærgildisafurðir eða 20.445 lítrar samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs 25. júlí 1986. Með bréfi Framleiðsluráðs dags. 2. desember 1986 var stefnanda tilkynnt að fullvirðisréttur hans fyrir verðlagsárið 1986-87 væri nú 215.8 ærgildisafurðir eða 37.549 lítrar af mjólk. Aukning fullvirðisréttarins átti sér stoð í 13. og 14. gr. reglugerðar nr. 339/1986 um stjórn mjólkurframleiðslunnar verðlagsárið 1986-87. Stefnandi hefur höfðað málið til greiðslu skaðabóta vegna ólögmætrar og saknæmrar skerðingar á fullvirðisrétti hans á mjólk milli verðlagsáranna 1985-86 og 1986-87 og hann telur að skerðingin haldist til og með verðlagsárinu 1994-95. Af hálfu stefndu er kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt en stefndu telja enga bótaskyldu vera fyrir hendi. Málsástæður og lagarök . Af hálfu stefnanda hefur komið fram að ekkert var framleitt á Þormóðsstöðum þegar hann flutti þangað vorið 1982. Stefnandi kveðst hafa talið að um "flutning" framleiðsluheimilda hafi verið að ræða þegar hann flutti bú sitt frá Gnýsstöðum til Þormóðsstaða. Hann hafi haft 300 - 400 ærgildisafurða búmark á Gnýsstöðum og með bréfum Framleiðsluráðs dags. 22. mars 1983 og 14. september 1984 verið tilkynnt um 440 ærgildisafurða búmark. Í skjóli þessara framleiðsluheimilda hafi stefnandi hafið að auka framleiðsluna með því að ala upp mjólkurkýr. Síðar hafi stefnanda verið úthlutað fullvirðisrétti í mjólk á grundvelli búvörulaga nr. 46/1985. Með bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins, dags. 24. janúar 1986, hafi stefnanda verið tilkynnt að fullvirðisréttur hans í mjólk verðlagsárið 1985-86 hefði verið reiknaður 120,2 ærgildisafurðir eða 20.907 lítrar. Stefnandi hafi sótt um leiðréttingu mála samkvæmt 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 og hafi fengið tilkynningu þann 19. mars 1986 frá Framleiðsluráði um úthlutun á auknum fullvirðisrétti og væri heildarfullvirðisrétturinn í mjólk nú 278,2 ærgildisafurðir. Með bréfi dags. 25. júlí 1986 hafi Framleiðsluráð tilkynnt stefnanda að fullvirðisréttur hans í mjólk verðlagsárið 1986-86 hefði verið reiknaður 117,5 ærgildisafurðir. Stefnanda hafi svo verið tilkynnt með bréfi Framleiðsluráðs dags. 2. desember 1986 að fullvirðisrétturinn hafi verið hækkaður á grundvelli 13. og 14. gr. rgl. nr. 339/1986 og sé nú reiknaður 215,8 ærgildisafurðir. Stefnandi heldur fram að um ólögmæta og saknæma skerðingu sé að ræða á 160,7 ærgildisafurðum en hver ærgildisafurð jafngildi 174 lítrum í mjólk og nemi skerðingin því 27.961 lítrum á ári. Þá tölu margfaldar stefnandi fyrir hvert verðlagsár með þágildandi verði á mjólkurlítra þ.e. kr. 25 fyrir verðlagsárið 1986-87, kr. 32 fyrir verðlagsárið 1987-88, kr. 38 fyrir verðlagsárið 1988-89, kr. 48 fyrir verðlagsárið 1989-90 til og með verðlagsárinu 1994-95. Bótakröfuna kveðst stefnandi byggja á því að brotin hafi verið hin ólögfesta almenna skaðabótaregla þar sem Framleiðsluráð hafi af ásetningi eða gáleysi valdið stefnanda tjóni með ákvörðunum sínum. Stefnandi telur að um hreint fjártjón sé að ræða því ef hann hefði fengið fullt verð fyrir framleiðslu sína hefði hann fengið auknar tekjur án þess að kostnaður hefði aukist. Stefnandi telur ekki ljóst á hvaða heimildum skerðingin byggir og sé hún því ólögmæt Í öðru lagi telur stefnandi að brotin hafi verið andmælaregla sem lögfest er í 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem hann hafi ekki fengið að tjá sig um efni máls áður en ákvörðun var tekin af Framleiðsluráði. Þá heldur stefnandi fram að hann sé eigandi þessara verðmæta þar sem þau hafi orðið til vegna mjólkurframleiðslu hans og þau hafi ekki verið til staðar í upphafi ábúðar stefnanda. Stefnandi telur að um sé að ræða stjórnarskrárvarin réttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Að lokum telur stefnandi að ólögmætt sé að skerða atvinnufrelsi hans með þessum hætti og vísar þar í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í málatilbúnaði stefndu kemur fram að með samningi við Stéttasamband bænda árið 1991 hafi verið gerð veruleg breyting á fyrri stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt og framleiðslustjórnun á því sviði. Í kjölfarið hafi verið gerðar breytingar á lögum nr. 46/1985 sbr. lög nr. 5/1992 og 112/1992 og hafi lögin verið endurútgefin sem lög nr. 99/1993. Breytingarnar hafi falið í sér nýtt kerfi um svokallað greiðslumark. Búmark, fullvirðisréttur og síðar greiðslumark hafi verið reiknað út fyrir lögbýli og ætluð til nota á einstökum verðlagsárum á framleiðslu viðkomandi framleiðanda á býlinu. Til ráðstöfunar á búmarki, fullvirðisrétti og greiðslumarki hafi verið áskilið samþykki jarðareiganda væri hann ekki jafnframt ábúandi sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 59/1988, 4. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 262/1992 og 2. mgr. 46. gr. laga nr. 99/1993. Staðhæfingar stefnanda um "eignarhald" á réttindum sem hafi verið tengd búmarki, fullvirðisrétti og greiðslumarki fái því ekki staðist. Stefndu vísa öllum kröfum stefnanda á bug enda sé ljóst að stefnandi er ekki eigandi jarðarinnar og eigi því enga aðild að kröfum á því byggðum að skert hafi verið réttindi er kunna að hafa tilheyrt jörð í eigu annars aðila. Stefndu halda fram að hvergi í lögum nr. 101/1966 sbr. lög nr. 15/1979 sem hafi verið endurútgefin sem lög nr. 95/1981 né í lögum nr. 46/1985 sé að finna ákvæði sem skilja megi þannig að útreiknað búmark jarða eða fullvirðisréttur hafi notið viðurkenningar sem sjálfstætt andlag greiðsluréttar af neinu tagi á hendur ríkissjóði eða afurðastöðvum. Grundvöll réttar, sem stefnandi hafi virst byggja á og varin kynnu að vera af reglum skaðabótaréttarins, hafi skort algjörlega að lögum. Stefndu telja ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni er kynni að varða bótaskyldu að lögum. Stefndu mótmæla að orsakasamband sé til staðar við meint tjón og þeir mótmæla fjárkröfum sem vanreifuðum, ósönnuðum, órökstuddum og telja þær vera án lagastoðar. Þá er af hálfu stefndu á því byggt að hafi einhverjum bótarétti verið fyrir að fara sé hann nú löngu fallinn niður fyrir tómlæti eða fyrningu, sbr. 31. gr. laga nr. 46/1985. Stjórnun búvöruframleiðslunnar hafi verið fyllilega samrýmanleg ákvæðum 72. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar laga nr. 33/1944 sbr. lög nr. 97/1995. Löggjafinn hafi tekið þá ákvörðun með setningu laga nr. 46/1985 að lagaheimildir til framleiðslustjórnunar væri heimilt að framkvæma með samningum við Stéttarsamband bænda og að settar yrðu reglur um nánari framkvæmd í reglugerð þ. á. m. rétt einstakra framleiðenda samkvæmt þeim ramma og sjónarmiðum er komi fram í 30. og 35. gr. laganna. Sá háttur brjóti ekki í bága við stjórnarskrá og stefnandi hafi ekki sýnt fram á með rökum eða gögnum að brotið hafi verið gegn lögum á honum við framkvæmd á þeim. Stefndu benda á að ákvörðun fullvirðisréttar stefnanda verðlagsárið 1985-86 hafi miðast við raunverulega framleiðslu hans sjálfs á jörðinni árið á undan eða 120,2 ærgildisafurðir sem jafngildi 20.907 lítrum. Auk þess hafi stefnandi sótt um og fengið úthlutað auknum fullvirðisrétti sem svaraði 158 ærgildisafurðum til viðbótar á grundvelli 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 sem hafi kveðið á um sérstaka ráðstöfun hluta heildarfullvirðisréttarins eingöngu á því verðlagsári, m. a. til framleiðenda sem höfðu framleitt undir 300 ærgildisafurðum í mjólk og sauðfé verðlagsárið 1984-85. Ekki hafi stefnda tekist að nýta alla viðbótina með framleiðslu sem hafi reynst vera 33.762 lítrar. Um vannýttan fullvirðisrétt á því ári hafi borið að fara eftir uppgjörsleiðum 9. gr. reglugerðarinnar eins og við gæti átt. Verðlagsárið 1986-87 hafi stefnanda verið reiknaður fullvirðisréttur samkvæmt reglugerð nr. 339/1986 117,5 ærgildisafurðir eða 20.445 lítrar af mjólk. Hafi Framleiðsluráð svo úthlutað stefnanda viðbót um 76,5 ærgildisafurðir á grundvelli 3. tl. 4. mgr. 13. gr. reglugerðarinnar. Þá hafi stefnandi sótt um aukinn fullvirðisrétt hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar og fengið úthlutað aukalega 21,8 ærgildisafurðum og hafi fullvirðisréttur stefnanda því samtals numið það verðlagsár 37.549 lítrum. Heildarfullvirðisréttur stefnanda hafi verið sá sami verðlagsárið 1987-88 eða 37.549 lítrar. Fullvirðisréttur stefnanda í sauðfé hafi verið 38,5 ærgildisafurðir verðlagsárin 1987-88 og 1988-89 en árið þar á eftir hafi stefnandi skipt honum út fyrir mjólk. Stefnandi hafi fengið heildarfullvirðisrétt verðlagsárið 1988-89 sem nam 39.026 lítrum en framleiddi þó ekki nema 37.151 lítra. Verðlagsárið 1989-90 hafi gilt reglugerð nr. 233/1989 um skiptingu fullvirðisréttar í mjólk. Hafi heildarfullvirðisréttur stefnanda numið 46.747 lítrum sem hafi haldist óbreytt næstu verðlagsárin. Reiknað greiðslumark stefnanda í mjólk verðlagsárið 1992-93, þegar greiðslumarkskerfi tók við, hafi verið 44.707 lítrar eftir almenna 4.4% niðurfærslu sem stefnandi hafi fengið bætta. Útreikningur á fullvirðisrétti stefnanda í mjólk einstök verðlagsár hafi þannig verið í einu og öllu samkvæmt gildandi reglum. Auk þess hafi stefnandi notið sérstakra ívilnana í formi viðbótarúthlutana eins og stefndu hafi sýnt fram á. Viðbótarúthlutunin 158 ærgildisafurðir, sem stefnandi hafi fengið verðlagsárið 1985-86, samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986, en hafi ekki nýtt að fullu, gilti eingöngu á því verðlagsári. Stefndu halda því fram að staðhæfingar stefnanda um hann hafi verið sviptur á ólögmætan hátt 160,7 ærgildisafurða fullvirðisrétti af Framleiðsluráði eða brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum og kröfur sem á þessu séu byggðar eigi því enga stoð. Verði þau sjónarmið sem að framan hafa verið rakin ekki talin leiða til sýknu af öllum kröfum stefnanda er varakrafa stefndu sú að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar. Stefndu halda fram að fullvirðisréttur stefnanda hafi ekki minnkað um 27.961 lítra milli verðlagsáranna 1985-86 og 1986-87 eins og stefnandi vill meina. Fullvirðisrétturinn hafi þvert á móti farið hækkandi frá og með verðlagsárinu 1988-89 en fram hjá þessu sé algjörlega litið í kröfugerð stefnanda þegar hann krefur um árlegar bætur miðað við 27.961 lítra. Þá telja stefndu að staðhæfingar um meint tjón án þess að tillit hafi verið tekið til raunverulegrar framleiðslu á býlinu eða framleiðslukostnaðar séu fjarstæðukenndar. Fullvirðisréttur hafi fyrst verið ákveðin vegna verðlagsársins 1985-86 og síðast vegna verðlagsársins 1991-92 en stefnandi hefur reiknað áætlað tjón á grundvelli fullvirðisréttar eftir þann tíma þ. á. m. eftir að ábúð hans hafi lokið á jörðinni sem var á fardögum 1992. Öllum kröfum stefnanda um dráttarvexti og upphafstíma þeirra er mótmælt. Ekki fáist annað séð en stefna sé reist í verulegum atriðum á röngum og haldlausum staðhæfingum og kröfum. Er þess krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði til þess litið, sbr. 130. og 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða. Ekki verður talið að kröfur stefnanda hafi fallið niður vegna tómlætis eða fyrningar. Stefnandi þingfesti mál þann 23. nóvember 1995 vegna sama sakarefnis og slítur sú málshöfðun fyrningarfrest þó málið hafi verið fellt niður þann 21. júní 1996. Fyrningarfrestur skaðabótakröfu er 10 ár samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Telja verður að 31. gr. laga nr. 46/1985 komi ekki í veg fyrir að höfðað verði dómsmál um sakarefnið. Tilgangur laga nr. 15/1979, um breytingu á lögum nr. 101/1966 um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl., var að draga úr framleiðslu búvöru svo að hún hæfði innanlandsmarkaði. Með lögunum var Framleiðsluráði heimilt að beita tímabundnum ráðstöfunum til að ná þessum tilgangi, að fengnu samþykki fulltrúafundar Stéttarsambands bænda og staðfestingu landbúnaðarráðherra. Hinn 1. júlí 1985 voru lög þessi felld úr gildi með lögum nr. 46/1985 en tilgangur hinna síðarnefndu var efnislega hinn sami og að ofan er greint. Tilgangur laganna var m. a. sá að stuðla að framförum og aukinni hagkvæmni í búvöruframleiðslu og vinnslu og sölu búvara til hagsbóta fyrir framleiðendur og neytendur, sbr. a lið 1. gr. laganna og samkvæmt b lið að framleiðsla búvara til neyslu og iðnaðar yrði í sem nánustu samræmi við þarfir þjóðarinnar og tryggði ávallt nægilegt vöruframboð við breytilegar aðstæður í landinu. Samkvæmt a lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 46/1985 var landbúnaðarráðherra heimilt að leita eftir samningum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Stéttarsamband bænda um magn mjólkur- og sauðfjárafurða sem framleiðendum yrði ábyrgst fullt verð fyrir á samningstímanum. Skyldi ríkissjóður leggja fram fjármagn til að greiða framleiðendum mismun á fullu verði samkvæmt þeim samningum og verðsins sem fengist fyrir búvörurnar við sölu á innlendum og erlendum mörkuðum. Samkvæmt 35. gr. skyldu ákvarðanir um beitingu þessara og annarra heimilda í VII. kafla laganna teknar með reglugerð þar sem réttur framleiðenda skyldi ákveðinn með tilliti til framleiðslu þeirra á búvöru á tilteknu tímabili. Engar vísbendingar eru að finna í gögnum málsins þess efnis að aðstæður sem máli skiptu varðandi stjórnun búvöruframleiðslunnar yrðu óbreyttar til frambúðar. Verður fremur að ætla að gera hafi mátt ráð fyrir því að þessar aðstæður breyttust. Ekki verður heldur litið svo á að stjórnvöld hafi gefið fyrirheit um hvaða ákvarðanir yrðu teknar í framtíðinni varðandi stjórnun á framleiðslu búvara eða að stefnandi hafi mátt treysta því að þessum aðgerðum yrði beitt áfram án viðeigandi breytinga í samræmi við þann tilgang, sem lögunum var ætlað að þjóna. Fullvirðisréttur var í 1. gr. reglugerðar nr. 37/1986 um stjórn mjólkurframleiðslunnar verðlagsárið 1985-86, sem sett var með heimild í ofangreindum lögum, skilgreindur sem það framleiðslumagn sem framleiðandi afhenti til sölu í afurðastöð og honum væri ábyrgst fullt verð fyrir samkvæmt reglugerðinni. Samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar skyldi fullvirðisréttur mjólkurframleiðanda það verðlagsár vera margfeldi búmarks hans og fullvirðismarks viðkomandi svæðis en engum framleiðanda skyldi þó reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-85, sbr. a lið 1. gr. Heimilt var samkvæmt 2. tl. 5. gr. reglugerðarinnar að veita mjólkurframleiðendum, sem uppfylltu tiltekin skilyrði sem þar eru tilgreind, aukinn fullvirðisrétt ef um hann væri sótt. Ekki hefur annað komið fram í málinu en fullvirðisréttur stefnanda verðlagsárið 1985-86 hafi verið reiknaður út samkvæmt þeim reglum sem hér hafa verið raktar og þá giltu. Með vísan til þess sem að framan er rakið og þeirra röksemda sem fram koma í framangreindum dómum Hæstaréttar frá 9. október 1997 verður hvorki á það fallist að með ákvörðun fullvirðisréttar stefnanda samkvæmt þessum reglum hafi verið brotin hin almenna skaðabótaregla né gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar sem stefnandi vísar til. Um er að ræða reiknireglur sem giltu jafnt fyrir alla sem heyrðu undir lög nr. 46/1985. Ákvörðun Framleiðsluráðs um lækkun fullvirðisréttar stefnanda var ekki stjórnvaldsákvörðun sem á undir stjórnsýslulög nr. 37/1993 sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna þar sem fram kemur að lögin gildi ekki um samningu reglugerða né annarra almennra stjórnvaldsfyrirmæla. Bar Framleiðsluráði því ekki að gefa stefnanda kost á að tjá sig samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Ljóst er að reglugerðir 37/1986 og 339/1986 voru settar með stoð í lögum nr. 46/1985 og lækkun á fullvirðisréttinum því lögmæt svo lengi sem farið er eftir settum reglum. Að Framleiðsluráð hafi með ásetningi eða gáleysi bakað stefnanda tjón er staðhæfing sem er með öllu ósönnuð og á engum rökum reist þar sem ekki verður annað séð en að stefnanda hafi verið reiknaður fullvirðisréttur samkvæmt þeim reiknireglum sem fyrir lágu. Við úthlutunina skipti máli hver framleiðsla stefnanda var árið áður. Þá var úthlutun til einstakra framleiðenda samkvæmt þessum reglum háð því magni sem til úthlutunar var í heild og innan hvers búmarkssvæðis. Samkvæmt því var ekki tryggt að fullvirðisréttur stefnanda yrði óbreyttur frá fyrra ári. Samkvæmt 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 og 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986 gátu þeir framleiðendur fengið aukinn fullvirðisrétt sem um það sóttu til Framleiðsluráðs landbúnaðarins og uppfylltu þau skilyrði að hafa samanlagt framleitt innan við 300 ærgildisafurðir í mjólk og sauðfjárafurðum verðlagsárið 1984-85 og höfðu meirihluta tekna sinna af mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt á þeim árum. Einnig var Búnaðarsambandi heimilt samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar að veita þeim mjólkurframleiðendum aukinn fullvirðisrétt sem uppfylltu einhver þeirra skilyrða sem þar eru talin. Bótakrafa stefnanda er þó ekki byggð á því að brotið hafi verið gegn þessum reglum við ákvörðun fullvirðisréttar stefnanda umrætt verðlagsár. Þegar framangreind atriði eru virt verður ekki á þau rök stefnanda fallist að hann hafi öðlast bótarétt á hendur stefndu af þeim ástæðum sem hann tilgreinir í málatilbúnaði sínum. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dómsorð: Stefndu, landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs, skulu vera sýknir af öllum kröfum stefnanda, Egils Þórólfssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 512/2008
Kærumál Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að B yrði skipaður verjandi hans. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að í máli þessu reyndi meðal annars á gildi ákvæða 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en samkvæmt gögnum málsins var tekin skýrsla af B í þágu rannsóknar málsins 6. nóvember 2006 og hafði B þá réttarstöðu grunaðs manns. Vísað var í dóm Hæstaréttar í máli nr. 2/2008 þar sem sagði að óheimilt hefði verið að skipa tilgreindan mann sem verjanda ákærða samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 þar sem komið gat til greina að kveðja hann sem vitni í málinu. Með ofangreindum dómi hefði verið slegið föstu þeirri skýringu á 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 að nægjanlegt væri að það kæmi til greina að kveðja verjanda sem vitni. Í ljósi rannsóknar þessa máls hjá lögreglu væri á þessu stigi með engu móti unnt að útiloka að B hæstaréttarlögmaður yrði á síðari stigum kallaður fyrir dóm sem vitni í málinu. Féllst Hæstiréttur því á að ákvæði 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 stæði því í vegi að B yrði skipaður verjandi X í málinu. Að því gættu þyrfti ekki að taka afstöðu til þeirrar röksemdar Á að heimild brysti að lögum til að skipa ákærðum manni fleiri en einn verjanda í máli á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. september 2008, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að B hæstaréttarlögmaður yrði skipaður verjandi hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að skipa B hæstaréttarlögmann verjanda sinn í máli þessu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að fallast á með héraðsdómara að ákvæði 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 standi því í vegi að áðurnefndur hæstaréttarlögmaður verði skipaður verjandi hans í málinu. Að því gættu þarf ekki að taka afstöðu til þeirrar röksemdar sóknaraðila að heimild bresti að lögum til að skipa ákærðum manni fleiri en einn verjanda í máli á hendur honum. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 366/2007
Upplýsingaskylda stjórnvalda Stjórnsýsla Aðild Sératkvæði
Íslenska ríkið og sveitarfélagið R gerðu árið 2002 samkomulag um að standa að byggingu tónlistar- og ráðstefnuhúss í Reykjavík og stofnuðu í því skyni A ehf. Árið 2004 óskaði ríkisstofnunin RK, fyrir hönd A ehf., eftir þátttakendum í forvali vegna veitingar sérleyfis til að byggja, eiga og reka tónlistar- og ráðstefnuhúsið. Meðal þátttakenda voru P hf., F hf. og K hf. Gekk A ehf. til samninga við P hf. Óskuðu F hf. og K hf. eftir afriti af samningnum en því var hafnað. Var synjunin kærð til úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem komst að þeirri niðurstöðu að skylt væri að veita F hf. og K hf. aðgang að samningnum að undanskildum nánar tilgreindum upplýsingum. P hf., R og RK kröfðust ógildingar úrskurðarins. Talið var að samningurinn félli undir gildissvið upplýsingalaga. Þá var rökstuðningur úrskurðarins talinn fullnægja þeim kröfum sem gerðar verði til rökstuðnings úrskurða nefndarinnar. Ekki var talið á færi dómstóla að fjalla um takmörkun á upplýsingarétti vegna einkahagsmuna eða leggja mat á þýðingu trúnaðarákvæða í samningnum, en samningurinn var ekki lagður fram í málinu. Var kröfum P hf., R og RK því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Íslenska ríkið og áfrýjandinn Reykjavíkurborg gerðu á árinu 2002 samkomulag um að standa að byggingu tónlistar- og ráðstefnuhúss í Reykjavík. Í því skyni var á árinu 2003 stofnað einkahlutafélagið Austurhöfn–TR, sem að fullu er í eigu þeirra. Í apríl 2004 óskaði áfrýjandinn Ríkiskaup fyrir hönd Austurhafnar-TR ehf. eftir þátttakendum í forvali þar sem fyrirhugað var að efna til samningskaupa um veitingu sérleyfis til að byggja, eiga og reka tónlistarhús, ráðstefnumiðstöð og hótel ásamt tilheyrandi bílastæðum við austurhöfnina í Reykjavík. Af hálfu verkkaupa var stefnt að því að gerður yrði sérleyfissamningur við einn bjóðenda. Meðal þeirra sem uppfylltu lágmarksskilyrði forvalsgagna voru áfrýjandinn Eignarhaldsfélagið Portus hf. og stefndu. Austurhöfn-TR ehf. gekk síðan til samninga við áfrýjandann Eignarhaldsfélagið Portus hf. og var samningur milli þeirra undirritaður 9. mars 2006. Samningurinn var einnig undirritaður af fulltrúum íslenska ríkisins og áfrýjandans Reykjavíkurborgar. Var hann kynntur samdægurs í borgarráði Reykjavíkur sem trúnaðarmál. Þessi áfrýjandi hafnaði beiðni stefndu um afrit af samningnum með bréfi 22. mars 2006 og áfrýjandinn Ríkiskaup synjaði sams konar beiðni 2. apríl 2006. Stefndu kærðu þessar synjanir til úrskurðarnefndar um upplýsingamál 19. apríl 2006 og féll úrskurður hennar 27. september sama ár. Var niðurstaðan sú að áfrýjendunum Ríkiskaupum og Reykjavíkurborg væri skylt að veita stefndu aðgang að samningnum frá 9. mars 2006 að undanskildum upplýsingum sem fram kæmu í nánar tilgreindum köflum og ákvæðum samningsins. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 2. nóvember 2006 og kröfðust ógildingar úrskurðarins. Þeirri kröfu var hafnað með hinum áfrýjaða dómi. II. Eins og að framan var rakið kærðu stefndu til úrskurðarnefndar um upplýsingamál synjun áfrýjendanna Ríkiskaupa og Reykjavíkurborgar við beiðni um afhendingu samningsins frá 9. mars 2006. Áfrýjandinn Eignarhaldsfélagið Portus hf. var ekki aðili að málinu fyrir nefndinni þótt félaginu hafi gefist kostur á að koma sjónarmiðum sínum að við meðferð málsins þar. Þessi áfrýjandi hefur engu að síður, sem aðili að þeim samningi sem úrskurðurinn varðar, lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um gildi úrskurðarins og getur því átt aðild að máli um það efni með öðrum áfrýjendum, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjendur reisa kröfu sína í fyrsta lagi á því að samningurinn frá 9. mars 2006, sem gerður sé milli tveggja einkaréttarlegra félaga, falli ekki undir gildissvið upplýsingalaga nr. 50/1996. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna taka þau til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Með þessu er gildissvið þeirra takmarkað við þá starfsemi ríkisins sem heyrir undir framkvæmdarvaldið og þar með fellur starfsemi löggjafarvalds og dómsvalds, hinna tveggja greina hins þrískipta ríkisvalds, utan gildissviðs laganna. Engin ákvæði í lögunum takmarka hins vegar gildissvið þeirra við tiltekna þætti þeirrar starfsemi sem til stjórnsýslu telst. Leiðir því af beinu orðalagi 1. gr. laganna að þau taka til hvers konar stjórnsýslustarfsemi. Þessu er á annan veg farið í stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Þótt 1. mgr. 1. gr. þeirra laga sé samhljóða 1. mgr. 1. gr. upplýsingalaga, er með 2. mgr. fyrrnefndu greinarinnar gildissvið stjórnsýslulaga takmarkað frekar. Samkvæmt þeirri málsgrein gilda stjórnsýslulögin þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Hliðstætt ákvæði er ekki í upplýsingalögum og er gildissvið þeirra því rýmra en stjórnsýslulaga. Af lögskýringargögnum er einnig ljóst að sá skilningur á gildissviði laganna sem leiðir af orðalagi þeirra og að framan er rakinn er í fullu samræmi við vilja löggjafans. Í athugasemdum við 1. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 50/1996 sagði meðal annars: „Þannig taka lögin til þeirrar starfsemi sem heyrir undir framkvæmdarvaldið samkvæmt þrískiptingu ríkisvaldsins. Utan gildissviðs þeirra fellur hins vegar Alþingi og stofnanir þess... Sömuleiðis dómstólarnir.... Öfugt við stjórnsýslulög er ekki gerður neinn greinarmunur á því hvers eðlis sú starfsemi er sem stjórnvöld hafa með höndum. Lögin taka því ekki einvörðungu til þess þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt og skyldu manna, sbr. 1. gr. stjórnsýslulaga, heldur og til hvers konar þjónustustarfsemi, samningsgerðar og annarrar starfsemi.“ Þá er þess einnig að geta að í framsöguræðu með frumvarpinu sagði þáverandi forsætisráðherra meðal annars: „Gildissvið frv. er hið sama og stjórnsýslulaga að því leyti að það tekur til allrar stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga, þ.e. þeirrar starfsemi sem handhafar framkvæmdarvaldsins hafa með höndum samkvæmt þeirri þrískiptingu ríkisvaldsins sem leiðir af 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki skiptir hins vegar máli hvers eðlis sú starfsemi er og verður gildissvið upplýsingalaga að því leyti víðtækara en stjórnsýslulaga en þau gilda aðeins um töku stjórnvaldsákvarðana.“ Áfrýjandinn Ríkiskaup sá fyrir hönd Austurhafnar-TR ehf. um þau innkaup sem leiddu til samningsins 9. mars 2006. Samningurinn var kynntur í borgaráði Reykjavíkur sama dag og hann var undirritaður og um hann bókað. Þá kemur fram í úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál 18. júlí 2006 í máli nr. A-228/2006 að samningurinn hafi verið undirritaður af fulltrúum íslenska ríkisins og Reykjavíkurborgar auk ónafngreindra fyrirtækja „vegna þeirra skuldbindinga sem af samningnum leiddi fyrir þessa aðila.“ Er af þessu ljóst að áfrýjendurnir Ríkiskaup og Reykjavíkurborg hafa samninginn undir höndum vegna verkefna þeirra á sviði stjórnsýslu. Hann fellur því undir gildissvið upplýsingalaga. Áfrýjendur reisa kröfu sína um ógildingu úrskurðarins einnig á því að rökstuðningur fyrir niðurstöðu hans sé ófullnægjandi. Úrskurðarnefndin tekur í hinum umdeilda úrskurði afstöðu til einstakra þátta kæru stefndu og rökstyður niðurstöðu sína um hvern og einn. Sá rökstuðningur er að vísu nokkuð knappur um suma þeirra en fullnægir þó þeim kröfum sem gera verður til rökstuðnings úrskurðar nefndarinnar samkvæmt 4. mgr. 16. gr. upplýsingalaga, sbr. 31. gr. stjórnsýslulaga. Loks reisa áfrýjendur kröfu sína á undantekningarreglum upplýsingalaga, einkum ákvæðum 5. gr. um takmarkanir á upplýsingarétti vegna einkahagsmuna, og því að í samningnum séu sérstök ákvæði um trúnað. Umræddur samningur hefur ekki verið lagður fram í málinu. Það er því ekki á færi dómstóla að fjalla um atriði er velta á efnisákvæði samningsins eða mati á þeim. Verður niðurstaða málsins því ekki reist á málsástæðum sem að þessu lúta. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjendur verða dæmdir óskipt til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Eignarhaldsfélagið Portus hf., Reykjavíkurborg og Ríkiskaup, greiði óskipt stefndu, Eignarhaldsfélaginu Fasteign hf. og Klasa hf., samtals 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála öðrum dómurum um að Eignarhaldsfélagið Portus hf. hafi lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni og geti samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála átt aðild að málinu. Áfrýjendur byggja meðal annars á því að upplýsingalög nr. 50/1996 eigi ekki við um samning Austurhafnar-TR ehf. við áfrýjandann Eignarhaldsfélagið Portus hf. 9. mars 2006, sem úrskurðarnefnd um upplýsingamál kvað á um að áfrýjendum Reykjavíkurborg og Ríkiskaupum væri skylt að veita stefndu aðgang að með úrskurði sínum 27. september 2006. Kemur fram í úrskurðinum að réttur stefndu til aðgangs að samningnum byggist á II. kafla upplýsingalaga, þar sem fjallað er um almennan aðgang að upplýsingum. Hafa stefndu við flutning málsins haldið sig við þá lagatilvísun og byggja því ekki kröfu sína á því að þeir eigi einstaklingsbundna hagsmuni af kröfu sinni um aðgang að samningnum, byggða á því að þeir hafi tekið þátt í útboði Austurhafnar-TR ehf. Í málinu liggur fyrir að stefndu hafa fengið aðgang að upplýsingum um aðdraganda samningsgerðarinnar, þar á meðal að gögnum um samanburð á milli tilboða sem bárust í samningsgerðina. Í úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem um er deilt í málinu, felst að íþyngjandi skylda er lögð á áfrýjendur, þar á meðal Eignarhaldsfélagið Portus hf., sem er einkaréttarlegur aðili. Í þeirri undirstöðureglu íslensks réttar, sem nefnd er lögmætisreglan, felst að íþyngjandi ákvörðun, eins og sú sem hér um ræðir, verður að byggjast á skýrri lagaheimild. Við úrlausn á ágreiningi málsaðila um gildissvið upplýsingalaga reynir fyrst og fremst á skýringu á texta 1. gr. laganna, þar sem kveðið er á um gildissviðið. Í 1. mgr. segir að lögin taki til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Við skýringu á orðinu stjórnsýsla í textanum tel ég að hafa verði í huga þann augljósa tilgang laganna að veita almenningi aðgang að upplýsingum um meðferð á opinberu valdi. Er því eðlilegt að telja orðið vísa til þeirrar starfsemi opinberra aðila sem heyrir undir framkvæmdavaldið samkvæmt þeirri þrískiptingu ríkisvalds sem kveðið er á um í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Falla þá utan þess athafnir opinberra aðila þar sem beitt er einkaréttarlegum heimildum svo sem gert er þegar samið er um húsbyggingar, eins og hér um ræðir. Hefði að mínum dómi verið nauðsynlegt að taka beinlínis fram í lögunum að ætlunin væri að láta gildissvið þeirra vera rýmra en þetta ef sú var raunin. Þetta styðst að mínum dómi við orðalag 2. mgr. 1. gr. þar sem tekið er fram að lögin skuli einnig gilda um starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur verið falið að fara með opinbert vald. Þá tel ég jafnframt að líta megi til 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem 1. mgr. 1. gr. hljóðar orðrétt eins og 1. mgr. 1. gr. upplýsingalaga, og síðan er gefin sú nánari skilgreining í 2. mgr. 1. gr. fyrrnefndu laganna að þau eigi við þegar stjórnvöld taki ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Eru ekki efni að telja ákvæðið í upplýsingalögum hafa annað efnisinntak en þetta fyrst slíkt er ekki tekið fram í lagatextanum sjálfum. Þá verður og að hafa í huga að löggjafanum var í lófa lagið að kveða skýrt á um það í texta laganna ef ætlunin var að láta þau gilda um hvers kyns starfsemi ríkis og sveitarfélaga. Það var ekki gert og getur það ekki verið hlutverk dómstóla að gefa lagaákvæðum, sem leggja íþyngjandi skyldur á borgara, rýmri merkingu en þá sem ótvírætt felst í lagatexta. Ekki tjáir að mínu áliti að veita lagatextanum slíka merkingu með því að vísa til svonefndra lögskýringargagna, svo sem athugasemda með frumvarpi til laga eða framsöguræðu á Alþingi. Það er hinn birti lagatexti sem gildir, sbr. 27. gr. stjórnarskrárinnar og verður ekki vikið frá honum með vísan til slíkra gagna. Mál þetta, sem dómtekið var 26. mars sl., var höfðað 2. nóvember 2006 af Eignarhaldsfélaginu Portus hf., Austurstræti 17, Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, og Ríkis­kaupum, Borgartúni 7c, öllum í Reykjavík, á hendur Eignarhaldsfélaginu Fasteign ehf. og Klasa hf., báðum að Pósthússtræti 7, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál í máli nr. A-233/2006 verði ógiltur. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi stefnenda samkvæmt mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í apríl 2003 var félagið Austurhöfn-TR ehf. stofnað sem er í eigu íslenska ríkisins og stefnanda Reykjavíkurborgar. Tilgangur þess var að undirbúa byggingu tónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar á austurbakka Reykjavíkurhafnar. Stefnandi Ríkiskaup óskaði fyrir hönd félagsins eftir þátttakendum í forvali þar sem fyrirhugað var að efna til samningskaupa um veitingu sérleyfis til að byggja, eiga og reka framangreind mannvirki sem Austurhöfn-TR ehf. hefði kauprétt á. Að loknu forvali ákvað Austurhöfn-TR ehf. að ganga til samninga við stefnanda Eignarhaldsfélagið Portus hf. og var samningur undirritaður milli þeirra 9. mars 2006. Lögmaður stefndu óskaði eftir því með bréfum til stefnenda, Reykjavíkur­borgar og Ríkiskaupa, 16. sama mánaðar að fá afrit af samningnum en því var synjað með bréfum þessara stefnenda 22. mars og 2. apríl sama ár. Lögmaður stefndu kærði synjunina til úrskurðarnefndar um upplýsingamál 19. apríl s.á. Nefndin kvað upp úrskurð 27. september s.á., en með honum var þessum stefnendum gert skylt að veita stefndu aðgang að samningnum að undanskildum upplýsingum sem fram koma í tilgreindum köflum og ákvæðum samn­ings­ins eins og fram kemur í úrskurðinum. Stefnendur telja úrskurðinn ólögmætan og krefjast þess í málinu að hann verði felldur úr gildi. Þeir telja að í samningnum komi fram upplýsingar um atvinnu- og viðskiptaleyndarmál stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf., auk þess sem þar sé að finna ýmsar upplýsingar er varði mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni sam­starfs­aðila þessa stefnanda, svo sem hönnuða og listamanna. Stefnandi Portus hf. hafi skuldbundið sig gagnvart samstarfsaðilum til þess að halda þeim upplýsingum leyndum. Krafa stefnenda um ógildingu byggist á því að samningurinn falli ekki undir gildissvið upplýsingalaga nr. 50/1996. Þá sé rökstuðningur fyrir tilteknum atriðum í niðurstöðu úrskurðar­nefndarinnar um upplýsingamál ófullnægjandi. Verði ekki á þetta fallist er af hálfu stefnenda byggt á því að takmarkanir upplýsingalaga eigi við um samninginn og því hafi verið óheimilt að veita aðgang að honum eins og nefndin hafi gert með úrskurðinum. Í samningnum komi fram trúnaðarupplýsingar sem ekki sé samkvæmt lögunum heimilt að veita aðgang að. Sýknukrafa stefndu er byggð á því að stefnandi Eignarhaldsfélagið Portus hf. hafi ekki verið aðili að kærumálinu sem var tilefni úrskurðarins, sem krafist er ógildingar á, en aðildarskortur leiði til sýknu. Einnig er byggt á því að úrskurðurinn hafi verið lögmætur. Hagsmunir stefndu sé mjög miklir af að fá upplýsingar um efni samnings milli Austurhafnar-TR ehf. og Eignarhaldsfélagsins Portus hf. þannig að hægt verði að fá úr því skorið hvort brotið hafi verið á stefndu. En þeir hafi verið aðilar að tilboðsgerð í samningskaupaferli sem Ríkiskaup hafi annast fyrir hönd Austur­­hafnar-TR ehf. sem íslenska ríkið ásamt stefnanda Reykjavíkurborg væru eig­endur að. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi verið bær til að fjalla um kæru stefndu. Stefndu mótmæla því að ákvörðun nefndarinnar, um að veita beri stefndu aðgang að samningnum, sé andstæð upplýsingalögum eða að það skaði mikilvæga fjárhags- og viðskiptalega hagsmuni stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er málsatvikum lýst þannig að Austurhöfn-TR ehf. sé einkahlutafélag í eigu íslenska ríkisins og stefnanda Reykjavíkurborgar. Starfsemi félagsins sé lóða- og byggingarumsýsla, fjármögnun og sala fasteigna. Þegar félagið hafi fyrirhugað að óska eftir samningskaupum um veitingu sérleyfis til að byggja, eiga og reka tónlistarhús, ráðstefnumiðstöð og hótel, ásamt tilheyrandi bílastæðum við austurhöfnina í Reykjavík hafi félagið fengið liðsinni stefnanda Ríkiskaupa til að finna mögulega viðsemjendur. Að loknu forvali hafi Austurhöfn-TR ehf. ákveðið að ganga til samninga við Eignarhaldsfélagið Portus hf. og 9. mars 2006 hafi verið undirritaður samningur milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda Portus hf. um byggingu framangreindra mannvirkja. Í samningnum sé að finna upplýsingar um atvinnu- og viðskiptaleyndarmál stefnanda Portus hf., meðal annars upplýsingar um fjármögnun og ýmsar lausnir sem feli í sér verðmæta þekkingu og séu afrakstur mikillar vinnu. Auk þess sé í samningnum að finna ýmsar upplýsingar, er varði mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni samstarfsaðila Portus hf., svo sem hönnuða og listamanna. Þær upplýsingar varði þannig hagsmuni annarra aðila en Portus hf. og hafi félagið skuldbundið sig gagnvart samstarfsaðilum til þess að halda þeim upplýsingum leyndum. Lögmaður stefndu hafi óskað eftir því, með bréfum til stefnenda, Reykjavíkur­borgar og Ríkiskaupa, 16. mars 2006, að fá afrit af samningnum. Þessir stefnendur hafi synjað erindi lögmannsins með bréfum 22. mars og 2. apríl sama ár. Með kæru 19. apríl s.á. hafi lögmaður stefndu kært synjanirnar til úrskurðar-nefndar um upplýsingamál og 27. september s.á. hafi úrskurðarnefndin kveðið upp úrskurð í málinu nr. A-233/2006. Úrskurðarorðið sé svohljóðandi: „Ríkiskaupum og Reykjavíkurborg er skylt að veita kærendum, Eignarhalds-félaginu Fasteign hf. og Klasa hf., aðgang að samningi Austurhafnar-TR ehf. og Eignarhaldsfélagsins Portus ehf., dags. 9. mars 2005 [sic], að undanskildum upplýsingum er fram koma í eftirtöldum köflum og ákvæðum samningsins: 2.3.3, 2.4.3, 4.1.1.1, 4.1.2.2, 13.3.2, 13.3.3, 13.4, 13.6, 13.7 og 16.1.“ Með bréfum 2. október s.á. hafi stefnendur krafist þess að réttaráhrifum úrskurð­ar­ins yrði frestað og 18. október s.á. hafi úrskurðarnefndin kveðið upp úrskurð í málinu nr. A-233/2006B. Úrskurðarorðið sé svohljóðandi: „Fallist er á frestun réttaráhrifa úrskurðar A-233/2006 enda beri Reykjavíkur­borg og Ríkiskaup málið undir dómstóla innan sjö daga frá birtingu þessa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Kröfu Eignarhaldsfélagsins Portus ehf. er vísað frá.“ Aðild stefndu að málinu byggi stefnendur á dómvenju Hæstaréttar í dómum þar sem krafist sé ógildingar á úrskurði sjálfstæðrar kærunefndar innan stjórnsýsl­unnar og vísi þar til dóma í Hæstaréttarmálunum nr. 431/2001, nr. 378/2001 og nr. 306/2001. Samkvæmt dómvenjunni teljist úrskurðarnefnd um upplýsingamál ekki hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsmálsins, þótt krafist sé ógildingar á úrskurði nefndarinnar. Því sé nefndinni ekki stefnt í máli þessu heldur eingöngu þeim sem hafi verið aðilar málsins hjá nefndinni og hafið það með kæru. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi hafnað því að stefnandi Portus hf. gæti átt aðild að kröfu fyrir nefndinni um frestun réttaráhrifa úrskurðarins. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 geti stjórnvald krafist þess að úrskurðarnefnd um upplýsingamál fresti réttaráhrifum úrskurðar. Ákvæðið sé orðað á þennan veg þar sem krafa um gögn og upplýsingar samkvæmt lögunum beindist ávallt að stjórnvöldum en ekki einkaaðilum. Þannig beinist úrskurður nefndarinnar um aðgang að upplýsingum ávallt að stjórnvaldi en aldrei einkaaðilum. Í langflestum tilvikum snúist mál hjá nefndinni um einstaklinga eða lögaðila, sem krefjist upplýsinga hjá stjórnvöldum, án þess að hagsmunir annarra einkaaðila komi þar við sögu. Ljóst sé hins vegar að í einstaka málum geti einkaaðilar haft mikla hagsmuni af úrskurði nefndarinnar og þar með úrlausn dómstóla í sama máli. Stefnandi Portus hf. hafi beina og verulega hagsmuni af því að hnekkja úrskurði nefndarinnar. Þrátt fyrir að þessi stefnandi hafi ekki verið aðili að málinu hjá úrskurðarnefndinni uppfylli félagið aðildarskilyrði einkamálaréttarfars. Samningurinn, sem mál þetta lúti að, sé ekki við stefnendur, Ríkiskaup eða Reykjavíkurborg, heldur milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda Portus hf. Samningsaðilarnir sjálfir hafi að minnsta kosti jafnmikla hagsmuni af niðurstöðu málsins og stefnendur, Reykjavíkurborg og Ríkiskaup. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar beri öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur. Takmörkun á aðild stefnanda Portus hf. til að gera kröfu í þessu máli fyrir dómstólum myndi ganga gegn því stjórnarskrárákvæði. Með slíkri takmörkun væri stefnanda ekki heimilt að fá úrlausn um rétt sinn til að halda leyndum samningi félagsins sem innihaldi mikilvægar upplýsingar um atvinnu- og viðskiptaleyndarmál. Stefnendur telji með vísan til þessa að stefnandi Portus hf. geti átt aðild að máli þessu þrátt fyrir að félagið hafi ekki verið aðili að stjórnsýslumálinu hjá úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Aðild Reykjavíkurborgar og Ríkiskaupa, sem stefnenda, og Eignarhalds­félagsins Fasteignar ehf. og Klasa hf., sem stefndu, byggi á samaðild, sem sé nauðsynleg samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda hafi þetta verið aðilar stjórnsýslumálsins sem hafi lokið með ákvörðuninni sem krafist sé ógildingar á. Stefnendur telji einnig að skilyrði samlagsaðildar samkvæmt 19. gr. sömu laga séu fyrir hendi, enda lúti kröfur og málsástæður allra stefnenda að sömu atvikum og sama löggerningi, þ.e. úrskurðinum um aðgang að samningnum. Krafa stefnenda um ógildingu úrskurðarins byggi á eftirfarandi málsástæðum, en þeir telji hverja og eina þeirra nægja til ógildingar úrskurðarins. Samningurinn falli ekki undir gildissvið upplýsingalaga nr. 50/1996. Til­gangur laganna sé að gera borgurunum kleift að fylgjast með athöfnum stjórnvalda og starfsemi stofnana sem reknar séu í þágu almennings þannig að veita megi valdhöfum aðhald. Þannig eigi lögin að stuðla að lýðræðislegum stjórnarháttum og réttaröryggi í stjórnsýslunni. Lögunum sé hins vegar ekki ætlað að gefa almenningi innsýn inn í málefni einstaklinga eða annarra einkaréttarlegra aðila. Borgararnir eigi hvorki rétt til né hafi þörf fyrir að fá upplýsingar um samborgara sína, þvert á móti eigi einkaréttarlegir aðilar rétt á því að hafa upplýsingar um sig í friði. Í samræmi við framangreint sé í 1. gr. upplýsingalaganna kveðið á um gildis­svið þeirra. Þar segi að lögin gildi um stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Í 2. mgr. lagagreinarinnar sé kveðið á um að lögin taki enn fremur til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hafi verið falið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Í frumvarpinu segi að lögin gildi að öðru leyti ekki um einkaaðila, en undir hugtakið „einkaaðilar“ falli m.a. félög einkaréttarlegs eðlis, eins og hlutafélög og sameignarfélög, þótt þau séu í opinberri eigu. Ef rekstrarformi opinberrar stofnunar hafi t.d. verið breytt í hlutafélagsform falli hlutafélagið sem slíkt utan gildissviðs laganna, jafnvel þótt það sé að öllu leyti í eigu ríkis eða sveitarfélags, nema því hafi verið falið sérstakt stjórnsýsluhlutverk, þ.e. að taka ákvarðanir, í skjóli stjórnsýsluvalds, um rétt eða skyldu manna. Sé hlutafélag í eigu ríkis eða sveitarfélags nái lögin til upplýsinga er varði eignarhald þessara opinberu aðila á félaginu nema upplýs­ingarnar lúti að viðkvæmum viðskiptahagsmunum þess, en þá sé heimilt að takmarka aðgang að gögnum samkvæmt 3. tl. 6. gr. laganna með tilliti til samkeppni félagsins við aðra aðila. Samningurinn sem um ræði sé milli tveggja einkaaðila, sem hvorugum hafi verið falið vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur manna, og því nái upplýsingaréttur ekki til samningsins samkvæmt skýru orðalagi 1. gr. laganna. Í frum­varpi til þessara laga sé sérstaklega áréttað að þótt hlutafélag sé í eigu ríkis eða sveitarfélags nái upplýsingaréttur ekki til félaganna nema um þær upplýsingar sem varði eignarhald þessara opinberu aðila. Af þessari einu undantekningu sé ljóst að þegar einkaréttarlegt félag sé í eigu opinbers aðila sé eingöngu hægt að fá upplýsingar um eignarhald opinberu aðilanna en engar aðrar upplýsingar sem varði félagið. Samkvæmt framangreindu sé það andstætt upplýsinga­lögum að veita aðgang að öðrum upplýsingum einkaréttarlegs félags, jafnvel þótt það sé í eigu opinberra aðila. Stefnandi Reykjavíkurborg hafi fengið eintak samningsins á einkaréttarlegum grundvelli, sem hluthafi í Austurhöfn-TR ehf., og þar sem samningurinn innihaldi ekki upplýsingar um eignarhald stefnanda í félaginu nái upplýsingaréttur sá sem upp­lýs­ingalögin mæli fyrir um ekki til samningsins. Upplýsingalögin taki ekki til allra gagna sem stjórnvöld hafi í vörslum sínum. Þegar gögn séu afhent stjórnvöldum í öðrum tilgangi en sem hluti af meðferð máls eða annarrar stjórnsýslulegrar afgreiðslu eigi lögin ekki við. Stefnandi Ríkiskaup hafi komist yfir samninginn sem milligöngumaður í samningi Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda Portus hf. Samningurinn hafi þannig ekki orðið til við það að beitt væri þeim sérstöku valdheimildum sem stefnanda Ríkiskaupum væru fengnar með lögum. Samningurinn hafi hvorki orðið til né komist í vörslur stefnanda Ríkiskaupa vegna stjórnsýslu stofnunarinnar. Stefnandi Ríkiskaup hafi engar heimildir haft til að koma samningnum á eða mæla fyrir um ákvæði hans enda hafi tilurð og efni samningsins verið algerlega á forræði hinna einkaréttarlegu aðila sem hafi gert samninginn. Samningurinn sé því viljayfirlýsing tveggja einkaréttarlegra aðila án þess að stjórnvald komi þar að í krafti stjórnsýsluvalds síns. Samningurinn sem um ræði hafi hvorki komist í vörslur stefnanda Reykja­víkur­borgar né Ríkiskaupa vegna stjórnsýslu þessara aðila, eins og áskilið sé í 1. mgr. 1. gr. upplýsingalaga. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi eingöngu rétt til að fjalla um aðgang að gögnum samkvæmt upplýsingalögunum, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna. Af framansögðu sé ljóst að úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi ekki verið bær til þess að fjalla um aðgang að samningi Austurhafnar-TR ehf. og Portus, enda falli samningurinn ekki undir upplýsingalög nr. 50/1996. Þá sé rökstuðningur sem fram komi í úrskurðinum ófullnægjandi. Tilgangurinn með rökstuðningi stjórnvaldsákvörðunar sé sá að aðili máls geti áttað sig á forsendum ákvörðunar, hvers vegna niðurstaða máls hafi orðið sú sem raun varð og í framhaldinu tekið afstöðu til hennar. Til þess að rökstuðningur sé fullnægjandi verði þannig að miða við að eftir lestur hans geti málsaðili skilið ákvörðunina fullkomlega, enda hafi öll atriði, sem skipt hafi máli fyrir niðurstöðuna, komið þar fram. Af rökstuðningi eigi þannig að vera hægt að greina á hvaða málsatvikum, réttarheimildum og sjónarmiðum niðurstaðan byggðist. Rýr rökstuðningur geti bent til þess að stjórnvald hafi ekki lagt fullnægjandi grunn að ákvörðuninni. Eins og greint hafi verið frá að framan telji stefnendur að samningurinn falli ekki undir gildissvið upplýsingalaga. Í rökstuðningi um það atriði endurtaki nefndin eingöngu orðalag 1. mgr. 1. gr. upplýsingalaganna og lögskýringargagna um að lögin taki til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og segi að „þar með [falli] Ríkiskaup og Reykjavíkurborg ótvírætt undir lögin [...]“. Nefndin vísi svo í eldri úrskurði í málum nr. A-71/1999 og A-228/2006. Í þeim úrskurðum sé ekki frekari rökstuðning að finna og virtist eingöngu vísað til þeirra vegna þess að í báðum málunum hafi Ríkiskaup verið aðili, en síðarnefnda málið snúist reyndar um sama samning og þetta mál. Áður hafi verið gerð grein fyrir því að þótt stjórnvöld eigi í hlut sé ekki sjálfgefið að allar athafnir þeirra teljist til „stjórnsýslu“. Rökstuðningur úrskurðarnefndarinnar fyrir því að trúnaðarákvæði samningsins geti ekki komið í veg fyrir aðgang sé einnig ófullnægjandi enda sé þar ekki vísað í lagaákvæði, lögskýringargögn eða önnur sjónarmið fyrir niðurstöðunni. Sé þar eingöngu vísað til fyrri úrskurða nefndarinnar þar sem ekki séu sambærileg málsatvik og í þessu máli, eins og nánar verði gerð grein fyrir í umfjöllun stefnenda um „trúnaðarákvæði samningsins“. Þá sé rýr rökstuðningur fyrir niðurstöðu nefndarinnar um það hvort mikilvægir fjárhags- eða viðskiptahagsmunir samningsaðila skuli takmarka aðgang almennings að samningnum, sbr. 2. ml. 5. gr. upplýsingalaganna. Í þeim hluta rökstuðningsins sé efni samningsins einfaldlega lýst og eftir að efni tiltekinna kafla/ákvæða hafi verið rakið sé greint frá því að efni kaflans/ákvæðisins skuli undanþegið „að mati nefndarinnar“. Ekki sé greint nánar frá því af hverju sum ákvæði séu undanþegin og af hverju önnur séu það ekki og því engin leið að ráða í það hvers vegna nefndin samþykki að sum ákvæði samningsins feli í sér mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni og því síður hvers vegna hún hafni því að önnur ákvæði feli í sér þá hagsmuni. Ákvæði 5. gr. upplýsingalaga sé gífurlega matskennt og því verði að gera þá kröfu til rökstuðnings nefndarinnar að þar komi fram þau sjónarmið sem notuð hafi verið ákvæðinu til fyllingar. Úrskurðarnefndin segi sjálf í 2. hluta niðurstöðukafla úrskurðarins að við matið verði einnig að líta til þess hversu mikið tjónið geti orðið og hversu líklegt sé að það muni verða, verði upplýsingarnar veittar. Við það mat verði enn fremur að líta til eðlis upplýsinganna, framsetningar þeirra og aldurs, svo og hvaða þýðingu þær hafi fyrir rekstur fyrirtækisins á þeim tíma er matið fer fram. Þegar allt þetta hafi verið virt verði að því búnu að meta hvort vegi þyngra á metum hagsmunir fyrirtækisins eða þeir hagsmunir sem meginreglu 3. gr. upplýsingalaga, um aðgang almennings að gögnum, sé ætlað að tryggja. Í úrskurðinum sé ekki að finna neina umfjöllun um það hvernig ofangreint mat var framkvæmt af nefndinni. Rökstuðningurinn fullnægi þannig ekki kröfum 4. tl. 31. gr., sbr. 22. gr. stjórnsýslu­laga nr. 37/1993. Verði talið að upplýsingalögin nái til samningsins og ekki fallist á ógildingu vegna valdþurrðar nefndarinnar komi takmarkanir upplýsingalaganna sjálfra til skoð­unar. Takmarkanir á upplýsingarétti almennings að samningnum eigi við þar sem hann innihaldi mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni lögaðila sem sanngjarnt sé og eðlilegt að leynt fari, sbr. 5. gr. laganna. Af dómum Hæstaréttar, þar sem reynt hafi á ákvæðið, megi ráða að þegar opinberir aðilar geri samninga við einkaréttarlega aðila nái upplýsingarétturinn eingöngu til upplýsinga um samningssambandið að því er varði atriði, sem snúi beinlínis að gerðum opinbera aðilans. Þegar óskað sé aðgangs að upplýsingunum, sem varði hinn opinbera aðila, verði svo að meta hverjir séu hagsmunir einkaaðilans, sem samið hafi við stjórnvaldið, af því að halda upplýsingunum leyndum. Af því leiði að í einhverjum tilvikum geti einkaréttarlegur gagnaðili stjórnvalds átt svo ríka hagsmuni af því að halda efni samningsins leyndum að þeir hagsmunir vegi þyngra en hagsmunir almennings af því að fá upplýsingar um gerðir stjórnvaldsins. Hvorugur samningsaðila sé þó stjórnvald, heldur séu báðir aðilar einkaréttarlegir. Af því leiði að upplýsingalögin taki ekki yfir samninginn, eins og þegar hafi komið fram. Verði ekki fallist á það muni túlkun Hæstaréttar á 5. gr. upplýsingalaganna hins vegar leiða til þess að hagsmunir almennings af upplýsingum verði að vera miklum mun meiri en hagsmunir samningsaðila af leynd. Raunar sé erfitt að sjá hvaða hagsmuni almenningur hafi af því að fá aðgang að samningnum. Ekki sé a.m.k. hægt að líta til hagsmuna almennings af því að fylgjast með gerðum yfirvalda, enda komi yfirvöld ekki við sögu í samningssambandinu. Stefnendur, sérstaklega Portus hf., hafi hins vegar mikla hagsmuni af því að halda efni samningsins leyndum, enda sé í honum að finna upplýsingar um mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni félagsins og samstarfsaðila þess. Þar sem upplýsingarnar sem hér sé deilt um varði ekki málefni stjórnsýslunnar heldur eingöngu rétt einkaaðila hafi það mikil áhrif á túlkun upplýsingalaganna. Þannig vegist hér á réttindi tveggja aðila utan stjórnsýslunnar, þ.e. réttindi almennings til upplýsinga á móti réttindum einkaaðila til þess að halda upplýsingum um sig leyndum. Verði talið að upplýsingalögin eigi við um samninginn sé allavega ljóst að túlkun laganna geti ekki verið með sama hætti í þeim tilvikum þegar stjórnvöld eigi í hlut annars vegar og hins vegar þegar úrlausn varði eingöngu hagsmuni einkaaðila. Þegar veita eigi aðgang að skjölum einkaaðila þurfi að líta til ákvæða 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs. Upplýsingaréttur almennings um skjöl einkaaðila hafi stoð í undantekningarákvæðum þessara greina og beri því að túlka þröngt. Ástæða sé til enn þrengri túlkunar í þeim tilvikum þar sem eingöngu eigi í hlut einkaaðilar, enda séu hagsmunir almennings þá hverfandi af upplýsingum um efni samningsins. Upplýsingaréttur almennings hafi verið leiddur af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Dómstólar hafi þó gert ráð fyrir því að þennan upplýsingarétt beri að takmarka, m.a. á þann hátt að ekki verði ljóstrað upp um trúnaðarmál, enda skarist rétturinn þá við framangreind réttindi samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans. Verði talið að stjórnvald hafi komið að gerð samningsins verði að líta til þess að bæði Hæstiréttur Íslands og umboðsmaður Alþingis hafi slegið því föstu að þegar stjórnvald geri eða komi að gerð einkaréttarlegra samninga þá gildi reglur einkaréttarins um samningsákvæðin. Þannig gildi t.d. ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og aðrar almennar reglur fasteignakauparéttar þegar stjórnvöld semji um kaup og sölu fasteigna. Um samninginn, sem mál þetta snúist um, gildi þannig skráðar og óskráðar reglur hinna ýmsu sviða einkaréttarins, en hins vegar gildi reglur opinbersréttarlegs eðlis ekki um hann. Af þessu leiði m.a. að meginregla einkaréttarins um samningsfrelsi gildi og þ.m.t. frelsi aðila til að semja svo um að trúnaður skuli ríkja um efni samningsins. Aðilar samningsins hafi heitið trúnaði um efni hans enda sé í samningnum að finna upplýsingar um atvinnu- og viðskiptaleyndarmál Portus hf. Auk þess séu í samningnum ýmsar upplýsingar er varði mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni annarra, svo sem hönnuða og listamanna. Portus hf. hafi skuldbundið sig gagnvart samstarfsaðilum til þess að halda slíkum upplýsingum leyndum. Hæstiréttur hafi túlkað upplýsingarétt á annan hátt en úrskurðarnefnd um upplýsingamál þegar um túlkun á trúnaðarskilmálum sé að ræða. Nægi þar að benda á dóm Hæstaréttar í máli nr. 397/2001, en í því máli hafi rétturinn snúið við niðurstöðu nefndarinnar og verði að skilja dóminn á þann hátt að hægt sé, a.m.k. í einhverjum tilvikum, að undanskilja gögn upplýsingarétti með því að merkja þau á ákveðinn hátt. Í úrskurðinum sé stuttlega fjallað um þá málsástæðu stefnanda Portus hf. að samningsaðilar hafi heitið trúnaði um efni samningsins. Segi þar einfaldlega að slík ákvæði geti ekki komið í veg fyrir aðgang kæranda að gögnum en það sé ekki rökstutt frekar en með tilvísun til úrskurða nefndarinnar í málum nr. A-133/2001 og A-232/2006. Hér sé um misskilning eða of víðtækar ályktanir að ræða hjá nefndinni. Nefndin sé hér væntanlega að vísa til þess sjónarmiðs að stjórnvöld geti ekki lofað því að halda trúnað um upplýsingar og takmarkað þannig upplýsingarétt almennings. Misskilningurinn byggist á því að hér sé stjórnvald ekki að heita trúnaði heldur séu tveir einkaaðilar að skuldbinda sig til að gæta þagmælsku um efni samningsins. Í ljósi þess sem fjallað hafi verið um að framan sé augljóslega eðlismunur á því hvort stjórnvald eða eingöngu einkaaðilar komi að trúnaðarloforði. Meginregla upplýsinga-laganna sé að stjórnvöld geti ekki heitið trúnaði en hins vegar sé meginregla einka­réttarins að einkaaðilar hafi samningsfrelsi og geti m.a. samið um að halda trúnað. Slík ákvæði séu mjög algeng og í langflestum samningum, sérstaklega þeim sem séu stórir að umfangi, séu trúnaðarákvæði. Þannig eigi sú meginregla, sem nefndin skírskoti til, ekki við um samninginn enda hafi stjórnvöld ekki verið aðilar að honum. Misskilning nefndarinnar megi svo loks sjá af þeim fordæmum sem hún vísi til. Úrskurðir í málum nr. A-133/2001 og A-232/2006 fjalli um samning þar sem ríkið sé annar samningsaðilinn og séu því ekki sambærilegir þessu máli þar sem hinn umdeildi samningur sé eingöngu milli tveggja einkaaðila. Krafa stefnenda um ógildingu styðjist að öðru leyti við 60. gr. stjórnar­skrárinnar nr. 33/1944. Fyrirsvar sé byggt á 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33. gr. sömu laga. Máls­kostnaðarkrafa stefnenda eigi sér stoð í 129. gr. og 130. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er vísað til þess að Austurhöfn-TR ehf. hafi verið stofnað í aprílmánuði 2003 í þeim tilgangi að vinna að undirbúningi að byggingu tónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar á austurbakka Reykjavíkurhafnar. Í apríl 2004 hafi stefnandi Ríkiskaup fyrir hönd Austurhafnar-TR ehf. sem verkkaupi óskað eftir þátttakendum í forval nr. 13484. Samkvæmt lið 1.1 í forvals­gögnum hafi verið fyrirhugað að efna til samningskaupa um veitingu sérleyfis til að byggja, eiga og reka tónlistarhús, ráðstefnumiðstöð og hótel, ásamt tilheyrandi bílastæðum, við austurhöfnina í samræmi við samkomulag ríkisins og stefnanda Reykjavíkurborgar þar um. Tekið hafi verið fram að stefnt væri að því að gera sérleyfissamning við einn bjóðanda og að veiting sérleyfis væri ekki útboðsskyld, en að viðhöfð yrði aðferð samningskaupa við val á sérleyfishafa. Frestur til að skila inn þátttökutilkynningum hafi verið til 10. júní s.á. Forvalið hafi jafnframt verið auglýst á Evrópska efnahagssvæðinu. Þátttakendur í for­valinu, sem allir hafi verið taldir uppfylla lágmarksskilyrði forvalsgagna, hafi upphaflega verið fjórir, þ.á m. stefnandi Portus og stefndu sem hópurinn Fasteign. Tilkynnt hafi verið að sérstök matsnefnd kæmi að mati en forskrift og markmið að verkefninu hafi verið sett fram í drögum að samningskaupayfirlýsingu (Descriptive document). Mat matsnefndar skyldi byggjast á 5 matsþáttum: 1. Lausnir: Byggingalist, borgarskipulag og gæði bygginga (45%) 2. Virkni bygginga og bílastæða (5%) 3. Starfsemi, dagskrá og þjónusta (20%) 4. Hæfni og styrkur umsækjenda (5%) 5. Viðskiptaáætlun og framkvæmdastjórn (25%) Í matsnefndinni hafi verið tilgreindir matsnefndarmenn og skyldu þeir byggja mat sitt á bindandi álitum frá sérstökum sérfræðihópum sem skipaðir yrðu A) arkitektahópi B) stýrihópi um skipulagsmál C) ráðgefandi hópi um starfsemi, dagskrá og þjónustu. Þá hafi matsnefnd notið ráðgjafar stefnanda Ríkiskaupa um ferlið, Artec, VST og síðar Deloitte, ParX, Landwell og framkvæmdarstjóra Austurhafnar-TR ehf. Samningskaupalýsing, „Descriptive document“, hafi verið afhent bjóðendum í endanlegri útgáfu í desember 2004 og hafi verið gert ráð fyrir að bjóðendur legðu fram frumhugmyndir sínar fyrir klukkan 16:00 hinn 21. janúar 2005. Tímarammi verkefnis sé nákvæmlega skilgreindur í samningskaupalýsingunni. Fulltrúi stefndu hafi afhent frumhugmyndir fyrir þann tímafrest, en verið ljóst að einn bjóðenda hafi afhent sínar tillögur eftir þann tíma. Umsögn hafi verið gefin um frumhugmyndir þátttakenda og hafi niðurstaða umsagnar um tillögu stefndu almennt verið jákvæð. Frestur til að skila tilboðum, „outline proposals“, hafi verið veittur til 3. maí 2005. Forskrift hafi hljóðað þannig að tilboð yrði gilt í 120 daga en sá áskilnaður hafi verið gerður í „Descriptive document“ að þátttakendur fengju heimild til að leggja fram endurbætta tillögu sína (revised proposal). Stefndu hafi lýst því ítrekað yfir við framkvæmdastjóri Austurhafnar-TR ehf. sem og formlega á fundi 2. febrúar 2005 að hópurinn „Fasteign“ legði áherslu á að allir tímarammar yrðu virtir, en mikið óhagræði yrði af því fyrir hópinn yrði það ekki gert og frestur veittur. Aðilar að hópi stefndu hafi komið víða frá og því kostnaðar­samt og erfitt í framkvæmd að gera breytingar á tímaáætlunum. Stefnandi Portus hf. hafi óskað eftir frekari fresti á skilum tilboðs „outline proposals“ í apríl 2005. Framkvæmdarstjóri stefnda hafi mótmælt fyrirhugaðri frestveitingu við framkvæmdarstjóra Austurhafnar-TR ehf. Stefndu hafi borist tilkynning frá stefnanda Ríkiskaupum 22. apríl sama ár, að skilafrestur tilboða hefði verið framlengdur til klukkan 16:00 hinn 9. maí s.á., og hafi þannig verið komið til móts við ósk stefnanda Portus hf. um frestun. Stefndu hafi borist póstur 2. júní s.á. þar sem tilkynnt hafi verið að matsnefnd hafi farið yfir tilboð og að stefndu hafi verið annar tveggja þátttakenda sem byðist að taka áfram þátt í ferli og leggja fram endurbætta tillögu, „revised proposal“. Í greinargerð matsnefndar frá júní s.á. hafi heildareinkunn stefndu verið 9,8 (total score). Á fundi, sem haldinn hafi verið hjá Austurhöfn-TR ehf. með stefndu 9. júní s.á., hafi verið farið yfir nokkur atriði í tillögu/tilboði stefndu. Á fundinum hafi krafa stefndu verið áréttuð um að ekki skyldi veita frekari fresti til að leggja fram endurbætta tillögu. Annar fundur um tillögu stefndu hafi verið haldinn hjá Austurhöfn-TR ehf. 23. júní s.á. Stefndu hafi verið kynnt að ósk hefði komið frá Portus hf. um að lengja skilafrest til loka ágústmánaðar s.á. Stefndu hafi mótmælt og gert Austurhöfn-TR grein fyrir að verið væri að brjóta á jafnræði aðila auk þess sem allar lengingar á tímafrestum kostuðu fjármuni. Stefndu hafi borist tölvupóstur frá Austurhöfn-TR/Ríkiskaupum 28. júlí s.á, þar sem frestur hafi verið gefinn til að leggja fram „revised proposal“ til 18. ágúst s.á. í stað 13. júlí sem sé sú dagsetning sem áður hafi verið sett fram og unnið hafi verið eftir af stefndu. Tilboð yrði þá gilt frá þeim tíma í 120 daga. Þátttakendum hafi verið veittur tími til 8. ágúst að koma með fyrirspurnir til Austurhafnar-TR ehf. sem hafi aftur átt að svara fyrirspurnum fyrir 12. ágúst s.á. Austurhöfn-TR ehf. hafi sent þátttakendum tölvupóst 12. ágúst 2005, 6 dögum fyrir skiladag og 4 dögum eftir að athugasemda- og fyrirspurnartíma lauk, þar sem gerð hafi verið grein fyrir ákvörðunum stjórnar um breytingar á grein 3.2.2. í „Descriptive Document“, þ.e. 1) rými æfingarsala fyrir sinfóníuhljómsveit ætti að stækka og leigugjald hækkað 2) krafa um nýjan sal, fjórða salinn, fyrir kammermúsik og 3) óskað eftir viðbótarupplýsingum um rekstur og rekstraráætlanir hótels fyrir fyrstu tíu ára starfsemi þess. Hafi kröfur þessar kostað mikla vinnu og aukinn kostnað fyrir stefndu. Framkvæmdastjóri stefndu hafi verið kallaður á skrifstofu Austurhafnar-TR ehf. 19. september 2005, þar sem honum hafi verið tilkynnt að tilboðsgjafinn Portus hefði fengið hæsta einkunn og því verið valinn til áframhaldandi þátttöku í samningskaupaferlinu. Opinber tilkynning þar um hafi verið kynnt í Þjóðmenningarhúsinu 21. september s.á. þar sem tillögur aðila hafi verið til sýnis. Þennan sama dag hafi stefndu borist mat matsnefndar frá september s.á. þar sem fram komi að heildareinkunn tillögu kærenda hefði lækkað úr 9,8 í 9,66. Þar sem samningar höfðu ekki náðst milli Portus og Austurhafnar-TR fyrir tilskilinn frest, sbr. ákvæði í „Descriptive Document“, hafi aðilar, þ.m.t. stefndu, fallist á að framlengja tilboð sitt til 3. febrúar 2006, og síðan aftur til 3. mars s.á. Hinn 29. september 2005 hafi Halldór Guðmundsson arkitekt, einn aðila úr hópi stefndu, óskað eftir að fá afrit af teikningum vinningshafa og stærðarútreikninga úr tillögum þeirra og lausnum. Beiðninni hafi verið hafnað í tölvupóstsendingu framkvæmdarstjóra Austurhafnar-TR ehf. 30. september s.á. Hinn 10. október s.á. hafi formlega verið óskað eftir því við Austurhöfn-TR/Ríkiskaup af hálfu stefndu að fá afrit mats matsnefndar á tillögu og tilboði Portus hf. sem og annarra gagna er matsnefnd byggi mat sitt á og bréfaskriftum sem farið hefðu á milli vinningshafans og Austurhafnar-TR og Ríkiskaupa. Beiðni þessari hafi ekki verið svarað og hafi hún því verið ítrekuð með bréfi 12. janúar 2006. Með bréfi stefnanda Ríkiskaupa 30. janúar s.á., sem hafi borist stefndu 2. febrúar 2006, hafi beiðninni verið hafnað. Stefndu hafi kært ákvörðun stefnanda Ríkiskaupa 22. febrúar s.á. til Úrskurða­nefndar um upplýsingamál sem hafi úrskurðað að stefndu væri heimilt með ákveðnum undantekningum að fá afrit af mati um tillögu stefnanda Portus hf., sbr. úrskurð nefndarinnar nr. A-228-2006. Hinn 9. mars 2006 hafi Austurhöfn-TR ehf. undirritað samning við stefnanda Portus hf. um byggingu tónlistarhúss, ráðstefnumiðstöðvar og hótels við Austurhöfn í Reykjavík, auk þess sem Portus hafi keypt allan byggingarrétt á reitnum fyrir verslun, þjónustu og íbúðir. Í bókun borgarráðs komi fram að samningurinn sé trúnaðarmál af viðskiptaástæðum. Lögmaður stefndu hafi óskað eftir því við stefnendur, Ríkiskaup og Reykja­víkur­borg, 16. mars 2006 að fá afrit af samningnum en báðir hafi hafnað þeirri beiðni. Málið hafi því verið kært til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem hafi fallist á heimild stefndu með fáeinum undantekningum, sbr. úrskurð nefndarinnar nr. A-233-2006. Stefndu mótmæli alfarið kröfum stefnenda og krefjist sýknu. Í fyrsta lagi sé á því byggt að sýkna eigi þegar af þeirri ástæðu að um sé að ræða aðildarskort stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. sem ekki sé aðili að kærumáli því sem farið hafi fyrir úrskurðanefnd um upplýsingamál heldur hafi kærðu einungis verið stefnendur, Ríkis­kaup og Reykjavíkurborg. Í annan stað sé þess krafist að umræddur úrskurður verði staðfestur enda séu hagsmunir stefndu mjög miklir af að fá upplýsingar um efni samnings milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. þannig að hægt verði að fá úr því skorið hvort brotið hafi verið á stefndu sem verið hafi aðilar að tilboðsgerð í samningskaupaferli, sem stefnandi Ríkiskaup hafi annast fyrir hönd einkafyrirtækis, sem ríkið ásamt Reykjavíkurborg væru eigendur að, þ.e. Austurhafnar-TR ehf. Samningurinn geti því ekki talist vera einkaréttarlegur. Samningskaup séu sérstök útboðsaðferð þar sem almennar reglur um jafnræði og gegnsæi skuli vera í fullu gildi og þar gildi reglur laga um opinber innkaup nr. 94/2001. Eðlilegt sé og nauðsyn­legt að samningur, sem gerður sé við þann sem hlutskarpastur sé í samningskaupaferli sem um ræði, skuli vera opinn öðrum tilboðsgjöfum, enda eina leiðin fyrir þá til þess að fara yfir hvort farið hafi verið að reglum og forskrift og að ekki hafi verið vikið frá tilboði við samningsgerð. Afhending samnings hafi því verulega þýðingu um sönnun. Umræddur samningur falli því ótvírætt undir gildissvið upplýsingalaga og fullyrð­ingum stefnenda um annað alfarið vísað á bug. Úrskurðarnefnd um upplýsinga­mál hafi því verið þar til bær aðili að fjalla um kæru stefndu. Þá sé á því byggt að aðilar hafi ekki á nokkurn hátt sýnt með haldbærum rökum fram á að það sé andstætt upplýsingalögum að veita stefndu aðgang að samningnum. Ekki hafi þeir heldur sýnt fram á að það skaði á nokkurn hátt mikilvæga fjárhags- og viðskiptalega hagsmuni stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. eða bryti trúnaðarákvæði samningsins. Félaginu hafi mátt vera ljóst við samningsgerð að um opinberan aðila var að ræða og að samningur yrði gerður opinber að einhverju eða öllu leyti. Ljóst sé að tilgangi laganna væri ekki náð ef félög sem opinberir aðilar eigi 100%, en stofnuð í þeim tilgangi að halda utan um verkefni sem hér um ræði, yrðu undanþegin upplýsinga­skyldum. Þar með væri ekki farið að þeirri meginreglu íslensks réttar að almenn­ingur eigi aðgang að gögnum og upplýsingum um málefni stjórnsýslunnar. Um lagarök sé vísað til upplýsingalaga nr. 50/1996, einkum 3. gr. og 9. gr., laga nr. 94/2001 um opinber innkaup og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Krafa um greiðslu málskostnaðar sé byggð á 129 gr., sbr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnenda er vísað til þess að stefnandi Eignarhaldsfélagið Portus hf. hafi beina og verulega hagsmuni af því að fá úrskurðinn, sem krafist er ógildingar á, felldan úr gildi. Með úrskurðinum er fallist á að stefndu fái aðgang að samningnum á milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. Stefnandi Eignarhaldsfélagið Portus hf. hefur þar með lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um sakarefnið, sem hér um ræðir, en krafa allra stefnenda um ógildingu úrskurðarins byggir á því að þeir eigi óskipt réttindi til þess. Ber með vísan til þess, svo og til 1. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála, að telja stefnanda Eignarhaldsfélagið Portus hf. réttan aðila að málinu ásamt meðstefnendum og er þar með hafnað þeirri málsástæðu stefndu að þessi stefnandi sé ekki réttur aðili að málinu. Þá er af hálfu stefnenda vísað til þess að framangreindur samningur sé samningur milli einkaaðila og því gildi ákvæði upplýsingalaga ekki um hann. Þegar leyst er úr því hvort lögin verði talin gilda um rétt til aðgangs að samningnum verður að líta til þess að óumdeilt er í málinu að stefnandi Ríkiskaup óskaði fyrir hönd Austurhafnar-TR ehf., sem er í eigu ríkisins og stefnanda Reykjavíkurborgar, eftir þátttakendum í forvali 13484 þar sem fyrirhugað var að efna til samningskaupa um veitingu sérleyfis til að byggja, eiga og reka tónlistarhús, ráðstefnumiðstöð og hótel við austurhöfnina í Reykjavík. Í úrskurð­inum, sem krafist er ógildingar á, er kveðið á um skyldu stefnenda, Ríkiskaupa og Reykjavíkurborgar, til að veita stefndu aðgang að umræddum samningi, en upplýsingalögin taka til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna. Í ljósi þessa þykir engu breyta þótt aðilar að samningnum séu tvö hlutafélög, enda verður ekki litið til þess eingöngu við úrlausn á þessu álitaefni og það eitt getur samkvæmt framangreindu ekki ráðið úrslitum hér. Að þessu virtu verður ekki fallist á þá röksemd stefnenda að þar sem samningurinn sé milli tveggja einkaaðila nái upplýsingaréttur ekki til hans samkvæmt 1. gr. upp­lýsinga­laga. Aðrar ástæður, sem vísað er til af hálfu stefnenda og þeir telja rök fyrir því að lögin gildi ekki um rétt til aðgangs að samningnum, verða ekki taldar breyta þessari niðurstöðu í ljósi framanritaðs. Ber því að hafna þeirri málsástæðu stefnenda, að úrskurðar­nefnd um upplýsingamál hafi ekki verið bær til þess að fjalla um aðgang að samningnum, sem er studd þeirri röksemd að samningurinn falli ekki undir upplýsingalögin. Í úrskurðinum er vísað til þess að upplýsingalögin taki til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra. Þar með falli Ríkiskaup og Reykjavíkurborg ótvírætt undir lögin. Vísað er einnig til tveggja úrskurða nefndarinnar í þessu sambandi. Hér verður að telja að með þessu hafi komið fram fullnægjandi forsendur fyrir þeirri niðurstöðu í úrskurðinum að lögin gildi um rétt til aðgangs að samn­ingnum. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnenda að þörf hafi verið á að rökstyðja nánar þessa afstöðu í úrskurðinum. Verður úrskurðurinn ekki talinn haldinn annmarka af þessum sökum sem eigi að leiða til ógildingar hans. Stefnendur vísa til þess að rökstuðningur úrskurðarnefndarinnar, fyrir því að trúnaðarákvæði samningsins geti ekki komið í veg fyrir aðgang að honum, sé ófullnægjandi, enda sé ekki vísað í lagaákvæði, lögskýringargögn eða önnur sjónarmið fyrir niðurstöðunni. Á þessa röksemd stefnenda verður ekki fallist en ráðið verður af því sem fram kemur í úrskurðinum um þetta atriði að réttur til aðgangs að samn­ingnum samkvæmt upplýsingalögum verði ekki takmarkaður með slíkum trúnaðarákvæðum í samningi. Ekki er hér unnt að líta svo á að þessi afstaða úrskurðarnefndarinnar geti verið byggð á misskilningi, eins og haldið er fram af stefnanda hálfu. Engin ákvæði eru í lögum um að aðgangur að gögnum verði takmarkaður þegar þannig stendur á að trúnaði hafi verið heitið á þann hátt sem gert var í samningnum sem um ræðir. Verður með vísan til þessa ekki fallist á að rökstuðningur fyrir niðurstöðu nefndarinnar um þetta atriði í umræddum úrskurði hafi verið ófullnægjandi. Enn fremur er af hálfu stefnenda vísað til þess að rökstuðningur fyrir niðurstöðu nefndarinnar sé ófullnægjandi um það hvort mikilvægir fjárhags- eða viðskipahagsmunir samningsaðila skuli takmarka aðgang almennings að samningnum. Einnig er því haldið fram af þeirra hálfu að engin leið sé að ráða í það hvers vegna nefndin samþykki að sum ákvæði samningsins feli í sér mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni og því síður hvers vegna hún hafni því að önnur ákvæði feli í sér þá hagsmuni. Samkvæmt 3. gr. upplýsingalaga er stjórnvöldum skylt, sé þess óskað, að veita almenningi aðgang að gögnum sem varða tiltekið mál með þeim takmörkunum sem greinir í 4. til 6. gr. laganna. Í 5. gr. eru taldar þær takmarkanir sem gilda um upplýsingarétt vegna einkahagsmuna. Þar segir að óheimilt sé að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut eigi. Sömu takmarkanir gildi um aðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Í 2. lið niðurstöðukafla úrskurðarins, sem hér er krafist ógildingar á, er greint frá því sem fram kemur í 5. gr. upplýsingalaga. Þar er einnig rakið að jafnvel þótt upplýsingar, sem fram komi í umræddum samningi, geti varðað mikilvæga viðskiptahagsmuni þeirra er hlut eigi að máli, geri upplýsingalög ráð fyrir því að það sé metið í hverju og einu tilviki hvort um sé að ræða upplýsingar um svo mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækis að ætla megi að þær séu til þess fallnar að valda tjóni verði aðgangur veittur að þeim. Við matið verði einnig að líta til þess hversu mikið tjónið geti orðið og hversu líklegt sé að það muni verða, verði upplýsingarnar veittar. Við það mat verði enn fremur að líta til eðlis upplýsinganna, framsetningar þeirra og aldurs, svo og hvaða þýðingu þær hafi fyrir rekstur fyrirtækisins á þeim tíma er matið fer fram. Þegar allt þetta hafi verið virt verði að því búnu að meta hvort vegi þyngra á metum hagsmunir fyrirtækisins eða þeir hagsmunir sem meginreglu 3. gr. upplýsingalaga, um aðgang almennings að gögnum, er ætlað að tryggja. Við mat á hagsmunum almennings af því að fá aðgang að umræddum samningi verði að hafa í huga að með samningnum séu ríki og Reykjavíkurborg að ráðstafa opinberu fé og eignum. Í úrskurðinum er þar með vísað til lagaákvæða, sem úrlausnin um þetta atriði er byggð á, og fram kemur hvað hefur verið haft til viðmiðunar og lagt til grundvallar við mat á því hvort veita skuli aðgang að samningnum. Afstaða úrskurðarnefndarinnar til þess hverjir kaflar eða ákvæði í samningnum feli í sér mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni þannig að ekki skuli veita aðgang að þeim samkvæmt lagaákvæðunum er byggð á framangreindum sjónarmiðum og málsatvikum sem rakin eru með fullnægjandi hætti í úrskurðinum. Í úrskurðinum er þar með gerð grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem mat nefndarinnar var byggt á við úrlausnina. Eðli málsins samkvæmt verður að gera þá kröfu að fram komi í úrskurði rökstudd afstaða til þess sem fram hefur komið í hverju máli þegar úrskurðurinn er kveðinn upp. Í því sambandi geta fram komnar skýringar og sjónarmið aðila kærumálsins á því hver atriði samningsins þeir telji að feli í sér mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni haft áhrif á það hve ítarlegur rökstuðningur fyrir niðurstöðu nefndarinnar um þetta atriði þarf að vera. Í þeim kafla úrskurðarins, þar sem gerð er grein fyrir kæruefninu, segir að úrskurðarnefndin hafi með bréfi til Ríkiskaupa 9. ágúst 2006 ítrekað fyrri beiðni sína um að stofnunin skýrði nánar hver einstök efnisatriði samningsins ættu að þeirra mati að vera undanþegin aðgangi, sbr. 3. og 5. gr. upplýsingalaga. Svarbréf Ríkiskaupa sé dagsett 29. ágúst s.á. og með bréfum 4. september s.á. hafi nefndin veitt Austurhöfn-TR ehf. og stefnanda Portus hf. frest til 15. september s.á. til þess að koma á framfæri frekari athugasemdum í tilefni af framangreindu bréfi Ríkiskaupa. Frekari athugasemdir hafi ekki borist nefndinni frá Austurhöfn-TR ehf. og stefnanda Portus hf. Stefnendur hafa ekki rökstutt eða skýrt nánar afstöðu sína til þessa atriðis við meðferð málsins fyrir dóminum en með almennu orðalagi um að í samningnum komi fram upplýsingar um atvinnu- og viðskiptaleyndarmál stefnanda Eignarhaldsfélagsins Portus hf. Þar sé að finna upplýsingar um fjármögnun og ýmsar lausnir, sem feli í sér verðmæta þekkingu og séu afrakstur mikillar vinnu, og upplýsingar er varði mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni. Eins og fram hefur komið leysti úrskurðarnefndin úr kærumálinu þannig að ekki skyldi veita aðgang að þeim hlutum samningsins sem varði mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni þeirra sem þar áttu hlut að máli. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að nefndinni hafi verið skylt að veita fyllri rökstuðning en gert var í umræddum úrskurði þegar mat var lagt á það, annars vegar hvort mikilvægir fjárhags- eða viðskipahagsmunir samningsaðila væru fyrir hendi þannig að takmarka bæri aðgang almennings að þeim hluta samningsins sem það átti við um, og hins vegar hvenær þessir hagsmunir væru ekki fyrir hendi. Þá verður heldur ekki fallist á að túlkun nefndarinnar á lagaákvæðunum, sem gilda um aðgang að gögnum og takmarkanir á því vegna hagsmunanna, sem tilgreindir eru í lögumum, hafi verið ólögmæt vegna þess að hagmunirnir hafi verið ranglega metnir. Ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sem vísað er til af hálfu stefnenda, hafa ekki áhrif á þessa niðurstöðu, enda hefur ekki verið sýnt fram á að þessi ákvæði eigi við um hagsmunina sem mat er lagt á í úrskurðinum. Samningurinn sem um ræðir hefur af eðlilegum ástæðum ekki verið lagður fram í málinu og hefur dómurinn því engar upplýsingar um efnisatriði hans, aðrar en þær sem fram koma í málsskjölum. Við úrlausn málsins verður að taka mið af þessu. Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki fallist á að úrskurðurinn, sem krafist er ógildingar á, hafi verið ólögmætur af ástæðum sem vísað er til af hálfu stefnenda. Ber því að hafna kröfu þeirra um að hann verði felldur úr gildi. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari en dómsuppkvaðning hefur dregist vegna mikilla anna dómarans við dómstörf síðastliðnar vikur. DÓMSORÐ: Stefndu, Eignarhaldsfélagið Fasteign ehf. og Klasi hf., eru sýknuð af kröfum stefnenda, Eignarhaldsfélagsins Portus hf., Reykjavíkurborgar og Ríkiskaupa, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 455/2013
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Með beiðni, dagsettri 24. júní 2013, hefur velferðarsvið Reykjavíkurborgar krafist þess að A, kt. [...], [...], [...], verði sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár á grundvelli a liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild er vísað til d-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2013 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Huldu Rósar Rúriksdóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 367/2009
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki uppfyllt skilyrði í ákvæði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 13. júlí 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 29. júní 2009 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbókina í hvaða skyni kært væri svo sem áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnt hefði verið, sbr. sama lagaákvæði. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 199/2006
Vinnusamningur Uppsögn Fæðingarorlof
G, sem gegndi starfi bókara hjá I, var í fæðingarorlofi í 13 mánuði. Átti hún að hefja störf að nýju 1. febrúar 2005. Á þeim tíma sem G var í leyfi urðu eigendaskipti að fyrirtækinu og voru gerðar almennar breytingar á því starfssviði sem G vann áður við. G taldi sökum þessa að starf hennar væri ekki lengur til og ætti hún því rétt á launum í uppsagnarfresti í þrjá mánuði án þess að þurfa að mæta til vinnu þann tíma. Í málinu lá fyrir að I hafði boðið G að byrja í nýju starfi hjá fyrirtækinu sem gjaldkeri en hún hafnað því. Þá fullyrti I að henni hafi síðan verið boðið svipað starf við bókhald og hún sinnti áður. G mætti ekki til vinnu 1. febrúar 2005. Í niðurstöðu Hæstaréttar kemur fram að þar sem G hafi ekki mætt til vinnu, sé ósannað að vinna sú við bókhald, sem I fullyrðir að hafi beðið hennar, hafi verið svo verulega frábrugðin þeirri vinnu sem hún sinnti áður að um vanefnd I samkvæmt starfssamningi hafi verið að ræða. Var I því sýknaður af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 741.874 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 247.291 krónu frá 28. febrúar 2005 til 31. mars sama ár, af 494.582 krónum frá þeim degi til 30. apríl sama ár og af 741.874 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Áfrýjandi hafði verið í fæðingarorlofi. Í september 2004 hafði hún samband við framkvæmdastjóra stefnda vegna framlengingar á fæðingarorlofinu og var þá ákveðið að hún skyldi hefja störf að nýju 1. febrúar 2005. Hafði hún þá verið í leyfi í þrettán mánuði. Áfrýjandi og framkvæmdastjóri stefnda áttu fund 11. janúar 2005 þar sem rædd var endurkoma hennar til starfa. Hinn 14. sama mánaðar tilkynnti hún símleiðis að hún gæti ekki hafið störf og var henni þá sagt að ætlast væri til þess að hún mætti til vinnu. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof átti áfrýjandi rétt á því að hverfa aftur að sama starfi, en ella að fá sambærilegt starf hjá vinnuveitandanum. Eigendaskipti höfðu átt sér stað á fyrirtækinu, og almennar breytingar verið gerðar á því starfssviði sem áfrýjandi áður vann við. Henni var boðið að byrja í nýju starfi við fyrirtækið sem gjaldkeri en hafnaði því. Í því sambandi er ósannað að stefndi hafi ekki verið reiðubúinn að semja um vinnutíma. Þá fullyrðir stefndi að henni hafi síðan verið boðið svipað starf við bókhald og hún áður sinnti. Áfrýjandi mætti ekki til vinnu 1. febrúar 2005. Er því ósannað að vinna sú við bókhald, sem stefndi fullyrðir að hafi beðið hennar, hafi verið svo verulega frábrugðin þeirri sem hún áður sinnti, að um vanefnd stefnda samkvæmt starfssamningi væri að ræða. Hinn áfrýjaði dómur er þannig staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðný Laxdal Helgadóttir, greiði stefnda, Ingvari Helgasyni ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2006. Mál þetta var höfðað 12. ágúst 2005 og dómtekið 10. þ.m. Stefnandi er Guðný Laxdal Helgadóttir, Suðursölum 2, Kópavogi. Stefndi er Ingvar Helgason ehf., Sævarhöfða 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 741.874 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 247.291 krónu frá 28. febrúar 2005 til 31. mars s.á., af 494.582 krónum frá þeim degi til 30. apríl s.á. og af 741.874 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar en til vara að kröfur hennar verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. - - - - Stefnandi var ráðin til starfa hjá stefnda sem bókari og starfaði að bókahaldi, en næsti yfirmaður hennar var yfirbókari stefnda, til 1. janúar 2004 er hún fór í fæðingar­orlof sem ætlað var að stæði til 1. janúar 2005. Í febrúar 2004 urðu eigendaskipti að fyrirtækinu. Liður í endurskipulagningu og ráðstöfunum til að rétta við fjárhag fyrirtækisins var að bókhald var “útvistað” til Fjárstoðar ehf. og öllum, sem að því höfðu starfað, var sagt upp að stefnanda undanskilinni. Bókhalds­störfunum var engu að síður sinnt áfram í aðalstöðvum stefnda og þeir starfsmenn, sem sagt hafði verið upp, unnu við það á uppsagnarfrestinum undir stjórn Fjárstoðar ehf. Hinir nýju eigendur höfðu ráðið Hauk Guðjónsson sem framkvæmdastjóra fjármálasviðs. Stefnandi, sem hafði fengið fæðingarorlofið framlengt um einn mánuð, hitti Hauk 14. september 2004 til að fá undirritun hans á tilkynningu til Fæðingar­orlofssjóðs. Um það samdist með þeim að þau skyldu hittast og ræða saman þegar nær drægi endurkomu stefnanda 1. febrúar 2005. Eins og nánar verður greint varð sá fundur 11. febrúar og í framhaldinu átti stefnandi símtal við Hauk þremur dögum síðar en hún mætti ekki framar til starfa hjá stefnda. Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 31. janúar 2005. Þar segir að starf stefnanda hjá stefnda hafi verið lagt niður á fæðingarorlofstímabilinu og hafi fjármála- og/eða starfsmannastjóri stefnda, Haukur, boðið henni gjaldkerastarf í stað bókhalds­starfsins. Stefnandi geti ekki sætt sig við breytt ráðningar- og vinnufyrirkomulag, m.a. þar sem slíkt starf mundi kalla á breyttan vinnutíma, 9.00-18.00 í stað 9.00-17.00 eða eftir atvikum 8.00-16.00. Því teljist ráðningu stefnanda hjá fyrirtækinu slitið frá og með 1. febrúar 2005 og sé þess krafist að stefndi greiði stefnanda laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Framangreindu bréfi var svarað með bréfi lögmanns stefnda, dags. 11. febrúar 2005. Þar segir að þ. 11. febrúar hafi framkvæmdastjóri stefnda boðað stefnanda til fundar þar sem farið hafi verið yfir væntanleg verkefni hennar, nýja starfsmannastefnu og annað sem tengdist endurkomu hennar til vinnu. Rætt hafi verið um að hún kynni að taka við starfi gjaldkera eða þjónustufulltrúa í söludeild notaðra bíla ef hún hefði áhuga á því. Stefnandi hafi lýst yfir að hún gæti ekki unnið til kl. 18 þar sem hún fengi örugglega ekki dagmömmu fyrir barn sitt svo lengi dags. Framkvæmdastjórinn hafi þá sagt að vel væri hægt að skoða það mál enda væri félagið vant að leysa slík mál. Í símtali aðila þ. 14 janúar hafi stefnandi sagt að hún gæti ekki mætt til vinnu þar sem hún fengi ekki dagmömmu. Aðspurð hafi hún engu getað svarað um það hvort hún hefði ekki verið farin að huga að því að gera einhverjar ráðstafanir varðandi barnapössun svo hún gæti mætt til vinnu. Hvorki þá né á fundinum þ. 11. janúar hafi hún minnst á það að sér litist ekki á væntanleg verkefni sín. Hins vegar hafi hún talið sig eiga inni þriggja mánaða laun þar sem starf sitt væri ekki lengur til. Framkvæmda­stjóri stefnda hafi þá sagt henni að mörg þau verkefni, sem hún hefði haft með höndum, væru enn unnin hjá fyrirtækinu og til þess að eiga rétt á launum þyrfti hún að mæta til vinnu. Stefnanda hafi hvorki verið sagt upp né hafi starf hennar verið lagt niður heldur hafi hún þvert á móti verið boðin velkomin til starfa aftur á sinn gamla vinnustað. Stefndi muni því ekki greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti nema fyrir þann tíma sem hún mæti til vinnu í uppsagnarfrestinum. Í bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda, dags. 23. febrúar 2005, segir m.a. að stefnandi hefði mætt til vinnu 1. febrúar hefði starf hennar enn verið til staðar og þá verið búin að útvega dagmömmu. Vísað er til þess, sem segir í framangreindu bréfi frá 11. febrúar 2005: “Umbjóðandi þinn lýsti því yfir að hún gæti ekki unnið til kl. 18 þar sem hún fengi örugglega ekki dagmömmu fyrir barnið sitt svo lengi dags. Umbjóðandi okkar sagði þá að vel væri hægt að skoða það mál enda væri félagið vant að leysa slík mál.” Þessu er mótmælt með eftirfarandi orðum: “Umbjóðandi minn kveður framkvæmdastjóra Ingvars Helgasonar hf. fara með rangt mál með vísan til bréfs þins; að hann hafi sagt á umræddum fundi, 11. janúar 2005, að vel væri hægt að skoða það mál enda væri félagið vant að leysa slík mál, sem svar við höfnun umbj. míns á nýju starfi í þágu félagsins á grundvelli breytts vinnutíma. Orðrétt hafi hann sagt: “Kannski er hægt að skoða það.”” Umrætt gjaldkerastarf sé í fyrsta lagi ekki sambærilegt við það bókhaldsstarf, sem stefnandi hafi haft með höndum, og í öðru lagi sé það stefnanda að meta hvort hún vilji taka hinu sambærilega starfi að afloknu fæðingarorlofi eða ekki. Vilji hún það ekki beri henni laun í uppsagnarfesti eða eftir atvikum bætur vegna fyrirvaralausra ráðningaslita en starf hennar sé ekki lengur fyrir hendi og ógerlegt af hálfu stefnda að uppfylla ráðningarsamning sinn við stefnanda. Í svarbréfi lögmanns stefnda frá 27. apríl 2005 segir m.a.: “Það verður að telja eðlilegt að starf hvers þess, sem er frá vinnu í yfir eitt ár, breytist lítillega í tengslum við breytt skipulag starfsemi vinnuveitanda. Eins og umbjóðandi þinn kynnti hins vegar afstöðu sína fyrir framkvæmdastjóra Ingvars Helgasonar þá var meginástæða þess að hún kaus að snúa ekki aftur sú staðreynd að hún hafði ekki fengið barna­pössun. Umbjóðanda þinum var þannig hvorki sagt upp né var starf hennar lagt niður. Í ljósi þessa er Ingvari Helgasyni hf. óhjákvæmilegt annað en að hafna kröfu umbjóðanda þíns.” - - - - - Stefnandi byggir á því að ráðningu hennar hjá stefnda hafi fyrirvaralaust verið slitið 1. febrúar 2005. Hún hafi átt að mæta til starfa þann dag að afloknu fæðingar­orlofi en á fæðingarorlofstímanum hafi starf hennar verið lagt niður og þurfi hún ekki að sæta tilfærslu úr starfi bókara í starf gjaldkera í bílahúsi. Bókhaldsstarfið hjá stefnda hafi verið forsenda fyrir ráðningu hennar hjá stefnda og starf hennar bundið við það svið í samræmi við nám hennar á skrifstofubraut Menntaskólans í Kópavogi og í framhaldi af því einni önn í bókhaldsnámi hjá Tölvuskóla Reykjavíkur. Verði talið að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi verið unnt að breyta einhliða starfssviði stefnanda beri að líta til þess að vinnutími stefnanda hafi jafnframt átt að lengjast úr því að vera eftir atvikum 9.00-17.00 eða 8.00-16.00 í 9.00-18.00. Slík breyting á ráðningarsamningi stefnanda sé svo íþyngjandi fyrir stefnanda að hún jafngildi riftun á samningnum. Stefnandi telur að jafna verði stórfelldum breytingum stefnda á starfssviði, starfsstöð og ráðningarkjörum stefnanda til fyrirvaralausrar brottvikningar úr starfi sem stefnanda beri bætur fyrir úr hendi stefnda, Krafist er meðallauna í hinum þriggja mánaða uppsagnarfresti, tímabilið frá 1. febrúar 2005 til 30. apríl s.á. Við útreikning meðallauna sé haft mið af 40 klukkustunda vinnuviku og meðalyfirvinnustundir stefnanda tímabilið 1. janúar 2003 til 31. desember s.á., 3,7 klst. á mánuði. Þá sé krafist orlofs (10,17%), hlutdeildar í orlofs- og desemberuppbót á uppsagnarfresti og greiðslu vegna tapaðra lífeyrisgreiðslna (6%). Þriggja mánaða dagvinnulaun nemi 598.662 krónum, ellefu klukkustundir í næturvinnu nemi 22.792 krónum, orlof nemi 63.202 krónum, desemberuppbót nemi 3.975 krónum og töpuð lífeyrisréttindi 41.993 krónum. Samtals 741.874 krónur. Dráttarvaxtakrafa miðast við að þriðjungur umkrafinnar fjárhæðar hafi gjaldfallið um hver mánaðamót frá og með 28. febrúar 2005. - - - - - Sýknukrafa stefnda er á því byggð að stefnandi hafi einhliða og fyrirvaralaust rift ráðningarsamning sinn við stefnda með því að hringja nokkrum dögum áður en hún átti að hefja störf á ný eftir árs orlof og tilkynna að hún muni ekki mæta. Engu hafi verið framvísað af hálfu stefnanda um slíka vanefnd af hálfu stefnda að réttlæti fyrirvaralausa riftun ráðningarsamningsins. Því er mótmælt sem röngu að um slíkar breytingar hafi verið að ræða á starfi stefnanda þann tíma sem hún var í orlofi að jafngildi fyrirvaralausri brottvikningu úr starfi enda hafi það starf, sem stefnandi hafi aðallega haft með höndum áður en hún fór í orlofið, enn verið unnið hjá stefnda og staðið henni til boða þegar hún kæmi til baka. Hafi stefnandi talið að um slíkar breytingar hafi verið að ræða á starfi sínu á meðan hún var í fæðingarorlofi að jafngilt geti riftun ráðningarsamningsins af hálfu stefnda hafi henni borið að mæta til starfa á umsömdum tíma til að ganga úr skugga um að svo væri. Þá jafngildi það ekki breytingum á starfi að bjóða stefnanda nýtt starf þegar hún kæmi til baka. Stefnanda hafi verið kunnugt um að á þeim tíma sem hún var í orlofi hefðu orðið breytingar á rekstri stefnda og þar með á störfum sem hún hafi áður gegnt. Engu að síður hafi ekki komið fram í aðdraganda starfslokanna að hún teldi starf sitt svo mikið breytt að það varðaði uppsögn. Þá er sýknukrafa stefnda byggð á því að stefnandi eigi ekki rétt til launa í uppsagnarfresti, verði litið svo á að um uppsögn hafi verið að ræða, enda sé réttur til launa í uppsagnarfresti bundinn við það að unnið sé á þeim fresti nema vinnuveitandi samþykki annað. Varakrafa stefnda er reist á þeirri meginreglu vinnuréttar að yfirvinna sé ekki greidd í uppsagnarfresti nema að því leyti sem föst yfirvinna sé hluti af almennum launakjörum, óháð raunverulegu vinnuframlagi, en um það hafi ekki verið að ræða í tilviki stefnanda. Því beri að lækka kröfu stefnanda sem þessu nemi auk þess sem orlofshluta beri að lækka til samræmis. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. - - - - - Af hálfu stefnda var ekki brotið gegn rétti stefnanda á grundvelli 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof á þann hátt að henni væri sagt upp störfum meðan hún var í fæðingarorlofi. Í 29. gr. 2. mgr. tilvitnaðra laga segir að starfsmaður skuli eiga rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi. Sé þess ekki kostur skuli hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning. Eigi síðar en 11. febrúar 2005, svo sannanlegt sé, var stefn­anda tilkynnt af hálfu stefnda að henni byðist áframhaldandi starf bókara, sem hún hafði verið ráðin til, hún væri boðin velkomin til starfa á sinn gamla vinnustað og að mörg þau verkefni, sem hún hefði haft með höndum, væru enn unnin hjá fyrirtækinu. Engu hefði skipt þótt starfssviðið hefði ekki orðið nákvæmlega hið sama og hún sinnti fyrir töku fæðingarorlofs. Auk þess hafði stefnanda verið boðið nýtt starf sem gjald­keri eða þjónustufulltrúi. Framganga stefnanda verður ekki skilin á annan hátt en þann að hún hafi afráðið að rifta starfssamning sinn við stefnda þar sem hún hafi gefið sér að starf hennar væri ekki lengur fyrir hendi, sambærilegt starf byðist ekki hjá fyrirtækinu og þar með væri um að ræða verulega vanefnd af hálfu stefnda. Í orðalagi 29. gr. 2. mgr. laga nr. 95/2000 felst eðli málsins samkvæmt skylda til nokkurs frumkvæðis af hálfu starfsmannsins. Stefnanda bar að mæta á vinnustaðinn 1. febrúar 2005 og ganga úr skugga um hvernig málum væri háttað að því leyti sem hér um ræðir. Það gerði hún hins vegar ekki, hvorki þann dag né síðar, og brestur sönnun fyrir því að um nokkra þá vanefnd sé að ræða af hálfu stefnda sem geti orðið grundvöllur kröfugerðar stefnanda. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 225.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Ingvar Helgason ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Guðnýjar Laxdal Helgadóttur. Stefnandi greiði stefnda 225.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 832/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni G ehf. um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara nánar tilgreindri spurningu í máli sem S ehf. hafði höfðað gegn G ehf. og P ehf. Talið var að yfirmatsgerð myndi engu breyta um þær kröfur sem G ehf. hafði uppi í málinu og væri sú sönnunarfærsla sem G ehf. gerði kröfu um því bersýnilega þýðingarlaus, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var beiðni G ehf. um dómkvaðningu því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2015, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðilans GT 2 ehf. um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri beiðni varnaraðilans verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn GT 2 ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Potter ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðilar máls þessa deila um hvort sóknaraðili njóti forkaupsréttar að hluta fasteignar að Eyjarslóð 1 í Reykjavík, en varnaraðilinn GT 2 ehf. keypti í einu lagi þann eignarhluta og annan í sömu fasteign með samningi 21. nóvember 2014 af varnaraðilanum Potter ehf. Dómkröfur sóknaraðila lúta að viðurkenningu forkaupsréttar að tilteknum eignarhluta í fasteigninni og því að varnaraðilanum Potter ehf. verði gert að afsala sóknaraðila eignarhlutann, aðallega gegn greiðslu á 38.500.000 krónum. Í matsgerð sem sóknaraðili hefur aflað undir rekstri málsins var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti eignarhlutans væri 40.000.000 krónur en krafa varnaraðilans GT 2 ehf. um dómkvaðningu yfirmatsmanna sem hér er til úrlausnar snýr að þeirri matsgerð. Með yfirmatsgerð sem varnaraðilinn GT 2 ehf. vill afla myndi eingöngu fást sönnunargagn um verðmæti hluta þeirrar fasteignar sem hann keypti af varnaraðilanum Potter ehf. Matsgerðin myndi á hinn bóginn engu breyta fyrir þær kröfur sem varnaraðilinn GT 2 ehf. hefur uppi í málinu en hann krefst sýknu af kröfum sóknaraðila á þeim forsendum annars vegar að skilyrði forkaupsréttar séu ekki fyrir hendi og hins vegar að sá forkaupsréttur sem sóknaraðili vísi til hafi verið niður fallinn þegar kaupsamningur varnaraðila var gerður. Slík yfirmatsgerð myndi heldur engum úrslitum ráða um fjárhæð sem varnaraðilinn GT 2 ehf. kynni að geta krafist að fá endurgreidda frá varnaraðilanum Potter ehf. ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili nyti forkaupsréttar að eignarhlutanum. Að því virtu er sú sönnunarfærsla sem varnaraðilinn GT 2 ehf. gerir kröfu um samkvæmt framangreindu bersýnilega þýðingarlaus fyrir mál þetta, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verður því beiðni hans um dómkvaðningu yfirmatsmanna hafnað. Varnaraðilanum GT 2 ehf. verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila GT 2 ehf. um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Varnaraðili GT 2 ehf. greiði sóknaraðila, Sjávarréttum ehf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 133/1999
Tollalagabrot Lyf Tilraun Hlutdeild Bifreið Umferðarlagabrot Akstur sviptur ökurétti Upptaka
V var ákærður fyrir tilraun til ólögmæts innflutnings lyfja, með því að hafa smyglað til landsins 32.000 töflum er hann taldi innihalda karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, en svo reyndist ekki vera. V var einnig ákærður fyrir að hafa veitt viðtöku 3.591 töflu sem innihéldu karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, sem hann vissi eða mátti vita að voru ólöglega innfluttar. Þá var V ákærður fyrir að hafa ekið yfir leyfðum hámarkshraða án ökuréttinda. Sakfelling ákærða fyrir öll atriði ákærunnar var staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms og var V dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar, greiðslu sektar, sviptingar ökuréttar og upptöku lyfja.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til frekari sviptingar á ökurétti, en að héraðsdómur verði að öðru leyti staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá er krafist málsvarnarlauna í héraði ef sýknað verður, en fyrir Hæstarétti hver sem úrslit málsins verða. Í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti var meðal annars teflt fram þeirri málsvörn, að ekkert liggi fyrir um að í töflunum, sem greinir í II. kafla ákæru, sé karlkynshormón með svonefndri anabóliskri verkun. Af því tilefni hlutaðist ákæruvaldið til um að töflur, sem nefndur kafli ákæru tekur til, yrðu sérstaklega rannsakaðar hjá lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands. Voru rannsökuð þrjú sýni, þar sem 30 töflur voru í hverju. Í skýrslu stofnunarinnar 21. maí 1999, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, kemur fram að í töflunum sé metandróstenólon (methandienone), 5 mg í hverri töflu. Kemur þar jafnframt fram sú skýring, að metandróstenólon sé testósterónlíkt lyf með mikla bolsteraverkun, en hið síðastnefnda sé aðal karlhormónið í líkamanum. Þessi niðurstaða er í samræmi við skýringu ákærða við rannsókn málsins fyrir lögreglu þess efnis að um sé að ræða stera, sem hann kvaðst hafa ætlað til eigin nota. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sakfelling ákærða fyrir öll atriði ákærunnar. Við ákvörðun refsingar vegna brota, sem getið er í III. kafla hennar, verður litið til 5. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Að þessu gættu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Verður jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um eignaupptöku, sviptingu ökuréttar og sakarkostnað. Þá skal ákærði greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Völundur Helgi Þorbjörnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 1999. Ár 1999, mánudaginn 15. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1152/1998: Ákæruvaldið gegn Völundi Helga Þorbjörnssyni, sem tekið var til dóms 14. janúar sl. Málið er höfðað gegn ákærða Völundi Helga Þorbjörnssyni, kt. 110572-5739, Engihjalla 17, Kópavogi fyrir eftirtalin brot: I. Fyrir tilraun til ólögmæts innflutnings lyfja, með því að hafa við komu til Keflavíkurflugvallar 21. janúar 1997 smyglað hingað til lands frá London um 32.000 töflum (4418,61 g) er hann taldi innihalda karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, en svo reyndist ekki vera. Töflurnar keypti ákærði í London og kom fyrir í farangri samferðakonu sinnar, en töflurnar fundust við tollleit í farangri hennar eftir komu þeirra til landsins í greint skipti. (Mál nr. 04-1997-96) Telst þetta varða við 1. mgr. 123. gr., sbr. 1. mgr. 124. gr. og 135. gr., tollalaga nr. 55, 1987, sbr. 1. tl. 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. reglugerðar um tollfrjálsan farangur ferðamanna og farmanna við komu frá útlöndum, áfengisgjald, tóbaksgjald o.fl. nr. 251, 1992, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 409, 1993 og 1. gr. reglugerðar nr. 476, 1995, 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr., 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr., lyfsölulaga nr. 30, 1963 og 1. mgr. 29. gr., sbr. 2. mgr. 43. gr., lyfjalaga nr. 93,1994, sbr. 2. gr. laga nr. 55, 1995, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. II. 1. Fyrir að hafa veitt viðtöku frá ónafngreindum manni 591 töflu er innihéldu karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, sem ákærði vissi eða mátti vita að höfðu verið ólöglega innfluttar, en töflur þessar fann lögregla við leit á starfsstöð ákærða að Lágmúla 5, Reykjavík, þann 28. júlí 1997. (Mál nr. 10-1997-13688) 2. Fyrir að hafa veitt viðtöku frá ónafngreindum manni 3000 töflum er innihéldu karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, sem ákærði vissi eða mátti vita að höfðu verið ólöglega innfluttar, en töflur þessar fann lögregla við leit í bifreiðinni MG-138 er hún hafði afskipti af ákærða á móts við Laxalón við Vesturlandsveg í Reykjavík, þann 26. apríl 1998, sbr. ákærulið III. (Mál nr. 10-1998-10141) Telst þetta varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr., 124. gr. og 135. gr. tollalaga, sbr. 1. tl. 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. reglugerðar nr. 251, 1992, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 409, 1993 og 1. gr. reglugerðar nr. 476, 1995, 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr., lyfsölulaga og 1. mgr. 29. gr., sbr. 2. mgr. 43. gr., lyfjalaga, sbr. 2. gr. laga nr. 55, 1995. III. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa sunnudaginn 26. apríl 1998 sviptur ökurétti til bráðabirgða ekið bifreiðinni MG-138 með allt að 160 km hraða á klst. norður Suðurlandsveg í Reykjavík á vegarkafla í átt að Vesturlandsvegi þar sem leyfður hámarkshraði er 70 km á klst. og ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglubifreiðar sem á eftir honum ók, allt þar til hann stöðvaði aksturinn á móts við Laxalón við Vesturlandsveg í Reykjavík. (Mál nr. 10-1998-10141) Telst þetta varða við 5. gr., 1. mgr. 36. gr., 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57,1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr laga nr. 44, 1993, og að ofangreind karlkynshormónalyf samkvæmt ákærulið II., sem lögregla lagði hald á, verði gerð upptæk samkvæmt 4. mgr. 43. gr. lyfjalaga, sbr. lög nr. 55, 1995, 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga og 1. mgr. 136. gr. tollalaga. Þess er ennfremur krafist að eftirtalin lyf sem fundust við leit lögreglu á starfsstöð ákærða að Lágmúla 5, Reykjavík, þann 28. júlí 1997 og við leit í bifreiðinni MG-138 og á heimili ákærða þann 26. apríl 1998 og voru ólöglega flutt inn til landsins eða ólöglega seld hérlendis verði gerð upptæk samkvæmt 4. mgr. 43. gr. lyfjalaga, sbr. lög nr. 55, 1995, 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga og 1.mgr. 136. gr. tollalaga: a) Lyf sem fundust á starfsstöð ákærða: 22 stk. Testoviron depot 250 mg ambúlur 96 stk. Primobolan depot 100 mg ambúlur 50 stk. HGG-Lepori 2500 ambúlur 92 stk. Voltaréne rapide 50 mg töflur 20 stk. Parzan töflur 26 stk. Mixtrad 30/70 pennar (Novolet) 836 stk. Ephedrine HCL 30 mg töflur 8 stk. Ganabol 50 glös 100 stk. Mestonranum 25 mg töflur 9 stk. Nolvadex 20 töflur 36 stk. Syntex 50 töflur, 6 stk. Naproxen 500 mg töflur 9 stk. Omnaden 250 ambúlur 2 stk. Disetronic plaststaukar 18 stk. Winstrol Depot 50 mg ambúlur 2 stk. Naprosyn gel í túpu 1 stk. Voltraén Emulgel Geigy í túpu b) Lyf sem fundust við leit í bifreiðinni MG-138 og á heimili ákærða: 12 stk. Adrenalín 1 mg/ml ambúlur 15 stk. Mixtard 30/70 Pen 100 IE/ml pennar 33 stk. Testoviroon Depot 1 ml ambúlur 82 stk. Anervan tabl.Recip töflur 282 stk. Efedrín bleikar töflur 200 stk. Mestoranum 25 mg töflur 5 stk. Nandrolone Decanoate inj. 2 ml ambúlur 102 stk. Tamoxifen 10 mg töflur 125 stk. Mestoranum 25 mg töflur 688 stk. Efedrín hvítar töflur 9 stk. Extraboline 2 ml glös I. Málavextir eru þeir að þriðjudagskvöldið 21. janúar 1997 komu Kristín Linda Húnfjörð Hjartardóttir og ákærði hingað til lands með flugi til Keflavíkur. Við tollleit í farangri Kristínar Lindu fundust töflur þær sem lýst er í þessum kafla ákæru. Reyndust þær við talningu vera 32.011. Voru þær í þremur málmdósum utan af Machintosh sælgæti. Leit fór fram í farangri ákærða og fundust þar nokkur kíló af Machintosh sælgætismolum í umbúðarpoka. Þá fannst notaður kvenundirfatnaður í farangri hans. Þar sem grunur lék á því að ákærði ætti hlut að máli við innflutning taflanna, var hann handtekinn ásamt Krisínu Lindu. Sama kvöld var ákærði yfirheyrður í viðurvist verjanda síns. Skýrði hann svo frá að hann hefði farið til London laugardagsmorguninn 18. sama mánaðar ásamt kunningjakonu sinni, Kristínu Lindu. Tilgangur ferðarinnar hafi verið sá að skoða tæki, sem hann hugðist kaupa í líkamsræktarstöð sína. Hann hafi farið á líkamrsæktarstöðina Olympic Gym næsta mánudag í þessum tilgangi. Þar hafi komið til hans maður, sem hann kunni engin deili á, sem gaf sig á tal við hann. Maðurinn hafi boðið honum til sölu steralyf, sem heita Dianabol og sagði að þau ættu að auka úthald hans. Hann hafi keypt steralyfin á 350 GBP, en magn þeirra kvaðst hann ekki vita, því maðurinn hafi látið hann hafa poka með töflunum. Hann hafi komið töflunum fyrir í farangri Kristínar án hennar vitundar. Hún hafi hvorki vitað um töflurnar né að hann setti þær í sælgætisboxin. Við meðferð málsins skýrði ákærði hins vegar svo frá að hann hann hafi farið ásamt Kristínu Lindu, ástkonu sinni, til London. Á þessu tíma hafi hann verið kvæntur. Upphaflega hafi hann sagt eiginkonu sinni að hann ætlaði utan til tækjakaupa fyrir líkamsræktarstöðina, en sú ástæða hafi verið yfirskin. Þá hafi eiginkonan viljað fá að fara með honum og því hafi hann bætt því við að hann ætlaði að kaupa hormónalyf í leiðinni og hugsanlega að hafa eitthvað upp úr því. Þetta hafi hann sagt til þess að fæla eiginkonuna frá því að koma með honum, þar sem hann ætlaði með ástkonu sinni í ferðina. Þessar ástæður hafi því báðar verið yfirskin. Kunningi hans hafi svo útvegað honum mjólkursykurtöflur og hann tekið þær með sér heim til að geta sýnt fram á trúverðuga ástæðu fyrir því að hann hafi verið einn að ferðast. Ákærði skýrði frá þætti Kristínar Lindu á sama veg og fyrr, hún hafi ekkert vitað af töflunum. Hann hafi sett töflurnar í sína tösku og síðan víxlað töskunum, þ.e. hún hafi svo borið tösku hans í gegnum tollinn þar sem hann kvaðst vita að fremur yrði leitað á honum en henni. Hann hafi svo ætlað að fleygja töflunum þegar heim kæmi og hann væri búinn að sannfæra konuna um það „að ferðin hefði verið eins og hún átti að vera”. Hann kvaðst ekki hafa viljað skýra lögreglunni frá því að um mjólkursykurtöflur væri að ræða þar sem hann hafi verið hræddur um að það kæmist „beint í blöðin og þá væri mín saga fyrir konuna ónýt”. Kristín Linda sagði við yfirheyrslu lögreglu að kvöldi 21. janúar 1997 að þau ákærði hafi verið í ástarsambandi, en því hafi verið lokið um tveimur vikum áður en þau fóru utan. Áður en sambandi þeirra lauk hafi ákærði verið búinn að nefna það að bjóða henni með sér til útlanda. Hann hafi svo látið hana hafa peninga fyrir ferðinni sem hún greiddi. Þau hafi farið með sömu vél utan en að ósk ákærða hafi þau ekki fylgst að. Þau hafi gist þrjár nætur í London og henni hafi ekki verið um það kunnugt að hann keypti þar einhverjar töflur. Á heimleiðinni hafi ákærði beðið hana að taka hans tösku í gegnum tollinn og hann hafi tekið hennar tösku og hún hans. Hún hafi ekki spurt hann ástæðu þessa og ekki vitað um innihald tösku hans. Hún hafi fyrst vitað um töflurnar við leitina í tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli. Við meðferð málsins bar vitnið á sama veg að öðru leyti en því að hún kvaðst sjálf hafa borið töskuna sína í gegnum tollinn og sterarnir hafi fundist í henni. Er henni var kynntur framburður sinn við rannsókn málsins kvaðst hún hafa sagt satt, hún myndi þetta ekki, en kvaðst muna eftir því að hafa pakkað sínu dóti ofan í tvær töskur, ferðatösku og handtösku. Þann 24. janúar 1997 sendi rannsóknarlögregla sýnishorn taflanna til Rannsóknastofu í lyfjafræði til efnagreiningar. Samkvæmt niðurstöðu þeirrar rannsóknar fundust engin þekkt ávana- eða fíkniefni eða lyf, þar á meðal sterar, í töflunum. Eins og lýst er að framan hefur ákærði viðurkennt að hann hafi sett umræddar töflur í farangur vinkonu sinnar án hennar vitundar. Er þessi frásögn í samræmi við framburð hennar. Við rannsókn málsins kvaðst hann hafa keypt þessar töflur sem steralyfið Dianabol af ókunnugum manni, en breytti svo þeim framburði fyrir dómi og kvaðst nú hafa vitað frá upphafi að töflurnar, sem hann hafi fengið hjá kunningja sínum, innihéldu mjólkursykur en ekki stera. Sú frásögn ákærða fyrir dómi að hann hafi sett töflurnar í farangur ástkonu sinnar og flutt þær þannig til landsins til þess eins að villa um fyrir eiginkonu sinni þykir bæði fjarstæðukennd og ótrúverðug, enda afar ólíklegt að ákærði hafi tekið þá áhættu að skýra ekki strax við fyrstu yfirheyrslu frá vitneskju sinni um það að töflurnar innihéldu mjólkursykur, ef hann hefur vitað það á þeim tíma. Þykir fyllilega sannað þegar litið er til framburðar ákærða við rannsókn málsins að hann hafi smyglað töflunum til landsins með þeim hætti sem lýst er hér að framan í þeirri trú að um væri að ræða töflur sem innihéldu karlkynshormón með anabóliska verkun. Með þessari háttsemi hefur ákærði gerst sekur um tilraunarverknað (ónothæfa tilraun), sem varðar við 1. mgr. 123. gr., sbr. 1. mgr. 124. gr., sbr. 125. gr., sbr. og 135. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 1. tl. 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. reglugerðar um tollfrjálsan farangur ferðamanna og farmanna við komu frá útlöndum, áfengisgjald, tóbaksgjald o.fl. nr. 251/1992, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 409/1993 og 1. gr. reglugerðar nr. 476/1995, 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr., lyfsölulaga nr. 30/1963, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tilgreind ákvæði lyfjalaga í ákæru eiga hér hins vegar ekki við. II. 1. Sumarið 1997 bárust lögreglunni í Reykjavík upplýsingar um það frá ónafngreindum aðilum að ákærði stundaði dreifingu og sölu á sterum. Þann 22. júlí 1997 var gerð húsleit á heimili ákærða að Engihjalla 17, Kópavogi, og í húsakynnum líkamsræktarstöðvarinnar Kraftsports, sem hann þá rak, að Lágmúla 5 hér í borg. Fór leitin fram í kjölfar dómsúrskurðar sama dag. Ýmis lyf fundust við húsleitina í læstum skáp á skrifstofu svo og í læstum skáp við búningsaðstöðu, þar á meðal töflur merktar Anabol tablets, 591 stykki. Var hald lagt á töflurnar og þau lyf sem getið er í a-lið III. kafla ákæru. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 29. sama mánaðar sagði ákærði, eftir að hafa ráðfært sig við verjanda sinn, að hann ætti mestöll lyfin sem fundust við húsleitina. Hann kvaðst aldrei hafa fengið mikið magn af vaxtaaukandi lyfjum hjá sama aðila, en þau hafi hann fengið hjá mörgum aðilum, sem hann vildi ekki nafngreina. Anabol töflurnar væru Thailenskur boli, Dianaboli, sem hefði þá virkni að vera vöðvaaukandi og vöðvastyrkjandi lyf. Hann hafi fengið töflurnar hjá ónafngreindum manni. Ákærði sagði að lyfin hafi safnast til hans á löngum tíma, hann hefði meðal annars fengið þau að gjöf frá vinum og kunningjum. Í skýrslu 12. mars sl. var ákærði enn yfirheyrður um lyf þau, sem fundust við framangreinda húsleit. Hann kvaðst hafa fengið þau lyf sem væru lyfseðilskyld í apóteki og vísaði í fyrri framburð sinn. Jafnframt kvað hann lyfin öll ætluð til eigin nota. Fyrir dómi sagði ákærði um töflurnar í 1. lið þessa kafla ákæru að þetta hefði líklega verið skilið eftir á starfsstöð hans eða einhver kunningi laumað þessu til sín einhvern tímann. Hann kvaðst ekki hafa vitað að þetta væri ólöglega innflutt, enda væri unnt að koma með þessar töflur í litlu magni löglega til landsins. Aðspurður um það hvort hann hafi vitað af þessum töflum á starfsstöð sinni sagði ákærði ekki „endilega” hafa vitað af þessum töflum, ef menn skildu svona töflur eftir á stöðinni hefðu þær verið teknar til hliðar. Hann sagði að þessar töflur fengjust ekki undir þessu vörumerki hjá lækni hérlendis, en svipaðar töflur hafi verið hægt að fá hérna hjá lækni. Í bréfi Rannsóknastofu í lyfjafræði 7. október 1997, undirrituðu af Þorkeli Jóhannessyni prófessor, kemur fram að Anabol er ekki skráð til nota hér á landi. Þar kemur einnig fram að venjulegur skammtur af anabóliskum sterum til inntöku sé oft á bilinu 10-50 mg daglega ef þeir eru notaðir til lækninga. Ekki kemur fram í gögnum málsins hve mörg mg eru í hverri töflu. 2. Lögregla fann þær 3.000 töflur sem getið er í 2. lið II. kafla ákæru í hanskahólfi bifreiðarinnar MG-138, í kjölfar þess að lögregla hafði afskipti af ákærða 26. apríl sl., sbr. III. kafla ákæru. Töflurnar voru í þremur hvítum lyfjaboxum merktar Anabol tablets 1000. Í framhaldi þess yfirheyrði lögregla ákærða um töflur þessar. Kvað hann þetta vera steratöflur sem hann ætti sjáflur og væru þær til eigin neyslu. Hann kvaðst hvorki muna hvar hann hefði fengið þær né hvort hann hefði greitt fyrir þær. Við meðferð málsins kvaðst hann ekki muna hvar hann fékk þessar töflur. Skýring ákærða á breyttum framburði kvað hann vera þá að þetta væri sú gerð taflna sem hann hafi notað. Hann kvaðst hvorki hafa flutt töflurnar inn né fengið þær hjá lækni hérlendis. Fram kemur í bréfi Lyfjaeftirlits ríkisins 18. október sl. að svo virðist sem ekki sé fyrir hendi markaðsleyfi fyrir lyfið hér á landi. Töflur þær sem hér um ræðir eru ekki á lyfjaskrá hérlendis. Samkvæmt reglugerð nr. 409/1993 um breyting á reglugerð nr. 251/1992, um tollfrjálsan farangur ferðamanna og farmanna við komu frá útlöndum, einkasölugjald o.fl., er óheimilt að flytja inn karlkynshormónalyf af flokki anabólískra stera umfram það magn sem farmaður eða ferðamaður þarf að nota til mest 30 daga, enda geta tollverðir krafist þess að viðkomandi færi fullnægjandi sönnur á að honum sé nauðsyn á töku lyfjanna í því magni sem tilgreint er. Í máli þessu liggur ekki fyrir hver eðlileg mánaðarnotkun slíkra hormónalyfja er, en þó má ljóst vera að það magn er langt undir fjölda þeirra taflna sem um getur í II. kafla ákæru. Ákærði hefur haldið því fram að þessar töflur hafi hann fengið til eigin nota hjá ýmsum aðilum, vinum og kunningjum, meðal annars að gjöf. Er ákærða gert að sök að hafa móttekið ofangreindar töflur, sem innihalda karlkynshormónalyf með anabólískri verkun, sem hann vissi eða mátti vita að hefðu verið fluttar inn ólöglega. Framburður ákærða um það hvernig töflurnar komust í vörslur hans hefur verið óstaðfastur og ósamhljóða og skýring hans á breyttum framburði er ekki trúverðug. Hafi ákærði fengið töflurnar í 1.lið að einhverju eða öllu leyti frá aðila eða aðilum, sem fluttu þær hingað til lands, var sá innflutningur ólöglegur þar sem hann er bundinn við neyslu þess einstaklings sem flytur lyfin inn, sbr. ofangreint ákvæði reglugerðar nr. 409/1993. Töflurnar sem lýst er í 2. lið voru hins vegar í þremur 1000 stykkja kössum merktum heiti sterataflanna og verður með hliðsjón af því og fjölda taflanna að telja fráleitt að ákærði hafi fengið þær frá hinum og þessum aðilum, sem flutt hafi töflurnar inn með lögmætum hætti. Ákærði hefur skýrt svo frá að hann hafi á þessum tíma neytt stera og þegar litið er til þess og starfsemi hans verður að telja að hann hafi átt að hafa þá þekkingu á steralyfjum að honum hafi átt að vera það ljóst að þessar töflur hafi verið fluttar inn til landsins með ólöglegum hætti. Er því samkvæmt framansögðu talið sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir í 1. og 2. lið. Telst sú háttsemi hans varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 124. gr. og 135. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 1. tl. 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. reglugerðar nr. 251/1992, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 409/1993 og 1. gr. reglugerðar nr. 476/1995, 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr., lyfsölulaga nr. 30/1963. III. Um miðjan dag sunnudaginn 26. apríl sl. veittu lögreglumenn úr Reykjavík athygli bifreiðinni MG-138. Í frumskýrslu Aðalsteins Aðalsteinssonar lögreglumanns, sem hann hefur staðfest fyrir dómi, segir að bílnum hafi verið ekið austur Breiðholtsbraut við Suðurlandsveg. Þeir, lögreglumennirnir, hafi þekkt bifreiðina og ökumanninn, en hann hafi verið sviptur ökurétti til bráðabirgða 31. mars sl. Ákærði hafi beygt á gatnamótum Breiðholtsbrautar/Suðurlandsvegar til vinstri norður Suðurlandsveg. Þeir hafi strax snúið við og sett á blikkandi blá ljós og hljóðmerki. Ökumaðurinn hafi ekki sinnt stöðvunarmerkjum en aukið hraðann verulega. Var kallað eftir aðstoð annarrar lögreglubifreiðar til að stöðva aksturinn. Í skýrslunni segir að lögreglubílnum hafi verið ekið á eftir bíl ákærða norður Suðurlandsveg og hafi þá mælirinn sýnt 160 km/klst. og þegar hraðast var ekið hafi heldur dregið í sundur milli bílanna. Mikil umferð hafi verið í báðar áttir og mikil hætta skapast fyrir aðra vegfarendur vegna aksturs ákærða. Á gatnamótum Suðurlandsvegar/ Vesturlandsvegar hafi ökumaðurinn beygt til hægri austur Vesturlandsveg. Þar hafi hann lent í mikilli umferð og vegna umferðar á móti hafi hann ekki getað tekið fram úr öðrum bílum. Hann hafi stöðvað aksturinn við Laxalón. Fram kemur í skýrslunni að ákærði hafi sagst hafa ekið á 70-80 km hraða. Ákærði hefur viðurkennt að hann hafi ekið bifreiðinni ofangreint sinn þá leið er í ákæru getur sviptur ökurétti til bráðabirgða. Hann hefur hins vegar bæði við rannsókn málsins og meðferð þess neitað því að hafa ekið á svo miklum hraða sem í ákæru greinir og að hafa ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglu. Í yfirheyrslu lögreglu að kvöldi sama dags kvaðst hann ekki vita hve hratt hann ók, hann hafi fylgt hraða þeirrar bifreiðar sem ók á undan honum. Fyrir dómi kvaðst hann hafa fylgt umferðarhraða þessa leið, en þarna hafi verið töluvert mikil umferð. Taldi hann „gjörsamlega út í hött” að hann hefði ekið á þeim hraða sem hann er sakaður um. Hann hafi stöðvað bifreið sína um leið og hann varð var við stöðvunarmerki lögreglunannar á Vesturlandsvegi. Vitnið Aðalsteinn Aðalsteinsson lögreglumaður, kvaðst hafa verið ökumaður lögreglubifreiðarinnar. Þeir hafi verið tveir saman í bílnum. Hann skýrði svo frá að þeir hafi mætt bifreið ákærða, sem hann kvaðst þekkja í sjón, þar sem bílnum var ekið austur Breiðholtsbraut við Suðurlandsveg, síðan hafi honum verið beygt til vinstri, norður Suðurlandsveg. Á þessum gatnamótum hafi þeir borið kennsl á ákærða og bifreiðina þar sem ákærði hefði stuttu áður verið sviptur ökurétti fyrir hraðakstur. Þeir hafi veitt bifreiðinni eftirför á Suðurlandsvegi til norðurs og mælt hraða hans á vegarkafla frá gatnamótum Suðurlandsvegar við Árbæ/Selás að Vesturlandsvegi. Hraði bifreiðar ákærða hafi verið gríðarlegur og dregið í sundur með bifreiðunum, en hann hafi á þessari leið litið á hraðamæli lögreglubílsins og séð að hann fór upp í 160 km hraða. Á þessum tíma hafi verið mikil umferð, bílar komið á móti, en ákærði samt ekið fram úr bílum. Háttsemi hans hafi því skapað mikla hættu fyrir aðra vegfarendur. Þeir hafi veitt bílnum eftirför að Vesturlandsvegi, en þá hafi bílnum verið beygt til hægri. Ákærði hafi þar verið með talsvert forskot á þá vegna hraðaksturs síns og dregið hafi í sundur með bifreiðunum. Þegar að Vesturlandsvegi kom hafi gríðarleg umferð bifreiða verið í báðar áttir og hafi ákærði séð að sér og beygt út af Vesturlandsvegi við Laxalón og stöðvað bílinn. Vitnið sagði að ekki hafi farið milli mála að ákærði hafi gert sér ljóst að lögregla veitti honum eftirför, enda hafi þeir haft uppi hljóð– og ljósmerki. Vitnið sagði að hraði annarra bíla, sem óku í sömu átt og ákærði hafi verið í kringum leyfðan hámarkshraða, en bílar sem óku á móti hafi farið út í kant og hægt verulega á sér. Vitnið Kristján Örn Kristjánsson lögreglunemi, kvaðst hafa verið farþegi í lögreglubílnum greint sinn. Þeir hafi verið að koma úr eftirlitsferð á Suðurlandsvegi og ekið í norður. Við gatnamót Breiðholtsbrautar og Suðurlandsvegar hafi þeir veitt bifreiðinni athygli þar sem henni var ekið austur Breiðholtsbraut að gatnamótum Breiðholtsbrautar og Suðurlandsvegar. Þeir hafi þá beygt til vinstri inn á Breiðholtsbrautina og veitt bifreiðinni eftirför, þar sem hann hafi borið kennsl á ökumanninn, en vitnið kvaðst áður hafa haft afskipti af honum vegna hraðaksturs, sem leiddi til þess að hann var sviptur ökuréttindum. Þeir hafi strax sett upp hljóð- og ljósmerki með það fyrir augum að stöðva ökumann bifreiðarinnar. Þeir hafi strax orðið þess varir að ökumaðurinn varð þeirra var því hann hafi fylgst með þeim og aukið hraðann og þeir hafi einnig aukið hraðann, en dregið hafi í sundur með bifreiðunum. Talsverð umferð hafi verið í báðar áttir, bæði ökutækja sem skildi þá að í sömu akstursstefnu og ökutækja sem komu á móti. Við eftirförina hafi þeir tekið fram úr nokkrum bifreiðum, en ákærði hafi smeygt bifreið sinni á milli ökutækja og valdið stórhættu. Vitnið kvaðst hafa fylgst með bifreiðinni á leiðinni og jafnframt óskað eftir aðstoð um fjarskipti lögreglu til að stöðva ökutækið. Þegar þeir voru að nálgast brúna yfir Suðurlandsveg skammt norðan við Rauðavatn hafi Aðalsteinn sagt „djöfulsins ferð er á honum” og þeim verið litið á hraðamælinn, sem þá sýndi 150-160 km hraða. Hann hafi litið snöggt á mælinn og aftur fram til þess að missa ekki sjónar af ökutækinu og því ekki séð hraðann nákvæmlega. Þrátt fyrir mikinn hraða hafi þeir ekki getað fylgt bílnum eftir og ekki séð almennilega til ferða hans fyrr en þeir sáu honum ekið á talsvert mikilli ferð inn á Vesturlandsveg til austurs. Talsverð umferð hafi verið þar í báðar áttir, en þeim til léttis hafi ákærði ekið inn að Laxalóni og stöðvað bifreiðina þar. Þeir hafi síðan stöðvað lögreglubifreiðina fyrir aftan bifreið ákærða og haft af honum tal. Vitnið sagði að öðrum bifreiðum hafi verið ekið á 70-80 km hraða á Suðurlandsvegi og margir bílar hafi ekið þar í gagnstæða átt og því hafi skapast stórhætta af akstri ákærða, bílar hafi vikið út í kant þegar þeir sáu bíl ákærða koma á móti í framúrakstri þar sem þröngt var um vik. Í málinu liggur frammi skýrsla Ingibjargar Ásgeirsdóttur lögreglukonu, sem hún hefur staðfest fyri dómi, en að beiðni tæknideildar lögreglu kannaði hún 29. apríl sl. ásamt fleiri lögreglumönnum hvort hraðamælir ofangreindrar lögreglubifreiðar væri réttur. Var það gert með því að bifreiðinni var ekið þrívegis með mismunandi hraða og hann um leið mældur með radarmæli. Tveir lögreglumenn voru í bifreiðinni og horfðu á hraðamælinn. Er bifreiðinni var ekið samkvæmt hraðamæli á 162-163 km hraða sýndi radarmælirinn 152 km hraða og við heldur minni hraða í tvígang var mismunurinn einnig um 10 km á klst. Ekki liggur fyrir með nákvæmum hætti á hve löngum vegarkafla hraðamælingin fór fram. Allt að einu er ljóst með framburði vitnanna Aðalsteins Aðalsteinssonar og Kristjáns Arnar Kristjánssonar að hraði bifreiðar ákærða var mældur á vegarkafla á Suðurlandsvegi a.m.k. frá gatnamótum þeirrar götu á móts við Árbæjar- og Seláshverfi að gatnamótum Suðurlandsvegar og Vesturlandsvegar. Hafa bæði vitnin borið að á þessari leið hafi þeir litið á hraðamæli lögreglubílsins og hann þá sýnt um 150-160 km/klst., ákærði hafi aukið hraðann við eftirförina þrátt fyrir ljós- og hljóðmerki á lögreglubílnum og jafnframt ekið framúr bifreiðum, þrátt fyrir talsverða umferð í báðar áttir akvegarins. Fram er komið við könnun á hraðamæli lögreglubifreiðarinnar að hann sýndi um 10 km yfir réttan hraða samkvæmt mælingu radars og ljóst er að umrædd hraðamæling á Suðurlandsvegi var eðli sínu samkvæmt ónákvæmt. Verður því ekki með vissu slegið föstu að hraði ákærða hafi náð 160 km hraða greinda leið. Hins vegar þykir fyllilega í ljós leitt með vætti framangreindra tveggja vitna að ákærði ók miklu hraðar en hann hefur játað og langt yfir lögleyfðum hraða og sinnti ekki stöðvunarmerkjum lögreglu á þessari leið, en það var fyrst við Laxalón á Vesturlandsvegi sem hann vék af leið og stöðvaði bifreið sína. Var akstur hans stórháskalegur og eru brot hans réttilega heimfærð til lagaákvæða í ákæru. Viðurlög: Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til magns þeirra lyfja og efna, sem brot hans beindust að, eiginleika þeirra, sbr. t.d. hæstaréttardóm í málinu nr. 372/1995 og málinu nr. 150/1996, svo og þess að heimilt er að flytja inn, þó í mjög takmörkuðum mæli sé, karlkynshormóna með anabólískri verkun, sbr. síðarnefndan hæstaréttardóm. Þá ber og að líta til þess við ákvörðun refsingar hans, vegna brota þeirra sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í I. og II. kafla ákæru, að ákærði hefur ekki fyrr sætt refsingu sem hér skiptir máli. Einnig verður refsing hans ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og 78. gr. sömu laga að því er varðar umferðarlagabrot hans, en þau eru framin áður en hann gekkst undir sátt 7. maí 1998 vegna hraðaksturs, með greiðslu 32.000 króna sektar og sviptingu ökuréttar í 3 mánuði frá 31. mars 1998. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá er ákærði dæmdur til að greiða 80.000 króna sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 18 daga. Þar sem framangreindur akstur ákærða var mjög vítaverður verður hann jafnframt sviptur ökurétti samkvæmt lagaákvæðum þeim sem vísað er til í ákæru og þykir hæfilegt að svipta hann ökurétti í 3 mánuði frá birtingu dómsins. Kröfur um upptöku: Með vísan til 4. mgr. 43. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, sbr. lög 55/1995, 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963 og 1. mgr. 136. gr. tollalaga nr. 55/1987 ber að gera upptækar þær 3.591 töflu, sem lýst er í 1. og 2. lið II. kafla ákæru, enda er ljóst að ekki er fyrir hendi markaðsleyfi fyrir þessi lyf hér á landi, þau eru ekki framleidd hérlendis og sýnt þykir, svo sem að framan greinir, að þau hafa ekki verið flutt inn hingað til lands með löglegum hætti. Af hálfu ákærða hefur kröfu um upptöku í niðurlagi ákæru, a og b lið, verið mótmælt, en lyf þessi fundust í starfsstöð ákærða, bifreið hans og heimili, svo sem lýst er í þessum liðum ákæru. Svo sem þar kemur fram er því haldið fram af hálfu ákæruvalds að þessi lyf hafi verið flutt ólöglega til landsins eða ólöglega seld hérlendis og er vísað um upptökukröfuna til ákvæða 4. mgr. 43. gr. lyfjalaga, sbr. lög 55/1995, 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga og 1. mgr. 136. gr. tollalaga. Lyf þau sem talin eru upp í a lið fundust við húsleitina á starfsstöð ákæða 28. júlí 1997. Ákærði sagði við rannsókn málsins að þetta hafi hann átt og ætlað til eigin nota. Hann hefði fengið Testoviran depot ambúlurnar, karlhormónalyf, fyrir löngu, en mundi ekki hvar. Við meðferð málsins sagðist hann hafa fengið lyfið hjá lækni. Primobolan, vefjaaukandi lyf, og HGG-Lepori ambúlurnar, kvenhórmónalyf, hafi hann fengið hjá ónafngreindum aðila, fyrir dómi sagðist hann hafa fengið það fyrrnefnda hjá lækni. Voltaréne rapide, verkja-og gigtarlyf, kvaðst hann hafa fengið hjá lækni vegna verkja og liðagigtar í öxl, það sama sagði hann fyrir dómi. Parzan, verkjalyf, kvaðst hann hafa keypt í apóteki, fyrir dómi kvaðst hann hafa fengið lyfið hjá lækni. Mixtard, insúlín (hormón), sagðist hann hafa geymt fyrir kunningja sinn sem væri sykursjúkur, fyrir dómi sagðist hann sjálfur vera sykursjúkur. Ephedrine HCL töflurnar, örvandi lyf og megrunarlyf, hafi kunningi sinn gefið sér, fyrir dómi kvaðst hann hafa fengið þetta hjá lækni. Ganabol glösin, vöðvabyggjandi lyf, hafi hann fengið hjá ónafngreindum kunningja, fyrir dómi mundi hann ekki eftir þessu lyfi. Mestonranum töflurnar, karlhormónalyf, hafi hann fengið hjá ónafngreindum lækni til sæðisaukningar, fyrir dómi kvað hann föður sinn hafa fengið lyfið, hann geymdi stundum lyf hans. Nolvadex, kvenhormónalyf, hafi hann fengið hjá ónafngreindum aðila, fyrir dómi kvaðst hann hafa fengið töflurnar á Spáni og flutt þær löglega inn, en ekki framvísað þeim. Syntex og Naproxen-töflurnar væru hveititöflur, fyrir dómi kvaðst hann ekki muna eftir fyrrgreinda lyfinu, en það síðarnefnda væru verkjastillandi töflur, sem hann hafi fengið hjá lækni. Omnaden ambúlur og Winstrol Depot hafi hann fengið hjá ónafngreindum aðila, fyrir dómi kvaðst hann hafa fengið fyrrgreind lyf hjá lækni en það síðarnefnda á Spáni. Naprosyn gelið og Voltraen Emulgel Geigy hafi hann keypt erlendis í apókeki. Ákærði heldur því fram að Disetronic plaststaukarnir séu nálar. Fram kemur í framangreindu bréfi Þorkels Jóhannessonar að lyfin Testoviran depot, Primobolan depot, Ganabol, Omnaden og Winstrol depot eru ekki á lyfjaskrá hér á landi. Þá kemur þar fram að fjöldi framangreindra lyfja sé langt um of til þess að verið geti til lækninga, venjulegur skammtur af bolsterum til inntöku til lækninga sé oft á bilinu 10-50 mg daglega. Til innstungu komi til greina að nota slík lyf í olíulausn og séu þau þá gefin í 2-4 vikna fresti. Í bréfi Lyfjeftirlits ríkisins 19. febrúar 1998 kemur fram að öll efnin sem talin eru upp í a-lið ákæru séu lyf svo og að eftirtalin lyfjanna séu eða hafi verið á lyfjaskrá og haft markaðsleyfi hér á landi: Parzan, sem sé lyfseðilsskylt, Mixtard, sem er lyfseðilsskylt, sé lyf notað við sykursýki, Ephedrine HCL hafi verið notað hérlendis samkvæmt sérstakri undanþágu, Naproxen, sem er lyfseðilskylt, sé gigtarlyf og notað við tíðarverkjum. Einnig kemur fram í bréfinu að HGG-Lepori ambúlurnar séu sterar, en allir sterar eru lyfseðilsskyldir. Af bréfinu má sjá að það lyf og lyfin Primobolan depot, Ganabol, Omnaden og Winstrol depot eru ekki á lyfjaskrá, sbr. og bréf Þorkels Jóhannessonar hér að framan. Þá segir þar að miðað við gögn þau, sem lyfjaeftirlitið hafi skoðað, sé lyfjanna aflað og þau flutt inn með ólögmætum hætti. Ekki kemur fram í bréfinu hvaða gögn hafi verið skoðuð í því efni. Lyf þau sem talin eru upp í b-lið ákæru fundust við leitina í bifreið ákærða og á heimili hans 26. apríl sl. Ákærði sagði við rannsókn málsins að adrenalínið ætti faðir hans, en kassi með 10 ambúlum er merktur honum með lyfjamiða og á umbúðunum sést að lyfið er gefið út af lækni. Hinn kassinn með 2 ambúlum er með lyfjamiða, sem búið er að afmá nafnið af. Lyfið er gefið út af lækni. Mixtard (insúlín) pennana kvaðst hann hafa fengið hjá lækni til eigin neyslu vegna sykursýki. Lyfið er í þremur ómerktum kössum, en við húsleitina fundust einnig sams konar pennar, gefnir út af lækni á nafn ákærða. Kvaðst ákærði hafa fengið þessa fimm Mixtard penna hjá sama lækni og gaf út merktu pennana. Testoviron depot og Nandrolone ambúlurnar kvað hann hvort tveggja stera til eigin neyslu, en hann kvaðst ekki muna hvar hann fékk þær. Anervan töflurnar væru trúlega eign fyrrum unnustu hans. Mestoranum töflurnar, samtals 425 (sjá hér bæði a og b lið) væru allar til eigin neyslu og fengnar hjá lækni. Tveir 100 stykkja kassar af lyfinu eru gefnir út af lækni og merktir föður ákærða, en hinir eru ómerktir. Ákærði kvað það á misskilningi byggt að læknirinn hafi gefið 200 stk. út á föður sinn, lyfin hafi átt að vera á nafni ákærða. Hann kannaðist ekki við Tamoxifen töflurnar, en rámaði í að hafa keypt þær á Spáni. Ákærði kvað 282 bleikar efedríntöflur vera steralyf, sem hann mundi ekki hvar hann fékk, og 688 hvítar efedríntöflur, allar pakkaðar í litla plastpoka, vera astmalyf, sem hann neytti vegna astma. Hann sagði að Extraboline lyfið væri til eigin neyslu, en mundi ekki hvar hann fékk lyfið. Fyrir dómi kvaðst hann hafa fengið adrenalín, Testoviron depot og efedrín, bleikar töflur, hjá lækni, Mixtard, insúlínlyfið hafi hann eða faðir hans fengið hjá lækni við sykursýki. Anervan, Nandrolone decanoate, stungulyf, og Extraboline, stungulyf, kannaðist hann ekki við. Mestoranum hafi hann eða faðir hans fengið hjá lækni. Tamoxifen hafi hann keypt á Spáni án lyfseðis og efedrín, hvítar töflur, hafi hann keypt erlendis eða fengið hjá lækni hérlendis. Fram kemur í bréfi Lyfjaeftirlits ríkisins 18. október 1998 að öll lyfin í b lið hafi markaðsleyfi á Íslandi og þau séu lyfseðilsskyld, nema stungulyfin Nandrolone Decanoate og Extraboline, en þau tvö hafa ekki markaðsleyfi hérlendis og eru ekki á lyfjaskrá. Varsla ákærða á lyfjum þeim sem krafist er upptöku á er ekki refsiverð samkvæmt tollalögum, lyfsölulögum, lyfjalögum né öðrum lögum, hann er ekki ákærður fyrir slíka vörslu og hann hefur ekki verið ákærður fyrir að hafa móttekið þau með ólögmætum hætti, sbr. 2. mgr. 124. gr. tollalaga. Í 4. mgr. 43. gr. lyfjalaga, sbr. lög nr. 55/1995 segir: „Lyf og lyfjaefni, sem eru framleidd, flutt inn eða seld ólöglega hér á landi skulu gerð upptæk ” Um upptöku lyfja er einnig fjallað í 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga: „Lyf og lyfjaefni, sem inn eru flutt ólöglega eða seld eru ólöglega innanlands, má gera upptæk með dómi ” Þá er heimilt samkvæmt 1. mgr. 136. gr. tollalaga að gera upptæka vöru, sem hefur verið flutt eða reynt að flytja ólöglega inn eða á annan hátt farið með andstætt lögunum. Framangreind upptökuákvæði eru meðal annars reist á því, að lyf hafi verið flutt inn eða seld með ólöglegum hætti. Ákæruvaldið byggir kröfu sína um upptöku lyfjanna á því, að þau hafi verið ólöglega flutt inn eða ólöglega seld hérlendis, eins og getið er hér að framan. Samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 409/1993 er farmanni eða ferðamanni heimilt að flytja inn lyf til eigin nota í magni sem miðast við mest 100 daga notkun. Þó er ekki heimilt að flytja inn, eins og að fram hefur verið rakið, karlkynshormónalyf af flokki anabóliskra stera og hliðstæðra efna eða petíð hormón og hliðstæð efni umfram það magn sem farmaður eða ferðamaður þarf mest að nota til 30 daga. Samkvæmt þessu er það skilyrði þessa undanþáguákvæðis að lyfin séu til eigin nota en ekki annarra. Ljóst er að lyf þau sem ekki hafa markaðsleyfi, sem fjallað hefur verið um hér að framan, hafa verið flutt inn í landið, en ekki er fram komið í málinu hver eða hverjir hafa að því staðið og með hverjum hætti sá innflutningur hefur verið. Ákærði hefur neitað því að hann hafi keypt lyfin nema í þeim tilvikum, er hann kveðst hafa fengið þau hjá lækni og ákæruvaldið hefur ekki sýnt fram á að lyf sem ekki bera það með sér að læknir hafi ávísað þeim hafi verið seld hér á landi. Eins og rakið hefur verið hefur ákærði í meginatriðum verið óstaðfastur í framburði sínum um það með hverjum hætti hann fékk lyfin í a-lið í sínar hendur. Hann hefur sagt fyrir dómi að hann hafi fengið eftirtalin lyf hjá lækni hérlendis: Primobolan depot, Voltaréne rapide, Omnaden, Parzan, Testoviron depot, Mixtard, Ephedrine HCL og Naproxen. Ekkert þessara lyfja, sem öll eru lyfseðilskyld, voru merkt ákærða og þrjú fyrstnefndu lyfin hafa ekki haft markaðsleyfi hér á landi þannig að framburður hans um þessi lyf stenst ekki. Þegar litið er til þessa og hvarflandi framburðar ákærða verður að hafna þeirri fullyrðingu hans að hann hafi fengið þessi lyf hjá lækni eða læknum. Fram er komið að lyfin Testoviron depot, Parzan og Naproxen hafa eða hafa haft markaðsleyfi hér á landi, en öll eru þau lyfseðilskyld, og lyfið Ephedrine HCL hefur verið notað hér á landi samkvæmt sérstakri undanþágu. Ekkert er fram komið um það að lyf þessi hafi verið seld ólöglega hérlendis og ekki er hægt að útiloka að ákærði hafi fengið lyfin án endurgjalds eftir að þau hafi verið löglega flutt til landsins, þó ekki með margnefndri undanþáguheimild, sem lýtur að lyfjum til eign nota. Eru því ekki fyrir hendi skilyrði til upptöku þessara lyfja og ber því að hafna kröfu um það. Lyfin Primobolan depot, HGG-Lepori, Voltaréne rapide, Ganabol, Omnaden og Winstrol depot eru öll lyfseðilskyld og bera ekki með sér að þau hafi verið gefin út af lækni, enda eru þau ekki á lyfjaskrá og hafa ekki markaðsleyfi hérlendis. Ákærði hefur ekki haldið því fram að hann hafi sjálfur flutt þessi lyf inn með löglegum hætti. Er samkvæmt framansögðu ljóst að lyfin hafa verið flutt ólöglega til landsins. Ber því að gera lyfin upptæk svo sem krafist er í ákæru og samkvæmt þeim upptökuákvæðum sem þar er getið. Fjallað verður um lyfin Mestoranum og Mixtard, sem bæði er að finna í a og b lið undir b lið hér síðar. Ekki verður séð af gögnum málsins hvort lyfin Nolvadex, Syntex, Disetronic, Naprosyn gel og Voltaren Emulgen séu lyfseðilsskyld lyf. Er upptöku þessara lyfja hafnað þegar af þeirri ástæðu. Ákærði hefur einnig verið hvarflandi í framburði sínum um flest lyfin í b lið. Fram er komið að adrenalínið var að mestum hluta merkt föður hans og gefið út af lækni (10 af 12 ambúlum). Þegar þetta er virt ber að hafna kröfu um upptöku á adrenalíninu. Þá hefur ákærði haldið því fram að Mixtard pennana í a og b lið hafi hann fengið hjá sama lækni og aðra penna sömu gerðar sem fundust við húsleit og merktir voru ákærða. Þótt Mixtardpennar þeir sem upptöku er krafist á hafi verið ómerktir og bera ekki með sér að þeir hafi verið fengnir gegn lyfseðli þykir varhugavert að telja sannað, með hliðsjón af því að ákærði hefur fengið sams konar lyf gegn lyfseðli, að lyf þetta hafi verið flutt ólöglega til landsins. Þar sem einnig er ósannað að lyfið hafi verið ólöglega selt ber að hafna kröfunni um upptöku í a og b lið á því. Einnig er ljóst að kassar með 200 töflum af lyfinu Mestoranum, sem er lyf með insúlíni og notað gegn sykursýki, voru merktir föður ákærða og það gefið út af lækni. Þegar til þessa er horft er ekki loku fyrir það skotið að faðir ákærða hafi einnig átt 125 stk. af ómerktum sams konar töflum. Verður því ekki slegið föstu að lyfið hafi verið flutt inn ólöglega eða selt ólöglega hérlendis. Með hliðsjón af því er kröfu um upptöku samtals 425 taflna af Mestoranum hafnað. Ákærði hefur haldið því staðfastlega fram að hann hafi flutt inn Tamoxifentöflurnar, sem eru lyfseðilsskyldar, frá Spáni. Þegar litið er til þessa framburðar og framangreindrar undanþáguheimildar í reglugerð nr. 409/1993 um innflutning lyfja til eigin nota, fjölda taflanna og milligramma í hverri töflu er ekki útilokað að ákærði hafi flutt töflur þessar hingað til lands með löglegum hætti. Ber því að hafna kröfu um upptöku þeirra. Ákærði kvaðst ekki muna hvar hann fékk steralyfin Testoviron depot og Nandrolone Decanoate og lyfin Efedrín og Extraboline. Þessi lyf eru öll lyfseðilsskyld, en bera það ekki með sér að vera gefin út af lækni, þau eru ekki merkt ákærða og hann hefur heldur ekki haldið því fram að hann hafi flutt þau með undanþáguheimild til landsins. Lyfin Nandrolone Decanoate, sem er anabólískur steri, og Extraboline eru ekki á lyfjaskrá hérlendis og hafa því ekki markaðsleyfi hérlendis. Þau hafa samkvæmt þessu verið flutt ólöglega til landsins og verða gerð upptæk eins og krafist er í ákæru með vísan til tilvitnaðra ákvæða þar. Lyfið Anervan er lyfseðilsskylt mígrenilyf á lyfjaskrá og steralyfið Testoviron depot er einnig á lyfjaskrá. Efedrín töflurnar eru lyfseðilsskyldar, sbr. bréf lyfjaeftirlitsins 18. október sl., en óljóst er af gögnum málsins hvort þær efedríntöflur, hvítar og bleikar, sem hér er fjallað um séu á lyfjaskrá hérlendis. Ekkert er fram komið um það að lyf þessi hafi verið seld ólöglega hérlendis og ekki er hægt að útiloka að ákærði hafi fengið lyfin án endurgjalds eftir að þau hafi verið löglega innflutt. Eru því ekki fyrir hendi skilyrði til upptöku þessara þriggja lyfja og ber því að hafna kröfu um upptöku þeirra. Ákærði er loks dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 60.000 krónur, en af hálfu verjanda ákærða var ekki krafist málsvarnarlauna ef ákærði yrði sakfelldur. Dómsorð: Ákærði, Völundur Helgi Þorbjörnsson, sæti fangelsi í 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði 80.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 18 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 3 mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Eftirtalin lyf, sem hald var lagt á við rannsókn málsins, skal gera upptæk: 3591 töflu, sem innihalda karlkynshormónalyf með anaboliska verkun. 96 stk. Primobolan depot 100 mg ambúlur 50 stk. HGG-Lepori 2500 ambúlur 92 stk. Voltaréne rapide 50 mg töflur 8 stk. Ganabol 50 glös 9 stk. Omnaden 250 ambúlur 18 stk. Winstrol Depot 50 mg ambúlur 5 stk. Nandrolone Decanoate inj. 2 ml ambúlur 9 stk. Extraboline 2 ml glös. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 60.000 krónur.
Mál nr. 482/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. júní 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2016 þar sem varnaraðilavar gert að afplána 105 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómiHéraðsdóms Reykjavíkur [...] 2015. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr.49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], [...],verði á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga gert að sætaafplánun á 105 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkurfrá [...] 2015, sem honum var veitt reynslulausn á með ákvörðunFangelsismálastofnunnar þann 11. ágúst 2015. Í greinargerð lögreglustjórans kemurfram að kærði liggi undir sterkum grun um að hafa í félagi við meðkærða, Y,frelsissvipt tvær stúlkur í gær, 27. júní, með því að hafa ráðist inn í íbúð að [...] í Reykjavík og haldið þar Aog B í yfir 6 klst. á heimili B. Kváðu þær að á meðan þeim hafi verið haldiðhafi þeim og ættingjum þeirra verið hótað lífláti, klippt hafi verið í hárþeirra og borinn hnífur að hálsi A. Kvað hún Y hafa verið með miklar hótanirvið B og einnig sett sleif ofan í háls hennar. Þá hafi þær borið um ískýrslutöku hjá lögreglu að kærði X hefði beitt töng með guluskafti til að merja tá á B og einnig hefði hann beitt tönginni á putta á B svoá sá. Auk þess kváðu þær Y hafa troðið peysu upp í B til að heyrðist ekki íhenni þegar tönginni hafi verið beitt. Loks kváðust þær hafa verið haldi inni ííbúðinni frá kl. 04:00 þar til um morguninn og hafi þeim þá verið hleypt út ogþær farið á kaffihús í nágrenninu. Þákemur fram að kærðu hafi verið handteknir á vettvangi stuttu eftir aðbrotaþolar hafi tilkynnt lögreglu um árásina og hafi þeir neitað sök ískýrslutöku. Viðfrumrannsókn málsins hafi komið í ljós að atlaga kærðu tengdist meintripeningaskuld brotaþola sem kærðu hafi verið að innheimta, en annar brotaþolahafi verið kærasta kærða Y. Aðmati lögreglu hafi kærði með þessu rofið gróflega almennt skilyrðireynslulausnarinnar enda liggi fyrir sterkur grunur um að hann hafi gerst sekurum brot sem geti varðað allt að 16 ára fangelsi, sbr. 226. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Kærða hafi verið veitt reynslulausn þann 11. ágúst 2015á 105 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá[...] 2015. Kærðisé undir sterkum grun um brot gegn 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til 2. mgr. 65.gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, sé þess farið á leit að krafanverði tekin til greina eins og hún sé sett fram. Niðurstaða Meðvísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn framsterkur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem varðað geti meiraen 6 ára fangelsi. Hefur hann því brotið gróflega gegn skilyrðum reynslulausnarsem honum var veitt 11. ágúst 2015. Það er því fallist á með lögreglustjóra aðuppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005til þess að kærða verði gert að afplána eftirstöðvar dæmdrar refsingar. Erkrafan því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði.KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kærði,X, kt. [...], skal sæta afplánun á 105 daga eftirstöðvum refsingar, samkvæmtdómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...] 2015, sem honum var veitt reynslulausn ámeð ákvörðun Fangelsismálastofnunnar þann 11. ágúst 2015.
Mál nr. 316/2006
Hjón Skilnaðarsamningur Ógilding samnings Málshöfðunarfrestur Tómlæti Gjafsókn
Í skilnaðarsamningi aðila 16. desember 1998 var tekið fram að J sætti sig við að skipting eigna væri ekki í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Með stefnu þingfestri 25. maí 2005 krafðist J þess að skilnaðarsamningurinn yrði ógiltur þar sem hann væri bersýnilega ósanngjarn í skilningi 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi verið liðinn þegar J höfðaði málið og því væri ekki unnt að krefjast ógildingar samningsins á grundvelli ákvæðisins. Ekki var heldur fallist á ógildingu samningsins á grundvelli 31. gr. laga nr. 7/1936 þar sem J hafði ekki fært sönnur á að skilyrði þau sem nefnd eru í greininni hefðu verið til staðar við gerð skilnaðarsamningsins. Með vísan til fyrrgreinds ákvæðis í skilnaðarsamningnum, framburðar J fyrir dómi um að hún hafi gert sér grein fyrir þýðingu ákvæðisins og þess langa tíma sem leið þar til J hófst handa við málsókn sína, var ekki fallist á að skilyrði væru til að víkja samningsskuldbindingum hennar til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var S sýknaður af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júní 2006. Hún krefst þess stefndi verði dæmdur til að greiða henni aðallega 1.670.274 krónur, en til vara 945.274 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 8. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi verið liðinn þegar áfrýjandi höfðaði málið. Verða kröfur áfrýjanda því ekki reistar á þessu lagaákvæði. Áfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að skilyrði þau sem nefnd eru í 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga hafi verið til staðar þegar málsaðilar gerðu 16. desember 1998 samning þann um skilnaðarkjör sem mál þetta varðar. Verður málatilbúnaði áfrýjanda sem byggist á tilvísun til þessa ákvæðis þegar af þessari ástæðu hafnað. Í fyrrgreindum samningi var svofellt ákvæði: „Ég undirrituð, Jóhanna Björnsdóttir, geri mér fulla grein fyrir því og sætti mig við að skipti eigna eru ekki í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31 frá 1993.“ Í aðilaskýrslu áfrýjanda við aðalflutning málsins kvað hún sér hafa verið kunnugt um svonefnda helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við samningsgerðina og að hún hafi jafnframt gert sér fulla grein fyrir að samningurinn væri ósanngjarn að einhverju leyti. Þá liggur fyrir að þegar 12. febrúar 1999 sendi þáverandi lögmaður áfrýjanda lögmanni stefnda bréf, þar sem gerð var grein fyrir sjónarmiðum hennar um að samningurinn væri ósanngjarn og óskað breytinga á honum. Var þessum óskum hafnað í svarbréfi lögmanns stefnda 4. mars 1999. Héldu bréfaskipti milli lögmannanna um þetta áfram þar til í ágúst 1999. Eftir það verður ekki séð að áfrýjandi hafi aðhafst frekar af þessu tilefni fyrr en mál þetta var höfðað 18. maí 2005, að öðru leyti en því að hún lét bóka um fyrirvara, sem að þessu laut, við fyrirtöku lögskilnaðarmáls aðila hjá sýslumanninum í Keflavík stuttu áður en leyfi til lögskilnaðar var gefið út 11. júní 2004. Með vísan til framangreinds ákvæðis samningsins, framburðar áfrýjanda um að hún hafi gert sér grein fyrir þýðingu þess og þess langa tíma sem leið þar til áfrýjandi hófst handa við málsókn sína, verður ekki fallist á með henni að skilyrði séu til að víkja samningsskuldbindingum hennar til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar sem ákveðst eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jóhanna Elín Björnsdóttir, greiði stefnda, Sigurjóni Sveinssyni, málskostnað fyrir Hæstarétti 300.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 14. febrúar síðastliðinn, höfðaði Jóhanna Elín Björnsdóttir, Faxabraut 33d, 230 Reykjanesbæ, þann 18. maí 2005 á hendur Sigurjóni Sveinssyni, Krossholti 4, 230 Reykjanessbæ. Stefnandi krefst þess að skilnaðarsamningur aðila frá 16. desember 1998, sem staðfestur var með útgáfu lögskilnaðarleyfis 11. júní 2004, verði ógiltur með dómi og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.670.274 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 8. maí 1999 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 945.274 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 8. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðherra 21. febrúar 2005. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar frá stefnanda. I. Helstu málavextir eru þeir að málsaðilar gengu í hjúskap 7. maí 1988. Til samvistarslita kom 29. nóvember 1998 og gerðu aðilar með sér samning um skilnaðarkjör 16. desember 1998. Í 4. gr. skilnaðarsamnings þeirra var kveðið á um eignir. Eignir búsins voru fasteign að Sunnubraut 9, 230 Reykjanesbæ, innbú og bifreið LN 731 Toyota Corolla árg. 1995. Samkvæmt samningnum skyldi fasteignin að Sunnubraut 9 og bifreiðin falla í hlut stefnda og samkomulag var um skiptingu innbús. Að auki átti stefndi að greiða stefnanda 1.400.000 krónur við undirskrift samningsins. Í 5. gr. er fjallað um skuldir og skiptingu þeirra. Áhvílandi skuldir á Sunnubraut 9 voru eftirfarandi: 1. veðréttur, Byggingasjóður ríkisins kr. 881.496.- 2. veðréttur, Byggingasjóður ríkisins kr. 869.329.- 3. veðréttur, Húsbréfadeild kr. 1.437.836.- 4. veðréttur, Samvinnusjóður kr. 691.338.- 5. veðréttur, Sparisjóður í Keflavík kr. 1.450.000.- Aðrar skuldir voru lán á nafni stefnanda, samtals 180.000 krónur, yfirdráttur á tékkareikning að upphæð 150.000 krónur, ýmsar lausaskuldir vegna kaupa á húsgögnum að upphæð 100.000 krónur og lán hjá Tryggingu hf. að upphæð 609.452 krónur. Kemur fram í samningnum að stefndi yfirtaki allar áhvílandi skuldir á fasteigninni að Sunnubraut 9 ásamt skuld við Tryggingu hf., yfirdrátt á tékkareikning og lausaskuldir og greiðslu greiðslukortareiknings sem var á nafni stefnda. Stefnandi yfirtók lán og greiðslukortaskuld við Eurocard sem var á hennar nafni. Í samningnum er ekki kveðið á um hvert sé markaðsvirði fasteignar né bifreiðar á þeim tíma sem samningurinn var undirritaður. Kemur einnig fram í 5. gr. skilnaðarsamningsins að skipti séu ekki í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Stefndi greiddi síðan stefnanda 1.400.000 krónur líkt og kveðið var á um í samningnum. Í febrúar 1999 hafði stefnandi samband við lögfræðing til að fá breytt ákvæðum skilnaðarsamnings og voru einhver bréfaskipti milli lögfræðings stefnda og lögfræðings stefnanda án þess að samkomulag næðist. Stefndi sótti um lögskilnað hjá sýslumanninum í Keflavík þann 17. desember 1999 en það var ekki fyrr en eftir að lögmaður stefnda skoraði á stefnanda með bréfi þann 19. maí 2004 að ganga frá lögskilnaði sem fyrst, að stefnandi mætti hjá sýslumanni. Sýslumaðurinn í Keflavík gaf út lögskilnaðarleyfi þann 11. júní 2004. Í leyfinu er getið um fyrirvara stefnanda vegna skilnaðarsamnings sem stefnandi teldi bersýnilega ósanngjarnan. Málsaðilar komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gáfu munnlegar skýrslur. Fram kom hjá stefnanda að hún hefði vitað þegar hún undirritaði samninginn að hún ætti rétt á helmingi eigna búsins og að vikið væri frá helmingaskiptareglunni í skilnaðarsamningi aðila. Ásbjörn Jónsson hdl. kom fyrir dóm sem vitni, en hann hafði undirbúið skilnaðarsamning aðila. Kvaðst hann hafa skýrt sérstaklega út fyrir stefnanda að hún ætti rétt á helmingi eigna búsins og að hér væri um að ræða frávik frá helmingaskiptareglunni. II. Af hálfu stefnanda er krafan um ógildingu hjónaskilnaðarsamnings byggð á 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Telur stefnandi að skilnaðarsamningurinn sé bersýnilega ósanngjarn í skilningi laganna, þar sem verulega sé vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga án nokkurra skýringa. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skuli höfða dómsmál innan árs frá fullnaðardómi til skilnaðar eða frá útgáfu leyfisbréfs til skilnaðar og tekur stefnandi fram að ekki hafi verið liðið ár frá útgáfu leyfisbréfs til lögskilnaðar þegar mál þetta var höfðað auk þess sem tímafrestir hjúskaparlaga eigi ekki við ef freistað sé að hnekkja samningi með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga, líkt og stefnandi byggi á, samanber 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993. Þá byggir stefnandi kröfuna um ógildingu á reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga, sérstaklega III. kafla samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, en þó einkum á 36. gr., svo og 31. gr. Stefnandi telur samninginn bersýnilega ósanngjarnan auk þess sem engin rök hafi verið færð fyrir því af hverju stefnandi átti að gefa eftir hluta eigna sinna. Auk þess bendir stefnandi á, að stefndi hafi haft mun hærri tekjur en stefnandi á þessum tíma og að stefnandi hafi átt að framfæra barn aðila. Telur stefnandi því ójafna skiptingu eigna koma verulega niður á stöðu hennar. Stefnandi heldur því fram að staða aðila við samningsgerð hafi verið ójöfn þar sem stefndi hafði yfirhöndina í samskiptum aðila og hafði kúgað hana lengi andlega auk þess sem ástand stefnanda, vegna sjúkdóma og nauðsynlegrar lyfjatöku tengda því, svo og andlegt ástand hennar við samningsgerðina, hafi verið með þeim hætti að hún hafi ekki verið hæf til þess að gera fjárhagslegar skuldbindingar og skilja afleiðingar þeirra. Telur stefnandi að stefndi hafi þannig notað sér bágindi stefnanda við samningsgerðina til að skapa sér yfirburðastöðu. Krafa stefnanda um að stefndi greiði skuld að fjárhæð 1.607.274 krónur er byggð á 103. gr. laga nr. 31/1993, helmingaskiptareglu hjúskaparlaga þar sem kemur fram að hvor aðili eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga. Krafan sundurliðast þannig: Heildareign búsins á þeim tíma er skipti fóru fram, að frádregnum skuldum, nam 5.780.548 krónur. Telur stefnandi sig eiga rétt á helmingi þeirrar fjárhæðar eða 2.890.275 krónur. Stefnandi hafi fengið 1.400.000 króna greiðslu frá stefnda samkvæmt ákvæðum skilnaðarsamnings en tekið á sig skuldir að fjárhæð 180.000 krónur og séu eftirstöðvar því 1.670.275 krónur. Í útreikningum stefnanda sé ekki reiknað með veðskuld á 5. veðrétt á fasteigninni þar sem stefnandi telji þá skuld vera til komna eftir að samvistarslit áttu sér stað og að stefndi hafi stofnað til skuldarinnar til að geta greitt stefnanda umsamda greiðslu samkvæmt skilnaðarsamningi og teljist hún því ekki með skuldum búsins. Telur stefnandi þessa veðskuld minnka heildareign búsins, þar sem skuldin var talin til búskulda í skilnaðarsamningi. Varakrafa stefnanda er byggð á því, að við útreikninga á eignum og skuldum búsins sé lán að fjárhæð 1.450.000 krónur á 5. veðrétti á fasteigninni Sunnubraut 9 tekið með við útreikning. Sé þá heildareign búsins 4.330.549 krónur og helmingurinn af því eign stefnanda að frádreginni þeirri fjárhæð er stefndi hafði greitt stefnanda auk þess sem þær skuldir sem stefnandi tók á sig séu teknar með í reikninginn. Eftirstöðvar nemi þá 945.274 krónur er stefndi skuldar stefnanda. Við útreikninga stefnanda er gert ráð fyrir því að fasteignin sé 9.700.000 króna virði og bifreiðin 1.000.000 króna virði. III. Af hálfu stefnda er byggt á því að samningur aðila um skilnaðarkjör sé bindandi og engar þær aðstæður hafi komið upp síðar né verið til staðar við gerð samningsins sem geri það að verkum að víkja eigi frá meginreglum íslensks réttar um skuldbindingargildi samninga. Telur stefndi að stefnanda hafi verið gerð fyllilega grein fyrir því að ekki væri farið eftir helmingaskiptareglu hjúskaparlaga enda komi það skýrt fram í 5. gr. skilnaðarsamningi aðila. Stefndi neitar því að samningurinn hafi verið skrifaður að forskrift stefnda, enda komi fram í gögnum málsins að uppkast að skiptum hafi verið skrifað af stefnanda. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið í svo slæmu ástandi vegna sjúkdóms eða lyfjagjafar að hún hafi ekki getað gert bindandi samning. Telur stefndi engin framlögð gögn stefnanda staðfesta það auk þess sem stefnandi hafi verið í fullri vinnu sem krafðist mikillar námkvæmni á þeim tíma sem skilnaðurinn fór fram. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að skilnaðarsamningur aðila hafi verið bersýnilega ósanngjarn og að þrátt fyrir að vikið sé frá helmingaskiptareglu þá leiði það eitt og sér ekki til bersýnilegrar ósanngjarnar niðurstöðu. Stefndi byggir á því að samningurinn sé alls ekki ósanngjarn, og að minnsta kosti ekki bersýnilega ósanngjarn, en með því orðalagi telur stefndi löggjafann hafa gefið vísbendingu um þær ströngu kröfur sem gera verði í þessu tilliti. Því er mótmælt að stefnandi hafi gert sennilegt eða sannað að skilyrðum 36. eða 31. gr. samningalaga fyrir ógildingu samnings aðila sé fullnægt en öllum sjónarmiðum í þá veru, meðal annars um verri stöðu stefnanda, sé mómælt sem ósönnuðum enda telur stefndi þær vera rangar. Stefndi byggir á því til stuðnings aðalkröfu sinni og sjálfstætt að málið sé höfðað of seint. Frestur samkvæmt 95. gr. hjúskaparlaga hafi byrjað að líða í tilviki aðila þessa máls, um leið og leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng var gefið út eða í síðasta lagi ári síðar, sbr. meðal annars 45. gr. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1993. Fresturinn hafi því verið liðinn 16. desember 1999 eða í síðasta lagi rúmu ári seinna. Ef fallist sé á að frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. sé liðinn telji stefndi engu að síður ómögulegt að beita reglum 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 vegna tómlætis. Stefnandi hafi fyrst lýst kröfum sínum í ársbyrjun 1999 og hafi málatilbúnaður lítið breyst síðan þá og hefði verið hægur vandi að stefna málinu þegar árið 1999. Telur stefndi að sú staðreynd hljóti að leiða til þess að kröfur stefnanda njóti ekki lengur lögverndar sökum tómlætis, ef þær einhvern tíman áttu sér stoð. Stefndi bendir á að fullyrðingar stefnanda um fjárhæðir í málinu, sem fái ekki beina stoð í skilnaðarsamningnum, séu byggðar á óstaðfestum fullyrðingum. Engin gögn styðji með óyggjandi hætti hvert markaðsvirði fasteignarinnar hafi verið við undirskrift samningsins en samkvæmt kaupsamningi frá 9. maí 1997 hafi kaupverð húsins verið 8.000.000 krónur og telur stefndi að krafa stefnanda um að markaðsvirði eignarinnar hafi verið 9.700.000 krónur við undirskrift skilnaðarsamnings sé óraunhæf. Einnig telur stefndi að bifreiðin hafi aðeins verið 900.000 króna virði við undirskrift en ekki 1.000.000 krónur líkt og stefnandi heldur fram. Að auki viðurkennir stefndi ekki að lán með 5. veðrétt hafi verið tekið til að greiða stefnanda umsamda fjárhæð við undirskrift skilnaðarsamnings og bendir á að ekkert sé því til sönnunar. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda en hann telur kröfuna ekki standast og þá einkum og sér í lagi upphafstíma dráttarvaxta auk þess sem vextir séu fyrndir að stærstum hluta. Vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og frelsi til að ákveða efni samnings. Einnig er vísað til hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum XIV. og VI. kafla laganna. IV. Kröfu sína um ógildingu hjónaskilnaðarsamningsins byggir stefnandi einkum á 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í greinargerð með lögum nr. 31/1991 segir m.a. um 95. gr. laganna að lagagreinin sé að nokkru leyti sambærileg við 54. gr. laga nr. 60/1972. Í 2. mgr. 95. gr. séu skorður reistar við því hvenær mál út af ógildingu samnings og sé þar endurtekin regla 2. og 3. mgr. fyrrnefndu 54. gr. laga nr. 60(/1972, þar á meðal um upphaf frests. Er í því sambandi vísað til dóms Hæstaréttar frá árinu 1984 á bls. 1085. Samkvæmt þeim dómi var sú niðurstaða héraðsdóms staðfest að málshöfðunarfrestur hefði verið liðinn, en frestur til málshöfðunar samkvæmt 54. gr. laga nr. 60/1972 hefði byrjað að líða frá útgáfu leyfis til skilnaðar að borð og sæng. Málsaðilar undirrituðu samning sinn um skilnaðarkjör þann 16. desember 1998 og sama dag gaf sýslumaðurinn í Keflavík út leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Þann dag byrjaði því eins árs frestur til höfðunar máls samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993 að líða og var fresturinn því löngu liðinn er stefnandi höfðaði mál þetta. Kemur því ekki til álita að byggja kröfur stefnanda á 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að stefndi hafi tekið lán að upphæð 1.450.000 krónur til þess að greiða stefnanda né að markaðsvirði fasteignarinnar að Sunnubraut 9 hafi farið úr 8.000.000 króna í 9.700.000 króna frá þeim tíma er aðilar málsins keyptu fasteignina þar til þau skrifuðu undir skilnaðarsamninginn. Að auki hefur ekki verið sýnt fram á að ástand stefnanda við undirskrift hafi verið slíkt að hún hafi ekki verið hæf til að gangast undir fjárhagslegar skuldbindingar. Að auki tók stefnandi fram við skýrslutöku í aðalmeðferð að hún hafi vitað af helmingaskiptareglu hjúskaparlaga og að hún hafi átt rétt á helmingi búsins og að í samningnum væri verið að víkja frá helmingaskiptareglunni. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 405.146 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Hjördísar Harðardóttur hdl., 369.765 krónur að meðtöldum 24,5 % virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Dóm þennan kveður upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari Stefndi, Sigurjón Sveinsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhönnu Björnsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun talsmanns stefnanda, Hjördísar Harðardóttur hdl., 369.765 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 405/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 85/2017
Kærumál Endurupptaka Stjórnsýslunefnd Valdmörk
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfu Ó á hendur R og Í um að viðurkennt yrði að skilyrði fyrir endurupptöku máls sem dæmt hafði verið í Hæstarétti væru uppfyllt. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að ákvörðun um endurupptöku máls væri á hendi endurupptökunefndar, sbr. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Þótt dómstólar ættu úrskurðarvald um það hvort gætt hefði verið fyrirmæla laga þegar nefndin tók afstöðu til endurupptökubeiðni Ó og gætu fellt þá ákvörðun nefndarinnar úr gildi yrðu taldir slíkir annmarkar á henni, væri það ekki á færi dómstóla að taka nýja ákvörðun í málinu eins og krafa Ó fæli í raun í sér. Var kröfunni því vísað frá dómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Viðar Már Matthíassonhæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settirhæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2017 þar sem vísað var frá dómi kröfusóknaraðila á hendur varnaraðilum um að „viðurkennt verði að skilyrði fyrirendurupptöku máls nr. 145/2014, sem dæmt var í Hæstarétti Íslands 12. febrúar2015, samkvæmt c- og d-lið 1. mgr. 211. gr., sbr. 215. gr., laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, séu uppfyllt“. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna tilefnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 25. janúar 2017.I Mál þetta, semvar tekið til úrskurðar 9. janúar sl., er höfðað 15. júní 2016 af ÓlafiÓlafssyni, [...], gegn Ríkissaksóknara, Suðurlandsbraut 4 í Reykjavík og íslenskaríkinu, Sölvhólsgötu 7 í Reykjavík. Stefnandikrefst þess í fyrsta lagi að felldur verði úr gildi úrskurðurendurupptökunefndar frá 26. janúar 2016 í máli nr. 8/2015 um að hafna beiðnistefnanda um endurupptöku hæstaréttarmáls nr. 145/2014, sem dæmt var íHæstarétti Íslands 12. febrúar 2015. Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðviðurkennt verði að skilyrði fyrir endurupptöku máls nr. 145/2014, sem dæmt varí Hæstarétti Íslands 12. febrúar 2015, samkvæmt c- og d-lið 1. mgr. 211. gr.,sbr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, séu uppfyllt. Loks krefststefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu og að við ákvörðun málskostnaðar verðitekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt aflögmannsþóknun. Stefndukrefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að þeirverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er þess krafist aðstefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað. Málflutningurfór fram um frávísunarkröfu stefnda 9. janúar sl. og er sá þáttur málsinseinungis til umfjöllunar í úrskurði þessum. Þar krefst stefnandi þess aðfrávísunarkröfunni verði hafnað og að málið verði tekið til efnismeðferðar.II Hinn 16.febrúar 2012 var stefnandi ákærður ásamt þremur öðrum mönnum. Í ákærunni varstefnanda aðallega gefin að sök hlutdeild í umboðssvikum og markaðsmisnotkun,en til vara hylming og peningaþvætti, vegna sölu Kaupþings banka hf. á eiginhlutum til MAT. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2013 í máli nr.S-127/2012 var stefnandi sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin aðsök í ákærunni. Dómi héraðsdóms var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómiréttarins 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014 var stefnandi sýknaður afsakargiftum um hlutdeild í umboðssvikum og hylmingu og peningaþvætti, enstefnandi var fundinn sekur um hlutdeild í markaðsmisnotkun samkvæmt b-lið III.kafla ákæru og fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt a- og c-liðum IV. kafla ákæru.Stefnandi var dæmdur til fjögurra og hálfs árs fangelsisvistar og til að greiðaþrjá fjórðu hluta sakarkostnaðar. Með bréfi,dags. 15. maí 2015, fór stefnandi þess á leit við endurupptökunefnd að máliðyrði endurupptekið hvað hann varðaði og tekið til meðferðar og dómsuppsögu aðnýju. Mál stefnanda hjá nefndinni fékk málsnúmerið 8/2015. Með bréfiendurupptökunefndar, dags. 20. maí 2015, var stefnanda tilkynnt um móttökubeiðninnar og að tveir af þremur nefndarmönnum hefðu vikið sæti í málinu sökumvanhæfis. Í stað annars þeirra, Björns. L. Bergssonar, formanns nefndarinnar,tók varamaður hans, Kristbjörg Stephensen, sæti. Með bréfi 28. maí 2015krafðist stefnandi þess að Kristbjörg viki einnig sæti vegna vanhæfis. Krafanvar byggð á því að Kristbjörg væri tengd Björgu Thorarensen nánum vináttuböndum,en Björg er eiginkona Markúsar Sigurbjörnssonar hæstaréttardómara, sem var einndómenda í máli nr. 145/2014. Með bréfi 9. júlí 2015 var stefnanda tilkynnt aðendurupptökunefnd hefði ekki fallist á kröfu stefnanda og myndi Kristbjörg ekkivíkja sæti við meðferð málsins. Beiðnistefnanda um endurupptöku byggðist annars vegar á því að skilyrði c-liðar 1.mgr. 211. gr., sbr. 215. gr., laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, væriuppfyllt, þar sem niðurstaða Hæstaréttar hefði verið byggð á röngu mati ásönnunargögnum málsins. Hins vegar reisti stefnandi beiðni sína á því aðskilyrði d-liðar 1. mgr. 211. gr., sbr. 215. gr. sömu laga, hefðu veriðuppfyllt, þar sem tveir dómenda í málinu í Hæstarétti, Árni Kolbeinsson ogÞorgeir Örlygsson, hefðu verið vanhæfir til setu í því. Af þeim sökum hafiverið verulegir gallar á meðferð málsins þannig að áhrif gæti haft á niðurstöðuþess. Þann 9. júlí2015 sendi endurupptökunefnd embætti sérstaks saksóknara beiðni stefnanda tilumsagnar. Sú umsögn, sem var rituð af ríkissaksóknara, barst endurupptökunefnd12. ágúst 2015 og var hún áframsend til stefnanda með bréfi 14. ágúst 2015.Stefnandi setti fram frekari rökstuðning fyrir beiðni sinni með bréfum, dags.31. ágúst 2015 og 5. október 2015. Endurupptökunefnd óskaði einnig eftir umsögnríkissaksóknara við viðbætur stefnanda við rökstuðning fyrir endurupptöku ogbárust þær umsagnir endurupptökunefnd 17. september 2015 og 21. október 2015. Íöllum tilvikum taldi ríkissaksóknari að hafna bæri beiðni stefnanda þar semskilyrði endurupptöku væru ekki uppfyllt. Stefnandi svaraði þessum umsögnumríkissaksóknara með bréfum til endurupptökunefndar 5. október 2015 og 26.október 2015. Á fundi 30. október 2015 var fjallað sérstaklega um þá málsástæðustefnanda að dómari í málinu hefði verið vanhæfur. Með úrskurði26. janúar 2016 hafnaði endurupptökunefnd beiðni stefnanda um endurupptökuhæstaréttarmálsins nr. 145/2014. III Stefndu reisafrávísunarkröfuna á því að með lögum nr. 15/2013 um breytingu á lögum umdómstóla, lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála hafiendurupptökunefnd verið komið á fót. Þar með hafi ákvörðun um endurupptökudómsmála, hvort sem þau hafi verið dæmd í héraði eða fyrir Hæstarétti, veriðfærð frá Hæstarétti til endurupptökunefndar, sem sé sjálfstæð stjórnsýslunefnd.Í 7. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 sé kveðið á um að ákvörðunendurupptökunefndar um að synja beiðni um endurupptöku máls sé endanleg ogverði ekki skotið til dómstóla. Af hálfustefndu er því haldið fram að málsatvik í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr.628/2015 séu ekki sambærileg málsatvikum þessa máls. Í því máli hafiendurupptökunefnd fallist á endurupptöku máls. Samkvæmt forsendum dómsins séákvæði 1. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sem felinefndinni vald til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla, ekki gildréttarheimild og því geti dómstólar endurmetið ákvörðun endurupptökunefndarþegar nefndin fallist á að endurupptaka mál með þeim réttaráhrifum að fyrridómur í málinu falli úr gildi. Stefndu taka fram að í dóminum sé ekki fjallaðum 7. mgr. 34. gr. laga um dómstóla. Þegarendurupptökunefnd synji beiðni um endurupptöku sé augljóst að fyrri dómur haldigildi sínu og því sé ekki farið gegn ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar umþrískiptingu ríkisvaldsins. Stefndu takafram að meginreglan sé sú að heimilt sé að bera réttarágreining undirendanlegan úrskurð dómstóla samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hins vegar sé ekkiútilokað að heimilt sé að takmarka þann rétt með lögum, en slík takmörkun verðiað vera skýr og ótvíræð, svo hún komi til álita, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 375/1995. Ákvæði 7. mgr. 34. gr. laga um dómstóla sé skýr og ótvíræðlagaheimild. Í tíð eldrilaga, meðan Hæstiréttur hafi sjálfur ákveðið hvort mál skyldu endurupptekin eðaekki, hafi meðferð réttarins á slíkum endurupptökubeiðnum ekki verið eiginlegdómsmeðferð, heldur í raun líkari stjórnsýslumeðferð. Taka megi undir það semkomi fram í athugasemdum við 7. mgr. 34. gr. laga um dómstóla í því frumvarpisem varð að lögum nr. 15/2013, að það fyrirkomulag, að þurfa að taka afstöðutil endurupptöku mála sem þegar hafi verið dæmd af réttinum, feli í sér nokkuðannarlega stöðu fyrir Hæstarétt. Núverandi fyrirkomulag auki réttaröryggi, endaséu ákvarðanir nefndarinnar rökstuddar og birtar opinberlega, en það hafiákvarðanir Hæstaréttar um endurupptöku almennt ekki verið. Stefnandi eigiekki lögvarða hagsmuni af því að dómstólar dæmi um viðurkenningarkröfu hans.Stefndu vísa til þess að úrskurður endurupptökunefndar sé endanlegur og verðiekki borinn undir dómstóla, sbr. 7. mgr. 34. gr. laga um dómstóla. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála hafi dómstólar vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lögog landsréttur nái til, nema það sé skilið undan lögsögu þeirra, meðal annarsmeð lögum. Þessi aðstaða sé fyrir hendi í máli þessu og verði því ekki dæmt umviðurkenningarkröfu stefnanda, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfustefnanda er því mótmælt að ákvæði 7. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998, umdómstóla, sé gild réttarheimild, enda brjóti ákvæðið í bága við 60. gr. og 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi vísar til þess að með setningu laga nr.15/2013 hafi endurupptökunefnd verið stofnuð og vald til að endurupptaka dæmdmál í Hæstarétti hafi verið fært frá réttinum sjálfum til nefndarinnar.Höfundar frumvarpsins, sem varð að lögum nr. 15/2013, hafi talið fyrrafyrirkomulag óheppilegt, enda hefði Hæstiréttur verið í þeirri stöðu að takaafstöðu til endurupptöku mála sem hefðu þegar verið dæmd af réttinum. Ífrumvarpinu sé þó ekki fjallað um það hvort ákvæði 7. mgr. 34. gr. laga nr.15/1998 standist stjórnarskrá. Samkvæmt frumvarpinu sé þetta fyrirkomulag aðnorskri fyrirmynd, en dómstólar þar í landi geti þó endurskoðað ákvarðanirendurupptökunefndar. Stefnandibyggir á því að samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 sé endurupptökunefndhluti framkvæmdavaldsins og sé nefndin sjálfstæð stjórnsýslunefnd. Ákvæði 7.mgr. sömu greinar mæli fyrir um fullnaðarúrskurðarvald stjórnvalds. Brýnt sé aðgera greinarmun á því að málefni sé tekið undan valdi dómstóla eða skilyrðisett fyrir aðkomu dómstóla. Sambærileg ákvæði hafi verið þekkt á síðustu öld.Efasemdir hafi verið settar fram um að slík ákvæði stæðust 60. gr.stjórnarskrárinnar, en talið hafi verið að dómstólar gætu að minnsta kostiendurskoðað slíkar ákvarðanir að formi til. Ákvæði 7. mgr. 34. gr. laga nr.15/1998 sé nú eina ákvæðið sem mæli fyrir um slíka takmörkun. Árið 1995 hafistjórnarskránni verið breytt og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar verið færð ínúverandi horf. Í athugasemdum við 8. gr. frumvarps sem varð aðstjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 komi meðal annars fram að þess verði krafistsamkvæmt reglunni að unnt sé að bera lokaákvörðun innan stjórnsýslunnar undirdómstóla, þannig að dómstóll geti að minnsta kosti metið hvort stjórnvald hafigætt réttra reglna um málsmeðferð, hvort lögmæt sjónarmið liggi ákvörðun tilgrundvallar og hvort form hennar sé lögmætt. Þennan rétt megi einnig leiða af60. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi segir að það sé síðan annað úrlausnarefnihvort vald dómstóla til að endurskoða úrlausnir endurupptökunefndar sætitakmörkunum vegna sjónarmiða um frjálst mat stjórnvalda. Stefnandifullyrðir að fræðimenn hafi lýst miklum efasemdum um stjórnskipulegt gildi 7.mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998. Þá hafi Hæstiréttur Íslands slegið því föstu ídómi 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015 að dómstólar ættu eftir meginreglufyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanirendurupptökunefndar. Stefnandibyggir einnig á því að lengi hafi verið viðurkennt í framkvæmdmannréttindadómstóls Evrópu að í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópufelist réttur til þess að eiga aðgang að dómstólum og að ákvæði í landslögumsem mæli fyrir um fullnaðarúrskurðarvald stjórnvalda brjóti gegn sáttmálanum.IV Í máli þessukrefst stefnandi þess að felldur verði úr gildi úrskurður endurupptökunefndarfrá 26. janúar 2016 í máli nr. 8/2015 um að hafna beiðni stefnanda umendurupptöku hæstaréttarmáls nr. 145/2014 og að viðurkennt verði að skilyrðifyrir endurupptöku hæstaréttarmáls nr. 145/2014, samkvæmt c- og d-lið 1. mgr.211. gr., sbr. 215. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, séu uppfyllt.Stefnandi telur að honum sé þessi málsókn heimil þrátt fyrir ákvæði 7. mgr. 34.gr. laga nr. 15/1998, um dómstóla, en þar er svo fyrir mælt að ákvörðunnefndarinnar um að synja beiðni um endurupptöku máls sé endanleg og verði ekkiskotið til dómstóla. Byggir stefnandi á því að framangreint ákvæði fari í bágavið 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og sé því ekki gild réttarheimild. Eins og rakiðhefur verið var með lögum nr. 15/2013 gerðar breytingar á lögum nr. 15/1998, umdómstóla, lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og lögum nr. 88/2008, ummeðferð sakamála. Með 2. gr. laga nr. 15/2013 var nýrri grein, sem varð 34.gr., bætt í lög nr. 15/1998 og eru þar ákvæði um endurupptökunefnd. Eftirbreytingu, sem var gerð á þessari nýju grein með 35. gr. laga nr. 78/2015, ermælt svo fyrir í 1. mgr. hennar að endurupptökunefnd sé sjálfstæð og óháðstjórnsýslunefnd sem taki ákvörðun um hvort heimila skuli endurupptöku máls semdæmt hefur verið í héraði eða fyrir Hæstarétti. Í 215. gr. laga nr. 88/2008 ersíðan mælt fyrir um heimild endurupptökunefndar til að leyfa samkvæmt beiðni að mál sem dæmt hefur verið í Hæstaréttiverði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju ef fullnægt er þeimskilyrðum sem greinir í 211. gr. laganna. Fyrir gildistöku laga nr. 15/2003 var það hlutverkHæstaréttar að taka ákvörðun um endurupptöku dómsmáls sem þar hafði verið dæmt.Í athugasemdum með 2. gr. frumvarps sem varð að þeim lögum er ákvæði 7. mgr.34. gr. rökstutt með því að endurupptökunefnd sé ætlað að taka við þessuhlutverki Hæstaréttar svo rétturinn sé ekki í þeirri annarlegu stöðu að þurfaað taka afstöðu til endurupptöku mála sem þegar hafi verið dæmd af réttinum.Ákvarðanir um synjun um endurupptöku séu því endanlegar líkt og ákvarðanirHæstaréttar hafi verið. Dómurinn lítur svo á að meðan ákvörðun um endurupptökudómsmáls var í höndum Hæstaréttar hafi sú ákvörðun verið dómsathöfn, enda umverkefni að ræða sem varðar úrlausn dómsmála og réttinum var falið með lögum aðannast. Í samræmi við 1. gr. laga nr. 15/1998 var sú ákvörðun Hæstaréttarendanleg. Í dómi Hæstaréttar Íslands 25. febrúar 2016 í máli nr.628/2015 var því slegið föstu, með vísan til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998,að endurupptökunefnd heyrði undir framkvæmdavald ríkisins. Verður að líta svo áað ákvörðun nefndarinnar um hvort heimila skuli endurupptöku dómsmáls teljistvera stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, enda er með þeirri ákvörðun kveðið einhliða á um rétt og/eða skyldutiltekins aðila í ákveðnu máli í skjóli stjórnsýsluvalds. Núgildandi 70. gr. stjórnarskrárinnar var lögfest með 8. gr.stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Samkvæmt greininni ber öllum réttur til að fáúrlausn um m.a. um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innanhæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í athugasemdum við 8. gr.frumvarps sem varð að þeim stjórnarskipunarlögum segir meðal annars að ákvæðiþetta eigi ekki að skilja svo bókstaflega að hún girði fyrir að ákveðnirmálaflokkar lúti málsmeðferð innan stjórnsýslunnar. Þess verði þó krafist aðunnt sé að bera lokaákvörðun innan stjórnsýslunn­ar undir dómstóla, þannig aðdómstóll geti að minnsta kosti metið hvort stjórnvald hafi gætt réttra reglnaum málsmeðferð, hvort lögmæt sjónarmið liggi ákvörðun til grundvallar og hvortform hennar sé lögmætt. Þennan rétt megi einnig leiða af núgildandi 60. gr.stjórnarskrárinnar, en þar segir að dómendur skeri úr öllum ágreiningi umembættistakmörk yfirvalda. Í athugasemdum með 2. gr. frumvarps sem varð að lögum nr.15/2013 er ekki tekin afstaða til þess hvort og þá hvernig ákvæði 7. mgr. 34.gr. laga nr. 15/1998 samrýmist 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.Verður heldur ekki ráðið af lögskýringargögnum með hvaða efnislegu rökumnauðsynlegt hafi þótt að girða alfarið fyrir að málsaðili gæti borið synjunendurupptökunefndar undir dómstóla, nema að þannig hefði það verið meðanHæstiréttur tók afstöðu til beiðni um endurupptöku dómsmála. Hæstiréttur sló því einnig föstu í fyrrnefndum dómi í málinunr. 628/2015 að þótt endurupptökunefnd hefði, meðal annars með 215. gr. laganr. 88/2008, verið fengin viðfangsefni sem vörðuðu úrlausn dómsmála, fengi þaðþví ekki breytt að dómstólar ættu eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr.stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar og á þeim grunniyrði að taka afstöðu til þess hvort lög hafi með réttu staðið til þeirrarniðurstöðu sem endurupptökunefnd komst aðí úrskurði þeim sem um var deiltí því máli. Með vísan tilþessa dóms Hæstaréttar og fyrrnefndra athugasemda við 8. gr. frumvarps sem varð að stjórnarskipunarlögum nr.97/1995 verður að fallast á það með stefnanda að skýra beri 60. gr. og 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar á þann veg að ekki sé heimilt að undanskiljaákvörðun endurupptökunefndar frá endurskoðunarvaldi dómstóla. Samkvæmt þessubrýtur ákvæði 7. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 í bága við þessi ákvæðistjórnarskrárinnar. Því ber að virða að vettugi umrætt ákvæði sem að öðrumkosti girðir fyrir að stefnandi geti borið synjun endurupptökunefndar undirdómstóla. Verður málinu því ekki vísað frá dómi með vísan til 7. mgr. 34. gr.laga nr. 15/1998. Með viðurkenningarkröfu sinni fer stefnandi efnislega fram ástaðfestingu dómsins á því að skilyrði fyrir endurupptöku hæstaréttarmálsinsnr. 145/2014 séu uppfyllt. Það leiðir af meginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnarað dómstólar eru ekki bærir til þess að taka með bindandi hætti afstöðu til þessað stjórnvald skuli taka tiltekna ákvörðun sem lög mæla fyrir um að sé á hendistjórnvalds. Ákvörðun um endurupptöku dómsmáls er á hendi endurupptökunefndar,sbr. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998. Þótt dómstólar eigi úrskurðarvald um þaðhvort gætt hafi verið fyrirmæla laga er endurupptökunefnd tók afstöðu tilendurupptökubeiðni stefnanda, og geti fellt ákvörðun nefndarinnar úr gildiverði svo talið að slíkir annmarkar hafi verið á henni, er það ekki á færi dómsins aðtaka í reynd nýja ákvörðun í málinu, eins og þessi krafa stefnanda gengur íreynd út á. Verður viðurkenningarkröfu stefnanda því vísað frá dómi, sbr. 1.mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en að öðru leyti erfrávísunarkröfu stefndu hafnað. Ákvörðun málskostnaður í þessum þætti málsins bíðurlokaniðurstöðu málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu stefnanda, Ólafs Ólafssonar, um að viðurkennt verði að skilyrði fyrir endurupptöku máls nr.145/2014, sem dæmt var í Hæstarétti Íslands 12. febrúar 2015, samkvæmt c- ogd-lið 1. mgr. 211. gr., sbr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, séuuppfyllt, er vísað frá dómi. Að öðru leyti er frávísunarkröfu stefndu,Ríkissaksóknara og íslenska ríkisins, hafnað. Ákvörðun málskostnaðar bíður lokaniðurstöðu málsins.
Mál nr. 247/1998
Opinberir starfsmenn Uppsögn Áminning Stjórnsýsla Andmælaréttur Skaðabætur
E gegndi starfi forstöðumanns vinnustofu fatlaðra og hafði verið ráðin til starfsins með þriggja mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti. Naut hún réttinda og bar skyldur starfsmanna ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. E var áminnt og síðar sagt upp störfum. Verulegur vafi var talinn leika á því, hvort henni hefði verið kynnt, að til stæði að áminna hana og hverjar ástæður gætu legið til áminningar. Þótti andmælaréttar ekki hafa verið réttilega gætt. Þá var ekki fallist á að E hefði í starfi brotið gegn hlýðniskyldu sinni. Uppsögnin var því talin ólögmæt. Var niðurstaða héraðsdóms um skaðabætur staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 1998. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að dómkröfur gagnáfrýjanda verði lækkaðar til mikilla muna og málskostnaður á báðum dómstigum þá felldur niður. Málinu var gagnáfrýjað 19. ágúst 1998. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér skaða- og miskabætur að fjárhæð 3.393.664 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. apríl 1997 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er krafist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð gögn um atvinnuleysisbætur til handa gagnáfrýjanda á tímabilinu frá 8. ágúst 1997 til 17. september 1998. I. Atvikum málsins og framburðum aðila og vitna er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram réðst gagnáfrýjandi til starfa sem forstöðumaður vinnustofunnar að Gagnheiði 39 á Selfossi í janúar 1987, en hún hafði áður starfað sem leiðbeinandi á Sólheimum í Grímsnesi um rúmlega sex ára skeið. Vinnustofan er rekin af aðaláfrýjanda, sem starfar á grundvelli laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Í ráðningarsamningi aðila var tekið fram, að gagnkvæmur uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir. Með bréfi 18. apríl 1997 sagði aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara. Ekki var óskað eftir vinnuframlagi gagnáfrýjanda eftir 23. apríl en henni voru greidd laun til og með 31. júlí 1997. Uppsögn þessi var ráðin í kjölfar áminningar, sem gagnáfrýjanda hafði verið veitt með bréfi aðaláfrýjanda 27. febrúar 1997. II. Í 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er forstöðumanni stofnunar heimilað að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Í 1. mgr. 44. gr. starfsmannalaganna segir, að skylt sé að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, áður en honum er sagt upp störfum, ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna, sem þar eru greindar. Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar, áður en hún tekur gildi. Í 21. gr. laganna eru greindar þær ástæður, er leiða skulu til skriflegrar áminningar. Þar eru meðal annars nefndar ástæður á borð við óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns, vankunnáttu, óvandvirkni eða ófullnægjandi árangur í starfi. Áminning er stjórnvaldsákvörðun og fer um hana eftir almennum sjónarmiðum stjórnsýsluréttar auk þeirra málsmeðferðarreglna, sem fram koma í lögum nr. 70/1996, sbr. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga og bein fyrirmæli 21. gr. starfsmannalaga ber að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og einstaka efnisþætti hennar, ef það er unnt. Að öðrum kosti getur starfsmaður ekki gætt lögmætra hagsmuna sinna. Einkum er brýnt, að starfsmanni sé kynnt með óyggjandi hætti, að fyrirhuguð stjórnvaldsákvörðun sé áminning í skilningi laga nr. 70/1996, enda eru sérstök réttaráhrif bundin við áminningu, sbr. 44. gr. laganna. III. Í þeirri áminningu, er gagnáfrýjandi hlaut 27. febrúar 1997, var vísað til þess, að hún væri reist á 21. gr. laga nr. 70/1996. Um uppsögn gagnáfrýjanda í framhaldi hennar hlaut því að fara eftir 44. gr. laganna en ekki 43. gr. þeirra. Í áminningunni var sagt, að hún væri veitt vegna ámælisverðrar háttsemi gagnáfrýjanda í starfi forstöðumanns. Til nánari skýringar var hún sögð vera gefin vegna skorts á vilja til samstarfs, sem kæmi meðal annars fram í því, að hún neitaði að hlýða lögmætum fyrirmælum yfirboðara og sinna nauðsynlegu samstarfi við samstarfsaðila. Í dæmaskyni var nefnt, að viðbrögð gagnáfrýjanda við verkefnalista, sem henni var afhentur til eftirbreytni í lok desember 1996 og nánari grein er gerð fyrir í héraðsdómi, hefðu verið á þann veg, að hún hefði haft að engu lögmæt fyrirmæli yfirboðara um starf sitt, sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996. Var þá til þess vitnað, að gagnáfrýjandi hafði skilað aðaláfrýjanda greinargerð um verkefnalistann 14. febrúar 1997, þar sem sagði í niðurlagi: „Niðurstaðan er því sú, eftir að hafa ráðfært mig við bæði fagaðila og samstarfsfólk á vinnustofunni, að frá mínum bæjardyrum séð er það ekki á mínu færi að láta hlutina ganga upp samkvæmt verkefnalistanum.“ Þá var tilgreint í áminningarbréfinu, að borist hefðu ítrekaðar kvartanir frá samstarfsaðilum gagnáfrýjanda og aðstandendum starfsmanna á vinnustofunni vegna skorts hennar á samstarfsvilja. Loks var þess getið, að gagnáfrýjanda hefði verið kynnt efni fyrirhugaðrar áminningar á fundi 21. febrúar 1997 og gefinn kostur á að tala máli sínu á öðrum fundi, er halda hefði átt 27. febrúar 1997 kl. 11.00. Þar sem gagnáfrýjandi hefði kosið að mæta ekki til þess fundar væri þessi áminning send í ábyrgðarpósti. Á þeim fundi 21. febrúar 1997, sem til er vitnað í áminningarbréfinu, voru auk gagnáfrýjanda Eggert Jóhannesson framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda og Dóra Eyvindardóttir deildarstjóri á skrifstofu hans, og komu þau öll fyrir héraðsdóm. Í framburði gagnáfrýjanda kom fram, að á fundinum hefði framkvæmdastjórinn lýst óánægju sinni með greinargerð hennar og gefið henni frest til að skila „nýju blaði“ til 27. febrúar. Hún mótmælti því eindregið, að hún hefði verið boðuð til fundar á þessum degi og verður ekki ráðið af framburði hennar, að hún hafi gert sér grein fyrir, að áminning væri fyrirhuguð. Eggert Jóhannesson hélt því fram, að gagnáfrýjandi hefði á fundinum 21. febrúar verið boðuð til nýs fundar 27. febrúar til þess að koma á framfæri leiðréttingum, ef um þær væri að ræða. Hann var hins vegar ekki beinlínis spurður um það, hvort gagnáfrýjanda hefði verið kynnt, að áminning væri yfirvofandi. Dóra Eyvindardóttir staðhæfði, að gagnáfrýjandi hefði verið boðuð til fundar 27. febrúar og sagt hefði verið við hana, að hún ætti þá að koma með haldbetri skýringar en verið hefðu í greinargerð hennar en sæta áminningu ella. Engin fundargerð var rituð á fundinum 21. febrúar 1997 og gagnáfrýjanda var ekki sent skriflegt boð til fundar 27. febrúar. Af framburði þeirra, sem áður voru nefndir, verður að draga þá ályktun, að verulegur vafi leiki á því, hvort gagnáfrýjanda hafi verið kynnt, að til stæði að áminna hana og hverjar ástæður gætu legið til áminningar. Þennan vafa verður að skýra gagnáfrýjanda í hag, enda stóð það aðaláfrýjanda nær að tryggja sér sönnun um atriði sem þessi. Hefur þá ekki verið sýnt fram á, að andmælaréttar gagnáfrýjanda við áminninguna hafi verið réttilega gætt í samræmi við fyrirmæli 21. gr. starfsmannalaga og almenn sjónarmið stjórnsýsluréttar. IV. Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn aðallega á því, að skylt hafi verið að áminna gagnáfrýjanda, sem hafi með ótvíræðum hætti sýnt í starfi sínu óhlýðni við löglegt boð yfirmanns síns, sbr. 15. gr. og 21. gr. laga nr. 70/1996. Er þá vísað til þeirrar afstöðu gagnáfrýjanda í áðurnefndri greinargerð, að ráðagerðir í hinum svonefnda verkefnalista hafi ekki verið framkvæmanlegar við þær aðstæður, sem fyrir hendi voru. Gagnáfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram, að með greinargerð sinni hafi hún gert metnaðarfulla tilraun til að kynna yfirmanni sínum það, að fyrirhugaðar breytingar væru óframkvæmanlegar miðað við þá aðstöðu, sérþekkingu og fjölda leiðbeinenda, sem vinnustofan hafði yfir að ráða, og hafi ekki falist í því óhlýðni við löglegar fyrirskipanir yfirmanns í skilningi starfsmannalaga. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður ekki á það fallist, að gagnáfrýjandi hafi með greinargerð sinni brotið gegn þeirri hlýðniskyldu, sem lög nr. 70/1996 leggja starfsmönnum ríkisins á herðar. Greinargerðin fól í sér málefnalega afstöðu til þeirra vandkvæða, sem gagnáfrýjandi sá því samfara að hrinda í framkvæmd þeim atriðum, sem um var fjallað í verkefnalistanum. Telja verður, að á þessum tíma hafi í raun ekki verið úr því skorið, hvort gagnáfrýjandi myndi víkjast undan þeim verkum, sem ætlast mátti til af henni við þær aðstæður, sem starfseminni á vinnustofunni voru eða myndu verða búnar. Um önnur atriði í áminningarbréfinu 27. febrúar 1997 leikur svo mikill vafi í málinu, að þau verða ekki talin hafa veitt sjálfstætt tilefni til áminningar. V. Samkvæmt framansögðu fullnægði sú áminning, sem gagnáfrýjanda var veitt 27. febrúar 1997, ekki skilyrðum 44. gr. laga nr. 70/1996. Uppsögn hennar 18. apríl 1997 úr starfi forstöðumanns vinnustofunnar að Gagnheiði 39 á Selfossi var því ólögmæt. Aðaláfrýjandi ber fébótaábyrgð á þessari ráðstöfun eftir almennum sjónarmiðum skaðabótaréttar og stendur sérregla 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996 um embættismenn ekki í vegi þeirri niðurstöðu. Við ákvörðun bóta verður að líta til þess, að gagnáfrýjandi naut réttinda og bar skyldur starfsmanna ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þótt hún hafi verið ráðin með gagnkvæmum uppsagnarfresti mátti hún almennt treysta því að fá að gegna starfi sínu áfram, þar til einhverjar sérstakar ástæður kæmu til, er ýmist snertu hana sjálfa eða starf hennar á þann veg, að annaðhvort 43. gr. eða 44. gr. starfsmannalaga yrði réttilega beitt um uppsögn hennar. Hún var 55 ára að aldri, er hún missti starf sitt, og hafði hún um nærfellt 17 ára skeið unnið við umönnun fatlaðra, þar af síðustu tíu árin sem forstöðumaður vinnustofunnar á Selfossi. Hún hefur ekki sérstaka menntun umfram gagnfræðapróf og hefur verið að mestu atvinnulaus frá því hún missti starf sitt. Ætla má, að tækifæri gagnáfrýjanda til atvinnu á því sviði, er þekking hennar og reynsla gætu komið að notum, séu af skornum skammti í heimahögum hennar. Við mat á bótafjárhæð verður einnig að taka tillit til þess, að gagnáfrýjandi fékk greidd laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti, en á þeim tíma voru grunnlaun hennar 96.871 króna og föst yfirvinna 30.180 krónur. Líta verður á þessar yfirvinnugreiðslur sem hluta af föstum launum gagnáfrýjanda. Þá hefur hún jafnframt fengið um 700.000 krónur í atvinnuleysisbætur. Með hliðsjón af því, hvernig aðaláfrýjandi stóð að áminningu og uppsögn gagnáfrýjanda, verður hann hins vegar ekki talinn hafa sérstakar málsbætur, er gætu leitt til lækkunar á bótafjárhæð. Þegar allt þetta er virt þykja bætur til gagnáfrýjanda hæfilega metnar í héraðsdómi og er upphafstími dráttarvaxta þar réttilega ákveðinn. Ekki eru efni til ákvörðunar miskabóta samhliða þessari niðurstöðu. Aðaláfrýjandi skal greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi, greiði gagnáfrýjanda, Elsu Jónsdóttur, 1.600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. nóvember 1997 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 8. apríl 1998. Mál þetta, var höfðað var með stefnu, 29. október 1997, en birtri 5. nóvember 1997. Málið var þing­fest 12. nóvember sl. en tekið til dóms að loknum munn­leg­um mál­flutn­ingi hinn 27. febrúar sl. Stefnandi er Elsa Jónsdóttir, kt. 060142-3519, Þórisstöðum II, Grímsneshreppi, en stefndi er Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi, kt. 540880-0269, Gagnheiði 40, Selfossi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 3.393.664 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. apríl 1997 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Er þess krafist að gætt verði að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu, þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Stefndi krefst þess aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir. Með samningi 12. janúar 1987 var stefnandi ráðinn til að gegna starfi forstöðumanns vinnustofunnar að Gagnheiði 39, Selfossi, sem er vinnustofa fyrir fatlaða. Síðustu sex árin þar á undan hafði hún starfað sem leiðbeinandi á Sólheimum í Grímsnesi, þar sem m.a. er starfræktur verndaður vinnustaður fyrir fatlaða. Stefndi er ríkisstofnun sem starfar á grundvelli laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Vinnustofan að Gagnheiði 39, Selfossi, er rekin og fjármögnuð af stefnda. Starfsemi vinnustofunnar hefur undanfarin ár verið með tiltölulega fastmótuðu sniði. Fatlaðir starfsmenn hafa verið u.þ.b. tuttugu, en leiðbeinendur fimm að stefnanda meðtöldum, þar af þrír í fullu starfi, einn í 80% starfi og einn í 60% starfi. Á árinu 1994 var ráðinn nýr starfsmaður á svæðisskrifstofuna, Dóra Eyvindardóttir. Var henni ætlað að vera eins konar tengiliður milli svæðisskrifstofunnar og vinnustofunnar. Um áramótin 1996/1997 útbjó stefndi verkefnalista fyrir vinnustofuna (VISS), þar sem segir (svo): „Vinnustofan er opin öllum fötluðum án tillits til fötlunar. Allir þurfa að hafa eitthvað að gera, við sitt hæfi. Vinnustofuna þarf að hugsa fyrst og fremst út frá virkni þátttakenda en ekki verklegum árangri. Yfirmaður ber ábyrgð á daglegum rekstri og því að sjá starfsmönnum fyrir verkefnum við sitt hæfi. Það þarf að setja upp þrjá hópa. Hópur 1. Hæfing: aðalmarkmið = Að bjóða þátttakendum möguleika á að sækja dagtilboð við hæfi utan heimilis. Hópur 2. Vernduð vinna: aðalmarkmið = Að undirbúa þáttakendur í að takast á við viðfangsefni utan heimils. Hér er um að ræða ýmis konar vernduð störf. Hópur 3. Starfsþjálfun: aðalmarkmið = að undirbúa fólk undir störf á almennum vinnumarkaði og/eða til þátttöku í verndaðri vinnu. Skilgreina í hópana og setja upp viðmið um hvernig fólk færist á milli hópa. Skilgreina hvað hver hópur á að gera. Undirmarkmið fyrir hvern hóp og leiðir að því. -Hverjir verða í hópnum og hverjir leiðbeina. Athafnalýsingar/starfslýsingar/verklýsingar. Öll störf/athafnir sem eru í gangi á VISS þurfa að vera til með myndum (t.a.m. teach eða myndir úr blöðum). (Ath! að kynbinda ekki störf sem verið er að vinna s.s. að þrífa klósettin og þvo bílana). Gera skal samning við alla starfsmenn um réttindi og skyldur. (Skv. 10. gr. reglugerðar um atvinnumál fatlaðra) Gera þarf starfsmat á hverjum starfsmanni á ákv. fresti, þéttast til að byrja með en aldrei skulu líða meira en 6 mánuðir á milli. Tilgangur með slíku mati er að gera sér grein fyrir styrkleikum og veikleikum hvers og eins. Vinnan yrði þá skipulögð eftir því og fylgst með hvort um framför eða afturför er að ræða hjá hverjum og einum. Forstöðumenn, eða forráðamenn yrðu kallaðir til þegar farið væri yfir slíkt mat og sameiginleg áætlun gerð um á hverju þarf að taka og að hverju þarf að vinna með hvern og einn og aðgerðir samræmdar. Gera þarf verkáætlun fyrir hvern leiðbeinanda þar sem skýrt kemur fram hvert er hans verksvið (-hæfileikar) og hvert er hans ábyrgðarsvið. Gefinn er 6 vikna frestur til að skila þessum áætlunum, frá og með 1. janúar 1997. Listi þessi er unninn með tilliti til niðurstaðna frá Andrési Ragnarssyni og Annettu Ingimundardóttur og með hliðsjón af Bæjarhrauni í Hafnarfirði og skv. reglugerð um atvinnumál fatlaðra.“ Stefnandi sendi stefnda svofellda greinargerð innan þess frests sem kveðið var á um í verkefnalistanum (svo): „Vegna verkefnalista sem mér var fenginn í hendur þann 20. desember og falið að vinna út frá og útfæra hef ég eftirfarandi fram að færa. Listinn er unninn með tilliti til niðurstaðna frá Andrési Ragnarssyni, Annettu Ingimundardóttur og með hliðsjón af hæfingarstöðinni Bæjarhrauni í Hafnarfirði og skv. reglugerð um atvinnumál fatlaðra. Til þess að fá álit Andrésar Ragnarssonar átti ég samtal við hann í síma þar sem hann tjáði mér að engar niðurstöður hefðu komið frá sér í sambandi við vinnustofuna. Ekki hefði verið farið fram á það að hann skilaði neinu skriflegu þar um. Ég fór svo ásamt Arnþrúði Sæmundsdóttur í hæfingarstöðina í Bæjarhrauni, þar sem listinn var unninn með hliðsjón af starfseminni þar. Þar áttum við langan fund með Höllu forstöðukonu og Hrönn þroskaþjálfa. Einnig fórum við Arnþrúður í Örva í Kópavogi og áttum fund með Kristjáni Valdimarssyni forstöðumanni og Geirlaugu Björnsdóttur þroskaþjálfa sem er starfsráðgjafi í Örva. Tilheyrandi vinnustofunni eru 6 leiðbeinendur í 4,9 stöðugildum. Eigi að starfrækja hæfingu á vinnustofunni munu bætast við þá 20 sem nú koma inn 3 ofurfatlaðir og sýnist mér að það muni koma niður á þeirri starfsemi sem nú er. Eini möguleikinn virðist mér þá vera sá að skipta deginum á milli hæfingar og verndaðrar vinnu. Eins og vinnan fer fram nú er: Vefur 3 – 4 starfsmenn 1 leiðbeinandi Saumar 2 – 3 starfsmenn 1 leiðbeinandi sem einnig annast matseld Körfur 2 – 3 starfsmenn 1 leiðbeinandi Leir 2 – 3 starfsmenn 1 leiðbeinandi í 80% starfi Hæfing 6 starfsmenn 1 leiðbeinandi í 60% starfi Verkefni í hæfingu tengjast m.a. vefnum. Öll vinnan krefst undirbúnings. Auk þess er í gangi skrúfupökkun og verkefni frá mjólkurbúi, sem krefjast mikillar nákvæmni og eftirlits. Þar sem ekki verður fjölgað leiðbeinendum og ekkert fagfólk kemur inn vegna þeirra fjölfötluðu sé ég ekki tilganginn með þessari ráðstöfun, þar sem fyrirsjáanlegt er að fólkið kæmi til með að fá mun minni þjónustu en það hefur nú. Eftir samtal við Höllu forstöðukonu í Bæjarhrauni þar sem ég sýndi henni verkefnalistann og útskýrði málið sagði hún að sér sýndist þetta með öllu óframkvæmanlegt miðað við þær forsendur sem fyrir lægju. Á hæfingarstöðinni í Bæjarhrauni er aðeins fagfólk sem annast þá mest fötluðu. Þangað sækja 22 einstaklingar þjónustu, en enginn er lengur en 4 klst. á dag. Í niðurstöðum Annettu Ingimundardóttur kemur m.a. fram að hennar skoðun sé sú að hluti af starfsemi VISS, nánar tiltekið iðjan/dagvist, ætti að vera staðsett í öðru húsnæði. Þeir þættir sem leggja beri áherslu á í dagvist séu verkefni við hæfi skjólstæðinganna meira í formi afþreyingar en vinnu, líkamleg þjálfun, félagsþjálfun og andleg uppörvun. Hún telur að slík starfsemi eigi fátt sameiginlegt með hefðbundinni launavinnu. (Tilvitnun lýkur) Eigi að starfrækja hæfingu á vinnustofunni mun það hafa áhrif á þann hátt að minna verður lagt upp úr vinnu og þar með vinnuþjálfun þeirra sem ætlað er að geti starfað á almennum vinnumarkaði. En þar verður að gera miklar kröfur um vönduð vinnubrögð og að fólk hafi metnað til að gera eins vel og hægt er. Ekki er hægt að gera ráð fyrir að starfsmennirnir líti vinnustofuna sömu augum eftir sem áður þegar minni kröfur verða gerðar til þeirra. Þá skiptir ekki eins miklu máli hvort vinna þeirra og framleiðsla skili einhverjum tekjum. Vinnustofan er þá orðin meira geymslustaður sem hefur ekki mikið aðdráttar­afl fyrir fólk sem getur unnið vel og framleitt gæðavörur. Þar sem aðstæður eru þannig á vinnustofunni að öll starfsemin fer fram í einum sal, krefst nærvera hinna mest fötluðu mikils umburðarlyndis af hálfu annarra starfsmanna. Þeim fylgja m.a. mikil hljóð og það veldur áreiti. Margir af starfsmönnunum eru orðnir nokkuð fullorðnir og mikilvægt að gott jafnvægi ríki í umhverfinu. Svo gæti virst af framantöldu að mikið fatlað fólk sé ekki talið æskilegt inn á vinnustofuna, en svo er alls ekki. Staðreyndin er sú að hvorki húsnæðið eða mannafli vinnustofunnar leyfir að þar sé rekin hæfing. Það krefst fagfólks, mikils rýmis og búnaðar, en ekkert af þessu er fyrir hendi. Fólkið á kröfu á betri þjónustu en unnt er að veita á vinnustofunni við þær aðstæður sem í boði eru. Eins og áður hefur komið fram er verkefnalistinn unninn m.a. skv. reglugerð um atvinnumál fatlaðra. Í 10. grein þeirrar reglugerðar segir m.a. Verksvið verndaðra vinnustaða er: Skapa atvinnutækifæri þar sem gerð er krafa um verulegt vinnuframlag gegn launum. Á verkefnalistanum stendur „Vinnustofuna þarf að hugsa fyrst og fremst út frá virkni þátttakenda en ekki verklegum árangri“. Og ef svo er, hvernig er þá hægt að þjálfa fólk til vinnu á almennum vinnumarkaði? Einnig stendur á listanum. Hópur 3. Starfsþjálfun aðalmarkmið = undirbúa fólk undir störf á almennum vinnumarkaði og/eða til þátttöku í verndaðri vinnu. Ég fæ ekki betur séð en að það sem talið er upp á listanum og svo aftur þau gögn sem vitnað er í að hann sé unninn eftir, stangist svo mikið á að engin leið sé að láta verkið ganga upp. Niðurstaðan er því sú, eftir að hafa ráðfært mig við bæði fagaðila og samstarfsfólk á vinnustofunni, að frá mínum bæjardyrum séð er það ekki á mínu færi að láta hlutina ganga upp samkvæmt verkefnalistanum.“ Í framhaldi af þessari greinargerð stefnanda sendi Eggert Jóhannesson, framkvæmdastjóri stefnda, til stefnanda svofellt bréf, dagsett 27. febrúar 1997 (svo): „Áminning Með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er þér hér með veitt áminning vegna ámælisverðrar háttsemi í starfi þínu sem forstöðumaður Vinnustaðarins, Gagnheiði 39. Á fundi með undirrituðum og Dóru Eyvindardóttur, þann 21. febrúar 1997, var þér kynnt efni fyrirhugaðrar áminningar og þér gefinn kostur á að tala máli þínu, í dag 27. febrúar kl. 11:00, í samræmi við framangreint lagaákvæði. Þar sem þú kaust að mæta ekki til þess fundar er þér send þessi áminning í ábyrgðarpósti. Áminning þessi er veitt vegna skorts á vilja til samstarfs, sem kemur m.a. fram í því að þú neitar að hlýða lögmætum fyrirmælum yfirboðara og sinna nauðsynlegu samstarfi við samstarfsaðila. Sem dæmi má nefna að þér var afhentur verkefnalisti í lok desember 1996 og þér ætlað að haga vinnu samkvæmt honum. Með greinargerð þinni vegna verkefnalistans, sem undirrituðum var afhent þann 14. febrúar s.l., koma fram athugasemdir þínar varðandi þau verkefni sem þér höfðuð verið falin með verkefnalistanum. Í niðurlagi greinargerðarinnar segir þú orðrétt: „Niðurstaðan er því sú, að eftir að hafa ráðfært mig við bæði fagaðila og samstarfsfólk á vinnustofunni, að frá mínum bæjardyrum séð er það ekki á mínu færi að láta hlutina ganga upp samkvæmt verkefnalistanum.“ Að mati undirritaðs hefur þú þar með haft að engu lögmæt fyrirmæli yfirboðara um starf þitt, sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996. Þá hafa borist ítrekaðar kvartanir frá samstarfsaðilum þínum og aðstandendum starfsmanna, vegna skorts á samstarfsvilja. Framangreind háttsemi telst vera af þeim toga að varði áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Með áminningarbréfi þessu er þér gefinn kostur á að bæta ráð þitt, en verði ekki breyting þar á fyrir 18. apríl n.k., leiðir það til uppsagnar á ráðningarsamningi.“ Hinn 4. mars 1997 ritaði stefnandi bréf til aðstandenda starfsmanna vinnustofunnar sem hún segir vera til komið vegna fullyrðinga framkvæmdastjóra stefnda um að stefnda hafi borist ítrekaðar kvartanir frá aðstandendum starfsmanna vinnustofunnar vegna skorts á samstarfsvilja frá stefnanda. Í bréfinu segir stefnandi að hún hafi beðið um nánari skýringar á þessum kvörtunum og frá hverjum þær hafi komið, en ekki fengið svör við því. Þá segir í bréfinu: „Ég get ekki áttað mig á því í hverju þessi skortur á samstarfsvilja af minni hálfu liggur, og vil því leyfa mér að fara fram á það við þig sem aðstandanda að ræða við mig um málið, ef þú átt hlut að því. Ég vil mjög gjarnan jafna ágreining ef einhver er, því eins og fyrr segir átta ég mig ekki á því hvað er um að ræða og fæ ekki svör við því á svæðisskrifstofu. Meðfylgjandi er verkefnalisti VISS og greinargerð vegna hans og áminningarbréf. Eins og fram kemur í bréfinu, er áminning veitt vegna skorts á vilja til samstarfs, sem kemur m.a. fram í því að neita að hlýða lögmætum fyrirmælum yfirboðara. Þetta er ekki rétt, því ég skilaði greinargerð vegna verkefnalista, en hún var ekki eins og yfirboðari vildi hafa hana. Ég skrifaði hana og vann eftir bestu samvisku, en mér er ómögulegt að vinna einhver verk þvert um hug minn til að þóknast yfirboðara mínum. Mér virðist að unnið sé að því leynt og ljóst að koma mér úr starfi, og ekki skipti máli hvaða aðferðir séu notaðar við það. Að síðustu vil ég ítreka það að þú hafir samband við mig ef ég hef á einhvern hátt brugðist skyldu minni gagnvart þér sem aðstandanda starfsmanns á vinnustofunni.“ Hinn 14. mars 1997 sendi lögmaður stefnanda bréf til stefnda þar sem þess var krafist að áminningin yrði dregin til baka. Segir í bréfinu að með greinargerð stefnanda hafi stefnandi verið að setja fram málefnalega gagnrýni á fyrirhuguðum breytingum. Slíkt væri henni ekki einungis rétt að gera, heldur einnig skylt vegna sérþekkingar hennar á málefninu og vegna stöðu hennar sem yfirmanns á vinnustofunni. Hinn 18. apríl 1997 fékk stefnandi svofellt bréf, undirritað af framkvæmdastjóra stefnda: „Með vísan til ákvæða í ráðningarsamningi þínum er þér hér með sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara. Ekki er óskað eftir vinnuframlagi þínu eftir 23. þessa mánaðar en þú færð greidd laun út uppsagnarfrestinn, eða til 31. júlí 1997.“ Aðilar eru ekki sammála um málavexti að öllu leyti. Stefnandi heldur því fram að framkvæmdastjóri stefnda hafi, eftir að verkefnalistinn hafði verið gerður, komið að máli við stefnanda í húsnæði vinnustofunnar og hafi verkefnalistinn borist í tal. Hafi stefnandi sagt framkvæmdastjóranum að hún teldi, miðað við það fjármagn sem vinnustofan réði yfir, væru sumar þeirra breytinga, sem lagðar voru til í verkefnalistanum, óframkvæmanlegar, einkum þær sem lytu að aukinni hæfingu og fyrirætlunum um að bæta við þremur fjölfötluðum einstaklingum á vinnustofuna. Stefnandi kveður svar framkvæmdastjórans hafa verið á þá leið, að hann vissi að ekki yrði tekið mark á honum í ráðuneytinu. Því þyrftu stefnandi og aðrir leiðbeinendur á vinnustofunni að sýna fram á það skriflega, að breytingarnar væru óframkvæmanlegar. Nokkur vitni hefðu verið að þessum ummælum framkvæmdastjórans. Kveður stefnandi greinargerð sína m.a. verið skrifaða með þessi orð framkvæmdastjórans í huga. Nýr forstöðumaður hefur verið ráðinn í stað stefnanda. Stefnandi fullyrðir að starfsfólki hafi verið fjölgað, þar sem ráðin hafi verið matráðskona í 50% starfi, viðbótarleiðbeinandi í fullu starfi og afleysingamaður, sem mæti eingöngu í forföllum annarra leiðbeinenda. Á móti hafi komið að þeir leiðbeinendur, sem fyrir voru, hafi minnkað við sig vinnu sem nemi hálfu starfi. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að starfsfólki vinnustofunnar hafi fjölgað frá því að stefnandi hætti störfum. Samanlagt starfshlutfall starfsmanna hafi aðeins aukist um 10%. Þá kveður stefndi það ekki rétt vera að greinargerð stefnanda hafi átt við rök að styðjast eða verið í samræmi við fyrirmæli yfirmanns hennar. Stefndi nefnir einnig að ekki sé rétt sú fullyrðing stefnanda að sátt hafi verið um starfsemi vinnustofunnar, heldur hafi ýmis konar vandamál komið upp sem rekja megi til stefnanda. Stefnandi hafi t.d. ekki tekið þeirri aðstoð sem henni hafi verið boðin og bágborið hafi verið samstarf hennar við áðurnefnda Dóru Eyvindardóttur, svo og Maríu Jónsdóttur og Önnu Hjaltadóttur, forstöðumenn tveggja sambýla á Selfossi, svo og Sigrúnu Þorvaldsdóttur forstöðuþroskaþjálfa sambýlisins að Vallholti 9, Selfossi. Stefndi nefnir einnig að upp hafi komið mikil óánægja með störf vinnustofunnar og kvartanir borist frá aðstandendum og forstöðufólki sambýla. Stefndi fékk þau Annettu A. Ingimundardóttur, iðjuþjálfa og Andrés Ragnarsson, sálfræðing, til að meta í hverju ætti að breyta starfseminni. Annetta lagði fram skriflega greinargerð, dags. 17. desember 1996, um niðurstöður vettvangskönnunar hinn 18. október 1995, en Andrés kynnti niðurstöður sínar munnlega og skilaði síðar skýrslu, dags. 11. febrúar 1997. Samkvæmt athugunum þeirra mátti bæta margt í starfseminni og taldi Annetta að skilgreina þyrfti markmið vinnustofunnar upp á nýtt, m.a. m.t.t. hæfingar. Fyrir dómi kvaðst Annetta telja að verkefni til handa hinum fötluðu starfsmönnum væru í eðlilegu samræmi við getu þeirra, en hins vegar hafi starfsleiðbeinendur kvartað undan því að verkin væru ekki nægilega fjölbreytt. Hún taldi að þurft hefði faglærðan leiðbeinanda í fast starf á vinnustofuna, en ekki væri nægilegt að fá einungis ráðleggingar frá slíkum aðilum. Andrés kvað ástæðu funda sinna við starfsmenn vinnustofunnar vera vegna niðurstaðna í skýrslu Annettu Ingimundardóttur um vinnustofuna og vegna þess að stefndi hafði látið hann vita um að óánægja væri hjá aðstandendum hinna fötluðu starfmanna og forstöðumönnum sambýla með einhæf störf á vinnustofunni, auk þess sem forstöðumennirnir hafi kvartað yfir ósveigjanleika stefnanda í samskiptum við þá. Voru niðurstöður sálfræðingsins þær að bæta þyrfti vinnubrögð með því að gera markmiðslýsingu um störf vinnustofunnar. Stefnandi hafi sagt sér að hún hefði ekki menntun til slíkra verka og voru það því ráð sálfræðingsins að annað hvort þyrfti að veita stefnanda utanaðkomandi aðstoð eða segja henni upp störfum og ráða sérmenntaðan starfsmann í hennar stað. Hins vegar kom fram hjá sálfræðingnum að hann hefði ekki þekkingu til að segja til um hvort vinna starfsmanna væri of einhæf, en ef vinna ætti að hæfingu starfsmanna yrðu að koma til leiðbeinendur með sérstaka menntun. Ýmsir aðrir aðilar sem tengst hafa starfsemi vinnustofunnar gáfu skýrslur fyrir dómi. Rétt er að rekja stuttlega þau atriði sem helst þykja skipta máli varðandi atriði er lýtur að framkvæmd þeirrar áminningar sem um er deilt og varðandi óánægju með störf stefnanda vegna meints skorts á samstarfsvilja hennar við samstarfsfólk sitt og yfirmenn. Fram kom við meðferð málsins að a.m.k. einu sinni, vorið 1996, var haldinn fundur stefnanda, starfsleiðbeinanda á vinnustofunni, fyrirsvarsmanna stefnda og forstöðumanna sambýla á Selfossi. Var sá fundur að tilstuðlan stefnanda eftir að henni höfðu borist kvartanir til eyrna. Eggert Jóhannesson framkvæmdastjóri stefnda kvaðst að loknum þeim fundi hafa lýst yfir að hann myndi ekki mæta á annan slíkan fund þar sem forstöðumenn sambýlanna að Árvegi 8, Vallholti 9 og Vallholti 12-14 og stefnandi yrðu að ná samkomulagi um þau mál sem upp komu, en það hefði hins vegar ekki tekist. Fram kom hjá Eggert og Dóru Eyvindardóttur, deildarstjóra stefnda að atvik máls hafi verið með þeim hætti sem lýst er í framangreindri áminningu. Nefndi Eggert að á fundinum 21. febrúar 1997 hafi kynning á ávirðingum í garð stefnanda fyrst og fremst varðað neitun hennar að vinna eftir verkefnalistanum. Fundurinn sem hafi átt að vera 27. febrúar 1997 hafi verið til þess að leiðrétta ef um einhvern miskilning væri að ræða og gefa stefnanda kost á að bæta ráð sitt. Kvaðst Dóra vita til þess að stefnandi hafi, samkvæmt hennar ráðleggingum, reynt að fá upplýsingar frá öðrum stofnunum um framkvæmd hæfingar. Þá hafi hún ítrekað boðið stefnanda aðstoð faglærðs starfsfólks stefnda við gerð skýrslu um endurskipulagningu vinnustofunnar á grundvelli verkefnalistans. Hins vegar hafi ekki staðið til að kaupa tæki til hæfingar, eða fjölga starfsfólki. Þó nefndi Dóra að hún teldi að það þyrfti tvo leiðbeinendur til að vinna við hæfingu þriggja einstaklinga á meðan að hæfing ætti sér stað. Bæði Dóra og Eggert kváðust vera ánægð með störf þess sem ráðinn var í stað stefnanda. María Jónsdóttir, fyrrum forstöðumaður sambýlisins að Vallholti 12-14, kvað árekstra sína við stefnanda aðallega hafa stafað af því að stefnandi og leiðbeinendurnir á vinnustofunni hafi lítið gert fyrir einn fatlaðan heimilismann sambýlisins sem sendur hafi verið á vinnustofuna. Sá maður sé líkamlega fatlaður og geti lítið tjáð sig. Stefnanda og leiðbeinendum vinnustofunnar hafi fundist sem viðkomandi ætti ekkert erindi á vinnustofuna vegna mikillar fötlunar og að það væri mannréttindabrot gagnvart honum að senda hann þangað. Vitnið kvað aðstæður nú vera breyttar gagnvart honum þar sem hann fengi nú hæfingu á vinnustofunni, sem vitnið taldi að bjóða hefði átt upp á fyrr. Vigdís Anna Hjaltadóttir, forstöðumaður sambýlisins að Árvegi 8, kvaðst oft hafa kvartað við stefnda um að það starfsmenn væru í of einhæfri vinnu. Þá kvaðst vitnið hafa gert athugasemdir við það við stefnanda að af hálfu vinnustofunnar væri ekki gerð athugasemd við það þó einn heimilismaður af sambýlinu mætti of seint til vinnu á vinnustofuna og stefnandi hefði átt að sjá til þess að reyna að halda þeim manni betur til vinnu en gert hefði verið. Vitnið Sigrún Þorvarðardóttir, forstöðuþroskaþjálfi, og forstöðumaður heimilisins að Vallholti 9, þar sem fimm fjölfatlaðir einstaklingar búa, kvaðst hafa átt þátt í að semja verkefnalistann fyrir vinnustofuna. Vitnið taldi það nægilegt að hæfing færi fram með þeim hætti sem nú væri, þ.e. án sérmenntaðra starfsmanna, en með ráðgjöf frá henni og fleirum sem tengdust vinnustofunni. Vitnið kvað þrjá af heimilismönnum Vallholts 9 hafa farið á vinnustofuna, meðan stefnandi var þar, en aðstaða fyrir þá hafi ekki verið til staðar og það hafi m.a. verið ástæðan fyrir gerð verkefnalistans. Á síðastnefndum þremur vitnum var að skilja að samskipti þeirra við stefnanda hafi ekki verið sem skyldi, en stefnandi hafi lýst því yfir á fundinum haustið 1996 að hún hafi ekki talið að um kvartanir hefði verið að ræða, heldur frekar umræðu um málefni þeirra einstaklinga sem hlut ættu að máli. Fyrir dómi lýsti stefnandi þessum samskiptum sínum við forstöðumenn einnig á þessa lund. Þá lýstu forstöðumenn yfir ánægju sinni með þær breytingar sem orðið hafa á vinnustofunni, en fundurinn haustið 1996 hafi ekki breytt neinu í samskiptum þeirra við vinnustofuna. Vitnið Erlín Kristín Karlsdóttir, tók við stöðu stefnanda eftir að stefnanda var sagt upp störfum. Vitnið kvaðst enn vera að vinna að verkefnalistanum og nefndi að nú hefði verið ráðin matráðskona til starfa á vinnustofunni, eins og nauðsynlegt hefði verið. Vitnið Halla Harpa Stefánsdóttir, forstöðuþroskaþjálfi á hæfingarstöðinni í Bæjarhrauni, Hafnarfirði, staðfesti það að hún teldi að verkefnalistinn væri ekki fagmannlega unnin. Vitnið kvað sumar tilvísanir í listanum vera frá hæfingarstöðinni í Bæjarhrauni komnar, en byggðar á misskilningi og vanþekkingu og ekki hefði verið leitað álits þeirra áður en verkefnalistinn var gerður. Vitnið kvað stefnanda hafa haft samband við sig vegna verkefnalistans og hún hefði veitt stefnanda svör miðað við þær forsendur sem fram hafi komið hjá stefnanda og í verkefnalistanum. Kristján Valdemarsson, forstöðumaður starfsþjálfunarstaðarins Örva í Kópavogi, kvað sig og Geirlaugu G. Björnsdóttur, þroskaþjálfa, hafa tekið á móti stefnanda og svarað spurningum hennar um möguleika til að vinna samkvæmt listanum. Vitnið kvaðst þekkja til vinnustofunnar og álit hans og Geirlaugar hafi verið það að listinn væri ekki þess eðlis að hægt væri að vinna eftir honum. Fyrrum samstarfsmenn stefnanda á vinnustofunni, Arnþrúður Sæmundsdóttir, Aðalheiður Óskarsdóttir, Olga Birna Jóhannsdóttir og Katrín Súsanna Björnsdóttir, báru allar stefnanda vel söguna. Kváðust þær ekki vita til annars en að kvartanir um störf hennar hafa verið litlar. Þó kom fram í máli Katrínar Súsönnu að fyrirspurn hafi komið frá stefnda vegna kvörtunar einnar forstöðukonunnar varðandi starfsmann vinnustofunnar og jafnframt hefði Dóra Eyvindardóttir sagt að það hefði „rignt inn“ kvörtunum vegna vinnustofunnar. Í framhaldi af því hafi stefnandi og leiðbeinendur á vinnustofunni óskað eftir fundi með forstöðumönnum. Á fundinum hafi komið fram ýmsar athugasemdir frá forstöðumönnum, mismunandi réttmætar að mati vitnisins. Síðastnefnd vitni kváðu vinnustofuna hafa breyst gífurlega. Nú væru margir starfsmenn annars staðar í vinnu, í raun hafi verið opnaður nýr vinnustaður fyrir suma og miklar breytingar hafi verið gerðar á húsnæðinu og ný tæki keypt. Fram kom að stefnandi hafi sýnt þeim starfsleiðbeinendum verkefnalistann og þær hafi reynt að finna út úr því hvernig vinna mætti eftir listanum, en án árangurs. Vitnin Olga Birna og Aðalheiður og Arnþrúður kváðu framkvæmdastjóra stefnda hafa þá sagt við þær að slík niðurstaða yrði að vera skrifleg, þar sem hann nyti ekki nægilegrar aðstoðar frá ráðuneytinu. Þá kom fram að stefnandi hélt starfsmannafundi reglulega og gerði starfslýsingar þó ekki hafi þær verið skriflegar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður að um ráðningarsamband hennar og stefnda hafi gilt lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hafi áminning hennar þurft að uppfylla skilyrði 21. gr. laganna, en samkvæmt 44. gr. laganna sé skylt að veita áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa starfsmanni færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á m.a. rætur að rekja til óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns. Stefnandi byggir kröfu sína um skaðabætur á því, að áminning sú sem stefnanda var veitt af stefnda hafi verið ólögmæt. Enginn fótur hafi verið fyrir þeirri áminningarástæðu, sem tilgreind hafi verið í áminningarbréfi framkvæmdastjóra stefnda, þ.e. óhlýðni við yfirboðara með því að skila honum greinargerð vegna verkefnalistans. Í því sambandi bendir stefnandi á í fyrsta lagi, að samkvæmt samtali stefnanda við framkvæmdastjóra stefnda, þar sem stefnandi hafi greint framkvæmdastjóranum frá vandkvæðum við að framfylgja verkefnalistanum, hafi framkvæmdastjórinn farið þess á leit við stefnanda, að hún sýndi fram á það skriflega að breytingar honum samkvæmt væru óframkvæmanlegar, framkvæmdastjórinn vissi það sjálfur en þeir í ráðuneytinu tækju ekki mark á honum. Kveður stefnandi greinargerðina því hafa verið vandaða og fagmannlega umsögn um fyrirhugaðar breytingar, í samræmi við fyrirmæli yfirmanns stefnanda, ekki gegn þeim. Í öðru lagi hafi stefnandi ekki óhlýðnast fyrirmælum framkvæmdastjóra stefnda eins og þau komu fram á verkefnalistanum, með greinargerð sinni. Í tilvitnuðum niðurstöðuorðum greinargerðar stefnanda hafi ekki falist óhlýðni, heldur hafi verið um að ræða metnaðarfulla tilraun stefnanda til að upplýsa yfirmann sinn um það, að fyrirhugaðar breytingar væru óframkvæmanlegar, miðað við þá aðstöðu, sérþekkingu og fjölda leiðbeinenda, sem vinnustofan bjó yfir. Til þess að ráðast í breytingarnar hafi því verið nauðsyn á því að bæta aðstöðu og fjölga starfsfólki. Í þriðja lagi hafi fyrirmæli framkvæmdastjórans samkvæmt verkefnalistanum verið óframkvæmanleg, að óbreyttum mannafla, sérþekkingu og aðstöðu, eins og stefnandi hafi lýst í greinargerð sinni. Hafi stefnandi vísað m.a. til samtala við forstöðumenn Hæfingarstöðvarinnar Bæjarhrauni, Hafnarfirði og Örva, Kópavogi, sem starfi náið með fötluðum. Stefnandi kveður það nú staðfest að hún hafi haft rétt fyrir sér að þessu leyti, þar sem starfsfólki hafi verið fjölgað og aðstaða bætt. Fyrirmæli, sem ekki sé mögulegt að framfylgja falli ekki undir orðalagið „löglegar fyrirskipanir yfirmanna“ í 15. gr. laga nr. 70/1966 og það að framfylgja ekki slíkum fyrirmælum geti ekki talist til „óhlýðni“ samkvæmt 21. gr. sömu laga. Í fjórða lagi hafi framkvæmdastjóra stefnda borið, áður en hann veitti stefnanda áminningu á grundvelli skýslunnar, að rannsaka nákvæmlega hvort greinargerð stefnanda hafi stuðst við gild rök, t.d. með samanburði við aðrar sambærilegar stofnanir. Þetta hafi ekki verið gert og sé þar um brot á 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að ræða. Í fimmta lagi er á það bent varðandi framangreindar málsástæður, að líta verði til þeirrar aðstöðu, sem stefnandi hafi verið í er hún hafi séð sig tilneydda til að senda frá sér framangreinda greinargerð. Stefnandi hafi borið ábyrgð á vinnustað, þar sem u.þ.b. tuttugu fatlaðir einstaklingar stundi verndaða vinnu. Stefnandi hafi mikla þekkingu og reynslu af málefnum fatlaðra og hún hafi sem forstöðumaður vinnustofunnar á rúmum tíu árum átt verulegan þátt í mótun hennar. Lög nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, taki til starfseminnar og geri lögin ásamt öðrum meginreglum íslensks réttar strangar kröfur um aðbúnað og þjónustu við fatlaða einstaklinga. Í ljósi þessa hafi verið sérstakt tilefni fyrir framkvæmdastjóra stefnda til að taka greinargerð stefnanda alvarlega og vanda málsmeðferð en ekki grípa til þeirra ómálefnalegu ráðstafana sem mál þetta sé sprottið af. Þar sem áminning stefnanda hafi verið ólögmæt samkvæmt framangreindu hafi skilyrði uppsagnar samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 ekki verið fyrir hendi. Því sé uppsögnin ólögmæt og veiti stefnanda rétt til skaðabóta. Um stefnufjárhæðina. Stefnandi kveðst hafa unnið í rúman áratug við framangreint starf er hún missti stöðu sína 55 ára að aldri. Hún hafi verið atvinnulaus síðan. Við mat á tjóni stefnanda vegna uppsagnarinnar beri m.a. að hafa í huga aldur hennar, kyn, menntun og starfsreynslu. Atvinnumöguleikar 55 ára gamallar konu, sem hafi gagnfræðapróf, sé búsett á Selfossi og hafi alla sína starfsreynslu við að sinna fötluðu fólki, séu fáir. Þetta eigi sérstaklega við um störf þar sem þekking hennar og reynsla komi að notum. Þá beri að hafa í huga að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður og því notið réttinda samkvæmt lögum nr. 70/1996 og lögum nr. 29/1963, um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hafi stefnandi því mátt vænta þess að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka ríkisstarfsmanna svo lengi sem viðkomandi starfsemi yrði haldið áfram á vegum ríkisins og hún gerðist ekki brotleg í starfi. Stefnukrafa hennar um skaðabætur vegna fjártjóns 3.143.664 krónur sé því síst of há, en hún samsvari launum stefnanda í tvö ár, miðað við laun stefnanda eins og þau voru í apríl 1997. Stefnandi gerir ennfremur kröfu um miskabætur að fjárhæð 250.000 krónur, með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi kveður þá kröfu vera hóflega, enda hafi uppsögnin og uppsagnarástæðan valdið stefnanda verulegum ærumissi. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að uppsögn hafi verið lögmæt og í samræmi við gildandi ráðningarsamning, sem verið hafi með þriggja mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti. Samkvæmt því bresti algerlega stoð fyrir kröfum stefnanda um bætur úr hendi stefnda vegna uppsagnarinnar. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Auk tilvísunar til ákvæða í ráðningarsamningi vísar stefndi til 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stefndi kveður stefnanda hafa verið veitt áminning, með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996, vegna ámælisverðrar háttsemi í starfi sem forstöðumaður vinnustofunnar að Gagnheiði 39. Áminningin hafi verið fyllilega lögmæt og réttmæt. Stefnanda hafi verið kynnt efni fyrirhugaðrar áminningar og henni gefinn kostur á að tala máli sínu. Áminningin hafi komið til vegna skorts á samstarfsvilja af hálfu stefnanda, með því að hún hafi neitað að hlýða lögmætum fyrirmælum yfirboðara og sinna nauðsynlegu samstarfi við samstarfsaðila. Með greinargerð stefnanda þar sem hún lýsti því yfir að henni væri ekki fært að sinna hinum nýja verkefnalista sem henni var afhentur í lok desember 1996 hafi stefnandi haft að engu lögmæt fyrirmæli yfirboðara, sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa verið áminnta sérstaklega fyrir að hafa skilað greinargerð vegna verkefnalistans, heldur hafi það verið nefnt sem dæmi um skort hennar á samstarfsvilja, en í áminningarbréfinu hafi komið fram að ítrekaðar kvartanir hefðu borist frá samstarfsaðilum stefnanda og aðstandendum starfsmanna vinnustofunnar vegna skorts á samstarfsvilja. Stefndi nefnir að stefnandi hafi kosið að sleppa því að mæta til fundarins með framkvæmdastjóra stefnda og Dóru Eivindardóttur, sem fyrirhugaður hafi verið 27. febrúar 1997 og hafi stefnandi ekki tjáð sig um efni fyrirhugaðrar áminningar. Þrátt fyrir að það komi fram í áminningarbréfi hverju það myndi varða ef stefnandi bætti ekki ráð sitt, þá hafi engin teikn komið fram um að stefnandi myndi gera það. Stefnandi hafi hins vegar ritað bréf sitt til aðstandenda starfsmanna vinnustofunnar hinn 4. mars 1997 og óskað eftir því að þeir ræddu við hana um áminninguna hefðu þeir átt einhvern hlut að máli. Þá hafi stefnandi lýst því yfir að henni væri ómögulegt að vinna einhver verk þvert um hug sinn til að þóknast yfirboðara sínum. Þar með hafi stefnandi lýst því yfir að það væri ekki vilji til þess af hennar hálfu til að bæta samstarf við yfirboðara og fylgja fyrirmælum hans. Þá byggir stefndi á því að yfirmaður stefnanda hafi haft lögmætan rétt til að áminna stefnanda fyrir að fara ekki að fyrirmælum sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996. Framkvæmdastjóri stefnda hafi átt mat um það hvaða starfsmenn hann teldi að best gætu farið að fyrirmælum um stjórn og starfsemi stofnunarinnar. Vinnuveitandi stefnanda hafi því ekki þurft að sæta gagnrýni stefnanda á starfseminni og hafi við þessar aðstæður verið rétt og skylt að slíta ráðningarsamningi með lögmæltum hætti. Stefndi kveður áminningu til stefnanda hafa verið lögmæta og byggða á efnislega réttmætum grundvelli og ástæðum og að skylt hefði verið að veita hana samkvæmt ákvæðum 21. gr. laga nr. 70/1996. Fyrir hafi legið að stefnandi hafi sýnt óhlýðni við löglegt boð yfirmanns og ekki sýnt vilja til að ná fullnægjandi árangri í starfi. Stefndi mótmælir því eindregið að óvilji stefnanda til að sinna fyrirmælum megi skoðast sem metnaðarfull tilraun til að upplýsa yfirmann sinn um að verkefnaskipan hans væri óframkvæmanleg. Stefnda hafi ekki borið skylda til að rannsaka gagnrýni stefnanda á starfsemi stofnunarinnar. Um skyldu þess efnis sé hvorki mælt fyrir um í lögum nr. 70/1996 né ráðningarsamningi. Þá mótmælir stefndi að 10. gr. laga nr. 37/1993 geti átt við í þessu máli, enda hafi við stjórn og stefnumörkun stofnunarinnar ekki verið tekin ákvörðun um réttindi og skyldur stefnanda. Stefndi kveður að innri málefni um stjórn og starfsemi stofnana teljist ekki vera stjórnvaldsákvarðanir um rétt eða skyldu manna, sbr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi kveður lög nr. 70/1996 ganga framar lögum nr. 37/1993 varðandi réttindi og skyldur starfsmanna. Mál stefnanda hafi verið nægilega rannsakað enda hafi verið að fullu upplýst að stefnandi hafi ekki viljað gegna þeim skyldum sem henni var falið. Samkvæmt framansögðu hafi uppsögn stefnanda einnig verið í samræmi við ákvæði 43. gr. og 44. gr. laga nr. 70/1996, enda hafi áminning í engu borið tilætlaðan árangur. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að sátt hafi verið um starfsemi vinnustofunnar og vísar um það til gagna málsins og framburðar vitna fyrir dómi. Stefndi kveður stefnanda hafa átt mjög erfitt með að eiga samskipti við þá sem tengst hafi starfsemi vinnustofunnar, t.d. við Dóru Eyvindardóttur, deildarstjóra ráðgjafadeildar stefnda, Önnu Hjaltadóttur, forstöðumann sambýlisins að Árvegi 8, Maríu Jónsdóttur, forstöðumann sambýlisins að Vallholti 12-14 og Sigrúnu Þorvarðardóttur forstöðuþroskaþjálfa, Vallholti 9, sem telji að starf stefnanda hafi ekki skilað þeim árangri sem eðlilegt geti talist af vernduðum vinnustað. Vegna þessara kvartana hafi stefndi fengið þau Annettu Ingimarsdóttur, iðjuþjálfa og Andés Ragnarsson, sálfræðing, til að meta í hverju ætti að breyta starfseminni. Í skýrslu þeirra hafi verið margt í starfsemi vinnustofunnar sem mætti bæta og hafi Annetta talið að skilgreina þyrfti markmið vinnustofunnar upp á nýtt, en stofnunin gæti auðveldlega sinnt margþættri starfsemi fyrir fatlaða, þar sem fram færi hæfing, starfshæfing og vernduð vinna. Annetta hafi gagnrýnt marga þætti starfseminnar, en Andrés m.a. bent á að bæta þyrfti úr faglegum römmum vinnustofunnar og gera bragarbót á vinnubrögðum. Hins vegar hafi úrvinnsla og undirtektir stefnanda vegna þessara skýrslna engar verið og þegar verkefnalistinn, sem m.a. hafi verið byggður á lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra og úttektum sérfræðinganna tveggja, var kynntur, hafi höfnun stefnanda á breytingum verið alger. Þar sem samskipti stefnanda við samstarfsaðila hafi hvorki verið góð né árangursrík og stefnandi hafi ekki viljað fara eftir verkefnalista, hafi forstöðumanni stefnda verið skylt að áminna stefnanda samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda sem rangri að óframkvæmanlegt sé eða hafi verið að vinna eftir verkefnalistanum og að framkvæmdastjóri stefnda hafi viðurkennt það í samtölum við stefnanda, eða að greinargerð stefnanda hafi verið samin að einhverju leyti að tilhlutan framkvæmdastjórans. Þótt leita hafi þurft eftir fjármagni til að framkvæma breytingar á vinnustofunni, hafi það ekki verið viðurkennt af hálfu framkvæmdastjórans að breytingar hafi verið óframkvæmanlegar. Ávallt hafi legið fyrir að sú stefna að koma á þjónustu fyrir fjölfatlaða einstaklinga á sambýlum sem ekki hafi notið hennar fyrr. Því er mótmælt að þurft hafi að ráða fleira fólk vegna þessa, en samanlagt starfshlutfall starfsmanna hafi aðeins aukist um 10%. Í stað stefnanda hafi verið ráðinn ófaglærður starfsmaður, rétt eins og stefnandi, til að veita vinnustofunni forstöðu. Sá verkefnalisti sem um er rætt hafi nýst ágætlega við endurskipulagningu vinnustofunnar, sbr. greinargerðir Dóru Eyvindardóttur, deildarstjóra, Erlínar Karlsdóttur, forstöðumans og Sigrúnar Þorvarðardóttur, forstöðuþroskaþjálfa. Engin vandamál hafi orðið við að koma á þjónustu og verndaðri vinnu fyrir þá fjölfötluðu einstaklinga sem stefnandi hafi talið ófært að láta í té. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða grundvöllur sé fyrir bótakröfu hennar, þótt talið yrði að áminning hafi ekki byggst á réttmætum forsendum. Stefnandi hafi ekki getað treyst því að fá frekari bætur vegna ráðningarslita, en sem næmu launum í uppsagnarfresti, en fyrir liggi að stefnanda voru greidd þriggja mánaða laun án vinnuskyldu. Stefnandi hafi heldur ekki getað treyst því að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka ríkisstarfsmanna, enda hafi gilt um ráðninguna gagnkvæmur uppsagnarfrestur. Stefndi kveðst mótmæla sérstaklega miskabótakröfu stefnanda, enda hvorki lagaskilyrði né tilefni til að dæma stefnanda miska. Uppsögn ráðningarsamningsins hafi ekki verið ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda og bresti því skilyrði fyrir beitingu 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé þetta sjálfstæð ástæða til sýknu af öllum kröfum stefnanda. Vegna varakröfu sinnar vill stefndi benda á, að bótakrafa geti ekki samsvarað tveggja ára launum, eins og stefnandi haldi fram. Stefnandi hafi ekki rökstutt kröfu sína. Engu tjóni, samsvarandi tveggja ára launum, sé fyrir að fara í tilviki stefnanda og engri réttarreglu sé til að dreifa þess efnis að bætur megi ákvarða á þann hátt er uppsögn byggi á gildum ákvæðum ráðningarsamnings. Bótakrafa stefnanda sé að þessu leyti langt umfram það sem dómvenja, á grundvelli 3. mgr. 11. gr. eldri laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38/1954, gefi tilefni til, ef stefnandi hefði hins vegar notið skipunar í starf, sbr. reglu þá er nú gildi að þessu leyti um embættismenn í 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Að lokum mótmælir stefndi því sérstaklega að miða eigi við yfirvinnu og orlofsgreiðslur ef bætur verða dæmdar með hliðsjón af föstum launum stefnanda, en í því tilviki kæmi aðeins til greina að miða við föst mánaðarlaun án yfirvinnu, sem hafi í apríl 1997 numið 96.871 krónum. Stefndi reisir kröfur sínar um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstöður. Eins og rakið hefur verið var stefnandi ráðin til starfa hjá stefnda 12. janúar 1987, samkvæmt samningi með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, segir m.a.: „Forstöðumaður stofnunar hefur rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi...“. Hins vegar segir í 44. gr. sömu laga: „Skylt er að veita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi, þar á meðal ef uppsögn stafar af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Ef starfsmaður óskar skal rökstyðja uppsögn skriflega. Ef hún á rætur að rekja til ástæðna sem greindar eru í 21. gr. má bera hana undir hlutaðeigandi ráðherra.“. Þá segir í 21. gr. laganna: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt.“ Áður en stefnanda var veitt lausn frá störfum bar stefnda að taka skýra afstöðu til þess á hvaða lagagrunni það var gert. Við úrlausn þessa máls verður ekki litið til 43. gr. laga nr. 70/1996 í þessu sambandi, heldur ber við það að miða að uppsögn stefnanda hafi stuðst við 44. gr. laga nr. 70/1996. Er það eðlilegt miðað við starf stefnanda, sem var ráðin ótímabundið og aðdraganda uppsagnarinnar, auk þess sem framlögð gögn í málinu bera það nokkuð með sér, sbr. t.d. orð áminningarbréfs til stefnanda, þar sem tvisvar sinnum var sérstaklega skírskotað til 21. gr. laganna, jafnframt því sem tekið var fram að stefnanda væri gefinn kostur á að bæta ráð sitt fyrir 18. apríl 1997, ella yrði henni sagt upp störfum. Kemur næst til skoðunar hvort áminning stefnanda hafi verið lögmæt þannig að stefnda hafi verið rétt að víkja stefnanda úr starfi. Í 30. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, er kveðið á um verndaða vinnustaði. Vinnustofan að Gagnheiði 39, Selfossi er rekin og fjármögnuð af stefnda, sem er ríkisstofnun sem starfar eftir 12. gr. laga um málefni fatlaðra. Framkvæmdastjóri svæðisskrifstofunnar var næsti yfirmaður stefnanda. Upplýst er að starfsemi vinnustofunnar var með tiltölulega fastmótuðu sniði áður en stefnanda var sagt upp störfum. Fötluðum starfsmönnum hafði þó fjölgað eftir því sem fram liðu stundir og voru u.þ.b. 20 þegar stefnanda var sagt upp störfum. Starfsleiðbeinendur voru fimm í 4,4 stöðugildum, auk eins starfsmanns frá Atvinnutryggingarsjóði sem starfaði að hluta til í þágu vinnustofunnar. Eini leiðbeinandinn sem hafði einhverja menntun varðandi málefni fatlaðra var í 60% starfi, en aðrir starfsleiðbeinendur voru án sérstakrar menntunar á þessu sviði. Forstöðumaður sá sem ráðinn var í starf stefnanda var ekki með meiri reynslu eða þekkingu en stefnandi á þessu sviði. Í áminningarbréfi stefnda kemur fram að ástæða áminningarinnar hafi verið skortur á samstarfsvilja stefnanda. Eins og að framan er rakið virðist óánægjan aðallega hafa beinst að því að mikið fatlaðir starfsmenn fengju ekki á vinnustofunni það atlæti og hæfingu sem þeim best hentaði. Hins vegar voru stefnandi og aðrir leiðbeinendur vinnustofunnar óánægðir með hversu mikill fjöldi starfsmanna var sendur til vinnustofunnar og að verulega fötluðum starfsmönnum var komið fyrir á vinnustofunni, án þess að aðstaða, fjármagn eða starfskraftur væri til staðar til að sinna þeim. Af framburði aðila og vitna fyrir dómi, verður að telja að meginástæða áminningarinnar hafi ekki verið óhlýðni stefnanda við lögleg boð yfirmanna sinna að öðru leyti en því sem nemur skýrslu stefnanda er gerð var í tilefni títtnefnds verkefnalista stefnda og háttsemi stefnanda í kjölfar skýrslunnar. Enda laut viðvörun í áminningarbréfi að skýrslunni, en ekki að öðrum atriðum. Auk þess kvað framkvæmdastjóri stefnda viðbrögð sín, eftir fund forstöðumanna sambýla og starfsleiðbeinanda á vinnustofunni haustið 1996 vegna þessarar óánægju, hafa verið þau, að um væri að ræða samskiptamál þess eðlis að hann tæki ekki afstöðu til þeirra, heldur væri það viðkomandi að leita sameiginlega að lausnum. Verður því ekki séð að af hálfu stefnda hafi verið tekin skýr afstaða til þess hvort kvartanir þessar um störf stefnanda og að nokkru leyti um störf annarra starfsleiðbeinanda vinnustofunnar, væru á rökum reistar. Eins og rakið hefur verið ákvað stefndi að gefa mikið fötluðum einstaklingum möguleika á hæfingu á vinnustað stefnanda, í samræmi við markmið laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992. Í 1. mgr. 8. gr. reglugerðar um atvinnumál fatlaðra nr. 376/1996 segir: „Í hæfingu felst kerfisbundin og alhliða starfs- og félagsleg þjálfun. Með hæfingunni skal stuðlað að því að einstaklingar verði hæfari til iðju eða atvinnuþátttöku. Stefnt skal að því að hæfingin sé tímabundin. Ekki er skylt að greiða laun fyrir hæfingu.“ Framkvæmdastjóri stefnda lagði því fyrir stefnanda títtnefndan verkefnalista og óskaði eftir skýrslu frá stefnanda um það hvernig uppfylla mætti verkefnalistann. Eins og stefnandi rakti í skýrslu sinni leitaði hún aðstoðar sérfræðinga áður en hún gerði skýrsluna. Hafa þeir sérfræðingar staðfest fyrir dómi að niðurstöður stefnanda sem hún kemst að í skýrslunni séu réttar. Meðal annars var um að ræða forstöðumann vinnustofunnar við Bæjarhraun þar sem hæfing fyrir mikið fatlað fólk hefur verið stunduð um árabil. Í verkefnalistanum var þó sérstaklega vísað til þess til að haft hefði verið mið af starfseminni þar. Þá ber að hafa í huga að niðurstöður stefnanda eru með þeim fyrirvara, að miðað væri við þær forsendur sem henni voru sannanlega gefnar. Þannig að ef ekki kæmi til aukin aðstaða, tæki, aukinn starfskraftur og að sérstök fagþekking kæmi í öðru formi en sem ráðgjöf utanaðkomandi sérfræðinga, væri verkefnalistinn óframkvæmanlegur og ekki á hennar færi að framfylgja honum. Í málinu liggja frammi gögn sem sýna að stefndi hafði áður en verkefnalistinn var gerður leitað eftir fjármagni frá ríkissjóði, m.a. vegna væntanlegs aukins umfangs í starfsemi vegna hæfingar. Að virtum framburði samstarfsmanna vinnustofunnar er einnig upplýst að starfsemi vinnustofunnar að Gagnheiði 39, Selfossi hefur tekið töluverðum breytingum frá því að stefnanda var sagt upp störfum, þannig að nokkrir starfsmenn vinnustofunnar eru nú starfandi á almennum vinnumarkaði, sumt af starfsemi vinnustofunnar á sér nú stað í öðru húsi, auk þess sem sérhæfð tæki til hæfingar hafa verið keypt. Virðist sem breytingum þessum sé ekki með öllu lokið. Svo virðist sem stefnandi hafi upphaflega ætlað að reyna að uppfylla verkefnalistann, auk þess sem í skýrslu stefnanda segir að hægt væri að nálgast markmið verkefnalistans um hæfingu á vinnustofunni með því að skipta deginum niður milli hæfingar og vinnu. Samkvæmt því sem að framan er rakið, verður ekki annað séð en að skýrsla stefnanda hafi verið samin eftir bestu samvisku miðað við þær forsendur sem stefnanda voru gefnar og að höfðu samráði við reynda aðila á þessu sviði. Þrátt fyrir að ákvörðunarvald um stefnumörkun á starfsemi vinnustofunnar sé stefnda, verður samkvæmt framansögðu ekki talið að með skýrslu sinni hafi stefnandi brotið hlýðniskyldu sína gagnvart stefnda og „þar með haft að engu lögmæt fyrirmæli yfirboðara um starf [sitt], sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996.“, eins og segir í áminningarbréfi til stefnanda. Að teknu tilliti til stöðu Dóru Eyvindardóttur hjá stefnda, verður heldur ekki talið sannað, gegn andmælum stefnanda, að stefnandi hafi á fundinum hinn 21. febrúar 1997 verið boðuð til fundar hinn 27. febrúar 1997, eins og stefndi heldur fram. Að því virtu sem að framan er rakið, lítur dómurinn svo á að þegar af þeirri ástæðu að áminning sú sem um ræðir var ekki byggð á lögmætum forsendum, voru ekki lagaskilyrði fyrir uppsögn stefnanda samkvæmt ákvæðum 44. gr. laga nr. 70/1996. Því ber stefnanda bætur úr hendi stefnda, að teknu tilliti til fastra launa hennar hjá stefnda, en laun fyrir svokallaða fasta yfirvinnu er hluti af föstum launum hennar. Liðið er tæpt ár frá því að stefndi sagði stefnanda upp störfum og er stefnandi enn atvinnulaus, en því er ekki mótmælt að stefnandi hefur leitað sér að vinnu allt frá þeim tíma. Stefnandi var 55 ára gömul er henni var sagt upp störfum og hefur sína starfsreynslu á þessu atvinnusviði. Því er fallist á það með stefnanda að atvinnumöguleikar stefnanda eru ekki miklir, sérstaklega varðandi störf þar sem þekking hennar og reynsla kemur að notum. Hins vegar ber að hafa í huga að stefnandi fékk greidd laun frá stefnda út uppsagnarfrest, eða allt til 31. júlí 1997. Með vísan til alls þessa þykja bætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 1.600.000 krónur. Hins vegar er fallist á það með stefnda að lagaskilyrði séu ekki fyrir því að dæma stefnanda miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og er stefndi því sýknaður af kröfu um miskabætur. Ber stefnda því að greiða stefnanda 1.600.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingardegi 12. nóvember 1997 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum skal stefndi greiða stefnanda 280.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Ólafur Börkur Þorvaldsson, héraðsdómari, kveður upp þennan dóm, en uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna mikilla starfsanna dómara. Dómsorð: Stefndi, Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi, kt. 540880-0269, greiði stefnanda, Elsu Jónsdóttur, kt. 060142-3519, 1.600.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 12. nóvember 1997 til greiðsludags. Stefndi er sýknaður af kröfum stefnanda um miskabætur. Stefndi greiði stefnanda 280.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 213/2000
Kærumál Nauðungarsala Lögvarðir hagsmunir
K og L mótmæltu því við sýslumann að beiðni H um nauðungarsölu á fasteign B næði fram að ganga. Sýslumaður hafnaði mótmælum K og L, sem lýstu því yfir að þeir myndu bera ákvörðun hans undir héraðsdóm. Lögmaður H samþykkti að ákvörðunin yrði borin undir héraðsdóm, en dró samþykkið til baka með bréfi til sýslumanns sama dag. Talið var að lögmaður H hefði ekki getað horfið frá yfirlýsingu sinni með tilkynningu til sýslumanns og væri því fullnægt skilyrðum til að K og L leituðu úrlausnar héraðsdóms um ákvörðunina samkvæmt XIII. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hins vegar þóttu K og L, sem eingöngu áttu veðrétt í fasteigninni og höfðu á þeim grundvelli lýst kröfum í söluverð hennar, ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að koma í veg fyrir að nauðungarsala næði fram að ganga að beiðni H. Var ákvörðun sýslumanns því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. maí 2000, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 21. apríl 1999 um að hafna mótmælum varnaraðila gegn nauðungarsölu á fasteigninni að Einholti 6a á Akureyri. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði staðfest og varnaraðilum gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms mótmæltu varnaraðilar því að nauðungarsala á fasteigninni að Einholti 6a næði fram að ganga samkvæmt beiðni sóknaraðila þegar sýslumaður tók nauðungarsöluna fyrir til að halda áfram uppboði 21. apríl 1999, en af hálfu gerðarþola var þar ekki mætt. Fulltrúi sýslumanns hafnaði mótmælunum og lýstu þá varnaraðilar yfir að þeir leituðu úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun hans. Lögmaður sóknaraðila lýsti sig þessu samþykkan og færði fulltrúinn til bókar að aðgerðir við nauðungarsöluna væru stöðvaðar þar til niðurstaða lægi fyrir, sbr. 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991. Frá þessari yfirlýsingu gat lögmaðurinn ekki horfið, svo sem hann leitaðist við að gera síðar sama dag með tilkynningu til sýslumanns. Var því fullnægt skilyrðum til að sóknaraðilar leituðu úrlausnar héraðsdóms um ákvörðunina samkvæmt XIII. kafla laga nr. 90/1991. Samkvæmt gögnum málsins eiga varnaraðilar veðrétt í fasteigninni og hafa á þeim grundvelli lýst kröfum í söluverð hennar samkvæmt 49. gr. laga nr. 90/1991. Þeir ættu kost á að mótmæla frumvarpi sýslumanns til úthlutunar söluverðs ef þar yrði ráðgerð greiðsla til sóknaraðila, sem myndi skerða úthlutun til þeirra af söluverði eignarinnar. Varnaraðilar hafa á hinn bóginn ekki sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að koma í veg fyrir að nauðungarsala nái fram að ganga að beiðni sóknaraðila. Samkvæmt því verður staðfest ákvörðun sýslumanns um að hafna mótmælum varnaraðila. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum lét héraðsdómari hjá líða að gefa gerðarþola við nauðungarsöluna kost á að láta málið til sín taka, svo sem rétt hefði verið samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 21. apríl 1999 um að hafna mótmælum varnaraðila, Landsbanka Íslands hf. og Kjarnafæði hf., gegn kröfu sóknaraðila, Hólafélagsins ehf., um nauðungarsölu á fasteigninni að Einholti 6a á Akureyri. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. maí 2000. Mál þetta barst dómnum með bréfi Árna Pálssonar hrl., dags. 4. maí 1999 og móteknu 5. s.m. Málið var þingfest þann 21. maí 1999 en munnlega flutt og tekið til úrskurðar 19. apríl s.l. Sóknaraðilar málsins eru Landsbanki Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík og Kjarnafæði ehf., kt. 581289-1899, Fjölnisgötu 1B, Akureyri. Varnaraðili er Hólafélagið ehf., kt. 560997-3029, Helgamagrastræti 23, Akureyri. Sóknaraðilar gera þær dómkröfur, að ákvörðun sýslumannsins á Akureyri um að nauðungarsala skuli fara fram að kröfu varnaraðila á fasteigninni Einholti 6a, Akureyri, verði felld úr gildi og að varnaraðili verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Varnaraðili gerir þá kröfu, að ákvörðun sýslumannsins á Akureyri frá 21. apríl 1999 um að nauðungarsala nái fram að ganga á fasteigninni Einholti 6a, Akureyri, að kröfu varnaraðila, verði staðfest. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Sóknaraðilar lýsa málavöxtum á þann hátt, að hinn 4. nóvember 1998 hafi verið móttekin beiðni lögmanns varnaraðila, Sigurðar Eiríkssonar hdl., um nauðungaruppboð á fasteigninni Einholti 6a, Akureyri. Beiðnin hafi verið byggð á „veðskuldabréfi“ (sic) útgefnu af Baldvin Þorvaldssyni til Víðis Gunnarssonar 15. október 1993. „Veðskuldabréfið“ (sic) beri ekki vexti og sé tryggt með 2. veðrétti í Einholti 6a. Fyrstu afborgun hafi átt að greiða 10. október 1994, en þegar greiðsluáskorun hafi verið skrifuð af lögmanni varnaraðila í júní 1998 hafi ekkert verið búið að greiða af bréfinu. „Veðskuldabréfið“ (sic) hafi síðan verið framselt af Víði Gunnarssyni til útgefanda þess 10. nóvember 1993, sem hafi framselt það 12. nóvember s.m. til föðurbróður síns Brynjars Baldvinssonar. Brynjar hafi framselt bréfið til varnaraðila þar sem hann sé stjórnarformaður og Þorvaldur Baldvinsson faðir Baldvins framkvæmdastjóri. Sóknaraðilum hafi þótt einsýnt að „veðskuldabréfið“ (sic) væri málamyndagerningur sem eingöngu hafi verið gefið út til að koma í veg fyrir að skuldheimtumenn Baldvins gætu leitað fullnustu í fasteigninni Einholti 6a. Á greindum forsendum hafi nauðungarsölu þeirri, sem fram hafi átt að fara á fasteigninni 21. apríl 1999, verið mótmælt. Hinn 31. maí 1999 hafi verið óskað eftir opinberri rannsókn á tilurð og meðferð „veðskuldabréfsins“ (sic) og hafi lögregluskýrslur úr henni verið lagðar fram í máli þessu. Í kjölfar þessa hafi lögmaður varnaraðila ritað sýslumanninum á Akureyri bréf fyrir hönd Baldvins Þorvaldssonar, þess hins sama og hann hafi krafist nauðungarsölu hjá, og gert kröfu um að fjárnámum sóknaraðila verði aflýst af Einholti 6a. Sóknaraðilar kveðast líta svo á, að þessi vinnubrögð lögmannsins staðfesti að „veðskuldabréfið“(sic) sé hreinn málamyndagerningur og lögmaðurinn því í raun að gæta hagsmuna Baldvins Þorvaldssonar með þessum sérstaka hætti. Sóknaraðilar kveðast byggja á því, að „veðskuldabréfið“ (sic) sé ótvíræður málamyndagerningur, til þess gerður að skjóta eign Baldvins Þorvaldssonar undan aðför skuldheimtumanna. Í gangi sé opinber rannsókn á tilurð og meðferð „veðskuldabréfsins“ (sic) og hafi í málinu verið lagðar fram þær lögregluskýrslur sem lokið sé við að taka, en eftir sé að taka skýrslu af Baldvin Þorvaldssyni, sem búsettur sé erlendis. Þrátt fyrir að rannsókn sé ekki lokið liggi fyrir, að „veðskuldabréfið“ (sic) hafi gengið á milli manna án þess að handhafar þess hafi nokkurn tíma átt kröfu á hendur útgefandanum og sé svo einnig um varnaraðila máls þessa. Aldrei hafi verið greitt af „veðskuldabréfinu“ (sic), en samkvæmt ákvæðum þess hafi fyrsti gjalddagi verið 10. október 1994. Af framburði föður og föðurbróður Baldvins hjá lögreglu verði ekki annað ráðið, en skjalið hafi verið hugsað sem einhverskonar trygging á skuld milli þessara manna, sem að þeirra sögn hafi orðið til á áttunda áratugnum. Kveða sóknaraðilar heimilt, samkvæmt 2. mgr. 6.gr. laga nr. 90, 1991, að krefjast nauðungarsölu á eign ef gerðarbeiðandi byggi beiðni sína á veðskuldabréfi og sé ljóst, að varnaraðili styðji beiðni sína við nefnda reglu. Því hljóti að koma til skoðunar hvort margnefnt skjal sé veðskuldabréf, en sóknaraðilar telji augljóst að svo sé ekki. Skjalið sé ekki skuldaviðurkenning útgefanda í raun, svo sem leitt hafi verið í ljós með þeirri lögreglurannsókn, sem fram hafi farið. Það að skjalið uppfylli ytri formskilyrði sé ekki nægjanlegt til að það geti verið uppboðsheimild þar sem í raun sé um málamyndasamning að ræða, en allir þeir sem nálægt margnefndu skjali hafi komið séu sammála um að það eigi ekki að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Skjalið hafi því ekkert gildi að lögum, sbr. 34. gr. samningalaga nr. 7, 1936. Framsal á „veðskuldabréfinu“ (sic) til útgefanda skömmu eftir útgáfu þess kveða sóknaraðilar hafa leitt til þess, að réttindi og skyldur samkvæmt efni þess hafi komist á sömu hendi. Framsal útgefanda eftir það til föðurbróður síns, án endurgjalds og án þess að hann ætti nokkra kröfu á hendur útgefandanum sé hrein markleysa og til þess gerð að blekkja hugsanlega skuldheimtumenn útgefanda. Varnaraðili máls þessa hafi aldrei átt neina kröfu á hendur útgefanda skjalsins né heldur aðrir þeir, sem verið hafi handhafar þess og því sé eðlilegt að líta svo á, að eftir að útgefandi skjalsins hafi fengið það framselt, hafi réttindi, sem það hefði hugsanlega geta veitt handhafa þess, fallið niður. Sóknaraðilar kveða varnaraðila máls þessa eða forsvarsmenn hans ekki hafa verið í góðri trú þegar þeir hafi fengið skjalið framselt. Framburður stjórnarformanns varnaraðila í skýrslu hjá lögreglu verði ekki skilinn öðruvísi en svo, að eini tilgangurinn með stofnun varnaraðila hafi verið sá, að eiga hið margnefnda „veðskuldabréf“ (sic). Stjórnarformaðurinn sé föðurbróðir útgefandans og svo virðist sem það hafi í raun verið faðir útgefandans sem hafi haft veg og vanda af stjórnun varnaraðila. Sóknaraðilar kveða í máli þessu ekki tilefni til að deila við lögmann varnaraðila um hvort að hann eða aðrir þeir, sem að málinu hafi komið, hafi framið refsivert athæfi, en ljóst sé að það láti nærri. Kveða sóknaraðilar ekki verða séð hvaða máli það skipti hvenær fjárnámum sóknaraðila hafi verið þinglýst eða hvort að það beri að afmá þau úr þinglýsingabók. Sóknaraðilar séu aðilar að nauðungarsölunni hvort sem fjárnám þeirra séu þinglýst eða ekki. Sóknaraðilar kveða liggja fyrir í málinu endurrit fyrirtöku vegna fyrirhugaðrar nauðungarsölu. Í því endurriti komi skýrt fram, að lögmaður varnaraðila hafi samþykkt að málinu skyldi skotið til Héraðsdóms Norðurlands eystra. Það verði að líta á nefnt samþykki sem málflutningsyfirlýsingu sem varnaraðili sé bundinn af. Ekki verði því séð að það stoði varnaraðila að vísa til 4. mgr., sem eigi líklega að vera 22. gr., laga nr. 90, 1991. Varnaraðili kveður hið umdeilda skuldabréf fullnægja skilyrðum 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90, 1991 um nauðungarsölu og sé það því gild uppboðsheimild. Kveðst varnaraðili hafa eignast skuldabréfið með samfelldri röð framsala. Hann mótmæli því að sú staðreynd, að gerðarþoli hafi um tíma aftur orðið eigandi þess, leiði til að skuldabréfið sé ekki gild nauðungarsöluheimild, enda hafi sóknaraðilar ekki bent á neitt í reglum um viðskiptabréf, sem renni stoðum undir nefnda fullyrðingu þeirra. Varnaraðili kveður skuldabréfið ekki vera málamyndagerning, en jafnvel þó svo væri þá sé það mótbára sem falli niður gagnvart varnaraðila samkvæmt reglum sem gildi um viðskiptabréf. Þá hafi ekkert komið fram sem renni stoðum undir þá fullyrðingu, að um refsivert athæfi hafi verið að ræða í tengslum við útgáfu skuldabréfsins, enda sé það vandséð hvernig varnaraðili geti tengst slíku þar sem hann hafi eignast bréfið löngu eftir útgáfu þess. Jafnframt verði til þess að líta, að skjölum þeim, sem sóknaraðiljar byggi málsaðild sína á, hafi ekki verið þinglýst á fasteignina Einholt 6a, Akureyri fyrr en 11-14 mánuðum eftir að skuldabréfi varnaraðila var þinglýst á greinda eign. Réttaráhrif þinglýsingar þeirra fjárnáma, sem sóknaraðiljar byggi aðild sína á, kveður varnaraðili vera fallin brott samkvæmt 37. gr. þinglýsingalaga nr. 39, 1978, þar sem meira en 5 ár séu liðin frá því að þau voru færð í þinglýsingabækur og ekki hafi verið þinglýst yfirlýsingu frá rétthöfum um að höftin séu ekki fallin niður. Framangreint leiði til að sóknaraðilar hafi ekki réttarlega hagsmuni af rekstri máls þessa. Varnaraðili kveður samþykki samkvæmt 4. mgr. (sic) laga nr. 90, 1991 ekki hafa verið fyrir hendi, sem eigi að leiða til að kröfur og málsástæður sóknaraðila komist ekki að í málinu. Þá sé því mótmælt að aðrar málsástæður og lagarök komist að, en nefnd séu í málskotsskjali sóknaraðila dags. 4. maí 1999. Um lagarök kveðst varnaraðili vísa vegna málskostnaðarkröfu til 2. mgr. 75. gr., sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90, 1991 um nauðungarsölu, sbr. 129. og 130. gr. einkamálalaga nr. 91, 1991. Varðandi virðisaukaskatt á málskostnað sé vísað til laga nr. 50, 1988. Álit dómsins: Ekki verður séð að ákvæði 37. gr. þinglýsingalaga nr. 39, 1978, hafi á nokkurn hátt áhrif á aðild sóknaraðila að máli þessu, sbr. ákvæði 3. tl. 2. gr. laga um nauðungarsölu. Þeir eru því réttilega aðilar máls þessa, sbr. einnig ákvæði 73. gr. og 74. gr. síðastnefndra laga. Við fyrirtöku fulltrúa sýslumannsins á Akureyri þann 21. apríl 1999, vegna nauðungarsölu fasteignarinnar við Einholt 6a á Akureyri, lýsti lögmaður varnaraðila, Sigurður Eiríksson hdl., sig samþykkan því, að sóknaraðilar bæru undir dóminn þá ákvörðun fulltrúa sýslumanns, að taka ekki til greina framkomin mótmæli sóknaraðila og framhalda nauðungarsölu eignarinnar. Með bréfi rituðu síðar sama dag afturkallaði lögmaður varnaraðila samþykki sitt og krafðist þess, að nauðungarsölunni yrði fram haldið. Þessu hafnaði fulltrúi sýslumanns með bréfi dags. 29. apríl 1999. Telja verður, með vísan til grunnraka 45. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, að varnaraðili sé bundinn af framangreindri yfirlýsingu lögmanns síns, sbr. og 2. mgr. 77. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90, 1991. Telst áskilið samþykki 4. mgr. 22. gr. laga um nauðungarsölu því liggja fyrir í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga um nauðungarsölu verður almennum reglum um meðferð einkamála í héraði beitt við meðferð mála samkvæmt XIII. kafla laganna, eftir því sem þær geta átt við. Í 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála segir, að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verði til. Sú málsástæða sóknaraðila, að hið umdeilda veðskuldabréf sé málamyndagerningur, kom fyrst fram í málinu í þinghaldi fimmtudaginn 10. júní 1999, er lögmaður sóknaraðila lagði fram afrit bréfs síns dags. 31. maí s.á. til lögreglustjórans á Akureyri. Hins vegar er nefnda málsástæðu ekki að finna í bréfi lögmannsins til dómsins dags. 4. maí 1999, er markaði upphaf málsins hjá dómnum. Í nefndu bréfi sínu til lögreglustjórans á Akureyri fer lögmaðurinn fram á opinbera rannsókn vegna meðferðar og tilurðar veðskuldabréfsins. Verður ekki séð að framangreind vinnubrögð lögmanns sóknaraðila séu í andstöðu við ákvæði 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála, enda bera gögn málsins ekki með sér, að sóknaraðilar hafi haft efni til að koma fram með nefnda málsástæðu fyrr en þeir gerðu. Verður því að taka efnislega afstöðu til greindrar málsástæðu. Upphaflegur kröfuhafi samkvæmt umræddu veðskuldabréfi, Víðir Gunnlaugsson, bar hjá lögreglunni á Akureyri 28. júní 1999, að hann hafi gefið Baldvin Þorvaldssyni munnlega heimild til að greina hann sem kröfuhafa samkvæmt skuldabréfinu. Hins vegar hafi skuldari bréfsins, nefndur Baldvin, aldrei skuldað honum höfuðstól bréfsins kr. 3.000.000,-. Þá staðfesti Víðir, að hann hafi 10. nóvember 1993 framselt bréfið til Baldvins, án þess að fá nokkur verðmæti í staðinn. Var helst að skilja á Víði að þetta hafi hann gert af greiðasemi við Baldvin, sem hafi ætlað að koma bréfinu í verð. Víðir hafi sjálfur hins vegar ekkert hagnast á þessu. Brynjar Baldvinsson, föðurbróðir Baldvins Þorvaldssonar, bar fyrir lögreglu 28. júní 1999, að hann hafi eignast veðskuldabréfið þann 12. nóvember 1993 er Baldvin hafi framselt bréfið til hans. Kvaðst Brynjar ekki hafa látið Baldvin hafa neitt í staðinn fyrir bréfið. Þá kvað hann Baldvin aldrei hafa skuldað sér neitt. Staðfesti Brynjar að hann hafi framselt bréfið til Hólafélagsins ehf. 1. desember 1997. Hann hafi enn ekkert fengið fyrir bréfið, en eigi inni hjá félaginu vegna þess. Þá hafi Baldvin aldrei greitt neitt til hans af bréfinu. Kvað Brynjar Þorvald, föður Baldvins, skulda sér peninga vegna bátaviðskipta, sem hann hafi staðið í á árunum 1970-1980 og endað hafi með að ábyrgðir hafi fallið á Brynjar vegna skulda Þorvaldar. Um tengsl sín við varnaraðila þessa máls bar Brynjar, að hann væri stjórnaformaður Hólafélagsins ehf. og eigandi þess, ásamt Þorvaldi Baldvinssyni. Aðspurður kvað Brynjar starfsemi varnaraðila felast í stofnun félagsins og eign margnefnds skuldabréfs og hafi varnaraðili verið stofnaður í þeim eina tilgangi að eiga skuldabréfið. Við yfirheyrslu hjá lögreglu þann 8. júlí 1999 kvaðst Þorvaldur Baldvinsson, faðir Baldvins Þorvaldssonar, ekki eiga neinn hlut í varnaraðila og ekki sitja í stjórn félagsins né vera framkvæmdastjóri þess. Þá kvaðst hann staðfesta þann framburð Víðis Gunnlaugssonar, að Baldvin hafi ekki skuldað Víði neina peninga þegar bréfið hafi verið útbúið, en ætlunin hafi hins vegar verið að gera peninga úr bréfinu. Þorvaldur hafi beðið Baldvin um að heimila sér að veðsetja Einholt 6a fyrir kr. 3.000.000,- með útgáfu nefnds skuldabréfs árið 1993, sem síðan hafi verið ætlunin að selja svo að hægt væri að greiða Brynjari. Bréfið hafi verið útbúið, en þegar átt hafi að selja það hafi komið í ljós, að það hafði verið framselt til skuldara og það því óseljanlegt. Þorvaldur kvaðst þá hafa samið við Brynjar um að hann héldi bréfinu þar til krafa vegna kvóta, sem Þorvaldur hafi átt útistandandi, yrði greidd. Baldvin hafi því framselt bréfið til Brynjars. Síðar hafi komið í ljós, að það kæmi engin greiðsla fyrir kvótann og hafi Baldvin þá sagt við Brynjar, að hann skyldi innheimta bréfið með því að ganga að fasteigninni Einholt 6a. Brynjar hafi ekki viljað að uppboð á eign Baldvins bróðursonar hans yrði auglýst sem gert að kröfu hans. Hann hafi því stofnað Hólafélagið ehf. til að hægt væri að innheimta skuldina án þess að nafn hans kæmi við sögu. Brynjar hafi síðan afhent Hólafélaginu ehf. bréfið til eignar og Hólafélagið ehf. síðan sett það í innheimtu. Eins og hér hefur verið rakið báru Víðir Gunnlaugsson og Þorvaldur Baldvinsson fyrir lögreglu, að Baldvin Þorvaldsson hafi ekki staðið í neinni skuld við Víði er hið umdeilda skuldabréf var gefið út. Þá virðist ljóst, samkvæmt framburði Víðis, Þorvaldar og Brynjars Baldvinssonar, að aldrei hafi verið greitt af bréfinu og að aldrei hafi komið til neitt endurgjald þegar bréfið hafi verið framselt, en Brynjar bar þó að hann ætti inni hjá varnaraðila vegna framsals bréfsins til félagsins. Sú fullyrðing Þorvaldar, að Baldvin hafi, er ljóst hafi verið orðið að engin greiðsla kæmi fyrir áðurnefndan kvóta, samþykkt að Einholt 6a, Akureyri, yrði sett að veði vegna framangreindrar skuldar Þorvaldar við Brynjar, hefur ekki verið staðfest af Baldvin og er hvergi í gögnum málsins neitt að finna, sem staðfestir þessa fullyrðingu. Þá er frásögn Þorvaldar af tilurð Hólafélagsins ehf. með nokkrum ólíkindum og verður til þess að líta, að hún fær lítinn stuðning í framburði Brynjars, sem þó er stjórnarformaður og eigandi að félaginu. Verður því að telja nægjanlegar löglíkur að því leiddar, með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið, að umrætt veðskuldabréf sé málamyndagerningur, þ.e. honum hafi ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu, og hafi því ekkert gildi að lögum, sbr. og gagnályktun frá 34. gr. samningalaga nr. 7, 1936. Af framan röktum framburði Brynjars Baldvinssonar, stjórnarformanns og eiganda að varnaraðila, er ljóst, að honum hlaut, er hann persónulega framseldi skuldabréfið til varnaraðila, að vera kunnugt um eðli skuldabréfsins. Fullyrðing varnaraðila, um að félagið hafi verið í góðri trú er það eignaðist skuldabréfið, getur af þeim sökum vart staðist og getur varnaraðili því ekki byggt rétt á bréfinu. Skjalið er þar af leiðandi ekki gild uppboðsheimild. Er því fallist á kröfu sóknaraðila í málinu og felld úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri frá 21. apríl 1999, um að nauðungarsala skuli fara fram að kröfu varnaraðila á fasteigninni Einholti 6a, Akureyri. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu þykir rétt að varnaraðili greiði sóknaraðilum óskipt kr. 100.000,- í málskostnað. Úrskurð þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. Ú S K U R Ð A R O R Ð : Felld er úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri frá 21. apríl 1999, um að nauðungarsala skuli fara fram að kröfu varnaraðila á fasteigninni Einholti 6a, Akureyri. Varnaraðili, Hólafélagið ehf., greiði sóknaraðiljum, Landsbanka Íslands hf. og Kjarnafæði hf., kr. 100.000,- óskipt í málskostnað.
Mál nr. 1/2017
Kærumál Afhending gagna
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu B Ltd. um að S yrði undir rekstri máls K ehf. á hendur B Ltd. gert að afhenda afrit af skýrslum um lausafjárstöðu K hf. sem sendar hefðu verið S á nánar tilgreindu tímabili. Fyrir lá að B Ltd. hafði ekki skorað á K ehf. að kanna hvort umrædd gögn væru í fórum hans og leggja þau fram fyndust þau hjá honum. Var ekki talið að B Ltd. hefði fært haldbær rök fyrir því að honum væri ekki nægilegt að skora á K ehf. að leggja fram umbeðin gögn að því viðlögðu að dómurinn myndi bregðast við hugsanlegri neitun hans með því að telja hann samþykkja staðhæfingar B Ltd. um efni þeirra, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 29. desember 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 9. janúar 2017. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að varnaraðila yrði undir rekstri máls Kaupþings ehf. á hendur sóknaraðila gertað afhenda afrit af skýrslum um lausafjárstöðu Kaupþings banka hf. sem sendarvoru varnaraðila fyrir tímabilið 1. ágúst til 30. september 2008. Kæruheimilder í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Bank of America Merrill LynchInternational Ltd., greiði varnaraðila, Seðlabanka Íslands, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2016.Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 11. júní 2012. Stefnandi er Kaupþing hf., Borgartúni 26,Reykjavík, og stefndi er Bank of America Merrrill Lynch International Ltd., 2King Edward Street, London, Englandi. Við fyrirtöku málsins 10. nóvember 2016 lagði stefndi frambeiðni um að Seðlabanka Íslands yrði með úrskurði gert skylt að afhenda afritaf skýrslum um lausafjárstöðu Kaupþings ehf., kt. 560882-0419, Bortartúni 26 íReykjavík, sem sendar voru Seðlabanka Íslands fyrir tímabilið 1. ágúst til ogmeð 30. september 2008. Stefndi byggirbeiðnina á ákvæðum 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Í beiðninni kemur fram að stefndi hafi farið þess á leit viðSeðlabanka Íslands að framangreind gögn yrðu afhent en að hinn 9. september sl.hafi Seðlabankinn hafnað þeirri beiðni með vísan til þagnarskylduákvæðis 1.mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands. Með bréfi dómara tilSeðlabanka Íslands, dagsettu 10. nóvember sl., var seðlabankastjóra kynntbeiðnin og hann kvaddur til að sækja dómþing við fyrirtöku málsins með vísantil 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Einnig var honumgefinn kostur á því að leggja fram skriflega greinargerð vegna umræddrarbeiðni. Seðlabanki Íslands afhenti dómara skriflegar athugasemdir sínar innangefins frests. Við fyrirtöku málsins 12. þessa mánaðar var málsaðilum, aukfulltrúa Seðlabanka Íslands, gefinn kostur á munnlegum athugasemdum. Þááréttaði fulltrúi Seðlabanka Íslands mótmæli gegn beiðni stefnda um afhendingugagna. Lögmaður stefnanda kvaðst ekki geta tjáð sig um það, hvort umrædd gögnværu í fórum stefnanda og tók undir sjónarmið Seðlabanka Íslands. Af hálfustefnda var beiðnin ítrekuð og færð fyrir henni rök. Að loknum munnlegum athugasemdum lögmanna var beiðni stefndatekin til úrskurðar.Með beiðni sinni óskar stefndi eftir því að Seðlabanka Íslandsverði með úrskurði dómsins skyldaður til að afhenda afrit skýrslna umlausafjárstöðu Kaupþings hf. frá tilgreindu tímabili. Fram kemur í greinargerðSeðlabanka Íslands að þau gögn, sem beiðni stefnda lýtur að, séu til og ívörslu stofnunarinnar. Kröfu sína um aðgang að framangreindum skýrslum byggirstefndi á ákvæðum 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Stefndi vísar til þess að þrátt fyrir að umbeðin gögn kunniað falla undir þagnarskyldu á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001, umSeðlabanka Íslands, hafi dómstólar fallist á að skylda Seðlabankann til aðafhenda gögn, sem falli undir lagaákvæðið, aðila máls þegar hagsmunir aðila afþví að fá gögn afhent eru meiri en hagsmunir Seðlabanka Íslands af því að haldaefni gagnanna leyndu. Þá sé ákvæðum laga nr. 36/2001 um bankaleynd ogþagnarskyldu ekki ætlað að vernda fjármálafyrirtækin sjálf, heldurviðskiptavini þeirra. Þá verði ekki séð að sérstaks trúnaðar þurfi að gæta umskýrslur um lausafjárstöðu Kaupþing hf. í ljósi þess að félagið misstistarfsleyfi og hafi verið tekið til slita og hætt starfsemi sem fjármálastofnun.Verulegar fjárhagsupplýsingar félagsins hafi verið birtar í rannsóknarskýrsluAlþingis og þagnarvernd hafi því í raun verið létt af þeim, m.a. hvað varðarupplýsingar í þeim skýrslum sem stefndi krefjist nú aðgangs að. Stefndi kveðst hafa verulega hagsmuni af því að krafa hans náifram að ganga, enda sé fjárhagsstaða Kaupþings á því tímamarki þegarviðskiptin, sem um sé deilt í þessu máli, áttu sér stað eitt af því sem máliskipti við úrlausn á því hvort viðskiptin teljist riftanleg. Með kröfu sinni hyggiststefndi styðja þá málsvörn sína að fjárhagsstaða Kaupþings hafi verið með þeimhætti að riftun komi ekki til álita að enskum lögum. Séu umbeðnar skýrslur umlausafjárstöðu fjarri því að vera bersýnilega þarflausar í skilningi 3. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu Seðlabanka Íslands ereinkum vísað til ákvæða 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 og 2. málsliðar 9. gr.upplýsingalaga nr. 140/2012. Auk þess beri að hafna kröfu stefnda með vísan til3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Þá vísar Seðlabanki Íslands til þess að hafnaberi kröfu stefnda á þeim grundvelli að stefndi eigi að skora á stefnandamálsins að leggja fram umbeðin gögn, sbr. ákvæði X. kafla laga nr. 91/1991. NiðurstaðaÍ þessum þætti málsins reisirstefndi kröfu um afhendingu gagna á ákvæðumX. kafla laga nr. 91/1991 sem fjallar um skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn.Er krafa stefnda um afhendingu gagna úr hendi Seðlabanka Íslands þanniggrundvölluð á því að umbeðin gögn séu stefnda nauðsynleg til þess að styðjamálsástæður sínar í máli því sem stefnandi hefur höfðað gegn honum. Af 3. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991 leiðir að dómara ber að synja kröfu stefnda umafhendingu gagna að því marki sem hann telur þau tilgangslaus til sönnunar. Þá verður jafnframt að líta til þess að samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 verðasönnur með skjölum og öðrum sýnilegum gögnum að meginreglu færðar í einkamálimeð því að málsaðilar leggi fram gögn af þessum toga, sem þeir hafa sjálfirundir höndum, en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. og 3. mgr. 68. gr. sömu lagatil að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verður því aðeins beittað hjá því verði ekki komist. Verði aðili ekki við áskorun gagnaðila umframlagningu gagna getur dómurinn brugðist við neitun aðilans með því að teljahann samþykkja staðhæfingar gagnaðilans um efni þeirra, hafi það á annað borðeitthvert gildi í málinu, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Er það stefnda að færarök fyrir því að þessi leið fullnægi ekki þörfum hans við sönnunarfærslu ímálinu. Óumdeilt er að Seðlabanki Íslands hefur í fórum sínum þærskýrslur, sem stefndi krefst afhendingar á. Hins vegar upplýsti lögmaðurstefnda um það við fyrirtöku málsins 12. desember sl. að af hálfu stefnda hefðihvorki verið skorað á stefnanda né Arion banka hf. að kanna hvort umrædd gögnværu í fórum þeirra og þá hefði ekki verið skorað á stefnanda að leggja þaufram ef þau fyndust hjá honum. Lögmaður stefnda vísaði til þess að samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 hefði Nýi Kaupþing banki hf.tekið í sínar vörslur meðal annars gagnasöfn gamla bankans og það yrði ekki skiliðöðruvísi en svo að umbeðin gögn hefðu flust yfir til nýja bankans haustið 2008og væru því ekki lengur í fórum stefnanda. Lögmaður stefnanda upplýsti aftur ámóti í sama þinghaldi að hann gæti ekki tjáð sig um það, hvort umrædd gögn væruí fórum stefnanda, enda hefði stefndi hvorki skorað á hann að kanna það né aðafla þeirra. Að öllu framangreindu virtu og með vísan til meginreglu laganr. 91/1991 um að sönnur með skjölumog öðrum sýnilegum gögnum verði færðar í einkamáli með því að aðilarnir leggi fram gögn sem þeir hafasjálfir undir höndum er það mat dómsins að stefndi hafi ekki fært haldbær rökfyrir því að honum sé ekki nægilegt að skora á stefnanda að leggja fram umbeðingögn að því viðlögðu að dómurinnbregðist við hugsanlegri neitun hans með því að telja hann samþykkjastaðhæfingar stefnda um efni þeirra, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Tilvitnuðákvörðun Fjármálaeftirlitsins liggur enda ekki frammi í málinu og hefurSeðlabanki Íslands mótmælt áðurrakinni ályktun stefnda af efni hennar. Að svo stöddu verður kröfu stefnda umafhendingu afrita af skýrslum um lausafjárstöðu Kaupþings hf. á tilgreindutímabili því hafnað. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚrskurðarorðKröfu stefnda, Bank of America Merrrill Lynch InternationalLtd., um afhendingu afrita af skýrslum um lausafjárstöðu Kaupþings hf., kt.560882-0419, Borgartúni 26, 105 Reykjavík, sem sendar voru Seðlabanka Íslandsfyrir tímabilið 1. ágúst til og með 30. september 2008, er hafnað.
Mál nr. 121/2016
Kærumál Eignarréttur Eignarnám Vanreifun Skipting sakarefnis Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
E o.fl. höfðuðu mál til hagsbóta fyrir dánarbú S á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. á hendur K aðallega, en Þ til vara. E. o.fl kröfðust þess meðal annars að K yrði dæmdur til að greiða dánarbúinu 74.811.389.954 krónur þar sem K hefði fjórum sinnum tekið eignarnámi hluta af jörðinni V án þess að greiða eignarnámsbætur til dánarbúsins sem ætti beinan eignarétt að jörðinni en K hefði eingöngu greitt umsamdar eignarnámsbætur til eigenda óbeins eignaréttar að jörðinni. Í málinu kærðu E o.fl. úrskurð héraðsdóms þar sem málinu var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að það væri ekki E o.fl., sem stæðu að málsókninni í þágu dánarbús S sem handhafa hins beina eignaréttar að jörðinni, að sýna fram á hvað hafi falist í þeim rétti, heldur réðist inntak hans af því hvert væri eðli og umfang þeirra óbeinu eignarréttinda yfir jörðinni sem mælt var fyrir um að kæmi í hlut S og annarra tiltekinna ættingja M í erfðaskrá þess síðarnefnda frá árinu 1938. Tók Hæstiréttur fram að kröfur þær sem E o.fl. gerðu á hendur varnaraðilum væru skýrar og málatilbúnaður þeirra að öðru leyti svo glöggur að ekkert væri því til fyrirstöðu að dómur yrði lagður á þær. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 11. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. janúar 2016 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar, en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi aðþví er varðar kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ og lagt fyrirhéraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar aðallega málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar, en til vara málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans Kópavogsbæjar og að málskostnaður verðiað öðru leyti felldur niður á báðum dómstigum.Varnaraðilarnir Kópavogsbær og ÞorsteinnHjaltested krefjast hvor um sig staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.IÁ skiptafundi í dánarbúi Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested 4. júní 2013 var meðal annars lagt til af hálfusóknaraðila að krafist yrði af hálfu búsins og innheimtar „eftir atvikum meðhöfðun dómsmáls á hendur Kópavogsbæ og öðrum erfingjum“ bætur vegna eignarnáms ájörðinni Vatnsenda árið 2007 „umfram það sem með réttu átti að koma í hlutannarra erfingja, svo og til heimtu frekari bóta.“ Á skiptafundi í dánarbúinu14. sama mánaðar færði skiptastjóri til bókar að hann hygðist að svo stödduekki ráðast í þessa aðgerð fyrir hönd búsins. Sóknaraðilar höfðuðu síðan málþetta 28. apríl 2014 til hagsbóta fyrir dánarbúið á grundvelli 3. mgr. 68. gr.laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæaðallega, varnaraðilanum Þorsteini Hjaltested til vara og loks öðrumvarnaraðilum til réttargæslu. Höfðu sóknaraðilar tilkynnt skiptastjóradánarbúsins um málshöfðunina með ábyrgðarbréfi 27. sama mánaðar. Í hinum kærðaúrskurði er gerð ítarleg grein fyrir aðdraganda að henni.Í héraðsdómsstefnu kröfðust sóknaraðilarþess aðallega að varnaraðilanum Kópavogsbæ yrði gert að greiða dánarbúinu74.811.389.954 krónur, en til vara 47.558.500.000 krónur, í fyrra tilvikinu meðnánar greindum vöxtum frá 3. maí 2013 og í því síðara frá 23. janúar 2007 tilgreiðsludags. Að því frágengnu gerðu sóknaraðilar kröfu um að varnaraðilinnÞorsteinn yrði dæmdur til að greiða dánarbúinu 2.250.000.000 krónur með nánargreindum vöxtum frá 30. janúar 2007 til greiðsludags. Samkvæmt stefnunni var það tilefnimálshöfðunarinnar að varnaraðilinn Kópavogsbær hafði fjórum sinnum, árin 1992,1998, 2000 og 2007, tekið eignarnámi hluta af jörðinni Vatnsenda „til skipulagsog byggingar í bæjarfélaginu“ og greitt umsamdar eignarnámsbætur í fyrstu tvöskiptin til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, elsta sonar Sigurðar Kristjáns, íþriðja skiptið til dánarbús Magnúsar og loks í það fjórða til varnaraðilansÞorsteins, elsta sonar Magnúsar. Í stefnunni var vísað til þess að af dómumHæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 og 6. desember 2013 í máli nr.740/2013 leiddi að beinn eignarréttur að jörðinni hafi frá andláti SigurðarKristjáns 13. nóvember 1966 verið á hendi dánarbús hans. Óumdeilt væri aðhandhafi beins eignarréttar væri „einn bær til að taka við bótum fyrirlandspjöll eða eignarnám, enda beinist eignarnámið að sviptingu áeignarréttindum og ber eignarnemanum að greiða fyrir fullar bætur.“ Einnig „aðí eignarnámsheimild, sem veitt er samkvæmt lögum, felst skylda eignarnema tilað greiða fyrir eignarnumið land eignarnámsbætur eða „fullt verð“ eins og segirí 1. mgr. 72. gr.“ stjórnarskrárinnar. Þá sagði í stefnunni: „Eignarnámsbætureru í eðli sínu skaðabætur ... Samkvæmt lögum er handhafi beins eignarréttareigandi að eign og ber honum að fá bætur fari fram eignarnám sem skerðireignarréttindi hans. Það er því aðeins handhafi beins eignarréttar að landi semer til þess bær samkvæmt lögum að taka við eignarnámsbótum þegar land er tekið eignarnámi.Stefndi Kópavogsbær getur því ekki losnað undan skyldu sinni til að greiðaeignarnámsbætur til réttmæts eiganda jarðarinnar Vatnsenda, dánarbús SigurðarKristjáns ... með samningum eða greiðslum til annarra“. VarnaraðilinnKópavogsbær hafi vitað eða í öllu falli mátt vita að Magnús og varnaraðilinnÞorsteinn væru ekki réttmætir handhafar beins eignarréttar að jörðinni ogbærinn því verið grandsamur um betri rétt þriðja aðila. Af þeim sökum værusóknaraðilar sem lögerfingjar Sigurðar Kristjáns óbundnir af samningum bæjarinsvið afnotaréttarhafa jarðarinnar og greiðslum til þeirra vegna eignarnámsins. Í stefnunni var því haldið fram að miðaætti greiðslur úr hendi varnaraðilans Kópavogsbæjar til dánarbúsins viðmarkaðsverð á því landi sem tekið var eignarnámi hverju sinni úr jörðinniVatnsenda. Þegar það hafi gerst árið 1992 voru greiddar 31.000.000 krónur íeignarnámsbætur og hafi sú fjárhæð falið í sér fullt verð fyrir hinaeignarnumdu landspildu. Árið 1998 hafi bærinn tekið eignarnámi 54,5 hektaraspildu og væri miðað við að markaðsvirði hennar hafi þá verið 242.222.198krónur, með vísan til úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta um bætur fyrir hvernhektara þegar nánar greint land í Mosfellsbæ var tekið eignarnámi á því ári.Eignarnám bæjarins á árinu 2000 hafi tekið til 90,5 hektara spildu og væri lagttil grundvallar sama verðmæti á hvern hektara og áður greinir, að teknu tillititil hækkunar á vísitölu neysluverðs frá árinu 1998. Samkvæmt því hafi sannvirðihins eignarnumda numið 436.008.845 krónum á verðlagi 1. ágúst 2000. Loks hafibærinn árið 2007 tekið eignarnámi 864,7 hektara spildu og við ákvörðuneignarnámsbóta fyrir hana væri lagður til grundvallar úrskurður matsnefndareignarnámsbóta um bætur fyrir hvern fermetra þegar nánar tiltekið land íNorðlingaholti var tekið eignarnámi árið 2006. Heildarverðmæti hins eignarnumdahafi því verið 47.558.500.000 krónur á verðlagi í byrjun árs 2007. Í stefnunnikom fram að sóknaraðilum hafi verið ómögulegt að hafa uppi kröfur umeignarnámsbætur á hendur varnaraðilanum Kópavogsbæ fyrr en eftir áðurnefndandóm Hæstaréttar 3. maí 2013 og hafi þær því fyrst orðið gjaldkræfar þá. Ísamræmi við það var aðalkrafa sóknaraðila á hendur þessum varnaraðila fundinþannig að framangreindar fjárhæðir voru reiknaðar til verðlags þann dag miðaðvið hækkun á vísitölu neysluverðs frá því að eignarnám fór fram hverju sinni. Varakrafanvar reist á því að skylda varnaraðilans „til að greiða dánarbúinueignarnámsbætur hafi í öllu falli stofnast 23. janúar 2007“ þegar bæjarstjórnhafi tekið ákvörðun um yfirtöku landsins sem þá var tekið eignarnámi. Krafavegna þess væri „í öllu falli ófyrnd“. Í báðum tilvikum væri byggt á því aðdánarbúið ætti rétt á eignarnámsbótum frá varnaraðilanum, en að öðrum kosti réttá skaðabótum sömu fjárhæðar úr hendi hans.Í stefnunni sagði ennfremur: „Verði ekkifallist á aðal- eða varakröfu um skyldu aðalstefnda Kópavogsbæjar til greiðslubóta til handa dánarbúi Sigurðar Kristjáns ... vegna áðurgreinds eignarnáms ífjögur skipti á landi dánarbúsins, er þess til þrautavara krafist aðvarastefndi skili dánarbúi Sigurðar Kristjáns ... því fé sem hann hefur þegarveitt viðtöku úr hendi aðalstefnda vegna eignarnáms á landi dánarbúsins 23.janúar 2007, en greiði því ella skaðabætur sömu fjárhæðar ... Óumdeilt er aðvarastefndi hefur þegar tekið við kr. 2.250.000.000 úr hendi aðalstefnda ...Þar sem varastefndi tók við verðmætum á grundvelli samnings við aðalstefnda íalgjörri upprunalegri vanheimild um eignarrétt sinn stofnast krafa dánarbúsinsá hendur varastefnda þá er hann tekur við verðmætunum.“Varnaraðilarnir Kópavogsbær og Þorsteinn kröfðustbáðir frávísunar málsins í héraði, einkum vegna vanreifunar. Í greinargerð þesssíðarnefnda var meðal annars komist svo að orði: „Loks byggir krafa varastefndaum frávísun allra krafna á hendur honum frá dómi á því, að stefnendur setjikröfugerð á hendur honum fram sem þrautavarakröfu þannig að hún geti einungiskomið til álita falli efnisdómur um sýknu af aðal- eða varakröfu stefnenda áhendur aðalstefnda ... Varastefndi byggir á því að verði kröfu stefnenda áhendur aðalstefnda vísað frá dómi ... þá verði að vísa þrautavarakröfu á hendurvarastefnda frá dómi þar sem efnisdómur um sýknu aðalstefnda sé forsenda þessað hún komi til úrlausnar dómsins.“Að loknum málflutningi um frávísunarkröfurvarnaraðilanna kvað héraðsdómur upp úrskurð 23. september 2015 þar sem kröfunumvar hafnað. Í úrskurðinum komst héraðsdómur meðal annars að þeirri niðurstöðuað dómkröfur og málsástæður sóknaraðila væru skýrar. Ekki yrði séð afgreinargerðum varnaraðilanna að þeir hafi átt í vandræðum með að átta sig ákröfum sóknaraðila og málatilbúnaði þeirra og taka til varna. Ágreiningur uminntak beins og óbeins eignarréttar að jörðinni og hver væri réttur viðtakandieignarnámsbóta varðaði efni máls, sem og ágreiningur um tjón dánarbúsins ogfjárhæð stefnukrafna í málinu. Í því þinghaldi þegar fyrrgreindurúrskurður var upp kveðinn kvaðst héraðsdómari hafa í huga, með vísan til 1.mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði dæmtsérstaklega um greiðslu- og bótaskyldu varnaraðilanna tveggja. Gaf dómarinnmálsaðilum kost á að tjá sig um þessa fyrirætlan sína. Í þinghaldi 2. október2015 voru ekki gerðar athugasemdir af þeirra hálfu við að sakarefninu yrðiskipt og ákvað dómarinn að því búnu að það skyldi gert með þeim hætti sem aðframan greinir. Að lokinni aðalmeðferð í málinu var þvíeins og áður greinir vísað frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði. IIÍ beinum eignarrétti felstalmenn heimild þess, er slíks réttar nýtur, til að hagnýta eignina og ráðstafahenni með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og óbeinum eða takmörkuðum eignarréttindumannarra. Í lögum er handhafi beins eignarréttar oft sagður eigandi að eign, enhandhafi óbeinna eignarréttinda nefndur rétthafi, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr.11/1973 um framkvæmd eignarnáms sem vitnað er til í hinum kærða úrskurði.Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þeirra laga má með eignarnámi, ef eigi leiðir annað afheimildarlögum, aflaeignarréttar að landi og mannvirkjum ásamt því, sem þeim fylgir, skerða umákveðinn tíma eða fyrir fullt og allt eignarrétt eða takmörkuð eignarréttindiyfir fasteign og stofna eða fella niður afnotaréttindi, ítaksréttindi og önnur takmörkuðeignarréttindi yfir fasteignum. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að þegareignarréttar er aflað með eignarnámi skuli öll takmörkuð eignarréttindijafnframt afnumin, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þá segir í 2. mgr. 10.gr. laganna að eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt tileignarnámsbóta skuli meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjum þeirraber.Óbein eignarréttindi á borð við afnotaréttindiveita rétthafanum eingöngu takmarkaðar heimildir yfir eign þannig að handhafihins beina eignarréttar nýtur allra þeirra heimilda annarra sem í eignarréttifelast og eigninni fylgja. Af því leiðir að sé eignin eða hluti hennar tekinn eignarnámiá þann hátt að þeir, sem hafa á hendi beinan eignarrétt og óbeinan, séu sviptirheimildum sínum fyrir fullt og allt verður handhafi hinna takmörkuðu eignarréttindaað sýna fram á, rísi ágreiningur milli hans og handhafa hins beina eignarréttar,hverju fjárhagslegu tjóni hann hafi orðið fyrir sökum eignarnámsins. IIIEins og fram kemur í hinum kærða úrskurðihefur Hæstiréttur slegið því föstu í áðurgreindum dómi í máli nr. 701/2012 og ídómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur að jörðinniVatnsenda sé á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested og að ráðstafaverði þeim rétti til lögerfingja hans eftir almennum reglum I. kafla erfðalaganr. 8/1962. Þar sem sóknaraðilar hafa sem fyrr segir höfðað mál þetta til hagsbótafyrir dánarbúið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 var engin þörf áþví að stefna öðrum varnaraðilum en Kópavogsbæ og Þorsteini Hjaltested til aðþola dóm í málinu.Kröfur þær, sem sóknaraðilar gera á hendurvarnaraðilanum Kópavogsbæ aðallega og varnaraðilanum Þorsteini til vara, sbr.2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, eru skýrar og málatilbúnaður þeirra að öðruleyti svo glöggur að ekkert er því til fyrirstöðu að dómur verði á þær lagður. Samkvæmtframansögðu er það ekki sóknaraðila, sem standa að málsókninni í þágu dánarbúsSigurðar Kristjáns sem handhafa hins beina eignarréttar að jörðinni, að sýnafram á hvað felst í þeim rétti, heldur ræðst inntak hans af því hvert er eðliog umfang þeirra óbeinu eignarréttinda yfir jörðinni sem mælt er fyrir um aðkoma skuli í hlut Sigurðar Kristjáns og nánar greindra ættingja MagnúsarEinarssonar Hjaltested í erfðaskrá þess síðarnefnda frá árinu 1938. Úrlausnþess ræðst fyrst og fremst af skýringu á ákvæðum erfðaskrárinnar og síðan eftiratvikum af mati á því tjóni sem handhafar hinna óbeinu eignarréttinda hafaorðið fyrir vegna umrædds eignarnáms.Með vísan til þess, sem að framan greinir,verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttarmálsins bíði efnisdóms, en varnaraðilunum Kópavogsbæ og Þorsteini verður gertað greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.Það athugist að eins og málið er vaxið verður ekki séð að súákvörðun héraðsdóms 2. október 2015 að skipta sakarefni þess á grundvelliundantekningarákvæðisins í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 muni hafa í för meðsér hagræði við úrlausn þess. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erfelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðilarnir Kópavogsbær ogÞorsteinn Hjaltested greiði óskipt sóknaraðilum, Elísu Finnsdóttur, dánarbúiFinnborgar Bettýjar Gísladóttur, Gísla Finnssyni, Guðmundi Gíslasyni, HansínuSesselju Gísladóttur, Margréti Margrétardóttur, Karli Lárusi Hjaltested,Sigurði Kristjáni Sigurðssyni Hjaltested, Markúsi Ívari Hjaltested og SigríðiHjaltested, hverju um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29.janúar 2016.Málþetta var höfðað 28. apríl 2014 af stefnendum, Elísu Finnsdóttur, Naustabryggju 11, Reykjavík, Finnborgu BettýjuGísladóttur, Austurbrún 6, Reykjavík, Gísla Finnssyni, Álfkonuhvarfi 31,Kópavogi, Guðmundi Gíslasyni, Heiðargerði5, Vogum, Hansínu SesseljuGísladóttur, Tryggvagötu 6, Reykjavík, Karli Lárusi Hjaltested, Ósabakka 19,Reykjavík, Margréti Margrétardóttur, Rauðagerði 16, Reykjavík, Markúsi Ívari Hjaltested, Þrúðvangi 36, Hellu, Sigríði Hjaltested, Godthabsveg6, NörreSnede, Danmörku, og Sigurði Kristjáni Hjaltested, Marargötu4, Vogum. Stefnandi Finnborg lést í nóvember 2015 og hefur dánarbúið tekið viðaðild í málinu. Aðalstefndi er Kópavogsbær, Fannborg 2, Kópavogi. Varastefndier Þorsteinn Hjaltested, Vatnsenda, Kópavogi. Réttargæslustefndueru Kristján Þór Finnsson, Brekkutúni 1, Kópavogi, Kristrún Ólöf Jónsdóttir,Vatnsenda, Kópavogi, Marteinn Þ. Hjaltested, Hestheimum, Hellu, SigurðurKristján Magnússon Hjaltested, Logasölum 9, Kópavogi, og Vilborg BjörkHjaltested, Logasölum 7, Kópavogi. Viðþingfestingu málsins 5. nóvember 2014 var ekki mætt af hálfu réttargæslustefndaKristjáns Þórs.Dómkröfur stefnenda í stefnu málsins eruaðallega þærað aðalstefndi Kópavogsbær verði dæmdur til að greiða dánarbúi SigurðarKristjáns Lárussonar Hjaltested 74.811.389.954 kr., auk vaxtasamkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 3. maí 2013 til5. nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags.Til vara er þess krafist að aðalstefndi verði dæmdur til að greiðadánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 47.558.500.000 kr., auk vaxta samkvæmt 4.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 23. janúar 2007 til 5.nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Tilþrautavara er gerð krafa um að varastefndi verði dæmdur til að greiða dánarbúiSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 2.250.000.000 kr., auk vaxta samkvæmt4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 30. janúar 2007 til 5.nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá er þess aðallega krafist að aðalstefndi, en til varavarastefndi, verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað. Stefnendur gera engar kröfur á hendur réttargæslustefndu.Aðalstefndi krafðistþess aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi. Til vara var þess krafist aðhann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Í báðum tilvikum krafðistaðalstefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda.Varastefndi gerði aðallega kröfu umað dómkröfum stefnenda á hendur honum yrði vísað frá dómi og að stefnendum yrðigert in solidum að greiða varastefnda málskostnað. Til vara krafðistvarastefndi sýknu af dómkröfum stefnenda og að stefnendum yrði gert in solidumað greiða honum málskostnað. Réttargæslustefndu tóku undir kröfuum að máli þessu yrði vísað frá dómi og kröfðust þess að stefnendum yrði gertað greiða réttargæslustefndu málskostnað. Frávísunarkröfu aðalstefnda ogvarastefnda var hafnað með úrskurði 23. september 2015.Íþinghaldi 2. október 2015 var ákveðið, með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr.91/1991, sbr. lög nr. 78/2015, að skipta sakarefni málsins þannig að fyrstverði dæmt sérstaklega um greiðslu- og bótaskyldu aðalstefnda og varastefnda. Kröfugerðstefnenda í þeim þætti málsins er aðallega að viðurkennd verði með dómi skyldaaðalstefnda til að greiða dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltestedeignarnámsbætur vegna eftirgreindra eignarnáma aðalstefnda á spildum úr landijarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi: a) 20,5 hekturum 8. maí 1992; b) 54,5hekturum 13. maí 1998; c) 90,5 hekturum 1. ágúst 2000 og d) 864,7 hekturum 23.janúar 2007. Tilvara krefjast stefnendur þess að viðurkennd verði með dómi skylda aðalstefndatil að greiða dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested skaðabæturvegna þess tjóns sem dánarbúið hafi orðið fyrir vegna eftirgreindra eignarnámaaðalstefnda á spildum úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi: a) 20,5hekturum 8. maí 1992; b) 54,5 hekturum 13. maí 1998; c) 90,5 hekturum 1. ágúst2000 og d) 864,7 hekturum 23. janúar 2007.Verðiaðalstefndi sýknaður af þessum kröfum stefnenda er þess krafist aðallega aðviðurkennd verði skylda varastefnda til að greiða til dánarbús SigurðarKristjáns Lárussonar Hjaltested það fé sem hann tók við sem ætlaður landeigandiúr hendi aðalstefnda samkvæmt gr. 2.1 sáttargerðar aðalstefnda og varastefnda,dagsettrar 30. janúar 2007, sem hluta af greiðslu fyrir eignarnumið land vegnaeignarnáms aðalstefnda á samtals 864,7 hektara spildum úr landi jarðarinnarVatnsenda í Kópavogi 23. janúar 2007. Tilvara er þess krafist að viðurkennd verði skaðabótaskylda varastefnda vegna þesstjóns sem dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested varð fyrir vegnaviðtöku varastefnda sem ætlaðs landeiganda á fé úr hendi aðalstefnda samkvæmtgr. 2.1 sáttargerðar aðalstefnda og varastefnda, dagsettrar 30. janúar 2007, semhluta af greiðslu fyrir eignarnumið land vegna eignarnáms aðalstefnda á samtals864,7 hektara spildum úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi 23. janúar 2007og nýtingar fjárins í eigin þágu. Þáer þess aðallega krafist að aðalstefndi en til vara varastefndi verði dæmdurtil að greiða stefnendum málskostnað. Ekkieru gerðar neinar kröfur á réttargæslustefndu.Bæðiaðalstefndi og varastefndi krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar.Jafnframt gera réttargæslustefndu kröfu um málskostnað. Máliðvar dómtekið að loknum munnlegum málflutningi 7. janúar 2016.I.Málþetta er að rekja til erfðaskrár sem Magnús Einarsson Hjaltested úrsmiður gerðihinn 4. janúar 1938 um jörðina Vatnsenda. Magnús var ókvæntur og barnlaus enhann átti þrjá bræður, Georg Pétur Einarsson Hjaltested, Ólaf ZophaníasEinarsson Hjaltested og Sigurð K. Einarsson Hjaltested. Bræður Magnúsareignuðust ekki börn, utan Georg Pétur sem átti börn, þ. á m. Lárus Hjaltested.Lárus eignaðist sex börn. Þar af voru þrír synir, Sigurður Kristján, GeorgPétur og Jón Einar. Sigurður var þeirra elstur.Meðerfðaskránni arfleiddi Magnús Einarsson Hjaltested sonarson síns, SigurðKristján Lárusson Hjaltested, að öllum eignum sínum: Ég undirritaður Magnús EinarssonHjaltested fyr úrsmiður í Reykjavík, en nú bóndi á Vatnsenda íSeltjarnarneshreppi, sem ekki á neitt afkvæmi, lýsi hér með yfir því, semsíðasta vilja mínum, að með eignir mínar lausar og fastar – allarundantekningarlaust – skal fara á þann hátt, er hér eftir segir, að mér látnum..gr. Allar eignir mínar – fastar oglausar – skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. a/- Hannmá ekki selja fasteign þá er ég nú á – Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi – erhann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrirmeiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðsluerfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnareða henni sjálfri. b/- Hannskal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undirtölulið 2. c/- Arftakimá selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landijarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skuluþær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, ogmá ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyr en þær eru greiddar ábúenda.2.gr. Meðan Lárus Hjaltested faðirSigurðar lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrrnefndri jarðeign, að öðru enþví, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninnihvíla. Allar bætur fyrir landspjöll, semþegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinniber, hefir Lárus Hjaltested eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semjaum, með lögsókn ef með þarf, sem tilheirandi jörðinni að mér látnum, ef ekkihefir verið fullkomlega um það samið áður. Sömuleiðis hefir Lárus Hjaltestedeða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c/-.3.gr. Að Sigurði látnum gengur jarðeigninað erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sésá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar Sigurðar og hans niðja í beinankarllegg o.s.fr. Koll af kolli, þannig að ávalt fær aðeins einn maður allanarfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefirsagt verið. Sé enginn erfingi réttborinn tilarfs frá Sigurði á lífi samkvæmt framanskráðu, þá gengur arfurinn til GeorgsPéturs Hjaltested næst elsta sonar Lárusar, og hans niðja í beinan karllegg,eftir sömu reglum. Sé enginn til í legg Péturs, semuppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til Jóns Einars Hjaltested sonarLárusar og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll afkolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá Lárusi Hjaltested, semuppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru.4.gr. Skildi einhver erfingjanna hættabúskap á Vatnsenda, missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá semnæstur er í röðinni tekur við.5.gr. Ef viðkomandi erfingi er ómyndugurskal fjárhaldsmaður hans ráðstafa ábúðinni þar til hann er myndugur.6.gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðaréttsamkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þauskilyrði, sem Sigurði eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, ersamningurinn hefir inni að halda. Vanrækji einhver það, varðar þaðtafarlaust réttinda missi fyrir hlutaðeigandi.7.gr. Ef afkvæmi Lárusar Hjaltested íkarllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og afandvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður Magnúsar EinarssonarHjaltested á Vatnsenda. Sjóður þessi ávaxtist í ríkisskuldabréfum, bankavaxtabréfum – er beri það með sér, að þau tilheyri sjóðnum – eða sparisjóðiLandsbankans. ¾ hlutar vaxta útborgist árlega, sem styrktarfé, en ¼ hlutileggist við sjóðinn honum til aukningar. Tilgangur sjóðsins skal vera sá, aðstyrkja ungmenni af ættlegg Lárusar Hjaltested til framhaldsmenntunar hvenær semer. Skipulagsskrá viðvíkjandi sjóðiþessum, ef til kemur, fel ég Stjórnarráði Íslands að semja, með þessumskilyrðum er nú voru nefnd.Arfleiðslugjörningi þessum skalþinglýsa á varnarþingi jarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, og hannhvíla sem ævarandi kvöð á þeirri eign.Til staðfestu framanritaðriarfleiðsluskrá í öllum greinum, hefi ég undirritað hana í viðurvist tveggjasérstaklega tilkvaddra vitundarvotta.MagnúsEinarsson Hjaltested lést 31. október 1940 og Sigurður Kristján Lárusson Hjaltestedtók arf í samræmi við erfðaskrána. Henni var þinglýst 9. janúar 1941 semeignarheimild Sigurðar að jörðinni Vatnsenda. Sigurður lést 13. nóvember 1966og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. september 1967. Ágreiningurreis við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested umframangreinda erfðaskrá og ráðstöfun Vatnsenda. Var rekið mál fyrir skiptadómiKópavogs þar sem Margrét, eftirlifandi maki Sigurðar, og ófjárráða börn þeirrakröfðust þess að öllum eignum dánar- og félagsbús Sigurðar og eftirlifandimaka, Margrétar, yrði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga, þar sembrostnar forsendur væru fyrir gildi og framkvæmd erfðaskrár MagnúsarEinarssonar Hjaltested umfram það er segi í upphafi erfðaskrárinnar um að allareignir hans, fastar og lausar, skyldu ganga að erfðum til Sigurðar. MagnúsSigurðsson Hjaltested, sem var elsti sonur Sigurðar og varnaraðili í málinu,krafðist þess að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested yrði „talin gild íöllum greinum“ og veitti honum „óskoraðan rétt til að taka við jörðinniVatnsenda í Kópavogi með öllum gögnum og gæðum, þar á meðal rétt tilleiguafgjalda af sumarbústaðarlöndum jarðarinnar“. Í greinargerð í málinu, semlögð var fram fyrir skiptadómi af hálfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, sagðimeðal annars eftirfarandi: „Erfðaskrá þessi er all sérstæð og gjörhugsuð. Meðhenni er í rauninni gjörð einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignumarfláta. Og það er aðeins umráðarétturinn og rétturinn til að njóta arðs afeignunum, sem erfist, en ekki óskoraður eignaréttur. Er ljóst að með þessuvildi arfláti tryggja það að eignirnar tvístruðust ekki og yrðu að engu ogjafnframt að elzti sonurinn í ætt Lárusar frænda hans hefði örugga fjárhagslegaafkomu og væri einskonar ættarhöfðingi.“ Í niðurstöðu úrskurðar skiptadóms 24.júlí 1967 segir að varnaraðila væri „einum af erfingjum arflátans áskilinnréttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda“. Úrskurðarorð vorusvohljóðandi: „Varnaraðilja, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, er áskilinn réttureftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðinaVatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eruí arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds, dagsettri 4. janúar 1938.Málskostnaður fellur niður.“ Úrskurði þessum var skotið til Hæstaréttar. Ígreinargerð sem þar var lögð fram af hálfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltestedvoru röksemdir hans í héraði ítrekaðar með eftirfarandi hætti: „Það er ekkieignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar ogafnotarétturinn. ... Umbj. m. sækir ekki rétt sinn til jarðarinnar til föðursíns, Sigurðar, heldur beint til arfleifanda, Magnúsar Einarssonar Hjaltested.“Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 var úrskurður skiptadómsstaðfestur. Áskiptafundi í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem haldinnvar 7. maí 1968, voru Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested afhent „umráð og afnotfasteignarinnar Vatnsenda“ og var ákvörðun um það staðfest í dómi Hæstaréttar30. maí 1969 í máli nr. 99/1968. Samadag, 30. maí 1969, kvað Hæstiréttur upp dóm í máli nr. 117/1968, þar semstaðfestur var úrskurður um að Margrét yrði samkvæmt kröfu MagnúsarSigurðssonar Hjaltested borin út af jörðinni Vatnsenda. Skiptaráðandi ritaði skattstjóra bréf 15. ágúst 1969 ítilefni af kröfu um skil á skattframtali fyrir dánarbú Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested þar sem vikið var að réttindum sem það hafi átt yfirVatnsenda: „Búinu tilheyrði ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda, enhann féll til eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá Magnúsar EinarssonarHjaltested, dags. 4. janúar 1938. Skiptaráðandi afhenti áðurgreindum erfingja,Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested jörðina … 7. maí 1968. Þar með fylgdu aðsjálfsögðu tekjur jarðarinnar svo sem leigugjöld og endurgjöld veiðileyfa ...Landseti tók við greiðslu fyrir veiðileyfi seld á sumrinu 1968 ... Deilt er um,hvort sú fjárhæð á að renna til dánarbúsins eða til rétthafa jarðarinnarsamkvæmt áðurnefndri erfðaskrá.“DómiHæstaréttar í máli nr. 99/1968 var þinglýst 25. febrúar 1971 á jörðinaVatnsenda. Samkvæmt veðbókarvottorði 22. september 1976 var Magnús SigurðssonHjaltested „þinglesinn eigandi“ Vatnsenda samkvæmt „heimildarbréfi 30.5.´69“ ogum væri að ræða „eignarland“. Opinberskipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested munu hafa veriðtekin fyrir í skiptarétti Kópavogs á tímabilinu frá 25. febrúar 1967 til 26.maí 1970, en þar á eftir í einu þinghaldi, 15. maí 1972. Opinber skipti ádánarbúinu virðast ekki hafa verið tekin fyrir eftir 15. maí 1972, en einaskjalið varðandi skiptin eftir það tímamark mun vera fyrirspurn innheimtumannsríkissjóðs til skiptaráðanda 12. apríl 1973 um það hvenær vænta mætti aðskiptum lyki. MagnúsSigurðsson Hjaltested lést 21. desember 1999. Eftirlifandi maki hans erKristrún Ólöf Jónsdóttir, en börn þeirra eru Þorsteinn Hjaltested, VilborgBjörk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Hjaltested.Kristrún Ólöf fékk leyfi til setu í óskiptu búi 19. janúar 2000. Í leyfisbréfisýslumanns var jörðin Vatnsendi talin meðal eigna búsins. Þinglýsingar­vottorðiað leyfisbréfi frá sýslumanni var þinglýst á jörðina Vatnsenda semeignarheimild hennar. Hinn 21. nóvember 2000 gerðu þau svohljóðandi skipta­yfirlýsingu:„Með yfirlýsingu þessari er jörðin Vatnsendi Kópavogi færð af nafni MagnúsarSigurðssonar Hjaltested ... yfir á nafn Þorsteins Magnússonar Hjaltested ... ágrundvelli erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938.Undanskilin er 90,5 ha. spilda sem Kópavogsbær hefur tekið eignarnámi skv.samningi dags. 24. nóv. 1999, en er óþinglýst á jörðina. Þessi spilda fellurundir réttindi og skyldur skv. eignarnámssátt við Kópavogsbæ sem talin er meðaleigna í búsetuleyfi ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur.Samkvæmt erfðaskránni gengu allar eigur Magnúsar Einarssonar Hjaltested aðerfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Að Sigurði látnum ájarðeignin að ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til hans niðja íbeinan karllegg. Sigurður Lárusson Hjaltested lést 13. nóvember 1966 og gekk þáeignin til elsta sonar hans, Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Magnús lést 21.desember 1999 og á eignin þá skv. erfðaskránni að ganga til elsta sonar hansÞorsteins Magnússonar Hjaltested. Erfingjar lýsa því yfir að enginn ágreiningurer meðal þeirra um að jörðin, skv. ofanskráðu falli óskipt til ÞorsteinsHjaltested, og hafi engin áhrif á arfstilkall hans úr hinu óskipta búi.Jafnframt er þess óskað að þinglýstu leyfi Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur, dags.19. janúar 2000, til setu í óskiptu búi á jörðina Vatnsenda, verði aflýst ífullu samræmi við skiptayfirlýsingu þessa. Búsetuleyfi ekkju MagnúsarHjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur skal leiðrétt til samræmis við þessakvöð skv. erfðaskránni.“Þessariyfirlýsingu var þinglýst 12. desember 2000 og var Þorsteinn Hjaltested sagður„þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingar­­­vottorði frá 11.janúar 2012. MargrétGuðmundsdóttir Hjaltested lést á árinu 2004. Til lögerfða eftir hana stóðusynir hennar og Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, þeir SigurðurKristján og Karl Lárus, svo og önnur börn hennar, Hansína Sesselja Gísladóttir,Finnborg Bettý Gísladóttir, Guðmundur Gíslason og Margrét Margrétardóttir,ásamt börnum látins sonar hennar, Finns Gíslasonar, þeim Gísla Finnssyni, ElísuFinnsdóttur og Kristjáni Þór Finnssyni. Áárinu 2007 höfðuðu stefnendur Sigurður Kristján og Karl Lárus mál á hendurÞorsteini Hjaltested og kröfðust þess að erfðaskrá Magnúsar EinarssonarHjaltested frá 4. janúar 1938 yrði felld úr gildi þannig að eignum semerfðaskráin kvæði á um yrði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga. Málinuvar vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2007, semstaðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sama ár í máli nr. 560/2007. Hinn23. desember 2008 barst Héraðsdómi Reykjaness beiðni stefnenda SigurðarKristjáns, Karls Lárusar og Sigríðar um að dánarbú Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested yrði tekið til opinberra skipta. Með úrskurði dómsins 29.september 2009 var þessari kröfu hafnað. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember samaár, í máli nr. 599/2009, sagði að samkvæmt málatilbúnaði Sigurðar Kristjáns,Karls Lárusar og Sigríðar væri krafa þeirra reist á því að opinberum skiptum ádánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem hófust 25. febrúar 1967,hafi aldrei verið lokið. Væri sú ályktun rétt stæðu opinberu skiptin enn yfirog væri við svo búið útilokað að taka dánarbúið öðru sinni til opinberraskipta. Niðurstaðan í úrskurði héraðsdóms var því staðfest. Meðbeiðni til Héraðsdóms Reykjaness í febrúar 2011 fóru stefnendur SigurðurKristján, Karl Lárus, Sigríður og Markús Ívar fram á að skipaður yrðiskiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested. Með úrskurði héraðsdóms 26. maí 2011 var þeirri kröfuhafnað. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar og í dómi réttarins 24. ágústsama ár, í máli nr. 375/2011, sagði að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum ádánarbúinu hafi verið lokið og bæri því að taka til greina kröfu um skipunskiptastjóra til að leysa það verk af hendi. Jafnframt sagði í dómiHæstaréttar: „Skiptir í því efni ekki máli þótt fyrir liggi að jörðin Vatnsendier ekki lengur meðal eigna búsins, þar sem Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested,elsta syni Sigurðar Kristjáns Hjaltested, var afhent jörðin á skiptafundi ídánarbúi Sigurðar 7. maí 1968 svo sem fram kemur og staðfest er í dómiHæstaréttar 30. maí 1969, sem birtur er á blaðsíðu 780 í dómasafni réttarinsþað ár.“ Héraðsdómur Reykjaness skipaði skiptastjóra í dánarbúinu 18. nóvember2011.Skiptastjórinnhélt skiptafund 16. janúar 2012 og reis ágreiningur um það hvort jörðinVatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins. Á skiptafundi 9. febrúar sama ár lýstiskiptastjóri þeirri afstöðu að á grundvelli ummæla í dómi Hæstaréttar í málinr. 375/2011 teldi hann að jörðin væri ekki lengur í eigu dánarbúsins, þar semhenni hafi verið ráðstafað til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested á skiptafundi íbúinu 7. maí 1968, svo sem staðfest hafi verið með dómi réttarins í máli nr.99/1968. Ágreiningi um þetta var vísað til héraðsdóms 13. febrúar 2012.Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu með úrskurði 16. nóvember 2012 að jörðinVatnsendi, ásamt öllu því er eigninni fylgdi og fylgja bæri, skyldi vera meðaleigna dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested sem lést 13. nóvember1966. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sbr. dóm 3. maí 2013 í máli nr.701/2012. Ídómi Hæstaréttar frá 3. maí 2013, í máli nr. 701/2012, sagði að dánarbúið værienn til opinberra skipta, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 375/2011. Þá vartekið fram að ekki væri til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða væru til aðhinn beini eignarréttur yrði færður eftir lát Sigurðar 13. nóvember 1966 tilMagnúsar Sigurðssonar Hjaltested, heldur aðeins hvort það hafi í raun þegarverið gert við opinberu skiptin á dánarbúi Sigurðar þannig að sá réttur væriekki lengur á hendi þess. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómsmálinu, sem laukmeð dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968, hafi Magnús Sigurðsson Hjaltested ekkikrafist þess að kveðið yrði á um rétt hans til að taka jörðina Vatnsenda aðarfi eftir föður sinn, heldur rétt hans til að taka við henni. Því til samræmishafi dómkrafa hans verið tekin þar til greina með þeim orðum að hann nyti réttartil að taka við jörðinni til ábúðar og hagnýtingar, en ekki hafi þar veriðkveðið á um afdrif beins eignarréttar að henni. Magnúsi hafi svo á skiptafundiverið afhent umráð og afnot jarðarinnar, sem staðfest hafi verið með dómiHæstaréttar 30. maí 1969. Væri því ekki unnt að álykta að Magnús hafi með þessuöðlast beinan eignarrétt að jörðinni og því hafi ekki verið borið við í málinuað hann hafi á annan hátt tekið við slíkum rétti af dánarbúi föður síns.Samkvæmt þessu komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að við opinber skipti ádánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested teldist beinn eignarréttur aðjörðinni Vatnsenda enn vera á hendi þess. Skiptastjórií dánarbúinu leitaði eftir því 6. maí 2013 við sýslumanninn í Kópavogi að dómiHæstaréttar í máli nr. 701/2012 yrði þinglýst, sem sýslumaður varð við, en þóþannig að eftir sem áður var varastefndi Þorsteinn Hjaltested skráður semþinglýstur eigandi Vatnsenda í fasteignabók. Ágreiningur kom upp um þetta, semleiddi til dóms Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013, þar semsýslumanni var gert að færa heiti dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested sem eiganda á blað í fasteignabók fyrir jörðina Vatnsenda í Kópavogiá grundvelli þinglýsingar á dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012, jafnhliða þvíað gera þar að eigin frumkvæði nauðsynlegar leiðréttingar samkvæmt 1. mgr. 27.gr. þinglýsingalaga á eldri færslum um eignarheimildir yfir jörðinni Vatnsenda,þannig að ekki orki tvímælis að réttindi á grundvelli fyrrnefnds dóms frá 30. maí1969 væru óbein eignarréttindi og sá, sem fari með þau, væri ekki þinglýstureigandi hennar í skilningi 1. mgr. 25. gr. sömu laga.Skiptastjóri lagði til með frumvarpi, dags.15. apríl 2014, að beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda yrði úthlutað tilvarastefnda, Þorsteins Hjaltested. Á skiptafundi 30. apríl 2014 mótmæltustefnendur frumvarpi að úthlutunargerð. Ágreiningi um frumvarpið var vísað tilhéraðsdóms sem með úrskurði 6. nóvember 2014 staðfesti frumvarpið, en með dómiHæstaréttar 5. mars 2015, í máli nr. 751/2014, var frumvarpið fellt úr gildi. Ítéðum dómi Hæstaréttar kemur fram að hinn beini eignarréttur gangi ekki að erfðum við skipti ádánarbúi Sigurðar eftir fyrirmælum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltestedfrá 4. janúar 1938, heldur eftir lögerfðareglum. Af dómum Hæstaréttar 5. apríl1968 og 30. maí 1969 leiði á hinn bóginn að um „umráð og afnot fasteignarinnarVatnsenda“ fari að Sigurði látnum eftir ákvæðum erfðaskrárinnar.Fleiriágreiningsmál hafa verið rekin fyrir dómstólum vegna þinglýsingar jarðarinnar.Í dómi Hæstaréttar frá 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015, var hafnað kröfustefnenda Sigurðar Kristjáns og Karls Lárusar um að skiptayfirlýsingin frá 21.nóvember 2000, sem rakin var hér að framan, yrði afmáð úr fasteignabók. Þá var ídómi Hæstaréttar 12. nóvember 2015 í máli nr. 706/2015 til úrlausnarágreiningur um ákvörðun sýslumanns um að afmá úr fasteignabóksáttargerð frá 30. janúar 2007 um eignarnám á landi úr jörðinni Vatnsenda íKópavogi. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að samkvæmt 32.gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 væri réttarvernd eignarnámsgerða háðþinglýsingu og við mat á því hvort umrædd sáttargerð teldist eignarnámsgerð ískilningi ákvæðisins yrði að horfa til efnis hennar. Taldi Hæstiréttur að ljóstværi að sáttargerðin væri staðfesting á réttindum varastefnda yfir hinueignarnumda landi og því eignarnámsgerð í skilningi fyrrgreinds ákvæðis oghefði því varastefnda verið rétt að þinglýsa sáttargerðinni. Var ákvörðunsýslumanns því felld úr gildi.II.Frá árinu1929 hefur landspildum úr landi jarðarinnar Vatnsenda verið ráðstafað tilopinberra aðila, þ.e Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Reykjavíkurborgar,Landsvirkjunar og Kópavogsbæjar,aðalstefnda í máli þessu. Eignarnám sem mál þetta snýst um eru eftirfarandi:Hinn 8. maí1992 tók aðalstefndi eignarnámi 20,5 hektara landsvæði norðvestan viðElliðavatnsstíflu og greiddi 31.000.000 kr. í bætur til Magnúsar SigurðssonarHjaltested.Hinn 27.apríl 1998 veitti umhverfisráðherra aðalstefnda heimild til að taka eignarnámi54,5 hektara landspildu úr jörðinni Vatnsenda. Hinn 13. maí 1998 var undirrituðsátt milli aðalstefnda og Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested um téð eignarnám.Var samkomulag um að bætur skyldu nema 180.000.000 kr., auk byggingarréttar áákveðnum svæðum til handa Magnúsi. Hinn 13. mars2000 veitti umhverfisráðuneytið aðalstefnda heimild til að taka eignarnámi 90,5hektara landspildu úr jörðinni Vatnsenda. Hinn 1. ágúst 2000 var undirrituðsátt milli aðalstefnda og dánarbús Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested vegnaeignarnámsins. Samkvæmt sáttinni voru bætur 290.000.000 kr., að frádregnumyfirteknum skuldum, að fjárhæð 52.529.993 kr., með skuldabréfum. Ísamkomulaginu var m.a. kveðið á um að aðalstefndi skipulegði og úthlutaði lóðumtil framangreinds dánarbús, auk þess sem dánarbúið átti að fá heimild til aðreisa ýmsar byggingar án greiðslu gatnagerðargjalda. Með beiðnitil umhverfisráðuneytisins, dags. 29. nóvember 2006, óskaði aðalstefndi eftirheimild til eignarnáms á um 864,7 hekturum úr landi jarðarinnar Vatnsenda. Meðbréfi, dags. 10. janúar 2007, veitti ráðuneytið aðalstefnda umbeðna heimild ágrundvelli 1. mgr. 32. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997til að taka áðurgreindan hluta jarðarinnar Vatnsenda eignarnámi. Á fundi bæjarstjórnaraðalstefnda 23. janúar 2007 var tekin ákvörðun um beitingu heimildarinnar.Aðalstefndi óskaði eftir því með bréfi, dags. 25. janúar 2007, að matsnefndeignarnámsbóta myndi meta hæfilegar bætur vegna eignarnámsins. Við fyrirtökumálsins 8. febrúar 2007 mætti lögmaður stefnenda Sigurðar Kristjáns og KarlsLárusar og setti fram kröfu um að Sigurður Kristján og Karl Lárus teldustaðilar matsmálsins, en nefndin hafnaði því að þeir ættu aðild að málinu.Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð 14. febrúar 2007 sem var bundinn viðað ákvarða málskostnað þar sem búið var að semja um endurgjald aðalstefnda, meðsátt 30. janúar 2007. Fól sáttin í sér greiðslu til varastefnda fyrir hiðeignarnumda land og skyldi aðalstefndi m.a. greiða varastefnda 2.250.000.000kr., auk hlutdeildar í skipulögðumlóðum, byggingarréttar o.fl.Hinn 12. maí2011 höfðaði varastefndi mál á hendur aðalstefnda með kröfu um bætur vegnavanefnda á eignarnámssátt aðila frá 30. janúar 2007. Með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 17. janúar 2014, í máli nr. E-971/2011, var kröfum varastefnda vísaðfrá dómi þar sem ekki var talin vera til staðar sú „grundvallarforsenda sáttarmálsaðila“ að varastefndi væri handhafi beins eignarréttar að hinu eignarnumda.Eins og komið hefur fram var mál það sem hérer til úrlausnar höfðað 28. apríl 2014. Undir rekstri málsins, í ágúst 2014,lögðu stefnendur fram beiðni um að dómkvaddur yrði matsmaður til að metaverðmæti þess lands sem aðalstefndi hefur tekið eignarnámi úr jörðinniVatnsenda. Með úrskurði héraðsdóms 28. nóvember 2014 var fallist á að umbeðindómkvaðning færi fram. Með dómi Hæstaréttar 14. janúar 2015, í máli nr.821/2014, var úrskurðurinn hins vegar felldur úr gildi með vísan til þess að eftir að mál hefði verið höfðað færi öflunsönnunargagna, þar á meðal öflun matsgerðar, fram fyrir þeim dómara sem kæmitil með að leysa úr málinu. Þar sem ekki lægi ljóst fyrir að sá dómari sem tókafstöðu til matsbeiðninnar myndi fara með málið hefði brostið lagaskilyrði fyrirþví að dómarinn leysti úr hvort umbeðið mat færi fram. Munnlegurmálflutningur fór fram um frávísunarkröfu aðalstefnda og varastefnda 31. ágúst2015 og með úrskurði 23. september 2015 var frávísunarkröfu hafnað. Í þinghaldi2. október 2015 var svo ákveðið, með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr.91/1991, sbr. lög nr. 78/2015, að skipta sakarefni málsins þannig að fyrstverði dæmt sérstaklega um greiðslu- og bótaskyldu aðalstefnda og varastefnda.Málið var dómtekið að loknum málflutningi 7. janúar 2016. III. Stefnendur byggja á því aðdánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hafi verið réttmætur eigandijarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi frá 13. nóvember 1966, sbr. dóma Hæstaréttarfrá 3. maí 2013, í máli nr. 701/2012, og 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013.Byggja stefnendur á því að handhafi beins eignarréttar sé einn bær til að takavið bótum fyrir landspjöll eða eignarnám, enda beinist eignarnámið að sviptinguá eignarréttindum og beri eignarnemanum að greiða fyrir fullar bætur.Aðalstefnda sé þannig skylt að greiða eignarnámsbætur til dánarbús SigurðarKristjáns Lárussonar Hjaltested, en aðalstefndi hafi fjórum sinnum frá árinu1992 með eignarnámsheimild lögum samkvæmt tekið umráð hluta lands jarðarinnartil skipulags og byggingar í bæjarfélaginu. Íeignarnámsheimild, sem veitt er samkvæmt lögum, felist skylda eignarnema til aðgreiða fyrir eignarnumið land eignarnámsbætur eða „fullt verð“ eins og segi í1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944. Byggist súskylda ekki eingöngu á greindu stjórnarskrár­ákvæði heldur einnig almennummeginreglum eignaréttar, ákvæðum laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, svoog 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 umlögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu. Yfirfærsla eignarréttinda tilaðalstefnda hafi átt sér stað og aðalstefndi tekið umráð eignarinnar. Liðinn séfrestur sem aðalstefndi hefði haft til að hverfa frá eignarnámi, sbr. 15. gr.laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Beri aðalstefnda því skylda til aðgreiða fullar eignarnámsbætur, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 11. júní 1985 ímáli nr. 110/1983.Stefnendurtelja að aðalstefndi verði ekki laus undan greiðsluskyldu eignarnámsbóta nemameð greiðslu til réttmæts eiganda jarðarinnar, dánarbús Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested. Eignarnámsbæturséu í eðli sínu skaðabætur. Greiðsluskylda eignarnema stofnist þegar hann takieign eignarnámsþola umráðum eða fái til þess heimild samkvæmt lögum og kjósi aðnota þá heimild. Að því loknu sé greiðsluskyldan óundanþæg. Réttarsambandeignarnema og eignarnámsþola stofnist því þegar eignarnámsþolinn sé svipturréttmætri eign sinni eða heimild um slíkt liggi fyrir samkvæmt lögum og tekinhafi verið ákvörðun um beitingu hennar. Greiðsluskyldaeignarnema á fyrrnefndum eignarnámsbótum samkvæmt lögum og stjórnarskrástofnist því með sama hætti og aðrar kröfu, t.d. vegna skaðaverks, þegareignarnámsþolinn sé sviptur réttindum sínum eða tekin hafi verið ákvörðun umbeitingu sviptingar. Eignarnemi losni því ekki undan greiðsluskyldu sinni áeignarnámsbótum nema með greiðslu til eiganda þeirrar eignar sem tekin ereignarnámi. Samkvæmt lögum sé handhafi beins eignarréttar eigandi að eign ogberi honum að fá bætur fari fram eignarnám sem skerðir eignarréttindi hans. Þaðsé því aðeins handhafi beins eignarréttar að landi sem sé til þess bær samkvæmtlögum að taka við eignarnámsbótum þegar land er tekið eignarnámi. Aðalstefndigeti því ekki losnað undan skyldu sinni til að greiða eignarnámsbætur tilréttmæts eiganda jarðarinnar Vatnsenda, dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested, með samningum eða greiðslum til annarra en lögmæts handhafa beinseignarréttar að jörðinni.Þábyggja stefnendur á því að réttindi Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested hafiaðeins verið óbein eignarréttindi til „umráða og afnota“ jarðarinnar, en meðdómi Hæstaréttar Íslands 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 hafi honum veriðfengin jörðin Vatnsendi til „ábúðar og hagnýtingar“. Eins og nánar greini ífyrrnefndum dómum Hæstaréttar frá 3. maí 2013 og 6. desember 2013 hafi héraðeins verið um að ræða óbein eignarréttindi. Varastefndi hafi aldrei notiðbeinna eignarréttinda að jörð dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested. Hann hafi því aldrei getað verið réttur viðtakandi eignarnámsbótafyrir land jarðar dánarbúsins sem tekið var eignarnámi af aðalstefndaKópavogsbæ. Í stefnu málsins byggðustefnendur á því að við andlát Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested 21. desember1999 hafi hin óbeinu eignarréttindi fallið að nýju til handhafa beinseignarréttar að jörðinni, dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, ogþeim réttindum hafi aldrei verið ráðstafað úr dánarbúinu síðan, en við flutningmálsins 7. janúar 2016 féllu stefnendur frá þessari málsástæðu, eins og framkemur á yfirliti stefnenda yfir kröfur og málsástæður, sbr. 2. málsl. 1. mgr.103. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnendurbyggja á því að aðalstefndi hafi frá öndverðu vitað eða í öllu falli mátt vitaað Magnús Sigurðsson Hjaltested og varastefndi væru ekki réttmætir handhafarbeins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda. Ífyrsta lagi sé til þess að líta að þinglýsingarvottorð jarðarinnar hafi boriðmeð sér að heimildarskjölin að baki þinglýsingunni fælu aðeins í sér óbeineignarréttindi og gera verði þá kröfu til opinbers aðila í lögskiptum að hannkynni sér nauðsynleg heimildarskjöl að baki löggerningum. Íöðru lagi verði að hafa í huga að í öllum samskiptum aðalstefnda við meintaumráðamenn jarðarinnar allt frá 1992 sé ítrekað vísað til erfðaskrár MagnúsarEinarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938. Þá hafi viðskipti aðila með landjarðarinnar Vatnsenda ávallt verið klædd í búning eignarnáms þar sem báðum hafiverið kunnugt um þær takmarkanir á ráðstöfunarrétti sem af erfðaskránni kynnuað leiða. Þar sem aðalstefnda hafi verið um þetta kunnugt hafi honum boriðsérstök skylda til að kanna hvers eðlis þau réttindi væru sem meintirumráðamenn jarðarinnar töldu sig hafa á grundvelli erfðaskrárinnar. Aðalstefndahafi því ekki átt að geta dulist að meintir umráðamenn jarðarinnar væru ekkihandhafar beins eignarréttar að henni. Íþriðja lagi hafi aðalstefnda borið að sýna sérstaka varkárni um greiðslur fyrireignarnumið land eftir að aðalstefnda hafi verið kunnugt um að vafi væri uppium réttmæta eignarheimild varastefnda til jarðarinnar. Aðalstefndi hafi haftslíka vitneskju í síðasta lagi áður en greiðslur fóru fram vegna eignarnáms­sáttarinnar30. janúar 2007, milli aðalstefnda og varastefnda. Í þessu sambandi vísastefnendur til úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness frá 17. janúar 2014 þar semsegi: „Þá verður ekki á það fallist með stefndaað sveitarfélagið hafi enga vitneskju um það haft að brigður væru bornar áætlað eignarhald stefnanda á jörðinni og má í því sambandi t.d. nefna að á fundmatsnefndar eignarnámsbóta 8. febrúar 2007 mætti lögmaður og krafðist þess aðtveir umbjóðendur hans, Sigurður K. Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested, yrðuaðilar að matsmálinu. Stefnendur telja að framangreindur úrskurður hafi fulltsönnunargildi um málsatvik þar til hið gagnstæða sannist, sbr. 4. mgr. 116. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ífjórða lagi sýni samskipti aðalstefnda og varastefnda að aðalstefndi hafi veriðí stöðugu sambandi við varastefnda og fullkunnugt um þann vafa sem hafi leikiðá réttmætri eignar­heimild varastefnda. Óformlegar viðræður milli bæjarstjóraaðalstefnda og réttargæslu­stefndu um framtíð lands jarðarinnar hafi hafistþegar á árinu 2005. Þar hafi m.a. verið rætt um „framtíðarbyggð íframtíðareignarnámssátt“. Það sé því ljóst að báðir aðilar hafi litið á hinalögformlegu leið með eignarnámi sem eiginleg viðskipti. Þannig hafi lögmaðurvarastefnda sagt í rafpósti til starfsmanns aðalstefnda 2. janúar 2007 að leyfiumhverfisráðuneytisins fyrir eignarnámi væri „aukaatriði“. Þávísa stefnendur til þess að í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta vegnamatsbeiðni aðalstefnda, dagsettrar 25. janúar 2007, segi að við ákvörðun umþóknun vegna svokallaðrar sáttagerðar sé „tekið … tillit til stærðarviðskiptanna sem að áliti matsnefndarinnar á að hafa áhrif á þá viðmiðunarprósentusem lögð er til grundvallar við ákvörðunina.“ Því sé um að ræða viðskipti klæddí búning eignarnáms, án þess að lögbundnar eignarnámsbætur hafi verið greiddartil réttmæts eiganda landsins, dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested. Ífimmta lagi verði svo að horfa til þess að erfðaskrá Magnúsar EinarssonarHjaltested hafi verið þinglýst á jörðina sem erfðaskiptayfirlýsingu og kvöð. Afdómi Hæstaréttar frá 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 verði ráðið að jörðin hafiekki verið gerð að óðalsjörð eða að sjálfseignarstofnun. Erfðaskráin sé þvíaðeins hefðbundin kvöð í skilningi 50. – 52. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Samkvæmt3. mgr. 50. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 52. gr., falli kvöð á arfi í síðasta laginiður við andlát erfingja. Kvöð sú sem leiddi af erfðaskránni hafi því falliðniður við andlát Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 13. nóvember 1966.Aðalstefnda hafi því mátt vera þetta ljóst án sérstakrar skoðunar á þinglýstumskjölum jarðarinnar og enn frekar við athugun á þeim. Stefnendurbyggja á því að þeir séu óbundnir af samningum aðalstefnda við afnotaréttarhafajarðarinnar um eignarnáms­bætur. Varastefndi hafi verið í algjörri upprunalegrivanheimild um afhendingu landsins og aðalstefndi því með engu móti getað losnaðundan skyldu sinni til greiðslu eignarnámsbóta með greiðslu til varastefnda.Aðalstefnda hafi mátt vera vanheimild varastefnda ljós. Í öllu falli hafiaðalstefnda borið að gæta sérstakrar varkárni og kanna heimildarskjöl þau semlágu meintum réttindum varastefnda til grundvallar, einkum og sér í lagi eftirað tveir stefnenda kröfðust aðildar að málsmeðferð fyrir matsnefndeignarnámsbóta 8. febrúar 2007, áður en kom til greiðslu aðalstefnda tilvarastefnda samkvæmt eignarnámssátt þeirra í millum. Óhjákvæmilegt hafi verið fyriraðalstefnda að kanna þinglýst heimildarskjöl jarðarinnar, enda erfðaskráin semvarastefndi telur sig ranglega mega leiða rétt sinn frá, svo og dómurHæstaréttar Íslands 30. maí 1969, meðal skjala sem getið hafi verið um áþinglýsingarvottorði jarðarinnar Vatnsenda. Þávísa stefnendur til þess að fyrir liggi yfirlýsingskiptastjóra dánarbúsins þess efnis að búið telji sig óbundið af sáttargerðaðila, dagsettri 30. janúar 2007, enda hafi dánarbúið ekki haft neina aðkomu aðmálinu á þeim tíma. Árétta stefnendur í þessu sambandi, varðandigrandsemi aðalstefnda, úrskurð Héraðsdóms Reykjaness frá 17. janúar 2014 í málinr. E-971/2011. Gildi að breyttu breytanda það sama um aðrar sáttagerðir milliaðalstefnda Kópavogsbæjar og viðsemjenda hans. Stefnendurbyggja á því að greiða skuli „fullt verð“ fyrir hið eignarnumda land dánarbúsSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 verði enginn sviptur eign sinninema samkvæmt fyrirmælum í lögum og almannaþörf krefji, auk þess sem fyrirskuli koma fullar bætur. Fyrir liggi að aðalstefndi hafi ítrekað tekiðeignarnámi á grundvelli lagaheimildar þar um spildur og jarðnæði úr landijarðarinnar Vatnsenda án þess að greiða réttum og löglegum eiganda jarðarinnar,dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, eignarnámsbætur þær sem lögkveða á um. Skipti þá ekki máli með hverjum hætti aðalstefndi hafi kosið aðnýta landsvæði þessi. Verði fullt verð að miðast við sem verðmætasta oghagkvæmasta nýtingu landsins sem sé kjörlendi til íbúðabyggðar í fjölmennastaþéttbýli á Íslandi. Þá hafi landinu fylgt í ákveðnum tilvikum neysluvatnslindireða aðgangur að þeim og aðgengi að eftirsóttum útivistar- ogafþreyingarmöguleikum. Landið sé því eitt hið verðmætasta hér á landi. Stefnendurtelja af því sem að framan greinir að ljóst sé að dánarbú Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested sé óbundið af fyrri sáttagerðum eða samningum umeignarnámsbætur milli aðalstefnda og varastefnda, eða föður hans, MagnúsarSigurðssonar Hjaltested. Leiði af því að dánarbúið eigi rétt á fullum bótumfyrir hið eignarnumda land án tillits til þess með hverjum hætti aðalstefndihafi kosið að ráðstafa landinu eða réttindum þess, þ.m.t. hvort einhverjumbyggingarrétti, lóðum eða öðru kunni að hafa verið ráðstafað til varastefndaeða einhverra réttargæslu­stefndu, enda hafi varastefndi verið í algjörrivanheimild um tilkall sitt til eignarinnar og aðalstefnda mátt vera þaðljóst. Ístefnu málsins er rakið að við mat á „fullu verði“ fyrir eignarnumið verðmætiséu einkum þrjár leiðir viðurkenndar. Algengast sé að miða við markaðsverðmæti,þ.e. það verð sem fengist hefði fyrir eignina á frjálsum markaði. Sjónarmið umaðrar aðferðir, þ.e. að horfa til notagildis eignarinnar eða enduröflunarverðs,eigi ekki við í því tilviki sem hér sé til úrlausnar. Við mat á markaðsverðihins eignarnumda lands verði að horfa til þess sem áður greinir um staðsetninguog gæði landsins, sem henti einkar vel til íbúðabyggðar, þjónustu við þéttbýli,verðmætrar afþreyingar og annars þess sem kjörlendi í þéttbýli sé notað til.Slík uppbygging hafi átt sér stað á landi dánarbús Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested að Vatnsenda eftir að aðalstefndi Kópavogsbær tók landiðeignarnámi og hóf hagnýtingu þess.Viðákvörðun markaðsverðmætis verði að horfa til þess að um sé að ræða fjöguraðskilin eignarnám aðalstefnda Kópavogsbæjar á landi úr jörð dánarbús SigurðarKristjáns Lárussonar Hjaltested að Vatnsenda. Í stefnu málsins er síðan rakiðnánar með hvaða hætti skuli ákvarða bætur vegna umræddra eignarnáma, en ekki erástæða til að rekja það nánar hér. Stefnendurbyggja á því að þeim hafi verið ómögulegt að hafa uppi kröfur umeignarnámsbætur fyrr en eftir dóm Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012.Ljóst sé að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem lést 13.nóvember 1966, hafi verið til opinberra skipta frá 25. febrúar 1967. Dánarbúiðhafi þó verið án skiptastjóra og formlegrar skiptameðferðar frá árinu 1972 tilog með 2011. Hafi dánarbúið verið í opinberum skiptum og skiptin staðið óslitiðyfir, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 13. nóvember 2009 í máli nr. 599/2009.Leiði af því að enginn skiptastjóri hafi verið til staðar til að fara meðhagsmuni búsins, sbr. 67. gr. laga nr. 20/1991. Dánarbúinu hafi því veriðómögulegt að halda uppi hagsmunum sínum og kröfum á hendur aðalstefnda. Leiðiog af þessu að erfingjum hverjum og einum hafi verið ómögulegt að hafa uppikröfur í málinu, enda hafi hvorki legið fyrir staðfesting á því að búið væritil opinberra skipta né afstaða skiptastjóra, en hún sé nauðsynleg áður enerfingjar geti sjálfir farið með hagsmunina, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr.20/1991. Þáverði ekki horft framhjá því að í dómi Hæstaréttar frá 25. ágúst 2011 í málinr. 375/2011 hafi beinlínis verið tekið fram „að jörðin Vatnsendi er ekki lengur meðal eigna búsins“. Þessutil viðbótar hafi nýr skiptastjóri hafnað því að eignarréttur að jörðinniVatnsenda tilheyrði dánarbúinu. Dánarbúinu og erfingjum þess, þ.m.t.stefnendum, hafi því verið ómögulegt að hafa uppi kröfu á hendur aðalstefndafyrr en staðfesting Hæstaréttar á beinum eignarrétti dánarbúsins lá fyrir meðdómi réttarins 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012.Stefnendurtelja að eignarnámsbætur beri að miða við staðgreiðslu og almennt við það tímamarkþegar eignarnáms­mati lýkur, sbr. dóm Hæstaréttar frá 29. júní 1983 í máli nr.89/1980. Kröfur um eignarnámsbætur fyrnist samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905 umfyrningu kröfuréttinda, sbr. dóm Hæstaréttar frá 20. mars 2003 í máli nr.388/2002. Einsog hér standi á verði að horfa til 1., 2. og 3. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007um fyrningu kröfuréttinda og séu kröfur stefnenda á hendur aðalstefnda ogvarastefnda því ófyrndar. Stefnendur vísa sérstaklega til þess að meðlögfestingu laga nr. 150/2007 hafi verið tekið fram að lagasetningin fæli í sérlögfestingu á gildandi rétti. Verði því að leggja til grundvallar aðsambærilegar reglur og nú megi finna í ákvæðum 1., 2. og 3. mgr. 10. gr. laganr. 150/2007 hafi á grundvelli almennra óskráðra meginregla kröfuréttar gilt ítíð laga nr. 14/1905 að því marki sem þær hafi ekki verið þar skráðar. Þarsem stefnendum hafi verið ómögulegt að hafa kröfur sínar uppi fyrr en eftir 3.maí 2013 leiði að kröfurnar beri ekki vexti fyrr en eftir þann tíma. Hins vegarverði að núvirða kröfurnar miðað við verðlagsþróun frá því að aðalstefndi tókhið eignarnumda land eignarnámi og borið að greiða bæturnar, sbr. dómHæstaréttar Íslands 29. júní 1983, þar til þær hafi orðið gjaldkræfar ogmögulegt verið að hafa þær uppi, enda eigi dánarbúið rétt á fullum bótum, sbr.ákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að öðrum kosti hagnist aðalstefndimeð óréttmætum hætti á ómöguleika þeim sem uppi hafi verið við halda kröfunumfram. Tilviðbótar framangreindu, um ómöguleika dánarbúsins við að hafa uppi kröfur áhendur aðalstefnda, byggja stefnendur á því að kröfurnar séu ófyrndar með vísantil 7. gr. laga nr. 14/1905. Af atvikum málsins leiði að það hafi verið fyrst3. maí 2013 sem dánarbúinu hafi verið mögulegt að hafa uppi kröfuna.Aðalstefndi hafi sýnt af sér sviksamlega háttsemi með því að þverbrjótagrundvallarreglur stjórnsýslu- og eigna­réttar, með því að klæða viðskipti meðland, sem að mati aðalstefnda og varastefnda hafi verið undirorpið sölubanni, íbúning eignarnáms. Aðalstefnda hafi allan tímann mátt vera ljósir þeiralvarlegu ágallar sem hafi verið á svonefndum sáttum við varastefnda og aðrameinta umráðamenn um landið, svo og forsendum og eðli viðskiptanna. Þannig hafiviðskiptin í janúar 2007 m.a. verið komin til að frumkvæði varastefnda og undirmiklum þrýstingi frá honum þar sem stefnendur hafi þá þegar verið búnir aðhefjast handa við að hnekkja ólögmætum ætluðum umráðum hans á jörðinniVatnsenda. Samkvæmtframansögðu krefjast stefnendur þess að aðalstefnda verði gert að standadánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested skil á eignarnámsbótum vegnaeignarnáms aðalstefnda í landi dánarbúsins fjórum sinnum á árunum 1992-2007.Með vísan til almennra meginreglna kröfuréttar stofnist krafa þegar eignar­neminnhafi fengið lagaheimild til eignarnámsins og tekið ákvörðun um að beita henni.Eftir það verði eignaryfirfærslunni og réttindasviptingu eignarnemans ekkisnúið við bótalaust. Krafan sjálf verði hins vegar fyrst gjaldkræf þá ermatsverð eignarnámsbóta liggi fyrir, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands 29. júní1983 í máli nr. 89/1980. Fjárkrafastefnenda og vaxtakrafa í aðalkröfu er nánar rökstudd og sundurliðuð í stefnumálsins, en ekki er þörf á því að rekja hana í þessum þætti málsins. Verðiekki fallist á að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eigi rétt áeignarnámsbótum frá aðalstefnda byggja stefnendur á því að dánarbúið eigi réttá skaðabótum sömu fjárhæðar og krafist er. Vísa stefnendur í þeim efnum tilþess sem áður greinir um grandsemi aðalstefnda um vanheimild varastefnda ogannarra umráðamanna jarðarinnar. Aðalstefndi hafi sýnt af sér saknæma ogólögmæta háttsemi með því að virða að vettugi skýr ákvæði stjórnsýsluréttar ogeignaréttar við ákvarðanatöku um eignarnám. Vísa stefnendur í þessum efnum m.a.til rannsóknar­skyldu aðalstefnda og annarra grundvallarreglnastjórnsýsluréttar, s.s. um meðalhóf og andmælarétt, svo og sjónarmiða ogskyldna eignaréttar um mat á almannaþörf, mat á nauðsyn og fleira. Ekkert slíkthafi átt sér stað. Þá árétta stefnendur að ákvörðun um eignarnámið 23. janúar2007 hafi verið til komin að frumkvæði varastefnda, en ekki aðalstefnda ágrundvelli nauðsynjar bæjarins fyrir land samkvæmt aðalskipulagi. Eignarnámiðhafi verið byggt á hugmyndum varastefnda um „framtíðarbyggð íframtíðareignarnámssátt“. Það sé alfarið á ábyrgð aðalstefnda að greiddar hafiverið bætur fyrir eignarnám til annars aðila en réttmæts eiganda. Verðiaðalstefndi því að bæta réttmætum eiganda það tjón sem leiði af eignarsviptinguog yfirfærslu eignarréttinda til aðalstefnda. Fjárhæð skaðabótanna sé þvíjafnvirði eignarnáms­bótanna sem áður var krafist. Að öðru leyti vísastefnendur til fyrri umfjöllunar að breyttu breytanda. Verðiekki fallist á ómöguleika stefnenda og dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested við að halda fram kröfum sínum á hendur aðalstefnda Kópavogsbæ,byggja stefnendur á því að skylda aðalstefnda til að greiða dánarbúinueignarnámsbætur hafi í öllu falli stofnast 23. janúar 2007. Þann dag hafibæjarstjórn aðalstefnda tekið ákvörðun um að taka umráð þess lands sem þaðhafði fengið heimild umhverfisráðherra til að taka eignarnámi og beita fenginnieignarnámsheimild. Aðalstefnda hafi borið skýlaus skylda til að greiða eigandabeins eignarréttar að jörðinni fullar eignarnámsbætur að þeirri ákvörðuntekinni, sbr. ákvæði laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms og ákvæði 1. mgr.72. gr. stjórnar­skrárinnar. Aðalstefndi hafi ekki getað losnað undan þeirriskyldu sinni með því að semja við meintan handhafa afnota og umráðajarðarinnar, enda viðkomandi í fullkominni vanheimild um réttindi sín. Bæðiaðalstefnda og varastefnda hafi verið kunnugt um vanheimild þess síðarnefnda,sbr. það sem áður hefur verið rakið. Stefnendurtelja í öllu falli að krafa vegna síðasta eignarnáms aðalstefnda frá 23. janúar2007 sé ófyrnd, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905, sbr. dóm Hæstaréttar frá 20. mars2003 í máli nr. 388/2002. Er á því byggt að krafan hafi stofnast við ákvörðunaðalstefnda um beitingu eignarnáms­heimildarinnar 23. janúar 2007 og krafan þáorðið gjaldkræf. Verðiekki fallist á að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eigi rétt áeignarnámsbótum úr hendi aðalstefnda vegna síðastgreinds eignarnáms, er byggt áþví að dánarbúið eigi rétt á skaðabótum úr hendi aðalstefnda að sömu fjárhæð.Vísa stefnendur í þessu sambandi til fyrri umfjöllunar að breyttu breytanda. Fallistdómurinn ekki á aðal- eða varakröfu um skyldu aðalstefnda til greiðslu bóta tilhanda dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested krefjast stefnendurþess að varastefndi skili dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested þvífé sem hann hefur þegar veitt viðtöku úr hendi aðalstefnda vegna eignarnáms álandi dánarbúsins 23. janúar 2007, en greiði því ella skaðabætur sömufjárhæðar. Byggjastefnendur á því að meint tilkall varastefnda til eignarréttar að jörðinniVatnsenda hafi verið byggt á algjörri upprunalegri vanheimild. Þá hafivarastefndi einnig verið í vanheimild um tilkall sitt til umráða og afnotajarðarinnar, enda hafi hann ekki leitt rétt sinn frá lögmætum handhafa beinseignarréttar að jörðinni. Varastefnda hafi hlotið að vera þetta ljóst eða máttí öllu falli vera það ljóst. Varastefndi hafi ítrekað þrýst á aðalstefnda um aðtaka land jarðarinnar eignarnámi og nýtt m.a. til þess persónuleg tengsl sínvið fyrrverandi bæjarstjóra aðalstefnda. Tilurð svokallaðrar„eignarnámssáttar“, dagsettrar 30. janúar 2007, hafi því alfarið verið aðfrumkvæði varastefnda og sérstök áhersla lögð á það af hans hálfu að gengiðyrði frá sáttinni eftir að hluti stefnenda hafi gert reka að því að hnekkjaólögmætri hagnýtingu varastefnda á jörðinni. Varastefndihafi ítrekað með aðstoð og atbeina lögmanns síns reynt að sölsa undir sig jörðdánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested að Vatnsenda. Hafi hann bæðihaldið því fram að hann væri eigandi jarðarinnar, sem hafnað hafi verið meðdómi Hæstaréttar Íslands frá 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012, og að þvífrágengnu að meint réttindi hans til jarðarinnar jafnist á við lóðarleigu­réttindi.Því hafi sömuleiðis verið hafnað með dómi Hæstaréttar Íslands frá 6. desember2013 í máli nr. 740/2013. Varastefndi eigi að mati stefnenda ekkert tilkall tiljarðarinnar og hann hafi enga heimild haft til ráðstafana sem tengjast henni,hvorki í janúar 2007 né í annan tíma, eða til að taka við fé fyrir hönddánarbúsins. Í eignarnáms­sáttinni 2007 sé ítrekað vísað til bóta sem greiðaeigi „landeiganda“, en það leiði af eðli máls og dómum Hæstaréttar Íslands frá3. maí 2013 og 6. desember 2013 að þær bætur hafi átt að greiðast til dánarbúsSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Verði einhverra hluta vegna talið aðeignarnámssáttin frá janúar 2007 og greiðsla bóta til varastefnda sé á einhvernhátt bindandi fyrir dánarbúið, sé í öllu falli ljóst að á varastefnda hvíliótvíræð skylda til að skila til búsins því fé sem hann hafi tekið við sem bótumfyrir land þess. Meðviðskiptum með land úr jörð dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested,sem klædd hafi verið í búning eignarnáms, hafi varastefndi látið af hendi landog tekið við eignarnámsbótum og réttindum í fullkominni vanheimild, meðvitaðurum betri rétt dánarbúsins. Háttsemi varastefnda sé því bæði saknæm og ólögmæt ískilningi skaðabótaréttar. Ásetningur varastefnda hafi og staðið til þess aðhagnýta eign dánarbúsins með ólögmætum hætti sér til hagsbóta, sem hann hafi oggert. Verðiekki fallist á að á varastefnda hvíli skylda til að skila því fé tildánarbúsins sem hann tók við er byggt á því að varastefnda beri að greiðadánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested skaðabætur að sömu fjárhæðvegna þess fjár sem renna átti til búsins en varastefndi nýtti í eigin þágu.Óumdeilt sé að varastefndi hafi þegar tekið við 2.250.000.000 kr. úr hendiaðalstefnda. Greiðsluskylda varastefnda sé að þessu leyti óháð því með hverjumhætti jörðinni Vatnsenda kann síðar að verða úthlutað úr dánarbúi SigurðarKristjáns Lárussonar Hjaltested. Þarsem varastefndi hafi tekið við verðmætum á grundvelli samnings við aðalstefndaí algjörri upprunalegri vanheimild um eignarrétt sinn stofnist krafadánarbúsins á hendur varastefnda þá er hann hafi tekið við verðmætunum. Ístefnu málsins áskilja stefnendur sér rétt til að auka við og gera frekarikröfur samkvæmt eignarnámssátt aðalstefnda og varastefnda. Umlagarök vísa stefnendur til ákvæða laga nr. 20/1991um skipti á dánarbúum o.fl., einkum 67., 68., 122., 148. og 149. gr. laganna.Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr.stjórnarskipunarlög nr. 97/1995. Einnig er vísað til 1. gr. 1. viðaukamannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, svo og ákvæða laga nr.11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Stefnendur vísa einnig til meginreglnaeignaréttar, svo og meginreglna kröfuréttar, einkum um fyrningu krafna,greiðsluskyldu skuldara og gjalddaga. Er einnig í því sambandi vísað til laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, einkum 10. gr., og 4., 5. og 7. gr.laga nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Enn fremur er vísað til ákvæða laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 19. gr., 21. gr. og 116. gr. laganna.Þá er vísað til 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Skaðabótakrafaer studd við almennar meginreglur skaðabótaréttar, einkum meginregluna umsakarábyrgð. Þá er vísað til reglna kröfuréttar um brigðarétt og vanheimild. Vaxtakrafa stefnenda er studd við 4. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Dráttarvaxtakröfu sína styðja stefnendur við 1. mgr. 6. gr.sömu laga. Kröfu sína um málskostnað styðja stefnendur við XXI. kafla laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun erstudd við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988.IV. Aðalstefndi mótmælir öllum kröfum og málsástæðumstefnenda. Aðalstefndi telur málatilbúnað í stefnu óljósan og vanreifaðan. Ístefnu sé til að mynda ekki gerð minnsta tilraun til að skýra efnislegt inntakhins beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda og stefnendur hafi ekki rökstuttmeð nokkrum hætti að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar hafi orðið fyrirfjárhagstjóni við eignarnám aðalstefnda. Málsókn stefnenda sé reist á þeirriröngu forsendu að óbeinn eignarréttur hafi við andlát Magnúsar SigurðssonarHjaltested fallið að nýju til dánarbúsins. Telur aðalstefndi slíka ágalla ámálinu að ekki verði úr þeim bætt undir rekstri málsins. Aðalstefnditelur ljóst að eignarnám aðalstefnda á árunum 1992, 1998, 2000 og 2007 hafifarið fram á grundvelli lagaheimildar og fullgildra eignarnámsheimilda.Aðalstefndi byggir á því að honum hafi borið að ráðstafa eignarnámsbótum hverjusinni til þess aðila sem í fasteignabók var tilgreindur sem þinglýstur eigandiVatnsenda. Aðalstefndi hafi í öllum tilvikum verið í góðri trú um að ábúandi Vatnsendaværi hvort tveggja handhafi beins og óbeins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda.Reglur um traustfang og jákvæðan áreiðanleika fasteignabókar leiði til þess aðútilokað sé að taka til greina kröfur sem miði að því að aðalstefndi greiði aðnýju bætur fyrir umrædd eignarnám. Þá telur aðalstefndi að allar kröfur vegnaeignarnámanna séu fallnar niður fyrir tómlæti. Jafnframt telur aðalstefndivafalaust að allar fjárkröfur sem eiga rætur að rekja til eignarnámanna 1992,1998 og 2000 séu fyrir löngu fyrndar. Þessi sjónarmið ásamt öðrum teluraðalstefndi að leiði til þess að sýkna eigi aðalstefnda af öllum kröfumstefnenda, eins og nú verður rakið. Umeignarnámið 2007 vísar aðalstefndi í fyrsta lagi til þeirrar grundvallarreglueignarréttar að sá sem hefur þinglýsta eignarheimildyfir eign sé talinn eiga tilsvarandi rétt yfir eigninni þangað til annaðsannist. Þá hafi sú almenna regla verið sett fram að aðilum eigi að vera óhættað ganga til samninga við þá sem þinglýsingabók tilgreinir sem eiganda fasteignar.Þannig sé ekki síðar hægt að koma fram þeirri mótbáru gegn grandlausum aðila aðannmarki hafi verið á eignarheimild framseljanda. Aðalstefndi kveðst hafa verið grandlaus og í góðri trú um aðvarastefndi væri raunverulegur eigandi að beinum eignarrétti jarðarinnarVatnsenda. Með hliðsjón af því og þeirri staðreynd að varastefndi hafi veriðábúandi jarðarinnar samkvæmt erfðaskrá hafi aðalstefndi mátt treysta því aðvarastefndi væri réttur viðtakandi eignarnámsbóta. Við eignarnámið hafi verið liðin 38 ár síðan Margrét Hjaltested ogbörn hennar hafi síðast látið reyna á rétt sinn fyrir dómstólum. Jafnframt hafifasteignabók í heil 36 ár borið með sér að Magnús Sigurðsson Hjaltested ogsíðar varastefndi væru þinglýstir eigendur Vatnsenda, sbr. fyrirliggjandiþinglýsingar- og veðbókarvottorð. Þá hafi Reykjavíkurborg 19 árum áður ráðist íeignarnám á landi í Vatnsenda og greittbætur til ábúanda jarðarinnar án þess að séð verði að stefnendur, eða þeiraðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, hafi gert tilkall til bóta eða reynt aðsækja rétt sinn að öðru leyti. Sömu aðilar hafi heldur ekki gert tilkall tileignarnámsbóta vegna eignarnáms aðalstefnda árin 1992, 1998 og 2000. Þá hafiLandsvirkjun árið 2000 greitt bætur til ábúanda Vatnsenda vegna línulagnar umland jarðarinnar. Jafnframt hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu í málinr. 58/2000 að ábúandi Vatnsenda væri réttur aðili tilað bera ágreining um gildi eignarnáms sem tók til jarðarinnar undirdómstóla. Þá hafi það verið varastefndi sem lýsti kröfum fyrir óbyggðanefndvegna Vatnsenda, eftir áskorun nefndarinnar til rétthafa í Lögbirtingarblaðinu.Dómsniðurstöður, lagasetning Alþingis, þinglýsingarframkvæmd og ráðstöfunábúanda á landsréttindum Vatnsenda hafi því verið með þeimhætti að ekkert hafi gefið aðalstefnda tilefni til að ætla að þinglýstureigandi Vatnsenda væri ekki raunverulegur eigandi jarðarinnar árið 2007. Í öðru lagi vísar aðalstefndi til þess aðkröfur stefnenda séu fallnar niður fyrir tómlæti. Þegar mál þetta var höfðaðhafi verið liðin 22 ár frá fyrsta eignarnámi aðalstefnda í landi Vatnsenda ogsjö ár frá því yngsta. Það hafi ekki verið fyrr en í kjölfar eignarnámsins 2007sem stefnendur hafi hafist handa við að halda fram rétti sínum og leitaðatbeina dómstóla. Ekkert hafi staðið í vegi fyrir stefnendum, eða forverumþeirra, að höfða strax á árinu 1988 viðurkenningarmál vegna þeirraeignarnámsbóta sem Reykjavíkurborg greiddi það ár til Magnúsar SigurðarHjaltested. Í þriðja lagi er byggt á því að stefnendurberi sönnunarbyrði fyrir því að dánarbú Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested eigi kröfu á hendur aðalstefnda vegna eignarnámsins 2007. Í þvífelist að þeir verði að sanna að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni og jafnframtberi þeim að leiða í ljós umfang hins meinta tjóns. Það hafi ekki tekist aðmati aðalstefnda. Aðalstefndi kveður að sú meginregla gildi við eignarnám að eignarnámsþolar eigieinungis rétt á bótum fyrir fjárhagslegt tjón. Um bætur fyrir ófjárhagslegttjón sé ekki að ræða. Þá sé sú skoðun viðtekin meðal fræðimanna aðeignarnámsbætur skuli miðast við tjón eignarnámsþola en ekki þá auðgun semeignarnemi kann að öðlast við eignarnámið. Þegar eignarnámið fór fram árið 2007 hafi umráðum og afnotumfasteignarinnar Vatnsenda verið úthlutað úr dánarbúi Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested. Í dómi Hæstaréttar frá 5. mars 2015 í málinr. 751/2014 segi að þess verði hvergi fundinn staður í erfðaskrá MagnúsarEinarssonar Hjaltested að útlagning þessara réttinda geti af nokkurri ástæðugengið til baka og inn í dánarbúið að nýju. Við þetta bætist að í 2. gr.erfðaskrárinnar komi fram efnislega að ábúandi Vatnsenda á hverjum tíma skulieiga rétt til að krefja eða semja um bætur fyrir landspjöll á jörðinni. Aðalstefndi tekur fram að það sé endanlega íhöndum dómstóla að ákvarða efnislegt inntak þeirra óbeinu eignarréttinda aðjörðinni Vatnsenda sem ráðstafað hafi verið með varanlegum hætti úr dánarbúiSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þá komi það í hlut dómstóla aðákvarða efnislegt inntak 2. gr. erfðaskrárinnar sem mæli fyrir um að bæturfyrir landspjöll skuli vera á hendi ábúanda. Niðurstaða dómstóla um þau atriðimuni þá ráða hvort og þá hvernig mögulegar eignarnámsbætur í framtíðinni eigiað skiptast milli handhafa beinna eignarréttinda annars vegar og handhafaóbeins eignarréttar hins vegar. Hvað sem því líður þá telur aðalstefndi aðstefnendur hafi ekki fært fyrir því nein frambærileg rök að eignarnámsbæturskuli eingöngu renna til handhafa hins beina eignarréttar en ekki að neinuleyti til þess aðila sem hefur „umráð og afnot“eignarinnar. Í fjórða lagi byggir aðalstefndi á því aðhann hafi mátt ganga út frá því á árinu 2007 að varastefndi og faðir hans værusameiginlega búnir að hefða beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda. Ljóst séað þeir feðgar hafi þá komið fram sem eigendur jarðarinnar í samanlagt 38 ár.Þeir hafi hagnýtt jörðina og ráðstafað úr henni réttindum á þann hátt aðskilyrðum eignarhefðar sé fullnægt, sbr. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905.Þannig hafi aðalstefndi tekið eignarnámi bein eignarréttindi sem ábúandinn hafiverið búinn að hefða. Geti aðalstefndi ekki borið hallann af því enda þóttvarastefndi hafi ekki borið fyrir sig hefð þegar tekist var á um eignarhaldjarðarinnar fyrir rétti, sbr. dóm Hæstaréttar frá 3. maí 2013 í máli nr. 701/2013. Í fimmta lagi byggir aðalstefndi á því aðfjárhæð kröfu stefnenda vegna eignarnámsins 2007 sé fullkomlega óraunhæf ogvirðist sett fram af miklu þekkingarleysi um gæði og hagnýtingarmöguleika þesslands sem eignarnámið 2007 tók til. Í greinargerð aðalstefnda eru rakin ýmisatriði sem geri það að verkum að landið verið ekki nýtt sem byggingarland, s.s.kvaðir um vatnsvernd, lega landsins, sprungur og misgengi, kvöð um skógrækt, háspennumöstur og áhersla í nýjuaðalskipulagi Kópavogs 2012-2024 á þéttingu byggðar í eldri hverfum. Þámótmælir aðalstefndi sérstaklega tilvísun stefnenda til úrskurðar matsnefndareignarnámsbóta frá 29. mars 2006 í máli nr. 9/2005. Telur aðalstefndi að þaðverð sem greitt var með peningum fyrir hið eignarnumda land í Vatnsenda árið2007, 2.250.000.000 kr., hafi verið hærra en markaðsverðmæti landsins. Krafastefnenda um bætur að fjárhæð rúmir 73 milljarðar króna vegna eignarnámsins2007 sé því glórulaus. Hvað varðar eignarnámið á árinu 2000byggir aðalstefndi á því að aðalstefndi hafi greitt markaðsverð landsins, 237.470.007 kr., auk þess semdánarbúið hafi öðlast byggingarrétt í hinu eignarnumda landi auk annarraréttinda. Um hafi verið að ræða fullnaðargreiðslu fyrir hið eignarnumda land.Aðalstefndi telur ljóst að allar kröfur dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested vegna eignarnámsins 2000 séu löngu fyrndar, sbr. 4. gr. laga nr.14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. nánar það sem segirhér á eftir. Aðalstefndivísar um eignarnámið 2000 til sömu málsástæðna og rakin hafa verið umeignarnámið 2007. Nánar tiltekið til þeirrar grundvallarreglu eignarréttar aðsá sem hefur þinglýsta eignarheimild yfir eign sétalinn eiga tilsvarandi rétt yfir eigninni þangað til annað sannast.Aðalstefndi hafi verið grandlaus og í góðri trú um að Magnús SigurðssonHjaltested væri raunverulegur eigandi að beinum eignarrétti jarðarinnarVatnsenda og mátt treysta því að hann væri réttur viðtakandi eignarnámsbóta. Áþessum tímapunkti hafi verið liðnir rúmir þrír áratugir síðan MargrétHjaltested og börn hennar (þrír stefnendur þessa máls) hafi síðast látið reynaá rétt sinn fyrir dómstólum. Við eignarnámið árið 2000 hafi Magnús SigurðssonHjaltested verið skráður þinglýstur eigandi Vatnsenda í tæpa þrjá áratugi. Þáhafi Reykjavíkurborg 12 árum áður ráðist í eignarnám á landi í Vatnsenda og greitt bætur til ábúandajarðarinnar án þess að stefnendur eða forverar þeirra hafi gert tilkall tilbóta eða reynt að sækja rétt sinn að öðru leyti. Sömu aðilar hafi heldur ekkigert tilkall til eignarnámsbóta vegna eignarnáma aðalstefnda árið 1992 og 1998.Dómsniðurstöður, lagasetning Alþingis, þinglýsingarframkvæmd ográðstöfun ábúanda Vatnsenda á landsréttindum jarðarinnar hafi verið með þeimhætti að ekkert hafi gefið aðalstefnda tilefni til að ætla að þinglýstureigandi Vatnsenda væri ekki raunverulegur eigandi jarðarinnar árið 2000. Jafnframt byggir aðalstefndi á því aðkröfur stefnenda vegna eignarnámsins árið 2000 séu fallnar niður fyrir tómlæti.Þegar mál þetta var höfðað hafi verið liðin 22 ár frá fyrsta eignarnámiaðalstefnda í landi Vatnsenda og sjö ár frá því yngsta. Einnig vísar aðalstefndi til þess sem áðursegir um að ósannað sé að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni og að aðalstefndihafi mátt ganga út frá því á árinu 2000 að Magnús Sigurðsson Hjaltested væribúinn að hefða beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda. Jafnframt mótmæliraðalstefndi tilvísun stefnenda til úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta frá 16. janúar 1998 ímáli nr. 5/1995 þar sem hann eigi ekki við í þessu máli. Aðalstefndihafnar fjárkröfu stefnenda vegna eignarnámsins 1998. Aðalstefndi kveðst hafagreitt Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested við eignarnámið bætur að fjárhæð180.000.000 kr., auk þess sem Magnús hafi öðlast byggingarrétt í hinueignarnumda landi. Aðalstefndi byggir á því að um hafi verið að ræðamarkaðsverð landsins og um leið fullnaðargreiðslu til þinglýsts eigandajarðarinnar sem jafnframt var ábúandi samkvæmt erfðaskrá. Aðalstefndibyggir á því að allar kröfur dánarbús Sigurðar Kristjáns Hjaltested vegnaeignarnámsins 1998 séu löngu fyrndar, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningskulda og annarra kröfuréttinda. Þávísar aðalstefndi með sama hætti og áður til þeirrar grundvallarreglueignarréttar að sá sem hefur þinglýsta eignarheimildyfir eign er talinn eiga tilsvarandi rétt yfir eigninni þangað til annaðsannast. Á árinu 1998 hafi bærinn verið grandlaus og í góðri trú um að MagnúsHjaltested væri raunverulegur eigandi að beinum eignarrétti jarðarinnarVatnsenda og mátt treysta því að hann væri réttur viðtakandi eignarnámsbóta. Áþessum tímapunkti hafi verið liðnir tæpir þrír áratugir síðan MargrétHjaltested og börn hennar þrjú (þrír stefnendur þessa máls) hafi látið reyna árétt sinn fyrir dómstólum. Við eignarnámið árið 1998 hafi Magnús SigurðssonHjaltested verið skráður sem þinglýstur eigandi Vatnsenda í 27 ár, sbr.fyrirliggjandi veðbókarvottorð. Þá hafi Reykjavíkurborg 10 árum áður ráðist íeignarnám á landi í Vatnsenda og greittbætur til ábúanda jarðarinnar án þess að séð verði að stefnendur eða forverarþeirra hafi gert tilkall til bóta eða reynt að sækja rétt sinn að öðru leyti.Sömu aðilar hafi heldur ekki gert tilkall til eignarnámsbóta vegna eignarnámsaðalstefnda árið 1992. Dómsniðurstöður, lagasetningAlþingis, þinglýsingar­framkvæmd og ráðstöfun ábúanda á landsréttindum hafiverið með þeim hætti að ekkert hafi gefið aðalstefnda tilefnitil að ætla að þinglýstur eigandi Vatnsenda væri ekki raunverulegur eigandijarðarinnar árið 1998. Jafnframt byggir aðalstefndi á því aðkröfur stefnenda vegna eignarnámsins árið 1998 séu fallnar niður fyrir tómlæti.Þegar mál þetta var höfðað hafi verið liðin 22 ár frá fyrsta eignarnámiKópavogsbæjar í landi Vatnsenda og sjö ár frá því yngsta. Þá byggir aðalstefndi hér einnig á því semáður er rakið um að stefnendur hafi ekki sannað að dánarbúið hafi orðið fyrirtjóni sem og sjónarmiðum um hefð. Þá er sem fyrr mótmælt tilvísun stefnenda tilúrskurðar matsnefndareignarnámsbóta frá 16. janúar 1998 í máli nr. 5/1995. Hvaðvarðar eignarnámið 1992 byggir aðalstefndi á því að greitt hafi veriðmarkaðsverð og um leið fullnaðargreiðsla til þinglýsts eiganda jarðarinnarvegna þess lands sem tekið var eignarnámi. Aðalstefndivísar til sömu sjónarmiða og rakin hafa verið um eignarnámið 2007, 2000 og1998, þ.e. að allar kröfur dánarbús Sigurðar K. Hjaltested vegna eignarnámsins1992 séu löngu fyrndar, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda ogannarra kröfuréttinda, einnig til þeirrar grundvallarreglu eignarréttar að sásem hefur þinglýsta eignarheimild yfir eign sé talinneiga tilsvarandi rétt yfir eigninni þangað til annað sannast, auk grandleysisog góðrar trúar aðalstefnda um að Magnús Sigurðsson Hjaltested væriraunverulegur eigandi að beinum eignarrétti jarðarinnar Vatnsenda. Á þessumtímapunkti hafi verið 23 ár síðan Margrét Hjaltested og börn hennar þrjú (þrírstefnendur þessa máls), hafi látið reyna á rétt sinn fyrir dómstólum. Viðeignarnámið árið 1992 hafi Magnús Sigurðsson Hjaltested verið skráður semþinglýstur eigandi Vatnsenda í 21 ár, sbr. fyrirliggjandi veðbókarvottorð. Þáhafi Reykjavíkurborg fjórum árum áður ráðist í eignarnám á landi í Vatnsenda og greitt bætur til ábúandajarðarinnar án þess að stefnendur eða forverar þeirra hafi gert tilkall tilbóta eða reynt að sækja rétt sinn að öðru leyti. Dómsniðurstöður, lagasetning Alþingis, þinglýsingarframkvæmd ográðstöfun ábúanda á landsréttindum voru með þeim hætti að ekkert gafaðalstefnda tilefni til að ætla að þinglýstur eigandi Vatnsenda væri ekkiraunverulegur eigandi jarðarinnar árið 1992. Einnig byggir aðalstefndi á því að kröfurstefnenda vegna eignarnámsins árið 1998 séu fallnar niður fyrir tómlæti, enþegar mál þetta var höfðað hafi verið liðin 22 ár frá fyrsta eignarnámiKópavogsbæjar í landi Vatnsenda og sjö ár frá því yngsta. Auk þess byggir aðalstefndi á því sem áðursegir um að ósannað sé að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni og sjónarmiðum um aðá árinu 1998 hafi Magnús Sigurðsson Hjaltested verið búinn að hefða beinaneignarrétt að jörðinni Vatnsenda. Þá mótmælir aðalstefndi því að fjárhæð bótasé látin taka hækkun miðað við vísitölu neysluverðs. Einnig byggir aðalstefndiá því, hvað varðar eignarnámið 2007, 2000, 1998 og 1992, að allir vextir eldrien fjögurra ára séu fyrndir. Nánar um grandleysi og góða trú aðalstefnda við eignarnámið1992, 1998, 2000 og 2007 segir aðalstefndi að ekkert hafi gefið honum tilefnitil að ætla að skráning í fasteignbók væri röng um eignarhald Vatnsenda. Fráárinu 1971 til 2000 hafi Magnús Sigurðsson Hjaltsted verið þinglýstur eigandiVatnsenda. Þá hafi varastefndi verið skráður sem þinglýstur eigandi jarðarinnarfrá árinu 2000 til 2013. Aðalstefndi hafi verið í góðri trú um aðeignarnámsbótum ætti að ráðstafa til þinglýsts eiganda Vatnsenda sem jafnframtvar ábúandi jarðarinnar. Aðalstefndisegir að í fyrsta lagi virðist aldrei hafa verið ágreiningur um að beinneignarréttur að Vatnsenda færðist, á grundvelli erfðaskrárinnar, frá MagnúsiEinarssyni Hjaltested til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þá virðistekki hafa verið um það ágreiningur að ábúandi jarðarinnar gæti tekið við bótumí tilefni eignarnáms og eignarskerðingar. Þannig hafi íslenska ríkið tekið69,68 hektara land eignarnámi úr jörðinni á grundvelli laga nr. 30/1941 tilhanda Landssímanum og greitt út bætur til Lárusar Hjaltested, þáverandi ábúandaVatnsenda. Jafnframt hafi ábúandinn, Lárus, móttekið bætur vegna eignarnámsReykjavíkurbæjar á landi Heiðmerkur sem talið var 689 hektarar að stærð, sbr.lög nr. 57/1942. Íöðru lagi byggir aðalstefndi á því að þinglýsingarframkvæmd hafi í heild sinniverið með þeim hætti að enginn hafi þurft að velkjast í vafa um þá afstöðusýslumanns að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda væri á höndum ábúendajarðarinnar, fyrst Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested og síðar varastefnda.Einstakar færslur og áritanir á skjöl hafi verið í samræmi við þetta og megisem dæmi nefna áritaða athugasemd þinglýsingarstjóra á afsal frá 8. október2001, en þar hafi sagt: „Skv. þingl.bók, sbr. skjal 310/2000 er ÞorsteinnHjaltested kt. 220760-5619 þingl. eigandi Vatnsenda og telst því afsalshafiskv. ofangreindu.“ Um hafi verið að ræða þinglýsingarframkvæmd sem náði yfiráratugi. Komi því verulega á óvart að stefnendur skuli ekki beina kröfum sínumað íslenska ríkinu í stað aðalstefnda sem í góðri trú hafi gengið út frá því aðþinglýsing réttinda í fasteignabók væri rétt. Íþriðja lagi lagi bendir aðalstefndi á að í kjölfar eignarnáms Reykjavíkur­borgar1988 hafi hann hlotið að mega ganga út frá því að fasteignabók væri rétt og aðeignarnámsbætur ættu að ganga til ábúanda Vatnsenda. Í ræðu félagsmálaráðherrasem mælti fyrir lögum um eignarnám Reykjavíkurborgar hafi sagt að MagnúsSigurðsson Hjaltested væri eigandi Vatnsenda. Önnur gögn tengd lagasetningunniséu á sama veg. Aðalstefndi vísar m.a. til lögfræðiálits Ásgeirs Thoroddsenhdl. og Ingólfs Hjartarsonar hdl., dags. 14. ágúst 1990, sem Finnur Gíslasonaflaði, vegna Margrétar Hjaltested, Sigurðar Kristjáns Hjaltested og KarlsLárusar Hjaltested varðandi gildi erfðaskrárinnar frá 4. janúar 1938.Eignarnámsheimildir ráðherra hafi einnig byggst á þeirri forsendu að ábúandiVatnsenda væri jafnframt eigandi jarðarinnar. Eignarnám Landsvirkjunar hafieinnig verið byggt á þeirri forsendu. Allar stofnanir þjóðfélagsins sem hafikomið að málefnum Vatnsenda virðast því hafa litið svo á að beinn eignarrétturað jörðinni Vatnsenda væri á hendi ábúanda jarðarinnar. Ífjórða lagi bendir aðalstefndi á dóm Hæstaréttar frá 8. mars 2001 í máli nr.58/2000. Niðurstaða þess dóms hafi hlotið að vera til enn frekari styrkingar áþví að eignarnámsbótum skyldi ráðstafað til ábúanda Vatnsenda. Í málinu, semhafi snúist um eignarnám frá 1947, hafi Hæstiréttur hafnað sýknukröfu LandssímaÍslands sem hafi verið byggð á aðildarskorti ábúanda Vatnsenda. Ífimmta lagi telur aðalstefndi að ekki verði betur séð en að lögerfingjarSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hafi sjálfir álitið að þeir ættu ekkitilkall til bóta vegna eignarnáms á landi Vatnsenda. Fyrir liggi að þeir hafileitað eftir framangreindu lögfræðiáliti árið 1990, en niðurstaða þess hafiverið sú að gild rök mæltu með því að allar eignarnámsbætur ættu að renna tilábúanda hverju sinni svo lengi sem hann uppfyllti erfðaskrána þegar bætur erugreiddar. Það hafi svo ekki verið fyrr en 17 árum síðar þegar öll fjögureignarnám aðalstefnda voru um garð gengin að stefnendur hafi leitað tildómstóla með kröfu um að erfðaskráin frá 1938 yrði dæmd ógild. Aðalstefndimótmælir því að fundur í matsnefnd eignarnámsbóta hinn 8. febrúar 2007 getihaft þýðingu í þessu máli. Á því tímamarki hafi verið búið að undirritaeignarnámssátt og greiða út bætur vegna eignarnámsins 2007. Hingóða trú aðalstefnda, traustfangsreglur og reglur um jákvæðan áreiðanleikaþinglýsingarbókar leiði því til þess að hafna verður öllum kröfumstefnenda. Aðalstefndisegir nánar um fyrningu að aðalstefndi hafi tekið við umráðum alls þess landssem tekið var eignarnámi 1992, 1998, 2000 og 2007. Að því er varðar eignarnámið1992 hafi aðalstefndi tekið ákvörðun um beitingu eignarnámsheimildar á fundibæjarstjórnar 24. mars 1992. Aðalstefndi hafi svo tekið umráð hins eignarnumdaí samræmi við ákvæði eignarnámssáttar frá 8. maí 1992. Viðeignarnámið 1998 hafi þurft að afla eignarnámsheimildar umhverfis­ráðuneytisins.Heimildin hafi legið fyrir 27. apríl 1998. Samkvæmt eignarnámssátt frá 13. maí1998 hafi landið verið afhent 15. febrúar 1999. Við eignarnámið 2000 hafi legiðfyrir eignarnámsheimild umhverfisráðuneytisins frá 13. mars 2000. Samkvæmteignarnámssátt frá 1. ágúst 2000 skyldu umráð afhendast við útgáfu skuldabréfasem gefin voru út við undirritun sáttarinnar. Í1. mgr. 5. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 komi fram sú meginregla, aðfyrningarfrestur teljist frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Eindagi kröfusé því upphaf fyrningarfrests. Samkvæmt 13. gr. laga um framkvæmd eignarnámsnr. 11/1973 geti eignarnemi tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslumatsfjárhæðar og kostnaðar af mati. Kröfur þær sem deilt er um í máli þessuhafi því orðið gjaldkræfar þegar aðalstefndi tók umráð hins eignarnumda. Samkvæmt2. tl. 4. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 sé aðalreglan sú að kröfur fyrnist á 10árum og gildi sá fyrningarfrestur um allar kröfur sem ekki sé settur annarfyrningarfrestur fyrir. Skaðabótakröfur,sem og kröfur um greiðslu kaupverðs fasteigna, fyrnist því á 10 árum. Ljóstsé samkvæmt framansögðu að kröfur stefnenda sem rekja megi til eignarnáma 1992,1998 og 2000 séu fallnar niður fyrir fyrningu, sbr. dómur Hæstaréttar frá 20.mars 2003 í máli nr. 388/2002. Í13. kafla stefnu sé að finna sérstakan kafla um fyrningu, verðlagsbreytingaro.fl. Segi þar m.a. að kröfur á hendur aðalstefnda og varastefnda séu ófyrndará grundvelli 1., 2. og 3. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.Í umræddum lagaákvæðum sé mælt fyrir um viðbótarfrest fyrir kröfuhafa til aðsækja kröfu sína ef hann skortir nauðsynlega vitneskju um kröfuna eðaskuldarann. Stefnendur vísi svo sérstaklega til þess að við lögfestingu laganr. 150/2007 hafi verið sérstaklega tekið fram að lagasetningin fæli í sérlögfestingu á gildandi rétti. Verði því að leggja til grundvallar aðsambærilegar reglur og nú má finna í ákvæðum 1., 2. og 3. mgr. 10. gr. laga nr.150/2007 hafi á grundvelli almennra óskráðra meginregla kröfuréttar gilt í tíðlaga nr. 14/1905, að því marki sem þær voru ekki þar skráðar. Aðalstefndi vísarþessum vangaveltum stefnenda alfarið á bug. Aðalstefndivísar til þess að í athugasemdum við 10. gr. í frumvarpi til laga nr. 150/2007segi sérstaklega að í lagagreininni felist nýmæli frá því sem áður gilti. Segiauk þess að í 7. gr. gildandi laga, þ.e. laga nr. 14/1905, sé að finna ákvæðisem mæli fyrir um það ef skuldari dregur „sviksamlega dul á“ eða „vanrækir aðskýra frá atvikum“ er krafan byggist á eða valdi því að hún verður gjaldkræf ogskuldaranum bar skylda til að segja frá, þá fyrnist skuldin ekki fyrr en fjögurár eru liðin frá þeim degi er kröfueigandinn fékk vitneskju um atvik þetta eðaeitt ár er liðið frá dánardegi skuldara. Komi fram að skilyrði ákvæðisins séuströng og því hafi sjaldan reynt á umrætt ákvæði í dómsmálum. Því hafi þóttþörf á því að setja í lög skýr ákvæði um viðbótarfrest fyrir kröfuhafa til aðsækja kröfu sýna í ákveðnum tilvikum. Af umfjöllun í frumvarpi því er varð aðlögum nr. 150/2007 sé ljóst að 10. gr. laganna hafi enga stoð átt í almennumóskráðum meginreglum kröfuréttar, líkt og stefnendur halda fram, heldur hafiverið um að ræða nýtt ákvæði. Aðalstefndimótmælir því harðlega að kröfur stefnenda á hendur aðalstefnda séu ófyrndar meðvísan til 7. gr. laga nr. 14/1905 og að alstefndi hafi sýnt af sér sviksamlegaháttsemi með því að þverbrjóta grundvallarreglur stjórnsýslu- og eignaréttarmeð því að klæða viðskipti með land í búning eignarnáms. Aðalstefnda hafi boriðlagaskylda til að reyna að ná samkomulagi við þinglýsta eigendur Vatnsenda áhverjum tíma um fjárhæð eignarnámsbóta. Því sé ekkert óeðlilegt við það aðaðalstefndi hafi þurft að standa í samningaviðræðum við hina þinglýstu eigendurVatnsenda um fjárhæð bóta og fleira. Með því hafi menn ekki verið að klæðaviðskipti með land í búning eignarnáms. Skilyrði7. gr. laga nr. 14/1905 um að fyrningarfrestur lengist sé að skuldari hafisviksamlega annaðhvort dregið dul á eða vanrækt að skýra frá atvikum, semkrafan byggist á, eða valda því að hún verði gjaldkræf og honum var skylt aðskýra frá. Launungin verði auk þess að vera „sviksamleg“, þ.e. skuldara verðurað vera sjálfum kunnugt um þessi atvik. Aðalstefndi hafnar því að hann hafiviðhaft sviksamlega háttsemi og telur ekkert fram um það komið er styður þá málsástæðu stefnenda aðaðalstefndi hafi vanrækt að skýra frá atvikum, er krafan byggist á, sbr. 7. gr.laga nr. 14/1905. Öllum málatilbúnaði stefnenda um hið gagnstæða er vísað á bugsem röngum og ósönnuðum. Þásegir aðalstefndi að hafa beri hugfast að regla 7. gr. laga nr. 14/1905 séundanþága frá meginreglu laganna um fyrningarfrest og beri því að skýra þröngt.Aðalstefndi telur samkvæmt öllu framansögðu ekki sýnt fram á að dánarbúSigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hafi á grundvelli laga eða óskráðrameginregla kröfuréttar öðlast aukinn fyrningarfrest umfram þann sem kveðið er áum í 2. tl. 4. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, en fyrir því beri stefnendursönnunarbyrði. Aðalstefndibyggir líka á því að kröfur um vexti fyrnist á fjórum árum. Að mati aðalstefndafellur þar undir sú hækkun sem stefnendur hafa reiknað á kröfur sínar ágrundvelli hækkunar á vísitölu neysluverðs. Aðalstefndihafnar með öllu kröfu stefnenda að fjárhæð 47.558.500.000 kr. vegna eignarnámsins frá árinu 2007 og færirfyrir því sömu rök og fyrir sýknu af aðalkröfu stefnenda. Aðalstefndiáréttar að í kröfu hans um sýknu felist einnig krafa um stórkostlega lækkun ákröfum stefnenda. Íöllum tilvikum krefst aðalstefndimálskostnaðar í málinu að skaðlausu úr hendi stefnenda. Um þá kröfu er vísaðtil 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.V. Varastefndi byggði á því viðmunnlegan flutning málsins 7. janúar 2016 að með stefnu málsins hafi stefnendurgrundvallað málsókn sína og efnisrétt meðal annars á því að réttindi MagnúsarSigurðssonar Hjaltested, sem honum hafi verið afhent með dómi Hæstaréttar frá30. maí 1969, hafi fallið aftur til dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested við andlát Magnúsar í desember 1999. Varastefndi telur að stefnendurhafi aldrei haft réttmæta ástæðu til að byggja á slíkum málsgrundvelli og aðmálsástæður sem séu byggðar á öðrum grundvelli en í stefnu séu of seint framkomnar og þeim sé mótmælt. Ígreinargerð sinni byggir varastefndi á því að enginn afnotaréttur fylgi beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda og aðvarastefndi hafi sem rétthafi samkvæmt erfðaskrá Magnúsar EinarssonarHjaltested á sinni hendi afnotarétt sem veiti honum einum rétt til fullraafnota Vatnsenda og hagnýtingar jarðarinnar.Varastefndirekur í greinargerð sinni skilgreiningar fræðimanna um beinan eignarrétt ogafnotarétt. Þá vísar varastefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 167/2015 þarsem því hafi verið slegið föstu að afnotaréttur varastefnda yfir Vatnsenda felií sér víðtækan afnotarétt yfir jörðinni sem háður sé þinglýsingu samkvæmtgagnályktun frá 1. mgr. 31. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Jafnframt vísarvarastefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 740/2013 þar sem Hæstiréttur hafislegið því föstu að óbeinn eignarréttur varastefnda yfir Vatnsenda væriviðameiri og víðtækari en réttindi yfir fasteign samkvæmtlóðaleigusamningi. Varastefndibyggir á því að í afnotarétti Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, föðurvarastefnda, og síðar varastefnda, felist að þeir hafi einir haft jörðina tilafnota fyrir búskap og einir mátt hafa arð af jörðinni, þar með talið að leigjaút lóðir undir hús, leikvelli „og annað“ úr óræktuðu landi jarðarinnar. Um séað ræða hreinan afnotarétt en ekki leigurétt þar sem ekki sé greitt sérstaktendurgjald fyrir afnotaréttinn. Með búskap sé átt við hvers kyns landbúnaðeins og slík starfsemi sé skilgreind á hverjum tíma, sbr. nú 15. mgr. 2. gr.jarðalaga nr. 81/2004. Þá vísar varastefndi til þess að í erfðaskránni sésérstaklega kveðið á um að réttur til bóta fyrir landspjöll teldist fylgiféjarðarinnar og væri á hendi rétthafa afnotaréttar yfir Vatnsenda. Meðlandspjöllum sé átt við hvers kyns ásælni og yfirgang annarra sem leiði tilþess að hlutar jarðarinnar, jörðin öll eða einstaka gæði hennar standi rétthafajarðarinnar ekki lengur til hagnýtingar.Varastefndiheldur því fram að beinn eignarréttur dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested yfir Vatnsenda sé án sérstakra eignarheimilda (eignaraðilda) og sé íöllu falli án sérstaks verðgildis á hendi eigandans. Beinn eignarrétturdánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested að Vatnsendajörðinni sé í þvíástandi að vera ekki eign sem hefur sérstakt verðgildi og að eigandi beinseignarréttar hafi ekki orðið fyrir fjártjóni af völdum eignarnáma aðalstefnda. Afnotarétturinnfalli að varastefnda látnum til næsta rétthafa samkvæmt erfðaskránni, elstasonar varastefnda, og geti ekki með nokkru móti fallið aftur til dánarbúsinseða eigenda beins eignarréttar. Á þeim 75 árum sem liðin séu frá andlátiMagnúsar Einarssonar Hjaltested hafi allir rétthafar afnotaréttarins notið hansævina á enda. Stefnendur hafi freistað þess að fá varastefnda sviptanafnotarétti með dómi en ekki haft erindi sem erfiði, sbr. dóm Hæstaréttar ímáli nr. 751/2014 og dóm Hæstaréttar í máli nr. 167/2015. Varastefndi vísar til þess að ínorrænum rétti séu skaðabætur til eignarnámsþola taldar náskyldar bótum fyrirtjón sem valdið er í skjóli neyðarréttar.Þó skilji á milli að ekki þurfi í tilviki eignarnáms að vera yfirvofandibráð hætta, heldur nægi að almenningsþörf krefjist inngrips í eignarrétteignarnámsþola. Það sé einungis fjártjón sem sé bætt, en engar bætur séugreiddar fyrir ófjárhagsleg verðmæti. Eignarrétturinn njóti verndar 72. gr.stjórnarskrárinnar og verði aðeins skertur að almenningsþörf krefji. Það ségert á grundvelli lagafyrirmæla og komi fullt verð fyrir. Afnotaréttur sá sem varastefnda hafi veriðáskilinn samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested njóti lögverndar oghann verði ekki sviptur þessum víðtæku óbeinu eignaréttindum án þess að fulltverð komi fyrir. Þávísar varastefndi til 10. gr. laga nr. 61/1917 um framkvæmd eignarnáms, semféllu úr gildi með lögum nr. 11/1973. Samkvæmt téðu ákvæði skyldi „matsverð“eignar miðast við það gangverð sem eign myndi hafa í kaupum og sölum. Í 2. mgr.ákvæðisins hafi sagt svo: „Nú á annar en eigandinn verðmæt réttindi yfireigninni, og skal þá endurgjaldið ákveðið með tilliti til þessa, og þeimætlaðar sérstakar bætur, sem missa kunna réttindin að einhverju eða ölluleyti.“ Varastefndisegir að þessi lagafyrirmæli séu í samræmi við það sem hafi verið gildandiréttur um langa hríð, bæði hérlendis og í Skandinavíu. Eigandi sem verður fyrirtjóni skuli fá fjártjón sitt bætt og hafi óbeinn eignarréttur verið stofnaðuryfir eign skuli eigandi hins óbeina eignarréttar fá fullt verð fyrir réttindisín. Meta hafi átt gangverð beins eignarréttar með tilliti til þess að öðrum eneigandanum hafi borið greiðsla bóta fyrir óbein eignaréttindi, en í því hafi falistað bótagreiðsla fyrir beinan eignarrétt sætti lækkun vegna sérstakra bóta tilþeirra sem áttu verðmæt réttindi yfir eigninni.Núgildandiákvæði 10. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms feli í sér samaefnisrétt til handa eiganda óbeinna eignaréttinda. Í 2. mgr. 10. gr. lagannasegi: „Eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt tileignarnámsbóta, skal meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjum þeirraber.“ Þær bætur séu ekki greiddar til eiganda beins eignarréttar, þar semeignarnema sé ekki skylt að greiða öðrum fullt verð fyrir missi eignaréttindaen þeim sem þurfi að láta þau af hendi og verða fyrir fjártjóni. Þá byggir varastefndi á því aðþær kvaðir sem lagðar séu á beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda séu kvaðirsamkvæmt skýrum fyrirmælum erfðaskrár. Það sem rétthafanum sé heimilt séeiganda beins eignarréttar bannað og að baki þessu fyrirkomulagi búi viljiarflátans Magnúsar Einarssonar Hjaltested.Þannigkveðst varastefndi byggja á því að hinum beina eignarrétti fylgi engareignaréttarlegar heimildir sem hafi fjárhagslegt gildi. Afnotaréttur rétthafasamkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested sé svo víðtækur að hann takitil hvers kyns hagnýtingar á gæðum jarðarinnar innan takmarka erfðaskrárinnar,um skyldu til að búa á jörðinni, bann við framsali réttindanna og takmarkaðarheimildir til veðsetningar þeirra. Afnotarétturinn sé án sérstaks endurgjaldsog hann geti ekki fallið aftur til dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested. Hinar íþyngjandi kvaðir sem hvíli á beinum eignarrétti yfirVatnsenda séu hvorki dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested néerfingjum beins eignarréttar yfir Vatnsenda til tjóns. Um arf sé að ræða semþessir aðilar hafi í engu fórnað eigin fjárhagslegum gæðum til að eignast.Sjónarmið um vernd hagsmuna kröfuhafa eigi því ekki við. Arfurinn sé stefnendumekki til nokkurs fjárhagslegs ávinnings og það sé fyllilega í samræmi við viljaarflátans, sem hafi ætlað ávallt einum manni af ætt sinni afnot og hagnýtingujarðarinnar Vatnsenda um ókomna tíð. Varastefndibyggir á því að samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 2. gr. erfðaskrár MagnúsarEinarssonar Hjaltested beri rétthafa jarðarinnar einum bætur fyrir „landspjöll“á jörðinni sem eru af annarra völdum. Á því er byggt að arflátinn hafi meðþessum fyrirmælum haft í huga hvers kyns skerðingar á jörðinni sem leiddu tilþess að rétthafi samkvæmt erfðaskránni yrði sviptur rétti sínum til hagnýtingarjarðarinnar. Ákvæði 2. mgr. 2. gr.erfðaskrárinnar hafi verið túlkað með þessum hætti þegar eignarnámsbætur vorugreiddar Lárusi Hjaltested fyrir land sem tekið var undir Heiðmörk og fyrirland sem tekið var undir starfsemi Landsímans, alls um 760 ha lands. Samkvæmt2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar skyldi Lárus Hjaltested eða næsti ábúandi einnhafa rétt til að „krefja inn og semja um“ allar bætur fyrir landspjöll sem„þegar orðin eða kunna að verða á jörðinni af annarra völdum og jörðinni ber“.Tekið sé fram í ákvæðinu að Lárus Hjaltested eða næsti ábúandi skuli krefjastbóta með lögsókn ef með þarf. Þannig sévarastefndi samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar einn rétturviðtakandi eignarnámsbóta vegna skerðinga á jörðinni og verði því að sýkna hannaf dómkröfum stefnenda.Jafnframter á því byggt að óháð túlkun á fyrirmælum 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar þáeigi varastefndi rétt til bóta fyrir það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegnaeignarnáms Kópavogsbæjar á landi jarðarinnar Vatnsenda á árinu 2007, fjártjónhans fyrir missi umráða og afnotaréttar sé langtum hærra en sem nemi þeim2.250.000.000 kr. sem þegar hafi verið greiddar. Varastefndi telur að hann eigisjálfstæðan bótarétt fyrir tjón sem hann hafi orðið fyrir, með vísan til 2.mgr. 10. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms og 72. gr.stjórnarskrárinnar. Varastefnditelur að bætur vegna missis afnotaréttar hans beri að reikna út frá sjónarmiðumum tapað notagildi, fremur en markaðsvirði, enda leiði útreikningar á slíkumgrundvelli til hærri niðurstöðu en markaðsvirði. Afnotaréttur varastefnda eigiekkert skylt við ábúð samkvæmt ábúðarlögum heldur gildi fyrirmæli erfðaskrárMagnúsar E. Hjaltested. Varastefndiheldur því fram að afnotaréttur hans sé svo víðtækur að hann sé jafnverðmæturog beinn eignarréttur, sé horft til notagildis afnotaréttarins á hans hendi. Umsé að ræða hreinan afnotarétt óháðan nokkrum takmörkunum af hálfu handhafabeins eignarréttar að jörðinni. Varastefndi hafi einn rétt til hagnýtingarjarðarinnar og sá hagnýtingaréttur sé engum íþyngjandi takmörkum háður sem rýrtgeti verðgildi hans. Það land sem tekið var eignarnámi 2007 sé allt úr óræktuðulandi jarðarinnar, sem varastefndi hafi einn umráðarétt yfir, og honum hafieinum verið heimilt að leigja það út og réttinum engar skorður settar.Afnotarétturvarastefnda yfir Vatnsenda eigi að standa óhaggaður alla hans lífstíð og ekkisé á færi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eða síðari eigendabeins eignarréttar að segja afnotarétti hans upp. Einungis við afar ólíklegaraðstæður geti komið til þess að næsti rétthafi geti gert kröfu um aðvarastefndi víki af jörðinni, en í slíku tilviki félli afnotarétturinn til þessrétthafa en ekki til dánarbúsins eða erfingja þess. Varastefndi telur að stefnendurhafi með engu móti fært gild rök fyrir því hvers vegna varastefndi eigi aðgreiða til dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eignarnámsbætursem hann hafi með réttu tekið við úr hendi aðalstefnda. Varastefndi hafi ekkitekið beinan eignarrétt að Vatnsenda eignarnámi úr höndum dánarbúsins heldur sésá réttur á hendi eignarnema samkvæmt málatilbúnaði stefnenda. Krafa um bæturfyrir meint tjón vegna missis beins eignarréttar á grundvelli eignarnámsins 2007væri á hendi dánarbúsins og gæti einungis beinst gegn eignarnema en ekkieiganda verðmætra réttinda yfir Vatnsenda sem eigi sjálfstæðan bótarétt fyrireigin fjártjón. Beri því að sýknavarastefnda því að hann hafi hvorki valdið dánarbúi Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested tjóni, né tekið við fjármunum sem dánarbúið hafi getaðátt rétt til.Ennfremur byggir varastefndi á því að stefnendur hafi ekki fært fram nein gögn tilstuðnings því að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hafi orðiðfyrir fjártjóni af völdum eignarnáms aðalstefnda. Varastefndi vísar til þess aðstefnendur byggi á því að dánarbúið hafi borið sölu- eða markaðsvirði vegnamissis beins eignarréttar af völdum eignarnáms aðalstefnda, en við mat á sölu-og markaðsvirði beins eignarréttar verði ekki litið fram hjá því að beinumeignarrétti yfir Vatnsenda fylgi ekki afnotaréttur, né nokkur réttur til arðsaf jörðinni eða þeim verðmætum sem jörðin gefi af sér. Áhrif kvaðanna fyrirsölu- og markaðsvirði beins eignarréttar séu mikil enda um mjög íþyngjandikvaðir að ræða. Þá geti stefnendur ekki reist kröfur um bætur fyrir missi beinseignarréttar á sjónarmiðum um notagildi, því að enginn afnotaréttur fylgirbeinum eignarrétti. Verðiekki fallist á að varastefndi eigi einn rétt til að krefjast eignarnámsbóta,vegna fyrirmæla 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar, byggir varastefndi á því aðbótaréttur handhafa beins eignarréttar að Vatnsenda takmarkist af víðtækumafnotarétti varastefnda, en augljóst sé að notagildi Vatnsenda fyrir eigandahins kvaðabundna beina eignarréttar sé ekki neitt.Varastefndibyggir á því að sýkna verði hann af dómkröfum stefnenda þar sem kröfugerðinnisé ranglega beint gegn honum. Hvergi í lögum verði greiðsluskyldu varastefndagagnvart dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested fundinn staður oghafi stefnendur engin haldbær rök fært fram til stuðnings fjárkröfum sínum gegnvarastefnda. Varastefnda sé einum ætlaður réttur til að krefjast bóta fyrirlandspjöll samkvæmt fyrirmælum erfðaskrárinnar. Enn fremur hafi stefnendur ekkisýnt fram á að dánarbúið hafi orðið fyrir fjártjóni af völdum eignarnámsaðalstefnda. Beinn eignarréttur að Vatnsenda án réttar til afnota og arðs hafiekki verðgildi og jörðin hafi ekkert notagildi fyrir eiganda beins eignarréttar. Því er harðlega mótmælt aðvarastefndi hafi sýnt af sér háttsemi sem sé ólögmæt eða saknæm. LárusPétursson Hjaltested hafi haft umráð jarðarinnar Vatnsenda á sinni hendi þegarhann hafi tekið við greiðslu eignarnámsbóta fyrir Heiðmerkurland og Landsímalandið.Enn fremur hafi hann tekið við bótum fyrir landspjöll af völdum RafmagnsveituReykjavíkur vegna vatnságangs á landi jarðarinnar. Kröfuréttur eiganda beinseignarréttar sé í máli þessu fyrst og fremst fræðilegur þar sem engineignarheimild sem hafi fjárhagslegt gildi fylgi beinum eignarrétti aðVatnsenda. Dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested verði þar afleiðandi ekki fyrir fjárhagslegu tjóni við að missa beinan eignarrétt viðeignarnám. Eini tjónþoli eignarnámsins frá janúar 2007 sé varastefndiÞorsteinn. Umlagarök vísar varastefndi til 72. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 10. gr. laganr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, til meginreglna eignarréttar um umráð ogeignarheimildir. Þá er vísað til viðurkenndra viðhorfa í norrænum eignarréttium efni og eðli eignarréttarins, til viljakenningar erfða- og fjármunaréttar ogtil grunnsjónarmiða fjármuna- og eignarréttar um gildi kvaðabindingar gjafþegaog arfláta. Einnig er vísað til meginreglna skaðabótaréttar um fjártjón ogsönnun fjártjóns, til meginreglna einkamálaréttarfars um skýran málatilbúnað ogréttaráhrif vanreifunar.VI.Samkvæmtþví sem rakið hefur verið reisa stefnendur málshöfðun sína á því að aðalstefndihafi ekki greitt lögbundnar eignarnámsbætur til réttmæts og lögmæts handhafa beinseignarréttar að jörðinni Vatnsenda, dánarbús Sigurðar Kristjáns LárussonarHjaltested. Í stefnu málsins er byggt á því að bæði beinn og óbeinneignarréttur sé á höndum dánarbúsins. Málið höfða stefnendur til hagsbóta fyrirdánarbúið, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Meðdómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var því slegið föstu að beinneignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbús Sigurðar KristjánsLárussonar Hjaltested, sem ráðstafa yrði til að ljúka skiptum á dánarbúinulögum samkvæmt. Með dómi sínum 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 komst rétturinnsíðan að þeirri niðurstöðu að hinn beini eignarréttur að jörðinni gangi ekki aðerfðum við skipti á dánarbúinu eftir fyrirmælum erfðaskrárinnar frá 1938 heldureftir lögerfðareglum, en af dómum Hæstaréttar 5. apríl 1968 og 30. maí 1969leiddi á hinn bóginn að um „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda“ farieftir ákvæðum erfðaskrárinnar. Undirrekstri málsins hafa stefnendur fallið frá þeirri málsástæðu að hinn óbeinieignarréttur sé á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sbr.yfirlit stefnenda yfir kröfur og málsástæður, sem stefnendur lögðu fram viðmeðferð málsins 7. janúar 2016, samkvæmt tilmælum dómsins, sbr. 2. málsl. 1.mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í ljósi þessa er dómurinn,samkvæmt 3. mgr. 100. gr. laganna, ekki bundinn af úrskurði 23. september 2015þar sem frávísunarkröfu aðalstefnda og varastefnda var hafnað. Hinn óbeini eignarréttur semvarastefndi nýtur, og faðir hans á undan honum,er verndaður af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hinn beinieignarréttur að jörðinni. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms er eignarnámsþoli skilgreindur sem eigandi verðmætis, sem eignarnámbeinist að, eða „annar rétthafi“ sem getur átt rétt til eignarnámsbóta. Þásegir í 1. mgr. 3. gr. laganna að með eignarnámi megi skerða eignarrétt eða„takmörkuð eignarréttindi“ og í 2. mgr. 10. gr. er sérstaklega mælt fyrir umþað að eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt tileignarnámsbóta, skuli meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjumþeirra ber. Þannig á ekki aðeins að greiða eiganda eignarnumins landseignarnámsbætur heldur er öðrum rétthöfum einnig ætlaðar bætur fyrir réttindisín ef þeir missa þau að einhverju eða öllu leyti. Afhálfu aðalstefnda og varastefnda er á því byggt að hinn beini eignarréttur aðjörðinni sé verðlaus og að handhafi hins óbeina eignarréttar eigi tilkall tilallra eignarnámsbóta. Við munnlegan flutning málsins var því á hinn bóginnhaldið fram af hálfu stefnenda að réttur varastefnda til eignarnámsbóta fyriróbein eignarréttindi væri ótengdur bótum sem hann hafi tekið við fráaðalstefnda sem „landeigandi fyrir eignarnumið land“. Þannig virðast stefnendurlíta svo á að eignarnámsbætur geti aðeins runnið til eiganda hins beinaeignarréttar og að handhafi hins óbeina eignarréttar verði þá að sækja bæturtil hans, eftir atvikum með málshöfðun. Með vísan til þess sem rakið er hér aðframan um þá vernd sem eignarréttindi njóta og í ljósi fyrirmæla laga umframkvæmd eignarnáms fær þetta ekki staðist, heldur eiga báðir aðilar, annarsvegar eigandi eignarnumins lands og hins vegar aðrir rétthafar, sjálfstæða kröfuum eignarnámsbætur. Í málatilbúnaði sínum halda stefnendur því fram að þeirhafi orðið fyrir tjóni vegna eignarnáms aðalstefnda. Þeir hafa á hinn bóginnenga grein gert fyrir því hvað felst í hinum beina eignarrétti dánarbúsins meðhliðsjón af þeim víðtæku kvöðum sem erfðaskráin setur honum og þar með í hverjufjártjón þess kann að felast. Er því ómögulegt fyrir dóminn að taka afstöðu tilþess hvort og að hvaða marki aðalstefndi, eða eftir atvikum varastefndi, ségreiðslu- eða bótaskyldur gagnvart dánarbúinu. Úr þessum annmarka verður ekkibætt undir rekstri þessa máls. Málið er því ekki dómtækt og er óhjákvæmilegt aðvísa því frá dómi. Eftirþessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála ber stefnendum að greiða aðalstefnda, varastefnda ogréttargæslustefndu málskostnað, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurðþennan kveða upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari, Jón Höskuldssonhéraðsdómari og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Ú r s k u r ð a r o r ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Elísa Finnsdóttir,dánarbú Finnborgar Bettýjar Gísladóttur, Gísli Finnsson, Guðmundur Gíslason,Hansína Sesselja Gísladóttir, Karl Lárus Hjaltested, Margrét Margrétardóttir,Markús Ívar Hjaltested, Sigríður Hjaltested og Sigurður Kristján Hjaltested,greiði óskipt aðalstefnda, Kópavogsbæ, og varastefnda, Þorsteini Hjaltested,hvorum um sig 1.000.000 króna í málskostnað. Þá skulu stefnendur greiða óskiptréttargæslustefndu, Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur, Marteini Þ. Hjaltested, SigurðiKristjáni Magnússyni Hjaltested og Vilborgu Björk Hjaltested, hverjum um sig30.000 krónur.
Mál nr. 539/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Lánssamningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um kröfur Æ ehf. við slit B. Árið 2005 festi Æ ehf. kaup á 47 fasteignum á Spáni, þegar þær voru í byggingu, og greiddi fyrir þær að hluta með fjármunum sem það fékk að láni frá B. Ágreiningur aðila laut að því hvort Æ ehf. hafi greitt lánið upp og ætti því fjárkröfur á hendur B við slit þess, vegna uppgjörs á sölu fasteignanna. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti um annað en málskostnað, var öllum fjárkröfum sem Æ ehf. lýsti við slit B, hafnað.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júlí 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðili hafði lýst við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við slitin verði viðurkennd krafa sín aðallega að fjárhæð 427.793.883 krónur en til vara 139.186.462 krónur og verði henni skipað í réttindaröð aðallega samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara 112. gr. sömu laga, en að því frágengu 113. gr. þeirra. Þá krefst hann þess að viðurkennd verði krafa sín um dráttarvexti af framangreindum fjárhæðum frá 2. júlí 2010 til greiðsludags, sem verði skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Hann krefst þess jafnframt að viðurkenndur verði réttur sinn til að skuldajafna kröfu sinni við kröfur varnaraðila á hendur sér, svo og að viðurkennt verði að krafa varnaraðila samkvæmt lánssamningi þeirra frá 31. janúar 2006 sé að fullu greidd. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með kæru, sem dagsett var 24. júlí 2014. Hann krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi sóknaraðila fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem rétt er að aðilarnir beri hvor fyrir sitt leyti í héraði og í kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 633/2011
Kærumál Börn Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem B var heimilað að vista tvö börn A utan heimilis um tveggja mánaða skeið frá tilteknum tíma. Áður en dómur gekk í Hæstarétti lauk þeim tíma sem B var heimilað að vista börn A utan heimilis. Hafði A því ekki lengur lögvarða hagsmuni af að fá hnekkt niðurstöðu hins kærða úrskurðar og var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 23. nóvember 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2011, þar sem staðfestur var úrskurður varnaraðila 4. október 2011 um að B og C skyldu vistuð á heimili á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði frá og með 4. október 2011 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og „öllum kröfum varnaraðila um vistun barna sóknaraðila utan heimilis verði hafnað þannig að honum verði fengin forsjá barna sinna að nýju.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með hinum kærða úrskurði var fallist á að tvö börn sóknaraðila skyldu vistuð á heimili á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði frá og með 4. október 2011 að telja. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt niðurstöðu hins kærða úrskurðar um heimild varnaraðila til vistunar barna sóknaraðila utan heimilis hans. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur.
Mál nr. 88/2016
Stjórnarskrá Sveitarfélög Sjálfseignarstofnun Málsástæða
T krafðist þess að viðurkennt yrði að R bæri greiðsluskyldu á launakostnaði T vegna kennslu- og stjórnunarkostnaðar við kennslu nemenda í framhaldsnámi í hljóðfæraleik og miðstigi og framhaldsstigi í söng nánar tiltekin skólaár. Ágreiningur málsins laut að því hvort sú ákvörðun R að hætta fjárstuðningi við T vegna kostnaðar við kennslu í fyrrgreindu námi hefði verið lögmæt, en sú ákvörðun hefði verið tekin í kjölfar samkomulags Í og S um eflingu tónlistarnáms og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnáms. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 8. og 10. gr. laga nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla yrðu ekki skilin svo að í þeim fælist fortakslaus skylda sveitarfélaga til að fjármagna tónlistarkennslu allra þeirra sem slíkir skólar ákvæðu að veita kennslu og að þeim væri óheimilt að setja nokkrar skorður í þeim efnum. Var R því sýknað af kröfu T.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar4. febrúar 2016. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri greiðsluskylduá launakostnaði áfrýjanda vegna kennslu- og stjórnunarkostnaðar við kennslunemenda í framhaldsnámi í hljóðfæraleik og miðstigi og framhaldsstigi í söngfyrir skólaárin 2011 til 2012, 2012 til 2013 og 2013 til 2014. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IMálsatvikum eru gerðgreinargóð skil í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar er rakið er áfrýjandisjálfseignarstofnun sem hefur starfað samkvæmt skipulagsskrá frá árinu 1997. Samkvæmt 4. gr. skipulagsskrárinnar fyrirskólann byggir hann starfsemi sína á fjárveitingum samkvæmt lögum nr. 75/1985um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Í þeim lögum eru ýmis ákvæði umhvernig kostnaðarþátttöku sveitarfélaga er háttað varðandi sjálfstætt starfanditónlistarskóla. Þannig segir í 8. gr. þeirra að tónlistarskólar sem eigi erureknir af sveitarfélögum skuli senda áætlun um kennslu á næsta fjárhagsári til viðkomandisveitarstjórnar ekki síðar en 1. maí ár hvert. Í 2. mgr. 8. gr. laganna erkveðið á um að sveitarstjórn skuli taka afstöðu til áætlunar skólans og gerasamkomulag við skólastjórn um kennslu og starfsmannahald fyrir 1. júlí árhvert. Jafnframt segir í 10. gr. laganna að tónlistarskólar sem eigi eru rekniraf sveitarfélögum skuli fá greiddan úr sveitarsjóði launakostnað kennara ogskólastjóra í samræmi við rekstaráætlun og þær breytingar sem verði álaunatöxtum í samræmi við kjarasamninga. Í kjölfar samkomulagsíslenska ríkisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga 13. maí 2011 um eflingutónlistarnáms og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnáms voruforsvarsmenn tónlistarskóla í Reykjavíkurborg upplýstir um þá ákvörðun stefndaað hætta fjárstuðningi vegna kennslu í hljóðfæranámi á framhaldsstigi ogsöngnámi á mið- og framhaldsstigi. Samkvæmt þjónustusamningi við áfrýjanda 5.september 2012, er tók gildi 1. sama mánaðar og gilti til 31. ágúst 2015, tókfjárstuðningur stefnda aðeins til kennslukostnaðar vegna nemenda á grunn- ogmiðstigi í hljóðfæranámi og grunnstigi í söng. (3,98)Ágreiningur máls þessalýtur að því hvort sú ákvörðun stefnda að hætta fjárstuðningi við áfrýjandavegna kostnaðar við kennslu í hljóðfæranámi á framhaldsstigi og söngnámi á mið-og framhaldsstigi hafi verið lögmæt.IIFallist er á meðhéraðsdómi, að sú málsástæða áfrýjanda er lýtur að þýðingu þess að rétt eintakreglna um þjónustusamninga Reykjavíkurborgar við tónlistarskóla hafi ekki legiðframmi við undirritun þjónustusamnings aðila 5. september 2012, hafi verið ofseint fram komin og komist því ekki að við úrlausn málsins, sbr. 5. mgr. 101.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Fyrir Hæstarétti tefldiáfrýjandi þeirri málsástæðu að ekki lægi fyrir formleg ákvörðun stefnda þessefnis að fella niður þær greiðslur sem ágreiningur málsins lýtur að vegnaskólaársins 2011 til 2012 og eigi því greiðsluskylda stefnda vegna þess skólaársað vera óumdeild. Þessari málsástæðu var ekki haldið fram undir rekstri málsinsí héraði. Að því gættu er ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr.91/1991 til að hún fái komist að hér fyrir dómi. IIISveitarfélög ráða sjálfmálefnum sínum og hafa sjálfsforræði á eigin tekjustofnum, sbr. 78. gr.stjórnarskrárinnar. Þeim er og skylt að gera ráð fyrir útgjöldum sínum íárlegri fjárhagsáætlun, sbr. 62. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, þar meðtalið áætluðum fjárútlátum til tónlistarskóla. Í þessu ljósi ber að túlkaframangreind ákvæði laga nr. 75/1985, sem fela í sér þá skyldu sveitarfélags aðstyðja við tónlistarkennslu í sjálfstætt starfandi tónlistarskólum, sbr. 1.mgr. 3. gr. laganna. Þau verða á hinn bóginn ekki skilin svo að í þeim felistfortakslaus skylda sveitarfélaga til að fjármagna tónlistarkennslu allra þeirrasem slíkir skólar ákveða að veita kennslu og þeim sé óheimilt að setja nokkrar skorðurí þeim efnum. Er því fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ekki verði aflögum ráðið að sú skylda hvíli á stefnda að veita fjármunum sínum til áfrýjandaá þann hátt sem krafist er í málinu eða að slík greiðsluskylda verði ráðin afeinkaréttarlegum skuldbindingum aðila. Verður hinn áfrýjaði dómur þvístaðfestur, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Tónlistarskólinn í Reykjavík, greiðistefnda, Reykjavíkurborg, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2015. Mál þetta, sem var dómtekið miðvikudaginn 14. októbersl., er höfðað 12. mars 2015. Stefnandi er Tónlistarskólinn í Reykjavík,Skipholti 33, Reykjavík, en stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu við Tjörnina,Tjarnargötu, Reykjavík. Íslenska ríkinu, Arnarhváli við Lindargötu í Reykjavíker stefnt til réttargæslu. Sakarefni málsins var skipt að ósk málsaðila og meðsamþykki dómara í þinghaldi fimmtudaginn 8. október sl. og eru dómkröfur íþessum þætti málsins eftirfarandi. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi aðstefndi Reykjavíkurborg beri greiðsluskyldu á launakostnaði stefnanda vegnakennslu- og stjórnunarkostnaðar við kennslu nemenda í framhaldsnámi íhljóðfæraleik og miðstigi og framhaldsstigi í söng fyrir skólaárin 2011/2012,2012/2013 og 2013/2014. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sérstakarkröfur enda engum kröfum beint gegn honum í málinu.I Í málinu er ekki teljandi ágreiningur um helstumálsatvik. Stefnandi er sjálfseignarstofnun sem stofnuð er árið 1930 og starfarskv. skipulagsskrá frá árinu 1997.Markmið hans er rekstur tónlistarskóla og veitir hann nemendum alhliðamenntun í tónlistarnámi og býr nemendur sína þannig undir störf tónlistarmannaog tónlistarkennara. Lokapróf frá skólanum eru framhaldspróf og burtfararpróf íhljóðfæraleik og söng. Samkvæmt 4.gr. skipulagsskrár fyrir skólann byggir hannstarfsemi sína á fjárveitingum skv. lögum nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðningvið tónlistarskóla. Samkvæmt 9. gr. laganna skulu starfsmenn stefnanda njótalauna í samræmi við kjarasamninga á hverjum tíma. Samkvæmt 10. gr. sömu lagaskal stefnandi fá greiddan úr sveitarsjóði launakostnað kennara og skólastjóraí samræmi við samkomulag um rekstraráætlun og þær breytingar sem verða álaunatöxtum í samræmi við framangreinda kjarasamninga. Samkvæmt 11. gr. sömulaga skal stefnandi innheimta skólagjöld af nemendum skólans til að standaundir öðrum kostnaði við skólareksturinn en launakostnaði kennara ogskólastjóra, að svo miklu leyti sem rekstrarkostnaðurinn er ekki borinn afstyrktarmeðlimum eða annarri fjáröflun. Með setningu laga nr. 75/1985 var kveðið á um að ríkiog sveitarfélög skiptu launakostnaði starfsmanna tónlistarskóla jafnt sín ámilli. Með lögum nr. 87/1989 um breytingu á verkaskiptingu ríkis ogsveitarfélaga var lögum nr. 75/1985 breytt á þann hátt að sveitarfélög greidduein launakostnað kennara og skólastjóra tónlistarskóla. Hinn 19. maí 2005 samþykkti stefndi reglur umþjónustusamninga Reykjavíkurborgar við tónlistarskóla. Reglurnar fólu í sér aðþjónustukaup borgarinnar miðuðust við aldur nemenda þannig að nemendur viðtónlistarskólana væru á aldrinum 4-25 ára, en söngnemendur allt að 27 ára. Hinn 1. september 2005 undirrituðu aðilarþjónustusamning með það að markmiði að styrkja og efla tónlistarskólanám íReykjavík. Í samningnum fólst að stefnandi skyldi kenna tilteknumlágmarksfjölda nemenda sem hefðu lögheimili í Reykjavík. Á móti greiddi stefndiumsamda fjárhæð í samræmi við 10. gr. laga nr. 75/1985. Var fjárframlagiðheildarframlag stefnda til stefnanda en skyldi taka breytingum í samræmi viðmeðalbreytingu launa samkvæmt kjarasamningum. Gilti samningurinn fyrirtímabilið 1. september 2005 til 31. ágúst 2008. Hinn 29. september 2010 undirrituðu aðilar nýjanþjónustusamning sem gilti fyrir tímabilið 1. september 2010 til og með 31.ágúst 2011. Var samningurinn að mestu samhljóða þjónustusamningnum sem áðurhafði gilt og var hann gerður með fyrirvara um fjárheimildir í fjárhagsáætlunstefnda fyrir árið 2011. Hinn 13. maí 2011 gerðu Samband íslenskrasveitarfélaga og mennta- og menningarmálaráðuneytið með sér samkomulag umeflingu tónlistarnáms og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnáms. Kveðurstefndi að samkomulagið hafi meðal annars verið gert í framhaldi af viðleitnistefnda til þess að fá ríkið að fjármögnun á efri stigum tónlistarnáms. Samkvæmt 1. gr. samkomulagsins er markmið þess aðleggja grundvöll að eflingu tónlistarnáms með aðkomu ríkissjóðs að fjármögnunkennslukostnaðar í tónlistarskólum, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 75/1985.Samkvæmt samkomulaginu bar sveitarfélögum meðal annars að tryggja að nemendursem uppfylltu inntökuskilyrði tónlistarskóla og reglur um námsframvindu gætustundað tónlistarnám á framhaldsstigi í hljóðfæraleik og á mið- ogframhaldsstigi í söng án tillits til búsetu, sbr. 4. gr. samkomulagsins. Ísamkomulaginu kom fram að aðilar væru sammála um að ríkissjóður veitti árlegaframlag að upphæð kr. 480.000.000.- vegna kennslukostnaðar í tónlistarskólum.Var framlagið greitt til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og var því ætlað að standastraum af kennslukostnaði í tónlistarskólum vegna hljóðfæranáms áframhaldsstigi og söngnáms á mið- og framhaldsstigi og tengdum kostnaði. Á mótiskuldbundu sveitarfélögin sig til að taka yfir ný verkefni frá ríki sem næmikr. 230.000.000.-. Í samræmi við framangreint samkomulag var breytinggerð á lögum nr. 75/1985 þar sem bætt var við ákvæði til bráðabirgða, þar semfram kom að ríkissjóður greiddi árlegt framlag á árunum 2011 - 2014 íJöfnunarsjóð sveitarfélaga til að standa straum af kennslukostnaði að viðbættuálagi fyrir stjórnunarkostnað vegna söngnáms á miðstigi og söng- oghljóðfæranáms á framhaldsstigi. Með reglugerð nr. 23/2013 voru settar nánarireglur um framkvæmd þessa. Samkomulagið, sem tók gildi 1. júlí 2011 og gilti ífyrstu til 31. ágúst 2013 en var síðar framlengt til loka árs 2014, ersamningur milli íslenska ríkisins og sambands íslenskra sveitarfélaga f.h.sveitarfélaga. Tónlistarskólar eru ekki aðilar að samkomulaginu. Stefnandi lýsir því í stefnu að fljótlega eftir gerðfyrrnefnds samkomulags hafi stefndi gert forsvarsmönnum tónlistarskóla íReykjavík, þar með talið stefnanda, það ljóst að framlag borgarinnar tilkennslu hljóðfæranáms á framhaldsstigi og söngnáms á mið- og framhaldsstigiyrði fellt niður. Forsvarsmenn skólanna mótmæltu þessu. Kemur fram hjá stefnanda að skólaárið 2011/2012 hafihann fengið greiddar kr. 91.2 milljónir sem fasta greiðslu frá stefnda og síðanviðbót upp á kr. 41.5 milljónir. Tekjuafgangur hafi því verið upp á kr.7.452.621. kr. það skólaár. Um þetta atriði kveður stefndi að á tímabilinujanúar til júlí 2012 hafi borgarráð samþykkt sérstakar lánveitingar til stefndaen um hafi verið að ræða fyrirframgreiðslur upp í væntanlegan þjónustusamningvið stefnda. Hafi stefnandi ekki endurgreitt lánin. Stefnandi mótmælir því aðum lán hafi verið að ræða. Hinn 29. maí 2012 setti stefndi sér reglur umþjónustusamninga Reykjavíkurborgar við tónlistarskóla. Reglurnar taka tilþjónustusamninga og úthlutunar fjármuna stefnda til tónlistarskóla í Reykjavík,sbr. lög nr. 75/1985 og aðalnámskrá tónlistarskóla, sbr. auglýsingu nr.529/2000. Skilyrði þess að tónlistarskóli fái fjárframlög frá stefnda er aðviðkomandi tónlistarskóli fari að fullu að reglunum. Kveða reglurnar meðalannars á um að fjárframlög til tónlistarskóla séu einungis vegna nemenda meðlögheimili í Reykjavík sem falli utan samkomulagsins frá 13. maí 2011. Hinn 5. september 2012 undirrituðu aðilar nýjanþjónustusamning sem tók gildi 1.september 2012 og gildir til þriggja ára, eða til 31. ágúst 2015. Ersamningurinn að mestu leyti samhljóða samningunum sem áður höfðu gilt.Samningurinn gerir þó ráð fyrir að fjárframlag lækki og að árlegt framlagstefnda verði kr. 31.194.000.-. Sú breyting er einnig gerð frá samningnum áundan að ákvæði um fjölda nemenda er fellt út í hinum nýja samningi. Í staðþess kveður samningurinn á um að stefnandi skuli nýta árlegt framlag tilgreiðslu launakostnaðar kennara og skólastjóra í samræmi við þann fjöldanemendastunda sem tilgreindir eru í samningnum. Er framlag á síðari tveimurárum samningsins með fyrirvara um árlegan fjárhagsramma stefnda. Í samningnumer einnig kveðið á um að árlegt framlag samkvæmt samningnum taki „til kennsluþeirra nemenda sem falla undir reglur um þjónustusamninga Reykjavíkurborgar viðtónlistarskóla“. Stefnandi kveður að umræddur þjónustusamningur hafiverið lagður fyrir stefnanda til undirritunar og hafi verið einhliða saminn afstefnda. Ekki hafi því verið um samningaviðræður að ræða. Við lestursamningsins hafi komið í ljós að stefndi hafi, líkt og árið áður, fellt niðurgreiðsluskyldu sína og kostnað vegna kennslukostnaðar við hljóðfæranám á framhaldsstigiog söngnám á mið- og framhaldsstigi. Þannig hafi kostnaður sá sem fram hafikomið að greiddur skyldi af stefnda til stefnanda ekki verið í neinu samræmivið launakostnað skólans á komandi skólaári. Þannig skyldi stefndi greiða tilstefnanda kr. 31.194.000. í árlegt framlag, meðan slíkt framlag hafi numið kr.83.506.000. í samningi aðila frá árinu 2010.Þannig hafi stefndi einhliða fellt niður greiðslu á þessumkennslukostnaði stefnanda. Fulltrúar stefnanda hafi gert athugasemdir við þettaog hafi treyst því að þetta yrði lagfært.Af hálfu stefnda er því mótmælt að athugasemdir hafi komið fram um efnisamningsins og á það bent að hann hafi verið undirritaður án fyrirvara af hálfusamningsaðila. Í stefnu er það rakið að skólaárið 2012/2013 hafistefndi reitt fram kr. 31.880.000. tilgreiðslu fyrir kennslu á grunnstigi og hafi úthlutað greiðslu úr Jöfnunarsjóðiað fjárhæð kr. 78.561.000. til greiðslu á kennslukostnaði fyrir hljóðfæranám áframhaldsstigi og söngnáms á mið- og framhaldsstigi. Samtals kr. 110.541.000.Kostnaður stefnanda vegna þessa sama hafi hins vegar numið kr. 130.791.316. og því hafi rekstur skólansverið neikvæður um kr. 20.250.316. Skólaárið 2013/2014 hafi stefndi greitt kr.31.892.006 og hafi úthlutað úr Jöfnunarsjóði kr. 78.562.344. Samtals kr.110.544.350. Rekstrarkostnaður stefnanda hafi þetta sama skólaár verið kr.138.996.880. Neikvæður rekstrarkostnaður þetta skólaár hafi því numið kr.28.452.530. Samtals hafi neikvæður rekstrarkostnaður stefnanda fyrir skólaárin2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014 veriðkr. 41.160.225. Með bréfi til stefnda, dags. 22. desember 2014, gerðistefnandi kröfu um greiðslu skuldar vegna launakostnaðar, sem stafi af mismunimilli vangreidds launakostnaður vegna hljóðfæraleiks á framhaldsstigi og söngnámsá mið- og framhaldsstigi, samtals að síðastgreindri fjárhæð. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu og samskipti aðila íkjölfarið leiddu ekki til sáttar. Var mál þetta því höfðað.II Stefnandi kveðst byggja á því í málinu greiðsluskyldastefnda sem sveitarfélags sé bundin í lögum nr. 75/1985 um fjárhagsleganstuðning sveitarfélaga við tónlistarskóla. Áratuga hefð og framkvæmd á þessumlögum leiði það af sér að stefnda hafi borið að greiða þann launakostnaðstefnanda sem fallið hafi til við kennslu í hljóðfæraleik á framhaldsstigi ogsöngnámi á mið- og framhaldsstigi. Stefndi Reykjavíkurborg geti nú ekki, ískjóli samkomulags um stuðning ríkisins við slíkt nám, skotið sér undan þessarilögbundnu skyldu sem eigi sér auk þess áratuga hefð. Þá sé stefndi stjórnvaldog hafi því þurft að fara eftir skráðum sem óskráðum reglum stjórnsýsluréttarvið þessar ákvarðanir sínar. Með lögum nr. 22/1975 um fjárhagslegan stuðning viðtónlistarskóla hafi verið ákveðið að tónlistarskólar skyldu fá styrk úrríkissjóði og sveitarsjóðum er næmi launakostnaði til kennara. Sveitarfélögskyldu sjá um framkvæmd launagreiðslna en styrkur ríkissjóðs skyldi nema 50% aflaunakostnaði, enda skyldu laun greidd skv. kjarasamningum á hverjum tíma.Tilgangur með setningu laga nr. 22/1975 hafi verið sá að gera öllum kleift aðstunda nám án tillits til efnahags og stuðla að eflingu tónlistarkennslu semvíðast um landið. Með lögum nr. 75/1985 hafi þessi verkaskipting milliríkis og sveitarfélaga haldist óbreytt, en með lögum nr. 87/1989 um breytingu áþeim lögum hafi verið ákveðið að sveitarfélögin ein skyldu framvegis beralaunakostnað kennara og skólastjóra tónlistarskóla og hafi sú skylda veriðóbreytt síðan. Því sé haldið fram að sú framkvæmd sem stefndi hafitekið upp í framhaldi af samkomulagi ríkisins og Sambands ísl. sveitarfélagafrá maí 2011 sé andstæð ákvæðum laga nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning viðtónlistarskóla. Það samkomulag hafi ekki lagagildi, heldur séu þar sveitarfélögað semja við ríkið um að það veiti þeim styrk þannig að þau geti staðið aðfjármögnun á kennslu tónlistarskóla. Í staðinn hafi sveitarfélögin tekið að sérhin ýmsu verkefni upp á 230 milljónir króna. Þannig lúti samkomulagið einnig aðallt öðrum hlutum og breyti í engu greiðsluskyldu sveitarfélaga samkvæmtlögunum. Greiðsluskyldan komi fram í 10.gr. laga nr. 75/1985þar sem segi: „Tónlistarskólar, sem eigi eru reknir af sveitarfélögum, skulu fágreiddan úr sveitarsjóði launakostnað kennara og skólastjóra í samræmi viðrekstraráætlun og þær breytingar sem verða á launatöxtum í samræmi viðframangreinda kjarasamninga. Greiðsla skal fara fram mánaðarlega samkvæmtnánara samkomulagi milli skólastjórnar og sveitarstjórnar.“ Þá sé því haldið fram að ef skólar eins og stefnandiuppfylli þær skyldur sem lögin setji þeim þá verði sveitarfélög eins og stefndiað virða þessa lögbundnu greiðsluskyldu, enda hafi sveitarfélögum veriðmarkaðir tekjustofnar til þess. Stefndi hafi ekki borið því við að stefnandihafi vanrækt þær skyldur sem á honum hvíli skv. lögum nr. 75/1985. Þannig hafistefnandi ávallt skilað inn til stefnda upplýsingum um nemendafjölda og öðrumþeim gögnum sem mælt sé fyrir um í lögunum. Þannig hafi stefnandi að fullustaðið við þær skyldur sem á hann hafi verið lagðar skv. lögum nr. 75/1985skólaárin 2011-2014. Stefndi hins vegar hafi tekið sér það vald að fella niðurgreiðslur sínar á kennslukostnaði til náms í framhaldsstigi, þrátt fyrir aðengin breyting hafi verið gerð á lögum nr. 75/1985 sem heimili honum þáframkvæmd. Skýring stefnda sé sú að ríkissjóður hafi tekið að sér þessarskyldur. Það sé hins vegar rangt. Ríkissjóður hafi ekki tekið að sér þessar skyldur meðsamkomulagi aðila frá árinu 2011. Það samkomulag sé milli ríkisins og Sambandsísl. sveitarfélaga. Tónlistarskólar eins og stefnandi hafi og eiga enga aðildátt að því samkomulagi. Það geti því ekki breytt lögbundnum réttindum þeirra.Eins og fram komi í 2. gr. samkomulagsins taki ríkissjóður að sér að veita árlega520 milljónum króna til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna kennslukostnaðar viðtónlistarskóla. Þannig sé fjárframlagið ekki bundið við áætlaðan kennslukostnaðeftir nemendafjölda eða launum kennara og skólastjórnenda, heldur sé þaðákveðin föst fjárhæð. Þannig taki ríkið í raun ekki að sér skyldursveitarfélaganna, heldur veiti þeim styrk til þess að geta staðið við skyldurþeirra skv. lögum nr. 75/1985. Ef það sé skoðun Sambands íslenskrasveitarfélaga og stefnda að ríkið hafi ekki staðið við samkomulagið, þá sé þaðþeirra að krefja ríkið um aukin framlög eins og reyndar hafi verið gert. Þaðbreyti hins vegar ekki lögbundnum skyldum stefnda. Af 6. gr. samkomulagsins megi glöggt sjá að aðilarþess hafi haft í hyggju að endurskoða það og festa það frekar í sessi þannig aðnáð yrði þeim markmiðum sem glöggt megi sjá að stefnt hafi verið að með gerðþess. Að sú vinna hafi hins vegar ekki verið unnin sem skyldi eigi ekki að losastefnda undan lögbundnum skyldum hans, né eigi það að leiða til þess að réttindinemenda lögum samkvæmt falli niður. Þá hafi það verið skilningur bæði fyrrverandi ognúverandi menntamálaráðherra að samkomulagið ætti að tryggja sveitarfélögumviðbótarframlag til málaflokksins, en væri ekki yfirtaka á þeim skyldum semhafi hvílt á stefnda og öðrum sveitarfélögum. Einnig verði að hafa í huga að ekki hafi verið hreyftvið tekjustofnun sveitarfélaga frá því að þau hafi tekið yfir greiðsluskyldu ákennslukostnaði tónlistarskóla. Styðji þessi staðreynd enn frekar við þá skyldusem hvíli á stefnda. Kópavogsbær og Ísafjörður hafi séð um að greiðalaunakostnað einkarekinna tónlistarskóla. Reykjavíkurborg sé einasveitarfélagið sem fellt hafi niður greiðslur sínar eftir samkomulagið frá maí2011. Þá sé því einnig haldið fram að áratuga hefðbundinframkvæmd á lögum nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla þarsem stefndi hafi athugasemdarlaust greitt framlög til kennslukostnaðar vegnahljóðfæraleiks á framhaldsstigi og eins við söngnám á mið- og framhaldsstigisegi í raun allt um þær skyldur sem á stefnda hvíli. Þannig hafi greiðsluskyldastefnda miðast við fjölda nemenda og þann launakostnað kennara ogskólastjórnenda sem rekja megi til kjarasamninga stéttarfélaga þeirra. Enginbreyting hafi orðið á þessu af hálfu stefnanda skólaárin 2011-2014. Þannig hafiskólinn samviskusamlega sent upplýsingar um fjölda nemenda og sent inn önnurgögn um rekstrar- og launakostnaðskólans. Hann hafi þannig haft réttmætar væntingar til þess að viðhaldið yrðiþessari fyrri framkvæmd. Stefnda beri því samkvæmt þessu að greiða skuld sínavið stefnanda. Því sé haldið fram að hin áratuga langa framkvæmdaðila á lögum nr. 75/1985 sýni í raun og sanni að stefndi hafi litið svo á aðhann bæri skyldu til að greiða þennan kennslukostnað til stefnanda. Hann getinú ekki þegar honum hentar snúið við þeirri framkvæmd. Það sé brot á skyldumhans skv. lögunum. Samkomulagið frá maí 2011, sem stefnandi hafi enga aðild áttað, breyti þessu ekki. Þá sé því haldið fram að stefndi geti ekki einhliðasett reglur um þessa framkvæmd. Stefndi hafi sett sér reglur umþjónustusamninga Reykjavíkurborgar við tónlistarskóla. Þær reglur séu settareinhliða og við gerð þeirra hafi ekki verið gætt að réttindum og skyldum aðilaskv. lögum nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla. Þannighafi þær reglur ekkert gildi að því marki sem þær samrýmist ekki lögunum ogheldur ekki að því marki sem þær gangi gegn áratuga hefð á framkvæmd þeirralaga og séu andstæðar stjórnsýslureglum. Stefndi sé stjórnvald og verði því út frá skráðum semóskráðum reglum stjórnsýsluréttar að haga gjörðum sínum þannig að þær samrýmistgóðum stjórnsýsluháttum. Þannig hafi sú einhliða framsetning á samningum, semstefnandi hafi þurft að rita undir, í raun verið brot á ákvæðum 20.gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Einnig hafi stefnandi haft andmælarétt þegar stefndi tók þáeinhliða ákvörðun að fella niður stóran hluta framlags síns til hans þvert álög og reglur og þvert á áratuga framkvæmd. Sá réttur hafi ekki verið virtur.Þá hafi stefnandi átt þann rétt að stefndi rökstyddi þá ákvörðun. Þá sé 8. gr. reglna um þjónustusamninga stefnda íandstöðu við skyldur stefnda skv. lögum nr. 75/1985. Þannig geti stefndi ekkiskorið niður framlög sín lögum samkvæmt og komið þeim yfir á ríkið. Slíkar einhliðaákvarðanir bindi á engan hátt stefnanda. Samkvæmt 8.gr. laga nr. 75/1985 þá eigi aðilar aðgera með sér samkomulag um kennslu og starfsmannahald fyrir 1. júlí ár hvert.Einhliða reglur stefnda komi ekki í stað samkomulags. Þá segi einnig í 10. gr.sömu laga að aðilar skuli gera með sér samkomulag um greiðslur tiltónlistarskóla. Einhliða reglur sem fari í bága við lögin séu þannig brot áþessum reglum og hafi því ekkert gildi. Stefndi geti því ekki byggt á þeim néöðrum einhliða settum reglum. Því sé haldið fram að samningur sá sem gerður hafiverið milli aðila máls þessa 5. september 2012 falli hér undir. Samningurinnhafi verið saminn af stefnda og réttur til stefnanda með þeim orðum að þettaværi í raun það eina sem kæmi til greina og að skólinn fengi enga fjármuni nemaað hann ritaði undir þann samning. Hafa verði í huga að samningurinn sé gerðureftir að skólaárið sé hafið og staða stefnanda því mjög erfið, enda kennslahafin og nemendur búnir að innrita sig og hefja nám við skólann. Þannig hafistefndi ekki staðið við þau tímamörk sem honum séu gefin í 8. gr. laga nr.75/1985 þar sem segi að samkomulag um rekstur skóla skuli gert fyrir 1. júlí árhvert. Öll framangreind sjónarmið eigi við um samninga semgerðir hafi verið við stefnda eftir maí 2011. Þá hafi stefnandi andmælt þessari framkvæmd m.a. meðþví að ræða við Ragnar Þorsteinsson, sviðsstjóra skóla- og frístundasviðsstefnda. Einnig hafi innanríkisráðherra verið send bréf vegna þessa. Þá hafiskólastjórar annarra tónlistarskóla einnig sent frá sér mótmæli. Stefndi Reykjavíkurborg hafi borið því við aðíslenska ríkið hafi tekið að sér þær skyldur sem á sveitarfélögum hvíli skv.lögum nr. 75/1985 og vísað um það til samkomulagsins frá maí 2011. Ef það yrðiniðurstaða þessa máls gæti hún því skipt réttargæslustefnda verulegu máli. Þvísé íslenska ríkinu stefnt til réttargæslu í máli þessu með vísan til 21. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en engar kröfur séu gerðar á hendur því. Þar sem sakarefni málsins hefur verið skipt er hértil úrlausnar hvort greiðsluskylda hvíli á stefnda en ekki hverrar fjárhæðarhugsanlega krafa stefnanda sé. Nægir því hér að vísa til þess að í stefnu erfrá því greint að stefndi eigi inneign hjá stefnanda að fjárhæð 7.542.621 krónavegna skólaársins 2011/2012, en stefndi skuldi stefnanda 20.250.316 krónurvegna skólaársins 2012/2013 og 28.452.530 krónur vegna skólaársins 2013/2014.Sé skuld stefnda við stefnanda samtals að fjárhæð 41.160.225 krónur. Í stefnuer gerð nokkur grein fyrir forsendum framangreindra fjárhæða en ekki þykirástæða til að rekja það nánar hér, utan að vísa til þess að stefnandi telur aðum sé að ræða ógreiddan launakostnað við kennslu í hljóðfæraleik áframhaldsstigi og söngnám á mið- og framhaldsstigi. Stefnandi kveðst um málskostnaðarkröfu sína á hendurstefnda vísa til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.III Stefndi kveðst krefjast sýkn af dómkröfum stefnandaog mótmæla öllum málsástæðum hans og lagarökum. Stefndi byggi sýknukröfu sína áþví að ekki sé til staðar greiðsluskylda af hans hálfu og því sé um ólögvarðakröfu að ræða. Vísar stefndi til þess að stefnandi haldi því fram ístefnu að greiðsluskylda stefnda, sem sveitarfélags, sé bundin í lögum nr.75/1985 um fjárhagslegan stuðning sveitarfélaga við tónlistarskóla. Einnig aðáratuga hefð og framkvæmd á fyrrnefndum lögum leiði það af sér að stefnda hafiborið að greiða umræddan launakostnað stefnanda sem fallið hafi til við kennsluhljóðfæraleiks á framhaldsstigi og söngnáms á mið- og framhaldsstigi á umkröfðutímabili. Þá geti stefndi ekki sett sér einhliða reglur um framkvæmd þessa. Kveður stefndi að um opinberan fjárstuðning viðalmenna tónlistarskóla sé fjallað í lögum nr. 75/1985. Í lögunum sé mælt fyrirum að sveitarfélög skuli greiða laun skólastjóra og kennara í tónlistarskólum,sem reknir séu samkvæmt þeim, hvort sem þeir séu reknir af sveitarfélagi eðaöðrum aðilum, sbr. 7. og 10. gr. laganna. Samkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 16. gr.stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011ráði sveitarfélög sjálf málefnum sínum og hafi sjálfsforræði á eigintekjustofnum. Sjálfsstjórn sveitarfélaga birtist í lögákveðnum verkefnum, semog heimild þeirra til að ákveða nánar hvernig úrlausn verkefna verði háttað.Hvorki í lögum nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla néaðalnámsskrá tónlistarskóla, sbr. auglýsingu menntamálaráðuneytisins frá 31.maí 2000 sé lögð skylda á sveitarfélög að bjóða upp á tónlistarnám. Sé þvíljóst að tónlistarfræðsla sé ekki meðal skylduverkefna sveitarfélaga. Í 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 séað finna almennt ákvæði um að sveitarfélög skuli annast þau verkefni sem þeimséu falin að lögum. Í 3. mgr. 7. gr. sé á hinn bóginn kveðið á umsjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga til að sinna ólögmæltum verkefnum. Sé mat áforgangsröðun slíkra verkefna alfarið í höndum viðkomandi sveitarstjórnar. Um skyldur sveitarfélaga til að veita tónlistarskólumfjárhagslegan stuðning og umfang stuðningsins fari eftir lögum nr. 75/1985.Lögin geri meðal annars ráð fyrir því að tónlistarskóli þurfi samþykkisveitarstjórnar til stofnunar og að sveitastjórn taki sérstaka afstöðu til þesshvort hún fallist á greiðslur til skólans úr sveitarsjóði, sbr. 5. tl. 1. gr.og 1. mgr. 3. gr. laganna. Lögin geri einnig ráð fyrir því að tónlistarskólarsendi sveitarstjórn áætlun fyrir næsta fjárhagsár og að sveitarstjórn skulitaka afstöðu til áætlunar skólans og gera samkomulag við skólastjórn um kennsluog starfsmannahald, sbr. 8. gr. laganna. Samkvæmt 10. gr. laganna sé eins ogáður segir gert ráð fyrir að tónlistarskólar fái greiddan úr sveitarsjóðilaunakostnað kennara og skólastjóra í samræmi við rekstraráætlun og breytingará launatöxtum. Af framangreindu sé ljóst að lög nr. 75/1985 geri ráð fyriraðkomu sveitarfélaga á öllum stigum, þ.e. stofnun tónlistarskóla,áætlunargerðar skólanna og hvert umfang fjárframlags skuli vera. Með hliðsjón af því að sveitarfélög þurfi að gera ráðfyrir útgjöldum sínum í fjárhagsáætlunum, sbr. 62. gr. sveitarstjórnarlaga nr.138/2011, sé ljóst að það standist ekki að þau hafi ekkert um það að segja hverkostnaður þeirra verði af tónlistarkennslu. Lög nr. 75/1985 geri enda, eins ogáður segi, ráð fyrir aðkomu sveitarfélaga á öllum stigum, sbr. 5. tl. 1. gr.,1. mgr. 3. gr. og 8. gr. laganna. Greiðsla stefnda til tónlistarskóla markistaf rekstraráætlun sem sveitarfélög hafi samþykkt, þ.e. áætluðu og umsömdukennslumagni og greiðist mánaðarlega samkvæmt reglum um þjónustusamninga ogúthlutun fjármuna stefnda við tónlistarskóla, sbr. lög nr. 75/1985 ogaðalnámsskrá tónlistarskóla, sbr. auglýsingu menntamálaráðuneytisins frá 31.maí 2000. Af framangreindu megi ráða að ákveði sveitarfélag aðkoma að rekstri tónlistarskóla sé því ekki skylt að fjármagna tónlistarkennsluallra þeirra sem tónlistarskólinn ákveði að veita kennslu. Sé sveitarfélögum þannig heimilt að setjatiltekin viðmið þegar komi að greiðslu kennslukostnaðar tónlistarskóla. Í þvígeti meðal annars falist að sveitarfélag ákveði að greiða ekki kennslukostnaðnemenda utan þess sveitarfélags og nemenda á tilteknum aldri en komi tilfjármagn annars staðar frá sé tónlistarskólum í sjálfsvald sett að sinna slíkrikennslu enda beri þeir fulla ábyrgð á því að slík kennsla rúmist innanfjárveitinga skólans, hvort sem þær stafi frá sveitarfélagi eða öðrumstyrktaraðilum. Hafi stefndi til að mynda miðað við að framlög hans tilstefnanda og annarra tónlistarskóla séu einungis vegna nemenda með lögheimili íReykjavík. Með samkomulaginu um eflingu tónlistarnáms frá 13.maí 2011 hafi íslenska ríkið tekið á sig skyldu um að greiða árlegt framlag tilJöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem ætlað hafi verið að standa straum afkennslukostnaði í tónlistarskólum vegna hljóðfæranáms á framhaldsstigi ogsöngnáms á mið- og framhaldsstigi og tengdum kostnaði. Lögum nr. 75/1985 hafi íkjölfarið verið breytt til bráðabirgða framangreindu til staðfestingar. Hvorkisamkomulagið né bráðabirgðaákvæðið hafi breytt nokkru um skyldur stefndasamkvæmt lögum nr. 75/1985 og því að tónlistarfræðsla sé ekki meðalskylduverkefna sveitarfélaga. Með samkomulaginu hafi verið tryggðir fjármunirvegna nemenda á eldri stigum tónlistarnáms. Stefnda hafi því verið gefið visstsvigrúm til þess að forgangsraða þeim fjármunum sem hann hafi lagt ítónlistarfræðslu á þann hátt að leggja áherslu á tónlistarnám yngri nemenda. Íþessu sambandi verði að hafna því að stefnandi eigi kröfu á óbreyttum fjármunumúr hendi stefnda til nemenda á eldri stigum tónlistarnáms og að stefnda séskylt að greiða einhvern tilbúinn mismun. Í samræmi við efni og þær áherslur sem fram komi íofangreindu samkomulagi við ríkið hafi aðilar undirritað þjónustusamning 5.september 2012. Feli samningurinn í sér að stefndi hafi lækkað árlegt framlagsitt til stefnanda þar sem meðal annars hafi verið fallið frá framlagi vegnakostnaðar við hljóðfæranám á framhaldsstigi og söngnám á mið- og framhaldstigi.Sé stefndi með því að forgangsraða verkefnum og þeim takmörkuðu fjármunum semtil staðar séu í umræddum málaflokki á þann hátt að tryggja yngri nemendumaðgang að og kennslu í tónlistarskóla. Byggist sú ákvörðun bæði á faglegum ogfjárhagslegum forsendum enda sé ekki um að ræða að lögskyld þjónusta skerðistvið það. Fráleitt verði að ætla að ákvæði 7., 10. og 11. gr. laga nr. 75/1985skuli túlkuð með þeim hætti að ákveði sveitarfélag á annað borð að koma aðrekstri tónlistarskóla sé því skylt að fjármagna tónlistarkennslu allra þeirrasem tónlistarskólinn ákveði að veita kennslu og um leið sé því óheimilt aðsetja viðmiðanir í þeim efnum. Slík lagatúlkun myndi leiða til þess aðsveitarfélögum væri í raun ómögulegt að takmarka fjárveitingu sína tiltónlistarstarfsins með nokkrum hætti án þess að hætta einfaldlega allri aðkomuað rekstri tónlistarskóla. Með hliðsjón af framangreindu megi því með engu mótisjá að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 75/1985 um fjárhagsleganstuðning við tónlistarskóla. Sé málsástæðu stefnanda þess efnis mótmælt semrangri og ósannaðri. Stefndi mótmæli því jafnframt sem röngu og ósönnuðu,að ætluð áratuga framkvæmd aðila á lögum nr. 75/1985 sýni að stefndi hafi litiðsvo á að honum bæri skylda til að greiða umkrafinn kennslukostnað tilstefnanda. Stefndi hafi síðustu 30 ár farið eftir ákvæðum laga nr. 75/1985þegar framlög hafi verið greidd til stefnanda og annarra tónlistarskóla. Sýnifyrri ágreiningsmál í tengslum við framkvæmd laganna svo ekki verði um villstað stefndi hafi hvorki talið tónlistarfræðslu vera meðal skylduverkefnasveitarfélaga né að honum hafi borið skylda til að greiða umkrafinnkennslukostnað. Skuli í þessu sambandi meðal annars vísað til álitsfélagsmálaráðuneytisins, dags. 12. maí 2006 og álits umboðsmanns Alþingis ímálum nr. 4650/2006 og 4729/2006. Þá mótmæli stefndi því sem röngu að stefndi geti ekkieinhliða sett reglur um framkvæmdina á því hvernig framlögum til stefnanda ogannarra tónlistarskóla skuli háttað samkvæmt lögum nr. 75/1985. Vísi stefnandiþarna til reglna um þjónustusamninga stefnda við tónlistarskóla. Reglurnar séusettar í samræmi við ákvæði laga nr. 75/1985 og meginreglur stjórnsýsluréttarum málefnaleg sjónarmið og jafnræði um úthlutun fjármuna úr sameiginlegumsjóðum borgarbúa. Í greinargerð sinni styður stefndi sýknukröfu sínaeinnig við að fjárhæð stefnukröfu sé ósönnuð. Vísar hann m.a. til þess að gögnmálsins og málatilbúnaður sýni ekki eða sanni réttmæti þeirrar fjárkröfustefnanda sem hann geri í málinu. Þar sem sakarefni málsins var skipt þykirekki ástæða til að gera hér nánari grein fyrir röksemdum stefnda að þessuleyti. Stefndi kveðst byggja málatilbúnað sinn á lögum nr.91/1991 um meðferð einkamála, lögum nr. 75/1985 um fjárhagslegan stuðning viðtónlistarskóla, sveitarstjórnalögum nr. 138/2011, stjórnsýslulögum nr. 37/1993og meginreglum einkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði.Málskostnaðarkrafa byggi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.IV Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi framdómskjal nr. 45 sem eru „Reglur um þjónustusamninga Reykjavíkurborgar viðtónlistarskóla“ en þetta skjal er ekki samhljóða skjali með sama heiti semstefnandi lagði fram sem dómskjal nr. 11. Kom fram í skýrslugjöf að reglurnar ádómskjali nr. 45 hafi legið fyrir við undirritun samnings stefnanda og stefnda5. september 2012. Kom einnig fram við skýrslugjöf að starfsmaður stefnda senditölvupóst til stefnanda nokkrum dögum eftir undirritun samningsins þar sem fráþví var greint að ekki hefði legið fyrir rétt eintak umræddra reglna viðundirritun samningsins. Lögmaður stefnda mótmælti því að stefnandi gæti viðupphaf aðalmeðferðar komið að nýjum málsástæðum um að reglurnar sem liggi fyrirá dómskjali nr. 11 hafi ekki verið þær sem vísað sé til í umræddum samningiaðila. Af hálfu stefnanda var því mótmælt að í þessu fælust nýjar málsástæður. Það er mat dómsins að framangreindar röksemdirstefnanda hefðu þurft að koma fram í stefnu málsins til þess að um þær yrði meðréttu fjallað. Eru þær því of seint fram komnar og komast að þeim sökum ekki aðvið úrlausn málsins. Ekki er um það deilt í máli þessu að stefnandi ermeðal þeirra tónlistarskóla sem stefndi hefur styrkt með fjárframlögum umárabil á grundvelli laga nr. 75/1985. Liggur því fyrir að stefnandi uppfylltiskilyrði framangreindra laga til að fá fjárframlög frá stefnda. Eins og nánarer rakið hér fyrr í dómnum gerði íslenska ríkið samning við samband íslenskrasveitarfélaga 13. maí 2011 um stuðning þess fyrrnefnda við sveitarfélög til aðhalda uppi kennslu í hljóðfæraleik á framhaldsstigi og kennslu í söng á mið- ogframhaldsstigi. Í kjölfar þessa tók stefndi ákvörðun um að veita ekkifjármunum til stefnanda vegna kennslu í hljóðfæraleik á framhaldsstigi ogkennslu í söng á mið- og framhaldsstigi umfram þá fjármuni sem næmi framlagiríkisins samkvæmt framangreindum samningi. Mun stefndi hafa tekið við greiðslumvegna þessa úr jöfnunarsjóði sveitarfélaga og ráðstafað þeim m.a. tilstefnanda. Þær greiðslur hafa hins vegar að mati stefnanda ekki nægt til aðstanda undir þeim rekstrakostnaði sem hann telur að stefnda beri að greiðavegna kennslu á framangreindum skólastigum. Krefst hann þess í þessum þættimálsins að viðurkennd verði greiðsluskylda stefnda á þeim nánar tilgreindakostnaði stefnanda sem ekki fæst að fullu greiddur vegna þessa. Í 8. gr. laga nr. 75/1985 er mælt fyrir um skyldutónlistarskóla í stöðu stefnanda til að senda áætlun um kennslu á næstafjárhagsári til viðkomandi sveitarstjórnar fyrir nánar tilgreint tímamark.Greinir í 2. mgr. sama lagaákvæðis að sveitarstjórn skuli taka afstöðu tiláætlunar skólans og gera samkomulag við skólastjórn um kennslu ogstarfsmannahald fyrir 1. júlí ár hvert. Í 10. gr. sömu laga er mælt fyrir um aðtónlistarskólar í stöðu stefnanda skuli fá greiddan úr sveitarsjóðilaunakostnað kennara og skólastjórnenda í samræmi við rekstraráætlun og þærbreytingar sem verði á launatöxtum samkvæmt nánar greindum forsendum. Deiluefni máls þessa lýtur að því hvort stefnda hafiverið heimilt að binda fjárframlag sitt til kennslu í hljóðfæraleik áframhaldsstigi og kennslu í söng á mið- og framhaldsstigi við fjárframlagíslenska ríkisins í gegn um jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Fallist er á meðstefnanda að sú ákvörðun fjárframlags sem stefndi viðhafði með því að binda þaðvið fjárhæð þeirrar greiðslu sem íslenska ríkið hafði fallist á að styrkjasveitarfélagið um vegna umræddrar kennslu geti vart talist í samræmi viðáðurrakin fyrirmæli laga nr. 75/1985. Er enda óupplýst í málinu hvaða tengsl súfjárhæð hefur við rekstraráætlun stefnanda eða rekstrarforsendur en tilvitnuðlagaákvæði fela í sér skyldu stefnda til að styðjast við þau gögn er hann tekurákvörðun um fjárstuðning við stefnanda. Á hinn bóginn er stefndi sveitarfélag sem ræðursjálft málefnum sínum og ráðstafar fjármunum sínum í samræmi viðfjárhagsáætlanir hvers árs. Er fallist á með stefnda að ekki verði séð að lögleggi honum á herðar skyldu til að veita fjármunum til tónlistarskóla, þó hannhafi gert það um árabil. Þá verður ekki fallist á með stefnanda að í máli þessuséu uppi þær aðstæður að stefndi geti talist hafa bakað sér skyldu tilstuðnings við stefnanda til framtíðar með samningum eða að réttarvenja hafiskapast sem skyldaði stefnda til slíkra framlaga. Ræðst framlag stefnda tiltónlistarskóla því af ákvörðun hans frá ári til árs eða eftir atvikum meðsamningum til lengri tíma. Eins og að framan er rakið er það mat dómsins aðákvörðun stefnda um fjárhæð þess framlags sem hann leggur til kennslu í hljóðfæraleiká framhaldsstigi og kennslu í söng á mið- og framhaldsstigi hafi ekki að fulluverið tekin í samræmi við þau viðmið sem kveðið er á um í 8. og 10. gr. laganr. 75/1985. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir að stefndi hafi fallist á aðgreiða þá fjárhæð sem stefnandi krefst eða að á honum hvíli lagaskylda tilþess. Það er því ekki efni til að dómurinn fallist á að viðurkenna að slíkgreiðsluskylda sé fyrir hendi. Verður sýknukrafa stefnda því tekin til greinaþegar af þeim ástæðum sem að framan hafa verið raktar. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að hver aðiliberi sinn kostnað af rekstri þess. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðni ÁsþórHaraldsson hrl. og af hálfu stefnda Kristbjörg Stephensen hrl. og af hálfuréttargæslustefnda Einar K. Hallvarðsson hrl. Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennanað gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála endómsuppsaga hefur dregist vegna veikinda dómara.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýknaður af kröfumstefnanda, Tónlistarskólans í Reykjavík í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 214/2007
Kærumál Fjárnám
Fjárnám var gertí bát í eigu S ehf. í október 2006 án þess að mætt væri að hálfu kröfuhafa, L.Í desember sama ár var að beiðni L aftur gert fjárnám hjá S ehf. til tryggingarsömu kröfu. Félagið krafðist ógildingar á síðargreinda fjárnáminu. Ekki varfallist á að fyrra fjárnámið hefði verið markleysa þó að framkvæmd þess hafifarið í bága við 1. mgr. 23. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þar sem í lögunumnyti ekki heimildar til að gera fjárnám vegna kröfu sem þegar hefði veriðtryggð með fjárnámi, án þess að fyrra fjárnámið hefði verið endurupptekið,fellt úr gildi eða runnið sitt skeið á enda, var fjárnámsgerðin frá desember2006 felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir ogJón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2007, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 10. apríl 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fjárnám, semsýslumaðurinn á Akureyri gerði hjá honum 20. desember 2006 að kröfuvarnaraðila, yrði fellt úr gildi. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreint fjárnám verði felltúr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo semfram kemur í hinum kærða úrskurði var hinn 26. október 2006 gert fjárnám hjásóknaraðila í vélbátnum Afa Agga EA 399 til tryggingar kröfu varnaraðila aðfjárhæð 2.808.942 krónur. Í málinu er upplýst að fjárnámið var gert án þess aðmætt væri af hálfu varnaraðila, þótt annað hafi verið skráð í bókun um gerðina.Fór þetta í bága við 1. mgr. 23. gr. laga nr. 90/1989. Af þessu leiðir þó ekkiað fjárnámsgerðin verði markleysa, eins og lagt er til grundvallar í hinumkærða úrskurði, heldur verður sá sem vill hnekkja henni að leita endurupptökueftir ákvæðum 9. kafla laga nr. 90/1989 eða skjóta henni til héraðsdóms eftirákvæðum 15. kafla sömu laga séu skilyrði til þess uppfyllt. Í lögunum nýturekki heimildar til að gera fjárnám vegna kröfu sem þegar hefur verið tryggð meðfjárnámi, án þess að fyrra fjárnámið hafi verið endurupptekið, fellt úr gildieða runnið skeið sitt á enda. Voru því ekki lögmæt skilyrði til þess aðframkvæmd yrði fjárnámsgerð sú 20. desember 2006, sem aðilar deila um í þessumáli. Samkvæmtframansögðu verður fallist á kröfu sóknaraðila og varnaraðili dæmdur til aðgreiða honum málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð: Fjárnám,sem sýslumaðurinn á Akureyri gerði 20. desember 2006 fyrir kröfu varnaraðila,Lífeyrissjóðs Norðurlands, á hendur sóknaraðila, Snudda ehf., er fellt úrgildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 371/2011
Kærumál Skuldamál Frávísunarúrskurður staðfestur
Á árunum 2004 og 2005 ráku B, V og G sameignarfélagið T. Opinber gjöld vegna hagnaðar félagsins framangreind fjárhagsár voru lögð á eigendur félagsins persónulega. B hélt því fram að samist hefði svo milli aðila að félagið sjálft skyldi greiða hin opinberu gjöld og krafði B þau V, G og T sf. um greiðslu vegna opinberra gjalda sem hann innti af hendi. Í héraði var málinu vísað frá dómi með vísan til þess að B hefði kært umrædda skattlagningu til skattayfirvalda og niðurstaða þess máls lægi ekki fyrir. Hæstiréttur taldi hins vegar að við efnislega meðferð málsins yrði fyrst að leysa úr ágreiningi aðila um meinta greiðsluskyldu V, G og T sf. af framangreindu tilefni. Meðferð máls B fyrir skattayfirvöldum gæti ekki valdið frávísun málsins. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 6. júní 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði gerir sóknaraðili í málinu kröfu á hendur varnaraðilum vegna opinberra gjalda sem honum hafi verið gert að greiða vegna hagnaðar af rekstri varnaraðila Taxis lögmanna sf. árin 2004 og 2005, en á þeim tíma ráku sóknaraðili og varnaraðilarnir Vala og Garðar félag þetta saman. Telur sóknaraðili meðal annars að eftir útgöngu sína úr félaginu í árslok 2005 hafi samist svo milli aðila að félagið sjálft skyldi greiða opinber gjöld sem á yrðu lögð vegna reksturs þess ef skattyfirvöld féllust ekki á að félagið teldist sjálfstæður skattaðili, þannig að gjöldin yrðu lögð á eigendurna persónulega. Segir hann að fjármunir hafi verið lagðir til hliðar til að mæta slíkum skuldbindingum. Fyrir liggur í málinu að umrædd opinber gjöld voru lögð á eigendurna persónulega og greiddi sóknaraðili sín gjöld 31. ágúst 2009, 3.462.993 krónur. Krefur hann varnaraðila um þá fjárhæð. Þá liggur jafnframt fyrir að sóknaraðili hefur með kæru til yfirskattanefndar 30. október 2009 skotið úrskurði skattstjórans í Reykjavík 31. júlí 2009 til nefndarinnar, en með síðast greindum úrskurði var honum gert að greiða umrædd gjöld. Óumdeilt virðist vera að yfirskattanefnd hafi ekki ennþá afgreitt kæru sóknaraðila. Varnaraðilar kröfðust frávísunar málsins í héraði og byggðu kröfu sína á því „að það sé ósamrýmanlegt að hefja málsókn á hendur stefndu með kröfu um greiðslu skuldar sem haldið er fram að hafi stofnast með því að á stefnanda hafi verið lögð og hann greitt opinber gjöld vegna Taxis lögmanna sf. sem hann hafi þegar kært umrædda skattlagningu til skattyfirvalda og niðurstaða um þá kæru ekki fengist“. Með hinum kærða úrskurði var fallist á þetta og málinu vísað frá dómi. Sóknaraðili byggir málsókn sína á því að varnaraðilar séu skuldbundnir til að greiða honum fjárhæð sem jafngildi þeim sköttum sem á hann hafi verið lagðir af framangreindu tilefni og hann greitt. Varnaraðilar hafa mótmælt þessu og telja að fullnaðaruppgjör milli aðila hafi farið fram 25. ágúst 2006. Við efnislega meðferð málsins þarf fyrst að leysa úr þessum ágreiningi. Ef dómurinn féllist á með sóknaraðila að varnaraðilar séu skuldbundnir honum með þeim hætti sem hann heldur fram, yrði dómurinn að taka afstöðu til þess hvort þá sé um að ræða skuldbindingu sem sóknaraðili geti ekki krafið varnaraðila um efndir á, fyrr en að gengnum úrskurði yfirskattanefndar, þannig að sýkna bæri varnaraðila að svo stöddu samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Getur þessi aðstaða hins vegar ekki leitt til frávísunar málsins frá dómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Krafa sóknaraðila um málskostnað í héraði kemur til úrlausnar þar þegar dómur verður felldur á málið. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður kærumálskostnaður látinn niður falla. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 604/2017
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Líkamstjón Uppgjör Fyrirvari
Aðilar deildu um það hvort A gæti krafið V hf. um frekari bætur úr slysatryggingu sem hún hafði hjá félaginu. Óumdeilt var að A átti rétt til bóta samkvæmt skilmálum tryggingarinnar, en V hf. byggði á því að mat dómkvadds manns, sem A reisti kröfu sína á, hefði farið fram eftir að þrjú ár hefðu verið liðin frá slysdegi og væri A því bundin við mat sem aðilar öfluðu sameiginlega á grundvelli skilmála tryggingarinnar. Var talið að orðalag skilmála slysatryggingar A hjá V hf. væri fortakslaust um að framkvæma bæri örorkumat innan þriggja ára frá tjónsatburði og gilti þá einu þótt afleiðingar slyss væru ekki að fullu komnar fram innan þess tíma. Þá var ekki fallist á með A að hún væri óbundin af ákvæðum slysatryggingarinnar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. b. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Loks yrði fyrirvari sem A gerði við bótauppgjör á grundvelli matsgerðar sem aðilar öfluðu sameiginlega ekki túlkaður á þann veg að samkomulag hefði legið fyrir um að víkja frá tímamarki slysatryggingarinnar samkvæmt framangreindu. Var V hf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson ogIngibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. september 2017. Hún krefstþess að stefndi greiði sér 2.312.339 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varáfrýjandi á slysdegi 14. nóvember 2010 með slysatryggingu hjá stefnda og giltuum hana skilmálar stefnda um almennar slysatryggingar. Í vátryggingarskírteinisagði að vátryggingartaki og vátryggðir væru „hvattir til þess að kynna sérefni vátryggingarskilmálans í heild sinni. Sérstaklega hvað varðarvarúðarreglur sem vátryggðum ber að fylgja, afleiðingar vanskila á iðgjaldi ogábyrgðartakmarkanir þær, sem um vátrygginguna gilda.“ Jafnframt var tekið framað alla skilmála mætti skoða á heimasíðu stefnda. Án tillits til þess hvort ákvæði 36.gr. og 36. gr. b. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga,sem áfrýjandi vísar til í málatilbúnaði sínum, geti eftir efni sínu átt við ímálinu er til þess að líta að áfrýjanda var í lófa lagið að kynna sérframangreinda skilmála en með þeim var markað nánar inntak þess réttar sem húnnaut á grundvelli slysatryggingarinnar. Þau ákvæði skilmálanna sem um ræðir ímálinu geta hvorki talist óeðlileg né óvenjuleg á sínu sviði, sbr. til hliðsjónardóm Hæstaréttar 27. maí 2004 í máli nr. 22/2004, og hafa ekki verið færð fyrirþví haldbær rök af hálfu áfrýjanda að hún sé óbundin af þeim ákvæðum. Að þessugættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur, þar með talið um málskostnað og gjafsóknarkostnað.Eftir atvikum er rétt að hvor aðiliberi sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2017.Mál þetta var höfðað með stefnubirtri 28. desember 2016 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 12. júní sl.Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi er Vörður tryggingar hf., Kópavogsbakka15, Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndigreiði 2.312.339 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2014 til greiðsludags. Húnkrefst einnig málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.Stefndi krefst aðallega sýknu en tilvara lækkunar á kröfu stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar.Yfirlit málsatvika og helstu ágreiningsefniMál þetta lýtur að fjárkröfustefnanda úr slysatryggingu stefnda vegna slyss sem hún varð fyrir 14. nóvember2010, þegar hún lenti í ryskingum við hest með þeim afleiðingum að taumurvafðist um fingur hennar og hann brotnaði, svo og vegna ítrekaðrarófullnægjandi læknismeðferðar á Landspítala vegna sýkingar í fingrinum íkjölfar slyssins. Er þar einkum um að ræða ísetningu æðarleggs í bláæð 11.janúar 2011 á Landspítalanum til að auðvelda sýklalyfjagjöf vegna sýkingar ífingrinum. Á slysdegi var stefnandi með slysatryggingu hjá stefnda og er ekkideilt um bótarétt hennar samkvæmt skilmálum tryggingarinnar, bæði vegnaafleiðinga slyssins og hinnar ófullnægjandi læknismeðferðar.Með matsbeiðni 29. desember 2011óskuðu málsaðilar sameiginlega eftir álitsgerð B bæklunarskurðlæknis um örorkustefnanda vegna slyssins. Matsfundur var haldinn 8. maí 2012 og kom þar fram aðrannsóknum á meiðslum stefnanda og læknismeðferðum var ekki lokið. Verður ráðiðaf gögnum málsins að þar hafi fyrst og fremst verið um að ræða afleiðingarísetningar fyrrgreinds æðaleggs. Taldi matsmaður ekki unnt að ljúka við gerðmatsins fyrr en rannsóknum og meðferð væri að fullu lokið. Matsgerð B lá fyrir28. maí 2014 og er í matsgerðinni vísað til vottorða sérfræðinga á sviði heila-og taugasjúkdóma og afleiðingar ísetningar æðaleggsins, meðal annars óháðsálits C taugalæknis 29. apríl 2014 þar sem talið var að orsakatengsl væru ámilli ísetningar æðaleggsins og einkenna stefnanda í og frá hægra axlarsvæði. Ímatsgerðinni er tekið fram að meðferð stefnanda sé enn ekki að fullu lokið. Í fyrrgreindri matsgerð var lagt tilgrundvallar að í slysinu hefði stefnandi hlotið skyntruflun og eymsli í enda-og miðkjúku vinstri löngutangar og stífun í endalið. Þá hefði stefnandi fengiðsýkingu í fingurinn, en í tengslum við sýklalyfjameðferð vegna sýkingarinnarhafði verið lagður æðaleggur á hægra axlarsvæði í bláæð. Erfiðlega hafði gengiðað leggja æðalegginn og sé stefnandi með óþægindi á axlarsvæðinu, sem ekkihöfðu minnkað þrátt fyrir sjúkraþjálfun og læknismeðferðir. Í niðurstöðumatsgerðarinnar lagði B því einnig til grundvallar að stefnandi hefði skaddastá húðtaugum til háls-, herða- og axlarsvæðis hægra megin við ísetninguæðaleggsins, án þess að skaddast á taugum niður til handarinnar. Varanlegurmiski var metinn 5 stig vegna áverka á löngutöng vinstri handar og 15 stigvegna skaða á taugaflækju til hægri handar, alls 20 stiga miski. Í matsgerðinnier ekki vikið að andlegum afleiðingum slyssins fyrir stefnanda.Stefndi bauð stefnanda uppgjör ágrundvelli umræddrar matsgerðar. Á tilboð stefnda 16. júní 2014 sem liggurframmi í málinu ritaði lögmaður stefnanda: „Samþykkt með fyrirvara um mat ávaranlegum afleiðingum og tímabundnum afleiðingum slyssins en umbj. minn telurþær aðrar og/eða meiri.“ Á tjónskvittun sem útbúin var af hálfu stefndasamdægurs var fyrirvari lögmannsins tekinn orðrétt upp.Með bréfi 14. nóvember 2014 var afhálfu stefnanda óskað eftir áliti D geðlæknis og óskað eftir því að hann legðimat á hvort um andlegar afleiðingar af sjúkratryggingaatburðum væri að ræða,þ.e. þunglyndi eða áfallastreituröskun eða aðrar andlegar afleiðingar. Samkvæmtþví sem fram kemur í vottorði D, sem dagsett er 8. desember þess árs, vartilefni beiðninnar ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands 22. ágúst þess árs, þar semvaranlegur miski stefnanda var metinn 12 stig og varanleg örorka 25%. Þá kemurfram að stefnandi sé ósátt við fyrrgreint mat B. Í niðurstöðum vottorðsinssegir að fyrir utan líkamleg einkenni sem lýst sé mjög vel í fyrirliggjandigögnum hafi stefnandi fengið alvarleg einkenni þunglyndis og séu þau einkenniverulegur hluti heildareinkenna hennar. Nauðsynlegt sé að meta þau einkenni tilmiska þegar slysið í heild sé gert upp.Í stefnu segir að stefnandi hafieinnig talið sig eiga rétt á hærri bótum frá Sjúkratryggingum Íslands eðaíslenska ríkinu vegna þeirra læknamistaka sem hún hafi orðið fyrir áLandspítala. Af þessu tilefni hafi stefnandi leitað réttar síns með því aðbiðja aftur um mat á miska og varanlegri örorku vegna afleiðingar slyssins ogþeirra læknamistaka sem hún hafði orðið fyrir. Er um það vísað til matsbeiðnitil E læknis, F lögfræðings og G geðlæknis frá 14. febrúar 2015. Var stefndasend boðun á matsfund 27. janúar 2015 og gefinn kostur á að leggja framathugasemdir. Stefndi kynnti matsmönnum þá afstöðu sína að hann samþykkti ekkinýja matsgerð. Matsgerð umræddra þriggja lækna lá fyrir 24. febrúar 2015, ensamkvæmt henni var varanlegur miski stefnanda vegna sjúklingatryggingaatburðarmetinn 38 stig og varanleg örorka 40%. Í matsgerðinni segir meðal annars: „Viðmat á varanlegum miska vegna sjúklingatryggingaratburðarins frá 18. 11. 2010ganga matsmenn út frá varanlegum taugaskaða á cercical plexus með viðvarandi verkjum sem valdið hafi þunglyndi.“Matsgerðin var send stefnda 26. febrúar 2015 ásamt bréfi frá lögmanni stefnandaþar sem krafist var frekari greiðslu úr slysatryggingunni á grundvellimatsgerðarinnar, Með bréfi 13. mars 2015 hafnaði stefndi því að greiða stefnandafrekari bætur á grundvelli matsgerðarinnar og vísaði til þess að málinu værilokið af hálfu félagsins, sbr. grein 4.7 í 1. kafla skilmála slysatryggingarstefndu.Stefnandi bar ágreininginn undirúrskurðarnefnd í vátryggingamálum með bréfi 8. nóvember 2015. Í úrskurðiúrskurðarnefndarinnar í máli nr. 445/2015 var niðurstaðan sú að stefnandi ættirétt á frekari bótum á grundvelli hinnar nýju matsgerðar, þar sem stefnandihefði með fyrirvara við upphaflegt bótauppgjör áskilið sér rétt til að fáörorkuna endurmetna og væri því óbundin við ákvæði vátryggingarskilmálans um aðörorkumat skuli undantekningarlaust framkvæma í síðasta lagi þremur árum eftirslysið. Stefndi hafnaði niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar með bréfi 9. febrúar2016. Hinn 3. mars 2016 höfðaði stefnandimál gegn stefnda þar sem krafist var greiðslu bóta á grundvelli matsgerðarinnar24. febrúar 2015. Með úrskurði 10. júní 2016 var máli stefnanda vísaðsjálfkrafa frá dómi þar sem málatilbúnaður stefnanda þótti fara í bága viðe-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, enda hefði stefnandi ekki gert neinatilraun til að afla mats dómkvaddra matsmanna og höfðað málið á grundvelli matssem hann hafði aflað einhliða og án aðkomu stefnda. Í kjölfarið óskaðistefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns og var dómkvaddur til starfans Htaugalæknir. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar hans frá 19. desember 2016 nemurlæknisfræðileg örorka stefnanda 35 stigum. Í matsgerðinni segir meðal annars:„Vegna afleiðinga sjúklingatryggingaatburða 18. og 24. nóvember 2010 og síðanþann 11. janúar 2010 hefur matsbeiðandi viðvarandi verki sem matsmaður telur aðrekja megi til skaða sem orðið hafi á taugum sem tengjast hægri armflækju.Verkirnir eru alltaf til staðar og ýfastupp við allar hreyfingar í hægri öxl og hálsi og við alla notkun handarinnar.Við allt álag á herðasvæði hafa verkirnir tilhneygingu til að breiðast út og náyfir stærra svæði. Þeir valda því talsvert skertu starfshæfi hægri griplims.Við skoðun er skyntruflun á verkjasvæðinu, dofatilfinning við snertiskynsprófun,sem ekki fylgir útbreyðslusvæðum einstakra tauga og ofurnæmi er fyrir stungu.Matsbeiðandi hefur þannig einkenni um ástand sem nefnt hefur verið miðlægtofurnæmi (central sensitisation). Auk verkja hefur matsbeiðandi einnig fundiðfyrir talsverðum geðrænum einkennum og vegna depurðareinkenna hefur hún verið ímeðferð hjá geðlækni og er nú í lyfjameðferð. Í upphafi var matsbeðandi frávinnu vegna einkenna frá broti á vinstri löngutöng en frá miðjum desember 2010og fram til dagsins í dag hefur hún verið óvinnufær vegna einkenna á hægraherðasvæði af völdum taugaskaða 11. janúar 2011.“ Í framhaldi af matsgerð Hhöfðaði stefnandi mál þetta.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi vísar til úrskurðarúrskurðarnefndar í vátryggingamálum í málinu nr. 445/2015 frá 19. janúar 2016.Byggir stefnandi á því að samkvæmt téðum úrskurði og matsgerð dómkvaddsmatsmanns frá 19. desember 2016 eigi hún rétt á frekari bótum úr slysatryggingustefnanda hjá hinu stefnda félagi. Stefnandi vísar til þess að skýrfyrirvari hafi verið gerður af hálfu stefnanda við bótauppgjör aðila 18. júní2014 sem samþykktur hafi verið af hinu stefnda félagi. Fyrir vikið hafi hiðstefnda félag fyrirgert rétti sínum til að bera fyrir sig skilmálaslysatryggingarinnar til takmörkunar á rétti stefnanda til frekari bóta. Hiðstefnda félag hafi vikið til hliðar skilmálum vátryggingar með samþykki sínu áfyrrgreindum fyrirvara. Stefnandi byggir á því að almennt sé lagt tilgrundvallar í vátryggingarrétti að ákvæði sem sérstaklega er samið um, líkt ogofangreindur fyrirvari, gangi framar almennum ákvæðum vátryggingarskilmála.Ljóst sé að matsgerðin frá 28. maí 2014 hafi ekki skilgreint þær líkamleguafleiðingar sem hún varð fyrir vegna slyssins. Af fordæmum Hæstaréttar megiráða að í þeim tilvikum sem fyrirvarar eru orðaðir með ótvíræðum hætti og snúiað tilteknum forsendum mats, líkt og hér, eigi tjónþoli rétt til frekaribóta. Í annan stað byggir stefnandi á þvíað skilmálar vátryggingarinnar séu staðlaðir einhliða samningaskilmálar, semberi samkvæmt meginreglum samningaréttar að túlka vátryggðum í hag að því leytisem skilmálarnir kunni að vera óskýrir. Í því samhengi byggi stefnandi einnig áandskýringarreglunni við túlkun vátryggingarsamninga og á 36. gr. b samningalaganr. 7/1936. Stefnandi byggir einnig á því aðhugtakið „endanlegt örorkumat“ í skilmálum tryggingarinnar í téðuskilmálaákvæði 4.7, sé ekki nægilega skýrt. Stefnandi bendir á að fyrraörorkumatið, þ.e. örorkumat B læknis hafi verið framkvæmt innan áðurnefndsþriggja ára ramma. Því hafi alla vega ekki verið mótmælt af hinu stefndafélagi. Það mat hafi verið samþykkt af stefnanda með þeim fyrirvara aðlíkamstjón stefnanda væri meira en þar hafi verið metið, enda matsgerðin ekkivönduð og skýr í alla staði. Byggir stefnandi jafnframt á því, samkvæmtmeginreglum vátryggingaréttar, að þótt vátryggður beri sönnunarbyrðina fyrirþví að atvik falli undir gildissvið vátryggingarinnar, beri vátryggingafélagiðsönnunarbyrðina fyrir því að tjón falli undir undanþáguákvæði í skilmálumtryggingarinnar og jafnframt sönnunarbyrði um að ákvæði vátryggingarskilmálannasem heimili takmörkun á bótaskyldu brjóti ekki í bága við II. hlutavátryggingarsamningalaga um persónutryggingar, en óheimilt sé skv. 63. greinlaga nr. 30/2004 að víkja frá ákvæðum II. hluta laganna umpersónutryggingar. Stefnandi vísar einnig til þess aðumrætt ákvæði í skilmálum slysatryggingar stefnda geti ekki falið annað í séren að framkvæma skuli örorkumat þremur árum eftir slysið eins og gert hafiverið. Hins vegar geti ákvæðið ekki komið í veg fyrir að vátryggður afli annarsmats, hafi hann gert fyrirvara við hið fyrra og krafist frekari bóta innanfyrningarfrests. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 125. greinar laganr. 30/2004 fyrnist krafa stefnanda, sem sé höfuðstólskrafa, á 10 árum frá þvítjónþoli fær vitneskju um kröfu sína og getur krafist fullnustu hennar. Byggirstefnandi á því að téð skilmálaákvæði í grein 4.7 í 1. kafla skilmálatryggingarinnar brjóti með grófum hætti í bága við 1. mgr. 125. greinarlaganna, en óheimilt sé með öllu að víkja frá þessu skýra lagaákvæði með því aðsetja slíkt ákvæði í skilmála tryggingarinnar sem stytti fyrningarfrestkröfunnar nánast niður í þrjú ár frá slysi. Téð skilmálaákvæði, sem hið stefndafélag byggi kröfur sínar á, sé því ekki í samræmi við þau lög sem umvátryggingarsamninga gildi, sem vátryggingafélög verði að hafa í heiðri,samanber téða 63. grein vátryggingarsamningalaga og verði því að víkja fyrirkröfum stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að ívátryggingarrétti verði að horfa til þess hvenær tjónþoli eða hinn slasaði fáiraunverulega vitneskju um tjón sitt. Í því sambandi vísar stefnandi til þess aðtöluverðan tíma hafi tekið að greina afleiðingar læknamistakanna svo sem hverseðlis taugaskaðinn í raun var og stefnandi hafi ekki gert sér raunverulegagrein fyrir hinu geðræna tjóni fyrr en hún leitaði til D geðlæknis í desember2014, er þrjú ár voru liðin frá slysinu og þeim læknamistökum sem í framhaldinuurðu. Þá byggir stefnandi einnig á því aðkrafa um bætur vegna líkamstjóns sé varin af 72. grein stjórnarskrár, semeignarréttindi. Til að skerða slíkar bætur verði að styðjast við skýrlagaákvæði og því séu óskýr skilmálaákvæði, einhliða samin af hinu stefndafélagi, hæpinn grundvöllur undir kröfur hins stefnda félags. Þá sétryggingarskírteinið sá samningur sem í gildi hafi verið milli stefnanda oghins stefnda félags, sbr. h-lið 62. gr. laga nr. 30/2004. Einnig hafi þeimskilyrðum, sem fram koma í 70. grein laganna ekki verið fullnægt til aðskilmálarnir hafi slíkt gildi í þessu efni, en skilmálar tryggingarinnar hafi íraun aldrei verið afhentir og skýrðir sérstaklega fyrir stefnanda. Stefnandi vísar til þeirraréttarreglna, sem hér að ofan eru tilgreindar og skírskotar um leið til 1.greinar laga nr. 56/2010 um vátryggingarstarfsemi. Einnig vísar stefnandi tilandskýringarreglunnar og sanngirnisskýringarreglu vátryggingarréttar, samanber36. grein b samningalaga og til 22. liðar 9. gr. laga nr. 56/2010 ogmeginreglna neytendaréttar. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir kröfu um sýknu á þvíað stefnandi eigi ekki rétt til frekari bóta úr almennu slysatryggingunni, þarsem ákvæði vátryggingarskilmála vegna tryggingarinnar komi í veg fyrir frekaribótagreiðslur vegna slyssins. Um almennu slysatrygginguna gildi skilmálarstefnda nr. S-1. Í grein 4.7 í 1. kafla skilmálans segi: „Telji slasaði eðafélagið að örorkan geti breyst, getur hvor aðili um sig krafist þess aðendanlegu örorkumati verði frestað, þó ekki lengur en í þrjú ár frá slysdegi.Þótt gera megi ráð fyrir því, að ástand hins slasaða kunni að breytast, skalundantekningarlaust framkvæma örorkumat í síðasta lagi þremur árum eftirslysið. Í þessu tilfelli ber að ákveða örorkuna eins og gera má ráð fyrir, aðhún verði endanleg.“Slys stefnanda hafi orðið 14.nóvember 2010 og hafi þriggja ára hámarksbiðtími eftir örorkumati því veriðliðinn þegar stefnandi æskti einhliða endurmats á afleiðingum slyssins meðmatsbeiðni 11. desember 2014. Þá hafi hann jafnframt verið liðinn þegarstefnandi aflaði mats dómkvadds matsmanns með matsbeiðni 20. september 2016.Ákvæði skilmálans sé skýrt og afdráttarlaust um það að endanlegt örorkumatskuli fara fram í síðasta lagi þremur árum eftir slys. Því er mótmælt aðskilmálanir séu óskýrir eða gefi tilefni til túlkunar, enda um að ræða eðlilegaog venjulega skilmála á þessu sviði, sbr. fordæmi Hæstaréttar. Þar semstefnandi hafi ekki óskað eftir því að endurmat færi fram innan þriggja ára fráslysatburðinum, né heldur leitað hófanna um frekari tíma til mats, hafistefnandi glatað rétti sínum til frekari bóta og beri því að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi vísar til þess að stefnandahafi staðið opin leið til að hlutast til um mat á afleiðingum innan þeirramarka sem grein 4.7 kveður á um en þar er sérstaklega gert ráð fyrir þeimmöguleika að tryggðar afleiðingar séu ekki að fullu komnar fram þegar mat á sérstað. Stefnandi virðist hafa verið þeirrar skoðunar þegar mat B fór fram enekki nýtt sér þetta úrræði. Á því beri ekki aðrir ábyrgð en stefnandi enda hansað leitast við að færa sönnur á tjón það sem hann telur sig hafa orðið fyrir.Á því er byggt af hálfu stefnda aðeinhliða fyrirvari sem lögmaður stefnanda gerði við bótauppgjörið 18. júní 2014geti ekki vikið til hliðar ákvæði 4.7 í 1. kafla vátryggingarskilmálans. Því ermótmælt af hálfu stefnda að með því að bæta inn á tjónskvittun almennt orðuðumfyrirvara, hafi stefnandi vikið frá skýru ákvæði vátryggingarskilmála um aðörorkumat skuli framkvæma innan þriggja ára frá slysi. Fyrirvarinn feli ekki ísér sérstaklega umsamið ákvæði, sem skuli ganga framar almennum ákvæðumskilmálans, þar sem fyrirvarinn var hvorki ritaður á vátryggingarskírteinitryggingarinnar né samið um hann sérstaklega við stefnda þegar uppgjör átti sérstað í júní 2014.Stefndi vísar til þess að umvátryggingarsamninga gildi almennar reglur samningaréttar, og þar með lög nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, til fyllingar laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga. Samkvæmt meginreglu samningaréttar geti annarsamningsaðili ekki einhliða breytt skilmálum samnings. Samningsaðilar verðisérstaklega að semja um slíkar breytingar á vátryggingarsamningi og meðótvíræðum hætti. Um það hafi ekki verið að ræða þegar uppgjörið fór fram 18.júní 2014, enda beri tjónskvittunin með sér að þar var á ferðinni fullnaðar- oglokauppgjör málsins og fyrirvarinn ritaður einhliða af þáverandi lögmannistefnanda. Nýr lögmaður stefnanda hafi auk þess verið sérstaklega upplýstur umþað að málinu væri lokið af hálfu stefnda með tölvupósti 28. janúar 2015,mánuði áður en stefnandi fékk einhliða mat í hendurnar. Ekkert í samskiptumstefnanda og stefnda hafi gefið tilefni til að leggja þann skilning ífyrirvarann að stefndi hygðist víkja frá skýrum ákvæðum vátryggingarskilmálanssem um vátrygginguna giltu. Því er mótmælt að stefndi hafi með því að greiðastefnanda bætur undir þessum formerkjum fyrirgert rétti sínum með því að berafyrir sig skilmála tryggingarinnar til takmörkunar á rétti stefnanda tilfrekari bóta. Er áréttað að það sé stefnanda að sanna að efnivátryggingarsamnings sé annað en það sem vátryggingarsamningur,vátryggingarskírteini eða vátryggingarskilmáli vegna tryggingarinnar gefi tilkynna. Sú sönnun hafi ekki tekist og beri því að sýkna stefnda af kröfumstefnanda í málinu. Stefndi byggir á því að ákvæðigreinar 4.7 í 1. kafla skilmála slysatryggingarinnar sé í samræmi við lög umvátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 1. mgr. 125. gr. laganna. Lög umvátryggingarsamninga girði ekki fyrir það að svigrúm sé til samninga við gerðog framkvæmd vátryggingarsamninga, enda taki ákvæði laganna einungis tiltakmarkaðra þátta slíkra samninga. Krafa stefnanda hafi ekki fallið niður fyrirfyrningu og eigi 1. mgr. 125. gr. laganna því ekki við. Sjónarmið að bakiskilmálaákvæði stefnda sé að gagna sé aflað fljótt til að staðreyna tjón, enslík sönnun sé erfiðari eftir því sem lengra líður frá slysi. Frestur stefnandatil að afla gagna kröfu sinni til stuðnings hafi hins vegar verið fallinn niðursamkvæmt skilmálum tryggingarinnar þegar hann leitaði aftur mats á afleiðingumslyssins. Sé þar tvennu ólíku saman að jafna. Þá er því mótmælt að við túlkun áákvæði skilmálans beri að líta til þess hvenær tjónþoli fékk raunverulegavitneskju um tjón sitt. Slík sjónarmið eigi við um mat á því hvenær ársfrestursamkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 hafi byrjað að líða. Ekki séágreiningur um upphaf ársfrests í tilvikinu sem hér um ræði.Loks vísar stefndi til þess að ekkertbendi til þess að stefnanda hafi ekki verið gefið færi á að kynna sér skilmálatryggingarinnar við töku hennar þannig að upplýsingaskylda stefnda hafi veriðvirt að vettugi skv. 70. gr. laga nr. 30/2004. Sönnunarbyrði um að orsakatengslá milli meintrar vanrækslu stefnda í þeim efnum og meints tjóns vegna þesshvíli á stefnanda, en engar sönnur hafi verið færðar fyrir slíku af hálfustefnanda. Þegar stefnandi leitaði eftir vátryggingavernd hjá stefnda hafihenni verið skylt að bera sig eftir upplýsingum og leitast við að tileinka sérinntak vátryggingarsamningsins, sbr. 64. gr. laga nr. 30/2004. Hafi stefnandiekki kynnt sér efni vátryggingarsamningsins beri hún hallann af því, en eðlimálsins samkvæmt séu takmörk fyrir því hversu langt vátryggingafélag getiseilst til þess að knýja vátryggingartaka til að tileinka sér efnivátryggingarskilmála til hlítar. Verði ekki fallist áaðalkröfu stefnda um sýknu er krafist lækkunar á dómkröfu stefnanda. Tímamarkidráttarvaxtakröfu er sérstaklega mótmælt. Að mati stefnda standa engarforsendur til þess að miða tímamark dráttarvaxta við 18. júní 2014, en engarskýringar geti að líta í stefnu hvers vegna horft sé til þess dags í dómkröfu.Ekki séu forsendur til að horfa til fyrra tímamarks en 19. janúar 2017, en þáhafi verið liðinn mánuður frá því stefnandi krafði stefnda um greiðslu ágrundvelli matsgerðar dómkvadds matsmanns, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001. NiðurstaðaSamkvæmt grein 4.7 í skilmálumþeirrar slysatryggingar, sem stefnandi byggir rétt sinn á, getur hvor aðili umsig krafist þess að endanlegu örorkumati vegna ákvörðunar bóta verði frestað,þó ekki lengur en í þrjú ár frá slysdegi. Þá segir í greininni að þótt geramegi ráð fyrir að ástand hins slasaða kunni að breytast skuliundantekningarlaust framkvæma örorkumat í síðasta lagi þremur árum eftirslysið. Í þessu tilfelli beri að ákveða örorkuna eins og gera megi ráð fyrir aðhún verði endanleg. Svo sem áður greinir er efnislegurágreiningur aðila takmarkaður við hvort stefnandi geti krafist frekari bóta úrslysatryggingu stefnda á grundvelli matsgerðar H taugalæknis, dómkvaddsmatsmanns, 19. desember 2016, samkvæmt matsbeiðni stefnanda dagsettri 20.september 2016. Af hálfu stefnda er réttur stefnanda til bóta á grundvellislysatryggingar hennar hjá stefnda viðurkenndur og er téðri matsgerð H ekkisérstaklega mótmælt í því sambandi. Hins vegar er á því byggt að umrætt mat,svo og annað læknisfræðilegt mat sem stefnandi byggir kröfu sína á, hafi fariðfram eftir að þrjú ár voru liðin frá slysdegi. Samkvæmt skilmálumslysatryggingar stefnanda hjá stefnda sé stefnandi því bundin við það uppgjörsem áður er lýst og fram fór á grundvelli matsgerðar B bæklunarskurðlæknis semaflað var samkvæmt sameiginlegri beiðni aðila 29. desember 2011. Er ekki um þaðdeilt að aðilar stóðu sameiginlega að matsbeiðninni til B innan áðurlýststímamarks og eins liggur fyrir að stefnandi óskaði eftir öðrum matsgerðum, semlagðar hafa verið fram í málinu, eftir að þrjú ár voru liðin frá þeimtjónsatburðum sem krafa stefnanda er grundvölluð á.AAð mati dómsins var orðalagfyrrgreindra skilmála slysatryggingar stefnanda hjá stefnda fortakslaust um aðframkvæma bæri örorkumat innan þriggja ára frá tjónsatburði og gilti þá einuþótt afleiðingar slyss væru ekki að fullu komnar fram innan þess tíma. Í málinuverður að horfa til þess að vátryggjandi hefur af því réttmæta hagsmuni að matá örorku samkvæmt slysatryggingu fari fram innan hæfilegs tíma og greiðsluskyldafélags liggi fyrir með endanlegum hætti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar27. maí 2004 í máli nr. 22/2004. Í lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga erekki kveðið á um framkvæmd örorkumats vegna uppgjörs bóta úr slysatryggingumeða fresti í því sambandi. Er því ekki til að dreifa ófrávíkjanlegum reglum umhámarksfrest við mat á örorku samkvæmt slysatryggingu. Er ekki á það fallistmeð stefnanda að umrætt ákvæði skilmálanna, sem fjallar ekki um brottfallkröfuréttinda heldur tímafrest við mat á líkamstjóni, brjóti gegnfyrningarreglu 1. mgr. 125. gr. laganna.Að mati dómsins verður einnig aðhorfa til þess að samkvæmt gildandi lögum er vátryggjanda heimilt að takmarkaábyrgð sína með ýmsum hætti. Getur það því ekki ráðið úrslitum þótt ákvæði ískilmálum slysatryggingar, svo sem það sem hér um ræðir, kunni að leiða tileinhverrar skerðingar á bótum þegar ófyrirsjáanlegar afleiðingar slyss komafram eftir ákveðið tímamark. Athugast í þessu sambandi að bótarétturvátryggingartaka byggist á og takmarkast af vátryggingarsamningi aðila engrundvallast ekki á ábyrgð samkvæmt ólögfestum reglum skaðabótaréttar. Er þvíekki um það að ræða að réttur stefnanda til að fá líkamstjón sitt bætt, semnýtur verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, hafi verið skertur á grundvellifyrrgreinds ákvæðis í skilmála slysatryggingarinnar.BÍ málinu er ekki á því byggt aðfyrrgreint ákvæði í skilmálum slysatryggingar stefnda sé ógilt eða að því beriað víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, eins og greininni varbreytt með 6. gr. laga nr. 11/1986. Hins vegar er því haldið fram að túlka beriskilmálana samkvæmt 36. gr. b laga nr. 7/1936, eins og lögunum hefur síðar veriðbreytt. Verður því að líta svo á að nægilega sé á því byggt að ógildingarreglursamningaréttar leiði til þess að stefnanda hafi verið heimilt að afla nýrrarmatsgerðar um tjón sitt þótt liðin væru meira en þrjú ár frá tjónsatburðum ogjafnframt að vörnum stefnda sé ekki áfátt að þessu leyti.Með hliðsjón af grunnreglu 36. gr.laga nr. 7/1936 telur dómurinn að leggja verði til grundvallar að vátryggjandigeti ekki átt fyllilega óheft mat um afmörkun á hámarksfresti við mat á örorkusamkvæmt slysatryggingu. Verður tjónþoli þannig að eiga raunhæfa möguleika áþví að fá líkamstjón sitt metið og bætt samkvæmt nánari ákvæðumslysatryggingar. Þótt því sé ekki sérstaklega mótmælt að þriggja árahámarksfrestur í þessu skyni sé alla jafnan eðlilegur í þessu sambandi, verðurfyrrgreint ákvæði í skilmálum slysatryggingar stefnda ekki túlkað svo aðtjónþola sé fortakslaust óheimilt að óska eftir endurskoðun örorkumats við þæraðstæður að matsgerð, sem óskað hefur verið eftir innan þriggja ára frátjónsatburði, liggur ekki fyrir fyrr en eftir lok umrædds frests. Hins vegarverður við slíkar aðstæður að gera ríkar kröfur til þess að tjónþoli geri þegarí stað reka að því að fyrirliggjandi mat verði endurskoðað um nánar tiltekinatriði, eftir atvikum með tafarlausri beiðni um kvaðningu matsmanns fyrir dómiþegar ekki er fyrir hendi samkomulag við vátryggjanda um endurskoðunörorkumats.Í málinu hefur stefnandi lýst þvíyfir að hún hafi ekki gert sér raunverulega grein fyrir hinu geðræna tjóni fyrren hún leitaði til D geðlæknis í desember 2014. Þá ber fyrrgreind matsgerð Bbæklunarskurðlæknis ekki með sér að stefnandi hafi vísað til slíkra einkennaþegar mat hans fór fram. Hefur stefnandi og ekki stutt það gögnum að þaugeðrænu einkenni, sem vísað er til í matsgerð E læknis, G geðlæknis og Flögfræðings 11. desember 2014, svo og matsgerð hins dómkvadda matsmanns, Htaugalæknis, 19. desember 2016, hafi verið komin fram innan þriggja ára frátjónsatburði þannig að rétt hafi verið að taka tillit til þeirra við mat ávaranlegum miska. Hvað sem líður niðurstöðu um þettaatriði leið meira en hálft ár frá því að fyrrgreind matsgerð B lá fyrir, og stefnandihafði móttekið tilboð stefnda um fullnaðaruppgjör á þeim grundvelli, þar tilstefnandi gerði reka að endurskoðun matsins með matsbeiðni til þriggjaframangreindra sérfræðinga. Þótt stefnandi hafi gert fyrirvara um mat á örorkusinni við móttöku bóta samkvæmt uppgjöri stefnda 18. júní 2014 var sá fyrirvarialmennur og laut ekki að tilgreindum atriðum, t.d. því að láðst hefði að takatillit til geðrænna afleiðinga slyssins. Að þessu virtu, svo og að teknutilliti til þess umtalsverða tíma sem stefnandi lét líða frá því að matsgerð Bbæklunarskurðlæknis lá fyrir, telur dómurinn ekki að téð ákvæði í skilmálumslysatryggingar stefnda verði við þessar aðstæður túlkað þrengjandi, með vísantil 36. gr. og 36. gr. b laga nr. 7/1936, á þá leið að stefnanda hafi allt aðeinu verið heimilt að afla nýrrar matsgerðar um tjón sitt og byggja bótakröfusína á henni.CLíkt og áður er rakið tók stefnandivið bótum úr slysatryggingu stefnda samkvæmt uppgjöri 18. júlí 2014 meðfyrirvara um mat á tímabundnum og varanlegum afleiðingum slyssins sem hún taldiaðrar og/eða meiri. Yfirlýsing stefnanda var ákvöð sem skuldbatt stefnda þegarvið móttöku að því marki sem hún hafði áhrif að lögum. Er og ekki um það deiltað stefnda var kunnugt um fyrirvara stefnanda og lét fyrirvarann koma fram ááðurnefndu bótauppgjöri. Hins vegar liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi viðþetta tækifæri samþykkt að víkja frá áðurgreindum skilmálumslysatryggingarinnar og fallist á að stefnandi gæti byggt bótarétt á matsgerðsem aflað yrði síðar. Þá verður sú afstaða stefnda, að byggja uppgjör áörorkumati B bæklunarskurðlæknis, sem ekki lá fyrir fyrr en eftir téðan þriggjaára frest, ekki túlkað sem samþykki stefnda fyrir slíkri heimild stefnanda. Erþví í málinu ekki fram komin sönnun fyrir samkomulagi aðila um að víkja fráskilmálum þeirrar slysatryggingar sem stefnandi byggir rétt sinn á. Samkvæmt öllu framangreindu er þaðniðurstaða dómsins að samkvæmt grein 4.7 í skilmálum þeirrar slysatryggingar,sem stefnandi byggir rétt sinn á, hafi stefnanda ekki verið heimilt að byggjakröfu um bætur á þeim matsgerðum sem aflað var eftir að matsgerð Bbæklunarskurðlæknis lá fyrir. Er þar af leiðandi ekki fallist á rökstuðning ogniðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 19. janúar 2016 í máli nr.445/2015 að þessu leyti sem stefnandi vísar til. Verður stefndi því sýknaður afkröfu stefnanda.Eftir atvikum málsins þykir rétt aðmálskostnaður falli niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ. á m. þóknun lögmannshennar, hæfilega ákveðin 1.630.000 krónur að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði.Af hálfu stefnanda flutti máliðFjölnir Vilhjálmsson hdl.Af hálfu stefnda flutti málið BjörnBergsson hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveðurupp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Vörður tryggingar hf., ersýkn af kröfu stefnanda, A.Málskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, Fjölnis Vilhjálmssonar hdl., að fjárhæð1.630.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 713/2017
Niðurfelling máls Málskostnaður
Eftir kröfu A ehf. var mál hans á hendur M fellt niður fyrir Hæstarétti. Var A ehf. dæmt til greiðslu málskostnaðar fyrir réttinum að kröfu M.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og BenediktBogason og Valtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. nóvember 2017. Með bréfi tilréttarins 1. júní 2018 tilkynnti áfrýjandi að hann félli frá áfrýjun málsinsfyrir Hæstarétti. Af hálfu stefnda er gerð krafa um málskostnað fyrirHæstarétti.Með vísan til c. liðar 1. mgr.105. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður máliðfellt niður fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 verðuráfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir ídómsorði.Dómsorð:Mál þetta er fellt niður.Áfrýjandi, ACE Handling ehf., greiðistefnda, Má Jóhanni Löve, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 514/2016
Fjárdráttur Skattsvik Mannréttindasáttmáli Evrópu Frávísunarkröfu hafnað Lögreglurannsókn Ákæra
X var ákærður fyrir fjárdrátt með því að hafa dregið sér rúmar 79 milljónir úr einkahlutafélagi sem hann átti helmingshlut í, vann hjá og var fyrirsvarsmaður fyrir. Var X í fyrsta lagi gefið að sök að hafa í 92 tilvikum greitt reikninga vegna byggingar húss í sinni eigu af bankareikningi félagsins. Í öðru lagi að hafa í 5 tilvikum greitt reikninga vegna framkvæmda við iðnaðarhúsnæði í sinni eigu af bankareikningi félagsins. Í þriðja lagi að hafa í 38 tilvikum og án skýringa, ýmist millifært á eigin reikninga eða tekið út fé af bankareikningi félagsins og í fjórða lagi að hafa í 45 tilvikum millifært fjármuni af bankareikningi félagsins inn á eigin reikninga með þeirri skýringu að um væri að ræða laun til sín. Fyrir lá að ríkisskattstjóri hafði á grundvelli skattrannsóknar tekið álagningu gjalda X til endurskoðunar, talið umræddar greiðslur til launa X og hækkað tekjuskattsstofn hans því til samræmis á því tímabili er um ræddi að viðbættu álagi. X krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi þar sem saksóknin á hendur honum væri andstæð 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu um bann við því að maður sæti lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli sem hann hefur þegar verið sakfelldur fyrir. Vísaði X í þeim efnum til þess að honum hefðu þegar verið gerð viðurlög fyrir ætluð brot með álagi sem ríkisskattstjóri hefði bætt við gjaldstofna við endurákvörðun gjalda hans. Hæstiréttur vísaði hins vegar til þess að umrætt álag hefði falið í sér viðurlög fyrir þá háttsemi X að hafa skilað efnislega röngum skattframtölum þar sem tekjur hans hefðu verið vantaldar. Í því máli sem hér um ræddi væri X hins vegar gefið að sök brot gegn 247. gr. laga nr. 19/1940 með því að hafa í 180 tilvikum dregið sér fé frá umræddu félagi. Lyti málið því hvorki að sömu brotum né sömu háttsemi eða athöfnum og X hefði sætt viðurlögum fyrir með úrskurði ríkisskattstjóra. Var kröfu X um frávísun málsins því hafnað. Að öðru leyti vísaði Hæstiréttur til þess að rannsókn málsins hefði verið í ýmsu áfátt og engin teljandi gögn lögð fram um fjárhag félagsins, færslur í bókhaldi þess eða stöðu einstakra reikningsliða þar á mismunandi tímum. Væri því ekki við annað að styðjast en þær takmörkuðu upplýsingar sem fram kæmu í úrskurðum ríkisskattstjóra, þar sem gengið hefði verið út frá að umræddar greiðslur skyldu allar skoðast sem laun X og að allar þær greiðslur sem hann hefði ráðstafað af bankareikningi félagsins hefðu verið færðar í bókhaldi þess. Hefðu þær færslur meðal annars valdið lækkun á eignarlið vegna innstæðu á bankareikningnum en jafnframt myndað aðra bókfærða eign félagsins sömu fjárhæðar. Gæti X því ekki einvörðungu með framkvæmd umræddra ráðstafana hafa tileinkað sér hluta af fjármunum félagsins og svipt það um leið varanlegum umráðum þeirra þannig að í bága færi við 247. gr. almennra hegningarlaga. Í málinu lægi ekkert fyrir um afdrif þeirra eigna sem færðar hefðu verið í bókhaldi félagsins á síðari stigum og ákæruvaldið ekkert leitt í ljós um þau atvik sem gætu falið í sér að X hefði tileinkað sér þau verðmæti að einhverju eða öllu leyti. Væri því ósannað að tilgangur X hefði verið annar en sá að koma sér undan því um sinn að greiða opinber gjöld af endurgjaldi fyrir vinnu sína í þágu félagsins og annarri úthlutun verðmæta frá því. Var X samkvæmt því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 12. júlí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verðisýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en ella að refsing verði milduð.ISamkvæmt gögnummálsins gerðu ákærði og B samning 10. apríl 2003 um stofnun félags með heitinu Aehf. og var það skráð í fyrirtækjaskrá degi síðar. Hlutafé í félaginu varsamtals 500.000 krónur og lagði hvor stofnendanna fram helming þess. Ástofnfundi var ákærði kjörinn stjórnarmaður í félaginu og jafnframt ráðinn ístöðu framkvæmdastjóra, en B var kjörinn varamaður í stjórn þess. Þá var þeimbáðum veitt prókúruumboð. Samkvæmt samþykktum félagsins var tilgangur þess„mannvirkjagerð, rekstur fasteigna og lánastarfsemi.“Eftir því semfram er komið í málinu mun félagið hafa fengist framan af eftir stofnun þessvið byggingu fjöleignarhúsa við [...] og [...] á [...] með samtals 29 íbúðum.Munu ákærði og B báðir hafa verið í fullu starfi hjá félaginu, en ákærði einnsinnt daglegum rekstri og fjármálum þess. Að auki hafi hann starfað semverktaki fyrir félagið við málningarvinnu, sem hann hafi iðnréttindi til.Einnig mun hann hafa varðveitt bókhaldsgögn félagsins, en þjónusta við færslubókhaldsins hafi verið fengin hjá nafngreindri endurskoðunarstofu. Ársreikningarmunu hafa verið gerðir fyrir félagið vegna áranna 2003 og 2004 og þeim skilaðásamt skattframtölum, en á hinn bóginn ekki vegna ársins 2005. Ekkert liggurfyrir í málinu um hvernig þessu hafi verið háttað eftir þann tíma.Skattrannsóknarstjóriríkisins mun hafa tekið málefni A ehf. til athugunar í apríl 2008 og tilkynntihann ákærða 3. nóvember sama ár að hafin væri rannsókn á skattskilum félagsins,sem væri þó bundin við rekstrarárin 2004 og 2005. Ákærða mun síðan hafa veriðtilkynnt 9. nóvember 2010 að skattskil hans hafi að auki verið tekin tilrannsóknar vegna tekjuáranna 2004 og 2005.Skattrannsóknarstjórimun hafa lokið fyrrnefndum rannsóknum með skýrslum 31. desember 2010. Skýrslur þessarliggja ekki fyrir í málinu, en þær voru á hinn bóginn sendar ákærða með bréfumskattrannsóknarstjóra 3. janúar 2011, þar sem ákærða var tilkynnt um lokrannsókna og gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða ákvörðun um refsimeðferð.Í bréfum 15. febrúar 2011 óskaði ákærði aðallega eftir því að slíkri meðferð yrðilokið með sektargerð skattrannsóknarstjóra, en til vara að málunum yrði vísað tilyfirskattanefndar. Ekki varð skattrannsóknarstjóri við þeim óskum, heldur beindihann málunum til þáverandi efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra með bréfum 7.apríl 2011. Tók skattrannsóknarstjóri þar fram að það væri gert á grundvelli 4.mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 22. gr. laga nr. 4/1995 umtekjustofna sveitarfélaga, 4. mgr. 41. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskattog 1. mgr. 41. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, 35. og 38. gr. reglugerðar nr.373/2001 um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna og 2. gr. reglugerðarnr. 804/2007 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota. Ákærða var tilkynnt þettasama dag.Skattrannsóknarstjórisendi jafnframt skýrslur sínar til ríkisskattstjóra með bréfi 3. janúar 2011 ogkom þar fram að það væri gert samkvæmt 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003, 3.mgr. 26. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 14. gr. laganr. 113/1990 um tryggingagjald. Ríkisskattstjóri kvað upp úrskurði 2. september2011 um breytingar á opinberum gjöldum A ehf. annars vegar og ákærða hinsvegar, en áður mun þeim hafa verið tilkynnt 5. júlí sama ár um fyrirhugaðaendurákvörðun gjalda á grundvelli skýrslna skattrannsóknarstjóra og þeir ekki andmælthenni.Í úrskurðiríkisskattstjóra, sem sneri að A ehf., kom meðal annars fram að skattrannsóknhafi leitt í ljós að í bókhaldi félagsins hafi verið færðar til gjalda á árunum2004 og 2005 greiðslur þess vegna tveggja fasteigna, sem hafi verið í eiguákærða og starfsemi félagsins óviðkomandi, en þetta væru annars vegar íbúðarhúsað [...] á [...], sem hafi verið í smíðum á árunum 2004 og 2005, og hins vegariðnaðarhúsnæði að [...] í sama sveitarfélagi. Greiðslur vegna íbúðarhússinshafi hverju sinni verið færðar á einhvern af þremur tilgreindum bókhaldslyklum,sem hafi verið auðkenndir [...] ýmist fyrir efni, vinnu eða annað, og numiðsamtals 18.261.306 krónum á árinu 2004 og 26.363.510 krónum 2005. Greiðslurvegna iðnaðarhúsnæðisins hafi verið færðar á hliðstæða bókhaldslykla fyrir [...],en þær hafi alls verið 986.685 krónur og inntar af hendi 2005. Allar þessarfjárhæðir hafi jafnframt verið færðar félaginu til eignar í bókhaldi þess undirlið með heitinu „verk í vinnslu“. Þá hafi verið leitt í ljós við rannsókn áviðskiptareikningi ákærða hjá félaginu að þar hafi verið færðar honum tilskuldar greiðslur af bankareikningi þess, sem í flestum tilvikum hafi veriðmillifærðar á bankareikninga ákærða eða maka hans, og hafi ýmist komið fram íbókhaldsgögnum að greiðslurnar væru vegna launa eða vinnu eða engra skýringaverið getið. Á árinu 2004 hafi þessar greiðslur numið 8.345.672 krónum en 29.359.338krónum 2005. Einnig hafi komið fram að B hafi á sambærilegan hátt fengið greiðslur,sem hafi verið færðar til skuldar á viðskiptareikningi hans í bókhaldifélagsins, en á árunum 2004 og 2005 hafi þær verið alls að fjárhæð 9.668.355krónur. Taldi ríkisskattstjóri að líta bæri á allar framangreindar greiðslursem ólögmæta úthlutun af fjármunum A ehf., sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, og yrði að telja þær ákærða og B hvorum fyrir sig tilskattskyldra launa, sbr. 2. mgr. 11. gr. og 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr.90/2003. Hefði félaginu jafnframt borið að standa skil á staðgreiðslu opinberragjalda af greiðslunum, svo og tryggingagjaldi. Á grunni alls þessa var komistað þeim niðurstöðum í úrskurðinum að breytingar á álögðu tryggingagjaldi ogtekjuskatti leiddu til hækkunar á heildargjöldum félagsins fyrir rekstrarárin2004 og 2005 um 3.826.391 krónu, en staðgreiðsla opinberra gjalda, sem þaðhefði ekki staðið skil á, næmi alls 101.834.328 krónum að meðtöldu álagi samkvæmt1. og 2. tölulið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987.Í úrskurðiríkisskattstjóra varðandi skattskil ákærða var á sama hátt og að framan greinirbyggt á því að greiðslur, sem A ehf. innti af hendi árin 2004 og 2005 vegnafasteigna í eigu ákærða, og greiðslur, sem hann millifærði af bankareikningifélagsins inn á bankareikninga sína eða maka síns og bókfærðar voru áviðskiptareikningi hans hjá því, skyldu teljast til launa hans samkvæmt fyrrnefndumákvæðum laga nr. 90/2003. Þessar greiðslur hafi verið samtals að fjárhæð26.606.978 krónur á árinu 2004 og 55.609.533 krónur 2005, en þess er að geta aðsíðargreinda fjárhæðin er, án þess að séð verði ástæða fyrir því, 1.100.000krónum lægri en sú, sem miðað var við í áðurnefndum úrskurði um endurákvörðungjalda A ehf. Í skattframtali ákærða 2005 hafi engar launatekjur verið taldarfram vegna ársins 2004, en greint hafi verið frá reiknuðu endurgjaldi við eiginatvinnurekstur að fjárhæð 2.400.000 krónur og hreinum tekjum af slíkum rekstri,443.688 krónum. Þá hafi engra launatekna verið getið í skattframtali ákærða2006 vegna ársins 2005, en talið hafi verið fram reiknað endurgjald við eiginatvinnurekstur, 3.860.000 krónur. Samkvæmt þessu var stofn til álagningartekjuskatts ákærða og útsvars á árinu 2005 hækkaður úr 2.843.688 krónum í29.450.666 krónur, en á árinu 2006 úr 3.860.000 krónum í 59.469.533 krónur. Íúrskurðinum neytti ríkisskattstjóri einnig heimildar í 2. mgr. 108. gr. laganr. 90/2003 til að bæta 25% álagi á vantalinn skattstofn samkvæmtskattframtölum ákærða eða 6.651.744 krónum á árinu 2005 og 13.902.383 krónum2006. Þessu til samræmis hækkuðu álögð gjöld ákærða á árinu 2005 úr 772.835krónum í 14.946.995 krónur og 2006 úr 948.921 krónu í 28.763.668 krónur.Framangreindirúrskurðir ríkisskattstjóra voru ekki kærðir til yfirskattanefndar. Á tímabilinufrá því að skattrannsókn hófst og þar til úrskurðirnir voru kveðnir upp gerðistþað meðal annars að fyrirtækjaskrá var tilkynnt 21. apríl 2009 að ákærði og Bhafi 13. mars sama ár selt alla hluti í A ehf. nafngreindum manni, sem settistfrá þeim tíma einn í stjórn félagsins ásamt því að taka við framkvæmdastjórn ogprókúruumboði. Þá kom fram í bréfi skattrannsóknarstjóra tilríkislögreglustjóra 7. apríl 2011 að A ehf. hafi verið afskráð í fyrirtækjaskrá8. nóvember 2010 á grundvelli 83. gr. laga nr. 138/1994. Af gögnum málsinsverður einnig séð að bú félagsins hafi síðan verið tekið til gjaldþrotaskipta [...],við þau hafi verið lýst kröfum að fjárhæð samtals 52.377.233 krónur ogskiptunum lokið [...] sama ár án þess að greiðsla fengist upp í kröfurnar. Þáverður ekki annað ráðið af skýrslum ákærða hjá lögreglu en að bú hans hafiverið tekið til gjaldþrotaskipta á árinu [...] og aftur [...], en í þvísambandi er þess að geta að í málinu hefur verið lagt fram afsal 22. september2010 frá þrotabúi ákærða til Íslandsbanka hf. fyrir fasteigninni að [...], semvirðist í einhverjum mæli hafa áður verið sett að veði fyrir skuldbindingum Aehf.Af gögnummálsins verður ekki séð hvenær lögregla hafi hafist handa við rannsókn ítilefni af áðurnefndum bréfum skattrannsóknarstjóra 7. apríl 2011, en viðembætti sérstaks saksóknara, sem tekið hafði við rannsókn skattalagabrota afríkislögreglustjóra 1. september á því ári, var fyrst tekin skýrsla af ákærða23. maí 2012. Í upphafi hennar var greint frá því að ákærði væri grunaður um brotí tengslum við skattskil A ehf. vegna rekstraráranna 2004 og 2005 og skattskil sínvegna sömu tekjuára, en þau brot gætu varðað við lög nr. 90/2003, 4/1995 og145/1994, svo og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir að súskýrsla var tekin liðu nærfellt fimmtán mánuðir þar til ákærði var aftur kvaddurtil skýrslugjafar hjá sérstökum saksóknara 21. ágúst 2013. Þar var ákærðagreint frá því að ákveðið hefði verið „að útvíkka rannsókn málsins ... meðtilliti til ætlaðra brota er talin eru geta varðað við XXVI. kafla almennrahegningarlaga ... einkum 247. og 249. gr.“, svo og 79. gr. laga nr. 138/1994. Afgögnum málsins verður hvorki séð að aðrir hafi verið kvaddir fyrir lögreglu tilskýrslugjafar né að frekari aðgerðir vegna rannsóknar hafi farið fram eftir aðsíðastnefnd skýrsla var tekin. Sérstakursaksóknari höfðaði mál þetta með ákæru 20. maí 2014 og er efni hennar tekið uppí heild í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er ákærði borinn sökum umað hafa brotið gegn 247. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa dregið sérsamtals 79.260.244 krónur af fé A ehf. Þar af er ákærði sakaður í I. kaflaákærunnar um að hafa dregið sér 32.690.112 krónur með því að hafa í 92 tilvikumgreitt af bankareikningi félagsins á tímabilinu frá 11. ágúst 2004 til 31.ágúst 2005 reikninga vegna byggingar húss í sinni eigu að [...]. Í II. kaflahennar er hann borinn sökum um að hafa dregið sér 986.685 krónur með því aðhafa í fimm tilvikum frá 30. mars til 29. júlí 2005 greitt með fé afbankareikningnum reikninga vegna framkvæmda við iðnaðarhúsnæði sitt að [...]. ÍIII. kafla ákærunnar er ákærði sakaður um að hafa á tímabilinu frá 5. janúar2004 til 25. nóvember 2005 dregið sér samtals 23.363.447 krónur í 38 tilvikum meðþví að hafa ýmist millifært fé af bankareikningi A ehf. inn á annan af tveimurbankareikningum sínum eða tekið reiðufé út af honum, en færslur um þetta íbókhaldi félagsins hafi verið án skýringa. Loks er ákærði borinn sökum í IV.kafla ákærunnar um að hafa í 45 tilvikum frá 16. febrúar 2004 til 22. desember2005 dregið sér 22.220.000 krónur með því að færa samtals 28.480.000 krónurmilli áðurnefndra reikninga með þeirri skýringu að um væri að ræða laun tilsín, en frá síðastgreindri fjárhæð eru samkvæmt ákærunni dregnar alls 6.260.000krónur, sem séu „uppgefið reiknað endurgjald“ ákærða samkvæmt skattframtölumhans fyrir tekjuárin 2004 og 2005.IIAðalkrafa ákærðaum að málinu verði vísað frá héraðsdómi er reist á því að saksóknin á hendurhonum brjóti í bága við meginreglu um bann við því að maður sæti lögsókn eðarefsingu á ný í sakamáli fyrir brot, sem hann hefur þegar verið sakfelldurfyrir, sbr. 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við samning um verndun mannréttinda ogmannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Vísar ákærðií þessu sambandi til þess að honum hafi þegar verið gerð viðurlög fyrir ætluðbrot með álagi, sem ríkisskattstjóra ákvað í úrskurðinum í máli hans 2.september 2011.Um framangreindarröksemdir ákærða verður að gæta að því að álag á skattstofna, semríkisskattstjóri felldi á hann samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 í fyrrnefndumúrskurði, fól í sér viðurlög fyrir þá háttsemi hans að hafa annars vegar áótilgreindum degi á árinu 2005 skilað til skattstjórans í Suðurlandsumdæmiefnislega röngu skattframtali, þar sem tekjur hans á árinu 2004 hafi veriðvantaldar um 26.606.978 krónur, og hins vegar að hafa aftur skilað efnislegaröngu skattframtali til þess sama á ótilgreindum degi á árinu 2006, þar semtekjur hans 2005 hafi verið vantaldar um 55.609.533 krónur. Í máli þessu erákærði á hinn bóginn sóttur til saka fyrir að hafa í 180 nánar tilgreindumtilvikum á tímabilinu frá 5. janúar 2004 til 22. desember 2005 brotið gegn 247.gr. almennra hegningarlaga með því að hafa ýmist tekið út til eigin nota reiðuféaf bankareikningi A ehf., millifært af honum fé inn á eigin bankareikninga eðagreitt af honum í eigin þágu fé til annarra og dregið sér á þann hátt fráfélaginu samtals 79.260.244 krónur. Mál þetta snýr að þessu gættu hvorki aðsömu brotum né sömu háttsemi eða athöfnum og ákærði sætti viðurlögum fyrir meðúrskurði ríkisskattstjóra. Aðalkröfu ákærða verður því hafnað.IIIÁkærði sat semfyrr segir einn í stjórn A ehf. og gegndi þar jafnframt starfi framkvæmdastjórafrá því að félagið var skráð í fyrirtækjaskrá 11. apríl 2003 þar til 13. mars2009. Á þeim grunni fór hann með heimildir, sem um ræðir í 44. gr. laga nr.138/1994, til að ráða hagsmunum félagsins á því tímabili. Eftir gögnum málsinsvirðist ákærði jafnframt hafa þá einn haft heimild til ávísunar á bankareikningfélagsins. Fyrrgreindar sakargiftir samkvæmt ákæru snúa að því að ákærði hafimeð nánar tilteknum ráðstöfunum dregið sér fjármuni félagsins og brotið með þvígegn 247. gr. almennra hegningarlaga. Kemur því ekki til skoðunar hvort þessarráðstafanir gætu í einhverjum atriðum hafa verið andstæðar 1. mgr. 79. gr.,sbr. 2. tölulið 127. gr. laga nr. 138/1994, eða hvort ákærði kunni með þeim aðhafa misnotað aðstöðu, sem leiddi af því að hann hafði á hendi fjárreiður fyrirA ehf., sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga.Þegar málið ervirt í framangreindu ljósi verður að gæta að því að rannsókn þess hefur í ýmsuverið áfátt með tilliti til þeirra saka, sem ákærði er borinn. Þannig hafameðal annars hvorki verið lögð fram reikningsskil fyrir A ehf. frá nokkrutímabili né teljandi gögn um hvernig háttað hafi verið fjárhag félagsins, færslumí bókhaldi þess eða stöðu einstakra reikningsliða þar á mismunandi tímum. Umþetta er því í raun ekki við annað að styðjast en þær takmörkuðu upplýsingar,sem greint var frá í úrskurðum ríkisskattstjóra 2. september 2011 varðandiendurákvörðun opinberra gjalda ákærða og A ehf., en í þeim úrskurðum var semfyrr segir gengið út frá því að allar greiðslur til ákærða, sem mál þettavarðar, ættu samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 að skoðast sem laun tilhans. Miðað við það, sem fram kom í úrskurðunum, verður að byggja á því að greiðslurnar,sem ákærði ráðstafaði af bankareikningi félagsins og sakargiftir á hendur honumlúta að, hafi allar verið færðar í bókhaldi þess. Færslur þessar hafi meðalannars valdið lækkun á eignarlið vegna innstæðu á bankareikningnum, enjafnframt hafi verið mynduð bókfærð eign félagsins sömu fjárhæðar, ýmist semkrafa þess á hendur ákærða samkvæmt viðskiptareikningi hans eða á bókhaldsliðfyrir verk í vinnslu. Með því að ákæruvaldið hefur ekki aflað í málinu frekarigagna, sem að þessu geta snúið, verður að virtri 108. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála að leggja til grundvallar að ráðstafanir þessar hafi ekki jafnharðanskert eignir félagsins, heldur hafi þær leitt af sér tilfærslu verðmæta milli einstakraeignaflokka, svo sem birst hafi í bókhaldi þess. Af þessum ástæðum getur ákærðiekki talist einvörðungu með framkvæmd þessara ráðstafana hafa hverju sinni tileinkaðsér hluta af fjármunum félagsins, sem hann hafði í vörslum sínum, og svipt þaðum leið varanlega umráðum yfir þeim fjármunum þannig að hann hafi þá þegar brotiðmeð háttsemi sinni gegn 247. gr. almennra hegningarlaga. Í málinu liggur ekkertfyrir um afdrif þeirra eigna, sem færðar voru í bókhaldi A ehf. sem inneignfélagsins á viðskiptareikningi ákærða eða andvirði verka í vinnslu, á tímanumsem leið frá lokum árs 2005 þar til ákærði lét af forræði á félaginu á árinu2009. Hefur ákæruvaldið þannig ekkert leitt í ljós um atvik á því tímabili, semgætu hafa falið í sér að ákærði hafi þá tileinkað sér þessi verðmæti aðeinhverju leyti eða öllu. Er að þessu virtu óhjákvæmilegt að líta svo á aðósannað sé að tilgangur ákærða hafi verið annar en að koma sér með framkvæmdráðstafana sinna undan því að greiða um sinn opinber gjöld af endurgjaldi fyrirvinnu sína í þágu A ehf. og annarri úthlutun verðmæta frá félaginu, svo semskattyfirvöld byggðu á. Samkvæmt öllu framansögðu verður því að sýkna ákærða afkröfum ákæruvaldsins.Eftir þessumúrslitum málsins verður felldur á ríkissjóð allur sakarkostnaður í héraði, einsog hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, og fyrir Hæstarétti, en viðákvörðun málsvarnarlauna verjanda ákærða, sem tilgreind eru í dómsorði, hefurverið tekið tillit til virðisaukaskatts.Dómsorð:Ákærði, X, ersýkn af kröfum ákæruvaldsins.Allursakarkostnaður í héraði, eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, ogáfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Þorsteins Einarssonarhæstaréttarlögmanns, 1.240.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 22. júní 2016. Sérstakursaksóknari höfðaði mál þetta með ákæru útgefinni 20. maí 2014, á hendur ákærðaX, kt. [...], til heimilis að [...], „fyrir fjárdrátt með því að hafa í starfi sínu semframkvæmdastjóri og stjórnarformaður einkahlutafélagsins A, kt. [...], dregið sérfjármuni félagsins, samtals kr. 79.260.244, með eftirfarandi hætti:I.Í alls 92 tilvikum með því að greiða reikninga,samtals að fjárhæð kr. 32.690.112, vegna byggingar einbýlishúss að [...], semvar í hans eigu, með fjármunum af bankareikningi félagsins nr. [...] í [...] átímabilinu ágúst 2004 til og með ágúst 2005. Um er að ræða eftirfarandi tilvik:Nr. tilviks í skjalaskráDagsetningViðtakandiFjárhæð2.3.31. ágúst 2004[...].478.967 kr.2.3.41. ágúst 2004[...]250.000 kr.2.3.56. september 2004[...]467.107 kr.2.3.69. október 2004[...].213.154 kr.2.3.7.a9. október 2004[...]250.000 kr.2.3.7.b9. október 2004[...]5.386 kr.2.3.829. október 2004[...]3.262.615 kr.2.3.92. nóvember 2004[...]923.362 kr.2.3.108. nóvember 2004[...]221.880 kr.2.3.117. desember 2004[...].500.000 kr.2.3.126. desember 2004[...].787.750 kr.2.3.136. desember 2004[...]80.027 kr.2.3.146. desember 2004[...]797.579 kr.2.3.156. desember 2004[...]2.943.751 kr.2.3.175. janúar 2005[...]215.050 kr.2.3.186. janúar 2005[...]63.481 kr.2.3.196. janúar 2005[...]50.000 kr.2.3.207. febrúar 2005[...]700.000 kr.2.3.217. febrúar 2005[...]9.607 kr.2.3.227. febrúar 2005[...]1.049 kr.2.3.244. febrúar 2005[...]323.782 kr.2.3.254. febrúar 2005[...]66.544 kr.2.3.268. febrúar 2005[...].174.953 kr.2.3.278. febrúar 2005[...]9.840 kr.2.3.2822. febrúar 2005[...]655.222 kr.2.3.2922. febrúar 2005[...]4.363 kr.2.3.3025. febrúar 2005[...]2.049.050 kr.2.3.323. mars 2005[...]81.322 kr.2.3.333. mars 2005[...]35.534 kr.2.3.347. mars 2005[...]5.971 kr.2.3.357. mars 2005[...]4.293 kr.2.3.367. mars 2005[...]734.610 kr.2.3.377. mars 2005[...]1.620 kr.2.3.387. mars 2005[...]50.000 kr.2.3.397. mars 2005[...]73.580 kr.2.3.407. mars 2005[...]35.344 kr.2.3.417. mars 2005[...]7.104 kr.2.3.427. mars 2005[...]2.146 kr.2.3.437. mars 2005[...]5.400 kr.2.3.447. mars 2005[...]3.200 kr.2.3.458. mars 2005[...]28.013 kr.2.3.460. mars 2005[...]64.774 kr.2.3.470. mars 2005[...]4.915 kr.2.3.481. mars 2005[...]21.971 kr.2.3.494. mars 2005[...]8.754 kr.2.3.504. mars 2005[...]8.924 kr.2.3.514. mars 2005[...]9.839 kr.2.3.525. mars 2005[...]7.507 kr.2.3.535. mars 2005[...]30.720 kr.2.3.558. mars 2005[...]32.594 kr.2.3.568. mars 2005[...]488.500 kr.2.3.578. mars 2005[...]17.631 kr.2.3.626. apríl 2005[...]2.175.558 kr.2.3.638. apríl 2005[...]44.063 kr.2.3.663. apríl 2005[...]3.430 kr.2.3.689. apríl 2005[...]94.425 kr.2.3.699. apríl 2005[...]83.194 kr.2.3.709. apríl 2005[...]442.849 kr.2.3.719. apríl 2005[...]35.278 kr.2.3.7325. apríl 2005[...]7.808 kr.2.3.7427. apríl 2005[...]23.348 kr.2.3.7529. apríl 2005[...]547.465 kr.2.3.763. maí 2005[...]882.332 kr.2.3.774. maí 2005[...]5.474 kr.2.3.783. maí 2005[...]80.690 kr.2.3.793. maí 2005[...]15.723 kr.2.3.8026. maí 2005[...]37.294 kr.2.3.8126. maí 2005[...]27.988 kr.2.3.8227. maí 2005[...]23.277 kr.2.3.8327. maí 2005[...]56.103 kr.2.3.857. júní 2005[...].259 kr.2.3.865. júní 2005[...]39.280 kr.2.3.875. júní 2005[...].500.000 kr.2.3.904. júlí 2005[...]49.033 kr.2.3.914. júlí 2005[...]69.720 kr.2.3.926. júlí 2005[...].000.000 kr.2.3.931. júlí 2005[...]700.000 kr.2.3.942. júlí 2005[...]8.440 kr.2.3.955. júlí 2005[...].300.000 kr.2.3.965. júlí 2005[...]31.884 kr.2.3.975. júlí 2005[...]41.797 kr.2.3.985. júlí 2005[...]73.467 kr.2.3.10129. júlí 2005[...]1.084 kr.2.3.1055. ágúst 2005[...]21.692 kr.2.3.1079. ágúst 2005[...]2.219 kr.2.3.1080. ágúst 2005[...]3.229 kr.2.3.1095. ágúst 2005[...]38.126 kr.2.3.11029. ágúst 2005[...]29.843 kr.2.3.11129. ágúst 2005[...]22.767 kr.2.3.11230. ágúst 2005[...]2.620 kr.2.3.11330. ágúst 2005[...]3.328 kr.2.3.11431. ágúst 2005[...]5.240 kr.Samtals:32.690.112 kr.II.Í alls 5 tilvikum með því að greiða reikninga,samtals að fjárhæð kr. 986.685, vegna framkvæmda við iðnaðarhúsnæði að [...],sem var í hans eigu, með fjármunum af bankareikningi félagsins nr. [...] hjá[...] á tímabilinu mars til og með júlí 2005. Um er að ræða eftirfaranditilvik:Nr. tilviks í skjalaskráDagsetningViðtakandiFjárhæð2.4.230. mars 2005[...]46.195 kr.2.4.33. maí 2005[...]472.348 kr.2.4.43. maí 2005[...]458.210 kr.2.4.54. júlí 2005[...]6.129 kr.2.4.629. júlí 2005[...]3.803 kr.Samtals:986.685 kr.III.Í alls 38 tilvikum með því að millifæra samtals23.363.447 krónur, af bankareikningi félagsins nr. [...], hjá [...], inn ápersónulega bankareikninga sína nr. [...] hjá [...] og nr. [...] hjá [...] eðameð úttektum af bankareikningi nr. [...], á tímabilinu janúar 2004 til og meðnóvember 2005. Millifærslurnar eru án skýringa á bankareikningi og í bókhaldifélagsins. Um er að ræða eftirfarandi tilvik:Nr. tilviks í skjalaskráDagsetningMillifært á reikning nr.Fjárhæð2.2.25. janúar 2004Peningaúttekt - reiðufé26.000 kr.2.2.33. janúar 2004[...]41.750 kr.2.2.44. febrúar 2004Peningaúttekt - reiðufé300.000 kr.2.2.59. febrúar 2004[...]300.000 kr.2.2.118. mars 2004Greiðsla til [...]3.000 kr. 2.2.221. ágúst 2004[...].000.000 kr.2.2.346. desember 2004[...].000.000 kr.2.2.357. desember 2004[...].000.000 kr.2.2.360. janúar 2005[...]500.000 kr.2.2.377. janúar 2005[...]500.000 kr.2.2.3828. janúar 2005[...].000.000 kr.2.2.392. febrúar 2005Peningaúttekt - reiðufé70.000 kr.2.2.404. febrúar 2005[...].000.000 kr.2.2.411. febrúar 2005[...].000.000 kr.2.2.4328. febrúar 2005[...].000.000 kr.2.2.444. mars 2005[...].000.000 kr.2.2.457. mars 2005[...].000.000 kr.2.2.470. mars 2005[...].000.000 kr.2.2.488. mars 2005[...].000.000 kr.2.2.495. apríl 2005[...].000.000 kr.2.2.5022. apríl 2005[...].000.000 kr.2.2.5129. apríl 2005[...].000.000 kr.2.2.526. maí 2005[...].000.000 kr.2.2.533. maí 2005[...].000.000 kr.2.2.548. maí 2005[...]300.000 kr.2.2.5520. maí 2005Peningaúttekt - reiðufé00.000 kr.2.2.600. júní 2005Peningaúttekt - reiðufé50.000 kr.2.2.613. júní 2005[...]500.000 kr.2.2.623. júlí 2005Peningaúttekt - reiðufé35.000 kr.2.2.635. júlí 2005[...].000.000 kr.2.2.6427. júlí 2005[...]500.000 kr.2.2.684. ágúst 2005[...].000.000 kr.2.2.698. ágúst 2005[...]500.000 kr.2.2.709. ágúst 2005[...]200.000 kr.2.2.7920. september 2005Peningaúttekt - reiðufé20.000 kr.2.2.830. október 2005Peningaúttekt - reiðufé57.697 kr.2.2.904. nóvember 2005[...]30.000 kr.2.2.9125. nóvember 2005[...]30.000 kr.Samtals:23.363.447 kr.IV.Í alls 45 tilvikum með því að millifæra samtals28.480.000 krónur, af bankareikningi félagsins nr. [...] hjá [...], inn ápersónulega bankareikninga sína, nr. [...] hjá [...] og nr. [...] hjá [...], átímabilinu febrúar 2004 til og með desember 2005. Skýring millifærslnanna ábankareikning félagsins eru laun en uppgefið reiknað endurgjald X samkvæmtskattframtali var tekjuárið 2004 kr. 2.400.000 og tekjuárið 2005 kr. 3.860.000.Upphæð fjárdráttar ákærða að teknu tilliti til þess var því 22.220.000 krónur.Um er að ræða eftirfarandi tilvik:Nr. tilviks í skjalaskráDagsetningMillifært á reikning nr.Fjárhæð2.2.66. febrúar 2004[...]300.000 kr.2.2.720. febrúar 2004[...]00.000 kr.2.2.82. mars 2004[...]300.000 kr.2.2.95. mars 2004[...]200.000 kr.2.2.108. mars 2004[...]00.000 kr.2.2.126. mars 2004[...]500.000 kr.2.2.132. apríl 2004[...]300.000 kr.2.2.146. apríl 2004[...]300.000 kr.2.2.1620. apríl 2004[...]200.000 kr.2.2.173. maí 2004[...]00.000 kr.2.2.184. júní 2004[...]50.000 kr.2.2.197. júní 2004[...]400.000 kr.2.2.2129. júní 2004[...]200.000 kr.2.2.243. september 2004[...]200.000 kr.2.2.259. september 2004[...]300.000 kr.2.2.265. september 2004[...]500.000 kr.2.2.2720. september 2004[...]500.000 kr.2.2.2827. september 2004[...]500.000 kr.2.2.295. október 2004[...]500.000 kr.2.2.3020. október 2004[...].000.000 kr.2.2.312. nóvember 2004[...].000.000 kr.2.2.325. nóvember 2004[...].500.000 kr.2.2.597. júní 2005[...]2.000.000 kr.2.2.6529. júlí 2005[...]2.000.000 kr.2.2.672. ágúst 2005[...].000.000 kr.2.2.715. ágúst 2005[...].200.000 kr.2.2.7229. ágúst 2005[...]2.000.000 kr.2.2.732. september 2005[...]200.000 kr.2.2.749. september 2005[...]200.000 kr.2.2.752. september 2005[...]2.000.000 kr.2.2.763. september 2005[...]400.000 kr.2.2.775. september 2005[...]50.000 kr.2.2.789. september 2005[...]30.000 kr.2.2.8026. september 2005[...].000.000 kr.2.2.8130. september 2005[...].000.000 kr.2.2.823. október 2005[...].400.000 kr.2.2.842. október 2005[...]50.000 kr.2.2.854. október 2005[...].000.000 kr.2.2.867. október 2005[...]200.000 kr.2.2.8720. október 2005[...]300.000 kr. 2.2.8825. október 2005[...]200.000 kr.2.2.893. nóvember 2005[...]200.000 kr.2.2.926. desember 2005[...]2.400.000 kr.2.2.959. desember 2005[...]300.000 kr.2.2.9622. desember 2005[...]200.000 kr.Samtals:28.480.000 kr.Uppgefið reiknað endurgjald:-6.260.000 kr.22.220.000 kr.Telst háttsemin varða við 247. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðiverður dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Málþetta var þingfest þann 5. júní 2014. Mætti ákærði þar sjálfur og óskaði eftirfresti. Þá var Þorsteinn Einarsson hrl., jafnframt skipaður verjandi ákærða aðhans ósk. Þann 12. júní sama ár mætti ákærði fyrir dóminn ásamt skipuðum verjandasínum og neitaði þá sök. Þann 4. september sama ár var lögð fram greinargerð afhálfu ákærða, þar sem meðal annars kom fram krafa um frávísun málsins. Varmálinu þá frestað til munnlegs flutnings um frávísunarkröfu ákærða. Var þeimmálflutningi frestað ítrekað utan réttar að beiðni ákærða og með samþykkiákæruvalds. Þann 20. nóvember 2015 var málið tekið til úrskurðar að loknummunnlegum málflutningi um framangreinda kröfu. Var frávísunarkröfu hafnað meðúrskurði dómsins 14. janúar 2016. Aðalmeðferðmálsins fór fram 19. maí 2016 og var málið tekið til dóms að henni lokinni. Afhálfu ákæruvalds eru þær dómkröfur gerðar sem að ofan greinir. Afhálfu ákærða er þess aðallega krafist að ákærði verði sýknaður af öllum kröfumákæruvalds, en til vara að ákærða verði ekki gerð refsing í málinu verði hannsakfelldur, en til þrautavara að ákærða verði ákveðin vægustu viðurlög sem lögfrekast heimila verði hann sakfelldur. Þá er þess krafist í öllum tilfellum aðallur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaunskipaðs verjanda. Fyriruppkvaðningu dómsins var gætt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. MálavextirSamkvæmt gögnum málsins á málþetta rætur að rekja til rannsóknar skattrannsóknarstjóra á bókhaldi og rekstriA ehf., en ákærði var framkvæmdastjóri og eigandi félagsins. Var ákærðatilkynnt um niðurstöðu umræddrar rannsóknar með bréfi dags. 7. apríl 2011. Samadag var málinu vísað til opinberrar rannsóknar hjá efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra, en síðan færðist málið þaðan til embættis sérstakssaksóknara.Niðurstöður skattrannsóknarstjóravoru meðal annars að ákærði hafi staðið skil á efnislega röngum skattframtölumgjaldárin 2005 og 2006, vegna tekjuáranna 2004 og 2005, með því að vanframteljalaunatekjur er falist hafi í úttektum úr A ehf. Þá vísaði skattrannsóknarstjórimáli ákærða til ríkisskattstjóra til endurákvörðunar opinberra gjalda ogviðurlaga. Því máli lauk með úrskurði ríkisskattstjóra dags. 2. september 2011,þar sem stofn til útreiknings tekjuskatts ákærða var endurákvarðaður. Þá vorujafnframt endurákvörðuð opinber gjöld A ehf. Samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra2. september 2011 var stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars ákærða fyrirgjaldárið 2005 án álags kr. 2.843.688, en hækkar um kr. 26.060.978 og verðurkr. 29.450.666, en jafnframt var bætt á 25% álagi og varð þannig skattstofninnmeð álagi kr. 36.102.410. Samkvæmt úrskurðinum var stofn til útreikningstekjuskatts og útsvars ákærða fyrir gjaldárið 2006 án álags kr. 3.860.000, enhækkar um kr. 55.609.533 og verður kr. 59.469.533, en jafnframt var bætt á 25%álagi og varð þannig skattstofninn með álagi kr. 73.371916. Í samantekt embættis sérstakssaksóknara kemur fram að meint brot ákærða skiptist í 3 aðgreinda hluta, þ.e.að hafa tekið út fjármuni af reikningi A ehf. í eigin þágu eða þágu eiginkonusinnar, að hafa greitt kostnað við byggingu [...] á [...] af reikningi A ehf., en [...] hafi tilheyrt ákærða persónulega en ekki veriðtengdir rekstri A ehf., og að hafa greitt kostnað við byggingu [...] sem er iðnaðarhúsnæði á [...] og sem hafi verið í persónulegri eigu ákærða og ekkitengdir rekstri A ehf. Hafi verið teknar saman úttektir af reikningi A ehf. tilákærða og reikninga tengdum honum, greiðslur A ehf. vegna íbúðarhúsnæðis að [...] og greiðslur félagsins vegna iðnaðarhúsnæðisins að [...]. Eru niðurstöður rannsóknar embættisins aðgreiðslur A ehf. til ákærða hafi numið alls kr. 102.547.105, þannig hafi kr.986.685 verið vegna iðnaðarhúsnæðisins að [...], kr. 47.238.974vegna [...], og kr. 54.321.446 til ákærða og reikninga tengdumhonum. Er byggt á bókhaldslyklum félagsins. Forsendur og niðurstaða Ákærði gafskýrslu við aðalmeðferð málsins og staðfesti að hafa verið framkvæmdastjórifélagsins A ehf. og eigandi þess. Kvaðst hafa séð um daglegan rekstur félagsins,þ.m.t. fjármálastjórn, á þeim árum sem ákæra tekur til, þ.e. árin 2004 og 2005.Reksturinn hafi aðallega falist í nýbyggingum. Á árunum 2004 og 2005 hafihelstu verkefni félagsins verið [...] og [...] og [...]. Ákærðistaðfesti að hafa verið stjórnarmaður með prókúru í umræddu félagi. Aðspurðurkvað ákærði að fjárhagur hans sjálfs og umrædds félags hafi verið alvegaðskilinn. Aðspurður um þann framburð sinn við rannsókn málsins að hann sjálfurog félagið hafi verið rekið saman kvað ákærði það ekki hafa verið. Hann hafimikið verið með sömu verktakana bæði fyrir sig persónulega og fyrir félagiðþannig að hlutirnir hafi aðeins tvinnast saman. En það hafi ekki verið samireksturinn. Aðspurðurkvaðst ákærði hafa haft prókúru á bankareikning félagsins. Kvaðstákærði hafa afhent Price Waterhouse gögn en þeir hafi séð um bókhald félagsins.Aðspurður um laun kvaðst ákærði aðeins hafa þegið verktakalaun frá félaginu.Hafi hann gefið út reikninga á félagið vegna þess. Aðspurðurkvaðst ákærði ekki muna vel hvenær rekstur félagsins hafi farið að ganga illa,enda langt um liðið. Aðspurðurum hvernig hann tengdist einbýlishúsinu [...] á [...] kvaðst ákærði hafa keypt lóðina og byggt hús áhenni. Hafi hann keypt lóðina í eigin nafni. Um það hver hafi kostað byggingu hússinskvað ákærði að það hafi verið þannig að hann hafi þurft að sækja um á eiginnafni til að fá lóðina, en svo hafi A ehf. átt að byggja húsið og svo hafiákærði ætlað að kaupa húsið. A ehf. hafi hins vegar aldrei orðið eigandihússins. Nánar aðspurður staðfesti ákærði að hugsunin hafi verið sú að A ehf.myndu kaupa lóðina af ákærða og byggja húsið og svo myndi hann sjálfur kaupahúsið af félaginu. Þetta hafi ekki orðið, þ.e. félagið hafi aldrei yfirtekiðlóðina. Ástæða þess hafi bara verið trassaskapur. [...] hafi þannig alla tíð verið skráð opinberlega semeign ákærða. Ákærði hafi sjálfur búið í húsinu. Um það hver hafi þá veriðástæða þess að kostnaður við byggingu umrædds húss hafi verið skráður í bókhaldA ehf. kvað ákærði að það hafi verið vegna þess sem áætlað hafi verið um aðfélagið myndi eignast húsið. Aldrei hafi ákærði greitt þennan kostnað til bakatil félagsins, nema að ákveðnum hluta, þannig að hann hafi borgað fullt fyrirfélagið sjálfur, ekkert endilega vegna hússins, s.s. tryggingar og annað. Ekkivissi ákærði hvort hafi verið haldið utan um þetta í bókhaldi félagsins. Aðspurðurum þau 92 tilvik sem lýst er í fyrsta hluta ákæru kvað ákærði að ef reikningarværu skráðir á [...] þá tengist þeir[...]. Það sem merkt sé [...]tilheyriþeim. Reikningar sem séu ekki merktir [...] tilheyri þeimekki. Hafi reikningar verið færðir í bókhaldi á [...], sem ekki hafiverið merktir [...], þá hafi það verið einhvermistök hjá bókara eða hjá þeim sem þjónusta hafi verið keypt af. Kannaðist viðað hafa átt viðskipti við þá aðila sem tilfærðir eru í þeim hluta ákærunnar.Óskaði ekki eftir að tjá sig sérstaklega um neitt af tilvikunum. Aðspurðurkvað ákærði að tenging hans við atvinnuhúsnæðið að [...] á [...] væri sú að hannhafi átt það sjálfur persónulega. Kvaðst ekki alveg muna hvenær hann hafieignast húsnæðið, en það gæti hafa verið árið 2005. Húsnæðið hafi aldrei veriðí eigu A ehf., en félagið hafi notað húsnæðið undir tæki og tól og skrifstofu.Ekki hafi félagið greitt leigu fyrir það. Um þau 5 tilvik sem lýst er íöðrum hluta ákærunnar kvað ákærði að hann vildi ekki tjá sig sérstaklega umþau. Þetta hafi verið kostnaður vegna reksturs á iðnaðarhúsnæðinu [...]. Um það hvers vegna þetta hafi verið fært í bókhaldA ehf., fyrst þetta hafi verið hans eigið húsnæði, kvað ákærði að þetta hafiátt að koma upp á móti leigu og öðru. Umþriðja lið ákæru kvað ákærði að allar færslur sem þar er lýst, nema færsla nr.2.2.11, kr. 3.000 til [...], hafi tengst rekstri A ehf. Allt hafi þetta veriðlaun til ákærða frá félaginu. Færslan til [...] hafi sennilega verið mistök þarsem líklega hafi verið dregið upp úr veski og notað rangt greiðslukort. Þettahafi verið launatekjur ákærða en hann kvaðst ekki muna ekki hvort þetta hafiverið gefið upp á framtölum. Það hafi verið mistök að hafa ekki skýringar áþessu í bókhaldi félagsins. Þetta hafi verið verktakagreiðslur og hann veriðmeð reikninga á móti í flestum tilfellum, en ekki myndi hann hvort reikningarhafi fylgt með í bókhaldi félagsins. Aðspurður um hvort það væru eðlilegarverktakagreiðslur, þar sem fram koma 7 milljónir króna fyrir 2 mánuði, kvaðstákærði telja að það gæti verið hvað sem er, en hann hafi verið með þetta félagá herðunum allan sólarhringinn. Eitthvað af þessu hafi verið viðskiptakröfursem félagið hafi átt á hann. Þegar ákærði hafi verið að byggja húsið í [...], þannig að félagið hafi átt einhverjar kröfur áhann. Ekki hafi verið gerður lánasamningur milli hans og félagsins. Umfærslur sem lýst er í ákærulið IV kvað ákærði að um hafi verið að ræða verktakagreiðslur frá A ehf. til ákærða aukgreiðslna fyrir aðstöðu sem hann hafi veitt félaginu í [...] og tryggingar sem hann hafi veitt félaginu. Þettahafi tvinnast allt saman. Í upphafi rekstrarins hafi ákærði lagt félaginu tilfé til rekstrar sem hafi komið til baka. Ýmislegt hafi komið upp. Kvaðstkannast við færslurnar eða a.m.k. ekki rengja þetta og gerði engan ágreining umtilvist þeirra. Ákærði kvaðst sjálfur hafa framkvæmt millifærslurnar og sett áþær skýringuna laun. Í sínum persónulegu skattskilum hafi ákærði ekki taliðfram neinar kröfur sem hann hafi átt á félagið. Nánaraðspurður vegna fyrsta kafla ákæru, sem varðar [...], kvað ákærði aðmeiri líkur hafi verið taldar á að fá lóðina ef hann sækti um hana sjálfur áeigin nafni en í nafni félagsins. Hugsunin hafi alltaf verið sú að félagið tækilóðina yfir, byggði húsið og seldi aftur. Þetta hafi verið ástæða þess aðkostnaðurinn hafi verið greiddur af félaginu að hluta. Um ástæðu þess aðfélagið hafi ekki tekið eignina yfir seinna, t.d. þegar húsið hafi veriðfokhelt, kvað ákærði að það hafi bara ekki verið gert, en hafi alltaf átt aðgerast. Hann hafi í raun litið svo á að félagið ætti eignina og þess vegna hafiA ehf. greitt svona mikið fyrir byggingu hússins. Ekki kvaðst ákærði muna hversvegna hafi verið búinn til sérstakur bókhaldslykill í bókhaldi félagsins um [...]. Sá hluti reikninganna sem hafi ekki verið áritaðirum verkheitið [...], þrátt fyrir að vera þannigfærðir í bókhaldið, séu ranglega færðir á þann lykil í bókhaldi. Það hafi veriðeinhver mistök hjá bókara, en á þessum tíma hafi verið fleiri verkefni í gangi,yfir 50 íbúðir. Bankinn hafi eignast húsið í kjölfar persónulegs gjaldþrotsákærða. Ákærði hafi ekki haft neinar tekjur eða hagnað af sölu eignarinnar ílokin. Ástæða þess að A ehf. hafi fengið að veðsetja húsið til tryggingar hafiverið sú að hann hafi haft það í hugsun sinni að félagið ætti húsið. Sjálfurhafi ákærði búið í 4 ár í húsinu. Nánaraðspurður um kafla II í ákæru, vegna [...], kvað ákærði aðþetta hafi verið verkstæðis- og geymsluhúsnæði. Hafi það nánast einvörðunguverið nýtt af félaginu, a.m.k. 90%. Hafi ákærði líka verið þar meðskrifstofuaðstöðu. Aldrei hafi verið gerður reikningur frá ákærða til A ehf.vegna leigu á húsnæðinu. Hugsunin hafi verið sú að þessar úttektir, kr.986.685, kæmu að hluta til á móti þeim afnotum sem félagið hafði af húsnæðinu. Nánaraðspurður um kafla III í ákæru kvað ákærði að þetta væru greiðslur fyrir vinnuákærða í þágu félagsins. Vera kunni að þetta hafi að hluta verið fært semviðskiptaskuld ákærða þar sem ekki hafi verið formlega gengið frá reikningum ogöðru. Aldrei hafi nein launung verið á þessum greiðslum. Varðandiákærulið IV kvað ákærði það allt vera greiðslur vegna vinnu ákærða í þágufélagsins. Hann hafi að hluta til unnið við að mála. Hann hafi líka veriðsjálfur með undirverktaka að hluta til, til að sinna þeim verkum sem hann hafiunnið fyrir félagið. Einsog að framan greinir hefur ákærði í raun ekki borið á móti því að allar þærgreiðslur og millifærslur, sem greint er frá í ákærunni, hafi átti sér stað. Erheldur ekki tölulegur ágreiningur um þær. Ákærðihefur borið að hann hafi svo litið svo á að A ehf. væru raunverulegur eigandi [...] og hefur réttlætt greiðslurnar með vísan til þessa.Þá hefur hann jafnframt vísað til þess að einungis hluti færslnanna í þeimákærulið hafi í raun verið vegna [...]. Á hvorugaþessa vörn er hægt að fallast. Fyrir liggur að ákærði var á umræddum tímaeigandi [...] og var félagið aldrei eigandi fasteignarinnar.Breytir í því efni engu hver kann að hafa verið ætlun ákærða. Þá liggur þaðfyrir að allar færslurnar eru færðar í bókhaldi félagsins undir bókhaldslykli [...] og getur þá engu breytt hvort heiti fasteignarinnarvar skráð á viðkomandi reikninga, en ákærði hefur ekki á neinn hátt gert þaðlíklegt að greiðslurnar hafi ekki verið vegna fasteignarinnar. Vegna þeirra fjárhæða sem tilgreindar eru íákærulið II hefur ákærði vísað til þess í greinargerð að reikningarnir hafiekki verið vegna [...] heldur annarrafasteigna sem félagið hafi reist. Hafi reikningarnir verið færðir á [...] fyrir mistök. Við aðalmeðferð bar ákærði hins vegarum þetta að greiðslurnar hafi verið að hluta til hugsaðar til að ganga upp ámóti afnotum fyrir húsnæðið, en félagið hafi haft mikil afnot af húsnæðinu enekki greitt fyrir það neina leigu. Á þetta er ekki unnt að fallast. Fyrirliggur að ákærði og félagið hafi ekki gert neinn samning um afnotin eða umendurgjald fyrir þau. Þá eru færslurnar tengdar umræddu húsnæði í bókhaldifélagsins og hefur ákærði ekki gert það líklegt á neinn hátt að um mistök hafiverið að ræða og raunar ekki byggt á því í framburði hans við aðalmeðferð einsog áður greinir. Vegnaþeirra fjárhæða sem lýst er í ákærulið III hefur ákærði í greinargerð sinnivísað til þess að um sé að ræða endurgreiðslur á lánveitingum hans tilfélagsins, endurgreiðslu vegna efniskaupa sem ákærði hafi lagt út fyrir, og aðum hafi verið að ræða launagreiðslur. Þá hefur ákærði vísað til þess að þærfjárhæðir sem lýst er í ákærulið IV hafi verið laun eða verktakagreiðslurfélagsins til hans sjálfs. Ekkert liggur fyrir um að lánasamningar hafi veriðmilli félagsins og ákærða og hefur ákærði ekki rennt neinum stoðum undir það.Fram kom hjá ákærða við aðalmeðferð að aldrei hafi hann í persónulegum skattframtölumsínum talið fram skuldir félagsins við sjálfan sig. Þá liggur sömuleiðis ekkertfyrir um efniskaup sem ákærði hafi lagt út fyrir. Verður báðum þessum skýringumhafnað. Um þann þátt í vörnum ákærða að um hafi verið að ræða laun, er það aðsegja að óumdeilt er að af hálfu skattyfirvalda hafa skattar ákærða veriðendurákvarðaðir vegna greiðslna sem lýst er í ákærunni. Ekkert liggur þó fyrirum að útbúnir hafi verið reikningar vegna þessara greiðslna og að ákærði hafi íraun litið svo á að þetta væru í rauninni launagreiðslur eða verktakagreiðslur.Verður þessu hafnað og getur endurákvörðun skattyfirvalda á skattgreiðslumákærða ekki breytt þessu. Samkvæmtframansögðu er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi dregið sérframangreinda fjármuni, sem hann hafði aðgang að og sem voru þannig í vörslumákærða, en sem voru eign A ehf., á þann hátt sem lýst er í ákærunni og varðarháttsemin við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hefur ákærði unniðsér til refsingar. Viðákvörðun refsingar ákærða verður litið til þess að hann hefur ekki áður gerstsekur um refsiverðan verknað, sem og þess að langt er síðan brot ákærða voruframin, án þess að ákærða verði um þann drátt kennt. Þá þykir veraóhjákvæmilegt að líta til þess við ákvörðun refsingar að af hálfuríkisskattstjóra hafa opinber gjöld ákærða verið endurákvörðuð, með 25% álagi,vegna þeirra fjármuna sem ákærði er sakfelldur fyrir að hafa dregið sér. Aðþessu virtu þykir refsing ákærða vera hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði, enrétt er að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt218. gr. laga nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar enekki liggur fyrir að hann sé annar en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða,Þorsteins Einarssonar hrl., sem eru ákveðin kr. 2.151.090 að meðtöldumvirðisaukaskatti og ber ákærða að greiða þau ásamt ferðakostnaði verjandans,kr. 33.000.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 9mánuði.Fresta ber fullnusturefsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þorsteins Einarssonar hrl., kr. 2.151.090ásamt ferðakostnaði verjandans kr. 33.000.
Mál nr. 358/2014
Kærumál Nálgunarbann
Með bréfi dagsettu 16. maí sl. en sem barst dóminum 13. maísl. hefur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafist þess að HéraðsdómurReykjaness staðfesti ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 12. maí2014 um að [...] skuli sæta nálgunarbanni, skv. a og b lið 1. mgr. 4. gr. laga85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili í sex mánuði þannig að lagt sébann við því að hann komi á eða í námunda viðheimili [...] að [...] í [...] og vinnustað [...] að [...] í [...], ásvæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreinda staði, mælt frámiðju húsanna. Jafnframt verði lagt bann við því að [...] veiti [...] eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setjisig í samband við hana með öðrum hætti.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2014 sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness22. maí 2014 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 12. maí 2014 um að varnaraðiliskuli sæta nálgunarbanni eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild erí 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þákrefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Varnaraðili varyfirheyrður hjá lögreglu 13. maí 2014 og játaði að hafa hótað fyrrumsambýliskonu sinni eignaspjöllum og að hafa viðhaft nánar tiltekin ummæli viðhana, en í þeim fólst meðal annars hótun um íkveikju. Samkvæmt þessu og meðhliðsjón af gögnum málsins er fallist á með sóknaraðila að fullnægt séskilyrðum a. og b. liðar 4. gr. laga nr. 85/2001 um heimild til að beita varnaraðilanálgunarbanni, enda er ekki sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð á annanhátt, sbr. 6. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Þuríðar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti,125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 509/2013
Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Afleiðusamningur Ógilding samnings Brostnar forsendur Kröfugerð Aðfinnslur
Á árinu 2008 gerðu málsaðilar með sér tvo framvirka afleiðusamninga um kaup E á hlutabréfum í E hf. af L hf. Samkvæmt þeim skyldi L hf. afhenda E nánar tilgreinda hluti í E hf. gegn greiðslu fjárhæða sem tóku mið af markaðsvirði þeirra á samningsdegi. Samningarnir voru hvorki efndir á gjalddaga né eftir það. Höfðaði L hf. mál gegn E til heimtu skuldar vegna viðskiptanna og byggði á því að skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila um framvirk kaup E á hlutabréfum og ekkert gæti réttlætt að vikið yrði frá þeim. E krafðist sýknu. Fyrir Hæstarétti byggði hann m.a. á því að skilyrði laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti hafi ekki verið uppfyllt svo hann gæti átt í viðskiptum af þeim toga sem um ræddi í málinu. L hf. hafi brugðist þeim skyldum sem lögin lögðu á hann gagnvart viðskiptamönnum sínum. Þá hafi fjárhagsleg staða L hf. verið orðin mjög veik þegar samningarnir voru gerðir en um það hafi E og flestum öðrum en L hf. sjálfum þá verið alls ókunnugt um. Taldi E að m.a. af þessum sökum bæri að ógilda samningana. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að E hafi borið sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá hafi L hf. borið að hafa bréfin tiltæk. L hf. hafi því verið heimilt að höfða mál og krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum hafi borið að láta af hendi, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samningar aðila hafi ekki verið efndir á gjalddaga af ástæðum er vörðuðu E og atvik, sem gerðu L hf. ókleift að inna umsamda gagngreiðslu af hendi, hafi orðið eftir það tímamark. Stæði hvorki ákvæði 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 né aðrar ástæður því í vegi að krafa L hf., sem byggði á fjárhagslegu uppgjöri með skuldajöfnuði, fengi komist að í málinu. Taldi Hæstiréttur ekkert það fram komið sem styddi það að L hf. hafi ekki fylgt fyrirmælum laga um að upplýsa E um eðli og áhættu við gerð samninga um framvirk kaup á hlutabréfum eða ekki aflað þeirra upplýsinga um E sem bankanum hafi borið að gera. Yrði að leggja til grundvallar að E hafi skilið þá samninga sem um ræddi og gert sér grein fyrir áhættu í viðskiptum með hlutabréf. Leit Hæstiréttur í þessu sambandi til yfirlýsingar E um þekkingu sína og öflun sérfræðiráðgjafar, upphaf og umfang viðskiptanna og reynslu hans að öðru leyti. Taldi rétturinn E ekki hafa sýnt fram á að L hf. hafi brotið gegn fyrirmælum laga með því að heimila honum að eiga þau viðskipti sem um ræddi í málinu. Þá hafnaði Hæstiréttur því að samningunum yrði vikið til hliðar á grundvelli ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestra reglna fjármunaréttar um ógildi samninga. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu E.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsaðilar gerðu 25. júlí 2008 tvo framvirka afleiðusamninga um kaup áfrýjanda á hlutabréfum í Exista hf. af stefnda, sem þá bar heitið Landsbanki Íslands hf., en gjalddagi samkvæmt samningunum var ákveðinn 29. ágúst sama ár. Samkvæmt þeim skyldi stefndi afhenda áfrýjanda annars vegar 300.000 hluti og hins vegar 100.000 hluti í félaginu gegn greiðslu nánar tilgreindra fjárhæða sem tóku mið af markaðsvirði þeirra á samningsdegi. Í skilmálum samninganna fólst jafnframt að stefndi lánaði áfrýjanda allt kaupverð hlutabréfanna sem gert yrði upp á gjalddaga með því að áfrýjandi legði það inn á viðskiptareikning stefnda og sá síðarnefndi afhenti áfrýjanda hlutabréfin. Færi uppgjör ekki fram á gjalddaga skyldu reiknast dráttarvextir á samningsfjárhæðir, en ef áfrýjandi óskaði eftir að framlengja samningana á gjalddaga þyrftu aðilar að semja um það sérstaklega með tveggja daga fyrirvara. Samningarnir voru hvorki efndir á gjalddaga né eftir það og frekari samningar voru ekki gerðir á milli aðila. Markaðsvirði hlutabréfanna lækkaði verulega á samningstímanum. Með þessum samningum höfðu verið framlengdir eldri samningar sama efnis, en þeir voru ekki lagðir fram í málinu þótt ráða megi að þeir hafi verið gerðir 30. apríl 2008. Stefndi höfðaði mál þetta til innheimtu samningsfjárhæða með stefnu, sem þingfest var 5. nóvember 2009, en því lauk með dómi héraðsdóms 29. apríl 2013. Þegar atvik málsins urðu höfðu aðilarnir á tímabilinu frá 4. febrúar 2005 gert 149 samninga um hlutabréf í ýmsum félögum og er óumdeilt að flestir þeirra hafi verið framvirkir afleiðusamningar um kaup áfrýjanda á slíkum bréfum. Munu 139 þessara samninga hafa verið gerðir í gildistíð laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, en 10 í gildistíð laga nr. 108/2007 um sama efni sem tóku gildi 1. nóvember 2007. Þá liggur fyrir að á gjalddaga hafi samningarnir ýmist verið gerðir upp með hagnaði eða tapi fyrir áfrýjanda eða þeir verið framlengdir með samkomulagi aðilanna. Auk áfrýjanda gaf Ólafur Jörgen Hansson skýrslu fyrir dómi, en hann starfaði sem verðbréfamiðlari hjá stefnda á því tímabili sem að framan var getið og kom fram fyrir hans hönd í viðskiptum við áfrýjanda. Upphaf viðskiptanna kvað vitnið hafa verið að áfrýjandi leitaði til stefnda og óskaði eftir að fá lán til að kaupa hlutabréf. Honum hafi verið bent á tvo kosti í þeim efnum þar sem annar hafi verið sá að gera framvirk afleiðuviðskipti um kaup á slíkum bréfum. Áfrýjandi hafi viljað hafa þann háttinn á og í kjölfarið hafi honum verið gerð grein fyrir áhættu sem fylgdi slíkum viðskiptum og hann undirritað almenna skilmála fyrir öll markaðsviðskipti hjá stefnda, þar á meðal afleiðuviðskipti. Þá bar vitnið að í slíkum viðskiptum væri það jafnan viðskiptamaðurinn sem tæki ákvörðun um hvort hann vildi eiga eða selja þau hlutabréf sem samningur tæki til hverju sinni. Vitnið kvaðst jafnframt hafa metið það svo að áfrýjandi skildi eðli hinna framvirku samninga og vissi hvað hann var að gera. Aðspurður fyrir dómi um hið síðastnefnda svaraði áfrýjandi að „maður gerir sér grein fyrir því hvernig hagnaður og tap getur myndast í svona samningi.“ Fyrir Hæstarétti kveðst áfrýjandi einkum reisa kröfur sínar á því að skilyrði laga nr. 108/2007 hafi ekki verið uppfyllt svo hann gæti átt í viðskiptum af þeim toga sem um ræðir í málinu. Stefndi hafi brugðist skyldum sem lögin lögðu á hann gagnvart viðskiptamönnum sínum, sbr. einnig reglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá hafi fjárhagsleg staða stefnda verið orðin mjög veik þegar samningarnir voru gerðir, en um það hafi áfrýjanda og flestum öðrum en stefnda sjálfum þá verið alls ókunnugt um. Verðmyndun hlutabréfa, sem stefndi bauð til sölu, hafi ekki verið í samræmi við veruleikann á árunum 2007 og 2008. Af þessum ástæðum og öðrum, sem nánar greinir í héraðsdómi, beri að ógilda nefnda samninga. Stefndi byggir á að skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila um framvirk kaup áfrýjanda á hlutabréfum og til grundvallar viðskiptunum hafi legið þeir almennu skilmálar sem áður var getið. Hann heldur einnig fram að ekkert í samningunum sjálfum, samskiptum aðilanna eða atvikum, sem síðar komu til, geti réttlætt að vikið verði frá samningum þeirra. Ekki er ágreiningur um að áfrýjandi hafi verið almennur fjárfestir í merkingu laga nr. 108/2007. II Samkvæmt samningum málsaðila skuldbatt stefndi sig til að selja og afhenda áfrýjanda á gjalddaga 29. ágúst 2008 nánar tilgreind hlutabréf í Exista hf. og þann dag skyldi áfrýjandi leggja samningsverðið inn á viðskiptareikning stefnda. Uppgjör samninganna átti að fara fram samdægurs fyrir klukkan 16. Áfrýjanda bar sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. maí 2013 í máli nr. 631/2012. Fyrst þá bar stefnda að hafa bréfin tiltæk, en óumdeilt er að hann réði yfir og gat afhent áfrýjanda hlutabréf í Exista hf. á þeim tíma. Var honum heimilt að höfða mál og krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum bar að láta af hendi, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í héraðsdómi er greint frá atvikum sem leiddu til þess að frá 28. október 2010 var stefnda ekki lengur unnt að afhenda umsamin hlutabréf. Exista hf. hafði þá nokkru áður verið breytt í einkahlutafélag, en fyrrnefndan dag var haldinn hluthafafundur í félaginu í þeim tilgangi að efna nauðasamning félagsins, sem staðfestur var af Héraðsdómi Reykjavíkur 10. sama mánaðar, svo sem greindi í tilkynningu þess til ríkisskattstjóra 4. nóvember 2010. Á fundinum var samþykkt að lækka hlutafé félagsins um 14.644.414.321 krónu til jöfnunar á tapi og jafnframt að hækka það um 13.562.336.251 krónu með útgáfu nýrra hluta að nafnverði ein króna hver. Í tilkynningunni kom einnig fram að kröfuhafar hafi greitt áskriftarverð hinna nýju hluta að fullu með skuldajöfnuði. Af þessu tilefni breytti stefndi kröfu sinni með bókun í þinghaldi 22. mars 2011 á þann veg að krafist var greiðslu úr hendi áfrýjanda án gagngreiðslu stefnda sjálfs, enda væri honum ekki lengur unnt að afhenda umsamin hlutabréf. Fjárhæð kröfunnar var óbreytt frá stefnu, en jafnframt gerði hann til vara kröfu um greiðslu lægri fjárhæðar. Varakrafan var fundin þannig að frá aðalkröfu var dregin fjárhæð sem svaraði til virðis umsaminna hlutabréfa í Exista hf. á gjalddaga. Héraðsdómur tók varakröfu stefnda til greina og unir hann þeirri niðurstöðu. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Samkvæmt almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti stefnda var honum heimilt en ekki skylt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga, sem féllu undir skilmálana, þannig að hagnaður og tap hvors aðila samningsins yrði gert upp í einu lagi. Krafa stefnda byggir á fjárhagslegu uppgjöri afleiðusamninganna með skuldajöfnuði eða nettun þeirra greiðslna sem málsaðilum var hvorum um sig skylt að inna af hendi. Samningar aðilanna voru ekki efndir á gjalddaga af ástæðum sem vörðuðu áfrýjanda og atvik, sem gerðu stefnda ókleift að inna umsamda gagngreiðslu af hendi, urðu eftir það tímamark. Uppgjör með skuldajöfnuði gerir áfrýjanda að minnsta kosti ekki verr settan en ef samningarnir hefðu verið efndir eftir efni sínu á gjalddaga. Eins og málið er vaxið stendur hvorki ákvæði 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 né aðrar ástæður því í vegi að krafa stefnda fái komist að í málinu. III Í upphafi viðskipta málsaðila með hlutabréf undirritaði áfrýjandi almenna skilmála fyrir viðskiptamenn stefnda. Aðilarnir gerðu síðan fjölmarga samninga um framvirk kaup áfrýjanda á hlutabréfum í ýmsum félögum og voru viðskiptin samfelld um þriggja og hálfs árs skeið. Áðurnefnd ummæli áfrýjanda um eigin hæfni til að stunda þessa tegund viðskipta fá samrýmst því að augljóslega hafði hann öðlast mikla reynslu af þeim á umræddu árabili. Í samningunum 25. júlí 2008 og eldri samningum aðila lýsti áfrýjandi sérstaklega yfir að hann hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar annars en stefnda áður en hann undirritaði samningana. Hann átti einnig að baki langa reynslu í öðrum viðskiptum auk þess sem hann var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félags, sem hafði meðal annars þann tilgang að kaupa og selja hlutabréf og önnur verðbréf. Þá teljast framvirkir samningar sem þessir um hlutabréf ekki til flókinna fjármálagerninga, sbr. til hliðsjónar áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 631/2012. Lög nr. 108/2007 fólu í sér veigamiklar breytingar frá eldri lögum, meðal annars um aukna vernd fyrir fjárfesta. Lögin leggja hins vegar ekki bann við því að almennir fjárfestar stundi afleiðuviðskipti, en hafa að geyma strangari fyrirmæli en eldri lög, meðal annars um upplýsingagjöf til viðskiptamanna, öflun upplýsinga um þá, ráðleggingar til þeirra og fleira. Um þetta verður að gæta að því að í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 108/2007 kemur fram í umfjöllun um þau ákvæði sem áfrýjandi vísar til að þau eigi aðeins við í þeim tilvikum þegar stofnað er til nýrra viðskipta eða nýrrar tegundar viðskipta eftir gildistöku laganna og ekki hafi áður verið aflað þeirra upplýsinga sem nýju lögin gera kröfu um. Þegar virtar eru framangreindar yfirlýsingar áfrýjanda um þekkingu sína og öflun sérfræðiráðgjafar, upphaf og umfang viðskiptanna og reynsla hans að öðru leyti verður að leggja til grundvallar að hann hafi skilið þá samninga sem um ræðir og gert sér grein fyrir áhættu í viðskiptum með hlutabréf. Ekkert er fram komið sem styður það að stefndi hafi ekki fylgt fyrirmælum laga um að upplýsa áfrýjanda um eðli og áhættu við gerð samninga um framvirk kaup á hlutabréfum eða ekki aflað þeirra upplýsinga um áfrýjanda sem honum bar að gera. Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu ekki sýnt fram á að stefndi hafi brotið gegn fyrirmælum laga með því að heimila honum að eiga þau viðskipti sem um ræðir í málinu. Loks ber að líta til þess að áfrýjandi gerir þá kröfu að samningarnir frá 25. júlí 2008 verði ógiltir á þeim grundvelli að ekki hafi verið gætt ákvæða laga nr. 108/2007. Í þeim eru hins vegar engar reglur um ógildi samninga vegna annmarka af þeim toga sem haldið er fram í málinu að verið hafi. Vegna þessa verður ekki leitað stoða fyrir kröfu áfrýjanda í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildi samninga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Af slíkum ástæðum hefur áfrýjandi borið fyrir sig 30. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, þar á meðal að aðstöðumunur hafi verið á málsaðilum, og að forsendur hafi brostið fyrir gerð samninganna. Þá hafi hlutabréfin verið gölluð í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað að málsástæður, sem á þessu eru reistar, leiði til þess að samningarnir verið ógiltir. Hinu sama gegnir um þá varnarástæðu áfrýjanda að hann hafi sjálfur rift samningum aðilanna 22. janúar 2009. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Um rekstur málsins athugast að frá því það var endurupptekið 27. september 2010 liðu rúmlega tvö og hálft ár þar til dómur var kveðinn upp. Á því tímabili var málinu frestað alls átján sinnum, í flestum tilvikum til frekari gagnaöflunar. Þessi dráttur á málsmeðferð og margítrekaðar frestveitingar eru aðfinnsluverðar. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður. Áfrýjandi, Einar Pétursson, greiði stefnda, LBI hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2013. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. mars sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Landsbanka Íslands, á hendur Einari Péturssyni, með stefnu þingfestri 5. nóvember 2009. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða honum 15.290.430 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 29. ágúst 2008 til greiðsludags og vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 12.250.430 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 29. ágúst 2008 til greiðsludags og vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að hinn 25. júlí 2008 gerðu stefnandi og stefndi með sér tvo samninga um framvirk kaup stefnda, annars vegar á 300.000 hlutum í Exista hf. og hins vegar á 100.000 hlutum í Exista hf. Stefndi hafði áður, þ.e. 4. febrúar 2005, samþykkt almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Með samningunum skuldbatt stefnandi sig til að selja stefnda framangreinda hluti og stefndi skuldbatt sig til að inna af hendi kaupverðið, samningsfjárhæðina, á gjalddaga samningsins, sem var ákveðinn í báðum samningunum 29. ágúst 2008. Uppgjör átti að fara fram á gjalddaga fyrir kl. 16.00. Samningsfjárhæð samkvæmt samningunum var 13.617.060 krónur samkvæmt samningi nr. 11994-2, og 1.673.370 krónur samkvæmt samningi nr. 11993-2. Á gjalddaga samningsins stóð stefndi ekki skil á samningsfjárhæðinni. Mál vegna kröfu þessarar var upphaflega höfðað af Landsbanka Íslands hf., með birtingu stefndu hinn 29. október 2009. Útivist varð af hálfu stefnda við þingfestingu málsins og var málið því dómtekið og kveðinn upp dómur í samræmi við dómkröfur stefnanda, eins og þær voru þá, hinn 14. apríl 2010. Stefndi krafðist endurupptöku málsins og var málið endurupptekið með úrskurði dagsettum 27. september 2010. Upphaflegar dómkröfur stefnanda hljóðuðu á um að stefndi greiddi stefnanda 15.290.430 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 29. ágúst 2008 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals fyrir 400.000 hlutum í Exista hf. Á hluthafafundi Exista hf. hinn 28. maí 2010 var samþykkt að breyta félaginu í einkahlutafélag, sbr. 132. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög. Hinn 8. september 2010 samþykktu kröfuhafar Exista ehf. frumvarp til nauðasamninga félagsins. Hinn 10. október 2010 var nauðasamningur Exista ehf. staðfestur af Héraðsdómi Reykjavíkur. Í staðfestum nauðasamningi Exista ehf. var gert ráð fyrir því að kröfur kröfuhafa yrðu gerðar upp með ákvörðun hluthafafundar félagsins um lækkun hlutafjár og með útgáfu nýrra hluta í félaginu til kröfuhafa. Hinn 28. október 2010 var haldinn hluthafafundur í Exista ehf. í þeim tilgangi að efna staðfestan nauðasamning félagsins, eins og segir í tilkynningu Exista ehf. til hlutafélagaskrár, dagsettri 4. nóvember 2010. Á fundinum var samþykkt að lækka hlutafé félagsins um 14.644.414 krónur til jöfnunar tapi, sbr. 1. tl. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Þá var hlutafé félagsins hækkað um 13.562.336.251 krónu með útgáfu jafnmargra nýrra hluta, að nafnvirði 1 króna hver. Í tilkynningu Exista ehf. til hlutafélagaskrár kemur fram að áskriftarverð hinna nýju hluta hafi verið greitt að fullu með skuldajöfnuði. III Stefnandi byggir kröfu sína á því að skuld stefnda við hann, samkvæmt þeim samningum sem um ræði, sé 15.290.430 krónur. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja kaupverð 300.000 hluta í Exista hf. annars vegar og kaupverð 100.000 hluta í Exista hf. hins vegar, þ.e. hina svonefndu samningsfjárhæð, inn á reikning stefnanda á gjalddaga samninganna, sem í báðum tilvikum hafi verið ákveðinn 29. ágúst 2008. Byggir stefnandi á því að engin greiðsla hafi borist frá stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Eins og að framan greinir breytti stefnandi kröfum sínum undir rekstri málsins á þann veg, að fallið var frá loforði stefnanda um útgáfu afsals á allt að 400.000 hlutum í Exista hf., gegn greiðslu stefnda. Stefnandi kveður ástæður þeirrar breytingar vera þá að hlutafé stefnanda í Exista hf., síðar í Exista ehf., hafi verið meðal þess hlutafjár sem lækkað hafi verið til jöfnunar á tapi með ákvörðun hluthafafundar Exista ehf. hinn 28. október 2010, þar sem framkvæmdir hafi verið tilteknar aðgerðir á grundvelli staðfests nauðasamnings félagsins. Ljóst sé því að það hlutafé sé ekki lengur til reiðu til afhendingar af hálfu stefnanda, enda hafi nýtt hlutafé verið gefið út og hafi verið greitt fyrir það hlutafé með skuldajöfnun gagnvart kröfuhöfum félagsins. Fyrir liggi að stefnandi hafi haft til afhendingar þá hluti í Exista hf., sem honum hafi borið að afhenda samkvæmt afleiðusamningum málsaðila, á þeim degi er samningar hafi verið gerðir og enn fremur á gjalddaga samninganna. Að sama skapi hafi stefnandi haft hlutina til reiðu til afhendingar þegar mál þetta hafi upphaflega verið höfðað með birtingu stefnu hinn 29. október 2009 og þegar útivistardómur hafi fallið í málinu hinn 14. apríl 2010. Þá hafi stefnandi haft til reiðu til afhendingar hluti í einkahlutafélaginu Exista frá þeim tíma er breyting á félagsformi hafi tekið gildi í kjölfar hluthafafundar 28. maí 2010 og allt þar til hlutafé í Exista ehf. hafi verið lækkað með framangreindri ákvörðun hluthafafundar Exista ehf. hinn 28. október 2010. Stefnandi telur þó ekki að á honum hvíli skylda samkvæmt afleiðusamningi aðila, eða lögum eða reglum sem um afleiðuviðskipti gildi almennt, til þess að eiga undirliggjandi hlutabréf á samningsdegi eða eftir gjalddaga samninganna, þegar stefndi hafi þráast við að standa við skyldur sínar samkvæmt samningnum. Þar sem stefnanda sé nú ekki tækt, vegna atvika sem orðið hafi eftir höfðun málsins, uppkvaðningu útivistardóms og endurupptöku málsins með úrskurði 27. september 2010, að afhenda þá hluti sem afleiðusamningar málsaðila geri ráð fyrir, sé stefnanda nauðsynlegt að gera breytingar á dómkröfum sínum á framangreindan hátt. Þá setti stefnandi jafnframt fram varkröfu með bókuninni 22. mars 2011, um lækkun á dómkröfu sinni. Stefnandi kveður ástæðu þess vera athugasemd sem fram hafi komið í greinargerð stefnda. Kröfuna byggi hann á fjárhagslegu uppgjöri afleiðusamninga aðila með skuldajöfnun, nettun þeirra greiðslna sem aðilum sé skylt að inna af hendi samkvæmt samningunum. Á dómskjali sem lagt var fram með fyrrgreindri bókun, megi sjá þá greiðslu sem stefnda hafi borið að inna af hendi á gjalddaga samninganna, og eins virði þeirra undirliggjandi hlutabréfa sem stefnanda hafi borið að inna af hendi sem gagngjald, sem fundið sé út með því að margfalda fjölda hluta með lokagengi hlutabréfa á gjalddaga samninganna, þegar greiðsla og afhending hafi átt að eiga sér stað. Tilgreining lokagengis hlutabréfanna á gjalddaga samninganna á fyrrgreindu yfirliti sé sú sama og tilgreining lokagengis hlutabréfanna á gjalddaga samninganna á yfirliti sem stefndi lagði fram. Aðilar séu þá eins settir fjárhagslega, eins og stefndi hefði greitt stefnanda umsamda fjárhæð og stefnandi í kjölfarið afhent stefnda umsaminn fjölda hlutabréfa í Exista hf., eins og síðar til komin atvik er varði félagið og hlutafé í félaginu, s.s. afskráning félagsins og lækkun hlutafjár eftir umsamda gjalddaga, hafi engin áhrif haft á fjárhagslegt uppgjör aðila vegna samninganna. Á fyrrgreindu yfirliti sem stefnandi lagði fram, megi nánar sjá hvernig fjárhæð varakröfu sé fundin út með því að skuldajafna greiðslu samningsfjárhæðar, sem stefnda hafi borið að inna af hendi samkvæmt samningunum, gagnvart virði þeirra hlutabréfa sem stefnanda hafi borið að afhenda sem gagngjald fyrir greiðslu samningsfjárhæðar. Útkoma þeirrar skuldajöfnunar sé neikvæð fyrir stefnda er nemi 12.250.430 krónum, sem samsvari tapi stefnda samkvæmt samningunum á umsömdum gjalddögum. Breyting á kröfugerð rúmist innan upphaflegrar dómkröfu, þar sem hlutafé í Exista ehf. hafi verið lækkað með ákvörðun hluthafafundar félagsins á grundvelli staðfests nauðasamnings, og nýtt hlutafé jafnframt gefið út. Um heimild til breytinga á kröfugerð með framlagningu varakröfu vísar stefnandi til meginreglna réttarfars um að stefnanda sé heimilt að breyta kröfugerðinni til ívilnunar fyrir stefnda, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 11. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann sé ekki fagfjárfestir. Kröfur stefnanda séu byggðar á tveimur framvirkum samningum um kaup stefnda á hlutabréfum í Exista hf. Gjalddagi samninganna sé tilgreindur 29. ágúst 2008, en samningarnir hafi verið gerðir 25. júlí 2008. Exista hf. hafi verið skráð í Kauphöllinni OMX ICE Equities, eins og ákvæði sé um í samningnum. Samningarnir hafi verið framlengingar á eldri framvirkum samningum um sömu hlutabréf, sbr. samninga nr. 11994-0 og 11993-0, báðir dagsettir 7. febrúar 2008. Samningarnir hafi verið opnir eftir gjalddaga þeirra 29. ágúst 2008. Í því felist að samningarnir hafi ekki verið efndir. Sem kunnugt sé hafi orðið bankahrun hér á landi á fyrstu dögum októbermánaðar 2008 og fjármálakreppa. Hinn 6. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið stöðvað viðskipti með hlutabréf í Exista hf. í kauphöllinni OMX. Fjármálaeftirlitið hafi aftur heimilað viðskipti 9. desember 2008, en hlutabréf í Exista hf. hafi verið afskráð í kauphöllinni 22. desember 2008. Í skjóli nætur 6. október 2008 hafi verið sett lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., þ.e. svonefnd neyðarlög. Á grundvelli laganna hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið 7. október 2008 að taka stjórn Landsbankans yfir með því að skipa honum fimm manna skilanefnd til að fara með öll málefni hans. Síðan hafi komið í ljós að fjárhagsstaða Landsbankans hafi verið, fyrir hrun, mjög alvarleg. Skilanefnd stefnanda hafi lýst því yfir fyrir fjárlaganefnd Alþingis og opinberlega, vegna Icesave-málsins, að eignir Landsbankans dugi ekki fyrir forgangskröfum í búið, eins og þær hafi staðið 22. apríl 2009 við upphaf slitameðferðar. Þessa alvarlegu stöðu hafi ekki verið unnt að ráða í af opinberum upplýsingum eða ummælum æðstu stjórnenda og starfsmanna bankans um fjárhagsstöðu bankans á þeim tíma sem meintir samningar hafi orðið til. Upplýsingar frá bankanum hafi allar verið á þann veg að bankinn stæði vel. Verðmyndun á hlutabréfum í bankanum hafi ekki verið í neinum tengslum við raunveruleikann og byggir stefndi á því að bankinn hafi ekki verið hæfur til að selja viðskiptamönnum sínum fjármálagerninga á árunum 2007 og 2008. Sem skráð hlutafélag á markaði, sem lög nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, hafi þar að auki gilt um, hafi stefnanda borið rík upplýsingaskylda gagnvart yfirvöldum, viðskiptamönnum sínum og markaðinum. Með opinberum upplýsingum stefnanda og lykilstjórnenda hans hafi verið gefið í skyn að verðmyndun hlutabréfa í bankanum væri eðlileg og að markaðsgengi endurspeglaði raunverulegt verðmæti bréfa. Viðskiptamönnum bankans hafi verið rétt að treysta þessu og treysta því að þeir ættu í viðskiptum við trúverðugan og fjárhagslega vel stæðan banka, sem væri annt um viðskiptavini sína og viðskiptavild. Það sem hér hafi verið sagt um stefnanda eigi einnig við um hina viðskiptabankana, þ.e. Glitni banka hf. og Kaupþing banka hf. og helstu eigendur þeirra, en helsta eign Exista hf. hafi verið eignarhlutur í Kaupþingi banka hf. Verðmyndun íslenskra hlutabréfa í kauphöllinni OMX hafi verið út úr korti og hafi spilaborgin hrunið eins og hendi væri veifað fyrstu dagana í október 2008. Byggir stefndi á því að það sé sannað að stefnandi hafi vitað, eða mátt vita, að verðmyndun hlutabréfa í þessum félögum hafi á árunum 2007 og 2008 verið óeðlileg og að stefnandi hafi notið viðskiptatrausts á röngum forsendum. Upplýsingum um innri vandamál og hættu á bankakreppu í því sambandi hafi verið haldið leyndum fyrir stefnda og almenningi. Frá því að hrunið hafi orðið hafi stærstu fyrirtækin sem þar hafi átt hlut að máli ásamt eftirlitsaðilum, verið andlag rannsókna af ýmsu tagi. Sett hafi verið sérstök lög nr. 142/2008, um skipan sérstakrar rannsóknarnefndar, til að leita sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Rannsóknarnefndin, sem skipuð hafi verið þremur sérfræðingum, hafi skilað ítarlegri skýrslu, Niðurstaða hennar hafi verið sú að eftirlitsaðilar og stjórnvöld, nánar tiltekið Fjármálaeftirlitið, Seðlabanki Íslands hf. og fjármálaráðuneytið, viðskiptaráðuneytið og forsætisráðuneytið, hafi brugðist mikilvægum skyldum sínum í aðdraganda bankahrunsins. Þá hafi stjórnun viðskiptabankanna og þeirra, sem að þeim hafi staðið, verið verulega ábótavant. Lánveitingar til tengdra aðila hafi farið úr hófi fram og með þeim hafi viðskiptabankarnir stuðlað að allt of háu hlutabréfaverði með gáleysislegum lánveitingum og fjármögnun á eigin hlutabréfum og tengdra aðila. Landsbankinn hf., Kaupþing hf. og Exista hf. séu meðal þeirra fyrirtækja sem fjallað sé um í skýrslunni sérstaklega í þessu samhengi og komist sé að þeirri niðurstöðu að upplýsingar, sem birst hafi opinberlega um eigið fé þeirra, hafi verið rangar í veigamiklum atriðum. Niðurstaðan í skýrslunni sé sú að hlutabréfaverð í þessum félögum hafi verið óhæfilega hátt af ástæðum, sem vörðuðu félögin sjálf, og skort hafi á viðhlítandi eftirlit með þeim. Liður í þessu sé að frá því síðsumars 2007 hafi erlendir fjármálamarkaðir lokast fyrir viðskiptabönkunum. Í stað þess að fjármagna sig með hefðbundnum hætti hafi viðskiptabankarnir brugðið á það ráð að fjármagna sig með háum lánveitingum frá Seðlabanka Íslands hf. Þannig hafi verið farið fram hjá ákvæðum laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands með vitneskju bankastjórnar Seðlabanka Íslands á þeim tíma. Stefndi hafi tilkynnt stefnanda um riftun samninganna með bréfi, dagsettu 22. janúar 2009. Ástæða riftunarinnar hafi verið sú að hlutabréf í Exista hf. hafi verið afskráð í kauphöllinni OMX og því ljóst að stefnandi gæti ekki efnt samningana, þ.e. skilað hlutabréfum í Exista hf. skráð í kauphöllinni. Til viðbótar hafi verið bent á að viðskiptahættir stefnanda væru ein helsta ástæða fjármálakreppunnar. Hafi þess verið krafist að stefnandi léti stefnda í té alla fjármuni, sem hann hafi haft í vörslum fyrir stefnda, og skilaði honum tryggingum sem settar hafi verið. Stefnda hafi borist dreifibréf stefnanda með yfirliti yfir afleiðusamninga við stefnanda miðað við 12. febrúar 2009. Þeim, sem hafi haft opnar afleiður, hafi verið boðið að loka þeim samningum. Stefndi hafi svarað með bréfi, dagsettu 10. mars 2009 með ítarlegum rökstuðningi. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að hann hafi lýst yfir riftun samninganna sem stefnt sé út af, með bréfi, dagsettu 22. janúar 2009. Riftuninni hafi ekki verið mótmælt í tíma og teljist hún því endanleg. Í kröfugerð stefnanda í málinu sé krafist greiðslu tiltekinna fjárhæða gegn afhendingu hlutabréfa í Exista hf. Eins og stefndi hafi ítrekað bent á geti stefnandi ekki afhent téð hlutabréf í Exista hf. Hlutabréfin hafi verið afskráð í kauphöllinni OMX 22. desember 2008. Það hafi verið alveg skýrt í samningunum að frumskylda stefnanda hafi verið sú að afhenda hlutabréfin og að þau væru skráð í kauphöllinni OMX ICE Equities. Verði ekki fallist á framangreint byggir stefndi á því, að hlutabréfin, sem samningarnir hafi verið um, hafi verið gölluð samkvæmt meginreglum kröfuréttarins og í skilningi laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, sbr. 17. og 18. gr. Bréfin hafi verið fjarri því að samsvara því verðmæti sem skjölin beri með sér að gert hafi verið ráð fyrir og stefndi hafi mátt treysta. Þetta hafi stefnanda, sem lykilþátttakanda á íslenskum hlutabréfamarkaði, mátt vera ljóst auk þess sem fjárhagsstaða hans hafi verið þannig að hann hafi ekki verið hæfur til að eiga umrædd viðskipti, eins og komið hafi verið fyrir honum. Stefnda hafi verið rétt að rifta kaupunum af þeim sökum einnig, sbr. 39. gr. kaupalaga, eða eftir atvikum að krefjast skaðabóta/afsláttar sömu fjárhæðar og stefnukröfum nemi, en hvort tveggja leiði til sýknu. Vísar stefndi til ákvæða lausafjárkaupalaga um þessi vanefndaúrræði. Stefndi byggir einnig á því, að samningarnir hafi komist á með svikum stefnanda og séu því ekki skuldbindandi, sbr. 30. gr. samningalaga. Merking hugtaksins „svik“ í ákvæðinu sé önnur en í refsirétti og sönnunarkröfur séu aðrar og vægari. Nægilegt sé, til þess að 30. gr. samningalaga eigi við, að sýnt sé fram á að aðili samnings hafi haft tiltækar upplýsingar, sem ætla megi að hafi verið ákvarðandi fyrir gerð samnings, hafi leynt þeim fyrir gagnaðila og fengið hann þannig til að gera löggerning. Eins og áður hafi verið rakið hafi staða Landsbankans sem fjármálafyrirtækis verið allt önnur og lakari en bankinn hafi gefið til kynna. Um þetta hafi stefnanda borið að upplýsa, samkvæmt reglum samningaréttar og reglum ýmissa laga, sbr. ákvæði um upplýsingagjöf í hlutafélagalögum nr. 2/1995, lögum um verðbréfaviðskipti nr. 107/1997 og lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Hafi stefndi vitað hið rétta í málinu, m.a. um áhyggjur háttsettra embættismanna hér á landi og í Bretlandi um afdrif Icesave-reikninga og tilheyrandi hættu á bankahruni, hefði hann af augljósum ástæðum ekki samið við stefnanda um framvirk hlutabréfakaup, stefnandi hefði ekki notið trausts sem fjármálaráðgjafi og gagnaðili í viðskiptum. Stefndi byggir og á því að einu gildi hvort hlutabréfin, sem samningarnir hafi verið um, hafi verið í Landsbankanum sjálfum eða öðrum lykilfyrirtækjum á íslenska hlutabréfamarkaðinum. Þessir aðilar hafi stundað viðskiptahætti, sem ekki standist skoðun samkvæmt áðurnefndum lögum og hafi stefnanda átt að vera það ljóst í ljósi stöðu hans á markaðinum. Enn fremur byggir stefndi á 36. gr. samningalaga og krefst þess að samningnum verði vikið til hliðar að öllu leyti. Ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig meinta samninga gegn stefnda. Röksemdir séu þær sem grein hafi verið gerð fyrir að framan, en skilyrði 36. gr. séu vægari en annarra ógildingarreglna samningalaganna. Varðandi stöðu aðila sé lögð rík áhersla á að stefndi sé einstaklingur sem verði gjaldþrota nái kröfur stefnanda fram að ganga. Stefnandi sé hins vegar viðskiptabanki, sem sé einn helsti orsakavaldur að efnahagskreppu heillar þjóðar. Með kröfugerð stefnanda í málinu hyggist hann hagnast á kostnað stefnda, af viðskiptaháttum sem hafi verið gagnrýndir mjög harkalega, m.a. í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Komið hafi í ljós að efni samningsins sé hreinn veðmálagerningur og stórkostlegur munur sé á verðmæti greiðslna, sem eigi að skipta um hendur samkvæmt samningnum, í gagnkvæmum samningi ótengdra aðila. Varðandi atvik við samningsgerðina og þau sem síðar hafi komið til vísar stefndi til bankahrunsins og aðdraganda þess, sem stefnandi, ef einhver, hefði átt að geta séð fyrir. Stefndi hafi hins vegar verið grunlaust peð í miklu stærra tafli. Afar ósanngjarnt sé ef stefndi á að bera allt tjón af þessu, með tilheyrandi greiðsluþroti, og stefnandi að hagnast að sama skapi. Stefndi vísar loks til reglna samningaréttarins um rangar og brostnar forsendur, ástæður séu hinar sömu og gerð hafi verið grein fyrir hér að framan og það sama sé að segja um réttaráhrif. Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi í veigamiklum atriðum brotið gegn skyldum sínum gagnvart Fjármálaeftirlitinu, gagnvart markaði og gagnvart stefnda. Ekki hafi verið gætt ákvæða 14. gr. laganna nr. 10/2007, um verðbréfaviðskipti, sbr. einnig nánari ákvæði í 31. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Afleiðuviðskipti séu afar áhættusöm og í raun réttri veðmál um hvað gerist í framtíðinni. Stefnandi sem fjármálafyrirtæki hafi haft á að skipa áhættustýringardeild til að jafna eigin áhættu á viðskiptum af þessu tagi. Stefndi hafi verið í allt annarri og lakari stöðu að þessu leyti og hefði þurft að upplýsa hann rækilega um áhættuna. Það hafi farist fyrir hjá stefnanda. Þá verði ekki séð að afleiðusamningarnir uppfylli þær kröfur sem gerðar séu til samninga af því tagi samkvæmt áðurnefndri reglugerð nr. 994/2007, sbr. einkum 37. og 38. gr. Í því sambandi sé bent á að verð, eða annar verðmælikvarði fyrir undirliggjandi hlutabréf, skuli vera áreiðanlegt og birt opinberlega og réttarstaða aðila við uppgjör eigi að vera trygg. Samkvæmt orðanna hljóðan í samningunum hafi málsaðilar átt að efna þá 29. ágúst 2008. Stefnandi hafi þá átt að afhenda stefnda hlutabréf og stefndi skyldi þá greiða kaupverðið. Þetta hafi ekki gerst og stefnandi hafi ekki boðið fram efndir. Engar forsendur séu til að efna hlutabréfakaup þegar liðið sé vel á annað ár frá því að efndir hefðu átt að fara fram og stefnandi geti ekki úr því sem komið sé efnt samninginn. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda á grundvelli sömu málsástæðna og hann byggir sýknukröfu sína. Bendir stefndi á að gengi í samningunum sé út í hött, einnig að það sé fráleitt af stefnanda að ætlast til þess að stefndi taki í dag við verðlausum hlutabréfum í Exista hf. sem hafi verið afskráð úr kauphöllinni OMX, en þau hafi ekki verið það á gjalddaga samningsins. Til viðbótar bendir stefndi á að hann hafi látið stefnanda í té tryggingar, m.a. peningamarkaðsbréf og fasteignaveðtryggingu, sem stefnandi hafi ekki staðið skil á. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda, en dráttarvaxta sé krafist frá 29. ágúst 2008. Þetta eigi sér enga stoð, sbr. það sem að framan greini um að samningarnir hafi verið látnir standa opnir og stefndi hafi ekki enn og muni ekki geta efnt samninginn að sínu leyti. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og eignist því ekki frádráttarrétt við greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu. V Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á tveimur samningum sem málsaðilar gerðu með sér um framvirk kaup stefnda á hlutum í Exista hf. Byggir stefnandi á því að samningarnir hafi verið á gjalddaga 29. ágúst 2008. Kröfur stefnda eru einkum á því reistar að hann hafi í viðskiptum við stefnanda ekki notið þeirrar fjárfestaverndar sem almennum fjárfestum sé tryggð í lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, svo og að sú fjárfestingarráðgjöf sem stefnandi hafi veitt honum hafi verið ófullnægjandi og í andstöðu við fyrrgreind lög og reglugerð. Byggir stefndi á því að ekki hafi verið gætt ákvæða 14. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sbr. 31. gr. reglugerðar nr. 995/2007, en umdeildir samningar uppfylli ekki kröfur 37. gr. og 38. gr. reglugerðarinnar. Þá byggir stefndi á því að samningarnir hafi verið opnir eftir gjalddaga þeirra, en í því felist að samningarnir hafi ekki verið efndir. Byggir stefndi á því að hlutabréfin í bankanum hafi ekki verið í samræmi við veruleikann, sem og verðmyndun hlutabréfa í kauphöll á árunum 2007 og 2008. Fjármálaeftirlitið hafi hinn 6. október 2008 stöðvað viðskipti með hlutabréf í Exista hf. í kauphöllinni, en heimilað þau aftur 9. desember s.á. Exista hf. hafi svo verið afskráð í kauphöllinni 22. desember 2008. Þá hafi komið í ljós eftir að skilanefnd hafði verið sett yfir bankann, að eignir bankans dygðu ekki fyrir forgangskröfum í búið, eins og þær hefðu verið við upphaf slitameðferðar. Þessa stöðu hafi hins vegar ekki verið unnt að ráða af opinberum upplýsingum stjórnenda bankans, en þær hafi allar verið á þá lund að bankinn stæði afar vel. Bankinn hafi því ekki verið hæfur til að selja viðskiptamönnum sínum fjármálagerninga á árunum 2007 og 2008. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi mátt vita að verðmyndun hlutabréfa í kauphöll hafi á þessum árum verið óeðlileg. Stefndi byggir og á því, að hann hafi rift samningunum með bréfi, dagsettu 22. janúar 2009, og ástæða þeirrar riftunar hafi verið sú að hlutabréf í Exista hf. hafi verið afskráð í kauphöllinni, og því ljóst að stefnandi gæti ekki efnt samningana. Stefnandi hafi ekki mótmælt riftuninni og teljist hún því endanleg. Stefndi byggir einnig á því, að umrædd hlutabréf hafi verið gölluð í skilningi 17. og 18. gr. laga nr. 50/2000. Hafi stefnda verið rétt að rifta kaupunum með vísan til 39. gr. kaupalaga eða eftir atvikum að krefjast skaðabóta eða afsláttar, sömu fjárhæðar og stefnukrafan hljóði á um. Þá byggir stefndi á að samningarnir hafi komist á með svikum og séu því ekki skuldbindandi samkvæmt 30. gr. samningalaga. Enn fremur byggir stefndi á 36. gr. samningalaga, og krefst þess að víkja beri samningunum til hliðar að öllu leyti, sem og reglna samningaréttarins um rangar og brostnar forsendur. Samkvæmt gögnum málsins sem og skýrslu stefnda hér fyrir dómi höfðu aðilar gert með sér fjölda afleiðusamninga, svipaða þeim sem hér eru til umfjöllunar, eða frá því í ársbyrjun 2005. Samhliða gerð þeirra undirritaði stefndi almenna skilmála fyrir viðskiptavini. Við gerð þessara samninga giltu lög nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti. Ekki er ágreiningur um það að stefndi var á þessum tíma almennur fjárfestir í viðskiptum við stefnanda. Það stóð þó ekki í vegi fyrir því að honum væri heimilt að eiga viðskipti með afleiður, samkvæmt lögum nr. 33/2003. Í málinu er ekkert það fram komið sem bendir til þess að stefnandi hafi ekki fylgt fyrirmælum laganna um að upplýsa stefnda um eðli og áhættu þeirra viðskipta sem fólust í gerð skiptasamninga, eða að stefnandi hafi ekki aflað þeirra upplýsinga um stefnda sem honum bar samkvæmt ákvæðum þeirra. Með lögum nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sem tóku gildi 1. nóvember 2007, voru lög nr. 33/2003 felld brott. Þótt hin nýju lög feli í sér veigamiklar breytingar frá eldri lögum, svo sem um aukna fjárfestingarvernd til handa almennum fjárfestum og fagfjárfestum, leggja lögin ekki bann við því að almennum fjárfestum verði heimilað að stunda afleiðuviðskipti. Hins vegar eru þar strangari fyrirmæli en áður um upphaf slíkra viðskipta, svo sem um form samninga, upplýsingagjöf til viðskiptavina og öflun upplýsinga um þá, ráðleggingar til þeirra og mat á hæfni þeirra, sbr. m.a. 9., 14. og 15. gr. þeirra. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki farið að fyrirmælum laganna og því hafi hann ekki notið þeirrar fjárfestaverndar sem lögin áskilji honum. Fram er komið að stefndi stofnaði fyrst til viðskipta við stefnanda með skiptasamningi á fyrrihluta árs 2005. Eftir það átti hann samfelld viðskipti með slíka samninga, allt til þess að viðskiptunum var lokað. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 108/2007 kemur fram í umfjöllun um þau ákvæði sem að ofan greinir og stefndi vísar til, að þau eigi aðeins við í þeim tilvikum þegar stofnað er til nýrra viðskipta eða nýrrar tegundar viðskipta eftir gildistöku laganna, og ekki hafi áður verið aflað þeirra upplýsinga sem hin nýju lög geri kröfu um. Þá liggur fyrir að með undirritun sinni á samningana lýsti stefndi því yfir og staðfesti að hann hefði kynnt sé eðli skiptasamninga og aflað sér sérfræðirágjafar áður en hann undirritaði samningana. Þegar þetta er virt getur stefndi ekki nú, þegar hann hefur orðið fyrir tapi, haldið því fram að hann hafi ekki skilið þá samninga sem hér um ræðir. Af því sem fram er komið í málinu verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi hlotið að hafa gert sér grein fyrir því að viðskiptum þessum fylgdi áhætta enda grundvallaratriði í viðskiptum aðila að mögulegur ávinningur eða tap væri háð gengi þeirra hlutabréfa í því fyrirtæki sem samningarnir miðuðust við. Þá er ekkert það fram komið í málinu sem bendir til þess að stefnda hafi ekki verið veitt ráðgjöf í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur. Hefur stefndi því á engan hátt sýnt fram á að stefnandi hafi brotið reglur gildandi laga, þegar hann heimilaði stefnda að eiga þau viðskipti sem hér um ræðir. Þá ber og að líta til þess, að í málinu gerir stefndi kröfu um að umdeildir samningar séu ógildir á grundvelli þess að ekki hafi verið gætt ákvæða fyrrgreindra laga. Í lögum nr. 108/2007 eru hins vegar engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga sem um ræðir í málinu. Vegna þessa verður ekki leitað stoða fyrir kröfu stefnda í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Hefur stefndi borið fyrir sig að forsendur hafi brostið fyrir gerð samninganna. Við úrlausn á þessari málsástæðu stefnda verður einkum að líta til eðlis umdeildra samninga, en með þeim tók stefndi áhættu af þróun markaðsverðs hlutabréfa í Exista hf. í von um hagstæða framvindu að gjalddaga. Sú áhætta verður almennt ekki takmörkuð við að hagnaður eða tap sé innan einhverra marka og að stefndi sé þar með laus undan skuldbindingu sinni fyrst hlutabréfin urðu verðlítil á gjalddaga, og síðar verðlaus. Um þetta verður einnig að gæta að því að sveiflur á virði hlutabréfa stafa af ýmsum ástæðum. Kaupandi hlutabréfa getur þannig almennt ekki gengið út frá því að ekki verði tap á slíkri fjárfestingu og því síður að hún skili hagnaði. Fyrir liggur í málinu að stefndi hafði um tíma notið ávöxtunar af eignum sínum hjá stefnda vegna samninga sem þessara. Skylda stefnda samkvæmt samningunum er skýr og hann tók áhættuna af því að virði hlutabréfanna lækkaði. Þá kom fram í samningi aðila, eins og að framan er rakið, að stefndi hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga. Vegna þess, sem áður kom fram um eðli viðskipta aðila, er efni samninganna ekki slíkt að tilefni sé til að víkja honum til hliðar. Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að upplýsingar úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sé ætlað að styðja þær málsástæður stefnda, sem byggja á 36. gr. og 30. gr. laga nr. 7/1936. Atriði sem þar koma fram geta hins vegar ekki talist sönnun á þeim staðhæfingum stefnda, og eru þær því ósannaðar og verður því tilvitnuðum ákvæðum samningalaga ekki beitt við úrlausn málsins, vegna atvika, sem haldið er fram að hafi verið fyrir hendi við samningsgerðina. Þá verður ekki talið að þó svo að fyrir liggi að töluverður aðstöðumunur hafi verið á aðilum nægir það ekki eitt og sér til að sýna fram á að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 sé fullnægt. Samkvæmt því verður hvorki séð að efni samninganna né atvik eftir samningsgerðina gefi tilefni til að víkja samningunum til hliðar. Stefndi byggir á því að hann sé óbundinn af samningunum vegna brostinna forsenda. Hér er áréttað að það fylgir því áhætta að eiga viðskipti með hlutabréf. Það er aldrei hægt að treysta því að þau einungis hækki í verði og skili hagnaði svo sem stefndi gerir í málatilbúnaði sínum. Það er ekki forsendubrestur að hlutabréf þau sem stefndi gerði samninga um hafi ekki skilað hagnaði svo sem hann óskaði. Hrun bankanna sem varð hér á landi í október 2008 getur eitt og sér ekki orðið til þess að losa stefnda undan því að standa við skuldbindingar sínar. Rannsókn bankahrunsins og háttsemi stjórnenda Landsbankans breytir því ekki að stefndi verður að standa við skuldbindingar sínar hver svo sem niðurstaða rannsóknarinnar verður. Eru fullyrðingar stefnda um meinta markaðsmisnotkun stefnanda hæfi hans til að selja viðskiptamönnum sínum fjármálagerninga sem og svik við gerð umræddra samninga með öllu ósannaðar. Með vísan til framanritaðs verður ekki talið að stefndi hafi sýnt fram á að samningarnir hafi komist á með svikum eða að hlutabréfin hafi verið gölluð í skilningi laga nr. 50/2000. Stefndi byggir og á því að hann hafi með bréfi, dagsettu 22. janúar 2009, rift umræddum samningum. Eins og að framan greinir var gjalddagi í viðskiptum aðila 29. ágúst 2008. Þegar það er virt sem og orðalag umrædds bréfs, en þar er ekki minnst á riftun gerninganna, er ekki unnt að líta svo á að um riftun hafi verið að ræða, enda virðist stefndi ekki hafa litið svo á í samskiptum sínum við stefnanda eftir ritun bréfsins. Þá er ekki unnt að líta svo á að hlutabréfin hafi verið gölluð þó svo verðmæti þeirra hafi ekki svarað til væntinga stefnda, og stefnda hafi þar með verið heimil riftun af þeim sökum, sbr. 39. kaupalaga, eða eigi rétt á skaðabótum eða afslætti. Eðli umræddra viðskipta eru þau, að við gerð slíkra samninga skiptir ekki máli um skuldbindingargildi þeirra hvort markaðsverð hlutabréfa breytist mikið eða lítið eftir samningsgerð. Aðilarnir eru skuldbundnir eftir sem áður. Bar stefnda því að efna samningana á gjalddaga hans, enda ekki samið um framlengingu samninganna. Með bókun í þinghaldi hinn 22. mars 2011, eftir höfðun dómsmáls þessa, breytti stefnandi kröfu sinni á þá lund að einungis var krafist greiðslu úr hendi stefnda, þar sem honum var ekki lengur unnt að afhenda umsamin hlutabréf í Exista hf. Þá gerði stefnandi kröfu til vara um greiðslu lægri fjárhæðar, en krafist er í aðalkröfu. Verður að telja að 111. gr. laga nr. 91/1991 sé því ekki til fyrirstöðu að kröfur þessar komist að í málinu. Verður og fallist á það með stefnanda að samningunum hafi verið lokað á gjalddaga, þar sem ekki var samið um framlengingu á gildi þeirra. Þegar litið er til þess verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda fjárhæð, í samræmi við stöðu samninganna á lokunardegi, með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt því verður því fallist á varakröfu stefnanda, eins og hún er fram sett. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Einar Pétursson, greiði stefnanda, LBI hf., 12.250.430 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 29. ágúst 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 426/2016
Kærumál Haldlagning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að aflétta haldi á nánar tilgreindum tölvubúnaði. Var í dómi Hæstaréttar vísað til þess að þrátt fyrir að þær tafir sem hefðu orðið á rannsókn málsins væru aðfinnsluverðar með hliðsjón af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 þá hefði lögreglustjóri lýst því yfir að ákæra yrði gefin út innan skamms og væru því ekki næg efni til að fella haldlagninguna úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2016, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um aðfelld yrði úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að leggja hald á nánar tilgreindantölvubúnað varnaraðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að haldlagningunniverði aflétt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þær tafir sem orðið hafa á rannsókn máls þessa eru aðfinnsluverðar meðhliðsjón af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. og 3. mgr. 53. gr. laganr. 88/2008, en í ljósi þess að sóknaraðili hefur lýst því yfir að ákæra verðigefin út fyrir lok júní 2016 eru ekki næg efni til að fella framangreindahaldlagningu úr gildi. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr.88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30.maí 2016.Málþetta hófst með því að dómnum barst bréf frá sóknaraðila 19. apríl 2016. Máliðvar tekið til úrskurðar 19. maí 2016 að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðilier X, [...], [...], en varnaraðili lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu,Hverfisgötu 113, 150 Reykjavík.I.Sóknaraðilikrafðist þess í fyrstu að felld yrði úr gildi ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu um að leggja hald á eftirfarandi tæki og gagnageymslubúnað:Toshiba fartölvu, Coolmaster Pc turntölvu, USB 3.0 flakkara 1 tb., farsíma afgerðinni HTC Desire HD og USB-minnislykla.Viðupphaf munnlegs málflutnings, féll sóknaraðili frá kröfu um afléttinguhaldlagningar á USB-minnislyklum. Þá lýsti varnaraðili því yfir að fallist væriá afhendingu á USB-flakkara og HTC Desire HD farsíma. Þvíer nú krafa sóknaraðila sú að felld verði úr gildi ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu um að leggja hald á Toshiba fartölvu og Coolmaster Pcturntölvu. Þá krefst hann málskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert aðgreiða málskostnað. Varnaraðilavar í þinghaldi 29. apríl 2016 veittur frestur til 4. maí, til að skila greinargerðaf sinni hálfu. Hann kaus síðan að nýta sér ekki þann rétt. II.Varnaraðilihóf rannsókn þessa máls í kjölfar kæru frá [...]., 24. febrúar 2014. Skömmusíðar eða 24. mars 2014 var sóknaraðili handtekinn á þáverandi heimili sínu að [...]í [...], grunaður um að hafa afritað höfundarréttarvarið myndefni sem sýnthafði verið á sjónvarpsstöðinni [...] og deilt því áfram á netsíðunni www.[...].Við sama tækifæri fór fram húsleit á heimili sóknaraðila á grundvelli úrskurðarHéraðsdóms Reykjavíkur frá 21. mars 2014 og munir þeir sem mál þetta varðarhaldlagðir. Kærði var yfirheyrður af lögreglu sama dag en var í kjölfariðlátinn laus úr haldi. Kærði var aftur yfirheyrður af lögreglu þann 28. nóvember2014, og einnig að því er virðist 19. desember 2014 samkvæmt skýrslu lögreglufrá 5. janúar 2015. Eftir það eru engin gögn í málinu sem bera með sér aðrannsókn þess hafi verið fram haldið og miðað áfram, fyrr en degi fyrirmálflutning um kröfu þessa. Talsmaður varnaraðila staðhæfir þó að á tímabilinuhafi sérfræðingar lögreglu haft gögn málsins til skoðunar. Sóknaraðilihefur margsinnis óskað þess munnlega að fá hina haldlögðu muni afhenta en ætíðverið synjað um það.Sóknaraðilivar eins og áður segir kallaður til skýrslutöku 18. maí 2016 og lýsti talsmaðurvarnaraðila því yfir við munnlegan málflutning um kröfu þessa, að rannsóknmálsins væri nú lokið og málið komið í ákærumeðferð. Taldi hann þá að ákærayrði gefin út á næstu þremur til fjórum vikum.III.Sóknaraðilikveðst byggja kröfu sína um afléttingu haldlagningar á því að skilyrði 68. gr.laga nr. 88/2008 um haldlagningu séu ekki fyrir hendi. Hinn haldlagði búnaðurog tæki hafi ekki sönnunargildi í sakamáli, eða að minnsta kosti ekki lengur,og búnaðarins og tækjanna hafi ekki verið aflað á refsiverðan hátt. Því getiekki komið til þess að búnaðurinn kunni að verða gerður upptækur, enda sésóknaraðili saklaus af þeim sakargiftum sem tengjast haldlagningunni ogsakargiftir auk þess óljósar. Varðandimögulega upptöku búnaðarins og tækjanna verði að líta til stöðu málsins í dagog geti ekki skipt máli þó að þessi möguleiki teljist hugsanlega hafa veriðfyrir hendi á fyrri stigum málsins.Sádráttur sem orðið hefur á rannsókn málsins og hægagangur verði vart skýrðuröðruvísi en svo að ekki hafi tekist að sanna sök á sóknaraðila. Þar semrökstuddur grunur teljist þannig ekki fyrir hendi séu skilyrði haldlagningarekki uppfyllt.Sóknaraðilikveðst og byggja á því að reglur um málshraða hafi verið brotnar og að hanneigi ekki að þurfa að sæta haldlagningu á verðmætum í sinni eigu í svo langantíma. Brot á málshraðareglum leiði sjálfkrafa til þess að skilyrðihaldlagningar sé ekki fyrir hendi, hvað sem líði öðrum skilyrðum hennar.Rannsakendum beri að hraða rannsókn til að takmarka þá alvarlegu skerðingu semfelist í haldlagningu. Sóknaraðili telur mega leiða þetta af ákvæðum í 70. gr.stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 2. mgr. 53. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála. Megi einnig vísa til meðalhófsreglu ákvæðis3. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála sem kveður á um að þeir sem rannsakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski enóhjákvæmilegt sé eftir því sem á stendur. Þá sé og vísað til ákvæðis 1. mgr.72. gr. sömu laga, þar sem kemur m.a. fram að aflétta skuli haldi þegar þess séekki lengur þörf.Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi ekkigert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka rannsókn málsins fyrr. Vísar hann tilröksemda í fjórum dómum Hæstaréttar í málunum nr. 682-685/2011, þar semkyrrsetning í eignum sakborning hafi verið felld úr gildi, en enginngreinarmunur verði gerður á því hvort um kyrrsetningu eða haldlagningu sé aðræða. Bæði úrræðin séu mjög íþyngjandi þvingunarráðstafanir, sem takmarkistjórnarskrárvarinn rétt manna og lögaðila til að njóta forræðis yfir eignumsínum. Liðin séu meira en tvö ár síðan sóknaraðili var handtekinn og munirhaldlagðir. Ekki sé hægt að réttlæta seinaganginn í málinumeð umfangi þess. Verði að telja að lögreglunni hafi verið í lófa lagið aðljúka rannsókn málsins á mun skemmri tíma en raun beri vitni.Sóknaraðilitelji að ekki sé ágreiningur um eignarhald hans á hinum haldlagða búnaði.Upplýsti lögmaður sóknaraðila við málflutning, að fyrrum vinnuveitandi hanshefði átt aðra tölvuna en sóknaraðili eigi hana nú. Hvað sem öðru líði hafihinir haldlögðu munir verið í vörslum sóknaraðila á heimili hans. IV.Varnaraðilikveðst byggja á því að haldlagning í öndverðu hafi verið nauðsynleg vegnarannsóknarhagsmuna. Þótt rannsóknargögn, sem lögð voru fram í þinghaldi 4. maísl. beri það ekki með sér að mikið hafi gerst frá árslokum 2014, hafisérfræðingar lögregluembættisins verið að greina og rannsaka þau gögn sem aflaðhafi verið. Þá sé sá tími sem hér um ræði sambærilegur og í málum þar semHæstiréttur hafi hafnað því að aflétta haldlagningu. Varnaraðili bendi og á aðvafi leiki á um eignarrétt á annarri tölvunni og því sé ekki hægt að fallast áað hún verði afhent sóknaraðila. Meginatriðií þessu máli sé sú staðreynd að rannsókn sé nú lokið og málið komið íákærumeðferð. V.Heimild lögreglu til að leggja hald á muni er aðfinna í 68. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 þar sem segir að leggjaskuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla megi að þeir ellegar hlutir eðaupplýsingar sem þeir hafa að geyma hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirrahafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að vera gerðir upptækir.Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. er lögreglu heimilt að leggja hald á muni ándómsúrskurðar nema ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Í 72. gr. lagannasegir að aflétta skuli haldi þegar þess sé ekki lengur þörf og í síðasta lagiþegar máli er endanlega lokið nema ákvæði a- til c-liðar 1. mgr. greinarinnareigi við.Samkvæmt 3. mgr. 69. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 getur eigandi eða vörsluhafi munar, semlögregla hefur lagt hald á, borið lögmæti haldlagningar undir dómara.Fallister á það með varnaraðila, eins og málið er vaxið samkvæmt rannsóknargögnum ogþegar horft er til tilefnis rannsóknaraðgerða lögreglu, að haldlagning áumræddum munum hafi verið nauðsynleg vegna rannsóknarinnar og að gögnin hafihaft sönnunargildi í málinu. Áhinn bóginn er með öllu óútskýrt það hlé sem varð á rannsókn málsins, aðminnsta kosti samkvæmt framlögðum gögnum, frá ársbyrjun 2015 að því er virðistog allt til 18. maí sl. Þótt ekki sé ástæða til að draga í efa yfirlýsinguaðstoðarsaksóknara fyrir dómi þess efnis að á tímabilinu hafi verið unnið afsérfræðingum lögreglu við rannsókn tölvugagna, verður ekki annað séð en aðdráttur á rannsókn málsins sé umtalsverður og brjóti gegn réttindum sóknaraðilasem varin eru af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu samanber lög nr. 62/1994. Þá ber þeim sem rannsakamál að hraða málsmeðferð eins og kostur er samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr.88/2008. Varnaraðili hefur ekki gert það sennilegt að haldlagning á umræddumtölvum hafi verið nauðsynleg í allan þennan tíma vegna rannsóknarhagsmuna, ensamkvæmt 72. gr. laga nr. 88/2008 ber að aflétta haldi þegar þess er ekkilengur þörf. Fallist er á að haldlagningu megi jafna til kyrrsetningar í þeimskilningi að um er að ræða íþyngjandi þvingunarúrræði sem skerða alla jafnanmjög réttindi þess er fyrir verður. Því verður litið svo á að brot ámálshraðareglu geti leitt eitt og sér til þess að aflétta beri haldi sbr.sjónarmið í framangreindum Hæstaréttarmálum nr. 682-685/2011. Þráttfyrir framangreint verður að líta til þess að varnaraðili hefur lýst því yfirað rannsókn málsins sé lokið og ákæra verði væntanlega gefin út á næstu dögum.Viðbúið er að krafist verði í ákæru, upptöku á tölvubúnaðinum, en að öðrumkosti mun varnaraðili væntanlega afhenda sóknaraðila búnaðinn. Hugsanlegt ereinnig, úr því sem komið er, að búnaðurinn verði nýttur við sönnunarfærsluundir rekstri málsins. Sú ályktun verður óhjákvæmilega dregin að krafasóknaraðila um afléttingu á haldi hafi orðið til þess að ákveðið var að ljúkarannsókn málsins. Fyrirséð er því að ekki muni líða langur tími þar til sóknaraðilifær hina haldlögðu muni afhenta, svo lengi sem ekki verður gerð krafa umupptöku þeirra og þá eftir atvikum fallist á slíka kröfu. Að þessu virtu er fallist á meðvarnaraðila að ekki séu að svo stöddu, efni til að fella haldlagningu þá er umræðir í málinu, úr gildi.Samkvæmtframansögðu er hafnað kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðunvarnaraðila um að leggja hald á tölvubúnað sóknaraðila.Ekkieru efni til að kveða á um málskostnað.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐKröfusóknaraðila um að felld verði úr gildi ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, um að leggja hald á Toshiba fartölvu og Coolmaster Pcturntölvu, er hafnað.
Mál nr. 466/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. ágúst 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 41/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. janúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], [...], Reykjavík verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 21. janúar 2011 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglu kemur fram, að um klukkan 20:30 í gærkvöldi, 15. janúar 2011, hafi lögreglu borist tilkynning um yfirstandandi innbrot að [...] í [...]. Skömmu síðar hafi borist upplýsingar um að bifreið með skráningarnúmerið [...] væri tengd innbrotinu og væri á leið frá vettvangi. Lögreglubifreiðar hafi þegar verið sendar á vettvang og á eftir umræddri bifreið. För bifreiðarinnar hafi verið stöðvuð á Vesturlandsvegi skammt norðan við Þingvallaveg. Bifreiðinni hefi ekið Y, kt. [...] og hafi hann verið einn í henni. Í bifreiðinni hafi reynst vera þýfi í tveimur töskum sem hafi tilheyrt íbúum [...], þar á meðal Playstation 3 leikjatölva, Canon stafræn myndavél, tvær fartölvur og skartgripir. Ökumaður bifreiðarinnar hafi í kjölfarið verið handtekinn. Í bifreiðinni hafi, ásamt þýfinu, fundist debetkort í eigu X, kt. [...], kærða í máli þessu. Fyrirliggjandi sé í málinu framburður vitnis sem hafi orðið vart við mannaferðir á 2. hæð í húsinu við [...] í [...]. Vitnið hafi jafnframt séð hvar bifreiðinni [...] hafi verið ekið að húsinu og út úr því hafi komið aðili í grárri hettupeysu og hafi vitninu fundist hann vera asískur í útliti. Umræddur aðili muni hafa afhent ökumanni bifreiðarinnar [...] tvær töskur og hafi bifreiðinni í kjölfarið verið ekið í burtu. Vitnið hafi sagst vera nokkuð visst um að tveir menn gætu hafa verið í húsinu þó að vitnið hafi einungis séð einn koma út úr því. Á grunni alls framangreinds hafi grunur beinst að kærða um aðild að málinu og hafi þegar verið hafin leit að honum. Hann hafi síðan verið handtekinn kl. 23.35 í gærkvöldi. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Fyrir liggi gögn í málinu, þar á meðal skófar sem hafi fundist á vettvangi og samsvari skóm kærða, og vitnisburður sem tengi kærða ótvírætt við innbrot og þjófnað í húsinu við [...] í gærkvöld, þar sem umtalsverðum verðmætum hafi verið stolið. Jafnframt séu uppi sterkar grunsemdir um að fleiri tengist þessu máli eins og fram komi í gögnum málsins. Aðrir en kærði og ökumaður bifreiðarinnar [...] hafi þó enn ekki verið handteknir. Kærði neiti sök og kannist ekki við að hafa verið í [...] eða tengjast málinu að öðru leyti. Þyki því brýnt með hliðsjón af gögnum málsins og sterkum grunsemdum lögreglu að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus, en veruleg hætta sé talin á að hann torveldi rannsókn málsins með því að hafa áhrif á aðra samseka, fái hann að fara frjáls ferða sinna. Kærði sé á átjánda aldursári og hafi barnaverndaryfirvöld því verið upplýst um málið, sem og móðir hans. Það sé mat lögreglu að önnur úrræði geti ekki komið í stað gæsluvarðhalds eins og málum og rannsóknarhagsmunum sé háttað, sbr. 5. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Til rannsóknar í máli þessu sé ætlað brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brotist hafi verið inn á heimili að [...] í [...] og mörgum verðmætum munum stolið. Kærði sé sterklega grunaður um aðild að málinu samkvæmt gögnum og vitnisburði. Kærði hafi áður komið við sögu lögreglu í tengslum við innbrot og þjófnað þrátt fyrir ungan aldur og ekki útilokað að hann og félagar hans tengist fleiri innbrotum í heimahús á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum vikum og mánuðum. Það sé því brýnt og nauðsynlegt með vísan til alls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti að kærða verði með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 21. janúar 2011 kl. 16.00 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Með vísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er á frumstigi og er fallist á með lögreglustjóra að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt. Er krafa um gæsluvarðhald því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði en ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Á sama hátt er fallist á að kærði verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldinu stendur sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, kt. [...], [...], Reykjavík skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 21. janúar 2011 kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 752/2014
Leigusamningur Vanefnd Riftun
Með leigusamningi 23. október 2000 við S, félag í eigu tilgreinda sameigenda jarðarinnar Fells, tók E á leigu spildu úr landi Fells við austurbakka Jökulsárlóns á Breiðamerkursandi undir rekstur ferðaþjónustu við lónið. S höfðaði mál á hendur E og krafðist þess að staðfest yrði riftun sín 30. ágúst 2012 á leigusamningnum og viðurkennd skaðabótaskylda E gagnvart sér vegna vanefnda á samningnum. S reisti málatilbúnað sinn á margvíslegum ætluðum vanefndatilvikum af hálfu E. Ekki var talið að E hefði vanefnt leigusamninginn með verulegum hætti og var hann því sýknaður af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. september 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 29. október 2014 og var áfrýjað öðru sinni 24. nóvember sama ár. Áfrýjandi krefst þess að staðfest verði riftun sín 30. ágúst 2012 á leigusamningi við stefnda 23. október 2000 og viðurkennd skaðabótaskylda stefnda gagnvart sér vegna vanefnda á samningnum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms um þær dómkröfur, sem áfrýjandi gerir nú fyrir Hæstarétti, verður niðurstaða dómsins staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 28. maí sl. er höfðað 10. október 2013. Stefnandi er Sameigendafélag Fells, Fornhaga 24, Kópavogi, en stefndi er Einar Björn Einarsson, Kirkjubraut 7, Höfn í Hornafirði. Stefnandi krefst þess aðallega, að staðfest verði með dómi riftun leigusamnings, dags. 23. október 2000, á milli stefnda og stefnanda sem lýst var yfir í bréfi til stefnda, dags. 30. ágúst 2012 og stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 18.734.000 krónur með vöxtum skv. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. maí 2012 til 18. júní 2012 og með dráttarvöxtum skv. 9. gr. s.l. frá þ.d.til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að leigusamningur, dags. 23. október 2000, á milli stefnda og stefnanda verði ógiltur með dómi, en að því frágengnu krefst hann þess að ákvæði 2. gr. fyrrgreinds leigusamnings á milli stefnda og stefnanda verði vikið til hliðar og breytt á þann veg að leigufjárhæðin verði ákveðin 30.000.000 krónur á ári, eða önnur fjárhæð skv. mati dómsins, frá og með 18. maí 2012. Þá krefst stefnandi málskostnaðar í öllum tilvikum. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I Stefndi hefur frá árinu 2000 rekið ferðaþjónustu við Jökulsárlón á Breiðamerkursandi. Er starfsstöð hans í landi jarðarinnar Fells sem liggur að austurbakka lónsins en á vesturbakkanum er þjóðlenda. Stefndi rekur veitinga- og minjagripasölu á staðnum en meginstarfsemi hans felst í því að sigla með ferðamenn útsýnisferðir um Jökulsárlón. Eru ferðirnar farnar m.a. á svokölluðum hjólabátum sem taka 25 farþega. Eru þessir bátar á hjólum og geta ekið á landi. Bátunum mun vera ekið að svokölluðum „landgangi“ sem staðsettur er í nágrenni við þjónustuhús stefnda. Þar stíga ferðamenn um borð. Þá er bátnum ekið niður að lóninu og út í það og síðan siglt um lónið. Samkvæmt reglum skal vera fylgdarbátur meðferðis þegar siglt er með farþega. Munu vera notaðir svokallaðir slöngubátar ( sem eru gúmmíbátar með utanborðsmótor, einnig nefndir Zodiac bátar) til þessa verks sem sigla þá í humátt á eftir hjólabátnum. Að siglingu lokinni er bátnum ekið upp úr lóninu og að fyrrnefndum landgangi þar sem ferðamenn fara frá borði. Í málinu deila aðilar m.a. um það að hvað marki það hafi tíðkast að fara með farþega í útsýnissiglingar á gúmmíbátum, auk siglinga á hjólabátum. Stefnandi máls þessa er almennt félag sem tilteknir sameigendur jarðarinnar Fells í sveitarfélaginu Hornafirði eru meðlimir í. Jörðin Fell liggur að austanverðu Jökulsárlóni á Breiðamerkursandi. Umræddir sameigendur gerðu með sér sameignarsamning og ber hann með sér að hafa verið ætlað að gilda milli allra sameigenda jarðarinnar og eru þeir taldir upp í 1. gr. samningsins. Hefur samningurinn verið undirritaður fyrir hönd allra utan Guðbrands Benediktssonar (10,3583% eignarhlutur). Undirritanir á samninginn fóru fram frá september 1994 til apríl 1995. Í samningnum er í 2. gr. kveðið á um það að sameigendur jarðarinnar Fells hafi með sér hagsmunafélag um hina sérstöku sameign sem nefnist Sameigendafélag Fells. Tilgangur félagsins er sagður að gæta hagsmuna eigenda í samskiptum við aðra aðila, opinbera jafnt sem einkaaðila að því er varði málefni jarðarinnar og sameignar um hana. Í 3. og 4. gr. er mælt fyrir um fjölda manna í stjórn og mælt fyrir um að hlutverk stjórnarinnar sé að boða til sameigendafunda og framfylgja þeim ákvörðunum sameigenda sem á slíkum fundum séu teknar. Nauðsynlegar ákvarðanir sem teljist minniháttar geti stjórnin tekið milli funda. Í 5. gr. er mælt fyrir um fyrirkomulag ákvarðana um málefni sameignarinnar. Er þar mælt m.a. fyrir um að ákvarðanir um málefni sameignarinnar skuli teknar á sameignarfundum sem boða skyldi til með nánar greindum hætti og með nánar greindum fyrirvara. Mælt er fyrir um að fundur sé lögmætur ef mætt sé fyrir 66% eigenda. Rísi ágreiningur teljist ákvörðun samþykkt ef eigendur að minnsta kosti 66% jarðarinnar gjaldi henni samþykki. Í 6. gr. samningsins er mælt fyrir um að í stað þess að boða til sameigendafundar geti stjórn sent sameigendum tillögur um einstök málefni, svo sem samningsgerð við nýtendur jarðarinnar eða hluta hennar, til samþykktar. Til að slíkar tillögur teljist samþykktar verði eigendur að minnst 66% jarðarinnar að greiða þeim atkvæði. Einnig er kveðið á um að stjórn sé skylt að boða til sameigendafundar ef 66% sameigenda krefjist þess. Þá er mælt fyrir um í samningnum að milli sameigenda skuli gilda gagnkvæmur forkaupsréttur með nánar tilgreindum hætti. Þá eru og ákvæði um fleiri atriði sem ekki þykir ástæða til að tíunda nánar hér. Í skýrslu Fjölnis Torfasonar fyrir dómi kom fram að hann hefði byrjað rekstur báta til útsýnissiglinga með ferðamenn á Jökulsárlóni árið 1987 og hafi rekstur hans staðið allt þar til stefndi festi kaup honum um áramótin 1999/2000. Hann kvað reksturinn lengst af hafa verið á sínu nafni en árið 1999 hafi hann stofnað einkahlutafélagið Jökulsárlón um reksturinn. Hann kvaðst fyrst hafa gert leigusamning við stefnanda 1994 en eftir það hafi aldrei komist á „alvöru samningur“. Samningurinn hafi samkvæmt efni sínu náð til loka árs 1994 og einnig til tímans fram að því. Fjölnir kvað að eftir árið 1996 hafi hann notað í rekstri sínum þrjá hjólabáta (láðs- og lagarbáta), einn Sóma 1000 bát og einnig 21 feta flugfisk. Svo hafi hann verið með fjóra Zodiac báta og einn 17 feta plastbát sem nánast eingöngu hafi verið notaður til þess að halda ísnum frá og einn Terry 440 bát sem einnig hafi verið notaður á ísinn og sem fylgdarbátur. Fjölnir kvaðst hafa notað Zodiac bátana til að sigla með farþega utan háannartíma en á háannatíma hafi umræddir bátar þjónað því hlutverki að fylgja hjólabátunum eftir. Þá lýsti Fjölnir því að slóðar sem nýttir hafi verið að Lækjarvík og Hjólabátavík hafi verið gerðir þegar hlaðinn hafi verið varnargarður þegar brúin hafi verið byggð til að koma í veg fyrir að áin félli í gamlan farveg. Fjölnir lýsti því að starfsemi hans hafi farið þannig fram að hjólabátum væri ekið að landgangi sem sjáist á myndum af svæðinu. Þar hafi farþegar farið um borð en bátnum hafi síðan verið ekið á landi eftir þeim slóða sem fyrr er nefndur ýmist í Hjólabátavík eða Lækjarvík eftir því hvernig ís hafi legið í lóninu. Fyrst hafi verið ekið stystu leið ofan í lónið en eftir að varnargarður hafi verið gerður við lónið 1994 þá hafi ekki verið hægt að fara á bátunum þar og því hafi eftir þann tíma verið ekið í Hjólabátavík eða Lækjarvík eins og fyrr segir til að komast ofan í lónið. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur 29. desember 1999 milli Fjölnis Torfasonar sem seljanda og stefnda sem kaupanda um þar greindar eignir sem tengjast rekstri ferðaþjónustu sem seljandi hafði rekið við Jökulsárlón. Voru í samningnum taldar upp þær eignir sem um var að ræða, m.a. söluskáli 146 fermetrar, byggður 1991, Kuntab sumarhús byggt 1997 og gámur frá 1996 sem notaður sé sem vörugeymsla. Einnig er getið um rafmagnsheimtaug og rotþrær frá árinu 1987 og vatnslagnir og dælu frá 1995 og 1997. Þá eru taldir upp fimm bátar með skipaskrárnúmerum, þar af þrír hjólabátar, og fjórir gúmmíbátar með mótor. Kaupverðið er tilgreint 28.500.000 krónur. Samningurinn er gerður með fyrirvara um að stefnda takist að ná samningi við stefnanda um leigu á jörðinni Felli til reksturs starfseminnar. Þá er mælt fyrir um að þegar slíkur samningur liggi fyrir skuldbindi stefndi sig til að kaupa fyrirtækið Jökulsárlón ehf. og greiða fyrir það 15.000.000 krónur og eignarhluta Fjölnis Torfasonar og Þorbjargar Antonsdóttur í jörðinni Felli og greiða fyrir hann 1.500.000 krónur. Framangreindar forsendur gengu eftir og gerði stefndi samning þann við stefnanda sem um er deilt í máli þessu 23. október 2000. Stefndi eignaðist umræddan eignarhlut í jörðinni Felli (10,3583%) og Jökulsárlón ehf. eins og kveðið var á um í fyrrgreindum kaupsamningi. Í aðdraganda samningsgerðarinnar sendi stefndi öllum sameigendum jarðarinnar bréf sem dagsett er 3. maí 2000. Fjallar hann þar um kaup sín á umræddum rekstri og árangurslausar tilraunir til að ná samkomulagi um leigu á landi undir starfsemina. Kemur m.a. fram í bréfinu að það sem beri á milli sé fyrst og fremst leigufjárhæð og lengd leigutímans. Gerir hann í bréfinu tilboð um greiðslu leigu árlega að fjárhæð 1.400.000 krónur, sem hækki með vísitölu, og kemur fram að það sé hækkun á fyrra tilboði. Þá lýsir stefndi því að honum sé nauðsynlegt að leigutími verði til 25 ára. Tiltekur stefndi að á leigutímanum muni leigugreiðslur nema alls 35.000.000 krónum. Þá segir: „Auk þess hefðu landeigendur áfram allan annan rétt til tekjuöflunar og landnýtingar á jörðinni, utan þeirrar lóðar sem mér yrði leigð.“ Eins og fyrr segir var samningur aðila undirritaður 23. október 2000. Þykir nauðsynlegt hér að rekja ítarlega efni samningsins. Stefnandi er í aðfararorðum samningsins sagður leigusali en stefndi leigutaki. Samningurinn er svohljóðandi: „1. gr. Leigusali er félag eigenda jarðarinnar Fells í Borgarhafnarhreppi og eru í félaginu 89,6417% eigenda jarðarinnar, en innan hennar telst m.a. svæðið við Jökulsárlón. Leigutaki er eigandi að 10,3583% jarðarinnar og rekur þjónustu fyrir ferðamenn við Jökulsárlón á Breiðamerkursandi með siglingum um lónið og rekstri söluskála við það. Í dag eru við lónið veitingahús (söluskáli) ca. 146,0 fm., Knutab sumarhús ca. 20,0 fm., vörugeymsla/gámur og bryggja/landgangur. 2. gr. Fyrir afnot þau sem leigutaki hefur af hluta svæðisins á og við Jökulsárlón, lofar hann að greiða leigusala árlega kr. 1.400.000,00 –fjórtánhundruðþúsund 00/100- án virðisaukaskatts. Upphæðin er verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs til verðtrygginga, miðað við grunnvísitölu 199,1 stig í júlí 2000. Grunnupphæðin lækkar ekki þótt vísitalan lækki. Gjalddagi greiðslu er 15. september ár hvert, í fyrsta sinn 15. september 2000 vegna ársins 2000. Hæstu lögleyfðu dráttarvextir reiknast á vanskil frá gjalddaga. 3. gr. Leigutaka er kunnugt um að Jökulsárlón og landið í kring er náttúruperla sem er á náttúruminjaskrá. Svæðið hefur verið skipulagt af Skipulagsþjónustu Austurlands sbr. meðfylgjandi fylgiskjal dags. í júní 1988 sem fylgir samningi þessum og telst hluti hans, merkt fylgiskjal I. Í 4. kafla þess kemur m.a. fram að ekki er heimilt að koma niður neinum föstum byggingum á svæðinu en að yfir sumartímann sé heimilt að staðsetja þar færanlegt timburhús ásamt skýli með snyrtingum á nánar tilgreindu svæði. Ennfremur að leita skuli samþykkis bygginganefndar sveitarfélagsins þótt byggingar séu ekki á föstum grunni. Byggingarnefnd skal leita afstöðu Náttúruverndarráðs áður en afstaða er tekin til bygginga á svæðinu. Í 5. kafla skipulagsins kemur m.a. fram að heimilt sé á svæðinu að starfrækja á sumrin greiðasölu og verslun með algengan ferðamannavarning, svo sem minjagripi o.fl. Þá sé einnig heimilt að reka bát til skemmtiferða um lónið og gera hann út frá sama stað og verið hefur. Ennfremur að þess skuli gætt svo sem kostur er, að starfsemi sem fram fari valdi ekki mengun, óþarfa jarðraski eða truflun. Að lokum kemur fram að einungis sé heimilt að stunda þann rekstur sem um er getið í eða við þær byggingar, sem settar verða upp. Á öðrum stöðum verði landið látið ósnert. Leigutaka er kunnugt um að samkvæmt ákvæðum 19. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 er bygging húsa og annarra varanlegra mannvirkja óheimil á jörðum sem eru í óskiptri sameign. 4. gr. Óski leigutaki eftir að breyta rekstri sínum og/eða auka umsvif sín á landinu umfram það sem nú er, skal hann áður en hann leitar til hlutaðeigandi yfirvalda, leita samþykkis leigusala. 5. gr. Kvikmynda- og ljósmyndataka í atvinnuskyni við Jökulsárlón er háð samþykki leigusala sem innheimtir gjald vegna þessa samkv. gjaldskrá leigusala. Leigutaki lofar að gæta þess að eftir þessum reglum sé farið og vísa á fulltrúa leigusala sem þann aðila sem tekur við greiðslu og veitir nánari upplýsingar. Leigusali mun láta leigutaka vita um þá aðila sem hafa fengið heimild til myndatöku. Leigutaki lofar að láta leigusala vita ef hann verður var við aðila sem eru að mynda í atvinnuskyni í heimildarleysi. Leigutaka er kunnugt um að leigusali hefur í athugun að setja upp skilti þar sem vakin er athygli á reglum um leyfi til myndatöku í atvinnuskyni. 6. gr. Samningur þessi gildir frá 1. janúar 2000 til 31. desember 2024. Framsal samningsins er óheimilt nema með samþykki leigusala. Að samningstíma liðnum hefur leigutaki forleigurétt að aðstöðu við lónið. Í því felst að hann skal svara innan þriggja vikna frá móttöku tilkynningar til hans, hvort hann vill ganga inn í hæsta tilboð um gjald fyrir aðstöðu við lónið. Leigusali skal hafa forkaupsrétt að rekstri leigutaka og/eða hluta hans í jörðinni komi til sölu þess. Skal hann svara innan þriggja vikna frá móttöku tilkynningar til hans, hvort hann vill ganga inn í hæsta tilboð. 7. gr. Leigutaki samkvæmt samningi þessum lofar að nafninu á fyrirtækinu Jökulsárlóni ehf. verði breytt í annað nafn fyrir 1. janúar 2001 og verði ekki notað af honum eða fyrirtækjum hans.“ Í samningnum er vitnað til deiliskipulags frá árinu 1988. Í deiliskipulaginu er það sagt taka til bakka Jökulsár á Breiðamerkursandi og næsta nágrennis þeirra, frá þjóðvegi og upp að útfalli árinnar úr lóninu. Ekki þykir ástæða til að rekja efni skipulagsins frekar hér. Stefndi hefur rekið umrædda ferðaþjónustu frá því að hann keypti hana. Liggur og fyrir að árið 2006 festi hann kaup á fjórða hjólabátnum og tók í notkun. Deilur risu milli aðila 2008 í kjölfar þess að stefndi keypti aukinn hlut í jörðinni Felli, annars vegar af einstaklingi en hins vegar með því að festa kaup á Reynivöllum ehf. sem á hlut í jörðinni. Taldi stefnandi að þessi kaup hefðu farið fram í andstöðu við ákvæði sameignarsamnings stefnanda um forkaupsrétt. Voru höfðuð dómsmál vegna þessa en þeim var vísað frá dómi, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 290/2008 og 291/2008. Eftir umrædd kaup fer stefndi ásamt fyrrnefndu félagi sínu með 23,6605% eignarhlut í jörðinni Felli. Með bréfi 19. mars 2008 frá stefnanda til stefnda kvartaði hann yfir að rekstur stefnda væri ekki í samræmi við samning aðila og að stefndi hefði tekið undir sig stærra landsvæði en honum hefði verið leigt samkvæmt samningnum. Skiptust aðilar á allmörgum bréfum næstu árin og mótmælti stefndi því ávallt að um vanefndir af hans hálfu væri að ræða. Stefnandi lýsti yfir riftun á samningi aðila með bréfi 30. ágúst 2012. Stefnandi gerði 2010 samning við Must Visit Iceland ehf. (nefnt hér eftir MVI ehf.) um aðstöðu til siglinga um Jökulsárlón fyrir tvo slöngubáta. Var hugmyndin að umrætt fyrirtæki fengi aðstöðu á svæði því á austurbakka Jökulsárlóns sem deiliskipulagið frá 1988 nær til og þar sem stefndi hefur starfsaðstöðu sína. Af hálfu sveitarfélagsins var fallist á að umrætt fyrirtæki fengi stöðuleyfi á viðkomandi stað fyrir starfsemi sína að því gefnu að eigendur jarðarinnar væru því samþykkir. Stefndi veitti ekki samþykki sitt og varð því ekki af umræddum samningi. Umrætt fyrirtæki hóf síðan starfsemi sína á vesturbakka Jökulsárlóns í þjóðlendu og mun hafa starfað síðan. Á árinu 2012 mun stefnandi hafa gert leigusamning við sama fyrirtæki og mun það greiða leigu til stefnanda vegna starfsemi sinnar. Fyrirtækið hefur þó ekki fengið aðstöðu í landi jarðarinnar Fells. Samkvæmt gögnum málsins hóf stefndi að kynna ferðir á slöngubátum á árinu 2011 og fékk þá starfsleyfi til að sigla með ferðamenn á slíkum bátum. Stefnandi telur að með þessu hafi stefndi aukið við starfsemi sína í andstöðu við leigusamning aðila en stefndi telur að siglingar með ferðamenn á þessari tegund báta hafi alla tíð tíðkast í rekstri hans og forvera hans. Málsaðilar þessa máls hafa átt í samningaviðræðum um framtíðarskipulag á umræddu landsvæði. Gerðu þeir með sér samkomulag 13. apríl 2011 um framtíðarskipan mála en samkomulagið var bundið skilyrðum af hálfu beggja um að öll atriði þess gengju eftir. Samkomulagið kom ekki til framkvæmda og vísa báðir aðilar til þess að það hafi verið af ástæðum sem varðað hafi hinn. Nýtt deiliskipulag tók gildi á svæðinu 31. ágúst 2013 og komu báðir málsaðilar að undirbúningi þess. Málsaðilar hafa verið í samningaviðræðum til að freista þess að leysa deilur sínar og marka samskiptum sínum farveg til framtíðar. Þær viðræður hafa ekki skilað fullnægjandi árangri. Þykir ekki nauðsynlegt að gera hér frekari grein fyrir málavöxtum en þeim er lýst með mun ítarlegri hætti í stefnu og greinargerð. Auk þess liggja fyrir í málinu ítarlegri gögn um samskipti aðila í aðdraganda málshöfðunar, sem ekki er ástæða til að tíunda nánar. Eins og fyrr greinir lýsti stefnandi yfir riftun leigusamnings aðila 30. ágúst 2012 og krafðist jafnframt skaðabóta. Taldi hann stefnda hafa vanefnt samning aðila verulega og lýsti vanefndum hans svo í sex töluliðum: „1. Stóraukin starfsemi við Jökulsárlón með fjölgun hjólabáta frá því sem upphaflega var samið um, ásamt nýrri starfsemi sem felst í rekstri slöngubáta sem fellur undir annað starfsleyfi heldur en hjólabátarekstur. 2. Nýting landsvæðis til aksturs með ferðamenn utan hins deiliskipulagða svæðis í tengslum við hjólabátasiglingar þrátt fyrir að skýrt komi fram í 3. gr., sbr. 4. gr. samningsins að leigutakinn hafi einungis hluta deiliskipulagða svæðisins til umráða. 3. Brot gegn 7. gr. samningsins um afdráttarlausa skyldu til þess að nota ekki heitið Jökulsárlón í rekstrinum. 4. Brot gegn 6. gr. samningsins sem leggur skýlaust bann við framsali réttinda skv. samningi þessum. Núverandi rekstur á svæðinu er á vegum einkahlutafélags sem hefur ekki gert samning við Sameigendafélagið. 5. Brot gegn 5. gr. samningsins með því að bjóða upp á myndatökur í atvinnuskyni í stað þess að framvísa þessum viðskiptum til Sameigendafélagsins eins og skýrt er tekið fram í greininni. 6. Brot gegn 3. gr. samningsins með því að virða ekki gildandi deiliskipulag og með því að leita ekki eftir samþykki byggingarnefndar fyrir þeim framkvæmdum sem ráðist hefur verið í á samningstímanum.“ Stefnandi krafðist skila á landinu fyrir ákveðinn tíma. Stefndi hafnaði því að skilyrði riftunar væru til staðar. Fyrir liggur að stefnandi gaf út reikning til stefnda fyrir leigu vegna ársins 2013 sem stefndi greiddi í september það ár. Telur stefndi að vegna þessa séu réttaráhrif riftunar fallin niður. Stefnandi höfðaði mál þetta 10. október 2013 og byggir í málinu á sömu lýsingu vanefnda og rakin eru hér að ofan, eins og nánar kemur fram í kafla hér á eftir þar sem raktar eru málsástæður hans. II Af hálfu stefnanda er byggt á því að stefndi hafi ítrekað brotið gegn samningsskyldum sínum samkvæmt samningi, 23. október 2000, um afnot landsvæðis við Jökulsárlón sem hafi falið í sér verulegar vanefndir af hans hálfu. Byggt sé á ólögfestri meginreglu kröfuréttarins um riftun gagnkvæms samnings vegna verulegra vanefnda stefnda. Stefnandi hafi rift umræddum samningi með bréfi 30. ágúst 2012 með vísan til þess að stefndi hefði vanefnt samningsskyldur sínar verulega. Riftunaryfirlýsing stefnanda hafi réttarhrif frá þeim degi, sbr. 2. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda gerninga. Í riftunarbréfinu sé þess krafist að stefndi afhendi hið leigða 1. október 2012 á sama tíma og stefndi loki starfsemi sinni yfir vetrartímann. Stefndi hafi ekki orðið við því og hafi hafnað því að afhenda landsvæðið. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi vanefnt verulega skyldur sínar skv. samningnum og hafi brotið gegn 3. gr., 4. gr., 5. gr., 6. gr., og 7. gr. hans. Stefnandi byggi á því að með umræddum leigusamningi 23. október 2000 hafi stefndi einungis tekið á leigu hluta hins deiliskipulagða svæðis við Jökulsárlón til þess að reka starfsemi tengda rekstri hjólabáta fyrir ferðamenn gegn greiðslu að fjárhæð 1.400.000 krónur árlega, vísitölutryggða, sbr. 2. gr. samningsins. Afmörkun svæðisins hafi ekki verið nánar tilgreind í samningnum enda hafi markmiðið verið að sníða samninginn að þeirri starfsemi sem þá hafi verið starfrækt á svæðinu og stefndi hafði nýlega fest kaup á. Hins vegar hafi legið fyrir við samningsgerðina að svæðið innan deiliskipulagsins yrði líka leigt til annarra aðila til tekjuöflunar fyrir landeigendur. Stefndi hafi hins vegar á leigutímanum tekið undir sig allt deiliskipulagða svæðið og miklu meira en það og hafi þannig komið í veg fyrir að landeigendur gætu aflað sér leigutekna frá öðrum rekstraraðilum, auk þess sem hann hafi ekki greitt leigu fyrir hin auknu not svæðisins undir rekstur sinn. Í 4. gr. samningsins sé skýrt tekið á því að óski leigutaki eftir því að auka umsvif sín eða breyta rekstri skuli hann leita eftir samþykki leigusala og semja svo eðli málsins samkvæmt í framhaldinu um heimild til frekari rekstrar á svæðinu gegn greiðslu leigugjalds. Stefnandi byggi á því að hvort sem horft sé til einstakra samningsbrota eða þau virt öll saman sé um verulega vanefnd á samningnum að ræða og því sé riftun heimil. Stefnandi telji að stefndi hafi brotið gegn 4. gr., sbr. 2. gr. samningsins með því að stórauka starfsemi sína við Jökulsárlón með fjölgun hjólabáta um a.m.k einn frá því sem upphaflega hafi verið samið um, ásamt því að hefja nýja starfsemi sem felist í rekstri slöngubáta sem falli undir annað starfsleyfi heldur en hjólabátarekstur. Hafa beri í huga að hver hjólabátur stórauki starfsemina á svæðinu eins og sjá megi af ársreikningum Jökulsárlóns ehf. sem liggi fyrir í málinu. Á heimasíðu félagsins sem stefndi reki megi sjá að stefndi hafi tekið fjórða bátinn í notkun á árinu 2006. Jafnframt vilji stefnandi benda á að með því að taka aukið landsvæði undir starfsemina utan hins deiliskipulagða svæðis hafi stefnda gefist kostur á að reka fleiri báta því um helmingur hverrar bátsferðar sé akstur á landi utan deiliskipulagðs svæðis. Óumdeilt sé að stefndi hafi nýlega fest kaup á sérstökum slöngubátum til útleigu í samkeppni við MVI ehf. sem hafi rekið starfsemi sína frá vesturbakkanum vegna mótmæla stefnda. Þá hafi stefndi brotið gegn 3. gr. samningsins með nýtingu landsvæðis til aksturs með ferðamenn utan hins deiliskipulagða svæðis í tengslum við hjólabátasiglingar, þrátt fyrir að skýrt komi fram í 2. mgr. 3. gr. leigusamningsins að einungis sé heimilt að stunda þann rekstur sem samið hafi verið um innan hins deiliskipulagða svæðis og á öðrum stöðum skuli landið látið ósnert. Vísað sé til gildandi deiliskipulags frá árinu 1988 sem sérstaks fylgiskjals og áréttað að Jökulsárlón og landið í kring sé náttúruperla sem sé á náttúruminjaskrá og gæta verði sérstakrar varkárni á svæðinu sér í lagi m.t.t. jarðrasks, mengunar og framkvæmda. Stefndi hafi þrátt fyrir skýran áskilnað 3. gr. samningsins gert vegarslóða í landið þar sem hann aki með farþega á hjólbátunum áður en hann fari út á lónið. Notkun hans á þessu landi sé óheimil og brjóti gegn ofangreindu ákvæði samningsins auk eldra deiliskipulags. Stefnandi hafi án árangurs skorað á stefnda að láta af þeirri háttsemi. Stefndi hafi jafnframt brotið gegn 7. gr. samningsins um afdráttarlausa skyldu til þess að nota ekki heitið Jökulsárlón í rekstrinum. Stefnandi hafi ítrekað það margsinnis við stefnda að hann breytti því. Stefnandi hafi ekki getað markaðssett svæðið undir þessu vörumerki vegna brota stefnda á samningsskyldum sínum. Þá hafi stefndi brotið gegn 6. gr. samningsins sem leggi skýlaust bann við framsali réttinda skv. samningi. Núverandi rekstur á svæðinu sé á vegum einkahlutafélags í eigu stefnda, Jökulárárlóns ehf., sem sé ekki með samning við stefnanda. Af hálfu stefnanda sé alveg skýrt, enda komi það fram í inngangi samningsins frá 23. október 2000, að það sé stefndi sem sé leigutaki og enginn annar. Brot gegn 5. gr. samningsins felist í því að bjóða upp á myndatökur í atvinnuskyni í stað þess að beina þessum viðskiptum til stefnanda eins og skýrt sé tekið fram í greininni. Undanfarin misseri hafi stefndi, í stað þess að vísa væntanlegum viðskiptavinum til stefnda eins og honum beri skv. 5. gr. samningsins, boðið upp á sérstakar siglingar þar sem jafnframt sé heimilt að taka myndir. Brot gegn 3. gr. samningsins felist í því að virða ekki gildandi deiliskipulag og með því að leita ekki eftir samþykki byggingarnefndar fyrir þeim framkvæmdum sem ráðist hafi verið í á samningstímanum eða endurnýjað leyfi. Stefndi hafi ekki sótt um leyfi fyrir stórum hluta þeirrar starfsemi sem félög á hans vegum reki þar í trássi við gildandi leigusamning. Í bréfi sveitarfélagsins frá 27. október 2011, komi m.a. fram að ekki liggi fyrir heimild til byggingar Knautab sumarhúss, færanleg starfsmannaðstaða hafi einungis fengið árs stöðuleyfi árið 2004, framkvæmdaleyfis hafi ekki verið aflað fyrir borholu til ferskvatnsöflunar skv. 27. gr. skipulagslaga nr. 73/1997, ekki hafi verið aflað stöðuleyfis fyrir hjólabáta, ekki hafi verið aflað leyfis fyrir pramma eða bryggju við eystri bakka Jökulsárlóns, landgangur hafi ekki verið samþykktur auk þess sem ekki liggi fyrir framkvæmdaleyfi fyrir þeim vegi sem liggi inn með Jökulsárlóni og nýttur sé af stefnda og félögum í hans eigu. Sama gildi um ólögmæta förgun á olíu á svæðinu. Stefnandi byggi á því að öll skilyrði til riftunar séu fyrir hendi enda ljóst að stefndi hafi ítrekað brotið samningsskyldur sínar samkvæmt skýru orðalagi samningsins frá 23. október 2000 og því sé áskilnaður almennu riftunarreglu kröfuréttarins um verulega vanefnd á samningsskyldum fyrir hendi. Líta verði til almennra sjónarmiða við túlkun ólögfestu lagareglunnar. Í tilviki stefnda þurfi m.a að horfa til þess hvort vanefndin leiði til þess að tilgangur samningsins raskist verulega. Í þeim efnum vísi stefnandi til bréfs stefnda, 3. maí 2000 sem sent hafi verið öllum landeigendum í aðdraganda að gerð samnings aðila. Í tilgreindu bréfi hafi stefndi fullvissað aðra landeigendur um að þrátt fyrir gerð samnings við sig hefðu aðrir landeigendur eftir sem áður fullan rétt til tekjuöflunar og landnýtingar á jörðinni utan þeirrar lóðar sem honum yrði leigð innan deiliskipulagsins. Þetta hafi verið grundvallarforsenda stefnanda fyrir samningnum þ.e. að geta leigt fleiri aðilum aðstöðu við Jökulsárlón til tekjuöflunar fyrir landeigendur. Við þetta hafi stefndi ekki staðið heldur þvert á móti tekið undir starfsemi sín og aðra einkaaðila, sem séu þó í eigu hans, allt hið deiliskipulagða svæði og rúmlega það, sem hafi haft það í för með sér að stefnandi hafi ekki getað nýtt svæðið til frekari tekjuöflunar fyrir aðra landeigendur eins og stefnt hafi verið að. Með þessari háttsemi sinni hafi hann valdið stefnanda umtalsverðu fjárhagslegu tjóni. Stefnda hafi verið það ljóst í langan tíma að vanefndir hans hafa haft veruleg áhrif á stefnanda og hafi í engu sinnt umkvörtunum stefnanda um úrbætur á samningsbrotum sínum, heldur þvert á móti mótmælt þeim af hörku og haldið háttsemi sinni áfram. Stefndi viti að brot hans á samningsskyldum sínum gagnvart stefnanda hafi haft veruleg áhrif á hagsmuni stefnanda og stefndi hafi vitað það við gerð samningsins 23. október 2000 að frekari tekjuöflun landeigenda hafi verið fyrirhuguð enda hafi það verið grundvallarforsenda stefnanda fyrir samningnum. Stefndi hafi sjálfur lýst yfir í bréfi, 3. maí 2000, að þrátt fyrir að samið yrði við hann um afnot hluta landssvæðisins þá kæmi það ekki í veg fyrir frekari tekjuöflun stefnanda á svæðinu. Síendurtekin samningsbrot geti ekki annað en talist veruleg vanefnd á samningi. Vanefndir stefnda séu verulegar þegar litið sé til samningsins í heild enda brotið gegn nánast öllum ákvæðum samningsins. Hagnýting hins leigða og vanræksla á umhirðu svæðisins sé slík að ekki sé hægt að líta á það öðruvísi en að um verulegar vanefndir sé að ræða. Þrátt fyrir að samkvæmt meginreglum kröfuréttarins sé sök ekki skilyrði riftunar hafi það hins vegar þýðingu við mat á vanefndunum og hvort um verulega vanefnd sé að ræða hvort gagnaðili hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Grandsemi stefnda verði í þessu tilviki til þess að hafa áhrif á það mat. Ákvörðun stefnanda um riftun framangreinds samnings við stefnda hafi verið tekin á aðalfundi stefnanda miðvikudaginn 20. júní 2012 og ákvörðun um málshöfðun til staðfestingar riftuninni hafi verið tekin á fundi stefnanda 9. febrúar 2013. Ákvarðanirnar hafi verið teknar í samræmi við 5. gr. sameignarsamningsins þar sem áskilið sé að a.m.k 66% félagsmanna mæti svo fundurinn sé lögmætur. Á fyrri fundinn hafi verið mætt af hálfu 96,24% félagsmanna og á seinni fundinn hafi verið mætt af hálfu 80,01% félagsmanna sem jafngildi því að meirihluti landeiganda að jörðinni Felli hafi tekið með lögmætum hætti ákvörðun um að gefa stjórn umboð til þess að rifta leigusamningi við stefnda og höfða mál til staðfestingar riftuninni. Jörðin Fell sé í sérstakri sameign eins og fram hafi komið sem feli það í sér að hver og einn sameigandi hafi allar þær eignarheimildir sem fylgi landinu með ákveðnum takmörkunum. Þegar um sé að ræða eignir í sérstakri sameign megi flokka heimildir sameigenda til ráðstafana í þrjá flokka. Í fyrsta lagi sé um að ræða nýtingu sem hverjum og einum sé heimil. Meginreglan sé sú að hver sameigandi geti nýtt eða ráðstafað sameign ef nýtingin eða ráðstöfunin sé öðrum sameigendum bagalaus. Ljóst sé að í tilviki stefnda eigi þessi heimild ekki við enda sé nýting stefnda á landsvæðinu byggð á leigusamningi og sé sameigendum ekki bagalaus enda hafi nýting hans á svæðinu verið sjálftaka sem hafi haft þau áhrif að aðrir sameigendur hafi ekki notið arðs af landinu. Í öðru lagi gildi sú regla í íslenskum rétti að meirihluti sameigenda geti staðið að baki ráðstöfunum sem séu venjulegar jafnvel þótt þær séu öðrum sameigendum ekki bagalausar. Sem dæmi um slíkar ráðstafanir sé útleiga o.fl. Af dómafordæmum Hæstaréttar megi sjá að meirihlutinn hafi rýmra ákvörðunarvald eftir því sem sameigendur séu fleiri. Í þessu máli standi ríflega 75% landeigenda sem séu um 96% af félagsmönnum stefnanda sameiginlega að þeirri ákvörðun að rifta leigusamningi við stefnda eftir að hafa reynt til þrautar að semja við stefnda. Ekki sé hægt að líta framhjá þeirri staðreynd að ráðstöfun stefnanda hafi á bak við sig bæði aukinn meirihluta sem og að sameigendur séu mjög margir og allir nema einn séu hlynntir ráðstöfuninni. Auk þess liggi fyrir að stefndi hafi viðurkennt að meirihluti sameigenda geti ráðstafað eigninni með gerð leigusamnings við sig 23. október 2000, enda um að ræða venjulega ráðstöfun í samræmi við meginregluna. Stefndi hafi jafnframt lýst því yfir við gerð samningsins, í bréfi 3. maí 2000, að stefnandi hefði umboð meirihluta landeigenda og af þeim sökum leitaði hann eftir samningi við stefnanda. Það væri ótæk niðurstaða að stefnandi gæti gert skuldbindandi samning að lögum sem væri svo ókleift að rifta vegna verulegra vanefnda viðsemjandans. Í þriðja lagi gildi sú regla í íslenskum rétti að samþykki allra þurfi til ef ráðstöfun sé mjög óvenjuleg. Regla þessi eigi ekki við um ráðstafanir stefnanda, enda sé gerð leigusamnings og riftun hans venjuleg ráðstöfun og fyrir henni liggi samþykki aukins meirihluta sameigenda. Ljóst sé að markmið eigenda jarðarinnar Fells sé að afla tekna af jörðinni vegna ferðaþjónustu á svæðinu og stefnda sé fullkunnugt um það, enda lýsi hann þeirri skoðun sinni í bréfi sínu 3. maí 2000 þegar hann hafi óskað eftir samningi við stefnanda. Þær ráðstafanir sem falli undir að samþykki allra þurfi séu mjög víðtækar ráðstafanir, svo sem veðsetning og sala sameignarinnar eða ráðstöfun sem breyti tilgangi hennar. Stefnandi kveður að umfjöllun um málsástæður vegna skaðabótakröfu eigi jöfnum höndum við um aðalkröfu, varakröfu og þrautvarakröfu hans. Kveður stefnandi að beint orsakasamband sé á milli saknæmrar háttsemi stefnda og tjóns stefnanda eins og rakið hafi verið. Með því að vanefna samningsskyldur sínar skv. samningi aðila og sölsa undir sig mestan hluta hins deiliskipulagða svæðis og koma þannig í veg fyrir að stefnandi gæti aflað frekari tekna af jörðinni hafi stefndi valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni. Af gögnum málsins megi sjá að háttsemi stefnda og afstaða sem lýst hafi verið sé meginorsök þess að stefnandi hafi ekki getað aflað aukinna tekna af landsvæðinu, hvorki frá stefnda né nýjum aðilum. Tjón stefnanda sé skerðing á lögvörðum hagsmunum annarra landeigenda. Stefnandi hafi á samningstímanum orðið fyrir umtalsverðu fjártjóni eins og rakið hafi verið. Tjóni stefnanda megi skipta niður með þessum hætti: 1)Tjón vegna missis tekna af starfsemi MVI ehf. á árunum 2010 og 2011 samtals kr. 3.000.0000, en ársleiga skv. samningi sé kr. 1.500.000. Tjónsfjárhæðin vegna missis tekna af útleigu til MVI ehf. byggist á þeim samningi sem gerður hafi verið við félagið. 2)Tjón vegna reksturs stefnda á slöngubátum til útleigu á árinu 2012 - 2013 samtals kr. 4.000.000. Tjónsfjárhæðin vegna missis tekna af slöngubátaútgerð stefnda byggist á samningi þeim sem gerður hafi verið við MVI ehf. að viðbættu auknu umfangi stefnda sem felist í rekstri tveggja báta í stað eins. 3) Vangreidd leiga vegna fjórða hjólabátsins frá árinu 2006-2013 samtals kr. 3.734.000. Tjónsfjárhæðin vegna fjölgunar hjólabáta úr þremur í fjóra byggist á því að upphafleg leigufjárhæð hafi miðast við þrjá báta, samtals 1.400.000 krónur, sem verið hafi vísitölutryggð, sem þýði að árlega hafi verið samið að greiddar yrðu kr. 467.000 fyrir hvern bát. Innheimt sé fyrir fjórða bátinn hlutfallslega sama fjárhæð sem geri á tímabilinu samtals kr. 3.734.000. 4) Leiga vegna aukinna afnota bæði innan og utan hins deiliskipulagða svæðis á árunum 2006 til 2012 samtals kr. 8.000.000. Tjónsfjárhæðin vegna aukinna afnota miðist við að 75% af umsaminni leigu vegna stærðar þess landsvæðis sem stefndi hafi tekið undir starfsemi sína. Tjón stefnanda sem hlotist hafi af vanefndum stefnda nemi því samtals kr. 18.734.000 ásamt vöxtum. Stefnandi byggi varakröfu sína um ógildingu á að brostnar forsendur séu fyrir því að stefnandi geti efnt leigusamning aðila skv. efni sínu. Með gildistöku nýs deiliskipulags, 31. ágúst 2013 sem auglýst hafi verið í B deild Stjórnartíðinda hafi deiliskipulag þess svæðis sem stefnandi hafi leigt af stefnda á sínum tíma að hluta verið fellt úr gildi og stefnanda því óheimilt lögum skv. að leigja það svæði undir starfsemi stefnda. Byggt sé á meginreglum samningaréttarins um brostnar forsendur sem Hæstiréttur hafi staðfest ítrekað með dómum sínum. Ólögfest meginregla samningaréttarins um brostnar forsendur taki til atvika sem aðilum samnings verði kunn eftir að samningur sé gerður og hafi afgerandi áhrif á getu samningsaðila til þess að efna meginskyldu sína skv. samningi vegna þess að sú forsenda sem bresti hafi verið grundvallarforsenda samningsins í upphafi. Það deiliskipulag sem tekið hafi gildi á árinu 1988 og fellt hafi verið úr gildi 31. ágúst sl. hafi verið grundvallarforsenda stefnanda fyrir leigusamningnum við stefnda. Með því að fella deiliskipulagið brott sé stefnanda gert ómögulegt að efna meginskyldu leigusamningsins frá 23. október 2000. Með öðrum orðum stefnanda sé það óheimilt skv. gildandi lögum um skipulagsmál nr. 123/2010 að leigja stefnda áfram það landsvæði sem honum hafi verið leigt á sínum tíma. Stefnandi byggi jafnframt á því að stefnda hafi verið kunn sú grundvallarforsenda stefnanda enda sé vísað til deiliskipulagsins í leigusamningi aðila, þar sem fram komi að allar fasteignir skuli vera færanlegar og óheimilt sé að byggja varanlegar byggingar. Þessar staðreyndir sýni svo ekki verði um villst að stefndi hafi verið grandsamur um áðurnefnda grundvallarforsendu stefnanda og hafi mátt vita að til þess gæti komið að deiliskipulagið yrði fellt úr gildi. Ljóst sé að gildi eldra deiliskipulagsins hafi verið grundvallarforsenda leigusamningsins. Af dómum Hæstaréttar í máli nr. 26/2000 og máli nr. 557/2002 megi sjá að Hæstiréttur horfi til þess hvort hin brostna forsenda skv. almennu mati geti leitt til þess að annar samningsaðila verði ekki bundinn við annars gildan samning. Eins vegi það þungt ef viðsemjandi hafi vitað eða hafi mátt vita af forsendunni. Í þessu máli séu bæði þessi skilyrði uppfyllt. Stefnandi hafi sett sig í samband við stefnda vegna hins nýja deiliskipulags og hafi formlegar samningaviðræður hafist 8. maí 2013. Samningaviðræðunum hafi verið markaður ákveðinn tími og hafi samningsaðilar sammælst um ákveðnar samningsforsendur. Stefndi hafi hins vegar hafnað samningi við stefnanda á fundi þann 9. júlí 2013 og hafi ekki lagt fram neina tillögu þrátt fyrir að aðilar hafi sammælst um að marka samningaviðræðunum tíma til 15. júní 2013. Af þeim sökum sé einsýnt að stefnandi glími við almennan ómöguleika þ.e bæði vegna deiliskipulagsins og viljaleysis stefnda. Stefnandi byggi þrautvarakröfu sína á því að leigugjaldið fyrir landsvæðið við Jökulárlón, samkvæmt samningi aðila, sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnda að bera fyrir sig að greiða svo lágt afgjald þegar hann hafi í raun tekið undir sig allt hið deiliskipulagða svæði, stóraukið starfsemi sína og tekið undir afnot sín stórt landsvæði til viðbótar, án þess að greiða landeigendum fyrir þau afnot. Byggt sé á 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt lagaákvæðinu megi víkja samningi til hliðar í heild eða hluta, eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. komi fram að við mat lagareglunnar skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til. Við gerð samnings aðila hafi stefndi lýst því yfir að landeigendur gætu þrátt fyrir þennan samning aflað tekna af landsvæðinu og hafi stefndi jafnframt lýst yfir að mikil uppbygging ferðaþjónustu væri nauðsynleg fyrir alla á svæðinu þ.e. landeigendur, íbúa og sveitarfélagið. Meginforsenda stefnanda hafi verið að samningurinn tæki eingöngu til hluta deiliskipulagða svæðisins svo hægt væri að afla frekari leigutekna. Af þeim sökum hafi leigufjárhæðin verið ákveðin lægri. Í umfjöllun um aðalkröfu hafi því verið lýst ítarlega hvernig stefndi hafi tekið undir sig allt landsvæðið við Jökulsárlón og hafi þannig brotið gegn samningi á milli aðila. Hér vísist til þess eftir því sem við eigi. Stefnandi geri þá kröfu að í stað leigufjárhæðarinnar kr. 1.400.000 í 2. gr. samningsins verði leigufjárhæðin ákveðin kr. 30.000.000. Þannig sé hluta ákvæðis 2. gr. vikið til hliðar með vísan til þess að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig ákvæðið vegna breyttra nota á hans á landssvæðinu. Aukin umsvif stefnda í kjölfar sjálftöku hans á landsvæðinu hafi leitt til þess að stefndi hafi haft mun hærri tekjur síðustu árin af starfseminni og hafi vöxturinn verið mikill. Verði að teljast með ólíkindum að stefndi hafi ekki séð sóma sinn í því að setjast að samningaborðinu með stefnanda og semja um sanngjarnt afgjald í stað þess að brjóta samningsskyldur sínar. Þegar litið sé til efnis samningsins, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til og lýst hafi verið ítarlega sé alveg ljóst að heimilt sé að víkja frá verðákvæði samningsins í 2. gr. þar sem öll skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt. Við mat á auknu umfangi stefnda á landsvæðinu á grundvelli ólögmætrar sjálftöku landsvæðisins við Jökulsárlón sé nærtækast að líta til þess hvernig tekjur einkahlutafélagsins Jökulsárlón, sem starfræki starfsemina á svæðinu í andstöðu við samning aðila, hafi stórhækkað á tímabilinu. Á árinu 2000 hafi heildartekjur félagsins skv. ársreikningi verið kr. 57.272.000. Á árinu 2011 hafi heildartekjur félagsins skv. ársreikningi verið kr. 234.355.247. Þá séu ótaldar tekjur stefnda sjálfs sem sé með samninginn við stefnanda. Stefnandi telji einsýnt að núverandi ákvæði í 2. gr. samningsins sem kveði á um kr. 1.400.000 í leigufjárhæð sé bersýnilega ósanngjarnt og víkja eigi því til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 vegna atvika við samningsgerðina og atvika sem komið hafi upp eftir samningsgerðina. Stefnandi vísi til almennrar riftunarreglu kröfuréttarins og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk meginreglu samningaréttarins um ógildi samninga vegna brostinna forsenda. Um skaðabætur vísist til meginreglna skaðabótaréttarins innan og utan samninga. Vísað sé til 2. mgr. 25. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Um vexti sé vísað til 8. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styðjist krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Varðandi varnarþing vísist til 3. mgr. 42 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við munnlegan málflutning mótmælti stefnandi því að hann hefði þar sett fram nýja málsástæðu um framleigu eins og stefndi mótmælti með bókun í þingbók. III Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi kveðst telja að málatilbúnaður stefnanda sé órökstuddur og engan veginn í samræmi við staðreyndir málsins og skjalleg sönnunargögn sem lögð hafi verið fyrir dóminn. Stefndi byggi sýknukröfu sína á þeim málsástæðum 1) að stefnandi hafi með aðgerðum sínum og athafnaleysi fallið frá yfirlýsingu um riftun, 2) að ekki sé tilefni til þess að fallast á riftun samningsins og 3) í öllu falli að réttur til riftunar hafi fallið niður vegna tómlætis stefnanda. Stefndi hafni ennfremur skaðabótakröfu stefnanda, enda sé hún algerlega vanreifuð og ósönnuð. Þá hafni stefndi vara- og þrautavarakröfum stefnanda. Ekki sé ljóst af fundargerð aðalfundar stefnanda, 20. júní 2012, að tillaga um heimild til riftunar hafi verið réttilega lögð fram á fundinum eða að hún hafi hlotið lögformlega afgreiðslu og verið samþykkt sem slík. Stefnandi hafi lýst yfir riftun leigusamnings aðila 30. ágúst 2012 og hafi áréttað um leið að yfirlýsingin hefði réttaráhrif þá þegar frá þeim degi. Þessi afstaða stefnanda sé áréttuð í stefnu. Stefnandi hafi hins vegar haldið áfram að innheimta leigu samkvæmt leigusamningi og hafi stefndi síðast greitt leigu vegna ársins 2013 í september 2013 samkvæmt reikningi sem stefnandi hafi gefið út 26. ágúst 2013. Með áframhaldandi innheimtu leigu samkvæmt leigusamningi í 14 mánuði áður en mál þetta hafi verið höfðað og jafnframt í kjölfar málshöfðunar, hafi stefnandi fallið frá yfirlýsingu sinni um riftun. Í samræmi við meginreglur kröfuréttar um riftun og tómlæti hafi fallið niður þau réttaráhrif sem riftunin hafi mögulega haft í för með sér og sé ekki lengur til staðar riftun sem dómurinn geti staðfest. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda um staðfestingu á nefndri riftun. Verði ekki fallist á sýknu þegar af framangreindum ástæðum mótmæli stefndi allt að einu efnislegum forsendum riftunarkröfu stefnanda sem röngum. Órökstudd sé með öllu margendurtekin fullyrðing stefnanda um að stefndi hafi tekið undir sig meira svæði en hann hafi á leigu og að hann hafi þannig og með fjölgun báta og nýjum bátategundum aukið umsvif sín á svæðinu. Óljóst sé til hvaða svæðis stefnandi vísi landfræðilega hvað þetta varði. Ferðaþjónusta stefnda sé ekki á öðrum stað en þeim er ferðaþjónusta hafi verið fyrir þegar stefndi hafi tekið við rekstrinum. Hún sé í engu frábrugðin þeim rekstri er fyrirrennari stefnda hafi haft með höndum á svæðinu. Þá hafi bátum í rekstri stefnda fækkað á leigutímanum. Sérstaklega árétti stefndi eftirfarandi: 1. Fyrir liggi yfirlýsing Fjölnis Torfasonar, dags. 21. september 2012, um báta sem hann hafi notað í rekstri sínum. Þegar stefndi hafi tekið við rekstrinum hafi verið notaðir fjórir slöngubátar, þrír hjólabátar, einn flugfiskbátur og einn Sómabátur. Í dag séu notaðir í farþegaflutningum fjórir hjólabátar og tveir slöngubátar og tveir Sómabátar. Bátum sem notaðir séu til siglinga um lónið hafi þannig fækkað og umsvif stefnda fráleitt aukist. Þá sé því alfarið hafnað að breyting á fjölda og gerð þeirra báta sem sigli um lónið geti talist breyting á rekstri fyrirtækisins í skilningi 4. gr. leigusamningsins. Ljóst sé enda að með „breytingu á rekstri“ í skilningi ákvæðisins sé átt við einhver þau atvik sem feli í sér raunverulega rekstrarbreytingu, t.d. að stefndi fari að sinna annars konar starfsemi samhliða rekstri bátasiglinga. Ákvæðið geti ekki átt við um hvers konar minniháttar breytingar á því hvernig stefndi kjósi að haga starfsemi sinni. Jafnvel þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að breyting á bátaflota hafi átt sér stað, og að sú breyting fæli í sér breytingu á rekstrinum, standi engin rök til þess að telja þá breytingu þvílíka aukningu á umsvifum stefnda að um sé að ræða brot gegn 4. gr. leigusamnings. Því síður sé um að ræða svo verulega vanefnd að það veiti stefnanda heimild til að beita jafn íþyngjandi vanefndaúrræði og riftun. Breyting og endurnýjun bátaflota stefnda sé eðlileg og óhjákvæmileg í tímans rás. Stefnandi hafi ekki mátt gera ráð fyrir öðru en að á 25 ára leigutíma yrði einhver breyting á því hvernig bátum væri siglt um lónið. Hafi fjöldi báta eða tegund þeirra verið veruleg forsenda af hálfu stefnanda fyrir samningi aðila, eða forsenda fyrir leiguverði, hafi stefnanda borið að tilgreina það sérstaklega í leigusamningi sem hann sjálfur hafi samið, líkt og gert hafi verið í 1. gr. samningsins varðandi mannvirki á svæðinu. Að lokum megi nefna að stefndi hafi tekið fjórða hjólabátinn í notkun á árinu 2006 og hafi ekki verið gerð athugasemd við það fyrirkomulag af hálfu stefnanda fyrr en á árinu 2012. Sé því hvað sem öðru líði um að ræða slíkt tómlæti að stefnandi hafi fyrirgert rétti til þess að bera þetta atriði fyrir sig. 2. Ásakanir stefnanda um að stefndi hafi gert vegarslóða á landinu eigi ekki við nein rök að styðjast og veiti málatilbúnaður stefnanda enga vísbendingu um til hvaða vegarslóða sé vísað. Sá vegarslóði sem sé á svæðinu hafi verið þar í áratugi þótt vissulega hafi hann fest í sessi með hverju árinu. Vísist um þetta til ljósmynda sem liggi fyrir í málinu en þar á meðal sé loftmynd Vegagerðarinnar frá árinu 1996. 3. Í stefnu sé því haldið fram að 7. gr. samningsins kveði á um skyldu til þess að nota ekki heitið Jökulsárlón í rekstrinum. Það sé ekki nákvæm lýsing á ákvæðinu því þar segi að stefndi lofi að nafninu á fyrirtækinu Jökulsárlóni ehf. verði breytt í annað nafn fyrir 1. janúar 2001. Hvergi sé mælt fyrir um að stefndi skuldbindi sig til þess að „nota ekki heitið Jökulsárlón í rekstrinum“, eins og stefnandi haldi fram. Óumdeilt sé að stefndi hafi haldið áfram að nota heitið Jökulsárlón ehf. í rekstri sínum. Nafnið sé eðlilegt í ljósi rekstrarins og hafi stefnandi enga hagsmuni af því sérstaklega að fyrirtæki stefnda heiti ekki Jökulsárlón ehf. Nafngift þessi hafi ekki valdið stefnanda nokkru tjóni og fráleitt að 7. gr. samningsins hafi verið slík veruleg forsenda fyrir samningi aðila að varðað geti riftun samnings sé vikið frá henni. Megi í því sambandi nefna að stefnandi hafi ekki gert reka að því að stefndi breytti þessu heiti fyrr en á árinu 2006 og hafi því sýnt af sér mikið tómlæti um hagsmuni sem augljóslega hafi ekki varðað hann miklu. Allt að einu, til samræmis við 7. gr. leigusamnings og að kröfu stefnanda, hafi stefndi breytt nafninu á félaginu í febrúar 2012. Félagið heiti eftirleiðis Jökulsárlón ferðaþjónusta ehf. Þar sem það hafi verið gert áður en stefndi hafi lýst yfir riftun leigusamnings sé þegar af þeirri ástæðu ljóst að þetta atriði geti ekki verið forsenda riftunar. 4. Stefndi hafni því að hann hafi framselt réttindi sín samkvæmt leigusamningi aðila. Stefndi komi fram í einu og öllu gagnvart stefnanda sem leigutaki og megi sjá á gögnum málsins að stefnandi sjálfur líti ekki öðruvísi á. Rekstur ferðaþjónustu stefnda fari hins vegar fram í einkahlutafélaginu Jökulsárlón ferðaþjónusta ehf. sem stefndi eigi einn. Í því felist ekki framsal á leigusamningnum heldur rekstrarfyrirkomulag sem varði stefnda einan. Leigusamningurinn geri beinlínis ráð fyrir því að stefndi hafi rekstur sinn í einkahlutafélagi, sbr. 7. gr. Jafnframt sé ljóst að Fjölnir Torfason rak starfsemi sína í þessu einkahlutafélagi. Ef svo ólíklega fari að fallist verði á sjónarmið stefnanda um framsal á réttindum samkvæmt samningnum, sé ljóst af tómlæti stefnanda að ákvæði 6. gr. samningsins hafi ekki verið veruleg forsenda leigusamnings af hans hálfu. Þá hafi stefnandi enga hagsmuni af einu rekstrarformi umfram öðru. 5. Stefndi hafni órökstuddum og algerlega ósönnuðum ásökunum stefnanda um að stefndi hafi boðið upp á myndatökur í atvinnuskyni á lóninu. Stefndi hafi ávallt vísað öllum sem óskað hafi eftir leyfi til myndatöku í atvinnuskyni á stefnanda í samræmi við 5. gr. leigusamnings. 6. Endurnýjun svokallaðra stöðuleyfa hafi aldrei verið til umræðu af hálfu leigusala eða sveitarfélagsins. Sveitarfélagið hafi ekki gert athugasemd við fyrirkomulag á svæðinu en hafi haft leyfismál til almennrar skoðunar, þó ekki fyrr en frá árinu 2011. Telji stefndi augljóst að þetta atriði skipti engu máli og hafi stefnandi enga hagsmuni af því umfram stefnda að leyfi sveitarfélagsins fyrir starfsemi stefnda liggi fyrir. Þá áhættu beri stefndi alfarið sjálfur. Eins og áður sé lýst hafi stefndi tekið við mannvirkjum og lausafé vegna rekstursins við Jökulsárlón í því sama réttarástandi og enn sé til staðar, með tilliti til stöðuleyfa og fleiri þátta. Vanhöld að þessu leyti séu ekki veruleg vanefnd á samningi aðila og varði ekki riftun á samningnum þótt stöðuleyfi hafi ekki verið endurnýjuð. Stefndi hafi hins vegar ekki þurft að óska eftir leyfi byggingaryfirvalda vegna framkvæmda á svæðinu því engar leyfisskyldar framkvæmdir hafi átt sér stað á svæðinu eftir að stefndi hafi byrjað þar rekstur og hafi tekið svæðið á leigu. Þau mannvirki sem talin séu upp í bréfi sveitarfélagsins, dags. 27. október 2011, eigi rætur að rekja til þess tíma áður en stefndi hafi leigt svæðið, sbr. 1. gr. leigusamnings. Þá sé förgun olíu á svæðinu ekki með ólögmætum hætti og athugsemdalaus af hálfu stefnanda fram til þessa. Stefndi hafi því í engu brotið gegn 3. gr. leigusamningsins. Ítreki stefndi það sem áður hafi komið fram að öll mannvirkin á svæðinu séu þau sömu og Fjölnir Torfason hafi notað í atvinnustarfsemi sinni. Stefndi árétti að eigendur jarðarinnar Fells eigi fullan rétt til tekjuöflunar og landnýtingar á jörðinni utan þess svæðis sem stefndi hafi á leigu, að gættum meginreglum eignarréttar um samþykki fyrir ráðstöfun réttinda í sérstakri sameign. Engin áform um slíkt hafi þó verið kynnt stefnda sem stærsta einstaka eiganda sameignarlandsins. Einu hugmyndir stefnanda um auknar tekjur af jörðinni sýnist felast í því að tvíleigja það land sem stefndi hafi nú þegar til umráða og þar að auki undir samkeppnisrekstur! Það hafi fráleitt verið grundvallarforsenda stefnanda fyrir samningnum við stefnda að fleiri aðilum yrði leigð aðstaða við lónið. Aldrei hafi verið getið um slíka fyrirætlan í samningaviðræðum aðila og samningurinn sem lögmaður stefnanda hafi samið beri slíkt ekki með sér. Það hefði enda stangast á við leigusamning aðila og þá hagsmuni sem stefnda hafi verið ætlaðir með samningnum. Með vísan til þess sem hér hafi verið rakið, málavaxta að öðru leyti og hinnar ólögfestu meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda og meginreglna kröfuréttar um að vanefnd verði að vera veruleg til þess að rifta gildum samningi sé ljóst að engin skilyrði séu til riftunar stefnanda á leigusamningi aðila. Stefndi hafni alfarið því sem fram komi í stefnu um að ætlaðar vanefndir hans hafi haft veruleg áhrif á stefnanda, m.a. með því að stefndi hafi komið í veg fyrir tekjuöflun fyrir landeigendur. Stefndi telji þetta fjarstæðukennda röksemdafærslu, enda augljóst að stefndi, sem einn af sameigendum jarðarinnar, þurfi að samþykkja allar ráðstafanir um frekari leigu á svæðinu. Þá stangist þessi fullyrðing stefnanda á við yfirlýsingu hans um að hann hafi árum saman ráðstafað landinu með margvíslegum samningum. Stefnandi hafi hingað til aldrei kynnt neinar tekjuöflunarhugmyndir fyrir stefnda. Það eina sem stefnandi hafi vísað til sé missir leigutekna frá MVI ehf. vegna hluta svæðisins, en sá leigusamningur sé að mati stefnda ógildur þegar af þeirri ástæðu að samþykki stefnda fyrir honum hafi ekki verið aflað. Með vísan til framangreinds beri dóminum því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um staðfestingu á riftun af hans hálfu frá árinu 2012. Um leið falli niður tilefni til að fallast á skaðabótakröfu stefnanda sem sett sé fram sem aðalkrafa. Fari svo ólíklega að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi vanefnt leigusamning aðila svo verulega að stefnanda yrði alla jafna viðurkenndur réttur til riftunar beri dómnum eftir sem áður að sýkna stefnda vegna tómlætis stefnanda. Að mati stefnda eigi 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 við um samningssamband aðilanna, hvort sem henni sé beitt með lögjöfnun eða með vísan til þess að um sé að ræða ólögfesta reglu leiguréttarins. Í bréfum stefnanda til stefnda, að minnsta kosti frá árinu 2010, komi ítrekað fram að stefnandi telji að stefndi hafi brotið gegn samningi aðila, án þess þó að brotin væru nánar tilgreind. Hafi stefnandi viljað neyta réttar síns til riftunar á samningi aðila hafi honum borið að gera það strax, eða í síðasta lagi innan tveggja mánaða frá því að honum hafi orðið kunnugt um þau atvik sem hann sjálfur kjósi að skilgreina sem vanefnd af hálfu stefnda, sbr. 2. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994. Stefnandi hafi þannig glatað riftunarrétti sínum fyrir tómlæti og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda. Skaðabótakröfu, eins og henni sé lýst í stefnu, mótmæli stefndi sérstaklega. Stefndi veki athygli á því að skaðabótakrafan sé svo vanreifuð og óljós að mögulega beri að vísa henni frá dómi án kröfu. Hagsmunir stefnda séu aftur á móti þeir að fá sýknu af hinum fráleita málatilbúnaði stefnanda og krefjist hann þess vegna ekki frávísunar þó svo að á þennan annmarka sé bent. Stefnandi byggi tjón sitt í fyrsta lagi á missi tekna af starfsemi MVI ehf. á árunum 2010 og 2011. Leigusamningur stefnanda við MVI ehf. hafi aftur á móti aldrei öðlast gildi því samþykki stefnda hafi skort. Samþykki allra sameigenda þurfi fyrir gerð leigusamnings þessa efnis um jörðina, sbr. meginreglur íslensks eignarréttar um sérstaka sameign. Komi þar bæði til form- og efnisreglur. Stefndi geti ekki borið skaðabótaábyrgð á efndum ólögmæts samnings stefnanda við MVI ehf. sem þar að auki hafi gengið í berhögg við samningsbundin réttindi stefnda. Stefnda hafi sem einum sameigenda jarðarinnar Fells, og þar að auki þeim stærsta, verið í sjálfsvald sett hvort að hann féllist á að gera samninga um landnot við þriðja mann. Aðra aðkomu hafi stefnandi ekki átt að málinu og verði hann fráleitt gerður skaðabótaskyldur á þeim grundvelli. Ætluð bótakrafa sé að öðru leyti algjörlega vanreifuð tölulega og því jafnframt mótmælt á þeim grundvelli. Í öðru lagi sé það þannig að ætlað tjón stefnanda vegna rekstrar á slöngubátum á árunum 2012-2013 megi skilja sem svo að það verði rakið til þess að stefndi hafi með höndum slöngubátaútgerð sem ekki hafi verið samið um. Slöngubátar hafi verið notaðir til siglinga á lóninu frá því löngu áður en stefndi hafi byrjað rekstur sinn. Leigusamningur aðila geri því ráð fyrir slöngubátaútgerð stefnda. Leigufjárhæð hafi auk þess ekki tekið mið af tilteknum fjölda eða tegundum báta og sé fullyrðing stefnda um annað ósönnuð og tjónið algerlega vanreifað. Í þriðja lagi hafi stefnandi ekki orðið fyrir nokkru tjóni vegna fjórða hjólabáts stefnda, líkt og hann byggi á. Leigufjárhæð skv. samningi aðila hafi ekki tekið mið af tilteknum fjölda báta, tegundum eða umsvifum hvað það varði. Fullyrðing stefnda um annað sé ósönnuð. Skaðabótakrafa stefnda sé algerlega vanreifuð að þessu leyti. Loks styðji stefnandi kröfu sína við ætlað tjón vegna ætlaðra aukinna afnota innan og utan deiliskipulags svæðis á tilgreindu árabili. Miði hann við 75% af umsaminni leigu vegna stærðar þess landsvæðis sem stefndi sé í stefnu talinn hafa tekið undir starfsemina. Engin tilraun sé gerð til þess að útlista nánar þetta reikningsdæmi eða sýna með einhverjum hætti til hvaða svæðis stefnandi vísi. Stefndi mótmæli öllum útreikningi skaðabótakröfu með vísan til málsatvika og þeirra málsástæðna sem þegar séu raktar, en eins og áður segi sé starfssvæði stefnda það sama og alltaf hafi verið. Stefnandi hafi ekki gert nokkra tilraun til þess að sanna tjón sitt með þeim úrræðum sem honum séu tæk að lögum og sé tjónið því algerlega ósannað og vanreifað. Það undirstriki síðan þær ógöngur sem stefnandi sé kominn í með málatilbúnað sinn allan og ætlaðan bótagrundvöll að engar kröfur séu gerðar á hendur stefnda vegna ársins 2013 en allt það ár hafi starfræksla stefnda farið fram með óbreyttum hætti og í samræmi við samning aðila frá 2000. Samt byggi stefnandi á því að réttaráhrif riftunar miðist við 30. ágúst 2012. Þetta helgist auðvitað af þeirri óþægilegu staðreynd fyrir stefnanda að hann hafi þrátt fyrir umrædda riftun haldið áfram og athugasemdalaust að vinna eftir samningi aðila sem gildur væri, þ.á m. innheimt leigu vegna áranna 2012 og 2013. Svo sem fyrr sé rakið og byggt á af stefnda hálfu leiði þessi óumdeilda staðreynd þá þegar til þess að framkomin riftun stefnda frá 30. ágúst 2012 sé fullkomið nullitet að lögum. Að mati stefnda verði dómurinn einnig að hafna varakröfu stefnanda með vísan til málsatvika og þeirra málsástæðna sem þegar séu raktar. Stefnandi byggi fyrst og fremst á því til stuðnings varakröfu sinni að grundvallarforsenda hans fyrir leigusamningnum við stefnda hafi verið deiliskipulagið frá árinu 1988. Haldi stefnandi því fram að með nýju deiliskipulagi sem samþykkt hafi verið sumarið 2013 sé stefnanda gert óheimilt að leigja stefnda það landsvæði sem honum hafi verið leigt á sínum tíma. Að mati stefnda sé verulega erfitt að átta sig á þessari málsástæðu stefnanda. Þannig verði ekki séð að deiliskipulag frá árinu 1988 hafi verið forsenda samningsins frá árinu 2000 og að forsendan hafi falist í því að ekki mætti gera breytingu á deiliskipulaginu. Sé þetta fráleitt sjónarmið af hálfu stefnanda, enda skipulagsvald alfarið á höndum sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum skipulagslaga nr. 123/2010 og ekki nema að verulega takmörkuðu leyti á færi aðila þessa máls að hafa áhrif á þá vinnu, hvað þá ákvarðanir, sveitarfélagsins. Þá virðist stefnandi byggja á því að óheimilt sé samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi að leigja stefnda það landsvæði sem honum hafi verið leigt á sínum tíma. Þessu hafni stefndi alfarið. Tilgangur hins nýja deiliskipulags sé ekki að banna þá starfsemi sem nú sé á svæðinu. Þvert á móti sé tilgangurinn sá að skilgreina ramma um mannvirkjagerð og aðgerðir svo hægt sé að taka á móti vaxandi fjölda ferðamanna án þess að spilla svæðinu, eins og komi fram í greinargerð deiliskipulagsins. Starfsemi stefnda sé að öllu leyti í samræmi við hið nýja deiliskipulag sem geri ráð fyrir að núverandi þjónustubygging verði fjarlægð og húsrými í þjónustuhlaði stækkuð verulega til að mæta vaxandi gestafjölda og breyttum hugmyndum um viðbúnað og framboð á þjónustu. Segi jafnframt í skipulagsuppdrætti deiliskipulagsins að við fjarlægingu eldri þjónustubyggingar og bílastæða eigi bæjarstjórn Hornafjarðar að semja við eigendur og rekstraraðila um tímamörk þessa. Samkvæmt þessu sé augljóst að rekstur stefnda á svæðinu sé alls ekki í ósamræmi við deiliskipulagið. Þvert á móti sé gert ráð fyrir núverandi starfsemi og núverandi mannvirkjum en að samið verði um að fjarlægja mannvirkin þegar fram líði stundir. Órökstudd sé fullyrðing í stefnu um að stefnanda sé óheimilt að lögum að leigja svæðið við lónið undir starfsemi stefnda. Engin lög banni slíka leigu. Leigusamningur aðila sé ekki bundinn við þágildandi deiliskipulag þótt vísað hafi verið til þess í samningnum til skýringar. Deiliskipulagið frá 1988 hafi ekki verið forsenda stefnanda fyrir leigusamningi við stefnda. Stefndi hafi unnið mjög að framgangi nýs deiliskipulags enda í þágu reksturs hans að uppbygging fari fram á svæðinu. Í því ljósi og eftir að fyrir hafi legið drög að nýju deiliskipulagi hafi stefndi átt í viðræðum við stefnanda, án allra skuldbindinga, um mögulegan nýjan leigusamning til lengri tíma. Þær viðræður hafi ekki á neinn hátt raskað gildi fyrirliggjandi samnings og það geri nýtt deiliskipulag ekki heldur. Þrautavarakröfu sína styður stefnandi við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga en einnig við þær málsástæður sem hann telji að leitt geti til vanefndaúrræða af hans hálfu og aðal- og varakrafa hans styðjist við. Með vísan til þess sem að framan sé rakið telji stefndi sýnt að hafna verði þrautavarakröfu stefnanda. Málatilbúnaður stefnanda til stuðnings þrautavarakröfu hans sé fullkomlega óskiljanlegur. Stefnandi haldi því fram að það hafi verið forsenda hans fyrir leigugjaldinu á sínum tíma að samningurinn tæki eingöngu til „hluta deiliskipulagða svæðisins svo hægt væri að afla frekari leigutekna“. Stefnandi haldi því síðan áfram og fullyrði að vöxtur í starfsemi stefnda sé vegna þess að hann jók umsvif sín og tók til sín stærra landsvæði. Stefndi hafni alfarið þessum málatilbúnaði. Í fyrsta lagi bendi stefndi á að stefnandi kjósi vísvitandi að horfa framhjá þeirri staðreynd í málatilbúnaði sínum, sem honum sé fullkunnugt um, að vöxtur í starfsemi stefnda sé að mestu leyti aukningu ferðamanna að þakka. Starfsemi stefnda felist aðallega í því að sigla með erlenda ferðamenn um Jökulsárlón og sé því augljóst að aukning ferðamanna hafi haft jákvæð áhrif á rekstur hans. Í þessu sambandi skuli þó minnt á að samkvæmt samningnum hafi það verið stefndi sem borið hafi alla áhættuna af þeim óvissuþætti sem fjöldi ferðamanna sé. Fjöldi ferðamann hafi verið breytilegur á leigutímanum. Stundum hafi ferðamönnum fjölgað en stundum fækkað á milli ára. Stefndi telji því fráleitt af hálfu stefnanda að halda því fram að aukin velta í starfsemi hans sé tilkomin vegna þess að hann hafi tekið til sín stærra landsvæði undir starfsemi sína en horfa alfarið framhjá aðaláhrifaþættinum, sem sé fjölgun ferðamanna. Í öðru lagi hafi stefndi ekki sölsað undir sig svæði sem hann hafi ekki á leigu samkvæmt leigusamningi aðila, eins og stefnandi haldi fram. Þvert á móti sé um nákvæmlega sama svæði að ræða og hafi verið notað til þessa atvinnureksturs um árabil. Í þriðja lagi sé því hafnað að stefndi standi í vegi fyrir tekjuöflun á svæðinu. Eins og áður sé rakið þurfi stefndi, sem stærsti sameigandi jarðarinnar Fells, að samþykkja allar ráðstafanir um frekari leigu á svæðinu. Stefnandi hafi ekki kynnt neinar tekjuöflunarhugmyndir fyrir stefnda. Það eina sem stefnandi hafi bent á sé að hann hafi misst af leigutekjum MVI ehf. vegna hluta svæðisins, en eins og áður segi sé sá leigusamningur ógildur þegar af þeirri ástæðu að samþykkis stefnda fyrir honum hafi ekki verið aflað. Í fjórða lagi verði ekki fallist á það að leigusamningi sé vikið til hliðar, í heild eða hluta, með vísan til aðstæðna sem stefnandi hafi ekki mátt sjá fyrir við gerð leigusamnings eins og þrautavarakrafa stefnanda virðist byggja á að hluta. Í því sambandi sé rétt að árétta að samningar um leigu til 25 ára hafi tekist eftir langar og ítarlegar viðræður um fjárhæð leigu og leigutíma. Hið leigða svæði hafi þá verið í útleigu um árabil. Stefnandi hafi haft mikla reynslu af leigu svæðisins og þeim rekstri sem þar hafi verið í mörg ár. Sú yfirburðastaða stefnanda yfir stefnda, þekking stefnanda á svæðinu og reynsla hans af útleigu svæðisins útiloki með öllu að stefnandi geti nú borið fyrir sig einhvers konar forsendubrest sem leiða eigi til þess að 2. gr. leigusamningsins verði vikið til hliðar með dómi og stefnanda ákvarðað hærra leigugjald með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekkert í aðdraganda samninga aðila geti leitt til ógildingar á ákvæðum samningsins. Þá hafi engin þau atvik orðið eftir að samningar tókust sem leitt geti til ógildingar samningsins eða einstökum ákvæðum hans. Með vísan til málavaxta, þeirra er lúti að umfangi starfseminnar við lónið fyrr og nú, sé útilokað að nokkuð í rekstri stefnda geti leitt til þess að vikið sé frá ótvíræðum ákvæðum leigusamnings aðila. Tekjuaukning stefnda stafi af fjölgun ferðamanna. Þess háttar breyting á högum leigutaka geti aldrei orðið tilefni til riftunar eða ógildingar leigusamnings nema samningurinn hafi byggst á forsendu um tilteknar tekjur og um það hafi verið samið með skýrum hætti. Því sé ekki til að dreifa í þessu máli. Stefndi telji að þessi þrautavarakrafa stefnanda sé augljós tilraun hans til þess að fá hlutdeild í aukinni veltu stefnda sem stafað hafi af fjölgun ferðamanna og aðhaldi í rekstri stefnda. Þessi fyrirætlan stefnanda skíni raunar í gegnum allan hans málatilbúnað og lýsi þá eingöngu vonbrigðum stefnanda yfir því að hafa að eigin dómi samið af sér í samningunum við stefnanda árið 2000. Samningum þar sem stefnandi hafi verið í yfirburðarstöðu. Þessi grundvallarforsenda stefnanda sé hins vegar að lögum með öllu óeðlileg og ómálefnaleg og geti ekki orðið grundvöllur fyrir því að víkja til hliðar gildum samningi milli aðila. Dómurinn geti því ekki annað en hafnað þrautavarakröfu stefnanda eins og öðrum dómkröfum hans. Ef svo ólíklega færi að fallist yrði á umrædda kröfu stefnanda krefjist stefndi þess að leigufjárhæðin verði ákveðin mun lægri en 30.000.000 krónur. Stefnandi hafi ekki gert neina tilraun til þess að sanna hvers vegna sú fjárhæð teljist sanngjörn með hliðsjón af atvikum málsins. Telji stefndi enda fráleitt að ætlaðar og lögmætur forsendur stefnanda hafi brostið svo verulega að réttlæti u.þ.b. tuttuguföldun á leiguverðinu. Um lagarök vísi stefnandi til ólögfestrar meginreglu samningarréttar um skuldbindingargildi samninga, meginreglna kröfuréttar um vanefndarúrræði, riftun og tómlæti, meginreglna eignarréttar um sérstaka sameign, húsaleigulaga nr. 36/1994, einkum 2. mgr. 61. gr., laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og ólögfestra meginreglna leiguréttar um áhrif tómlætis leigusala. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Við munnlegan málflutning var bókað í þingbók um mótmæli stefnda við nýrri málsástæðu stefnanda sem komið hafi fram við munnlegan málflutning um að stefndi hafi framleigt Jökulsárlóni ehf. umrætt landsvæði. Taldi hann málsástæðu í þessa veru of seint fram komna. IV Stefnandi krefst þess aðallega að staðfest verði riftun á samningi málsaðila sem hann lýsti yfir 30. ágúst 2012 og stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi vanefnt samning aðila verulega hvort sem litið sé til einstakra vanefndatilvika eða samningsins í heild. Fyrst er til þess að líta að mat á því hvort samningur aðila hafi verið vanefndur og þá í kjölfarið hvort þær vanefndir geti talist verulegar verður að byggja á efni þess samnings sem aðilar undirrituðu 23. október 2000. Verður og við túlkun samningsins að líta til almennra sjónarmiða um túlkun slíkra gerninga. Skiptir hér m.a. máli sú meginregla að samningsákvæði ber að túlka með hliðsjón af vitneskju samningsaðila um samningsforsendur gagnaðila síns og skyldu beggja til að ganga til samninga með hliðsjón af sjónarmiðum um sanngirni og góða trú. Stefndi gerði eins og áður er rakið, kaupsamning sem laut að yfirtöku hans á rekstri fyrirtækis sem selur útsýnissiglingar með ferðafólk á Jökulsárlóni á Breiðamerkursandi, með bækistöðvar í landi jarðarinnar Fells. Hafði þessi starfsemi farið fram um árabil með vitneskju stefnanda og hafði hann þegið leigugreiðslur fyrir. Verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi, með hliðsjón af framangreindu, verið í þeirri stöðu við samningsgerð við stefnda, sem nýlega hafði fest kaup á umræddum rekstri, að vera sá aðili sem betur hafi átt að þekkja aðstæður og umbúnað. Er það mat dómsins að miðað við þessar aðstæður verði ekki talið að stefnandi geti gagnvart stefnda réttilega byggt á því að sá rekstur sem stefndi keypti hafi verið í því horfi að verið hafi í andstöðu við samning aðila. Það er því mat dómsins að stefndi hafi mátt treysta því að honum væri heimilt á grundvelli samningsins að halda áfram þeim rekstri sem hann keypti. Liggur ekkert fyrir í málinu sem bendir til þess að stefnandi hafi í öndverðu beint áskorunum til stefnda um að breyta þyrfti rekstrinum þannig að hann félli að deiliskipulagi frá 1988 eða að hann hafi upplýst um það við samningsgerðina. Þá liggur ekki fyrir að opinberir aðilar hafi gert athugasemdir við starfsemina. Verður ekki annað séð en að öll þau mannvirki sem stefndi festi kaup á og finna má á starfssvæði hans hafi verið reist áður en hann keypti reksturinn. Liggur ekki fyrir að hann hafi aukið umsvif sín á svæðinu með framkvæmdum og verða fullyrðingar stefnanda í þessa veru að teljast ósannaðar. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á hvaða hluta hins deiliskipulagða svæðis hann telji með réttu vera í leiguumráðum stefnda og hvaða hluta utan þeirra. Þá hefur hann ekki tilgreint hvaða landsvæði stefndi hafi tileinkað sér, innan hins deiliskipulagða svæðis, í andstöðu við samning aðila. Með hliðsjón af framaburði Fjölnis Torfasonar verður að telja sýnt að notkun hjólabáta á vegslóða að Hjólabátavík og Lækjarvík hefur verið tíðkuð löngu áður en stefndi festi kaup á rekstrinum. Hefur stefndi engum sönnunargögnum teflt fram sem hnekkja umræddri frásögn Fjölnis. Er það því mat dómsins að heimild til umræddrar notkunar hafi í raun falist í samningi aðila. Verður ekki talið að stefnandi geti með réttu byggt á því í þessu sambandi að mismunur er á milli þeirrar landnýtingar sem greinir í deiliskipulagi frá árinu 1988 og þess ástands sem uppi var þegar stefndi keypti reksturinn. Er það mat dómsins að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um þessi frávik frá ákvæðum deiliskipulags og hefði borið að gera stefnda strax viðvart hygðist hann gera kröfu til breytingar á rekstri í tilefni af þessu. Með vísan til þess sem að framan greinir er það mat dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi tekið undir starfsemi sína meira landsvæði en samið var um í upphafi. Þá er ekki fallist á með stefnanda að not stefnda á vegarslóða utan hins deiliskiplagða svæðis til aksturs hjólabáta á leið frá landgangi að þeim stað sem hjólabátar fara ofan í lónið geti talist vanefnd á samningi aðila enda mátti stefnanda vera ljóst að umræddur vegslóði væri þegar nýttur í þessu skyni þegar stefndi festi kaup á rekstrinum og gerði samning við stefnanda. Þá verður ekki séð að stefndi hafi staðið í neinum framkvæmdum í andstöðu við gildandi deiliskipulag en þvert á móti hafi allur búnaður og byggingar þegar verið til staðar þegar hann festi kaup á rekstrinum. Hefði stefnanda borið að vekja athygli stefnda á annmörkum að þessu leyti við gerð samningsins, teldi hann þá vera fyrir hendi, en geti ella ekki síðar byggt á sem vanefnd sem heimili riftun samningsins. Í leigusamningi aðila kemur fram í 1. gr. að hann sé gerður milli stefnanda sem fari með hagsmuni eigenda 89,6417% og stefnda sem sé eigandi 10,3583% jarðarinnar. Felur samningurinn því í sér samkvæmt efni sínu að allir sameigendur jarðarinnar hafi verið að ráðstafa umræddum hagsmunum þannig að stefndi tæki yfiráð þeirra gegn gjaldi. Hinn umdeildi samningur getur því ekki talist sambærilegur þeim samningi sem stefnandi gerði, án aðkomu stefnda, við MVI ehf. Fallist er á með stefnda að ekki verði litið svo á að synjun hans á því að umrætt félag fengi stöðuleyfi á austurbakka Jökulsárlóns, í samræmi við nefndan leigusamning, feli í sér vanefnd á leigusamningi hans við stefnda. Ber umræddur leigusamningur aðila frá 23. október 2000 ekki með sér að stefndi hafi með honum afsalað sér þeim rétti sem hann nýtur sem landeigandi og er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að orðalag bréfs sem hann sendi sameigendum 3. maí 2000 verði talið fela í sér loforð í þessa veru. Er því litið svo á að sú deila sem staðið hefur með aðilum vegna leigusamnings stefnanda við MVI ehf. geti ekki talist varða sakarefni máls þessa og að stefnandi geti ekki með réttu sótt röksemdir fyrir riftunaryfirlýsingu sinni til þeirra samskipta. Er því með öðrum orðum ekki unnt að líta svo á að með afstöðu sinni varðandi framangreind atriði sé stefndi að taka undir sig ríkari hagsmuni, eða stærra landsvæði, en hann samdi um afnot af við stefnanda. Í gögnum málsins liggur fyrir að rekstur þeirrar ferðaþjónustu sem stefndi festi kaup á var í einkahlutafélagi. Er einnig vísað til þess félags í samningi aðila og kveðið á um að nafni þess skuli breyta fyrir tiltekinn tíma. Af þessu má sjá að stefnanda var fullkunnugt um umrætt rekstrarfyrirkomulag. Getur hann því ekki með réttu byggt á því nú að í þessu fyrirkomulagi felist brot á banni við framsali réttinda samkvæmt samningnum. Er því ekki fallist á að stefndi hafi vanefnt samning aðila að þessu leyti. Ósannað er í málinu að stefndi hafi boðið upp á myndatökur í atvinnuskyni í andstöðu við 5. gr. samnings aðila enda hefur stefnandi engin gögn lagt fram til stuðnings málsástæðum sínum í þessa veru. Þá byggir stefnandi á því að kaup stefnda á fjórða hjólabátnum árið 2006 og sala á ferðum með slöngubátum frá árinu 2011 feli í sér brot gegn fyrirmælum 4. gr. samnings aðila um að leigutaki skuli leita samþykkis leigusala, áður en hann sæki um leyfi til viðkomandi yfirvalda til að breyta rekstri sínum og/eða auka umsvif sín á landinu. Þá vísar stefnandi til þess í þessu sambandi að ársreikningar Ferðaþjónustunnar Jökulsárlóni ehf. sýni að hagnaður hafi aukist verulega og auk þess liggi fyrir að gríðarleg fjölgun hafi verið á ferðamönnum síðari ár. Tengir stefnandi þessar málsástæður sínar einnig fullyrðingum um aukin landnot sem fyrr er fjallað um. Með samningi aðila veitti stefnandi stefnda réttindi m.a. til að sigla með ferðamenn um Jökulsárlón gegn árlegu leigugjaldi að fjárhæð 1.400.000 krónur, sem hækka skyldi til samræmis við tilgreinda vístölu. Samningurinn var tímabundinn til 25 ára. Í samningnum er ekki uppsagnarákvæði og heldur ekki kveðið á um að endurgjaldið sé með einhverjum hætti tengt afkomu þess rekstrar sem stefndi hugðist hafa með höndum við lónið. Þá er hvergi vísað til þess í samningi aðila að gengið sé út frá tilteknu sætaframboði í þeim siglingum sem stundaðar séu. Það er mat dómsins að með hliðsjón af framangreindu standi ekki rök til þess að telja kaup á fjórða hjólabátnum breytingu á rekstri sem verið hafi óheimil nema með samþykki stefnanda og þá gegn hækkun á leigugreiðslu. Þá verður og ekki horft framhjá því að slöngubátar voru nýttir í rekstri þeim sem stefnandi festi kaup á og bar vitnið Fjölnir um að utan háannatíma hafi slíkir bátar alla tíð verið notaðir til farþegaflutninga. Er því ekki fallist á að með því að hefja sérstakar kynningar á slíkum siglingum á árinu 2011 hafi stefndi vanefnt samning aðila eða gerst brotlegur við ákvæði 4. gr. samningsins. Varðandi umrædda málsástæðu stefnanda verður að hafa skýrlega í huga að megintilgangur samnings aðila var að veita stefndi heimild til rekstrar útsýnissiglinga um Jökulsárlón gegn greiðslu tiltekinnar leigu til sameigenda hans að jörðinni Felli. Hvergi er í þeim samningi vísað til þess að leigufjárhæð skuli taka mið af hagnaði stefnda af rekstri sínum. Verður með vísan til þess sem að framan greinir að hafna því að stefndi hafi vanefnt samning aðila með framagreindri háttsemi. Fyrir liggur að stefndi breytti ekki nafni einkahlutafélagsins Jökulsárlón fyrir 1. janúar 2001 eins og mælt var fyrir um í 7. gr. samnings aðila. Ákvæðið mælir ekki fyrir um að orðið Jökulsárlón megi ekki koma fyrir í nafninu eins og stefnandi virðist telja og er því ekki unnt að fallast á að í ákvæðinu felist bann við notkun orðsins í nafni umrædds félags. Stefndi var ekki minntur á umrædda samningsskyldu sína fyrr en mörgum árum eftir að samningur aðila komst á. Stefndi brást ekki við fyrr en að nokkrum tíma liðnum en fyrir liggur að nafninu var breytt í Ferðaþjónustan Jökulsárlóni ehf. 8. febrúar 2013. Sú vanefnd sem í þessu getur falist, annars vegar sem lítur að þeim drætti sem varð á því að nafninu var breytt og hins vegar hvort breytingin sé að fullu í samræmi við áskilnað ákvæðisins, getur ekki talist það veruleg að heimilað gæti riftun. Þá eru enginn liður skaðabótakröfu stefnanda sem talist getur leiddur af tjóni vegna umræddra vanefndar. Eru því ekki efni til að fjalla sérstaklega um það hvort krafa stefnanda vegna nafnbreytingarinnar gæti talist fallin niður fyrir tómlæti. Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi vanefnt leigusamning aðila verulega þannig að riftun geti varðað. Verður því hafnað aðalkröfu hans um staðfestingu á riftun sem hann lýsti yfir 30. ágúst 2012. Er þá ekki tilefni til að fjalla sérstaklega um það hvort réttaráhrif riftunar hafi fallið niður vegna útgáfu stefnanda á reikningi til stefnda á árinu 2013. Framangreind niðurstaða og áður raktar röksemdir leiða og til þess að sýkna verður stefnanda af skaðabótakröfu stefnanda. Stefnandi byggir á því til vara að ógilda beri samning aðila þar sem forsendur samningsins séu brostnar. Vísar stefnandi einkum til þess að með því að nýtt deiliskipulag hafi tekið gildi 31. ágúst 2013 sé brostin forsenda fyrir leigusamningi aðila þar sem stefnanda sé að lögum óheimilt að leigja stefnda hið umdeilda svæði. Fallist er á með stefnda að tilvísun leigusamnings aðila til þágildandi deiliskipulags verði ekki túlkuð með þeim hætti að sú breyting á deiliskipulagi sem gerð hefur verið feli í sér forsendubrest á þann hátt að stefnandi geti vikið sér undan gildi samningsins. Verður hér að hafa í huga að aðilar hafa unnið sameiginlega að gerð hins nýja skipulags og er því m.a. ætlað að ramma betur inn starfsemi á svæðinu og stuðla að uppbyggingu þess. Verður krafa stefnanda um ógildingu samnings aðila á þessum grundvelli ekki tekin til greina. Loks krefst stefnandi þess að öðrum kröfum hans frágengnum að ákvæði samnings aðila um endurgjald fyrir hið leigða landsvæði verði vikið til hliðar og árlegt leigugjald verði ákveðið 30.000.000 krónur eða önnur lægri fjárhæð að mati dómsins. Vísar stefnandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þessu til stuðnings. Byggir stefnandi á því að tekjur stefnda hafi aukist verulega á undanförnum árum og fjöldi ferðamanna margfaldast og telur að þetta leiði af sér aukinn ágang á landið. Þá sé það sanngjarnt að landeigendur njóti réttmæts arðs af landi sínu. Eins og fyrr greinir eru engin ákvæði um endurskoðun leigugjalds í samningi aðila og ekki er þar fyrir að fara tengingu leigugjalds við afkomu rekstrar stefnda. Á hinn bóginn er mælt fyrir um hækkun gjaldsins í samræmi við tilgreinda vísitölu. Þegar einnig er haft í huga að samningur aðila var ritaður af lögmanni stefnanda þykir ekki varhugavert að leggja til grundvallar að stefnandi hafi átt að vera vel meðvitaður um efni þess samnings sem gerður var. Hafi aðilar báðir tekið á sig áhættu um framtíðarþróun rekstrar við Jökulsárlón sem þeir verði annaðhvort að bera hallan af eða njóta af hagnaðar eftir atvikum. Rekstur stefnda hefur samkvæmt gögnum málsins gengið vel og skilað hagnaði. Er fallist á það með honum að eins og samningi aðila er háttað sem og með hliðsjón af atvikum séu ekki efni til að víka endurgjaldsákvæði samningsins til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður þrautavarakrafa stefnda því ekki heldur tekin til greina. Með vísan til þess sem að framan greinir verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, með hliðsjón af umfangi málsins, sú fjárhæð sem nánar greinir í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti málið Hermann Jónasson hdl., en af hálfu stefnda flutti málið Víðir Smári Petersen hdl. fyrir hönd Karls Axelssonar hrl. Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Einar Björn Einarsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Sameigendafélags Fells, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 532/2010
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að K hefði forsjá dóttur málsaðila til bráðabirgða þar til dómur gengi í forsjármáli þeirra, sem og niðurstaða um umgengnisrétt og meðlagsgreiðslur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2010, þar sem skorið var úr ágreiningi aðilanna um forsjá dóttur þeirra til bráðabirgða, umgengni við hana og greiðslu meðlags. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfum varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 292/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. apríl 2016, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. apríl2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. maí 2016 klukkan 16. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, til var að úrskurðurinn verði staðfestur, enað því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en sóknaraðilikrefst.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar erfallist á að fullnægt sé skilyrðum c.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti áframgæsluvarðhaldi. Fyrir liggur að ólokið er nokkrum málumvarnaraðila. Samkvæmt því verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og húner fram sett. Dómsorð:Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 6. maí 2016 klukkan 16. Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 8. apríl 2016.Lögreglustjórinn í Vestmannaeyjum hefurkrafist þess að X, kt. [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. maí 2016, klukkan 16:00.Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðhenni verði hafnað, en krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaðurskemmri tími. Lögreglustjóri krefst þess að kærða verðigert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, en hann var úrskurðaður í HéraðsdómiSuðurlands þann 13. mars sl., í gæsluvarðhald til dagsins í dag að telja, nánartiltekið til kl. 16:00. Áðurnefndur úrskurður var staðfestur í Hæstarétti þann21. mars sl., sbr. mál réttarins nr. 220/2016. Vísar lögreglustjóri til þess aðenn megi ætla að kærði muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið írefsivörslukerfinu. Þá liggi fyrir að kærði hafi rofið í verulegum atriðumskilyrði sem honum hafa verið sett með dómi frá 17. september 2015 . Í greinargerð lögreglustjórans kemur fram aðeftirtalin mál séu annað hvort enn í rannsókn eða dómur ekki fallinn. Írannsókn séu enn mál lögreglu nr. 319-2016-[...], 319-2016-[...] og319-2016-[...], en rannsókn sé á lokastigi:Mál nr.319-2016-[...]: Málavextir eru þeirhelstir að lögreglu hafi kl. 03:36 laugardaginn 12. mars sl., borist tilkynning frá dyravörðum áskemmtistaðnum [...] um að brotaþoli væri þar í tökum dyravarða. Atvikum hafiverið lýst þannig á vettvangi að brotaþoli hafi verið laminn af þremur mönnuminni á salerni staðarins á efri hæð. Hann hafi síðar ætlað að veitast að einumþeirra, kærða sem hafi staðið í dyrum veitingastaðarins en dyraverðir hafistöðvað hann og lagt hann í gólfið. Kærði hafi þá komið þar að inn um bakdyr ogsparkað í höfuð hans þar sem hann hafi legið. Þegar lögregla hafi komið ástaðinn hafi árásarþoli enn verið á staðnum en sakborningar á bak og burt.Samkvæmt lýsingum vitna hafi það verið kærði sem hafi sparkað í höfuðárásarþola og hafi hann leitað í kjölfarið til læknis. Læknir hafi haft sambandvið lögreglu að morgni laugardags og lýst alvarlegum og miklum áverkumárásarþola og miklum höfuðkvölum hans og talið árásina alvarlega. Leitað hafiverið að kærða sem hafi verið handtekinn kl. 13.55 þann 12. mars 2016 en vegnaannarlegs ástands hans vegna fíkniefnaneyslu hafi ekki verið mögulegt að ræðavið hann fyrr en kl. 13:00 daginn eftir eða þann 13. mars 2016. Í greinargerðlögreglustjóra segir að enn liggi ekki fyrir áverkavottorð brotaþola, sem hafiþurft að leita sérfræðiaðstoðar vegna áverka á augnsvæði og höfði. Samkvæmtgögnum sem fylgdu kröfu lögreglustjóra kemur fram að mál þetta sé rannsakað sembrot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1040, eða eftir atvikum 218. gr. sömu laga.Mál nr.319-2016-[...]: Föstudaginn 11. mars2016 kl. 23.24 hafi lögreglu borist tilkynning frá 16 ára dreng um að kærðihafi ætlað að ráðast á hann og vin hans, elt hann á bifreið að heimili hans ogeftir að hann hafi farið út úr bílnum hafi kærði elt hann upp tröppur aðheimili hans og hótað honum líkamsmeiðingum en tilkynnandi komist undan.Drengurinn hafi upplýst að kærði ætti eitthvað sökótt við vin sinn vegnalíkamsárásar gegn honum þann 5. júlí 2015 sem sé mál lögreglu nr.319-2015-[...] og sé komið í ákærumeðferð. Fram kemur í greinargerðlögreglustjóra að rannsókn málsins, sem lögreglustjóri telur varða við 108. gr.almennra hegningarlaga, sé á lokastigi. Mál nr.319-2016-[...]: Til rannsóknar sé ætlað fíkniefnalagabrot kærða þann 12. marssl., en þann dag fundust á kærða við flutning fyrir dóm í kjölfar handtöku 1gramm af ætluðu kannabis. Beðið sé eftir efnaskýrslu í málinu. Þá hafi í dag, þann [...]. apríl 2016, veriðþingfest í Héraðsdómi Suðurlands málið nr. S-[...]/2016, mál lögreglu nr.319-2016-[...] og 007-2015-[...]. Þar er kærða gefið að sök líkamsárás þann 9.janúar sl., á skemmtistaðnum [...] í [...] og hin ætlaða háttsemi heimfærðundir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, og umferðarlagabrot þann 30.desember 2015, þ.e. brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48.gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málinu hafi verið frestað ótiltekið en verjandiákærða áskildi sér rétt til að skila greinargerð í málinu. Framangreindum brotum sé því enn ólokið íréttarvörslukerfinu en lögreglustjóri telji nauðsynlegt að afgreiða málin meðankærði sæti gæsluvarðhaldi. Nauðsynlegtsé að stöðva brotahrinu hans en hann hafi átt samfellda brotahrinu líkamsárásafrá því sumarið 2015. Af ofangreindum brotum séu tvær líkamsárásir, þar afvarði a. m.k. önnur þeirra við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga oghótun, sem einnig sé barnaverndarlagabrot. Þar hafi kærði með háttsemi sinnireynt að hafa áhrif á vitni í máli sem sé til meðferðar fyrir dómi. Kærði hafi hlotið fjölmarga refsidóma þráttfyrir ungan aldur en kærði verði [...] ára gamall þann [...]. maí nk. Kærðihafi gengist undir viðurlagaákvörðun vegna fíkniefnalagabrots 26. júní 2013,hlotið dóm þann 26. maí 2014 þar sem refsingu hafi verið frestað fyrir þjófnað,nytjastuld og akstur án ökuréttinda. Þann 17. febrúar 2015 hafi kærði gengistundir sátt vegna fíkniefnalagabrots hjá lögreglustjóranum á Höfuðborgarsvæðinu.Með dómi Héraðsdóms Suðurlands dags. [...].júlí 2015 í máli nr. [...]/2015 hafi kærði verið dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr.217. gr. og 245. gr. almennra hegningarlaga auk fíkniefnalagabrots, og ákvörðun refsingar frestað.Með dómi Héraðsdóms Suðurlands dags. [...].júlí 2015 í máli nr. [...]/2015 hafi kærði verið dæmdur fyrir þjófnað, ensýknaður af húsbroti og ákvörðun refsingar frestað.Með dómi Héraðsdóms Suðurlands dags. [...].september 2015 í máli nr. [...]/2015 hafi kærði verið ákærður fyrir líkamsárásog dæmdur í 3 mánaða skilorðsbundinn dóm í 2 ár, dómurinn hafi verið birturkærða þann 23. september 2015.Með dómi Héraðsdóm Suðurlands dags. [...].mars 2016 í máli nr. [...]/2015 hafi kærði verið dæmdur fyrir fjórarlíkamsárásir og fíkniefnalagabrot og hlotið 5 mánaða skilorðsbundinn dóm í 2ár.Þá hafi kærði í dag, 8. apríl 2016, veriðdæmdur í Héraðsdómi Suðurlands í 8 mánaða fangelsi, en fullnustu 5 mánaðafrestað í 2 ár, fyrir þrjár líkamsárásir, barnaverndarlagabrot, þrjúfíkniefnalagabrot og tollalagabrot. Þó kærði sé ungur að árum telur lögreglustjóriengu að síður nauðsynlegt að hann verði vistaður í síbrotagæslu til þess aðkoma í veg fyrir að hann haldi brotum sínum áfram, sem að mati lögreglustjórasé yfirgnæfandi líkur á að verði með vísan til brotaferils hans, á meðan málumhans er ekki lokið auk þess sem enginn vafi leiki á að hann hafi rofið íverulegum atriðum skilyrði sem honum hafi verið sett í skilorðsbundnum dómi. Með vísan til alls framangreinds,samfelldrar brotahrinu frá því í júní 2015 og þess að kærði beiti jafnanofbeldisfullum líkamsárásum þar sem alvarleg líkamstjón hafi hlotist af, sé þaðmat lögreglustjóra að nauðsyn sé að stöðva brotahrinu kærða og klára mál hansfyrir dómstólum, sbr. c - liður 1. mgr. 95. gr. 88/2008, með því að honum verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. maí 2016, klukkan 16:00.Niðurstaða Samkvæmt c-lið 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, verður sakborningur því aðeins úrskurðaður ígæsluvarðhald að fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur umháttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Aukþess verða að vera fyrir hendi eitthvert þeirra skilyrða sem tilgreind eru ía-d lið greinarinnar. Samkvæmt c-lið, er það skilyrði að ætla megi aðsakborningur muni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið eðarökstuddur grunur leiki á að hann hafi rofið í verulegum atriðum skilyrði semhonum hafa verið sett í skilorðsbundnum dómi. Þau mál kærða sem enn er ekki lokiðeru eftirfarandi. Í fyrsta lagi mál lögreglu nr. 319-2016-[...] og319-2016-[...], en samkvæmt þeim er kærði grunaður um að hafa þann 11. og 12.mars sl., tvívegis framið brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Bæðimálin, sem enn eru til rannsóknar hjá lögreglu, geta varðað kærðafangelsisrefsingu. Fyrrnefnd ætluðu brot eru framin eftir að kærða var birturskilorðsbundinn dómur sem hann hlaut 17. september 2015. Þá er kærði einnigundir rökstuddum grun um smávægilegt fíkniefnalagabrot þann 13. mars sl. Í öðrulagi er til meðferðar í Héraðsdómi Suðurlands ákæra, dagsett 31. mars sl., áhendur á kærða fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga þann 9. janúar sl., samkvæmt fyrri lið ákæru, og umferðarlagabrotþann 30. desember 2015, samkvæmt síðarilið ákæru. Afstaða kærða til sakarefnisins liggur fyrir, en kærði neitaði sökvið þingfestingu málsins fyrr í dag samkvæmt fyrri ákærulið, þannig að hannkannaðist við að hafa skallað brotaþola en gerir athugasemdir við heimfærslubrotsins til ákvæða. Kærði játaði hins vegar sök samkvæmt síðari lið ákæru.Upplýsti verjandi ákærða í þinghaldi í dag að kærði ætlaði ekki að gefa skýrsluvið aðalmeðferð málsins. Kærði lýsti því yfir í þinghaldi í dagað sótt hafi verið fyrir hann um meðferð á Vogi og staðfesti verjandi kærðaþað. Af rannsóknargögnum málsins má ráða að kærði hafi átt við áfengis- ogfíkniefnavanda að glíma. Að mati dómsins er ákærði undir rökstuddum grun um aðhafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Með vísan tilþess sem að framan er rakið og rannsóknargagna verður að fallast á það meðlögreglustjóra að ætla megi að kærði muni halda áfram brotum meðan málum hanser ekki lokið. Þá er fallist á það með lögreglustjóra að rökstuddur grunurleiki á að kærði hafi rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum hafa veriðsett í skilorðsbundnum dómi, allt sbr. c- lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.Eru því að mati dómsins skilyrði til gæsluvarðhalds samkvæmt nefndu lagaákvæðiuppfyllt. Hins vegar er fallist á það með ákærða að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími enda verður að gera þá kröfu til lögreglustjóra að hannhraði allri málsmeðferð þegar um er að ræða grunaðan mann sem sætirþvingunarúrræðum eins og háttar til í tilviki kærða sem nú þegar hefur setið ífjórar vikur í gæsluvarðahaldi. Verður ekki annað ráðið af rannsóknargögnum semfylgdu kröfu lögreglustjóra og varða þau tvö hegningarlagabrot sem ákærði ergrunaður um og enn eru í rannsókn, að ljúka megi þeim málum á allra næstu dögumen yfirheyrði lögregla nokkurn fjölda vitna fljótlega eftir að rannsókn málahófst þann 11. og 12. mars sl. Verður því fallist á kröfulögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Ragnheiður Thorlacius héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. apríl 2016 klukkan 16:00.
Mál nr. 529/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, afganskur ríkisborgari fæddur [...] 1976, sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 21. desember 2005 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 21. desember 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili hefur viðurkennt að hafa komið til landsins tiltekinn dag og hafa þá framvísað vegabréfi sem hann kvað vera með mynd af sér en á nafni annars manns, sem hann þekki ekki. Varnaraðili var handtekinn er hann hafði móttekið póstsendingu, sem meðal annars hafði að geyma breskt vegabréf með mynd, er hann kveður vera af sér. Gögn málsins benda til þess að síðarnefnt vegabréf sé einnig falsað. Varnaraðili hefur borið að hann heiti X en hvorugt fyrrgreindra vegabréfa er gefið út á það nafn. Með vísan til framangreinds verður að telja að kominn sé fram rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem getur varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Telja verður eins og frásögn varnaraðila er háttað og atvikum málsins að öðru leyti að einnig liggi fyrir rökstuddur grunur um að hann eigi sér vitorðsmenn og í ljósi þess megi ætla að hann geti torveldað rannsókn málsins gangi hann laus, til dæmis með því að reyna að hafa áhrif á hugsanleg vitni og samseka. Er því fallist á með sóknaraðila að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 340/2003
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir
Fallist var á með þrotabúi Í (Þ) að afhending tölvubúnaðar yrði að teljast greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri, sem með engu móti gæti talist venjuleg eftir atvikum. Varnir T, sem reistar voru á tilvísun til laga um samningsveð, var hafnað þar sem fullyrðingar T þóttu ósannaðar. Hinu sama þótti gilda um svokallaðan fjarfundabúnað sem Í hafði afhent T. Fallist var á kröfu Þ um riftun greiðslunnar, sem var hluti skuldar Í við T, og T gert að greiða fjárhæð sem samsvaraði verðmæti umræddra muna á afhendingartíma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. ágúst 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefst stefndi riftunar á greiðslu á þeim hluta skuldar Íslenskrar miðlunar hf. við áfrýjanda að fjárhæð 6.745.168 krónur, sem hann telur að fram hafi farið með afhendingu tilgreinds tölvu- og tækjabúnaðar og að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða þrotabúinu fé samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er sá búnaður, sem um er deilt, tilgreindur í stefnu til héraðsdóms í sjö liðum. Reisir áfrýjandi sýknukröfu sína varðandi þann tölvubúnað sem tilgreindur er í 1. til 5. lið á því að búnaðurinn hafi verið seldur með söluveði samkvæmt lögum nr. 75/1997 um samningsveð. Hafi söluveðsetningunni verið rift og hinn veðsetti búnaður afhentur áfrýjanda, sbr. 4. mgr. 38. gr. laga nr. 75/1997. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki sé sannað að umræddur búnaður hafi verið seldur með söluveði og að ráðstöfun á þessum hluta búnaðarins verði talin greiðsla á skuld Íslenskrar miðlunar hf. við áfrýjanda. Þá er fallast á það með héraðsdómi að þessi afhending verði að teljast greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri, sem með engu móti geti talist venjuleg eftir atvikum. Í 6. og 7. lið í stefnu eru tilgreind þrjú svokölluð fjarfundarkerfi. Reisir áfrýjandi sýknukröfu sína að því er varðar kröfu stefnda vegna greiðslu með þessum búnaði á því að áfrýjandi hafi neitað viðtöku búnaðarins en starfsmenn Íslenskrar miðlunar hf. hafi engu að síður skilið hann eftir hjá áfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að ekki teljist sannað að neitt annað hafi gilt í samskiptum aðila um þennan búnað en um búnað þann sem tilgreindur er 1. til 5. lið stefnu. Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi því fram að fjarfundarbúnaðinn hafi með tryggingarbréfi Íslenskrar miðlunar hf. verið settur Sparisjóði Hafnarfjarðar að veði til tryggingar kröfum sparisjóðsins og geti stefndi því ekki í máli þessu haldið uppi fjárkröfu vegna búnaðarins. Málsástæða þessi var ekki höfð uppi í héraði og beindist gagnaöflun þar af leiðandi ekki að því að leiða í ljós atriði er henni tengjast. Kemst hún gegn mótmælum stefnda því ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. D ó m s o r ð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Tæknival hf., greiði stefnda, þrotabúi Íslenskrar miðlunar hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var 12. júní sl., var höfðað 26. apríl 2002. Stefnandi er Þrotabú Íslenskrar miðlunar ehf., kt. 421089-0239, Skipholti 50b, Reykjavík en stefndi er AcoTæknival hf., kt. 530276-0239, Skeifunni 17, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að rift verði með dómi greiðslu á þeim hluta skuldar Íslenskrar miðlunar ehf. við stefnda sem fram fór með afhendingu tölvu- og tækjabúnaðar að fjárhæð 6.754.168 krónur og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.745.168 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara gerir hann þær kröfur að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og dráttarvextir aðeins dæmdir frá dómsuppsögudegi. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar. II Málavextir eru þeir að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 15. ágúst 2001 var bú Íslenskrar miðlunar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Var Ásgeir Magnússon hrl. skipaður skiptastjóri búsins. Frestdagur við skiptin var 9. ágúst 2001, þegar krafa barst Héraðsdómi Reykjavíkur um gjaldþrotaskipti. Íslensk miðlun ehf. var í viðskiptum við Tæknival hf. og keypti meðal annars þann tölvubúnað og fjarfundabúnað sem mál þetta fjallar um af félaginu. Aco hf. og Tæknival hf. voru sameinuð í AcoTæknival hf. þann 28. júní 2001. Umdeildur búnaður er eftirfarandi: 1. 8 tölvur af gerðinni Compaq EP ásamt fylgihlutum meðal annars Compaq 17” skjám, keyptar 30. desember 1999. 2. 2 stk. Compaq 18 2Gb W-Ultra SCSI3 Ho, 5,2 ms,40MB/se og 1 stk. Compaq SmartArray 221 Ultra2 Raid stýrisspjald, keypt 18. febrúar 2000. 3. 1 stk.Compaq Proliant 1600 PIII 500 netþjónn og 1 stk. Compaq PIII/500 MHz Prl. 8/16/185, keypt 28. desember 1999 4. 2 stk. Compaq 256 Mb ECC 100 Mhz, keypt 6. mars 2000 5. 1 stk. Compaq 18,2Gb W-Ultra SCSI 3, keypt 18. febrúar 2000. 6. 1 stk. MediaConnect 8000 TeamPro, fjarfundabúnaður, keyptur 30. september 1999 7. 1stk. Media Connect 8000 Director fjarfundabúnaður og 1 stk. MediaConnect 8000 TemaPro fjarfundabúnaður keyptir 8. september 1999. Óumdeilt er að ofangreindur búnaður er í vörslum stefnda og af gögnum málsins verður ráðið að hann hafi verið afhentur stefnda í júní eða júlí 2001. Stefndi heldur því fram að hann hafi átt söluveð í þeim búnaði sem upp er talinn í liðum 1-5 og vegna vanskila Íslenskrar miðlunar ehf. hafi honum verið heimilt að taka hann til baka. Þá heldur stefndi því fram að fjarfundabúnaðinn sem upp er talinn í liðum 6-7 hafi starfsmenn Íslenskrar miðlunar ehf. skilið eftir hjá stefnda í hans óþökk og hafi stefnanda ávallt verið heimilt að sækja hann. Skiptastjóri stefnanda tók skýrslur af fyrrum starfsmönnum hins gjaldþrota félags og kemur fram hjá stefnanda að þar hafi komið fram að umræddur tækjabúnaður hafi verið tekinn til baka af starfsmönnum Tæknivals hf. stuttu áður en bú Íslenskrar miðlunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Af þeim sökum hafi hann ítrekað sent bréf til stefnda og óskað eftir upplýsingum um hvaða búnað væri að ræða. Upplýsingar um fjarfundabúnaðinn kveðst stefnandi ekki hafa fengið fyrr en með tölvupósti 4. mars 2002. Að ósk stefnda var dómkvaddur matsmaður til að meta umræddan búnað til verðs og var Kjartan Bergsson verkfræðingur dómkvaddur í því skyni þann 27. nóvember 2002 og er matsgerð hans dagsett 18. mars 2003. Aðila greinir á um hvort stefnandi hafi haft heimild til að taka til baka tölvur og tilheyrandi búnað á þeim grundvelli að hann hafi haft söluveð í búnaðinum og hvort stefndi geti skilað stefnanda fjarfundabúnaðinum eða hvort viðtaka stefnda á öllum búnaðinum sé riftanleg og í því tilviki hver fjárhæð endurgreiðslu skuli vera. III Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á því að með afhendingu tækjabúnaðar til stefnda hafi stefndi fengið greiðslu upp í kröfur sínar á hendur Íslenskri miðlun ehf. með óvenjulegum greiðslueyri. Greiðslan hafi ekki verið venjuleg eftir atvikum og því riftanleg samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Fjárhæð stefnukröfunnar sé fundin með þeim hætti að leggja saman kaupverð þeirra muna, án virðisaukaskatts, sem stefndi hafi viðurkennt að hafa tekið í sína vörslu. Um sé að ræða móttöku á eftirgreindum munum og kaupverð án virðisaukaskatts tilgreint fyrir aftan sem byggi á upplýsingum frá stefnda sjálfum: 1) 8 tölvur af gerðinni Compaq EP 6/500 PIII ásamt öllum þeim fylgihlutum, þar á meðal Compaq 17” skjám sem tilgreindir eru á kaupnótu nr. 568888 dagsett 30. desember 1999 og kreditreikningi nr. SR003313 dagsett 24. nóvember 2000 samtals: 1.158.400 krónur 2) 2 stk. Compaq 18, 2Gb W-Ultra SCSI 3 Ho, 5,2 ms, 40MB/se, samtals 143.000 krónur 1 stk. Compaq Smart-Array 221 Ultra2 Raid stýrispjald samtals 48.900 krónur hvoru tveggja samkvæmt kaupnótu nr. 582876 dagsett 18. febrúar 2000 3) 1 stk. Compaq Proliant 1600 PIII 500 netþjónn(server) samtals 211.552 krónur 1 stk. Compaq PIII/500 MHz Prl. 8/16/185 samtals 78.024 krónur hvoru tveggja samkvæmt kaupnótu 567512 dagsett 28. desember 1999 4) 2 stk. Compaq 256 Mb ECC 100 Mhz samkvæmt kaupnótu 586990 dagsettri 6. mars 2000 samtals 135.650 krónur 5) 1 stk. Compaq 18.2Gb W-Ultra SCSI 3 samkvæmt kaupnótu nr. 582879 dagsettri 18. febrúar 2000 samtals 71.500 krónur 6) 1 stk. MediaConnect 8000 Teampro(A 046VCON-MC8002U) samkvæmt kaupnótu 541996 dagsettri 30. september 1999 samtals 1.522.891 krónur 7) 1 stk. MediaConnect 8000 Director (A046VCON-Mc8005U) samtals 1.852.360 krónur 1 stk. MediaConnect 8000 TeamPro (A46VCON-MC8002U) samtals 1.522.891 krónur hvort tveggja samkvæmt kaupnótu 535924 dagsettri 8. september 1999. Samtals geri þetta 6.745.168 krónur. Munir þessir hafi í flestum tilvikum verið teknir í vörslu stefnda í þann mund sem Íslensk miðlun ehf. var að hætta starfsemi, í júní eða júlí 2001 eða einum til tveimur mánuðum fyrir frestdag og gjaldþrot. Einhverjir munir kunni þó að hafa verið mótteknir af stefnda nokkru fyrir þann tíma. Sé á því byggt að tilgangurinn með móttöku hinna tilgreindu hluta hafi verið sá að minnka tjón stefnda vegna fyrirsjáanlegs gjaldþrots Íslenskrar miðlunar ehf. en félagið hafi á þessum tíma átt í miklum rekstrarerfiðleikum og hafi stefnda sem stórum hluthafa þess verið mjög vel kunnugt um það. Kröfur stefnda í þrotabú Íslenskrar miðlunar ehf. hafi numið 78.957.022 krónum. Þá sé jafnframt á því byggt að umræddar ráðstafanir hafi með ótilhlýðilegum hætti orðið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og hafi leitt til þess að umræddir hlutir hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum þrotabúsins þegar bú Íslenskrar miðlunar ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Hafi stefnda verið kunnugt um fjárhagsstöðu félagsins enda hafi fulltrúi hans átt sæti í stjórn félagsins allt til þess tíma er bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta. Afhending á hinum tilgreinda tækjabúnaði sé því tvímælalaust riftanleg ráðstöfun með vísan til 141. gr. laga nr. 21/1991. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefnandi til meginreglna XX. kafla laga nr. 21/1991 og um málskostnað vísar hann til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Af hálfu stefnda kemur fram að Íslensk miðlun ehf. hafi á tímabilinu 30. júlí 1996 til 14. október 2000 keypt tæki og búnað af stefnda. Fram til 1. janúar 1998 hafi allur búnaðurinn verið seldur með eignaréttarfyrirvara en með söluveði eftir gildistöku laga nr. 75/1997 um samningsveð samkvæmt 35.-42. gr. þeirra laga. Hafi Íslensk miðlun ehf. og stefndi átt geysimikil viðskipti og hafi Íslenskri miðlun hf. verið kunnugt um viðskiptaskilmála stefnda, bæði eignaréttarfyrirvarann og síðar söluveðsskilmálana. Kveður stefndi að vegna vanskila Íslenskrar miðlunar ehf. hafi söluveðsetningunni verið rift með samþykki Íslenskrar miðlunar ehf. á þeim munum sem um er fjallað í máli þessu að undanskildum fjarfundabúnaði og hafi Íslensk miðlun ehf. þá í kjölfar riftunarinnar afhent stefnda hina veðsettu muni. Hvað snerti fjarfundakerfin þrjú þá kveður stefndi að starfsmenn Íslenskrar miðlunar ehf. hafi komið með þau og skilið þau eftir í húsnæði stefnda. Stefndi hafi hins vegar neitað að taka við þeim en munirnir hafi samt sem áður verið skildir þar eftir. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi, samkvæmt heimild í 38. gr. laga nr. 75/1997 um söluveð og samningi aðila, réttilega rift söluveðsetningu umrædds búnaðar að frátöldum fjarfundabúnaði. Riftun þessi hafi verið gerð með fullu samþykki Íslenskrar miðlunar ehf. Við riftunina á söluveðsetningunni hafi stefndi orðið eigandi þeirra muna er riftunin tók til og afhending þeirra til hans því alls ekki greiðsla á skuld eins og stefnandi haldi fram heldur afhending muna sem stefndi hafi átt. Hvað varði fjarfundakerfin þrjú þá hafi Íslensk miðlun ehf. viljað skila þeim en stefndi ekki viljað taka við þeim aftur. Þeir munir hafi því fallið til stefnanda við gjaldþrot Íslenskrar miðlunar ehf. Séu munir þessir og hafi ávallt verið stefnanda til frjálsrar ráðstöfunar þegar hann vilji taka þá. Verði þrátt fyrir neitun stefnda á viðtöku talið að um greiðslu hafi verið að ræða með fjarfundakerfunum sé þess krafist að stefnandi taki við mununum sem fullnaðargreiðslu á dómkröfum sínum hvað þá varði samkvæmt 144. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl. Varakröfu sína kveðst stefndi byggja á því að verði talið að riftunin á söluverðinu hafi falið í sér greiðslu til stefnda verði að miða við verðmæti munanna eins og þeir hafi verið á þeim degi þegar þeir voru afhentir stefnda. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991. V Ágreiningslaust er að Íslensk miðlun ehf. keypti þann búnað sem um er fjallað í máli þessu af stefnda á sínum tíma eins og fyrirliggjandi reikningar bera með sér. Þá liggur fyrir að stefndi fékk þennan búnað allan til baka fyrir gjaldþrot Íslenskrar miðlunar ehf. Hefur stefndi borið því við að búnað þann sem hann tók þannig til baka, að undanskildum fjarfundabúnaði, hafi hann selt Íslenskri miðlun ehf. með svokölluðu söluveði og vegna vanskila Íslenskrar miðlunar ehf. á að greiða kaupverðið hafi söluveðsetningunni verið rift með samþykki Íslenskrar miðlunar ehf. Í lögum nr. 75/1997 um samningsveð segir um söluveð meðal annars að í tengslum við sölu lausafjár sé heimilt að semja um veðrétt í hinu selda (söluveð) til tryggingar kröfu seljanda til endurgjaldsins ásamt vöxtum og kostnaði sbr. a liður 1. mgr. 35. gr. laganna. Þá kemur fram í 1. tl. 38. gr. laganna að það sé skilyrði fyrir réttarvernd samnings um söluveð að samningurinn sé gerður skriflega og í síðasta lagi samtímis afhendingu söluhlutarins til kaupanda. Þá segir í 4. tl. 38. gr. að þegar vanskil verði á greiðslu krafna sem greinir í 35.gr. geti veðhafi leitað fullnustu kröfu sinnar með því að krefjast nauðungarsölu enda hafi hann áskilið sér þá heimild í söluveðssamningi. Rifti veðhafi söluveðssamningi samkvæmt heimild í veðsamningnum eða á grundvelli almennra reglna geti hann krafist afhendingar hins veðsetta úr hendi veðsala. Reikningar þeir sem stefnandi hefur lagt fram varðandi kaup Íslenskrar miðlunar ehf. á þeim búnaði sem mál þetta fjallar um bera ekki með sér að búnaðurinn sé seldur með söluveði. Þá liggur enginn skriflegur samningur fyrir milli kaupanda og seljanda svo sem gert er ráð fyrir í 1. tl. 38. gr. laga nr. 75/1997 og er skilyrði fyrir réttarvernd samnings að þessu leyti. Stefndi hefur lagt fram illlæsilegt ljósrit reiknings vegna kaupa Íslenska álfélagsins hf. á vörum af stefnda ásamt skilmálum sem ætla má að sé á bakhlið þess reiknings. Leggur stefndi skjal þetta fram sem sýnishorn varðandi þá samningsskilmála sem hann telur að hafi gilt milli hans og Íslenskrar miðlunar ehf. varðandi kaup þess síðarnefnda á umræddum búnaði frá stefnda. Eins og rakið hefur verið bera þeir reikningar sem fyrir liggja varðandi viðskipti milli Íslenskrar miðlunar ehf. og stefnda ekki með sér að svo hafi samist með aðilum sem stefndi heldur fram og hefur stefndi ekki lagt fram haldbær gögn sem sýna fram á að umræddur búnaður hafi verið seldur með söluveði og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verður því fyrrgreind ráðstöfun á þessum hluta búnaðarins talin greiðsla upp í skuld Íslenskrar miðlunar ehf. við stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína um riftun á 134. gr. laga nr. 21/1991 en þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Þá byggir stefnandi einnig á því að umræddar ráðstafanir séu riftanlegar með vísan til 141. gr. gjaldþrotalaganna en þar segir að krefjast megi riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu körfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Óumdeilt er í málinu að stefndi fékk allan þann búnað sem hér er fjallað um afhentan innan þess tímamarks sem getur um í 134. gr. gjaldþrotalaganna en frestdagur var 9. ágúst 2001 en afhending búnaðarins var í júní til júlí sama ár eða einum til tveim mánuðum fyrir frestdaginn. Þá er einnig ljóst að afhending búnaðarins til greiðslu upp í skuld við stefnda var greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri og ljóst að greiðslan hefur skert greiðslugetu stefnanda verulega og gat með engu móti virst vera venjuleg eftir atvikum, enda hefur öðru ekki verið haldið fram af hálfu stefnda að því gefnu að um sé að ræða greiðslu á skuld við hann. Stefndi hefur haldið því fram að fjarfundarkerfin þrjú sem upp eru talin í liðum 6-7 að framan séu í eigu stefnanda og sé honum frjálst að sækja þau. Hefur hann haldið því fram að búnaðurinn hafi verið afhentur honum gegn hans vilja. Stefndi hefur ekki lagt fram nein gögn sem styðja þessa staðhæfingu og er ekkert í málinu sem gerir sennilegt að eitthvað annað hafi gilt um þennan búnað en annan sem stefndi tók til baka sem greiðslu upp í kröfu sína á hendur Íslenskri miðlun ehf. Sú staðreynd að ekki liggur fyrir kreditreikningur vegna þessa búnaðar þykir ekki óyggjandi sönnun um þessa fullyrðingu stefnda enda á hans valdi að útbúa slíka reikninga sem hann gerði varðandi annan búnað, að hluta til með miklum afföllum. Stefndi krefst þess að verði talið að um greiðslu hafi verið að ræða með fjarfundakerfunum taki stefnandi við þeim til baka sem fullnaðargreiðslu á dómkröfum sínum hvað þá snertir sbr. 144. gr. gjaldþrotaskiptalaganna en þar segir að ef annar hvor aðila krefjist skuli skila greiðslum í þeim mæli sem þær séu enn til enda verði það gert án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta og jafna skuli greiðslur eftir því sem þurfi með peningagreiðslum. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns segir að hjá stefnda hafi fundist tvö heil sett af þrem settum af fjarfundabúnaði og hafi vantað tölvubúnað í þriðja settið og ekki vitað hvað hafði orðið um hann. Ekkert liggur fyrir hvaða fjarfundabúnaður það er sem tölvubúnað vantar í og verður því þegar af þeirri ástæðu ekki hægt að fallast á að stefnandi þurfi að taka við búnaðinum enda vandséð að það verði gert án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta, en ekki liggur fyrir óyggjandi hvers virði búnaðurinn er í dag og hvaða þýðingu það hefur að tölvubúnaðinn vantar í hann. Að því virtu sem nú hefur verið rakið og með vísan til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður krafa stefnanda um riftun greiðslu þess hluta skuldar Íslenskrar miðlunar ehf. sem fram fór með afhendingu tölvu og tækjabúnaðar að kaupverði 6.745.168 krónur tekin til greina. Ekki liggur fyrir í málinu sundurliðun á kröfu stefnda í þrotabú Íslenskrar miðlunar ehf. og hve mikilli lækkun hún sætti vegna hinna riftanlegu ráðstafana en með vísan til 1. mgr. 143. gr. laga nr. 21/1991 kemur stefndi að upphaflegri fjárkröfu sinni á hendur þrotabúinu og nýtur jafnrar stöðu við aðra lánadrottna sem hafa jafnréttháar kröfur. Í 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaganna segir að ef riftun fer fram með stoð í 131.-138. gr. skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabúsins. Eins og rakið hefur verið var Kjartan Bergsson verkfræðingur dómkvaddur til að meta verðmæti þess búnaðar sem stefndi fékk afhentan sem greiðslu upp í skuld sína. Er mat hans tvenns konar, annars vegar miðað við ársgamlan búnað og hins vegar matsverð hans þann 1. júní 2001 en í málatilbúnaði aðila er við það miðað að búnaðurinn hafi verið afhentur stefnda í júní eða júlí 2001 og ekki ágreiningur um að við það tímamark skuli miða afhendinguna. Eins og fram kemur í matsgerðinni er það mat matsmanns að tölvubúnaður falli töluvert hraðar í verði en annar tæknibúnaður og framleiðslutæki. Þá geti tækninýjungar einnig haft ófyrirsjáanleg áhrif á hraða verðfalls tölvubúnaðar en ef engar stærri tæknisveiflur hafi orðið heldur eingöngu eðlileg framþróun megi reikna með að eins árs búnaður sé ekki seljanlegur á meira en 50% af söluvirði sambærilegs nýs búnaðar. Um fjarfundabúnað gildi annað þar sem slíkur búnaður sé minna notaður og við kjöraðstæður. Hér skipti tækniþróun mestu máli. Ef hún er mikil þá geti eldri búnaður verið óseljanlegur en ef engar tækniframfarir hafi orðið séu 30-40% afföll á milli ára raunhæf. Niðurstöður matsmannsins varðandi verðmæti þess búnaðar sem hér um ræðir miðað við 1. júní 2001 er að allur tölvubúnaðurinn og fylgihlutir sbr. þeir munir sem upp eru taldir í liðum 1-5 hér að framan reiknist með 50% afföllum á ári frá upphaflegum reikningi og fjarfundabúnaðurinn í liðum 6-7 reiknist með 30% afföllum á ári frá upphaflegum reikningi. Samkvæmt því er það niðurstaða matsmannsins að verðmæti þeirra muna sem hér um ræðir hafi á afhendingartíma hans til stefnda verið 4.800.000 með virðisaukaskatti eða 3.855.422 krónur að frátöldum virðisaukaskatti. Framangreindu mati hins dómkvadda matsmanns hefur ekki verið hnekkt og verður við það miðað að hagur stefnda af hinni riftanlegu ráðstöfun samsvari mati matsmannsins miðað við það tímamark þegar stefndi fékk munina í hendur og er tjón stefnanda sömu fjárhæðar. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 3.855.422 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði en með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er krafa stefnanda um dráttarvexti frá þeim degi er mál þetta var höfðað tekin til greina. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Ásgeir Magnússon hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Magnús Guðlaugsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Rift er greiðslu á skuld Íslenskrar miðlunar ehf. við stefnda AcoTæknival hf. sem fram fór með afhendingu tölvu- og tækjabúnaðar samtals að fjárhæð 6.745.168 krónur. Stefndi greiði stefnanda þrotabúi Íslenskrar miðlunar ehf. 3.855.422 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. apríl 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 92/2016
Húsaleiga Samningur
Á grundvelli sérstaks samkomulags frá árinu 2011 gerði A hf. húsaleigusamning við S ehf. um atvinnuhúsnæði. Í samkomulaginu var tekið fram að til að mæta fyrirsjáanlegum kostnaði A hf. vegna eldri leiguskuldbindinga félagsins myndi S ehf. leggja A hf. til allt að 80.000.000 króna í formi afsláttar á leigu út leigutímann. Þá var einnig kveðið á um að þeir myndu stofna í sameiningu félag sem myndi framleigja þær fasteignir sem A hf. hafði þegar á leigu. Í málinu krafðist A hf. þess að S ehf. yrði gert að greiða sér aðallega 65.000.000 krónur, en til vara 35.489.476 krónur, vegna ætlaðra vanefnda á umræddu samkomulagi. Reisti hann aðalkröfu sína á því að á árinu 2012 hefðu fyrirsvarsmenn aðila sammælst um það símleiðis að A hf. myndi falla frá kröfu um afslátt af leigugjaldinu gegn eingreiðslu S ehf. á fyrrgreindri fjárhæð aðalkröfunnar og að samhliða því yrði hætt við stofnun framleigufélagsins. Með hliðsjón af atvikum málsins, fyrirliggjandi gögnum og yfirlýsingum fyrirsvarsmanna aðila fyrir dómi var talið að A hf. hefði ekki tekist að færa sönnur á að komist hefði á samningur milli aðila með þeim hætti sem aðalkrafa hans væri byggð á. Varakrafa A hf. var reist á því að samkomulag aðilanna frá árinu 2011 stæði óhaggað, en fjárhæð kröfunnar samsvaraði þeim afslætti sem A hf. taldi að S ehf. hefði skuldbundið sig til að veita af leigugjaldi fasteignarinnar út leigutíma hennar. Í ljósi þess að fyrrgreint framleigufélag var ekki stofnað, vegna atriða sem tengdust fyrirliggjandi leigusamningum um þær fasteignir sem ætlunin var að framleigja, var ekki séð hvernig S ehf. ætti að geta vænst nokkurs ávinnings af umræddum afslætti af húsaleigu til A hf. Var því ekki fallist á með A hf. að S ehf. væri skuldbundinn til greiðslu slíkrar fjárhæðar á grundvelli samkomulagsins. Samkvæmt framansögðu var S ehf. sýknaður af kröfum A hf. Þessa niðurstöðu héraðsdóms staðfesti Hæstiréttur með vísan til forsendna dómsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega65.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 5. desember 2013 til greiðsludags, en til vara35.489.476 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 19. desember 2013 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Advania hf., greiði stefnda,Stólpum ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22.desember 2015.I.Mál þetta, sem tekið vartil dóms 16. nóvember sl., er höfðað 19. desember 2013.Stefnandi er Advania hf.,Guðrúnartúni 10 í Reykjavík.Stefndi er Stólpar ehf.,Borgartúni 25, Reykjavík.Stefnandi krefst þessaðallega að hið stefnda félag, Stólpar ehf., verði dæmt til að greiða stefnanda65.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands áhverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 5. desember 2013 til greiðsludags.Þess er krafist að vextir verði höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti, í fyrstasinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.Til vara gerir stefnandiþær kröfur í fyrsta lagi að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 35.489.476 kr.ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma umgrunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, fráþingfestingardegi 17. desember 2013 til greiðsludags. Þess er krafist að vextirverði höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftirupphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Jafnframt krefststefnandi þess að viðurkennt verði með dómi, að stefnda beri skylda til aðgreiða stefnanda 318.410 kr. fyrsta virka dag hvers mánaðar frá 1. desember2013 til 1. maí 2026, og 79.090 kr. þann 1. júní 2026, ásamt áföllnum verðbótumhverju sinni, til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar miðað við grunnvísitölu í júlí 2011, sem var 377,6 stig.Í báðum tilvikum krefststefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins í samræmi viðmálskostnaðarreikning sem lagður var fram við aðalmeðferð málsins. Stefndi gerir þá kröfuvarðandi formhlið málsins að varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Hvaðvarðar efnishlið málsins gerir stefndi aðallega þá kröfu að hann verði sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda en til vara að allar fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar.II.MálsatvikStefnandi er fyrirtækimeð höfuðstöðvar að Guðrúnartúni 10 (áður Sætún 8) í Reykjavík. Af gögnummálsins verður ráðið að stefnandi hafi orðið til í kjölfar sameiningar Skýrrhf. og annarra fyrirtækja á sviði upplýsingatækni, þar á meðal Teymis hf., enþessi félög voru þá hvert um sig með gildandi húsaleigusamninga, meðal annarsvið Sýr ehf., um leigu atvinnuhúsnæðis að Lynghálsi 9, Ármúla 2, Grensásvegi 8og Grensásvegi 10 í Reykjavík. Samkvæmt þeim upplýsingumsem fram koma í stefnu mun sameining félaganna hafa leitt til þess að stefnandiákvað að ráðast í endurskipulagningu á húsnæðismálum nýja félagsins. Í þvísambandi hafði stefnandi hug á því að losna undan skuldbindingum sínum vegnagildandi samninga um leigu ofangreindra fasteigna og gera þess í staðhúsaleigusamning við stefnda Stólpa hf., sem leigusala, um nýjar starfsstöðvarsameinaða félagsins að Sætúni 8 (nú Guðrúnartún 10) í Reykjavík. Samkvæmt gögnum málsinssendi þáverandi framkvæmdastjóri stefnda, Haukur Guðmundsson, Jóhanni ÞórJónssyni, framkvæmdastjóra fjármála og reksturs hjá stefnanda, tölvuskeyti 30.desember 2010, sem hafði að geyma drög að húsaleigusamningi milli stefnanda ogstefnda. Kom þar jafnframt fram að framkvæmdastjóri stefnda myndi vilja gerasamkomulag við Skýrr ehf. þess efnis að ef Teymisfélög losnuðu undanleigusamningi úr eignunum að Lynghálsi, Ármúla og Grensásvegi myndi Skýrr semjavið stefnda Stólpa hf. um leigu á Sætúni 8 með sambærilegum hætti og fram kæmií meðfylgjandi drögum stefnda að húsaleigusamningi um húsnæðið. Þann 11. febrúar 2011voru gerð drög að samkomulagi með aðilum sem gerði ráð fyrir að stefnandi tækihúsnæðið að Sætúni 8 (Guðrúnartúni 10) á leigu undir starfsemi sína. Þar var tekið fram að tilað mæta fyrirsjáanlegum kostnaði stefnanda, vegna leiguskuldbindinga þeirrafasteigna sem félagið var skuldbundið til að leigja þrátt fyrir flutningana aðSætúni 8, kæmi stefndi til með að leggja stefnanda til allt að 80 milljónumkróna í formi afsláttar á leigu út leigutímann og/eða tímabundinna afslátta íupphafi hans. Í því sambandi var jafnframt lagt til að aðilar stofnuðu ísameiningu leigufélag sem myndi framleigja „eldra“ húsnæði af stefnanda en afgögnum málsins verður ráðið að þar sé átt við fasteignirnar að Lynghálsi,Ármúla og Grensásvegi. Í drögunum var gert ráðfyrir að framlag stefnda yrði allt að 80 milljónum króna að viðbættu 275milljóna króna framlagi frá stefnanda sem yrði lagt inn í leigufélagið til aðmæta fyrirsjáanlegu tapi af framleigu fasteignanna, en eignarhaldi félagsins yrðiskipt með aðilum í hlutfalli við fjárframlög til þess. Í því efni var þó gengiðút frá að 80 milljóna króna framlag Stólpa í félagið yrði rétthærra en 275milljóna króna framlag Skýrr. Enn fremur kom þar fram að Stólpar ehf. mynduekki gangast í ábyrgðir fyrir umrætt félag umfram 80 milljónir króna. Viðræðum aðila lyktaðimeð undirritun formlegs samkomulags 24. febrúar 2011 á milli Teymis hf. ogSkýrr ehf. annars vegar og hins vegar stefnda Stólpa hf. „um fyrirhugaðsamstarf í fasteignamálum“. Í samkomulaginu kemur fram, að Teymi hf. og Skýrrehf., sem vísað er til í samkomulaginu sem T, og stefndi, sem vísað er til semS, hyggist undirrita húsaleigusamning um leigu á eignum stefnda að Sætúni 8 íReykjavík næsta dag. Í samkomulaginu segir meðal annars svo: „1.0 Forsendur samkomulags þessa..1. S er eigandi fasteignarað Sætúni 8, Reykjavík, sem nú eru unnar endurbætur á, og sem áformað er aðbyggja við. Áætlað er að fasteignin með viðbótum, verði tilbúin til útleigu ánæstu 6-14 mánuðum. .2. T og dótturfélög erubundin húsaleigusamningum við Sýr ehf. [...] til lengri tíma og hafa eindreginnvilja til að gera breytingar á því fyrirkomulagi. Í fyrsta lagi er umfanghúsnæðis of mikið og í öðru lagi er húsaleiga of dýr. Kostnaður mun hljótast afþví að losa félagið eða dótturfélög þess úr húsaleigusamningum við Sýr ehf. 2.0. Leigusamningur ogstofnun félags um framleigu eigna Sýr. 2.1. T fyrir sjálfs sínshönd og dótturfélaga áformar að undirrita húsaleigusamning við S um leigu áeignum að Sætúni 8 sem nú stendur yfir endurnýjun á og annarra óbyggðrafasteignarhluta að Sætúni 8, Reykjavík, sbr. meðfylgjandi drög að efnislegumákvæðum leigusamnings og drög að skilalýsingu, merkt sem fylgiskjal nr. 1 meðsamkomulagi þessu og teljast órjúfanlegur hluti hans, en til stendur aðundirrita húsaleigusamninginn fyrir 17:00, föstudaginn 25. febrúar 2011(leiguverð kr. 1700,- pr fm í eldra húsi og kr. 1900,- í yngra húsi). Náiaðilar samkomulags þess ekki samkomulagi um endanlega útfærslu leigusamnings ogskilalýsingu innan þess tíma fellur þetta samkomulag sjálfkrafa úr gildi.Tillaga að deiliskipulagi sem gerir ráð fyrir nýbyggingum hefur verið auglýst.Það er ákvörðunarforsenda af hálfu T að félaginu standi til boða leiga á allrifasteigninni Sætúni 8, Reykjavík, ásamt áformaðri nýbyggingu innan 12-14mánaða. Gangi þau áform ekki eftir, þá skal T hafa heimild til þess að riftaframangreindum húsaleigusamningi. Falli áformaður húsaleigusamningurinn milliaðila úr gildi fellur samningur þessi einnig úr gildi. T er reiðubúið að takaþá áhættu að semja við S strax um leigu húsnæðis af félaginu að Sætúni 8, meðframangreindum fyrirvara, og freista þess að framleigja að húsnæði semdótturfélög þess hafa á leigu af Sýr ehf. þar til þeir leigusamningar renna útá árunum 2016 og 2018. 2.2. Í samræmi viðákvörðun stjórnar T hefur T eyrnamerkt þessu fasteignaverkefni sérstaklega kr.275.000.000, sem vonandi þarf ekki að nýta nema hluta til lausnar þess. T mun í samvinnu við S stofnasérstakt einkahlutafélag sem tekur á framleigu allar þær fasteignir sem Tog/eða dótturfélög þess hafa nú á leigu af Sýr ehf. um leið og þær losna. Um er að ræða Ármúla 2, Lyngháls 9 og Grensásveg 8 og 10,Reykjavík. T og S munu eiga það félag í hlutfallinu T 77% og S 23%. Félagiðskal stofnast með lágmarkshlutafé sem greiðist aðilum í hlutfalli við eignþeirra í félaginu sem annar stofnkostnaður.“Í 2.3. greinsamkomulagsins er enn fremur að finna svohljóðandi ákvæði: „Sskuldbindur sig til að leggja fram allt að kr. 80.000.000,- til að minnkaáhættu T af framangreindri framleigu með afslætti frá af leigugreiðslum frá Ttil S. Hámarksfjárhæð framlags S miðast við að Tþurfi að leggja fram kr. 275.000.000, en reiknast hlutfallslega minna efframlag T reynist lægra. Framangreind fjárhæð skal verðbætt að hluta eins ognánar verður vikið að hér á eftir. S skal í fyrsta lagi veita T ogdótturfélögum afslátt sem nemur fjögurra mánaða upphafshúsaleigu af Sætúni nr.8, þeim hluta fasteignarinnar sem nú er endurnýjaður og afhentur verður T ísumar, eins og nánar er tilgreint hér á eftir. Að auki skuldbindur S sig til aðgefa T og dótturfélögum þess afslátt af húsaleigusamningsgreiðslum af eldrihúsunum að Sætúni 8 næstu 15 árin, þannig að framangreind fjárhæð náist þ.e.allt að kr. 80.000.000, auk verðtryggingar að hluta, ef T reynist nauðsynlegtað jafna tap af framleigufélaginu áframeftir fyrstu fjóru mánuðina. Skal sú greiðsla að hámarki nema kr. 318.410,- ámánuði að nafnverði, en skal verðbætast í samræmi við ákvæði íhúsaleigusamningi aðila, þannig að afsláttur S af húsaleigugreiðslum haldistsem óbreytt hlutfall af heildarleigugreiðslum af eldri húsum á hverjum tíma.“ Í grein 2.4. ísamkomulaginu segir enn fremur: „T og S skulu skuldbinda sig til að vinna af heilum hug að því að framlögþeirra til framleigufélagsins, beint og óbeint, verði sem minnst. Í því skyniskulu fulltrúar beggja aðila vinna að því hörðum höndum að koma framleigðumfasteignum í útleigu á ný. Kostnað[ur] af þeirri vinnu skal borinn afframleigufélaginu eins [og] um viðskipti milli ótengdra aðila væri að ræða.Fulltrúar T og S skulu skipa fulltrúa í stjórn framleigufélagsins, T tilnefnirtvo fulltrúa og S einn. S skal ef T óskar eftir því halda formlega áeignarhaldi framleigufélagsins, eftir að gengið hefur verið frá stofnun þess oghlutafé greitt, en T skal ávallt eiga skilyrðislausan rétt á því að leysa tilsín 275/355 hluta þess hlutafjár með málamyndagreiðslu, t.d. kr. 1, með nánarskilgreindum kauprétti. Nánar skal kveðið á um samstarf T og S innanframleigufélagsins í sérstöku hluthafasamkomulagi.“ Aðilar málsinsundirrituðu síðan húsaleigusamning um fasteignina að Sætúni 8 í Reykavík 25.febrúar 2011. Með húsaleigusamningnum fylgdu þrír viðaukar; 1) teikningar afeinstökum matshlutum, 2) teikningar að nýbyggingu og 3) skilalýsing einstakramatshluta og nýbyggingar. Í 4. gr. samningsins er sérstaklega kveðið á umheimild stefnanda til riftunar samningsins takist stefnda ekki að afhendanýbyggingu, svokallaðan 2. áfanga, á umsömdum afhendingartíma. Í 4. maí 2011 undirrituðuaðilar skjöl til stofnunar Framleigufélagsins ehf., s.s. kaupsamninga umhlutafé, hluthafasamkomulag, fundargerðir og tilkynningar til hlutafélagaskrárríkisskattstjóra, en félaginu var ætlað að taka á framleigu allar fasteignirsem félög stefnanda höfðu þá á leigu í samræmi við samkomulag aðila „umfyrirhugað samstarf í fasteignamálum“, frá 24. febrúar 2011. Ekki varð þó úrþví að stofnskjölin væru send til hlutafélagaskrár ríkisskattstjóra þar semaðilum varð fljótlega ljóst að framleiga eignanna var háð samþykki Lýsingar hf.og aðrar leiðir kynnu að vera færar að sama marki, s.s. með kaupum á hinumleigðu eignum af Lýsingu hf.Þann 22. júní2011 gerðu aðilar viðauka við samning sinn um leigu eignarinnar að Sætúni 4.Kemur þar fram í 1. lið viðaukans að stefndi samþykki sem leigusali að hækkakostnaðarþátttöku sína í tilgreindum kostnaði um 20.000.000 kr. vegna þátttökuí hönnunarkostnaði raflagna, loftræstiskerfis o.fl. Viðbótarkostnaður stefndavegna þessara liða í heild verði því samtals 65.000.000 kr. í stað 45.000.000kr. Þá kemur þar fram að stefndi samþykki sem leigusali að taka aukinn þátt íkostnaði við innréttingu eldra hússins að fjárhæð 8.000.000 kr. að hámarki.Kostnaður stefnda Stólpa hf. vegna þessara liða verði því í heild að hámarki73.000.000 kr. Af gögnum málsinsverður ráðið að aðilar málsins hafi sumarið 2011 farið að ræða saman um aðrarleiðir í stað stofnunar framleigufélags eftir að ljóst varð að af því gæti ekkiorðið. Í gögnum málsins kemur fram að forstjóri stefnda og KristinnHallgrímsson, hrl., lögmaður stefnanda, áttu í tölvupóstsamskiptum 30.̶31.ágúst 2011 þar sem rætt var um viðskipti aðila. Í tölvupósti lögmanns stefnandatil forstjóra stefnda 30. ágúst 2011 kemur fram að hann hafi rætt við „3G og2J“ daginn áður um hugmyndir forstjóra stefnda og “2G”. Í tölvupóstilögmannsins kemur jafnframt fram að „3G og 2J“ telji sig ,,ekki geta sett meiraen 275M og 4ra mánaða leigu inn í dæmið, og eiga þá eftir að taka afstöðu tilútfærslunnar.“ Forstjóri stefnda svaraði að bragði með fyrirspurn um hvað 4mánaða leiga þýði í tölu. Lögmaður stefnanda svaraði því til í tölvupósti næstadag, 31. ágúst 2011, að gert væri ráð fyrir að það væri leiga Stólpa hf. semfélagið gæfi eftir fyrstu fjóra mánuðina. Í framhaldinusendi forstjóri stefnda lögmanninum tölvupóst þar sem spurt er hvenær afstaða„3G og 2J“ liggi fyrir vegna þessarar útfærslu. Lögmaðurinn svaraði þessusamdægurs með tölvuskeyti þar sem fram kemur að „það væri næsti fasi, ef þiðhaldið að þessir peningar dugi, plús hugsanlega mjatl næstu 15 árin gegnum Stólpagreiðslur,þá fer ég betur yfir hugsanlegar útfærslur með þeim.“ Þessu tölvuskeyti svaraðiforstjóri stefnda með tölvuskeyti tæplega hálfri klukkustund síðar þar semsagði: ,,Þessi upphæð hlýtur að fara langt með það að duga. Er ekki rétt aðláta reyna á þetta meðan glugginn er opinn?“ Stefnandi tók viðhúsnæðinu í Sætúni 8 (Guðrúnartúni 10) í nóvember 2011. Síðar í mánuðinum áttusíðan Jóhann Þór Jónsson, framkvæmdastjóri fjármála og reksturs hjá stefnanda,og Gísli Steinar Gíslason, framkvæmdastjóri stefnda, í tölvupóstsamskiptum umhvernig stefnandi losnaði undan eldri leigusamningum sínum í tengslum viðsamning sinn við stefnda um leigu húsnæðis í Sætúninu. Í tölvuskeyti Jóhannstil Gísla, dags. 21. nóvember 2011, segir meðal annars svo: ,,Í framhaldi af samtali þá vil ég bjóða að ef á þarf að halda get ég sestniður með þér og fulltrúum Stólpa til að fara yfir okkar mál. Glugginn fyrirþessa lausn mála er bara opinn í stuttan tíma og við þurfum að ná fram samþykkthjá stjórn Skýrr fyrir föstudaginn ef þetta á að ganga eftir. Fyrir Stólpa eralbesti kosturinn að vera með Skýrr lausa við allar fyrri skuldbindingar ogeinsetta í flott framhald í Sætúninu.”Þessu tölvuskeyti varsvarað með tölvuskeyti Gísla Steinars, dags. 22. nóvember 2011, en þar segir: ,,Þetta snýst ekki um að ég geti ekki útskýrt málið fyrir Stólpum. Ég getfyrir mína parta samþykkt að fara þessa leið en aðrir hluthafar Stólpa setjaspurningamerki við nokkur atriði. .Fyrirvari um riftun ef afhending seinni hluta dregst, þarf að falla út. 2.Það liggur fyrir að tafir hafa orðið á afhendingu fyrri hluta Sætúns. Viðgetum sagt að bæði Stólpar og Skýrr beri jafna ábyrgð á þessum töfum og ættu aðbera kostnað m.v. það. 3.Einnig þurfum við að fá tilfinningu fyrir ykkar afstöðu gagnvartaukakostnaði umfram skilalýsingu. Ef þessi atriði liggja fyrir þá tel ég við getum klárað þetta.“Þann 25. nóvember2011 voru af hálfu lögmanns stefnanda útbúin drög að samkomulagi „um breytingará samkomulagi og húsaleigusamningi“. Í þeim drögum sagði meðal annars svo: „1.0 Fallið frá afslætti af húsaleigu gegn eingreiðslu aföðru tagi: .1. Með framangreindusamkomulagi frá 24. febrúar 2011 lofaði Stólpar m.a. að leggja til allt að kr.80.000.000 til framleigufélags á vegum Skýrr og Stólpa sem átti að tryggjafjármögnun og afsetningu þeirra fasteigna á leigumarkaði sem Skýrr og dótturfélögvoru með á leigu frá Sýr ehf. [...] í formi afsláttar frá Stólpum til Skýrr áleigu, annars vegar á fyrstu fjórum mánuðum leigutímans fyrir fyrsta áfangaSætúns 8, Reykjavík, en hins vegar tilgreindan afslátt á næstu 15 árum,verðbætt fjárhæð, en þó aldrei hærri afsláttarfjárhæð samanlagt en kr.80.000.000 auk verðbóta, eftir atvikum. Nú er samkomulag á milli aðila að fellaniður þessi áform um að Stólpar veiti Skýrr afslátt af hluta húsaleigu. Skýrrskuldbindur sig til að greiða fulla húsaleigu af fasteignum Stólpa við Sætún 8,Reykjavík, eftir því sem þær verða afhentar í samræmi við húsaleigusamningaðila. Í stað þessa þá skuldbindur Stólpar sig til þess að greiða kr.73.000.000 til félags, samkvæmt reikningi, sem tryggir að Skýrr verði leystundan húsaleigusamningum við Sýr ehf. jafnóðum og Skýrr þarf þeirra ekki meðvið starfsemi sína. Jafnframt falla niður öll áform á milli Skýrr og Stólpa umsameiginlegan rekstur á sérstöku framleigufélagi. Stólpar skulu framselja tilSkýrr eignarhluta sinn í félaginu. Jafnframt lýsa báðir aðilar því yfir ogstaðfesta, að kostnaður Skýrr af afsetningu leigðra eigna frá Sýr ehf. muniörugglega taka til hærri fjárhæðar en samtölu 275 mkr. og 80 mkr.2.0. Sérstakt ákvæði um heimild til riftunar áhúsaleigusamningi fellt niður. 2.1. Samkvæmtafdráttarlausu ákvæði, bæði í samkomulagi aðila frá 24. febrúar 2011 og síðar íhúsaleigusamningi sömu aðila um Sætún 8, Reykjavík, þá var Skýrr veittursérstakur réttur til þess að rifta báðum samkomulögunum, ef ekki fengistsamþykkt breytt deiliskipulag fyrir síðari áfanga byggingar Stólpa á nyrðrihluta lmi?﷽﷽﷽﷽﷽﷽varþetta ekki undirritað. Kom það fram fyrir du tilefni. mþykkt og byggingarleyfiveitt fyrir n sætti gæsluvarðhaldióðarinnar að Sætúni 8, Reykjavík og tilheyrandi byggingarleyfifyrir nýbyggingu á þeim stað, enda hefði þá grunnforsenda Skýrr fyrir leigunni,undir alla starfsemi sína á einum stað, brostið. Með vísan til þess aðtilgreind deiliskipulagsbreyting hefur þegar verið samþykkt og byggingarleyfiveitt fyrir nýbyggingu á norðanverðri lóðinni við Sætún 8, Reykjavík, þá fellurSkýrr frá hinum sérstaka rétti sínum til að rifta einhliða samningum aðila afframangreindu tilefni. 3.0. Önnur ákvæði: 3.1. Að öðruleyti haldast samningar aðila sem vísað er til óbreyttir eftir því sem viðgetur átt.“Þann 4. febrúar 2012, sendi framkvæmdastjóri stefnda, Jóhanni ÞórJónssyni, framkvæmdastjóra fjármála og rekstrar stefnanda tölvuskeyti, þar semsagði meðal annars svo: „Tók stöðuna á hópnum og niðurstaðan er sú að menn teljasig vera að koma mjög mikið til móts við ykkur með 5,5% kröfunni og NVT63.000.000. Við erum tilbúin að klára málið á þessari tölu þrátt fyrir að veraekki búin að tryggja okkur þessi lánskjör (5,5%).“Með tölvuskeyti framkvæmdastjóra fjármála- og rekstrar stefnanda tilframkvæmdastjóra stefnda, dags. 4. febrúar 2012, sendi hann drög að sams konarsamkomulagi og drög voru gerð að 25. nóvember 2011, uppfærð í kjölfar samtalsþessara sömu manna í síma. Í póstinum var framkvæmdastjóri stefnda beðinn um aðstaðfesta að samkomulagið væri í lagi frá bæjardyrum stefnda séð og jafnframttekið fram að sú staðfesting þyrfti að koma sem fyrst. Í samkomulaginu sagðim.a. svo, en dómurinn hefur undirstrikað og feitletrað þær breytingar sem framkoma í samkomulaginu: ,,1.1. Meðframangreindu samkomulagi frá 24. febrúar 2011 lofaði Stólpar m.a. að leggjatil allt að kr. 80.000.000 til framleigufélags á vegum Skýrr og Stólpa sem áttiað tryggja fjármögnun og afsetningu þeirra fasteigna á leigumarkaði sem Skýrrog dótturfélög voru með á leigu frá Sýr ehf. [...] í formi afsláttar fráStólpum til skýrr á leigu, annars vegar á fyrstu fjórum mánuðum leigutímansfyrir fyrsta áfanga Sætún 8, Reykjavík, en hins vegar tilgreindan afslátt ánæstu 15 árum, verðbætt fjárhæð, en þó aldrei hærri afsláttarfjárhæð samanlagten kr. 80.000.000 auk verðbóta, eftir atvikum. Nú er samkomulag á milli aðilaað fella niður þessi áform um að Stólpar veiti Skýrr afslátt af hlutahúsaleigu. Skýrr skuldbindur sig til að greiða fulla húsaleigu af fasteignumStólpa við Sætún 8, Reykjavík, eftir því sem þær verða afhentar í samræmi viðhúsaleigusamning aðila. Í stað þessa þá skuldbindur Stólpar sig til þess aðgreiða kr. 65.000.000 auk virðisaukaskatts eftir atvikum til félagssem Skýrr vísar til, samkvæmtreikningi, sem tryggir meðfullnægjandi hætti að mati Skýrr að það verði leyst undan húsaleigusamningum við Sýr ehf.jafnóðum og Skýrr þarf þeirra ekki við í starfsemi sinni. Stólpar skuldbinda sig til að greiða framangreindan reikning innan2ja vikna frá því að honum er framvísað. Jafnframt falla niður ölláform á milli Skýrr og Stólpa um sameiginlegan rekstur á sérstökuframleigufélagi. Stólpar skuldbinda framseljatil Skýrr eignarhluta sinn í félaginu. Jafnframt lýsa báðir aðilar því yfir ogstaðfesta, að kostnaður Skýrr af afsetningu leigðra eigna frá Sýr ehf. muniörugglega taka til hærri fjárhæðar en samtölu 275 mkr. og 80 mkr. Ef til kemur að félagið sem móttekurframangreinda greiðslu er að einhverju leyti í eigu Hauks Guðmundssonarfyrrverandi framkvæmdastjóra Stólpa ehf. þá lofar Stólpi ehf. að greiðslan muniengin áhrif hafa samkvæmt starfslokasamningi á milli Hauks og Stólpa ehf. 2.0. Sérstakt ákvæði um heimild til riftunar áhúsaleigusamningi fellt niður. 2.1. Samkvæmtafdráttarlausu ákvæði, bæði í samkomulagi aðila frá 24. febrúar 2011 og síðar íhúsaleigusamningi sömu aðila um Sætún 8, Reykjavík, þá var skýrr veittursérstakur réttur til þess að rifta báðum samkomulögunum, ef ekki fengistsamþykkt breytt deiliskipulag fyrir síðari áfanga byggingar Stólpa á nyrðrihluta lmi?﷽﷽﷽﷽﷽﷽varþetta ekki undirritað. Kom það fram fyrir du tilefni. mþykkt og byggingarleyfiveitt fyrir n sætti gæsluvarðhaldióðarinnar að Sætúni 8, Reykjavík og tilheyrandibyggingarleyfi fyrir nýbyggingu á þeim stað, enda hefði þá grunnforsenda Skýrrfyrir leigunni, undir alla starfsemi sína á einum stað, brostið. Með vísan tilþess að tilgreind deiliskipulagsbreyting hefur þegar verið samþykkt ogbyggingarleyfi veitt fyrir nýbyggingu á norðanverðri lóðinni við Sætún 8, Reykjavík,þá fellur Skýrr frá hinum sérstaka rétti sínum til að rifta einhliða samningumaðila af framangreindu tilefni. “3.0. Möguleg seinkun áafhendingu 2. áfanga. 3.1. Skýrr lýsir því yfir, aðStólpa sé heimilt að fresta afhendingu leiguhúsnæðis annars áfanga að Sætúni 8Reykjavík frá 1. júlí 2012 til 1. september sama ár ef það kýs, án rökstuðningseða skýringa, en í því tilviki skal Stólpar tilkynna um frestun með minnst 3jamánaða fyrirvara, sem er sá frestur sem Skýrr hefur til að segja sig fráleiguhúsnæði Sýr ehf. hverju sinni. 4.0. Önnur ákvæði. 4.1. Að öðru leyti haldast samningar aðila sem vísað er til óbreyttireftir því sem við getur átt.“ Þann 19. júní 2012 gerðu aðilar með sér viðauka 6 um breytingar ásamkomulagi sínu frá 24. febrúar 2011 og húsaleigusamningi sínum frá 25.febrúar 2011. Í viðaukanum segir meðal annars svo: ,,1.0. Sérstakt ákvæði um heimild til riftunar á húsaleigusamningi felltniður: .1.Samkvæmt afdráttarlausu ákvæði, bæði í samkomulagi aðilafrá 24. febrúar og síðar í húsaleigusamningi sömu aðila um Sætún 8, Reykjavík[...] var Advania veittur sérstakur réttur til þess að rifta báðumsamkomulögunum, ef ekki fengist samþykkt breytt deiliskipulag fyrir síðariáfanga byggingar Stólpa á nyrðri hluta lóðarinnar að Sætúni 8, Reykjavík, ogtilheyrandi byggingarleyfi fyrir nýbyggingu á þeim stað, eða aðrar ástæðurhefðu orðið til að tefja afhendingu, enda hefði þá grunnforsenda Advania fyrirleigunni, udnir alla starfsemi sína á einum stað, brostið. Með vísan til þessað tilgreind deiliskipulagsbreyting hefur þegar verið samþykkt ogbyggingarleyfi hefur verið veitt fyrir nýbyggingu á norðanverðri lóðinni viðSætún 8, Reykjavík, og byggingarframkvæmdir eru langt komnar þá fellur Advaniafrá hinum sérstaka rétti sínum til þess að rifta einhliða samningum aðila afframangreindu tilefni, enda verði 2. áfangi Sætúns 8, Reykjavík, afhenturAdvania eigi síðar en 1. ágúst 2012. 2.0. Möguleg seinkun áafhendingu 2. áfanga. 2.1. Í leigusamningi milli aðila frá 25. febrúar 2011, ber Stólpum aðafhenda Advania 2. áfanga að Sætúni 8, Reykjavík, eigi síðar en 1. júlí 2012.Advania gerir ekki athugasemdir þótt afhending þessa áfanga dragist til 1.ágúst 2012, enda skulu Stólpar tilkynna um það með a.m.k. 10 daga fyrirvara.Dragist afhending á kjallara og 2-5 hæð fram yfir 1. ágúst 2012 áskilur Advaniasér rétt til bóta úr hendi Stólpa sem nema hlutfallslegri mánaðarleigu fyrirseinni áfanga fyrir hvern dag sem seinkunin verður umfram 1. ágúst 2012. Aðilar eru sammála og meðvitaðir um að seinkun á afhendingu á 2. áfangastafar af ástæðum sem Advania varðar en Stólpar hafa ekki stjórn á. Þannig ersíðbúin hönnun 1. og 6. hæð nýbyggingar að Sætúni 8, Reykjavík, af ástæðum semstafa frá Advania, sem leiðir til þess að aðeins verður hægt að afhendakjallara og 2. hæð nýbyggingarinnar hinn 1. ágúst 2012, en hinar tvær hæðirnarsíðar í samráði við leigutaka. Þar sem ljóst er að atriði sem varða Advaniahafa leitt til seinkunar á 1. og 6. hæð nýbyggingar, þá samþykkir Advania aðseinkun afhendingar 2. áfanga leiði aldrei til riftunar leigusamnings á milliaðila. Aðilar eru þó sammála um að 6. hæð skuli afhent þó aldrei síðar en30.09.2012, en verði seinkun þar á áskilur Advania sér rétt til bóta, sbr.fyrri málsgrein. Undanskilið mögulegri bótakröfu eru þó bætur sem Advania gætiöðlast vegna aðgerða eða aðgerðaleysis af hálfu Advania eða aðila á þeirravegum. 1. hæð verður afhent í samráði við leigutaka, enda liggur endanleghönnun á henni ekki fyrir. Í samræmi við framangreint mun Advania greiða fullaumsamda leigu vegna nýbyggingarinnar frá og með 1. ágúst 2012.“Í grein 3.1. viðaukans er kveðið á um að samningar aðila sem vísað er tilhaldist að öðru leyti óbreyttir eftir því sem við getur átt. Þá er mælt fyrirum það í grein 3.3. í viðaukanum að samkomulagið sé undirritað án fyrirvara afhálfu samningsaðila. Þann 30. nóvember 2012 skrifuðu aðilar málsins undir viðauka nr. 7 umhúsaleigusamning um atvinnuhúsnæði að Sætúni 8 í Reykjavík. Í lið 3.0 erfjallað sérstaklega um aukakostnað til hækkunar á leigugrunni en þar segirmeðal annars svo: „3.1. Með vísan til 5. gr. leigusamningsins hafa aðilarsamið um að ef til frekari framkvæmda komi við hið leigða húsnæði en skilalýsingkveður á um, þá skyldu aðilar semja um hækkun á húsaleigu vegnaviðbótarkostnaðar, sbr. viðauka nr. 4. Samkomulag aðila um viðbótarkostnað ogviðbótarleigu vegna 1. áfanga var staðfest í viðauka 5. Nú liggur fyrir samantekt verkfræðistofunnar Ferils ehf.á kostnaði vegna þeirra verkþátta sem leigusali telur vera hlutdeild leigutakaí kostnaði við innréttingar í nýbyggingu, 2. áfanga. Aðilar hafa komist aðsamkomulagi um að sá hluti viðbótarkostnaðarins sem beri að reikna inn íviðbótarleigu skuli vera kr. 163.500.000 án vsk.3.2. Í samræmi við framangreint og aðferðarfræði umútreikning leigugrunns vegna viðbótarkostnaðar, sem lýst er í viðauka 4, hækkarleigugrunnur 2. áfanga samkvæmt 5. gr. húsaleigusamningsins um 163.500.000 *0,012 eða kr. 1.962 á mánuði, auk virðisaukaskatts. Hækkunin kemur tilframkvæmda frá og með 1. ágúst 2012 við afhendingu áfanga 2. Grunnvísitalaviðbótarleigu er 400,1 stig. 3.3. Samkvæmt framangreindu hækkar húsaleiga vegna 2.áfanga um kr. 1.962.000 án vsk á mánuði, sem nemur kr. 653,65 á fermetra, ánvsk., m.v. að 2. áfangi taki til útleigu á 3.001,5 fermetrum. Grunnleigan fyrir2. áfanga er kr. 1900 á hvern fermetra, án vsk., á verðlagi í júlí 2011 377,6stig. Heildarleiga fyrir 2. áfanga reiknað á verðlagi 1. ágúst 2012 1. ágústreiknast þannig vera kr. 2.666,87 fyrir hvern þeirra 3.001,6 fermetra semtilheyra þeim áfanga, eða kr. 8.004.866 á mánuði án vsk. [...].“Í grein samkomulagsins nr. 4.3 er kveðið á um að samingar aðila sem vísaðer til haldist að öðru leyti óbreyttir eftir því sem við getur átt. Þá er ígrein samningsins nr. 4.5. kveðið á um að samkomulagið sé undirritað ánfyrirvara af hálfu samningsaðila. Með bréfi dags. 28. október 2013 skoraði lögmaður stefnanda á stefnda aðganga að uppgjöri með greiðslu 65.000.000 króna. Í bréfinu sagði meðal annarssvo: „Í febrúar 2012 hófust viðræður aðila um breytingu átilteknum efnisatriðum húsaleigusamningsins og samkomulagsins frá 24. febrúar2011, þannig að horfið yrði frá upphaflegum hugmyndum um stofnunframleigufélags og afslátt af leigugjaldi, en í stað þess kæmi núvirteingreiðsla Stólpa ehf. Þá skyldi Advania hf. greiða fullt leigugjald fyrirGuðrúnartún 10 og falla frá riftunarrétti samkvæmt húsaleigusamningnum. Afsamskiptum aðila, einkum tölvupóstum framkvæmdastjóra Stólpa ehf. tilforsvarsmanna Advania hf. er ljóst að skuldbindandi samkomulag tókst með aðilumum núvirta eingreiðslu Stólpa ehf. til Advania hf. í stað afsláttar afleigugjaldi. Sú staðreynd endurspeglast jafnframt greinilega í því að Advaniahf. hefur þegar fallið frá riftunarrétti sínum með viðauka við húsaleigusamningaðila og greitt leigugjald að fullu án afsláttar. Þá eru Stólpar ehf. ekkilengur aðili að leigusamningi um Guðrúnartún 10 og því getur félagið ekki efntupphaflega skuldbindingu sína til að veita fyrirhugaðan afslátt afleigugjaldinu í samræmi við upphaflegt samkomulag aðila frá 24. febrúar 2011.Advania hf. vill nú gefa Stólpum ehf. kost á að efna skuldbindingar sínarsamkvæmt samkomulagi aðila um kostnaðarþátttöku félagsins í húsaleigukostnaðiAdvania með síðari breytingum með eingreiðslu að fjárhæð kr. 65.000.000.“Framkvæmdastjóri stefnda svaraði þessu 7. nóvember 2013 með bréfi þar semsagði meðal annars svo: „Stólpar telja rétt að mótmæla einhliða og alfariðórökstuddri málavaxtalýsingu Advania sem fram kemur í bréfinu og vill félagiðtaka fram að fullyrðingar sem þar eru settar fram séu á engan hátt í samræmivið raunveruleikann, enda sýna gögn málsins fram á slíkt. Stólpar vísa í þessusambandi til fjölda tölvupóstsamskipta, þess sem áður hefur komið fram á fundumStólpa og Advania, bæði í viðurvist lögmanna Stólpa og Advania, og án þeirra,og telja Stólpar því lítið gagnast að vera að gera efnislegar athugasemdir viðhvern og einn lið bréfsins frá 28. október sl., enda sé afstaða Stólpa gagnvartmeintum kröfum Advania á hendur félaginu skýr og hafi sú afstaða áður veriðkynnt Advania. Í bréfinu er tekið fram að Advania vilji nú gefa Stólpum „kost áað efna skuldbindingar sínar samkvæmt samkomulagi aðila um kostnaðarþátttökufélagsins í húsaleigukostnaði Advania hf. með síðari breytingum með eingreiðsluað fjárhæð 65.000.000.“ Vegna þessa skal áréttað að Stólpar telja sig ávallthafa staðið við skuldbindingar sínar gagnvart Advania og með því að hafa staðiðað fullu við slíkar skuldbindingar þá eigi Advania engar kröfur á hendurStólpum í dag. Munu Stólpar sökum þessa ekki greiða umrædda fjárhæð til Advaniaenda ljóst að Advania á engar kröfur á hendur Stólpum. Hvað varðar niðurlagbréfsins frá 28. október 2013 um að Advania áskilji sér rétt til að draga frámánaðarlegum leigugreiðslum vegna húsnæðisins að Guðrúnartúni 10, 105Reykjavík, fjárhæð sem nemur upphaflegum afslætti af leigugjaldinu telurfélagið rétt að benda á að samningssamband Advania við núverandi eiganda ogleigusala viðkomandi húsnæðis sé Stólpum með öllu óviðkomandi. Telja Stólpar þófulla ástæðu til að benda á að með engum hætti sé hægt að halda því fram aðsamkomulag Stólpa og Advania frá 24. febrúar 2011 hafi verið forsendaleigugjaldsins samkvæmt þeim leigusamningi. Hefði slíkt verið raunin ætti þaðað vera sérstaklega tilgreint annaðhvort í umræddu samkomulagi eðaleigusamningi aðilanna en bent skal á að forsendur Advania fyrir slíkumsamningum eru sérstaklega tilgreindar í báðum samningum og hvergi er gerð greinfyrir slíku í hvorugum samninganna. Kjósi Advania samt sem áður að vanefnasamningsskuldbindingar sínar gagnvart Stefni hf. núverandi leigusala og eigandahúsnæðisins er slíkt gert alfarið á ábyrgð Advania og Stólpum alls óviðkomandi.[...]“Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn Jóhann Þór Jónsson,framkvæmdastjóri rekstrar og fjármála stefnanda, Gísli Steinar Gíslason,framkvæmdastjóri stefnda, Haukur Guðmundsson, fyrrverandi framkvæmdastjóristefnda, og Einar Hafliði Einarsson, löggiltur endurskoðandi hjá Deloitte ehf.,sem annast hefur endurskoðun ársreikninga stefnda. Er ekki ástæða til að rekjaframburð þeirra sérstaklega umfram það sem gert hefur verið hér að framan oggert verður hér á eftir. III.Málsástæður stefnanda og lagarökAðalkröfu sínagrundvallar stefnandi á að stefndi hafi með undirritun samkomulags, dags. 24.febrúar 2011 um „fyrirhugað samstarf í fasteignamálum“, skuldbundið sig til aðleggja stefnanda til allt að 80 milljónum króna í formi afsláttar afleigugjaldi þannig að stefnandi gæti tekið fasteignina að Guðrúnartúni 10 (þáSætúni 8) á leigu af stefnda. Stefnandi hafi undirritað húsaleigusamning umnýjar höfuðstöðvar sínar að Guðrúnartúni 10 þann 25. febrúar 2011 í traustiþess að stefndi stæði við þá skuldbindingu sína.Stefnandi kveður umrættsamkomulag aðila síðar hafa tekið þeim breytingum sem í stað þess að leggjastefnanda til fé í formi afsláttar af leigugjaldinu, hafi stefndi skuldbundiðsig til þess að fullnægja skuldbindingunni með (núvirtri) eingreiðslu tilstefnanda að fjárhæð 65.000.000 kr. gegn því m.a. að stefnandi féllist á aðsérstök riftunarheimild í húsaleigusamningi aðila um Guðrúnartún 10 yrði felldniður.Af hálfu stefnanda er þvíhaldið fram að þessi breyting á samkomulaginu hafi átt sér stað með þeim hættiað fyrirsvarsmenn aðila hafi rætt saman símleiðis 4. febrúar 2012 og sammælstum að stefnandi félli frá kröfu um afslátt af leigugjaldi vegna Sætúns 8 gegneingreiðslu stefnda að fjárhæð 65.000.000 kr. sem sé stefnufjárhæð aðalkröfumálsins. Samhliða hafi verið fallið frá upphaflegum fyrirætlunum umsameiginlegan rekstur á sérstöku framleigufélagi um leiguhúsnæði stefnanda.Stefnandi kveður fyrirsvarsmann stefnanda hafa fylgt samtalinu eftir samdægursmeð tölvuskeyti, ásamt viðhengi með uppfærðu samkomulagi aðila í framangreindaveru. Stefnandi kveður stefnda engum athugasemdum hafa hreyft við þessutölvuskeyti, enda hafi það verið í fullu samræmi við það munnlega samkomulagsem tekist hafði með aðilum fyrr um daginn og er jafnframt grundvöllurkröfugerðar aðalkröfu stefnanda.Stefnandi kveðst þegarhafa staðið við þá skuldbindingu sem kveðið er á um í samkomulaginu um að hannfalli frá riftunarheimild sinni með undirritun viðauka 6 við húsaleigusamningaðila. Stefndi hafi enn ekki staðið við framangreinda greiðsluskyldu sína.Stefnandi bendir á aðsamkvæmt samkomulaginu skyldi hann greiða fjárhæðina til félags sem stefnandivísar til, samkvæmt reikningi, innan tveggja vikna frá því að honum væriframvísað. Sá dráttur sem síðan varð á fullnustu og framkvæmd samkomulagsins séaf ástæðum er varða stefnanda, þar sem óljóst var hvort stefnandi sjálfur eðaannar lögaðili á hans vegum skyldi gera kröfuna á hendur stefnda. Tafir áframkvæmd samkomulagsins komu stefnda aftur á móti til góða, sem þurfti ekki aðleggja út fjármunina strax, en í því samhengi vekur stefnandi athygli á að ekkier gerð krafa um dráttarvexti úr hendi stefnda fyrr en frá 5. desember 2013,eða að liðnum mánuði frá því að formleg krafa stefnanda um greiðslu samkvæmtsamkomulagi aðila barst stefnda. Varakrafa stefnandaTelji dómurinn ósannað aðskuldbindandi samkomulag hafi tekist með aðilum um að í stað afsláttar afleigugjaldi af Sætúni 8 (nú Guðrúnartúni 10) kæmi sú eingreiðsla, sem gerð erkrafa um í aðalkröfu stefnanda, heldur stefnandi því fram að samkomulag aðilaum „fyrirhugað samstarf í fasteignamálum“, dags. 24. febrúar 2011, standi þámeð öllu óhaggað. Stefndi geti þó ekki efnt samkomulagið eins og gert var ráðfyrir í upphafi þar sem hann hefur selt fasteignina að Guðrúnartúni 10. Með þvíhafi leigusamningssambandi aðila lokið, en núverandi leigusali fasteignarinnarsé samlagshlutafélagið SRE II, sem rekið er af Stefni hf., og stefndaóviðkomandi. Stefnandi krefur stefndaþví um greiðslu fjárkröfu, samsvarandi þeim afslætti sem stefndi skuldbatt sigtil að veita af leigugjaldi fasteignarinnar út leigutíma hennar.Til vara gerir stefnandiþví kröfu um að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 28.110.476 kr. semsamsvarar fjögurra mánaða leigugjaldi samkvæmt samkomulagi aðila frá 24.febrúar 2011 um fyrirhugað samstarf í fasteignamálum, auk 7.379.000 kr. semnema umsömdum mánaðarlegum afslætti af leigugjaldi frá 31. mars 2012 til 30.nóvember 2013, hvort tveggja að teknu tilliti til áfallinna verðbóta miðað viðgrunnvísitölu vísitölu neysluverðs til verðtryggingar í júlí 2011 sem var 377,6stig og sömu vísitölu í nóvember 2013 sem var 416,7 stig, auk dráttarvaxta afsamtals 35.489.476 kr. frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandisundurliðar þennan þátt í kröfugerð sinni með þeim hætti að honum berimánaðarlegur afsláttur að fjárhæð 6.368.200 kr., sem með verðbótum nemi7.027.619 kr. 1. nóvember 2011, 1. desember 2011, 1. janúar 2012 og 1. febrúar2012, en mánaðarlegur afsláttur að fjárhæð 318.410 kr., með verðbótum 351.281kr., frá og með 1. mars 2012 til og með 1. nóvember 2013. Stefnandi krefst þessjafnframt að viðurkennt verði með dómi, að stefnda beri skylda til að greiðastefnanda 318.410 kr. fyrsta virka dag hvers mánaðar frá 1. desember 2013 til1. maí 2026, og 79.090 kr. þann 1. júní 2026, ásamt áföllnum verðbótum hverjusinni, til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs til verðtryggingarmiðað við grunnvísitölu í júlí 2011, sem var 377,6 stig. Kröfugerðin tekur miðaf mánaðarlegum afslætti af leigugjaldi eins og hans er getið í samkomulagiaðila, dags. 24. febrúar 2011, að teknu tilliti til þess að í fyrri kröfuliðvarakröfu er stefndi krafinn um greiðslu á svo miklum hluta afsláttarins sem ervegna þeirra gjalddaga húsaleigusamningsins sem þegar eru fallnir í eindaga. Ísamkomulaginu er gert ráð fyrir að mánaðarlegur afsláttur af leigugjaldi verði318.410 kr. allt fram að síðasta gjalddaga árið 2026, sem skyldi nema 79.090kr.Til stuðnings varakröfusinni vísar stefnandi til samkomulags aðila um „fyrirhugað samstarf ífasteignamálum“, dags. 24. febrúar 2011. Þá bendir hann á að sérstaklega sévísað til samkomulagsins í viðaukum sem gerðir voru við húsaleigusamning aðilaþann 19. júní 2012 og 30. nóvember 2012, til áréttingar á skuldbindingargildiþess.Um lagarök til stuðnings kröfum sínum vísarstefnandi einkum til meginreglna samninga- og kröfuréttarins umskuldbindingargildi samninga og efndir loforða. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t.vaxtavexti, styður stefnandi ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma umgrunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr 38/2001, umvexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Um vaxtavexti vísar stefnanditil 12. gr. sömu laga. Um upphafsdag dráttarvaxta í aðalkröfu vísar hann til 3.mgr. 5. gr. sömu laga, en til 4. mgr. sömu lagagreinar vegna fyrri liðarvarakröfu.Málsástæður stefnda og lagarökUm aðalkröfu stefnanda.Stefndi kveður málsástæðustefnanda og aðalkröfu hans, sem grundvölluð er á samkomulaginu frá 24. febrúar2011 og því að stefndi hafi þannig skuldbundið sig til að leggja fram allt að80.000.000 kr. í formi afsláttar af leigugjaldi svo að stefnandi gæti tekiðfasteignina að Sætúni 8 á leigu, vera villandi. Bendir stefndi á að í umræddusamkomulagi hafi verið kveðið á um að stefndi gæti með virkum hætti tekið þáttí stjórn framleigufélags og ákvarðanatöku þess félags að því er varðar málefniþeirra eigna sem fyrirhugað var að framleigja. Hugsunin að baki þátttökustefnda í framleigufélaginu hafi einkum verið sú að með þessum hætti hefði hannhaft tök á að mögulega endurheimta hluta þess afsláttar sem veita skyldi (ogsem var að hluta til sannanlega veittur) stefnanda af leigu í Sætúni. Framlagstefnda til fyrirhugaðs framleigufélags með afslætti til handa stefnanda hafiverið samþykkt með það fyrir augum og á þeim grundvelli að stefndi hefðiframvegis hlutdeild í stjórn framleigufélagsins, svo sem verið hefði ef þaðhefði verið stofnað, og með þeim hætti hefði stefndi náð til baka hluta af þeimafslætti sem fyrirhugað var að veita, og var að hluta til veittur stefnanda. Af fyrirhuguðuframleigufélagi hafi hins vegar aldrei orðið. Ákvörðunarástæða og frumforsendastefnda fyrir framlagi sínu, allt að 80.000.000 kr. í formi afsláttar áhúsaleigu samkvæmt leigusamningi aðila frá 25. febrúar 2011, hafi því veriðbrostin. Telur stefndi að telja verði þetta svo verulega forsendu að hann hafilosnað við skuldbindingu sína til framleigufélagsins þegar stefnandi firrtihann möguleikanum á að endurheimta afsláttinn sem stóð til að veita stefnanda,að því leyti sem hann var ekki veittur honum að hluta. Hvað varðar fullyrðingarstefnanda um að ritað hafi verið undir leigusamning við stefnda í trausti þessað stefndi stæði við skuldbindingu sína gagnvart fyrirhuguðu framleigufélagivísar stefndi til þess að forsendur stefnanda eru ritaðar inn í skjöl um leigustefnanda á umræddu húsnæði en hins vegar sé hvergi í slíkum skjölum tekið framað það hafi verið ákvörðunarástæða eða forsenda fyrir undirritun stefnanda áleigusamning aðila, 25. febrúar 2011, að stefndi stæði við skuldbindingar sínarum fyrirhugað framleigufélag. Stefndi bendir í þessu samhengi á að hann hafivissulega staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt samkomulaginu frá 24.febrúar 2011, og meðal annars veitt stefnanda afslátt á leigu í tiltekinn tímaeða allt þar til stefnandi óskaði sjálfur eftir leiðréttingu á afslættinum ogað reiknuð yrði full leiga.Stefndi bendir jafnframtá að stefnandi hafi í raun og veru þegar fengið allan þann afslátt sem aðilargerðu ráð fyrir að veittur yrði stefnanda. Hafa beri í huga í þessu sambandi aðstefndi hafi tekið þátt í auknum kostnaði í gegnum allt framkvæmdaferlið viðhið leigða en aukinn kostnaður hlaust af ítrekuðum breytingarkröfum stefnanda áhinu leigða húsnæði. Telur stefndi þannig ljóst að kostnaðarþáttaka sín íumræddum framkvæmdum hafi verið umfram það sem upphaflega var samið um viðstefnanda, sbr. húsleigusamning aðila frá 25. febrúar 2011, og upphaflegaviðauka 1, 2, og 3 við leigusamninginn. Þannig hafi stefndi samþykkt að takaþátt í auknum kostnaði stefnanda vegna breytinga hans á skilalýsingu, og þannigþegar veitt stefnanda afslátt að fjárhæð 28.000.000 kr. samkvæmt viðauka 4. Aukframangreinds afsláttar tók stefndi jafnframt frekari þátt í kostnaði viðframkvæmdir á hinu leigða, langt umfram það sem honum bar skylda til samkvæmtsamþykktri skilalýsingu, og veitti stefnanda þannig þegar afslætti í slíkuformi. Þá hafi stefnandi jafnframt óskað eftir því við stefnda að fá að notastvið tilteknar skemmur sem stóðu á lóðinni að Sætúni 8 en stefnda bar að rífa.Vegna þessa voru útbúin drög að viljayfirlýsingu 15. júní 2012, og lagðistefndi í kostnað við að fá að viðhalda umræddum skemmum. Stefndi telur ljóstað afsláttur sem veittur var stefnanda með fyrrgreindum hætti sé umframkröfufjárhæðir stefnanda og mun stefndi á síðari stigum leggja fram gögn umslíkt. Þegar af þeirri ástæðu telur stefndi ljóst að sýkna beri hann alfarið aföllum kröfum stefnanda.Auk alls framangreindseru staðhæfingar stefnanda um að fyrrgreint samkomulag frá 24. febrúar 2011hafi tekið þeim breytingum sem hann heldur fram beinlínis rangar og ósannaðar.Aldrei hafi verið samið um neina greiðsluskyldu stefnda líkt og stefnandiheldur fram og það hefur stefndi sýnt fram á samkvæmt öllu framangreindu. Þá mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda alfariðenda eigi hann enga kröfu á hendur stefnda. Brestur stefnanda því lagaheimildtil kröfu dráttarvaxta úr hendi stefnda. Krafa um frávísun varakröfu stefnandaStefndi telurvarakröfu stefnanda ekki uppfylla kröfure-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um að í stefnuskuli greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsóknsína á, svo og önnur atvik sem greina þarf til þess að samhengi málsástæðnaverði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og skýr þannig að ekki farimilli mála hvert sakarefnið er. Í því sambandi bendir stefndi á að í samkomulagi aðila frá24. febrúar 2011 séu settar fram fjárhæðir sem virðast byggja áhámarksafslætti, án þess að það sé þó tilgreint sérstaklega, sem reikna skylditil handa stefnanda og það yrði þar með framlag stefnda til fyrirhugaðsframleigufélags. Kröfugerð stefnanda virðist þannig sjálfkrafa miða viðgreindan hámarksafslátt en stefnandi hafi þó ekki haft fyrir því að leggja framnein gögn til stuðnings þessari kröfu sinni. Bendir stefndi á að alls ekki séfyrirséð að til slíks hámarksafsláttar hefði yfirleitt komið hefði stefnandisjálfur virt samkomulagið frá 24. febrúar 2011. Stefndi telur að sú fjárhæð sem stefndi er krafinn um ívarakröfu hljóti að þurfa að endurspeglast í raunverulegum kostnaði stefnanda,þ.e. að framlag stefnda verði hlutfallslega hið sama og framlag/kostnaðurstefnanda raunverulega var – hafi stefnandi raunverulega orðið fyrir þeimkostnaði á annað borð. Stefndi telurekkert liggja fyrir um slíkt í málinu. Þannig geristefnandi hvergi neinn reka að því að sýna fram á meintan kostnað sinn, heldurvirðist einungis miðað við fjárhæðir samkvæmt samkomulaginu frá 24. febrúar þarsem aðilar höfðu þó sammælst um að „skuldbinda sig til að vinna af heilum hugað því að framlög þeirra til framleigufélagsins, beint og óbeint, verði semminnst“. Þannig kjósi stefnandi að telja meintan kostnað sinn nema ákveðinnifjárhæð sem einungis sé byggð á fjárhæðum sem settar eru fram í samkomulaginuán þess þó að gera nokkra grein í stefnu fyrir nokkrum forsendum, meðútreikningum eða reikningum sem liggja ættu að baki meintum kostnaði stefnanda.Stefndi telur að einnig beri að hafa í huga að þessu leyti að stefndi hefði áttað fá að komast með virkum hætti að viðkomandi eignum sem skyldi framleigja ígegnum hið fyrirhugaða framleigufélag. Ekki fáist séð af varakröfu stefnanda aðtekið hafi verið nokkurt tillit til þessa og ef svo hafi á annað borð veriðgert, hvaða áhrif stefnandi telji að slíkt hefði geta haft. Er stefnda þvíómögulegt að átta sig á forsendum kröfugerðar stefnanda í varakröfu, hvað þá aðhalda uppi vörnum þar að lútandi.Stefndi bendirjafnframt á að af ástæðum sem varða stefnanda einhliða hafi stefnandi hafnaðafslætti þeim sem aðilar höfðu þó sammælst um á sínum tíma (þó með fyrirvara umsamþykki stjórna stefnanda), í samkomulaginu frá 24. febrúar 2011. Auk þessabendir stefndi á að stefnandi hafi sjálfur byggt aðalkröfu sína á því að efniumrædds samkomulags hafi sjálfkrafa breyst að mati stefnanda og fæst því meðengu móti skilið hvernig stefnandi getur í fyrri hluta stefnu haldið framgreiðsluskyldu stefnda með þeim rökum að samkomulagið frá febrúar 2011 hafibreyst frá þátttöku í mögulegum kostnaði með afslætti af húsaleigu yfir í beinagreiðsluskyldu, en í varakröfu haldið því fram að samkomulagið hafi ávalltverið í gildi og að tilvísun í síðari viðauka hafi verið gerð til að áréttaskuldbindingargildi þess.Að því er varðarviðurkenningarkröfu stefnanda telur stefndi slíka kröfu ekki standast. Bendirhann einfaldlega á að ef krafa stefnanda næði fram að ganga yrði stefndigreiðsluskyldur gagnvart stefnanda um tilteknar fjárhæðir mánaðarlega ítiltekinn tíma án þess þó að tekið yrði tillit til afslátta eða annarrarhagræðingar sem stefnandi, sem núverandi leigutaki, gæti mögulega notið íframtíðinni. Eðli málsins samkvæmt liggur þannig ekkert fyrir um hver nokkurframtíðarkostnaður stefnanda raunverulega verður. Þannig krefst stefnandi dómsfyrir framtíðarskuldbindingum sem alls er óvíst um hvort yfirleitt verði um aðræða. Næði viðurkenningarkrafa stefnanda þannig fram að ganga gæti staðan þvíraunverulega orðið sú að stefnandi yrði í betri stöðu síðar heldur en hann ættirétt á gagnvart stefnda skv. samkomulagi aðila frá 24. febrúar 2011.Stefndi telureinnig rétt að benda á að hvergi er í stefnu gerður neinn reki að því aðrökstyðja á hvaða lagarökum stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína. Stefnditelur að í stefnu sé að þessu leyti hvorki sýnt fram á nokkuð það er talistgeti vera kostnaður stefnanda né sé þar að finna næga umfjöllun um grundvöllvarakröfunnar að öðru leyti, hvað varðar viðurkenningarkröfu. Þannig séstefnandi að þessu leyti ekki að gera kröfu gagnvart stefnanda um nokkuð semhefur þegar til komið heldur er krafist viðurkenningar á greiðsluskyldu stefndatil framtíðar og er þar byggt á ætluðum framtíðarskuldbindingum stefnanda ánþess að stefndi hafi þar nokkurn möguleika á að bregðast við og verja sig endaalgjörlega ómögulegt þar sem slík atvik hafa ekki komið fram. Bendir stefndi áí þessu sambandi að kröfugerð sín taki einmitt mið af þessari óvissu þar semviðurkenningarkrafa stefnda er byggð á samkomulaginu þar sem „gert er ráðfyrir að mánaðarlegur afsláttur“ nemi tiltekinni fjárhæð en stefndi teluraugljóst að ekki sé hægt að taka mið af kröfugerð eða málsástæðum þar semeinungis sé gert ráð fyrir tilteknum kostnaði, sem byggður sé á skjali þar semgert hafi verið ráð fyrir tilteknum greiðslum, sbr. samkomulagið frá 24.febrúar 2011, en ekkert liggi raunverulega fyrir um væntanlegan kostnaðstefnanda. Stefndi telur ennfremur rétt að benda á að í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er að finnafyrirmæli um efni stefnu. Samkvæmt d-lið ákvæðisins skuli greina svo glöggt semverða má dómkröfur stefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, bætur fyrirtiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana, vexti ef því er aðskipta, viðurkenningu á tilteknum réttindum o.s.frv. Af orðalagi varakröfustefnanda um viðurkenningu tiltekinnar greiðsluskyldu stefnda inn í framtíðinamá helst ráða að stefnandi óski liðsinnis dómsins við að sýna fram á að hannverði fyrir umframkostnaði hefði afsláttur skv. samkomulagi aðila frá 24.febrúar 2011 staðið. Engar upplýsingar liggja þó fyrir um meintan raunkostnaðstefnanda af þessum sökum, hvers eðlis kostnaðurinn verði og hvernig hannhyggist færa sönnur á það. Engin tilraun er heldur gerð til þess að sýna fram áað það hafi verið háttsemi eða aðgerðir stefnda sem leiða muni til þess aðstefnandi verði fyrir slíkum aukakostnaði. Telur stefndi að krafa stefnanda ummögulegar framtíðarskuldbindingar stefnanda brjóti í bága við fyrirmæli 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Telur stefndi því að ekki verðihjá því komist að fallast á kröfur hans um að vísa kröfunni frá dómi.Stefnandi hefurmótmælt frávísunarkröfu stefnda og telur varakröfu sína uppfylla kröfur laganr. 91/1991 til málatilbúnaðar. Um efni varakröfu stefnanda.Stefndi telur að efsamkomulag aðila frá 24. febrúar 2011 verði talið vera enn í gildi beri að takatillit til þess að stefndi hefði átt að fá að komast með virkum hætti að viðkomandieignum sem skyldi framleigja í gegnum hið fyrirhugaða framleigufélag. Í ljósiþess að slíkt hafi ekki verið mögulegt fyrir stefnda, vegna atvika er varðastefnanda sjálfan, hafi forsendur fyrir umræddu samkomulagi brostið. Líkt og áður greinir er ljóstaf efni samkomulagsins frá 24. febrúar 2011 að í því hafi einungis falistsamkomulag um fyrirhugað samstarf. Eðli málsins samkvæmt hefur samkomulag umfyrirhugað samstarf einungis takmarkað skuldbindingargildi enda er efni þessbundið við að aðilar þess fyrirhugi samstarf á ákveðnum forsendum. Með réttu mátelja skuldbindingargildi slíks samkomulags einungis bindandi að því marki semaðilar framkvæma efnislega þætti þess til samræmis við ákvæði slíks samkomulagsen ekki að öðru leyti. Í ljósi þess að í samkomulaginu er ekki að finna neinákvæði er lúta að vanefndum á ákvæðum þess má ætla að almennar reglur íslenskskröfuréttar hafi átt að gilda ef vanefndir yrðu á samkomulaginu. Sem kunnugt erþá er reglan um óvirka samninga ein af meginreglum íslensks kröfuréttar entelja verður að samkomulagið falli undir slíka samninga enda ljóst að loforðaðila þess, þ.e. stefnanda og stefnda, verða hvorki efnd samkvæmt aðalefniskyldu beggja aðila (greiðsla stefnda til fyrirhugaðs framleigufélags ogafsláttur stefnda til handa stefnanda af leigugreiðslum vegna Sætúns 8) néheldur með greiðslu efndabóta. Í ljósi þessa telur stefndi að samkomulagið hafisjálfkrafa fallið niður við vanefndir stefnanda á vormánuðum árið 2012.Telji dómurinn hins vegarað umrætt samkomulag sé enn í gildi bendir stefndi á að taka verði tillit tilhugsanlegra endurheimta stefnda á afslætti til handa stefnanda í gegnum hiðfyrirhugaða framleigufélag og að draga beri slíkar áætlaðar endurheimtur fráþeim greiðslum sem stefnandi krefur stefnda um í varakröfu. Við slíkt mat telurstefndi að hafa verði í huga að stefndi starfar á bygginga- og leigumarkaði oger því líklegt að hann hefði náð umtalsvert hagstæðari kjörum en ella sökumþekkingar sinnar og reynslu á umræddum mörkuðum. Stefndi telur að hafaverði einnig í huga að stefnandi hafnaði á sínum tíma afslætti sem stefndihafði þegar veitt honum líkt og áður segir. Fær stefndi því ekki séð með hvaðahætti stefnandi geti nú krafið stefnda um afslátt sem var áður veittur enhafnað af hálfu stefnanda og leiðréttinga óskað. Verður því þegar af þeirriástæðu að sýkna stefnda um kröfu stefnanda er varðar þann hluta varakröfu semsnýr að greiðslu á 28.110.476 kr. auk verðbóta og dráttarvaxta.Þá bendir stefndi á aðhvergi í neinum samningi er að nokkru leyti kveðið á um að stefnda hafi veriðóheimilt að selja viðkomandi eign að Sætúni 8 (nú Guðrúnartún 10) og varstefndi því í fullum rétti þegar umrædd fasteign var seld ásamt réttindum ogskyldum stefnda samkvæmt leigusamningi aðila frá 25. febrúar 2011. Hefurstefnandi sökum þessa enga heimild til að krefja stefnda um greiðslu samkvæmtvarakröfu og þeim málsástæðum sem þar er byggt á. Bendir stefndi jafnframt á aðsamkomulag aðila hafi áður verið fallið niður líkt og áður greinir að framan ogþví ekki hægt að byggja á því. Að þessu leyti telurstefndi einnig rétt að halda því sérstaklega til haga að stefnandi hafi aldreihaft uppi neina fyrirvara um fyrirhugaða sölu viðkomandi eignar eða gert neinarathugasemdir þar að lútandi, hvorki almenns eðlis né sérstaklega vegna meintsréttar stefnanda gagnvart stefnda eða kaupanda eignarinnar. Að öðru leyti vísarstefndi til málsástæðna sem raktar eru að framan í tengslum við aðalkröfustefnda um sýknu.Komist dómurinn að þeirriniðurstöðu, þrátt fyrir framangreindar röksemdir stefnda, að honum beri aðgreiða fjármuni til stefnanda byggir hann varakröfu sína á því að lækka beri þáfjárhæð verulega frá því sem fram kemur í dómkröfu stefnanda eftir nánara matidómsins. Byggir stefndi kröfu sína um lækkun fjárkröfu stefnanda á þeim rökumsem áður eru rakin að framan og hann hefur talið að leiða skuli til sýknu afkröfum stefnanda. Um lagarök vísarstefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, ákvæða laga nr. 91/1991og laga nr. 38/2001. IV.NiðurstaðaEins og að framan errakið er aðalkrafa stefnanda byggð á því að stefndi hafi með undirritunsamkomulags, dags. 24. febrúar 2011 um „fyrirhugað samstarf í fasteignamálum“,skuldbundið sig til að leggja stefnanda til allt að 80 milljónum króna í formiafsláttar af leigugjaldi og að stefndi hafi undirritað húsaleigusamning umleigu fasteignarinnar að Sætúni 8 (nú Guðrúnartúni 10) í trausti þess aðstefndi stæði við þá skuldbindingu. Stefnandi kveður umrætt samkomulag aðilasíðar hafa tekið þeim breytingum að í stað þess að leggja stefnanda til fé íformi afsláttar af leigugjaldinu hafi stefndi skuldbundið sig til þess aðfullnægja skuldbindingunni með núvirtri eingreiðslu til stefnanda að fjárhæð65.000.000 kr., gegn því m.a. að stefnandi féllist á að sérstök riftunarheimildí húsaleigusamningi aðila um Guðrúnartún 10 yrði felld niður. Hefur stefnandihaldið því fram að þessi breyting á samkomulaginu hafi átt sér stað með þeimhætti að fyrirsvarsmenn aðila hafi rætt saman símleiðis 4. febrúar 2012 ogsammælst um að stefnandi félli frá kröfu um afslátt af leigugjaldi vegna Sætúns8 gegn eingreiðslu stefnda að fjárhæð 65.000.000 kr. sem sé stefnufjárhæðaðalkröfu málsins. Samhliða hafi verið fallið frá upphaflegum fyrirætlunum umsameiginlegan rekstur á sérstöku framleigufélagi um leiguhúsnæði stefnanda.Stefndi hefur eindregiðmótmælt þeirri staðhæfingu stefnanda að samningur hafi komist á með þessumhætti í febrúar 2012. Ljóst er að stefnandi ber því sönnunarbyrði fyrir aðstofnast hafi til þess munnlega samnings sem aðalkrafa hans byggist á. Við mat á því hvortstefnanda hafi tekist sönnun um þetta atriði verður að meginstefnu að líta tilþeirra gagna málsins sem fyrir lágu áður en ágreiningur sá er mál þetta lýturað kom til sögunnar, enda hafa öndverðar staðhæfingar málsaðila um atvikmálsins takmarkað sönnunargildi fyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem þeimer óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ráða má af gögnum málsinsað stefnandi og stefndi hafi vissulega átt í viðræðum um gerð samkomulags afþví tagi sem aðalkrafa stefnanda er byggð á. Þannig verður það ráðið aftölvuskeyti sem Gísli Steinar Gíslason, framkvæmdastjóri stefnda, sendi JóhanniÞór Jónssyni, framkvæmdastjóra rekstrar og fjármála stefnanda, 4. febrúar 2012og rakið er hér að framan, svo og öðrum gögnum málsins að forsvarsmenn stefndahafi verið reiðubúnir að fallast á 63.000.000 kr. greiðslu til stefnanda miðaðvið 5,5% ávöxtunarkröfu, jafnvel þótt stefndi hefði ekki verið búinn að tryggjasér þessi lánakjör. Sendi Jóhann Þór þá Gísla tölvuskeyti næsta dag með drögumað samkomulagi þar sem miðað er við að stefndi Stólpar ehf. greiði 65.000.000kr. til félags sem Skýrr vísar til, ásamt virðisaukaskatti. Samkvæmt vitnisburðiJóhanns Þórs Jónssonar fyrir dómi mun ástæða þess að þessi drög að samkomulagivoru aldrei undirrituð hafa verið sú að endurskoðandi félagsins gerði ákveðnarathugasemdir við það fyrirkomulag sem þar var gert ráð fyrir. Gísli SteinarGíslason skýrði tölvuskeyti sitt til Jóhanns Þórs hins vegar á þann veg fyrirdóminum að greiðsla sú sem nefnd var í tölvuskeytinu hefði verið bundin því aðstefndi fengi eitthvert endurgjald í staðinn og að stefndi hafi að þessu leytiekki verið tilbúinn að falla frá rétti sínum til leigufélagsins. Hann hafi ennfremur aldrei samþykkt þessi drög munnlega. Í gögnum málsins liggjaengar frekari upplýsingar fyrir um viðhorf aðila til skuldbindingargildisþessara draga að samkomulagi fram til þess að lögmaður stefnanda sendistefnanda greiðsluáskorun 28. október 2013. Fyrir liggur þó að fram til þesstíma og frá 3. febrúar 2012 gerðu aðilar með sér og undirrituðu alls þrjáviðauka um breytingar á samkomulagi sínu og húsaleigusamningi, þ.e. viðauka 5,dags. 2. maí 2012, viðauka 6, dags. 19. júní 2012 og viðauka 7, dags. 30.nóvember 2012. Í viðauka 6 viðhúsaleigusamning aðila er tekin sérstök afstaða til atriða sem aðilar málsinsræddu samhliða viðræðum sínum um hugsanlegt fjárframlag stefnda og semaðalkrafa máls þessa lýtur að. Þannig er í gr. 1.1 í viðauka 6 fjallaðsérstaklega um að Advania falli frá rétti sínum til að rifta einhliða samningumvegna ástæðna sem vísað er til í grein 2.0 í samkomulagi aðila frá 24. febrúar2011 og húsaleigusamningi aðila frá 25. febrúar sama ár. Það að stefndi myndihverfa frá þessari riftunarheimild var meðal þeirra atriða sem fjallað er um ídrögum að samkomulagi 4. febrúar 2012, og í tölvupóstsamskiptum aðila 22.nóvember 2011, í aðdraganda þess að stefnandi lét útbúa drög að samkomulagi 25.nóvember 2011, meðfram því að hugsanleg fjárframlög stefnda voru rædd. Í grein 3.1. viðaukans ertekið sérstaklega fram að samkomulagið sé undirritað án fyrirvara af hálfusamningsaðila og í grein 3.1. er kveðið á um að samningar aðila sem þar ervísað til haldist að öðru leyti óbreyttir eftir því sem við getur átt. Sams konarákvæði eru í viðaukum 6 og 7 sem gerðir voru í kjölfar þess að stefnandi telurþað samkomulag sem aðalkrafa hans lýtur að hafa komist á. Þegar litið er tilframangreindra atriða verður að telja að stefnanda hafi átt að vera í lófalagið að láta kveða á um fjárframlag stefnda að fjárhæð 65.000.000 kr. íeftirfarandi skriflegum samningum aðila ef slíkt samkomulag hefði komist á íreynd. Í þessu sambandi verður enn fremur að hafa í huga að stefnandi erlögaðili sem starfar að viðskiptum og naut aðstoðar lögmanns við samningagerðsína við stefnda. Þá verður jafnframt aðlíta til þess að upphaflegt samkomulag aðila, sem stefnandi heldur fram aðstefndi hafi samþykkt að breyta munnlega 4. febrúar 2012, gerði ráð fyrir aðstefndi fengi sem endurgjald fyrir framlag sitt 23% eignarhlut íframleigufélagi aðila og gæti þannig notið hugsanlegs ávinnings ef vel tækisttil með að framleigja umræddar eignir. Af gögnum málsins verður ekki séð hvaðaendurgjald af hálfu stefnanda hafi átt að koma í staðinn fyrir núvirta eingreiðslustefnda. Í ljósi þessa verður ekki dregin sú ályktun af upplýsingum úrársreikningi stefnda fyrir árið 2012, þar sem vísað er til áfallinnarsamningskvaðar að fjárhæð 65.000.000 kr., að stefndi hafi samþykkt að takastslíka skuldbindingu á herðar samkvæmt munnlegu samkomulagi. Er þá til þess aðlíta að í skýrslutöku af endurskoðanda stefnda, Einari Hafliða Einarssyni, kom fram að þótt umræddar upplýsingar hafiverið færðar í ársreikning hafi á grundvelli varfærnissjónarmiða ekki veriðfærðar inn upplýsingar um hugsanlegt endurgjald þar sem það hafi þótt óvissartekjur. vissar tekjur.þld 'uvarðhaldikvöðinguna. Er þæddar eignir. r þværri fjst sönnun um að komist hafi mis nsætti gæsluvarðhaldiAð þessu virtu verður að telja að stefnanda hafi ekki tekist sönnun um aðkomist hafi á samningur aðila með þeim hætti sem aðalkrafa hans byggist á.Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Að því er varðarvarakröfu stefnanda og frávísunarkröfu stefnda þá er ljóst að gengið var út fráþví við upphaf samskipta aðila, sbr. undirritað samkomulag þeirra frá 24.febrúar 2011, að þeir myndu eiga með sér samstarf um að draga úr þeim kostnaðisem ljóst var að stefnandi hefði af því að losna úr fyrirliggjandihúsaleigusamningum félagsins. Í því sambandi var í grein 2.2. í samkomulaginumælt fyrir um að Teymi hf., sem eitt þeirra félaga sem síðan sameinaðiststefnanda, myndi í samvinnu við Stólpa hf. stofna sérstakt einkahlutafélag semtæki á framleigu allar þær fasteignir sem Teymi hf. og/eða dótturfélög þesshefðu nú á leigu hjá Sýr ehf. um leið og þær losnuðu. Þær eru fasteignirnar aðÁrmúla 2, Lynghálsi 9 og Grensásvegi 8 og 10 í Reykjavík. Í grein 2.3. ísamkomulaginu er að finna sérstakt ákvæði um að stefndi Stólpar ehf. skuldbindisig til að leggja fram allt að 80.000.000 kr. til að minnka áhættu Teymis afframangreindri framleigu með afslætti á leigugreiðslum frá Teymi hf. til Stólpahf. Er þar kveðið á um að hámarksfjárhæð Stólpa hf. miðist við að Teymi þurfiað leggja fram 275.000.000 kr. en reiknist hlutfallslega minna ef framlagTeymis reynist minna. Þá er þar kveðið á um að þessi fjárhæð skuli verðbætt aðhluta. Ekki liggja fyrir skýrarupplýsingar um það í skriflegum gögnum málsins hvaða kostnað stefnandi hafiborið vegna fyrri húsaleigusamninga sinna. Í skýrslutökum fyrir dómi kom hinsvegar fram að kostnaður stefnanda af þeim hefði numið hærri fjárhæð en275.000.000 kr. Aðspurður um hvort hann hefði á sínum tíma gert athugasemdirvið það sem fram kom í drögum að samkomulagi sem Jóhann Þór Jónsson sendi honum4. febrúar 2012 um að kostnaður Skýrr af afsetningu leigðra eigna frá Sýr ehf.myndi örugglega taka til hærri fjárhæðar en samtölu 275.000.000 og 80.000.000kr. bar fyrirsvarsmaður stefnda, Gísli Steinar Gíslason, að stefnandi hlyti aðhafa borið kostnað umfram þessa fjárhæð þar sem ekki hefði orðið af stofnunframleigufélagsins og menn hefðu orðið af tíma til að endurheimta tap vegnafyrri leigusamninga með framleigu. Með þessu hefur fyrirsvarsmaðurstefndagefið yfirlýsingu, sem er ósamrýmanleg kröfu stefnda um frávísunvarakröfu, sbr. 1. mgr. 50. gr. og 4. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Af þeim sökum verður að hafna kröfu stefnda um frávísun. Að því er snertir efnivarakröfu stefnanda þá verður ekki hjá því litið að efni samkomulags aðila frá24. febrúar 2011 gerir berum orðum ráð fyrir því að aðilar þess stofnuðu meðsér einkahlutafélag um framleigu þeirra fasteigna sem félög stefnanda höfðu áleigu. Ljóst er að ekkert varð úr þeim áformum vegna atriða sem tengdust fyrirliggjandileigusamningum þeirra eigna sem ætlunin var að framleigja en telja verður aðþað hafi staðið stefndanda nær sem aðila að þessum samningum að ganga úr skuggaum að af framleigunni gæti orðið. Að sama skapi er ljóst að stefnandi gerðienga fyrirvara og áskilnað um riftun ef ekki yrði af framleigu fasteignannarétt eins og um önnur atriði í samningnum. Í ljósi þess og þegar haft er í hugaað ekki verður séð hvernig stefndi átti að geta vænst nokkurs ávinnings afumræddu fjárframlagi sínu að fjárhæð 80.000.000 kr. til stefnanda þar sem ekkivarð af stofnun framleigufélagsins er ekki unnt að fallast á þann málatilbúnaðí varakröfu stefnanda að stefndi sé skuldbundinn til greiðslu slíkrar fjárhæðará grundvelli samkomulags aðila frá 24. febrúar 2011. Verður stefndi þvísýknaður af varakröfu stefnanda. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 1.800.000 krónur.Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.D Ó M S O R Ð :Stefndi, Stólpar ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Advania hf. Stefnandi greiði stefnda 1.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 87/2014
Umferðarlög Bifreið Refsiheimild
X var ákærður fyrir að hafa ekið vöruflutningabifreið með vagnlest sem vóg 1.900 kg umfram leyfilega þyngd. Með dómi héraðsdóms var ákærði sakfelldur fyrir háttsemina og dæmdur til greiðslu 60.000 króna sektar. Í dómi Hæstaréttar var hins vegar talið að þar sem vogirnar sem mældu þunga bifreiðar X greint sinn hefðu ekki verið löggiltar og ekki lægi fyrir að þær hefðu verið kvarðaðar með réttum hætti væri ekki unnt að leggja mælingarnar til grundvallar refsingu í sakamáli. Var ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra föstudaginn 11. október 2013 . Mál þetta, sem var dómtekið 16. ágúst sl., höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hér fyrir dómi þann 12. september 2012 með ákæru á hendur X, kt. [...],[...],[...]; „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 11. apríl 2012, ekið vagnlestinni [...] um [...], með lestina 45.900 (svo!) að heildarþunga, eða 1.900 kg. (4,3%) of þunga, en ákærði hafði undanþágu útgefinni (svo!) af Vegagerðinni þann 2. janúar 2008, fyrir 44000 kg. heildarþunga, með fremri ás bifreiðarinnar 200 kg. of þungan og festivagninn 2800 kg. (15,6%) of þungan að heildarþyngd. Telst þetta varða við 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 44, 1993 og 6. mgr. 10. gr. og a lið 1. mgr. 12. gr., sbr. 17. gr. reglugerðar nr. 155, 2007, um stærð og þyngd ökutækja, með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Frávísunarkröfu ákærða var hrundið með úrskurði þann 24. október 2012. Málið var flutt 19. desember sl., en endurupptekið 16. ágúst sl., gerð vettvangsathugun og það flutt og dómtekið á ný. I. Eftirlitsmenn Vegagerðarinnar, þau A og B, stöðvuðu för ákærða 11. apríl 2012, þar sem hann ók vörubifreið sem dró eftirvagn um [...]. Bifreiðin og eftirvagninn voru vigtuð þar á stæði við [...]. Ás 1 á bifreiðinni mældist 7200 kg, eða 200 kg umfram leyfða þyngd. Ásar 2-3 mældust 17900 kg, 1.100 kg undir leyfðri þyngd. Ásar 1-2 á eftirvagni mældust 20.800 kg, 2.800 kg umfram leyfða þyngd. Heildarþyngd lestarinnar mældist 45.900 kg, 1.900 kg umfram leyfða þyngd, samkvæmt undanþágu sem ákærði framvísaði. Ákærði gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnaskýrslur gáfu framangreindir eftirlitsmenn, svo og C, D, E, F og G. Verða atriði úr þessum skýrslum rakin eftir því sem þurfa þykir. II. Sýknukrafa ákærða er í fyrsta lagi á því byggð að ekki hafi verið notaðar löggiltar vogir. Telur hann að það hafi verið skylt, með vísan til b. liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit með ósjálfvirkum vogum, þar sem segir m.a. að skylt sé að löggilda vogir sem hafðar séu til ákvörðunar massa fyrir útreikning á févíti, þóknun, bótum eða greiðslum af slíkum toga. Segir síðan að Neytendastofa skeri úr þegar vafi kunni að leika á um löggildingarskyldu. Reglugerðin er sett með heimild í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 91/2006 um mælingar, mæligrunna og vigtarmenn. Eftirlitsmenn Vegagerðarinnar, nú Samgöngustofu, sbr. lög nr. 59/2013, starfa samkvæmt ákvæðum 68. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum, þar sem segir m.a. að þeim sé heimilt að stöðva akstur ökutækja sem eru meira en 3,5 tonn að heildarþyngd til að sinna eftirliti með aksturs- og hvíldartíma ökumanna og notkun ökurita, stærð, heildarþyngd og ásþunga ökutækja og hleðslu, frágangi og merkingu farms. Í lokamálsgrein 68. gr. umferðarlaga segir að ráðherra setji reglur um hæfi og þjálfun eftirlitsmanna, einkennisbúnað, skilríki og um framkvæmd eftirlits. Liggur ekki fyrir að slíkar reglur hafi verið settar. Með þessu ákvæði er stjórnvaldi falið að framkvæma eftirlit með ástandi tiltekinna ökutækja. Er lögð refsing við, ef ástand þeirra er ekki innan marka sem reglur kveða á um, sbr. 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Er í nefndu ákvæði reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit með ósjálfvirkum vogum, ekki skýrt tekið fram að skylt sé að löggilda vogir sem stjórnvaldið notar til eftirlits með þyngd ökutækja, enda verður orðið ,,févíti“ ekki skilið svo að það merki sekt eða fangelsi samkvæmt refsiákvæðum. Hins vegar kemur hér einnig óhjákvæmilega til skoðunar ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 um mælingar, mæligrunna og vigtarmenn, sem af hálfu ákærða er einnig vísað til, þar sem segir að mælitæki sem notuð séu til lögboðinna mælinga og eftirlits og ákvörðunar stjórnvalda eða dómstóla á viðurlögum eða sá búnaður sem notaður sé til löggildingar þessara mælitækja skuli kvörðuð með rekjanlegum kvörðunum af faggiltum aðilum. Fyrir liggur að bifreið ákærða var vegin með ósjálfvirkum bifreiðavogum. Þá liggur fyrir að vogirnar voru ekki löggiltar. Kemur þá til skoðunar hvort framangreint ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 taki til þeirra og í því falli hvort skilyrði ákvæðisins um kvörðun með rekjanlegum kvörðunum af faggiltum aðilum hafi verið uppfyllt. Í framlögðu bréfi frá Neytendastofu til skipaðs verjanda ákærða, til svars við spurningu hans um það með hvaða hætti stofnunin telji að stjórnvöld eigi að tryggja að mælitæki sem þau noti séu ávallt rétt og eftir atvikum kröfur til þeirra mælinga sem þau vilja þá nota til að beita menn viðurlögum, segir m.a. að af þessu ákvæði leiði að bæði samkvæmt íslenskum lögum og almennum verklagsreglum hafi stjórnvald, hvert á sínu sviði, ákveðið val um það hvort það geri kröfu um að mælitæki sem það noti, sé löggilt eða kvarðað. Í öllum tilvikum beri því þó að tryggja að mælitækin mæli ávallt rétt. Einnig verði þau að geta lagt fram viðeigandi vottorð því til staðfestingar, s.s. staðfestingu um löggildingu eða kvörðunarvottorð fyrir mælitækið. Þá segir í bréfinu að á Íslandi sé Neytendastofa eini aðilinn sem veiti faggiltar og rekjanlegar kvarðanir fyrir vogir. Vogir sem hvorki séu löggiltar né kvarðaðar sé hægt að nota til leiðbeinandi eftirlits hjá viðkomandi stjórnvaldi en ekki sem grundvöll að viðurlögum, s.s. févíti eða sektum, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 254/2009, með síðari breytingum. Einnig segir í bréfi þessu að í reglugerð nr. 616/2000 sé að finna ákvæði þar sem nánar sé skilgreint hvaða vogir sé löglegt að nota hér á landi, en það séu vogir sem hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópska staðla og kröfur sem gerðar séu til voga á EES-svæðinu. Slíkar vogir skuli almennt merktar með CE-merki en vogir sem teknar hafi verið í notkun fyrir 1. janúar 2004 sé þó almennt heimilt að nota áfram meðan þær vegi rétt, sbr. 3. gr. reglugerðar nr. 254/2009. Vogir þær sem notaðar voru til að vega bifreið ákærða munu vera framleiddar í Sviss. Liggur í málinu ljósmynd af einni þeirra voga sem Vegagerðin hefur notað í þessu skyni. Hægra megin vogarskjásins er skjöldur með áletrunum og merkingum, sem eru ógreinilegar að öðru leyti en því að þar er grænn límmiði sem á er upphafsstafurinn M. Í tilskipun Evrópusambandsins nr. 2004/22/EC um mælitæki (,,DIRECTIVE 2004/22/EC OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL“), 31. mars 2004, segir efnislega í 1. tl. 7. gr. að gefa skuli til kynna að auðkenna skuli mælitæki um að það uppfylli skilyrði tilskipunarinnar með ,,CE“ merki og viðbótar mælifræðimerkingu eins og tilgreint sé í 17. gr., þar sem segir efnislega að viðbótarmerkingin sé upphafsstafurinn M, ásamt tveimur síðustu tölustöfum ársins sem tækið var auðkennt. Af þessu verður ráðið að vogin sé ,,CE“ merkt og þykir ekki ástæða til að efa að aðrar vogir sem voru notaðar séu það einnig. Þá þykir óhætt að álykta að þetta feli í sér að vogin hafi í öndverðu verið nægilega kvörðuð með rekjanlegri kvörðun af faggiltum aðila í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006, eða með öðrum orðum sagt ,,hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópska staðla og kröfur sem gerðar séu til voga á EES-svæðinu“, eins og segir í tilvitnuðu bréfi Neytendastofu, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 955/2006, þar sem segir að mælitæki, sem uppfylli ákvæði laga og reglugerða um markaðssetningu á Evrópska efnahagssvæðinu teljist mæla rétt þegar það sé rétt sett á markað og tekið í notkun, enda hafi það réttar stillingar fyrir Ísland, sé löggildingarhæft mælitæki og teljist vera löggilt til fyrstu notkunar. Ekki verður séð að skylt sé að endurtaka kvörðun með sama hætti og skylt er um löggildingu, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 254/2009, þrátt fyrir að það sé ráðgert í framangreindu bréfi Neytendastofu að stjórnvald geri það reglulega, ef það kýs ekki að afla sér löggildingar á mælitæki sitt. Niðurstaða dómsins er því að ekki verði litið svo á að vigtun á bifreið ákærða sé ógild og að engu hafandi, fyrir þá ástæðu eina að ekki voru notaðar löggiltar vogir. Í skýrslu D deildarstjóra hjá Vegagerðinni kom fram að vogir sem notaðar séu við eftirlit séu prófaðar reglulega, a.m.k. árlega, nú hjá fyrirtæki sem heiti Löggilding ehf. Þá hafi Vegagerðin prófunarbúnað sem sé tekinn út á tveggja ára fresti. Í málinu liggja fyrir skýrslur Löggildingar ehf. um prófanir á vogunum, undirritaðar af G. Er þannig staðfest að Vegagerðin hefur látið prófa vogirnar. Í málinu liggur frammi frétt frá Neytendastofu, þess efnis að Löggildingu ehf. hafi verið veitt umboð til að löggilda ósjálfvirkar vogir með 3000 kg vigtunargetu og sjálfvirkar vogir. Kemur þar einnig fram að nefndur G sé framkvæmdastjóri fyrirtækisins og starfsmaður. Hann sé fyrrverandi starfsmaður og tæknistjóri lögmælisviðs Frumherja frá 1997 til 2008 og þar áður hafi hann unnið á lögmælisviði Löggildingarstofu, sem hafi verið forveri Neytendastofu. G staðfesti að hafa prófað vogirnar. Kom einnig fram í skýrslu hans að sér hafi skilist að vogirnar væru ekki löggildingarskyldar, en sagði að þær væru löggildingarhæfar. Við það verður miðað eftir þessu, að þótt Löggilding ehf. hafi ekki umboð til að löggilda vogir með vigtunargetu umfram 3000 kg, verði ekki talið óforsvaranlegt af hálfu Vegagerðarinnar að hafa aflað þar prófunar á vogum sínum. Hefur um langan aldur verið talið nægilegt að prófa vogir sem Vegagerðin hefur notað, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 23. júní 1994, á bls. 1470 í dómasafni þess árs. Má hér nefna að þar má finna á bls. 1473 rakinn vitnisburð G, sem þá var verkfræðingur á Löggildingarstofunni, um prófun á vogum. Þær vogir sem voru notaðar voru prófaðar 15. nóvember 2012 (vog #223, sem þar áður var prófuð 9. nóvember 2011), 1. júní 2012 (vog #228, sem þar áður var prófuð 5. maí 2011), 13. febrúar 2012 (vog #57) og 5. maí 2011 (vog #111). Að þessu athuguðu verður við það miðað að Vegagerðin hafi sinnt því nægilega að gæta þess að vogirnar mældu ekki rangt svo nokkru næmi. III. Sýknukrafa ákærða er að öðru leyti á því byggð að þess hafi ekki verið gætt við vigtun að hemlar bifreiðarinnar væru losaðir, með þeim afleiðingum að hemlakraftar hafi skekkt mælinguna. Ákærði kveðst hafa vegið bifreiðina eftir að hún var lestuð. Hafi þungi verið innan marka. Hann kveðst hafa verið viðstaddur er eftirlitsmenn vógu hana og séð niðurstöðurnar. Hann sagði að bifreiðin hafi verið ,,í bremsu“ meðan vegið var, þ.e. að handhemill hafi verið settur á. Bifreiðin hafi verið vegin sérstaklega og eftirvagninn sérstaklega. Vitnið B bar að ökumönnum sé sagt að losa hemla, enda hljóði verklagsreglur um það. Hún kvaðst vera löggiltur vigtarmaður. Í málinu liggur löggilt þýðing úr notkunarleiðbeiningum framleiðanda voganna. Segir þar að sleppa verði hemlum að fullu áður en lesið sé af vogum. Til að koma í veg fyrir að farartækið renni þurfi það að vera í fyrsta gír og vél megi ekki vera í gangi, annars verði að beita hemlunum aftur. Annar valkostur sé að nota fleyglaga klossa til að tryggja algera kyrrstöðu. Í málinu liggur einnig löggilt þýðing á efni tölvupósts frá H, sem mun vera höfundur notkunarleiðbeininganna, til framannefnds D. Þar segir að engin áhrif stafi frá hemlunarkröftum svo framarlega sem farartækinu sé haldið í kyrrstöðu: Með stöðvaðri vélinni einni saman. Með handhemli, að því tilskildu að hann virki einvörðungu á einn öxul. Með festingarfleyg, sem beitt sé með nánar tilgreindum hætti. Með hemlunum, ef þeim hafi verið sleppt að fullu um skamma stund og beitt aftur, svo lengi sem farartækið standi kyrrt. Hvað sem öðru líði geti afgangskraftar af núningsmótstöðu myndast. Því fastar sem ökumaður beiti hemlum, þeim mun meiri kraftar geti myndast vegna núningsmótstöðu. Farartæki í góðu ástandi séu síður viðkvæm en farartæki sem sé illa haldið við. Ekki var tekin skýrsla af H fyrir dómi. Af framansögðu verður ráðið að nauðsynlegt sé að sleppa hemlum, eftir að á vog er komið. Einnig verður af því ráðið að framleiðandi telji að halda megi bifreið hemlaðri eftir það, hafi þeim verið sleppt að fullu um skamma stund. Báðir eftirlitsmennirnir fullyrða að þess hafi verið gætt að skipa ákærða að sleppa hemlum um skamma stund. Verður að leggja framburð þeirra um það til grundvallar. Dómurinn gerði í samráði við sækjanda og verjanda vettvangsathugun á þessu atriði þann 16. ágúst sl. Fékk verjandi [...] til að leggja til tvær lestaðar bifreiðir með eftirvagn. Starfsmenn Vegagerðarinnar komu með vogir sínar á vigtunarstað og vógu vagn­lestina. Tók dómari saman heildarniðurstöður sem starfsmennirnir lásu upp, í viðurvist sækjanda og verjanda og færði til bókar. Síðari bifreiðin var vegin fyrst án þess að hemlum hefði verið sleppt. Þá var hún 23,7 tonn. Síðan var hemlum sleppt og handhemill settur á. Þá var hún 24,1 tonn. Loks var hún vegin alveg án hemla og þá var hún 24,0 tonn. Sömu tölur fyrir eftirvagninn voru 18,6 tonn, 18,0 og loks 18,0 tonn. Heildarþyngd var samkvæmt þessu 42,3 tonn, 42,1 tonn og 42,0 tonn. Þessi athugun bendir til þess að það geti skipt máli, eins og framleiðandi segir, að hemlar séu losaðir áður en vegið er. Einnig bendir athugunin sem rakin er um síðari bifreiðina, eins og einnig verður ráðið af framangreindum tölvupósti framleiðanda, að óhætt sé að setja hemla á aftur, eftir að þeim hefur verið sleppt ,,um skamma stund“, án þess að það hafi áhrif á niðurstöður svo nokkru nemi. Þegar framangreint er virt í heild er það mat dómsins að óhætt sé að leggja til grund­vallar mælingu eftirlitsmanna Vegagerðarinnar á ás- og heildarþyngd vagn­lestarinnar sem ákærði ók eins og greinir í ákæru. Hefur hann, með því að aka henni svo þungri sem þar greinir, brotið gegn refsiákvæðum sem þar eru tilgreind. Sakaferill ákærða hefur ekki áhrif á refsingu hans, sem ákveðst 60.000 króna sekt, sem skal greiðast innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en ákærði sæta fjögurra daga fangelsi ella. Þóknun þýðanda telst ekki til sakarkostnaðar, sbr. 2. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði verður dæmdur til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hrl., sem ákveðast 188.250 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóminn kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Gætt var ákvæða 2. málsliðar 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X, greiði 60.000 krónur í sekt til ríkis­sjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í fjóra daga. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hæsta­réttarlögmanns, 188.250 krónur.
Mál nr. 330/2004
Lögreglumaður Kjarasamningur
Lögreglumaðurinn H slasaðist á skipulögðu handboltamóti milli lögreglufélaga á Norðurlöndum. Í máli sem H höfðaði á hendur Í krafðist hann greiðslu skaðabóta á þeim grundvelli að hann hafi ekki fengið greiddar slysabætur samkvæmt lögum um almannatryggingar. Í málinu var óumdeilt að H hafi verið að störfum í þágu Í, enda þótt slysið hafi borið að með framangreindum hætti. Því var hins vegar hafnað að Í hafi með kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna skuldbundið sig til greiðslu slysabóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Þá var H ekki talinn hafa sýnt fram á samningsbundinn rétt sinn til frekari greiðslna frá Í en hann hafði fengið úr launþegatryggingu og tryggingu sem Landssamband lögreglumanna hafði tekið hjá vátryggingarfélaginu V hf., en íslenska ríkið greiddi helming iðgjalds hennar. Var Í því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. ágúst 2004. Hann krefst greiðslu 507.792 króna með ársvöxtum samkvæmt 2. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2003 til 22. maí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Áfrýjandi slasaðist á skipulögðu handboltamóti milli lögreglufélaga á Norðurlöndum 1. desember 2000. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi fallist á að áfrýjandi hafi verið að störfum í hans þágu, enda þótt slysið hafi borið að með þessum hætti. Hafa honum verið greiddar bætur úr launþegatryggingu, sbr. grein 7.1.11 í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, svo og bætur úr tryggingu sem sambandið tók hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., en stefndi greiddi helming iðgjalds hennar. Tryggingastofnun ríkisins hafnaði því hins vegar að greiða honum bætur vegna slyssins þar sem talið var að þátttaka í íþróttakappleik félli ekki undir almenn skilyrði 22. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar um að slys hafi orðið við vinnu eða í beinum tengslum við vinnu. Með dómi Hæstaréttar Íslands 20. febrúar 2003 í máli nr. 421/2002 var fallist á þennan skilning Tryggingastofnunar. Áfrýjandi heldur því fram að vegna þessarar höfnunar stofnunarinnar á greiðsluskyldu verði hann að sækja stefnda um efndir á áður tilvitnuðum kjarasamningi, en með grein 7.5.2 sé mælt fyrir um að lögreglumenn skuli teljast við vinnu þegar þeir slasast við þátttöku í íþróttum og kappleikum á vegum félaga lögreglumanna. Byggir hann rétt sinn á því að með kjarasamningnum hafi meðal annars verið samið um rétt til slysabóta samkvæmt almannatryggingalögum. Af hálfu stefnda er ekki fallist á skilning áfrýjanda á kjarasamningnum. Samningsaðilar hafi ekki verið að semja um hvað þriðji aðili ætti eða ætti ekki að greiða í slysatilvikum heldur einungis að ríkisjóður skuli greiða bætur fyrir það tjón, sem hinn slasaði hafi orðið fyrir. Er því haldið fram að það tjón hafi stefndi þegar bætt, sbr. það sem áður greinir um greiðslu tryggingabóta. Af þeim ákvæðum kjarasamninga, sem áfrýjandi vitnar til, verður ekki ráðið að stefndi hafi skuldbundið sig til greiðslu slysabóta samkvæmt lögum nr. 117/1993. Þá hefur áfrýjandi ekki með öðrum hætti sýnt fram á að hann eigi samningsbundinn rétt til frekari greiðslna frá stefnda en þegar hafa verið inntar af hendi. Verður héraðsdómur því staðfestur. Hvor aðili beri sinn kostnað af áfrýjun málsins. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2004. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 20. apríl sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Hinrik Pálssyni, Asparási 12, Garðabæ, á hendur íslenska ríkinu með stefnu áritaðri um birtingu hinn 13. júní 2003. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 507.792 krónur, með vöxtum samkvæmt 2. mgr. 8. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. mars 2003 til 22. maí 2003, og dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins, auk útlagðs kostnaðar og virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara krafðist stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi, að skaðlausu. Með úrskurði, dagsettum 5. febrúar sl., var frávísunarkröfu stefnda hrundið. Hinn 1. desember 2000 var stefnandi að keppa á norrænu handboltamóti lögreglumanna í Sandefjöd í Noregi. Í keppninni slasaðist stefnandi er hann lenti í samstuði við annan leikmann. Við það fékk hann snúning á hægra hné, heyrði smell og gat ekki leikið áfram. Leitaði hann á slysadeild Landspítalans í Fossvogi hinn 3. desember 2000. Við skoðun voru eymsli og bólga innanvert í hnénu og liðbönd voru óstöðug. Vökvi var í lið og skert hreyfigeta. Röntgenmyndir greindu þó ekki brotáverka og var stefnandi talinn hafa hlotið tognunaráverka. Hinn 8. desember 2000 leitaði stefnandi til Stefáns Carlssonar, bæklunarlæknis, og var gerð liðspeglun á stefnanda hinn 21. desember 2000. Kom þá í ljós slit á fremra krossbandi en ekki liðþófaáverki. Hinn 25. janúar 2001 var gerð krossbandaaðgerð á stefnanda. Tókst aðgerðin ágætlega, en stefnandi hefur enn verki í hægra hné og jafnvel er minni hreyfing í hnénu. Hinn 2. janúar 2002 skilaði Atli Þór Ólason, dr. med. örorkumati stefnanda vegna slyss þessa. Niðurstaða læknisins var að stefnandi hefði hlotið 12% varanlega örorku vegna slyssins. Slysið var tilkynnt til Tryggingastofnunar ríkisins hinn 5. desember 2000. Með bréfi, dagsettu 24. október 2001, var umsókn stefnanda um slysabætur hafnað á þeirri forsendu að slysatrygging almannatryggingalaga tækju aðeins til slysa við íþróttaæfingar, íþróttasýningar og íþróttakeppni á vegum viðurkennds íþróttafélags og undir stjórn þjálfara, en íþróttafélag lögreglumanna væri ekki hefðbundið íþróttafélag í skilningi almannatryggingalaga. Mál var höfðað á hendur Tryggingastofnun ríkisins í sambærilegu máli, til viðurkenningar á rétti til bóta úr almannatryggingum. Með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 20. febrúar 2003, í málinu nr. 421/2002, var kröfum hafnað og Tryggingastofnun sýknuð. Hinn 1. desember 2002 var stefnanda greitt úr slysatryggingum launþega, sem Landssamband lögreglumanna tók hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. hinn 19. febrúar s.á. Einnig fékk stefnandi greiddar bætur úr launþegatryggingu frá stefnda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 22. apríl 2003, var stefndi krafinn um greiðslu bóta. samkvæmt ákvæðum almannatryggingalaga. Með bréfi, dagsettu 3. júní 2003, hafnaði stefndi kröfu stefnanda. Krafa stefnanda er um bætur úr hendi stefnda vegna líkamstjóns, sem hann varð fyrir sem lögreglumaður, á íþróttamóti á vegum Landssambands lögreglumanna hinn 1. desember 2000. Byggir hann á því, að samkvæmt kjarasamningi beri stefnda að fá bætur vegna þessa tjóns síns. Byggir hann á því, að samkvæmt kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, sem undirritaður var hinn 19. október 1995, beri stefnanda að fá bætur vegna þessa tjóns. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings hafi stefnandi átt að vera slysatryggður og beri stefnda að uppfylla þær skyldur sem hann hafi tekið á sig með umræddum kjarasamningi, sbr. grein 7.1.11., gr. 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2., í kjarasamningnum. Stefnandi byggir á því, að með þátttöku í umræddum kappleik teljist hann hafa verið við vinnu, þar sem hann hafi verið að sinna skyldu sinni sem á honum hvíli sem lögreglumanni, til að stunda líkamsæfingar. Sé það í fullu samræmi við ákvæði kjarasamningsins. Þegar lögreglumaður slasist við íþróttaiðkun á vegum Landssambands lögreglumanna verði að líta til þeirrar sérstöðu sem starf hans hafi og einnig þeirrar sérstöku tengsla sem séu á milli líkamsþjálfunar og starfs hans. Þessi tengsl séu frábrugðin því sem gerist hjá flestum öðrum starfsstéttum, enda sé það hluti af starfsskyldum lögreglumanna að halda sér í góðu líkamlegu formi. Ástæðu fyrir þessum sérstöku skyldum lögreglumanna, að halda sér í góðu líkamlegu formi, megi rekja til eðlis starfs þeirra. Til þess að gera lögreglumönnum mögulegt að uppfylla starfsskyldur sínar hafi þeim verið uppálagt að stunda líkamsæfingar sem hluta af starfi sínu. Einnig hafi verið sett áðurgreind ákvæði í kjarasamninga sem eigi að auðvelda lögreglumönnum að uppfylla þessa starfsskyldu. Þær sérstöku reglur sem gildi um réttindi lögreglumanna vegna slysa við íþróttaæfingar byggist á því mati ríkisvaldsins að mikilvægt sé að þeir sem gegni almennum löggæslustörfum séu í góðu líkamlegu ástandi. Lögreglumenn hafi því verið hvattir af vinnuveitanda sínum til að stunda reglulega líkamsæfingar og ákvæði hafi verið sett í kjarasamninga sem eigi að auðvelda lögreglumönnum að uppfylla þessa starfsskyldu. Vegna þeirrar sérstöku skyldu sem vinnuveitandi lögreglumanna, íslenska ríkið, hafi lagt á þá til líkamsæfinga, umfram aðra starfsmenn, sé það eðlileg krafa að þeir séu tryggðir við framkvæmd þeirra skylduverka eins og annarra verkefna, sem þeim sé gert að fást við. Í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna sé kveðið á um starfsskyldur lögreglumanna og komi þar skýrt fram að lögreglumenn skuli teljast að störfum þegar þeir stundi lögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna, sbr. grein 7.5.2 í samningnum. Stefnandi hafi slasast á skipulögðu íþróttamóti á vegum Landssambands lögreglumanna og annarra svipaðra félaga á Norðurlöndunum. Sú staðreynd að það sé sérstaklega tekið fram í kjarasamningi við íslenska ríkið að lögreglumenn skuli teljast að störfum við áðurgreindar athafnir eigi sér þá einföldu skýringu að með því hafi verið ætlað að tryggja lögreglumönnum rétt til bóta ef þeir slasist við þessar aðstæður. Ljóst sé af þessum ákvæðum að gert sé ráð fyrir að lögreglumaður sé að störfum þegar hann stundi íþróttakappleiki og einnig að hann sé að fullu slysatryggður. Þessi kjarasamningsbundna slysatrygging komi fram í samningi Landssambands lögreglumanna við stefnda. Samkvæmt almennum meginreglum samningaréttar um að samninga skuli halda beri stefnda nú að uppfylla þær skyldur sem hann hafi tekið á sig með umræddum kjarasamningi. Stefndi hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast um greiðslu bóta fyrir slys sem verði við fyrrgreindar aðstæður. Þar sem Hæstiréttur Íslands hafi fallist á það að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að hafna kröfu eins og stefnandi eigi um greiðslu samkvæmt almannatryggingalögum verði stefndi sjálfur að efna þær skuldbindingar sem hann hafi gengist undir með gerð kjarasamnings við Landssamband lögreglumanna. Stefnandi hefur sundurliðað kröfur sínar með eftirgreindum hætti í stefndu: Bætur fyrir 10% varanlega örorku skv. ákvæðum almannatryggingalaga kr. 507.792 Lögmannsþóknun kr. 60.390 25,5% virðisaukaskattur kr. 14.795 Útlagður kostnaður vegna útreiknings kr. 14.940 Samtals kr. 597.917 Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttarins. Einnig vísar stefnandi til kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, sem undirritaður var hinn 19. október 1995. Þá vísar stefnandi til lögreglulaga nr. 90/1996. Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að engin slík tengsl séu á milli kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna og laga nr. 117/1993, að það veiti stefnanda rétt til bóta úr hendi stefnda, eins og krafist sé. Í máli nr. 421/2002 hafi Hæstiréttur hafnað kröfu lögreglumanns, sem slasaðist á íþróttaæfingu, til bóta úr hendi Tryggingastofnunar ríkisins. Hafi Hæstiréttur í því máli þegar leyst úr því ágreiningsefni hvort lögreglumaður eigi rétt til bóta úr hendi Tryggingastofnunar ríkisins. Engin rök séu til þess að stefnandi geti krafið stefnda um það sem honum hafi verið synjað um af Tryggingastofnun ríkisins. Það að stefnandi hafi ekki náð fram kröfum sínum í málinu leiði ekki til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Mál stefnanda sé höfðað sem skaðabótamál, en stefndi hafi ekki valdið stefnanda tjóni og beri því ekki ábyrgð að neinu leyti á kröfu stefnanda. Stefnandi hafi þegar fengið greitt úr slysatryggingu launþega, samkvæmt kjarasamningi, en greiðslan hafi numið 339.168 krónum og verið innt af hendi í febrúar árið 2002, en einnig muni stefnandi hafa fengið greitt um 679.746 krónur til viðbótar frá tryggingafélagi vegna umrædds slyss. Að mati stefnda séu ekki skilyrði til greiðslu frekari bóta en stefndi hafi þegar innt af hendi vegna slysatryggingar launþega. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt til frekari bóta á grundvelli kjarasamnings eða annarra reglna. Bótagrundvöllur sem stefnandi byggi á sé mjög óljós og málið að auki verulega vanreifað. Ekki liggi fyrir hvort stefnandi hafi reynt að sækja bætur úr hendi þess sem hann hafi lent í samstuði við. Stefnandi vísi og til kafla 7.1.11., 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2., í kjarasamningi máli sínu til stuðnings. Fyrir liggi að stefnandi hafi þegar fengið fullar bætur samkvæmt lið 7.1. úr slysatryggingu launþega. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að stefnandi eigi rétt samkvæmt gr. 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2. í kjarasamningi. Stefndi hafnar því og sem röngu, að hann hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast greiðslu bóta fyrir slys sem verði við fyrrgreindar aðstæður. Einnig vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar um niðurfellingu skaðabótakröfu vegna eigin sakar og áhættutöku með þátttöku í umræddum íþróttaleik. Stefndi kveðst og hafna þeirri lögskýringu stefnanda, að íþróttaiðkun í frítíma baki stefnda bótaskyldu og byggir á því, að í umrætt sinn, er stefnandi hafi slasast, hafi hann hvorki verið við vinnu eða að störfum og stefnandi hafi ekki orðið fyrir meiðslum eða tjóni starfs síns vegna. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu útlagðs kostnaðar og byggir á því, að ekki séu lagaskilyrði til að taka hana til greina. Þrautavarakröfu sína byggir stefndi á því, að taka beri tillit til eigin sakar stefnda og áhættutöku í þátttöku í umræddum íþróttaleik. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um bætur vegna slyss, sem hann varð fyrir á handboltamóti hinn 1. desember 2000. Byggir stefnandi á því að hann eigi samnings-bundinn rétt til bóta vegna umrædds slyss, úr hendi stefnda. Stefndi hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast greiðslu bóta fyrir slys sem verði við þær aðstæður sem voru þegar stefnandi hafi slasast. Þar sem Hæstiréttur Íslands hafi í sambærilegu máli fallist á það að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að hafna kröfu stefnanda um greiðslu samkvæmt almannatryggingalögum verði stefndi sjálfur að efna þær skuldbindingar sem hann hafi gengist undir með kjarasamningi Landssambands lögreglumanna. Í ákvæði 7.1.11. segir svo: „Lögreglumenn sem starfa í þjónustu ríkissjóðs, skulu slysatryggðir samkvæmt almennum slysatryggingaskilmálum og í samræmi við slysatryggingu ríkisstarfsmanna með eftirfarandi viðbótarréttindum: 1. 9.gr.- aðrar takmarkanir á bótaskyldu-, a) og f) liður eru ekki undanþegnir bótaskyldu þegar lögreglumaður gegnir störfum. 2. 5.gr. –íþróttir og flugferðir-, verði ekki undanþegin bótaskyldu vegna íþróttaæfinga á vegum lögreglumanna svo og vegna íþróttakappleikja á vegum samtaka lögreglumanna. Ábyrgð þessi er í gildi meðan lögreglumaður er á launaskrá ríkisins og skal ríkissjóði frjálst að kaupa slíka tryggingu eða hafa ábyrgð í eigin hættu.” Í ákvæði 7.4.1. er kveðið á um að ríkið bæti lögreglumanni þau útgjöld sem hann kunni að verða fyrir af völdum slyss á vinnustað og slysatryggingar almannatrygginga bæti ekki samkvæmt 27. gr. laga nr. 117/1993. Í kjarasamningi þar sem fjallað er um skaðabótaskyldu ríkissjóðs segir svo að lögreglumenn skuli teljast að störfum auk venjulegrar vinnuskyldu þegar þeir eru á leið í eða úr vinnu, sitji lögregluskóla og lögreglunámskeið eða stunda lögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna. Fyrir liggur, að stefnandi fékk greiddar bætur frá stefnda vegna umrædds slyss, úr launþegatryggingu , samkvæmt bótarétti opinberra starfsmanna, og bætur úr tryggingu, sem Landssamband lögreglumanna tók hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Þó svo að fallast megi á að samkvæmt ákvæði 7.5.2. í kjarasamningi hafi stefnandi talist að störfum er umrætt slys varð, verður ekki séð af fyrrgreindum ákvæðum, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, að samið hafi verið um rétt til slysabóta samkvæmt almannatryggingalögum nr. 117/1993, eða að stefnandi eigi samningsbundinn rétt til frekari bóta frá stefnda vegna slyssins. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Hinriks Pálssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 21/2017
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. janúar 2017 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2017 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila4. sama mánaðar um að varnaraðili skuli sæta nánar tilgreindunálgunarbanni og brottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laganr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbannverði afmarkað við heimili brotaþola. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Fallist er á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum a.liðar 4. gr. og a. liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðilaverði gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili. Ekki eru hins vegarefni til að nálgunarbannið taki til heimilis foreldra brotaþola. Samkvæmt þessuverður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann veg sem greinir í dómsorði.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðinverður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð:Staðfest erákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 4. janúar 2017 um aðvarnaraðili, X, sæti nálgunarbanni og brottvísun af heimili í fjórar vikurþannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili sitt ogbrotaþola, A, að [...] í [...], sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfisheimilið. Jafnframt er lagt bann við því að varnaraðili veiti brotaþolaeftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrumhætti.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, BjarnaHaukssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. janúar 2017. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 4. janúar 2017þess efnis að X, kt. [...], skuli sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimiliskv. a- og b-lið 4. gr. og a- og b-lið1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brott­vísun af heimili, í 4vikur þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimilihans og A, kt. [...], að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metraradíus umhverfis heimilið og á eða í námunda við heimili foreldra hennar að [...]og [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilin.Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A eftirför, nálgist hana áalmannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að samkvæmtupplýsingum frá lögreglu liggi X nú undir sterkum grun um að hafa þann 3.janúar sl. veist að A á heimili þeirra að [...] í [...], meinað henni útgönguúr íbúðinni og er hún hugðist yfirgefa íbúðina með 3 mánaða gamla dóttur þeirraí fanginu, tekið um mitti hennar og kastað henni og barninu í rúmið. Þá hafihann öskrað og kastað til hlutum í íbúðinni og m.a. brotið sjónvarpið. Hannhafi einnig lagst yfir hana og barnið þar sem hún lá með það í rúminu. Umhálftíma síðar hafi hún náð að komast út úr íbúðinni og hlaupa í bakarí sem séþar skammt frá og kalla eftir aðstoð lögreglu. Lögreglustjóribyggi ákvörðun sína um nálgunarbann og brottvísun af heimili á því að X sé nústerklega grunaður um refsiverða háttsemi þann 3. janúar sl. að [...] í [...]líkt og fyrr greini, en fram kemur að ætluð háttsemi sé talin varða við en 217. gr., 226. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Einnig liggi tilgrundvallar ákvörðunar lögreglustjóra neðangreint mál úr kerfi lögregl­unnarsem og dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá [...] í máli nr. S-[...]/[...]. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...]– frá 1. mars 2016 Þann 1. mars sl., hafi veriðóskað eftir aðstoð lögreglu að [...] í [...] en þar hefði X hrint A, sem þáhafi verið barnshafandi, í rúm í íbúðinni og fleygt til og skemmtinnanstokksmuni. Kvaðst hún einnig hafa fengið högg á vinstri vanga frá X. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá [...] í málinr. S-[...]/[...] Þann [...] hafi X verið dæmdur í 8 mánaða fangelsi, skilorðs­bundiðtil 3 ára fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás gagnvart föður sínum. Hafibrotið verið heimfært undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Í ljósi ofangreinds teljilögreglustjóri að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt og þegarlitið sé til fyrri sögu þá sé talin hættaá að hann muni halda háttsemi sinni áfram sé hann látinn afskiptalaus.Liggi fyrir rökstuddur grunur um að X hafi brotið gegn A með líkamlegu ofbeldiog að hætta sé á því að hann haldi áfram að raska friði hennar njóti hann fullsathafnafrelsis. Sé ekki talið sennilegt að friðhelgi hennar verði vernduð meðöðrum og vægari hætti eins og sakir standi. Með vísan til framangreinds ogframlagðra gagna sé það mat lögreglustjóra að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili séu uppfyllt og ítrekað aðkrafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Niðurstaða: Í ljósi framlagðra gagna og þess semrakið er í kröfugerð lögreglustjóra, sem og ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðisins, er á það fallist að varnaraðili sé undir rökstuddum grunum að hafa beitt eiginkonu sína líkamlegu ofbeldi á heimili þeirra þann 3.janúar sl. Brotið er talið varða við 217. gr., 226. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Fram kemur í kröfu lögreglu að varnaraðili eigu söguum ofbeldisbrot og þá kemur fram að brotaþoli hafi þann 1. mars 2016 óskaðeftir aðstoð lögreglu vegna þess að varnaraðili hafi þá hrint brotaþola sem varbarnshafandi og slegið hana á vangann. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 5. gr. laganr. 85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sem og a-liðar 4. gr.sömu laga, er því full­nægt. Þrátt fyrir að brotaþoli hafi ekki lagt fram kæruvegna framangreindrar háttsemi er krafa hennar um nálgunarbann og brottvísun afheimili skýr. Til að tryggja hagsmuni brotaþola þykir nauðsynlegt aðvarnaraðili sæti í senn nálg­un­ar­banni og brottvísun af heimili sínu, en ekkiþykir sennilegt að friðhelgi brota­þola verði vernduð með öðrum og vægarihætti. Þá telur dómurinn að meðalhófs sé gætt varðandi tímalengd og brotaþolagert kleift að endurskoða hagi sína en réttargæslumaður brotaþola gerði greinfyrir því að brotaþoli væri að undirbúa flutning í annað húsnæði. Í þessu ljósiverður ákvörðun lögreglu­stjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 4. janúar sl.staðfest. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Bjarna Haukssonar hrl., 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr.38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð saka­mála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl., 200.000krónur greiðist einnig úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008,sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Staðfest er ákvörðun lögreglustjórafrá 4. janúar 2017 þess efnis að X, kt. [...], sæti nálgunarbanni og brottvísunaf heimili skv. a. og b. lið 4. gr. oga. og b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, í fjórar vikur þannig að lagt er bann við því að hannkomi á eða í námunda við heimili hans og A, kt. [...], að [...] í [...], ásvæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið og á eða í námundavið heimili foreldra hennar að [...] og [...] í Reykjavík, á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilin. Jafnframt er lagt bann viðþví að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í sambandvið hana með öðrum hætti. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Bjarna Haukssonar hrl., 200.000 krónur, og réttargæslumannsbrotaþola, Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl., 200.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 180/2017
Vinnuslys Líkamstjón Ómerking héraðsdóms Kröfugerð Málsástæða Gjafsókn
Í málinu krafðist A viðurkenningar á bótaskyldu V ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann slasaðist við vinnu sína í kerskála álvers Alcoa Fjarðaráls. Einnig krafðist hann viðurkenningar á óskertum rétti sínum til bóta úr slysatryggingu launþega hjá S hf. Tildrög slyssins voru þau að A var að vinna við opið álker þegar hann steig upp á rist við kerið en við það hrasaði hann og lenti fótur hans í bráðinni raflausn með þeim afleiðingum að hann hlaut brunaáverka á fætinum. Kröfðust V ehf. og S hf. aðallega sýknu af kröfum A en til vara að skaðabótaskylda V ehf. yrði aðeins viðurkennd að hluta. Með hinum áfrýjaða dómi var skaðabótaskylda V ehf. viðurkennd en aftur á móti var hvorki dæmt um hvort eigin sök A hefði verið fyrir hendi né í hvaða mæli reyndist hún til staðar af þeirri ástæðu að ekki hefði verið gerð sérstök krafa um það í stefnu. Féllst Hæstiréttur ekki á það með héraðsdómi að A hefði haft forræði yfir því hvort dómurinn fjallað um eigin sök A. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandihæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 20. mars 2017. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess aðverða aðeins dæmdir skaðabótaskyldir að hluta og að málskostnaður falli niður ábáðum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar semhonum hefur verið veitt.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómislasaðist stefndi 16. ágúst 2012 við vinnu sína hjá áfrýjandanum VHE ehf. íkerskála álvers Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði. Tildrög slyssins voru þau aðstefndi var við opið álker þegar hann steig upp á rist við kerið. Við það munhann hafa hrasað og vinstri fótur hans lent í bráðinni raflausn með þeimafleiðingum að hann hlaut brunaáverka á fætinum.Stefndi höfðaði málið tilviðurkenningar á skaðabótaskyldu áfrýjandans VHE ehf. vegna líkamstjónsins semhann hlaut við slysið. Einnig krafðist hann þess að viðurkenndur yrði óskerturréttur sinn til bóta úr slysatryggingu launþega hjá áfrýjandanum Sjóvá-Almennumtryggingum hf. Áfrýjendur tóku til varna og kröfðust aðallega sýknu af kröfumstefnda en til vara að skaðabótaskylda áfrýjandans VHE ehf. yrði aðeinsviðurkennd að hluta.Með hinum áfrýjaða dómi var viðurkenndskaðabótaskylda áfrýjandans VHE ehf. vegna ófullnægjandi verkstjórnar ogleiðbeiningar til stefnda. Aftur á móti var hvorki dæmt um hvort eigin sökstefnda væri fyrir hendi né í hvaða mæli, reyndist hún á annað borð til staðar,af þeirri ástæðu að ekki væri sérstök krafa gerð í stefnu um að kveðið yrði áum skerta bótaskyldu ef skilyrði þess reyndust vera fyrir hendi. Á það verðurekki fallist með héraðsdómi að stefndi hafi haft forræði yfir því hvortdómurinn fjallaði um sök stefnda þannig að réttur hans til bóta á henduráfrýjandanum VHE ehf. yrði skertur. Því bar dóminum að leggja mat á þetta envið það reyndi á sérfræðileg álitaefni, sem hinir sérfróðu meðdómsmenn þurftuað leysa úr með dómara málsins, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Í þessu tilliti skiptir ekki máli þótt dómurinn hafi komist aðþeirri niðurstöðu að réttur til bóta úr slysatryggingu launþega hjááfrýjandanum Sjóvá-Almennum tryggingum hf. yrði ekki skertur vegna stórfelldsgáleysis stefnda, enda ekki sjálfgefið að eigin sök hans yrði virt með samamóti gagnvart áfrýjendum eftir reglum skaðabótaréttar annars vegar ogvátryggingaréttar hins vegar. Samkvæmt þessu verður að ómerkja hinn áfrýjaðadóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar aðnýju.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstaréttifalli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómurer ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar ogdómsálagningar á ný.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Gjafsóknarkostnaðurstefnda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2016. I. Mál þetta var höfðað 11. mars2015 og dómtekið 22. nóvember 2016. Stefnandi er A, til heimilis að […], enstefndu eru Vélaverkstæði Hjalta Einarssonar ehf., […] og Sjóvá-Almennartryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda,Vélaverkstæðis Hjalta Einarssonar ehf. (VHE ehf.), vegna líkamstjóns erstefnandi hlaut í vinnuslysi 16. ágúst 2012, í kerskála álvers Alcoa Fjarðaáls,Reyðarfirði. Einnig er þess krafist að viðurkenndur verði óskertur rétturstefnanda, vegna líkamstjóns, til bóta úr slysatryggingu launþega, sem stefndiVHE ehf., hafði á slysdegi hjá stefnda, Sjóvá Almennum tryggingum hf. Þá krefststefnandi málskostnaðar. Stefndukrefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. Til varaer þess krafist að skaðabótaskylda stefnda, Vélaverkstæðis Hjalta Einarssonarehf., verði aðeins viðurkennd að hluta og að málskostnaður verði felldur niður. II. Þann 16. ágúst 2012, slasaðiststefnandi þegar hann var við vinnu sína hjá stefnda, VHE ehf., í kerskálaálvers Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði. Tildrög slyssins voru þau að verið var aðvinna við að skera svokallaða bakskautaleiðara (aftengja ker) við opið álker.Steig stefnandi upp á rist við kerið þar sem hann hrasaði með þeim afleiðingumað vinstri fótur hans lenti ofan í bráðinni raflausninni. Hlaut stefnandiþriðja stigs brunaáverka á fætinum. Stefnandier menntaður […]. Hann hóf störf hjá stefnda, VHE ehf., í álveri AlcoaFjarðaáls í maí 2008, þar sem hann hafði starfað í rúm fjögur ár sem viðhalds-og framleiðslumaður áður en hann varð fyrir umræddu slysi. Stefndi, VHE ehf.,starfar sem undirverktaki hjá Alcoa Fjarðaáli. Ber stefndi, VHE ehf., ábyrgð áverkum sínum í álverinu og var stefnandi á slysdegi starfsmaður stefnda. Varslysadagurinn hans fyrsti í nýju starfi hjá stefnda í svokölluðu suðuteymi. Samkvæmtlögregluskýrslu, dags. 30. ágúst 2012, segir að tilkynning um vinnuslysið hafiborist frá starfsmannastjóra stefnda, VHE ehf., að kvöldi 16. ágúst 2012. Segirí skýrslunni að slysið hafi orðið um klukkan 19.30 þegar verið var að aftengjaker og hafi stefnandi hrasað þannig að fótur hans hafi farið ofan í kerið, heitraflausn hafi „sest“ ofan í skó hans, með þeim afleiðingum að stefnandi hafihlotið þriðja stigs bruna á rist. Í niðurlagi skýrslunnar er tekið fram að þarsem lögreglu hafi borist tilkynning eftir að búið var að flytja hinn slasaða á brottog „spilla/eða breyta“ vettvangi, hafi lögregla ekki talið ástæðu til þess aðhún færi á vettvang slyssins. Þá segir í skýrslunni að Vinnueftirliti hafiverið tilkynnt um slysið með skilaboðum í talhóf. Framkemur í tölvubréfi Vinnueftirlits Austurlands til lögmanns stefnanda, dags. 28.janúar 2013, að ekki hafi farið fram vettvangsskoðun á slysstað af hálfuVinnueftirlitsins. Segir nánar í bréfinu: „Slysið var tilkynnt eftirá þannig aðvettvangsskoðun var ekki og um upplýsingar að undirritaður hafi komið áslysstað standast ekki vegna sumarleyfis.“ Stefndi,VHE ehf., tilkynnti Sjúkratryggingum Íslands um slysið þann 18. janúar 2013. Umlýsingu á tildrögum og orsök slyssins segir eftirfarandi í tilkynningunni: Starfsmaður var að vinna við að skera bakskautaleiðaravið opið ker. Til að fylgjast með verkinu steig hann upp á rist við kerið ogvar með vinstri fót á raflausn við brún kersins. Raflausnin lét undan. Við þaðlenti vinstri fótur niðri í kerinu og bráðin raflausn fór ofan í skóinn.Samstarfsmanni tókst að grípa um handlegg mannsins og draga hann uppúr eftirnokkrar sekúndur. Eldur í buxnaskálm var slökktur með hitaþolnum hanskasamstarfsmannsins. Ítilkynningu stefnda, VHE ehf., til Vinnueftirlitsins, 17. ágúst 2012, segirm.a.: Vinnulýsing var vegna verksins ogöryggisfundur í upphafi vaktar. Allar tilskyldar persónuhlífar voru til staðar,öryggisskór, eldtefjandi buxur og jakki, ullarnærfatnaður, hjálmur, gleraugu oghitaþolnir hanskar. Ímatsgerð B bæklunarlæknis og C lögfræðings, 3. september 2014, er lýsttímabundnum og varanlegum afleiðingum vegna vinnuslyssins. Var það niðurstaðaþeirra að varanlegur miski stefnanda af völdum slyssins væri 15 stig ogvaranleg örorka 20%. Meðtölvupósti, 22. nóvember 2013, var þess farið á leit við stefnda, SjóváAlmennar tryggingar ehf. að viðurkennd væri skaðabótaskylda stefnda, VHE ehf.,vegna slyssins úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda. Ísvari vátryggingafélagsins, sbr. tölvubréf dags. 1. apríl 2014 til lögmannsstefnanda, var greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda, VHE ehf., hafnað,þar sem ekki hefði verið sýnt fram á að slysið yrði rakið til saknæmrarháttsemi VHE ehf. eða starfsmanna á þeirra vegum. Í sama tölvubréfi tók vátryggingafélagiðeinnig fram að félagið hefði ákveðið, með vísan til greinar 11.2 ívátryggingarskilmálum og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingarsamninga, að skerða bætur úr slysatryggingu launþega um þriðjungvegna stórfellds gáleysis stefnanda. Væri bótaréttur samkvæmt því viðurkenndurað 2/3 hluta. Ígögnum málsins liggur fyrir stöðluð vinnulýsing Alcoa Fjarðaáls vegna skurðar ábakskautaleiðara. Þar segir eftirfarandi undir liðnum Heilsa og öryggi, sbr. 7.tölul. Brunahætta vegna vinnu við ker,sannreynið að ekki sé bráðinn málmur í keri. Þá segir í 18. tölul. Ekki stíga í ker, ganga á brún kers, néraflausn kers. Þáliggur fyrir í gögnum málsins áhættugreining Alcoa Fjarðaáls þegar unnið er viðskurð á bakskautaleiðara. Þar er m.a. eftirfarandi tekið fram undir liðnumAðgerðir og eftirfylgni: Hvaða varnirgegn hættum verða notaðar og hvernig verður árangur af vörnum ákvarðaður?...Alls ekki ganga á grindarramma kers né raflausn á brúnum kers. ... Rétt ástandkers metið og tryggt að ekki sé til staðar bráðinn málmur í keri með því aðfylla út gátlista og sannreyna með því að reyna brjóta skel raflausnar meðstöng. Þann22. maí 2012 fékk stefnandi m.a. afhenta nýja öryggisskó hjá stefnda, VHE ehf.,til nota við vinnu sína. Stefnandihafði í störfum sínum fyrir stefnda, VHE ehf., sótt námskeið og fengið fræðsluá ýmsum sviðum sem vörðuðu störf hans, þar á meðal á sviði öryggismála, sbr.yfirlit um ála, sbr. yfirlit um „Emplyee´s training history“ sem liggur fyrir ígögnum málsins. Eftirtaldiraðilar gáfu skýrslur fyrir dóminum: A, D, E og F. Stefnandikvað fyrir dóminum að haldinn hefði verið fundur með starfsmönnum á vakt fyrirslysið. Hafi fundurinn staðið í um 10 til 15 mínútur og rætt um hvað ætti aðgera. Stefnandi kvaðst hvorki hafa séð staðlaða vinnulýsingu álversins um skurðá bakskautaleiðara né áhættugreiningu vegna sama verks. Þá kvaðst hann ekkihafa vitað að óheimilt væri að standa á ristinni sem umlykur kerið. Hann hafiverið að tengja rafmagnssnúru og hafi verið nálægt kerinu. Ekkert handrið hafiverið til að styðja sig við. Álið í kerinu hafi ekki verið fljótandi heldurstöðugt. Taldi hann að álið væri hart. Taldi hann sig ekki vita að raflausnin íkerinu væri heit og að álið væri fljótandi. Þá hafi enginn yfirmaður verið ástaðnum þegar slysið varð. Þá taldi hann að ekki hefði verið hægt að fara aðraleið í kringum kerið en hann hefði farið. Þá hafi enginn gert athugasemdir viðskóbúnað hans, en skórnir hefðu verið lítið notaðir. Þá hefði verið skipt umskó hjá starfsmönnum eftir slysið. Stefnandi kvaðst aldrei áður hafa unnið viðopin ker. Þá kvaðst hann hafa sótt almenn öryggisnámskeið. Stefnandi kvaðsthafa misstigið sig þegar hann datt í kerið, það hafi ekki verið þrengsli. Þátók hann fram að aðstæður á mynd, sem liggja fyrir í gögnum málsins, væru einsog þær voru á slysdegi. D,sem vann í álverinu sem suðumaður, tók fram að hann hefði unnið í álveri ífjögur ár. Hann hafi verið að vinna með stefnanda þegar hann slasaðist. Hann sáþegar hann fór með fótinn ofan í kerið og hafi hjálpað honum upp úr kerinu. Tókhann fram að það sem gerðist hafi komið honum á óvart. Hann hafi séð skorpuna áyfirborði, og að fljótandi ál hafi ekki átt að vera þarna undir. Það væri mjöghættulegt. Þá hafi aðrir starfsmenn gengið á sama stað og stefnandi. Það hafiekki verið neitt annað í boði, ekki annað mögulegt. Þá kvað hann verkfund hafaverið haldinn áður en byrjað var að vinna á vaktinni. Rætt hafi verið umhvernig ætti að forðast slys. Einnig hafi verið rætt um hita. Um hafi verið aðræða „standard fund“ sem alltaf er haldinn. Hann tók fram að verkfundurinnhefði verið haldinn á […] og að hlutverk stefnanda hafi verið eins og þeirraallra að skera „flex“ frá kerinu. Vitnið kvaðst hafa vitað að raflausnin væriheit í kerinu. Það finnist og sé augljóst. Þá taldi hann verkstjóra ekki þurfaað fylgjast með verkinu öllum stundum. Svona slys hafi aldrei orðið áður og aðhonum væri auðvitað ljóst að það mætti ekki stíga í ker. Það væri bannað. E,sem var verkefnisstjóri hjá VHE ehf. á þessum tíma, kvaðst hafa skipulagtverkefnið, þjálfun, undirbúning og framkvæmd verksins. Hann kvað stefnanda hafaverið ráðinn til ýmissa viðhaldsstarfa hjá Alcoa Fjarðaáli. Hann hafi haftgrunnþjálfun sem þurfti til að vinna í kerskála og hann hefði unnið ávinnusvæði Alcoa frá því á árinu 2008. Hann tók fram að þeir sem ynnu áumráðasvæði Alcoa fengju tveggja daga þjálfun þar sem farið væri yfir þærhættur sem stöfuðu af bráðnum málmi. Í samræmi við öryggisreglur sé farið eftirvinnulýsingu þegar menn byrji í starfi í fyrsta skipti og þá eigi að sýna þeimhvernig eigi að bera sig að. Vitnið sagði að ekki væri gert ráð fyrirfallvörnum á kerbrún. Menn eigi ekki að standa á kerbrúninni og þess vegna séekki gert ráð fyrir fallvörnum. Tók hann fram að Vinnueftirlit hefði ekki gertkröfu um fallvarnir. Hann tók fram að tvær aðalhættur í álveri væru raflost ogbráðinn málmur. Gert sé ráð fyrir að unnið sé við ker með bráðnum málmi. Það sébráðinn málmur í 335 kerum. Slökkt sé á keri sólarhring áður en byrjað sé aðvinna við kerið og að vinnulýsingar geri ráð fyrir að hægt sé að vinna viðkerin slysalaust. Þá sé staðsetning við vinnuna þannig að menn eigi ekki aðfalla í kerið. Þá kannast hann ekki við að menn gangi á ristunum. Hefði hannséð stefnanda ganga á rist við kerið þá hefði hann gert athugasemdir við það.Þá kvaðst hann hafa talað við lögreglu og treyst því að hún kæmi upplýsingumtil vinnueftirlitsins. VitniðF bar fyrir dóminum að haldinn hefði verið verkfundur fyrir slysið á […], þarsem aðeins hefðu verið […] menn í vinnuteyminu. Tók hann fram að farið hefðiverið yfir öryggisreglur með starfsmönnum. Taldi hann alls ekki heimilt aðganga á kerbrún og að starfsmenn vissu þetta. Það væri alvarlegt atvik ef menngengju á kerbrúninni. Vitnið kvað stefnanda mjög vanan því að vinna í álveri áöllum sviðum og þar með talið í kerskála, við kerskipti og vinnu í kringumkerið. Þá taldi hann ekki nauðsynlegt að fylgjast stöðugt með verkinu. Hannhafi sérstaklega beðið stefnanda um að fara varlega á verkfundi sem haldinn varáður en farið var í verkið og ekki taka neina áhættu. Farið var yfir öryggismálfyrir verkið og því taldi hann ekki nauðsynlegt að vera viðstaddur vinnuna viðkerin. Hann sagði starfsmönnum frá hita í kerunum og bað þá að fara varlega.Starfsmenn beri sjálfir ábyrgð á því að skipta um ónýtan öryggisbúnað og fánýjan búnað ef þörf er á. Þá kannast hann ekki við að skipt hafi verið um skóhjá starfsmönnum eftir slysið. Það hafi ekki verið skipt um skótegund. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi telur að slys hans séskaðabótaskylt samkvæmt almennu skaðabótareglunni og að það megi rekja til þessað honum hafi verið falið að vinna vandasamt verk, við hættulegar aðstæður, ánþess að öryggi hans væri nægjanlega tryggt. Telur stefnandi að stefndi, VHEehf., hafi vanrækt að framfylgja þeim skyldum sem lagðar eru á vinnuveitendursamkvæmt lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.Vísar stefnandi til ákvæða 13. gr., 14. gr., 17. gr., 37. gr., 46. gr. og VIII.kafla laganna. Stefnanditelur að slys hans verði rakið til eftirfarandi atvika, sem stefndi, VHE ehf.,beri ábyrgð á. Ífyrsta lagi hafi honum verið gert að vinna að skurði bakskautaleiðara, er sévandasamt og hættulegt verk, við óforsvaranlegar vinnuaðstæður, þröngar ogerfiðar, án þess að nauðsynlegar ráðstafanir hafi verið gerðar til að tryggjaöryggi hans. Íöðru lagi hafi það verið óforsvaranlegt að fela stefnanda, sem var á fyrstadegi í nýju starfi, að vinna við skurð bakskautsleiðara við opið og óvariðálkerið, þegar ekki hafi verið búið að kæla raflausnina í kerinu alveg í gegn. Íþriðja lagi hafi stefndi ekki séð til þess að stefnandi fengi nauðsynlegarleiðbeiningar, þjálfun og aðstoð, til að hann gæti unnið verkið á öruggan hátt.Honum hafi ekki verið kynntar vinnureglur um skurð bakskautaleiðara. Þessarvinnureglur séu á íslensku sem stefnandi kunni ekki skil á. Telurstefnandi að með fyrrgreindu aðgerðarleysi sínu hafi stefndi brotið gegnfyrirmælum 20.-23. gr. laga nr. 46/1980, þar sem mælt sé fyrir um hlutverk ogskyldur verkstjóra við verkframkvæmdir. Hefði það verið gert, hefði líklegamátt koma í veg fyrir slys stefnanda. Með því að tryggja stefnanda ekkifullnægjandi vinnuskilyrði og tryggja ekki öryggi hans, hafi stefndi, með vanrækslusinni og saknæmu athafnaleysi, bakað sér skaðabótaskyldu vegna líkamstjónsstefnanda. Þáhafi stefndi ekki tilkynnt um slysið til Vinnueftirlits ríkisins, sbr. 79. gr.laga nr. 46/1980, með fullnægjandi hætti, og ekki fyrr en of seint. Aðstæður áslysstað og orsök slyssins hafi því ekki verið rannsakaðar. Stefndi verði aðbera hallann af sönnunarskorti sem af því leiði að lögboðin rannsókn fór ekkistrax fram eftir slysið. Stefnandimótmælir því að hann hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi við framkvæmd vinnusinnar, sem hafi leitt til þess að hann slasaðist. Bendir hann á að verkstjórarhafi ekki gert neinar athugasemdir við störf hans, auk þess sem það sé ekki viðhann að sakast að aðbúnaður og öryggi í álverinu hafi ekki verið meðfullnægjandi hætti. Hafi stefnanda auk þess ekki grunað að hann væri í hættuumrætt sinn, þar sem hann hafi ekki vitað að raflausnin í kerinu væri ekkiorðin nægjanlega kæld þegar hann var þar við vinnu sína. Auk þess hefðuverkstjórar gert honum viðvart um hættuna, hefðu þeir fylgst með störfum hans.Stefnanda verði því ekki gert að bera tjón sitt að hluta til sjálfur, vegnaætlaðs stórkostlegs gáleysis hans og verði réttur hans til skaðabóta því ekkiskertur, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga a í skaðabótalögum, sbr. 1. gr. laga nr.124/2009. Stefnandimótmælir því sem fram kemur í bréfi stefnda, Sjóvár Almennra trygginga hf., aðhann hafi einungis átt að fylgjast með verklagi, en ekki taka beinan þáttverkinu sjálfu. Stefnandi hafi verið að skera bakskautsleiðara þegar hannslasaðist. Auk þess hafi verið haldinn stuttur verkfundur með starfsmönnum semtóku þátt í verkefninu, en aðeins fáum og almennum orðum hafi verið beint aðstefnanda. Það sé því rangt að farið hafi verið sérstaklega yfir hættur meðstefnanda. Þá sé rangt greint frá íslenskukunnáttu stefnanda. Þá er því mótmæltsem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi verið í ófullnægjandi skóm sem hafivaldið slysi hans. Telur stefnandi að hann hafi verið í hefðbundnum öryggisskómog við þá hafi yfirmenn hans ekki gert athugasemdir. Kröfusína um viðurkenningu óskertrar bótaskyldu úr kjarasamningsbundinnislysatryggingu launþega, sem stefndi VHE ehf. hafði á slysdegi hjá stefndaSjóvá Almennum tryggingum hf., reisir stefnandi á ákvæðum gildandikjarasamnings Félags vélsmiða og málmtæknimanna og Samtaka atvinnulífsins,almennum reglum vinnuréttar og skilmálum vátryggingarinnar. Um sé að ræða slysí skilningi vátryggingarinnar, sem valdið sé af skyndilegum utanaðkomandiatburði. Hafi slysið valdið stefnanda alvarlegu heilsutjóni, eins og staðfestsé í læknisfræðilegum gögnum málsins. Stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu sínaúr slysatryggingunni, en skert bótarétt stefnanda um þriðjung, vegna ætlaðsstórkostlegs gáleysis hans. Stefnandi hafnar því með öllu að svo hafi verið ogkrefst þess að honum verði bætt slysið að fullu úr slysatryggingu launþega.Vísar stefnandi hvað þetta varðar til sjónarmiða sinna hér að framan, umskaðabótaskyldu stefnda, VHE ehf.2. Helstu málsástæður og lagarök stefnduStefndu telja rangt og ósannað aðmeint tjón stefnanda sé að rekja til þess að vinnuaðstæður og öryggisbúnaðurhjá stefnda, VHE ehf., hafi verið óforsvaranlegur. Gætt hafi verið fyllstaöryggis og góðs aðbúnaðar. Fyrir liggi áhættumat um skurð á bakskautaleiðara ísamræmi við 65. gr. a í lögum nr. 46/1980. Stefndutaka fram að samkvæmt staðlaðri vinnulýsingu við skurð á bakskautaleiðara,verði ekki ráðið að við verkið þurfi starfsmaður að standa á kerbrún eins ogstefnandi hafi gert. Þvert á móti komi þar skýrt fram að ekki skuli stíga íker, ganga á brún kers eða raflausn kers. Vinnulýsing þessi mæli nákvæmlegafyrir um hvernig verkið skuli unnið og hvað skuli varast. Auk þess liggi fyriráhættumat um verkið þar sem áhættur við það eru greindar. Áðuren verkið hafi verið unnið hafi verið haldinn öryggisfundur með þeimstarfsmönnum sem komu að verkinu og hafi stefnandi verið viðstaddur þann fund.Þar hafi verið farið ítarlega yfir þær hættur sem verkið kynni að hafa í förmeð sér ef ekki væri fylgt réttu verklagi. Er því mótmælt að vinnuaðstæður hafiverið þröngar. Tveir eða fleiri starfsmenn geti auðveldlega athafnað sig áumræddum grindum og ekkert hafi kallað á að stefnandi stigi upp á kerbrúninaþegar hann fylgdist með skurðinum umrætt sinn. Það sé stranglega bannað aðstíga upp á kerbrúnina þegar unnið sé við umrætt verk. Þá sé ósannað aðstefnda, VHE ehf., hafi verið skylt að hafa hlífðargrind, fallvarnir eða annanöryggisbúnað á kerbrúninni eins og haldið hafi verið fram í stefnu.Starfsmönnum beri að sinna verkinu á grindunum sem séu 80 cm fyrir neðankerbrún. Þá telja stefndu sig hafa uppfyllt skilyrði laga nr. 46/1980 og reglurnr. 497/1994, um notkun persónuhlífa. Er bent á að stefndi, VHE ehf., hafiafhent stefnanda nýja öryggisskó 22. maí 2012. Þegar óhappið varð, 16. ágúst 2012,hafi stefnandi ekki notað hina nýju öryggisskó við vinnu sína. Stefndutelja að það hafi verið forsvaranlegt að láta stefnanda sinna umræddu verki. Stefnandi sé menntaður […] og hafi unnið hjá stefnda,VHE ehf., í ríflega fjögur ár þegar hann hafi orðið fyrir umræddu óhappi. Áþeim tíma hafi hann margoft unnið störf á starfsstöð Alcoa Fjarðaáls, s.s. íkerskála, og fengið fræðslu og upplýsingar um öryggiskröfur á þeim vinnustað.Þegar slysið varð, hafi stefnanda verið ætlað að fylgjast með starfisuðuteymisins, þar sem hann hafði ekki unnið við þetta tiltekna verk áður. Þaðsé því rangt, sem haldið sé fram í stefnu, að stefnandi hafi tekið beinan þáttí verkinu. Hlutverk hans hafi verið að fylgjast með. Slysatilkynningar tengjaslysið við verkið án þess að þar sé verið að greina nákvæmlega hvert hlutverkstefnanda hafi verið umrætt sinn. Þessi skilningur fái einnig stoð í þvíhvernig umrætt óhapp varð, þ.e. með því að stefnandi stóð uppi á rist viðkerbrúnina og hrasaði ofan í kerskálina. Sé ljóst að staðsetning stefnandahafði ekkert að gera með þá vinnu að skera bakskautaleiðara, eins og haldið séfram í stefnu. Þá er því mótmælt að kæling raflausnar hafi átt að eiga sér staðáður en unnið hafi verið við verkið. Þá er því mótmælt að viðvaranir ogmerkingar hafi verið ófullnægjandi við umrædd álker. Stefndu telja að stefnandi hafifengið fullnægjandi fræðslu um umrætt verk. Haldinn hafi verið verkfundur þarsem farið var yfir stöðuna á kerunum og að bráðinn málmur gæti verið til staðarí þeim. Hafi stefnanda verið gerð grein fyrir því að hlutverk hans væri aðfylgjast með. Stefnandi hafi ágætan skilning á ensku, auk þess sem verkstjóriyfir verkinu sé […]. Það hafi því ekki hvílt nein skylda á stefnda, VHE ehf.,að leggja fyrir stefnanda vinnureglur á […]. Þá er því hafnað að skort hafi á rannsókn stefnda áumræddu óhappi eða að slysið hafi ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins meðfullnægjandi hætti. Einnig er því hafnað að um sé að ræða sönnunarskort semstefndu skuli bera hallann af eða að allur mögulegur vafi í málinu um tildrögslyssins skuli túlkaður stefnanda í hag. Lögreglu hafi verið tilkynnt um slysiðtveimur tímum eftir að það átti sér stað. Taka stefndu fram að það sé rangt,sem fram komi í lögregluskýrslu, að vettvangi hafi verið spillt eða breytt. Þaðhafi verið ákvörðun viðkomandi lögreglumanns að rannsaka ekki slysavettvang. Þáliggi fyrir að um leið og slysið varð hafi vinnu við kerið verið hætt ogaðstæður hafi því að öllu leyti verið óbreyttar þar til að minnsta kostisólarhring síðar þegar vinna hófst aftur við skurð á bakskautaleiðara. Þá séverklag við umrætt verk að öllu leyti hið sama í dag og þegar slysið varð.Stefndi hafi einnig sinnt tilkynningarskyldu til Vinnueftirlitsins. Það hafiverið gert annars vegar með skilaboðum á talhólf svæðisstjóra Vinnueftirlitsinsá Austurlandi um tveimur tímum eftir að slysið átti sér stað og hins vegar meðskriflegri slysatilkynningu sem gerð hafi verið daginn eftir slysið. Stefndiverði hins vegar ekki látinn bera ábyrgð á þeirri ákvörðun Vinnueftirlitsins aðframkvæma ekki rannsókn á óhappinu. Telur stefndu því að tilkynningar tilopinberra aðila hafi verið fullnægjandi. Stefndu telja að stefnandi berifulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Af gögnum málsins megi ráða aðorsök tjóns stefnanda hafi verið aðgæsluleysi hans sjálfs og ef til villóhappatilviljun. Gögn málsins beri með sér að stefnandi hafi stigið upp ákerbrúnina án þess að nokkuð við vinnu hans eða utanaðkomandi aðstæður hafikallað á slíkt. Hafi verið um skýrt brot á verklýsingu við umrætt verk að ræðaog telja stefndu að stefnandi hafi með þessu sýnt af sér stórfellt gáleysi semverði í raun talið eina orsök óhappsins. Hefði stefnanda verið í lófa lagið aðfylgjast með störfum við skurðinn án þess að stíga upp á kerbrúnina. Auk þesshafi stefnandi fengið nýja öryggisskó þremur mánuðum fyrir slysið, en hann hafiengu að síður notast við eldri öryggisskó þegar slysið varð. Hafi rannsóknstefnda, VHE ehf., leitt í ljóst að þeir skór hafi verið slitnir og ekki veittfullnægjandi vörn. Þegar myndir af umræddum skóm, og meiðslum stefnanda, séuskoðaðar sé ljóst að raflausnin hafi lekið inn um óþéttan saum á miðjum skónum.Í ljósi þess að raflausnin sé um 6-7 cm djúp og þess að öryggisskór eru um 18cm háir, þá hefðu óslitnir skór ekki valdið því tjóni sem varð á fæti stefnandaeins og tilraun sem stefndi. VHE, framkvæmdi beri vott um. Að mati stefndu hafistefnanda borið að tryggja að öryggisskór gætu komið að tilætluðum notum ogláta tafarlaust vita ef gat var komið á skóna, sbr. m.a. 8. gr. reglna nr.497/1994, um notkun persónuhlífa. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert aukþess sem hann tók þá ákvörðun að notast við ófullnægjandi persónuhlífar þráttfyrir að honum hafi verið afhentur nýrri búnaður. Verði hann því að bera ábyrgðá þeirri vanrækslu sinni. Þá taka stefndu fram að stefnandi hafði unnið umríflega fjögurra ára skeið hjá stefnda, VHE ehf., hann þekkti vel til aðstæðnaá starfsstöð Alcoa Fjarðaáls og fékk nauðsynlegar leiðbeiningar um framkvæmdstarfans. Stefnandi verði því að bera tjón sitt að fullu vegna stórfelldsaðgæsluleysis við framkvæmd vinnu sinnar í umrætt sinn. Um kröfu stefnanda til óskertra réttinda úr launþegatryggingustefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., vísar stefndi til fyrri umfjöllunar umeigin sök stefnanda. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafni því aðkrafan nái fram að ganga og telji augljóst að athafnir stefnanda, annars vegarþegar hann fylgdist með vinnu við skurð á bakskautaleiðara umrætt sinn með þvíað standa upp á kerbrún og hins vegar með því að notast við eldri og úr sérgengna öryggisskó þegar fyrir lá að honum höfðu verið afhentir nýiröryggisskór, verði metnar honum til stórfellds gáleysis í skilningi greinar11.2 í vátryggingaskilmálum fyrir slysatryggingu launþega, sbr. 1. mgr. 90. gr.laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Ef ekki verður fallist á aðalkröfu stefndu er byggt áþví til vara að stefndi, VHE ehf., verði aðeins talinn bera ábyrgð á tjónistefnanda að hluta. Byggja stefndu á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti aðrekja til óhappatilviks eða aðgæsluleysis hans sjálfs í umrætt sinn. Verðistefnandi því að bera tjón sitt að mestum hluta sjálfur vegna eigin sakar.Vísast að öðru leyti til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings varakröfu. IV. NiðurstaðaÍ máli þessu erdeilt um kröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda,Vélaverkstæðis Hjalta Einarssonar ehf. (VHE ehf.), vegna líkamstjóns semstefnandi hlaut í vinnuslysi 16. ágúst 2012, í kerskála álvers Alcoa Fjarðaálsog um viðurkenningu á óskertum rétti stefnanda til bóta úr slysatryggingulaunþega, sem stefndi, VHE ehf., hafði á slysdegi hjá stefnda, Sjóvá-Almennumtryggingum hf. Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda, VHEehf., á því að öryggi hans hjá fyrirtækinu hafi ekki verið nægjanlega tryggt,vinnuaðstæður óforsvaranlegar, hann hafi ekki fengið nauðsynlegarleiðbeiningar, skort hafi á þjálfun og aðstoð við verkið, honum ekki kynntarvinnu- og öryggisreglur og að verkstjórn hafi verið ábótavant. Telur stefnandiað með greindri vanrækslu sinni og saknæmu athafnaleysi beri stefndi, VHE ehf.,skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Þessu til viðbótar hafi stefndi, VHE ehf.,ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlits ríkisins með fullnægjandi hætti. Beristefndi, VHE ehf., af þeim sökum hallann af sönnunarskorti sem af því leiði aðekki hafi tekist að afla viðhlítandi sönnunargagna um aðdraganda slyssins.Krafan á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er byggð á vátryggingasamningi umslysatrygginu launþega og telur stefnandi að hún eigi að leiða til óskertrabóta miðað við málsatvik í máli þessu. Stefndi, VHE ehf., telur ósannað að tjón stefnanda séað rekja til þess að vinnuaðstæður og öryggisbúnaður hafi verið óforsvaranlegureða að um hafi verið að ræða bótaskylda vanrækslu að öðru leyti. Fyrir liggiáhættumat og einnig stöðluð vinnulýsing við skurð á bakskautaleiðara, þar semfram komi m.a. að ekki skuli stíga á ker, ganga á brún eða raflausn kers.Haldinn hafi verið verkfundur með starfsmönnum fyrir verkið, þar sem fram komað bráðinn málmur gæti verið til staðar. Þá hafi lögreglu og vinnueftirlitinuverið tilkynnt um slysið. Orsök slyssins sé að rekja til aðgæsluleysisstefnanda sjálfs eða óhappatilviljunar. Hann hafi ákveðið að stíga upp ákerbrúnina, sem sé skýrt brot á verklýsingu við umrætt verk, og hafi hann meðþví sýnt af sér stórfellt gáleysi. Þá hafi hafi hann ekki notað nýjaöryggisskó, sem hann hafi fengið afhenta og sem hefðu komið í veg fyrir tjónhans. Stefnandi bar fyrir dóminum að haldinn hefði veriðfundur með starfsmönnum fyrir slysið, en kvaðst hvorki kannast við staðlaðavinnulýsingu um skurð á bakskautaleiðara né áhættugreiningu vegna verksins, aukþess sem hann kvaðst ekki hafa vitað að óheimilt væri að standa á ristinni semumlykur kerið utan við brúnina. Vitnið, D, bar fyrir dóminum að haldinn hefði veriðverkfundur áður en byrjað var á vaktinni þar sem rætt hefði verið um hvernigforðast bæri slys og m.a. rætt um hita. Sá fundur hafi verið á […]. Tók hannfram að aðrir starfsmenn hefðu gengið á sama stað og stefnandi. Þá taldi hannljóst að ekki mætti „stíga í ker“. Vitnið, E, bar fyrir dóminum að þeir sem ynnu á svæðiálversins fengju tveggja daga þjálfun þar sem farið væri yfir þær hættur semstöfuðu af bráðnum málmi. Ekki sé gert ráð fyrir fallvörnum við kerin enda megiekki standa á kerbrúninni og þess sé heldur ekki þörf þegar unnið sé við skurðá bakskautaleiðara. Kannaðist hann ekki við að starfsmenn gengju á ristunum. Vitnið, F, bar fyrir dóminum að haldinn hefði veriðverkfundur fyrir slysið þar sem farið hafi verið yfir öryggisreglur. Taldi hannalvarlegt ef menn gengju á kerbrúninni og kvað að stefnandi væri vanur vinnu áöllum sviðum álversins, þar með talið vinnu í kerskála og við kerin. Tók hannfram að á verkfundi fyrir slysið hefði hann beðið stefnanda um að fara varlegaog ekki taka áhættu. Þá hefði hann sagt starfsmönnunum frá hitanum sem væri íkerinu. Í staðlaðri vinnulýsingu vegna skurðar ábakskautaleiðara (þ.e. að aftengja ker), er sérstaklega tekið fram aðbrunahætta sé til staðar við kerin og sannreyna skuli að ekki séð bráðinnmálmur í kerinu, að ekki skuli stíga í ker, ganga á brún kers né raflausn kers.Þá er sérstaklega tekið fram í áhættugreiningu, þegar unnið er við slíkanskurð, að „alls ekki [skuli] ganga á grindarramma kers né raflausn á brúnumkers“. Í verklýsingu og áhættureglum álvers Alcoa Fjarðaáls er ekki talin þörfá uppsetningu fallvarna þegar unnið er við opin ker eins og gert var í umræddutilviki. Í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, er kveðið á um skyldu vinnuveitanda aðtilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins. Eins og þar kemur fram er skyldaþessi tengd við alvarleika slyss. Samkvæmt ákvæðinu skal atvinnurekandi, ánástæðulausrar tafar, m.a. tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins öll slys þar semstarfsmaður verður óvinnufær í einn eða fleiri daga. Eins og áður segirtilkynnti stefndi, VHE ehf., slysið til Vinnueftirlits Austurlands daginn eftirslysið 17. ágúst 2012. Engin skoðun fór þó fram á slysstað af hálfueftirlitsins hvorki þá né síðar. Af framburði vitna, og því sem fram kom í málistefnanda fyrir dóminum, er óumdeilt að haldinn hafi verið verkfundur meðstarfsmönnum fyrir slysið og var stefnandi þar viðstaddur. Stefnandi telur hinsvegar að honum hafi hvorki verið kynnt stöðluð vinnulýsing né áhættureglur viðskurð á bakskautaleiðara. Enn fremur telur hann að honum hafi ekki verið gerðsérstök grein fyrir þeirri hættu sem er fyrir hendi þegar unnið er við opin kerog að bannað væri að standa á ristinni. Dómurinn telur að atvik að slysinu hafa verið upplýstí mörgum atriðum við meðferð málsins, bæði með framburði vitna fyrir dóminum ogöðrum gögnum málsins. Engu að síður telur dómurinn að ekki verði fram hjá þvílitið að með skoðun vinnueftirlitsins hefði mátt fá nánari upplýsingar um hvortstefnanda hafi verið kynnt sérstaklega stöðluð vinnulýsing eða áhættureglur umskurð á bakskautaleiðara og hvort verkstjórn hafi verið fullnægjandi, sbr. 23.gr. laga nr. 46/1980. Til þess er enn fremur að líta að samkvæmt staðlaðrivinnulýsingu og áhættureglum Alcoa Fjarðaáls ber að sannreyna að ekki sébráðinn málmur í keri þegar unnið er við skurð á bakskautaleiðara. Samkvæmt þvíer ekki gert ráð fyrir að unnið sé við skurð á bakskautaleiðara ef bráðinnmálmur er fyrir hendi í keri. Hinu sama gegnir um bann við því að ganga ábrúnum kers. Auk þess verður að telja að með skoðun eftirlitsins hefði mátt fánánari upplýsingar um skóbúnað stefnanda þegar hann varð fyrir slysinu og þá einkumhvort ófullnægjandi skóbúnaður hans hafi átt þátt í slysi hans. Verður að teljaað stefndi, VHE ehf., verði að bera hallann af sönnunarskorti um þessi atriði. Verður því að leggja til grundvallar í málinu aðstefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni umrætt sinn sem rekja megi til þess aðhann hafi ekki verið sérstaklega upplýstur um verklýsingar og öryggisreglur semgildi við skurð á bakskautaleiðara. Í því sambandi er haft í huga að stefnandivar nýr í umræddu starfi sínu þó að hann hafi unnið í álverinu við önnur störfí nokkur ár þar á undan. Ber stefndi, VHE ehf., því skaðabótaábyrgð á tjóni semstefnandi varð fyrir og rekja má til ófullnægjandi verkstjórnar og leiðbeiningatil stefnanda. Hafa verður þó í huga að í stefnu er krafist dóms um viðurkenninguá skaðabótaskyldu stefnda, VHE ehf., vegna líkamstjónsins án þess að sérstökkrafa sé gerð um að kveðið sé á um skerta bótaskyldu ef skilyrði þess reynastvera fyrir hendi. Af þeim sökum mun dómurinn hvorki dæma um hvort eigin sök séfyrir hendi né í hvaða mæli, reynist hún á annað borð til staðar. Er það því niðurstaða dómsins að stefndi, VHE ehf.,hafi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda með vanrækslu sinni ogsaknæmu athafnaleysi gagnvart honum. Af því leiðir að dómkrafa stefnanda um viðurkenninguá skaðabótaskyldu stefnda, VHE ehf., er tekin til greina. Víkur þá að kröfu stefnanda um bætur úr slysatryggingulaunþega. Ekki er um það deilt að stefnandi eigi rétt á bótum vegnaslysatryggingar launþega á hendur stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., enfélagið hefur þó aðeins viðurkennt þennan rétt að því er varðar 2/3 sakar.Þegar stefnandi varð fyrir vinnuslysi 16. ágúst 2012, í kerskála AlcoaFjarðaáls, stóð hann uppi á ristum sem umlykja kerbrúnirnar, þar sem hann hafðiverið að tengja rafmagnssnúru. Fyrir dóminum kvaðst hann hafa misstigið sig ábrúninni með þeim afleiðingum að hann hrasaði og tyllti þá öðrum fætinum ofan íkerið þar sem fyrir var bráðin raflausn. Með vísan til þess sem að framan greinir, umófullnægjandi leiðbeiningar til stefnanda og til þess að bráðinn málmur var íkerinu þegar stefnanda var falið umrætt verk, telur dómurinn ekki rétt að metastefnanda það til stórfellds gáleysis að hafa staðið á ristum kersins. Samkvæmt þessari niðurstöðu eru dómkröfur stefnanda áhendur stefnda, Sjóvá- Almennum-tryggingum hf., einnig teknar til greina. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndu, hvorum um sig, gert að greiða704.713 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Af þeirri fjárhæð erútlagður kostnaður stefnanda, samtals 309.426 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði,þar með talin þóknun lögmanns hans, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., 1.100.000krónur. Dóm þennan kveða upp Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson byggingarverkfræðingur ogMagnús Þór Jónsson vélaverkfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands. DÓMSORÐ: Viðurkennd er skaðabótaskyldastefnda, Vélaverkstæðis Hjalta Einarssonar ehf., vegna líkamstjóns er stefnandihlaut í vinnuslysi 16. ágúst 2012, í kerskála álvers Alcoa Fjarðaáls,Reyðarfirði. Viðurkenndur er óskertur réttur stefnanda, vegna líkamstjóns, tilbóta úr slysatryggingu launþega, sem stefndi, Vélaverkstæði Hjalta Einarssonarehf., hafði á slysdegi hjá stefnda, Sjóvá -Almennum tryggingum hf.Stefndu, berhvorum um sig, að greiða 704.713 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.Allur málskostnaðurstefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., 1.100.000 krónur.
Mál nr. 447/2007
Líkamsárás Sýkna
X var ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa slegið eða fleygt glasi í andlit A fyrir utan veitingahús í miðbæ Reykjavíkur með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð á efri vör og tvær framtennur brotnuðu. X neitaði sök en var sakfelldur í héraði með vísan til framburða vitna. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að atvikið hefði gerst innan um hóp fólks. Langur tími hefði liðið þar til lögregla hóf rannsókn en það hefði áhrif á sönnunarmat í málinu og drægi úr vægi myndsakbendingar sem sönnunargagns. Þá var litið til þess að A hefði fengið upplýsingar um nafn X strax eftir líkamsárásina en X var á þeim tíma þekktur handknattleiksmaður. Þá varð ekki litið fram hjá þeim vafa sem hefði hlotist af skýrslugjöf B fyrir lögreglu þar sem fram kom að hann hefði hent glasi í átökum fyrir utan sama veitingahús. Eins og sönnunarfærslu var háttað var ekki talið að ákæruvaldinu hefði tekist að sanna sök X. Hann var því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og bótakröfu A vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. ágúst 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst stað­festingar á sakfellingu ákærða og greiðslu skaðabóta en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að viðurlög verði milduð. Þá krefst hann aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að bætur verði lækkaðar. Samkvæmt gögnum málsins var málið dómtekið í Héraðsdómi Reykjavíkur 25. júní 2007 og hinn áfrýjaði dómur upp kveðinn 6. júlí 2007. Ákærða er gefin að sök sérstaklega hættuleg líkamsárás, með því að hafa aðfararnótt laugardagsins 22. október 2005, fyrir utan veitingahúsið Hverfisbarinn, Hverfisgötu 20 í Reykjavík, veist að A og slegið eða fleygt glasi í andlit hans, með þeim afleiðingum sem lýst er nánar í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök. Hinn 24. október 2005 kærði A líkamsárásina til lögreglustjórans í Reykjavík. Viðtalsskýrsla var næst tekin af A 27. september 2006 eða rúmum 11 mánuðum síðar. Fyrsta skýrsla var tekin af ákærða 2. ágúst 2006. Vitnin C og H gáfu fyrst skýrslu hjá lögreglu 8. september 2006. Myndsakbending fór fram hjá lögreglu 25. september 2006 að því er varðaði C og H og að því er snertir A 13. október 2006. Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sem fyrr sök og benti á að annar maður, [...] að nafni, hefði gert það sem í ákæru greinir. Af þessu tilefni var haft uppi á B og hann boðaður til að gefa skýrslu hjá lögreglu 3. maí 2007. Þar skýrði hann svo frá að hann hafi verið fyrir utan Hverfisbarinn og hefðu orðið einhverjar stimpingar við röð fólks sem beið inngöngu. Hafi hann þar kannast við ákærða. Þá segir í lögregluskýrslunni: „Þetta var bara rifrildi framan af en allt í einu upphófust slagsmál og ég var kýldur í andlitið. Ég brást við með því að slá frá mér, en ég var með bjórglas í hendinni. Svo var ég dreginn í burtu og slagsmálin leystust upp. Bjórglasið fór í einhvern og brotnaði þar.“ Áverkavottorð um meiðsl A var borið undir B og er eftirfarandi bókað eftir honum: „Ég ætlaði aldrei að gera eitthvað svona. Ég kastaði glasinu sem varnarviðbrögðum við að vera kýldur sjálfur. Ég kom ekki út af staðnum með glasið í þessum tilgangi. Ég var bara að drekka bjórinn.“ B var á ný boðaður til skýrslugjafar hjá lögreglu 9. maí 2007 þar sem hann upplýsti að hann hefði frétt af málinu hjá I sem iðki handbolta með ákærða. Hefði hann þá áttað sig á að X hefði verið ákærður fyrir það sem hann hefði gert. Aðspurður upplýsti hann einnig að vinur sinn G hefði staðið rétt hjá sér þegar slagsmálin urðu og hefði fylgt sér á brott eftir hann fleygði glasinu. Í skýrslu G, sem sögð er hafa verið gefin hjá lögreglu 14. eða 15. maí 2007, kom fram að hann hefði verið að skemmta sér við Hverfisbarinn með B þegar átök urðu þar. Hefði B verið kýldur og hann fylgt honum á brott. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir hvort B hefði verið með glas í hendi þegar þetta gerðist. Aðspurður kvaðst hann hafa séð ákærða um kvöldið og ráma í það að hafa séð ákærða í þvögunni fyrir utan staðinn. Framburður G fyrir dómi var á sömu lund. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 9. maí 2007 upplýsti ákærði hvernig hann hefði frétt að B tengdist málinu. Kvaðst hann eftir útgáfu ákæru hafa hitt B á förnum vegi í miðbænum. Hefði B minnst atvik að fyrra bragði og viðurkennt fyrir honum að það hefði verið hann sem henti glasi í mann. D yfirdyravörður á Hverfisbarnum bar við aðalmeðferð málsins 7. júní 2007 að B hefði unnið hjá sér tvær til þrjár helgar nokkru eftir að atvik máls þessa urðu. Hann hefði þá sagt sér að „einhverjum helgum þarna á undan“ hefði hann slegið einhvern með glasi fyrir utan. B gaf þann framburð fyrir rétti 7. júní 2007 að hann minntist þess ekki að hafa haft glas í hendi heldur hefði hann kýlt einhvern með krepptum hnefa á hægri hlið höfuðs. Hann útskýrði misræmið í framburði sínum með því að þetta hefði verið „matað upp í [sig] frá lögreglumönnum“. Lögreglufulltrúi sá, er tók skýrslur af B, bar fyrir dómi að við skýrslutöku hefðu B ekki verið gefnar neinar forsendur. Aðspurður kvaðst hann ekki minnast þess að B hefði viljað leiðrétta framburð sinn um að hafa haldið á bjórglasi er til átaka kom fyrir utan Hverfisbarinn. Af hálfu ákæruvalds var á því byggt í málflutningi fyrir Hæstarétti að óvissa væri um tímasetningu þeirra atvika sem B hefði lýst. Þeirri spurningu var beint til saksóknara hvort gengið hefði verið úr skugga um hvort fleiri en ein líkamsárás fyrir utan Hverfisbarinn hefði verið skráð í dagbók lögreglu um það leyti er atvik máls þessa gerðust. Kvað saksóknari að það hefði ekki verið athugað. Fram er komið hjá ákærða og vitnum að atvikin hafi gerst innan um hóp fólks. Langur tími leið þar til lögregla hóf rannsókn og hefur það áhrif á sönnunarmat í málinu. Þá dregur það einnig úr vægi myndsakbendingar sem sönnunargagns, þar sem vitnum er ætlað að bera kennsl á sakborning, að hún fer fram svo löngu eftir að atburðir urðu. Líta verður til þess að A fékk upplýsingar um nafn ákærða hjá dyraverði Hverfisbarsins strax eftir líkamsárásina. Í gögnum málsins liggja fyrir upplýsingar um að ákærði hafi á þessum tíma verið þekktur handknattleiksmaður. Loks verður ekki fram hjá þeim vafa litið sem skapast við skýrslugjöf B sem fær að nokkru leyti stoð í framburði vitna. Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður Hæstiréttur að meta hvort ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. sömu laga. Eins og sönnunarfærslu er háttað hefur slík sönnun ekki tekist. Samkvæmt því verður ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 verður kröfu A vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Kröfu A er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 7. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 2. apríl 2007 á hendur X, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 22. október 2005, fyrir utan veitingahúsið Hverfisbarinn, A hlaut sentímetra langan skurð á efri vör og tvær framtennur brotnuðu. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kt., [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð 857.537 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 22. október 2005 til 2. september 2006, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá krefst hann lögmannsþóknunar að fjárhæð kr. 119.520. Málavextir Mánudaginn 24. október 2005 kom til lögreglunnar í Reykjavík A og kærði yfir því að hann hefði orðið fyrir líkamsárás aðfaranótt laugardagsins næsta á undan við krána Hverfisbarinn við samnefnda götu hér í borg. Í skýrslu sem hann gaf þá kvaðst hann hafa verið á leið út af staðnum ásamt kærustu sinni, H, og vinkonu hennar, C. Þegar þau hefðu verið á stigapalli milli hæða þegar að kom maður sem var ofurölvi og hrasaði maðurinn utan í stúlkurnar. Kvaðst A hafa tekið í piltinn og hrist hann til og sagt honum að vera ekki svona ölvaður. Hefðu dyraverðir þá komið að og sagt að þeir vildu ekki vandræði og skyldi hann fara út. Maður þessi hafi elt þau út og voru þá nokkrir vinir hans með honum. Hefðu mennirnir slegið hring um kærandann og hefði maðurinn fyrrnefndi slegið hann í andlitið með hálfpotts bjórglasi. Hefði höggið komið á efri vörina. Dyravörður hefði þá komið og skotið yfir hann skjólshúsi, eins og þar segir. Þá hefði annar dyravörður komið og haldið árásarmanninum um stund. Kærandinn gaf upp nafn árásarmannsins, X, hjá einum dyravarðanna, sem hann sagði að héti D. Kvaðst hann hafa farið á slysadeild til þess að fá gert að áverkanum og þar hafi verið saumuð fimm spor í efri vör undir nefinu. Þá hefði hann leitað til tannlæknis þar sem tvær tennur í efri gómi og ein tönn í neðri gómi voru skemmdar. A var látinn taka þátt í myndsakbendingu 13. október sl., að viðstöddum verjanda ákærða. Var þá raðað upp fyrir hann níu andlitsmyndum af ungum mönnum úr safni lögreglunnar. Benti hann á mynd af ákærða og sagði hann vera árásarmanninn. Í málinu er vottorð Hlyns Þorsteinssonar sérfræðings á slysadeild Fossvogsspítala. Segir þar að A hafi verið með 1 cm skurð á efri vör sem náði í gegnum vörina. Þá hafi sést að tvær framtennur í honum voru brotnar um þvert til helminga eða svo. Sárið á vörinni hafi verið saumað fimm sporum. A mun hafa leitað til tannlæknis vegna áverka á tönnunum en ekki er vottorð í málinu um þá frá tannlækninum. Aftur á móti eru í reikningi frá honum til A tilgreind þessi verk: „bráðahjálp“, „uppbygging + stifti, framtönn“, „málmlaus postulínskróna“ og „rótfyllingarmeðferð 1 gangur“. Ákærði gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu 2. ágúst sl.. Hann kannaðist við að hafa verið á Hverfisbarnum á þeim tíma sem um ræðir. Hann kvaðst ekki muna hvernig þetta byrjaði en sagðist hafa verið í einhverjum smástympingum við ungan mann inni á Hverfisbarnum sem hefðu haldið áfram út fyrir staðinn og þar hefðu hann og félagi hans haldið áfram að rífast við hann. Eftir það hefði hann farið á knæpuna Sólon og þar hefðu vinir unga mannsins komið og nefbrotið hann en hann ekki hafa kært það þar sem hann taldi að þetta væri eitthvert fyllerísrugl á honum og þessum unga manni. Hann sagði það vera rangt sem segði í kæru A að hann og um fjórir vinir hans hefðu elt A út og slegið þar hring um hann. Hann segist aðeins hafa verið þarna með einum vini sínum, E, sem sé maður einfættur. Ákærði neitaði að hafa slegið til A með bjórglasi og hefðu aðeins verið stympingar einhverjar á milli þeirra, ekki högg. C gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu 8. september sl. Sagðist hún haf séð A hrista einhvern strák til við anddyrið og heyrt hann segja við hann „ertu fullur, ertu fullur“. Hefði hún séð að strákurinn varð reiður á svipinn og fór að ýta frá .sér. A hefði þá ýtt stráknum frá sér en strákurinn hrökklast of langt og dottið niður stigann en fólk gripið hann. Kvaðst hún svo hafa séð að einhverjir héldu A og H en dyraverðir náð síðan að slíta þau laus og hefðu þau þá komið út. Hefðu þau beðið fyrir utan eftir vinkonu þeirra en strákurinn, sem A hafði hrist til, hefði komið út ásamt vinum sínum út og þeir gengið að A og H. Kvaðst C hafa farið og haldið aftur af stráknum en heyrt að félagar hans voru að reyna að espa A upp en á árangurs. Strákurinn, sem hún hélt aftur af, hefði hrópað eitthvað á A og þá fór A að svara honum. Kvaðst hún þá hafa sleppt stráknum og hann ruðst fram fyrir hana og kastað glasi í andlitið á A. Hefðu vinir hans þá hrint A yfir keðju sem þarna er strengd og ráðist að honum, fjórir saman. Hefði dyravörður svo komið og skakkað leikinn. A og H hefðu svo farið upp á slysadeild með leigubíl. Hún kvaðst myndu geta þekkt þann sem kastaði glasinu á mynd og lýsti honum þannig að hann væri um 185 cm á hæð, grannur og grannur í framan, dökkskolhærður og stutthærður. C var látin taka þátt í myndsakbendingu 25. september sl., að viðstöddum lögmanni ákærða. Var þá raðað upp fyrir hana níu andlitsmyndum af ungum mönnum úr safni lögreglunnar. Benti hún á mynd af ákærða og sagði hann líkastan þeim sem barið hefði A. H, kærasta A, gaf skýrslu í málinu 8. september sl. Sagði hún þau þrjú hafa verið stödd í anddyri á staðnum þar sem eru tröppur niður á neðri hæð og tröppur upp á efri. Hefði strákur oltið niður tröppurnar og beint á hana. A hefði tekið í strákinn og hrist hann til og sagt í glensi „ertu fullur?“. Hefði hann svo ýtt við stráknum og hann hratað niður tröppurnar en verið gripinn þannig að datt ekki. Dyraverðirnir hefðu sagt við þau að þau skyldu að fara út. Strákurinn hefði hins vegar gripið í peysuermina á A og fingur hennar en þau náð að slíta sig laus og farið út en strákur orðið eftir inni. Þau hefðu ætlað að hinkra eftir vinkonu þeirra en dyrnar þá verið opnaðar og strákurinn komið út ásamt þremur eða fjórum vinum sínum og þeir umkringt A, nema strákurinn sem datt á hana. Hefði C haldið honum upp við vegg. Hefðu þeir gert hróp að A og reynt að æsa hann upp en A haldið ró sinni. Strákurinn sem C hélt aftur af hefði þá að öskrað eitthvað á A og A öskrað eitthvað á móti. Hefði strákurinn ruðst fram hjá C og kastað glasi í andlitið á A. Hefðu þeir allir svo veist að A og tekið hann yfir keðju sem er þarna og þeir allir lent í jörðinni ásamt A og halda eitthvað áfram að lemja A. Dyraverðir hefðu komið strax og tekið þá af A. Þau hefðu svo farið í leigubíl á slysadeild. Hún kvað þann sem kastaði glasinu hafa verið yfir 180 cm á hæð, grannur í vexti og mjór í framan, með brúnt hár, aðeins liðað og meðalsítt. Einnig hefði hann verið með skakkar framtennur, sem voru klesstar saman, og minnti hana á hamstur. Kvaðst hún viss um að geta þekkt hann aftur af mynd ef hún sæi tennurnar. Einhver þarna á staðnum hefði sagt hann vera handboltamann og heita X og væri fæddur 1981, að hana minnti. H var látin taka þátt í myndsakbendingu 25. september sl., að viðstöddum lögmanni ákærða. Var þá raðað upp fyrir hana níu andlitsmyndum af ungum mönnum úr safni lögreglunnar. Benti hún á mynd af ákærða og sagði hann líkastan þeim sem barið hefði unnusta hennar. Ef hún gæti séð tennur hans gæti hún sagt til um það með vissu. D dyravörður gaf skýrslu hjá lögreglu 25. júlí í fyrra. Kvaðst hann muna eftir þessu atviki og kvaðst vera viss um það að „X handboltastrákur“ hefði slegið ungan mann í andlitið með glasi. Kvaðst hann hafa verið innan dyra og komið út og séð ungan mann, allan blóðugan, og brotið glas hjá honum en ákærða standa beint andspænis honum. Fannst honum eins og hann hefði séð ákærða slá unga manninn en ekki vera viss um að ákærði hefði þá verið með glas í hendi. Hann sagði einhverja hafa staðið þarna hjá þeim, sem hann áleit vera einhverja sem þekktu annan hvorn þeirra. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í meðferð málsins fyrir dómi. Við þingfesting málsins neitaði ákærði allri sök og kvað hann annan mann hafa gert þetta, [...] að nafni. Í skýrslu sinni í aðalmeðferð málsins hefur ákærði sagt að þeim A, sem ákærði þekkti ekki, hafi lent saman í anddyrinu og orðið úr stympingar. Hafi þeir munnhöggvist og hrint hvor öðrum og það leitt til þess að þeir hafi verið reknir út af staðnum og kveðst hann þá ekki hafa verið með glas í hendi. Eftir það hafi þeir haldið þessu eitthvað áfram fyrir utan en hann kveðst svo hafa gengið burt og farið yfir á Sólon. Hann segir einhvern hóp hafa fylgt sér út þegar hann var rekinn út. Ekki muni hann hverjir það hafi verið. Hann kveðst svo hafa frétt að maðurinn væri búinn að kæra. Hann kveðst hafa verið ölvaður en ekki mikið þó. Hann kveðst hafa verið einn á Hverfisbarnum í þetta sinn en hann segist þó hafa komið þangað með handboltafélögum sínum, 2 – 3 stundum áður en þetta gerðist. Hefðu þeir komið í rútu frá Akureyri eftir kappleik þar og hefðu þeir drukkið á leiðinni. Hann kveðst hafa verið tíður gestur á Hverfisbarnum á þessum tíma. Hann segist hafa seinna rætt við mann að nafni [...] og hafi [...] þá sagt sér að hann hefði gert þetta, kastað glasi. Hann segir félaga [...] þessa vera með sér í handbolta. Hann kveðst vita til þess að [...] þessi hafi verið inni á Hverfisbarnum að skemmta sér í umrætt sinn. Ákærði segir margt fólk hafa verið fyrir utan Hverfisbarinn í þetta sinn eins og venjulega. Hann kveðst engin önnur átök hafa séð fyrir utan Hverfisbarinn og engan annan átt samskipti við þar. Ákærði segir aðspurður að E, vinur hans hafi verið með honum á Hverfisbarnum og séu þeir mjög góðir vinir. Hafi E komið þangað með hópnum og farið með eða komið á eftir yfir á Sólon. Ákærði segist ekki minnast þess að hafa reynt að hringja í A eftir atburðinn, sbr. hér á eftir. Vitnið B hefur komið fyrir dóm í tilefni af því að ákærði hafði við þingfestingu málsins bent á mann að nafni [...] og sagt hann vera þann sem slegið hefði A. Fór fram nokkur lögreglurannsókn í tilefni af því. Sagði B í lögregluskýrslu 3. maí að hann hefði verið staddur fyrir utan Hverfisbarinn og hefðu þar verið einhverjar stympingar við biðröðina og ákærði átt þátt í þeim. Hefði þetta svo orðið að slagsmálum og kvaðst B þá hafa verið kýldur í andlitið. Hefði hann brugðist við með því að slá frá sér með bjórglasi sem lent hefði í einhverjum og brotnað við það. Ekki kom fram hjá honum hvenær þetta atvik hefði gerst. B var aftur yfirheyrður um mál þetta 9. maí. Sagðist hann hafa frétt af því hjá sameiginlegum kunningja þeirra ákærða, að ákærði væri hafður fyrir sök í þessu líkamsárásarmáli. Hefði hann áttað sig fljótlega á því að hann væri sekur um þetta en ekki ákærði. Kvaðst hann ekki muna dagsetninguna nákvæmlega en vera viss um að rugla þessu saman við annað tilvik, enda hefði hann aðeins einu sinni lent í slíku. Hann sagði svo frá að hann hefði „fleygt frá“ sér glasinu og að það hefði komið í hliðina á höfði mannsins en ekki í andlitið. Hann kvað vin sinn, G, hafa verið staddan þarna. Fyrir dómi hefur B skýrt svo frá að hann hafi eitt sinn komið út af Hverfisbarnum þegar þar hafi verið þvaga, kannski 20 manns, og æsingur úti fyrir, rifrildi en engin slagsmál. Hafi G verið með honum, vinur hans. Kveðst hann hafa farið að rífast við einhverja þarna og hafi einhver kýlt hann. Segist hann hafa kýlt þann mann með krepptum hnefa til baka og heldur hann að höggið hafi komið vinstra megin í höfuð mannsins, á gagnauga eða nálægt því, en ekki beint framan á andlitið. Þá hafi G gripið inn í dregið hann í burtu. Ekki muni hann til þess að hafa verið með glas í hendi. Aðspurður hvernig hann geti tímasett þennan atburð segir hann að hann sé „bara nokkuð viss um að þetta sé þetta kvöld“, enda hafi hann hitt ákærða þarna fyrir utan. Segist hann kannast við ákærða vegna þess að vinur hans sé með ákærða í handbolta. Hann kveðst hafa heyrt um það fyrir nokkrum mánuðum að ákærði hefði verið sakaður um þessa árás. Hann segist ekki hafa átt í neinum útistöðum inni á Hverfisbarnum eða séð nein átök þar inni. Þá segist hann ekki muna til þess að hafa séð ákærða þar inni. Hann segir alla hafa verið að slást þarna fyrir utan. Vitni þetta hafði sagst í lögregluskýrslu, sem tekin var af honum eftir að málið var þingfest, hafa verið með bjórglas í hendi og er honum bent á það. Hann segist ekki hafa verið bjórglas þegar hann kom út af knæpunni. Segir hann að lögreglumaðurinn, hafi „matað ofan í“ hann að hann hefði verið með bjórglas. Vitnið G segir þá B hafa farið út af Hverfisbarnum eitt sinn og þá hafi verið margt fólk fyrir utan í þvögu, ef til vill 10 manns, og áflog í gangi. Hafi B lent í hópnum og kveðst hann hafa þurft að aðskilja B og einhvern annan tvisvar sinnum. Hafi B verið kýldur og hann þá slegið frá sér í sjálfsvörn. Kveðst hann ekki hafa séð nákvæmlega þegar B gerði þetta en hafa dregið B í burtu með sér. Ekki hafi hann séð B með glas. Hann segist ekki geta tímasett þennan atburð nákvæmlega en þetta hafi verið fyrir tveimur árum. Þá muni hann ekki nákvæmlega hvenær um nótt þetta hafi verið. Hann segir þá ákærða vera kunningja og að þeir hafi æft saman fótbolta. Kveðst hann hafa séð ákærða þetta umrædda kvöld inni á knæpunni. A hefur skýrt frá því að hann hafi verið búinn að drekka 3 – 4 bjóra þegar atburðurinn varð og muni hann atvik vel. Hafi hann verið á leið á millihæðina á Hverfisbarnum og á leið út ásamt kærustu sinni. Hafi ákærði þá komið niður, ölvaður, dottið á kærustuna. Kveðst hann þá hafa tekið í peysu hans og sagt við hann að vera ekki svona fullur og svo ýtt honum frá. Hafi aðrir þá gripið ákærða í stiganum en þau farið út af staðnum, H kærasta og C. Eftir að út var komið hafi ákærði komið þar með fjóra vini sína og þeir slegið hring um vitnið og hrakyrt hann. Kveðst hann þá hafa spurt þá hvort þeir væru „hetjur núna“ og litið í kringum sig. Hafi hann séð að ákærði var með glas, sá eini þeirra sem var með glas, og þeir skipst á einhverjum orðum. Hafi hann svo litið til hliðar og í því hafi hann fengið glasið í andlitið. Hafi ákærði þá verið „í sjónlínu“ eins og hann orðar það og mjög nálægt. Hann segist þó ekki hafa séð greinilega hvort að ákærði kastaði eða sló með glasinu. Glasið hafi brotnað á andliti hans og hann fallið við höggið á keðju sem þarna er strengd á staura. Hann kveðst aldrei hafa séð ákærða fyrr en þarna á Hverfisbarnum. Hann kveðst vera viss um að sá sem sló hann sé sá sami og hann átti í útistöðum við inni fyrir. Hann segir að mannsöfnuður hafi verið þarna utandyra en ekki hafi verið átök þarna önnur en þau sem hann lenti í, hvað sem síðar geti hafa orðið. Hann kveðst engan hafa slegið þarna. Segir hann dyraverði hafa komið um leið og hann hafði verið sleginn og veitt honum vernd. Hann segist hafa skorist á efri vör í gegn og misst tennur. Þá hafi hann fengið sýkingu í tennurnar nokkrum mánuðum síðar og stokkbólgnað. Hann segir tennurnar enn vera lausar og hafi tannlæknirinn sagt að hann gæti þurft að fara aftur í aðgerð út af þessu, einu sinni eða tvisvar á ævinni. A kveðst hafa farið í myndsakbendingu og þá bent á mynd af ákærða. Hann segir dyraverðina á staðnum hafa sagt sér hvað árásarmaðurinn héti og svo hefði hann fengið að vita hjá öðrum að viðkomandi væri íþróttamaður. Hann segir ákærða hafa reynt að hringja þessa helgi, en hann hafi ekki svarað í símann. Hafi hann séð númerið sem hringt var úr og látið númer 118 rekja það fyrir sig. Hann sér ákærða í dóminum og segist þar kenna árásarmanninn. C hefur skýrt frá því hún hafi verið með þeim A og H á Hverfisbarnum í umrætt sinn. Hafi þau A staðið við stigann við útganginn og beðið eftir vinkonu vitnisins. Hafi hún séð að A var með mann í taki og segja eitthvað við hann brosandi. Hafi A svo ýtt manninum sem hafi hrasað aftur á bak en maðurinn strax verið gripinn og reistur við. Þau hafi svo farið út og staðið fyrir utan og beðið eftir vinkonu þeirra. Maðurinn og vinir hans hafi komið saman út og slegið hring um A og skammast við hann. Hafi A ekki svarað. Vitnið kveðst á meðan hafa haldið manninum fyrrnefnda frá A. Þegar A að endingu svaraði þeim hafi maðurinn ruðst fram fyrir vitnið og kveðst hún hafa séð hann kasta glasi beint í andlitið á A og glasið brotna við það. Hún segist þó ekki vera alveg viss hvort glasið brotnaði á andliti A eða við það að detta í götuna. Heldur hún að þetta hafi verið hálfs lítra bjórglas. Nánar aðspurð um þetta atvik segist hún hafa snúið að A og maðurinn staðið fyrir aftan hana en svo ruðst fram fyrir hana. Giskar vitnið á að maðurinn hafi ekki verið meira en einn eða einn og hálfan metra frá A þegar hann kastaði glasinu. Eftir að hann gerði það hafi þeir þá allir ráðist á A og þeir allir dottið yfir keðjuna sem þarna er og fallið í götuna. Segir vitnið að sá sem kastaði glasinu sé sami maðurinn og sá sem lenti í útistöðum við A inni á kránni. Sér vitnið ákærða í réttinum og segist alveg viss um að hann sé sá maður. Hún segist ekki hafa séð að annað fólk ætti í áflogum fyrir utan enda fáir verið þar sem þau stóðu. Hún segir dyravörð hafa komið strax að og skakkað leikinn. Hún kveðst hafa verið búin að drekka eitthvað af bjór en muna vel atvikin. Vitnið segist hafa fengið að vita það löngu seinna hver maðurinn væri. Vitnið segist hafa tekið þátt í myndsakbendingu og þá bent á mynd af ákærða. H, kærasta A, hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hún hafi verið á Hverfisbarnum með þeim A og C. Hún segir þau hafa staðið við útganginn á staðnum þar sem er stigi, bæði upp og niður. Hafi maður dottið niður stigann og á vitnið. Hafi A þá tekið í manninn, hrist hann lítillega og spurt í gamni hvort hann væri fullur. Hafi hann svo ýtt manninum frá sér sem hafi við það dottið niður hinn stigann en strax verið gripinn. Hafi maðurinn komið og gripið í peysuermina á A en þau svo farið út. Hafi þau beðið fyrir utan eftir að vinkona vitnisins kæmi einnig út. Hafi maðurinn þá komið út með þremur eða fjórum vinum sínum og þeir allir farið að rífast við A. C hafi reynt að halda manninum frá með því að snúa í hann bakinu en A verið stilltur. Maðurinn hafi þá sagt eitthvað við A sem þá hafi orðið æstur og svarað. Við það hafi maðurinn ruðst fram hjá C, öðru hvoru megin, og hent hálfpotts bjórglasi í andlit A og þeir allir þá ráðist á hann svo að hann féll yfir keðjuna. Glasið hafi brotnað en hún er ekki viss hvort það brotnaði á andliti A eða við það að skella í götunni. Dyraverðir hafi komið þegar að og tekið mennina af A. Vitnið kveðst hafa staðið við hlið A og snúið að manninum þegar hann henti glasinu og hafi ekki verið meira en um einn eða einn og hálfur metri á milli hans og A. Segist vitnið vera viss um það að þessi maður hafi verið sá sami og A lenti í útistöðum við inni á veitingastaðnum. Sér hún ákærða í réttinum og segir hann vera þann mann. Hún kveðst ekki hafa séð þennan mann fyrir atburðinn en dyraverðirnir hafi sagt þeim hvað hann héti. Hún segist svo hafa farið með A á slysadeild. Hún kveðst hafa tekið þátt í myndsakbendingu og hafa þá bent á mynd af ákærða. Hlynur Þorsteinsson læknir hefur komið fyrir dóminn og staðfest vottorðið sem hann hefur gefið í málinu. Hann segir áverkann á A geta stafað af því að glasi hafi verið kastað í andlit honum. Áverki sem þessi geti hafa komið þótt glasið hafi ekki brotnað á andliti mannsins. Þá segir hann að áverkinn gæti líka hafa orðið af hnefahöggi. D dyravörður á Hverfisbarnum í umrætt sinn hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hann hafi staðið fyrir utan dyrnar. Hafi hann þá séð þrjá til fjóra menn standa umhverfis mann þarna og þeir virst vera að spjalla saman til að byrja með. Hafi ákærði, sem vitnið þekkti deili á, staðið fyrir framan manninn. Hann kveðst svo hafa svo heyrt glas brotna og þá snúið sér við og þá séð manninn standa alblóðugan í framan og þá þrjá eða fjóra í kringum hann, en ákærða fyrir framan manninn. Kveðst hann hafa farið manninum til hjálpar og gengið á milli manna til þess að honum yrði ekki gert frekara mein. Minnir hann að maðurinn eða mennirnir hafi fallið í götuna. Hann man ekki til þess að önnur átök hafi verið í gangi þarna þegar þetta gerðist. Vitnið segist ekki hafa þekkt B á þessum tíma og ekki hafa tekið eftir honum þarna. Aftur á móti segir hann að B hafi seinna unnið hjá honum þarna tvær eða þrjár helgar, um mánuði eftir atburðinn, og hann þá sagt frá því að hann hefði, „einhverjum helgum“ áður slegið einhvern með glasi. Nánar aðspurður um það hvernig mennirnir stóðu þegar hann sneri sér við segir hann að þeir hafi myndað hálfhring utan um hann en keðjan verið fyrir aftan hann. Hann kveðst ekki minnast þess að neinn hafi fallið til jarðar. Eitthvað hafi verið þarna af fólki og kveðst hann ekki muna sérstaklega eftir vinkonum mannsins sem sleginn var. Gísli Þorsteinsson, lögreglufulltrúi, sem tók skýrslu af B 3. og 9. maí sl., hefur komið fyrir dóm. Hann segir það ekki rétt að B hafi verið gefnar einhverjar forsendur að ganga út frá í skýrslugjöfinni. Sé skýrslan gerð eftir frásögn hans. E hefur skýrt frá því að hann hafi verið á Hverfisbarnum í umrætt sinn, að hann heldur. Segir hann að menn hafi verið þar „mjög fullir og vitlausir“. Segist hann hafa hitt ákærða fyrir utan staðinn seint, um klukkan 3 eða 4. Hann segir margt fólk hafa þarna en hann kveðst ekki hafa orðið var við átök milli manna. Þeir ákærði hafi spjallað eitthvað saman en hann kveðst svo hafa farið með vinum sínum niður í bæ en ákærði hafi ekki orðið samferða. Hann kveðst hafa verið vel kenndur þegar þetta var. Hann kveðst aðspurður hafa hitt ákærða á Sólon seinna um kvöldið, eins og hann orðar það. Hann vill þó ekki útiloka það, aðspurður, að ákærði hafi orðið samferða á Sólon, enda kveðst hann hafa verið í stórum hópi manna, um 15 manna alls. J dyravörður á Hverfisbarnum í umrætt sinn hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að margt fólk hafi þá verið þar að skemmta sér. Hann kveðst hafa séð ákærða og A vera að rífast í dyrunum og kannaðist vitnið við þá báða í sjón. Hafi A gengið út og ákærði einnig stuttu síðar. Ekki kveðst hann muna til þess að ákærði hafi verið með glas. Þegar vitnið fór út, 2 – 5 mínútum síðar, hafi A verið alblóðugur í framan og brotið glas legið þar hjá. Hann segist ekki hafa séð ákærða þarna en einhverjir hefðu sagst hafa séð hann henda glasinu, að hann minnir. Hann kveðst því ekki hafa séð nein átök heldur aðeins það sem gerðist eftir þau. Hann kveðst ekki vita til þess að önnur átök en þessi hafi átt sér stað á þessum tíma. Niðurstaða Ákærði hefur frá upphafi neitað sök. Fyrir liggur þó að þeim A lenti saman inn á Hverfisbarnum og ákærða og vitnum ber saman um það að þeir hafi átt þar í útistöðum utan dyra eftir að þeim hafði verið vísað út. Ákærði segist hins vegar hafa horfið á braut án þess að til átaka kæmi með þeim. Tvö vitni, sem dómarinn álítur vera trúverðug, þær H og C, hafa eindregið borið það að maðurinn, sem hafði lent í útistöðum við A, hafi kastað glasi í andlit hans fyrir utan Hverfisbarinn. Í myndsakbendingu hjá lögreglu, sem eðlilega var staðið að, bentu þær á mynd af ákærða meðal mynda af níu mönnum. Töldu þær þá mynd líkjast mest manninum sem þetta hefði gert. Sagðist H þó þurfa að sjá tennurnar í manninum til þess að vera viss, en hún hefur sagt þær hafa verið mjög skakkar. Þær hafa séð ákærða við aðalmeðferð málsins og segjast báðar vera vissar um að hann sé þessi maður. Fyrir liggur að ákærði er með áberandi skakkar framtennur. A, sem dómarinn metur einnig trúverðugan, hefur borið það að maðurinn, sem hann hafði lent í útistöðum við inni á kránni, hafi staðið mjög nálægt honum og hafa litið til hliðar en í því hafi maðurinn slegið hann með glasinu eða hent því í hann, þótt hann sæi þetta ekki greinilega. Í myndsakbendingu hjá lögreglu, sem eðlilega var staðið að, benti hann á mynd af ákærða meðal mynda af níu mönnum og sagði hana vera af árásarmanninum. Hann hefur séð ákærða við aðalmeðferð málsins og segir hann vera þann mann. Þá hefur dyravörðurinn D, sem þekkti ákærða og var staddur þarna utandyra, sagst hafa heyrt brothljóð og þá snúið sér við og séð manninn alblóðugan í framan og þrjá eða fjóra menn í kringum hann, en ákærða fyrir framan hann. Dómurinn álítur vitni þetta trúverðugt. Viðbára ákærða um það að annar maður, B, hafi ráðist á A en ekki hann, hefur verið athuguð. Hefur B verið óstöðugur í frásögn sinni, eins og fram er komið, og auk þess hefur hann sagt að glasið hafi ekki komið í andlit mannsins heldur á hliðina á höfðinu. Loks þykir vera talsverð óvissa um tímasetningu þessa atviks. Þykir dóminum óhætt að slá því föstu að þetta vætti hafi ekki þýðingu í málinu. Dómurinn telur, þrátt fyrir neitun ákærða, að það sé sannað með vætti vitnanna fjögurra, að hann hafi kastað glasi í andlitið á A og valdið því að hann skarst á efri vör og því að tvær framtennur í honum brotnuðu um þvert. Árás ákærða var hættuleg og telst þetta brot hans varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði hefur áður ekki gerst sekur um refsilagabrot. Árás hans var fólskuleg og olli umtalsverðu líkamstjóni. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd fjögurra mánaða af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 2 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu A er þess krafist að ákærði verði dæmdur til þess að greiða honum skaðabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 22. október 2005, að liðnum einum mánuði frá birtingu kröfunnar en með dráttarvöxtum frá þeim tíma til greiðsludags skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga. Sundurliðast krafan sem hér segir: 1. Miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga kr. 500.000 2. Þjáningabætur í 12 daga @ kr. 1.070 -- 12.840 3. Tímabundið atvinnutjón -- 162.400 4. Tannlæknakostnaður -- 170.300 5. Útlagður lyfja- og lækniskostnaður skv. reikningum -- 11.997 Samtals kr. 857.537 Bótakröfu þessari þykir vera í hóf stillt og fjárhagstjón A er jafnframt stutt gögnum. Ber að dæma ákærða til þess að greiða honum þessa fjárhæð ásamt almennum vöxtum frá 22. október 2005 til 1. september 2006 en eftir það með dráttarvöxtum til greiðsludags. Þá er af hálfu A krafist lögmannsþóknunar að fjárhæð kr. 119.520 samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991 svo og frekari þóknunar að mati dómsins vegna meðferðar málsins fyrir dómi. Ber með vísan til þessa lagaákvæðis að dæma ákærða til þess að greiða A alls 170.000 krónur í skaðabætur vegna kostnaðar við það að halda fram kröfunni, ásamt vöxtum eins og að ofan greinir. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Guðmundi Ólafssyni hrl. 250.000 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti og 56.815 krónur í annan sakarkostnað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði. Frestað er því að framkvæma fjóra mánuði af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 2 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði A 1.027.537 krónur í skaðabætur með almennum vöxtum frá 22. október 2005 til 1. september 2006 en eftir það með dráttarvöxtum til greiðsludags. Ákærði greiði verjanda sínum, Guðmundi Ólafssyni hrl. 250.000 krónur í málsvarnarlaun og 56.815 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 371/2015
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Aðfinnslur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu L um heimild til að taka munnvatnssýni úr X á grundvelli 5. gr. laga nr. 88/2001 um erfðaefnaskrá lögreglu. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2015, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um heimild til að taka munnvatnssýni úr varnaraðila. Um kæruheimild er vísað til h. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreindri kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 sætir kæru til Hæstaréttar úrskurður héraðsdóms um heimild til leitar og annarra aðgerða samkvæmt X. kafla laganna, svo og framkvæmd þeirra aðgerða. Kröfur varnaraðila lúta á hinn bóginn að lögmæti lífsýnatöku að gengnum fullnaðardómi á grundvelli 5. gr. laga nr. 88/2001 um erfðaefnaskrá lögreglu og fellur slík sýnataka ekki undir gildissvið X. kafla laga nr. 88/2008 sem er bundinn við slík úrræði undir rannsókn sakamáls. Úrskurður þess efnis sætir því ekki kæru eftir fyrrgreindri heimild h. liðar eða öðrum stafliðum 1. mgr. 192. gr. laganna. Kæruheimild er því ekki fyrir hendi og verður málinu vísað frá Hæstarétti. Það athugist að heimild 5. gr. laga nr. 88/2001 til lífsýnatöku við þær aðstæður, sem þar eru tilgreindar, á sér sjálfstæða og fullnægjandi lagastoð, sbr. niðurlag 1. málsliðar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár. Lagaskilyrði stóðu því ekki til þess að héraðsdómur felldi úrskurð á málið. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 293/2007
Verðbréfaviðskipti Hlutafélag Yfirtökutilboð Skaðabætur
Aðilar máls deildu um hvort til yfirtökuskyldu F, Þ og S hefði stofnast er þeir keyptu árið 2004 samtals 67,5% hlutafjár í félaginu H. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ljóst væri af gögnum málsins að F, Þ og S hefðu haft með sér samstöðu og samráð um ýmis atriði, er vörðuðu hlutafjárkaupin 2004, rekstur félagsins og ráðstöfun hluta sinna, frá því að kaupin voru gerð uns F, Þ og S seldu hlutina aftur um sex mánuðum síðar. Þau atvik gátu á hinn bóginn ekki valdið því að F, Þ og S bæri að gera áfrýjendum yfirtökutilboð í hluti þeirra í félaginu á grundvelli 4. töluliðar 1. mgr. 32. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, eins og ákvæðið hljóðaði á þeim tíma, enda ósannað að F eða Þ, annar eða báðir saman, hefðu með samningi fengið ráð yfir atkvæðisrétti, sem fylgdi hlut S í félaginu. Voru F, Þ og S sýknaðir af kröfu áfrýjenda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. maí 2007. Þau krefjast þess að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða áfrýjandanum Hilmari Þór Hilmarssyni 5.328.935 krónur, áfrýjandanum Bjarginu ehf. 2.520.000 krónur, áfrýjandanum Rafni Jónssyni 5.107.749 krónur, áfrýjandanum Kristínu Öldu Kjartansdóttur 556.895 krónur og áfrýjandanum Freyju Önundardóttur 153.017 krónur, í öllum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. febrúar 2005 til 7. júní 2006, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í héraðsdómi seldu nokkrir stærstu hluthafarnir í Hraðfrystihúsi Þórshafnar hf. hluti sína dagana 13. og 14. júní 2004. Stefndi Fræ ehf., sem þá var í eigu Þórshafnarhrepps, nú stefndu Langanesbyggðar, keypti 34% hlut í félaginu, en stefndi Svalbarðshreppur 26,9%. Sveitarfélögin tvö og stefndi Fræ ehf. áttu fyrir hluti í félaginu, þannig að eftir kaupin áttu stefndi Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur samtals 39,58% og stefndi Svalbarðshreppur 27,92%. Samanlagt áttu þessir hluthafar því orðið 67,5% hlutafjár í félaginu. Samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 32. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, eins og ákvæðið hljóðaði á þeim tíma, bar þeim, sem hafði á grundvelli samnings við aðra hluthafa öðlast rétt til að ráða yfir sem næmi 40% atkvæða í félagi, að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð í hluti þeirra. Ljóst er af gögnum málsins að stefndu höfðu með sér samstöðu og samráð um ýmis atriði, er vörðuðu hlutafjárkaupin í júní 2004, rekstur félagsins og ráðstöfun hluta sinna, frá því að kaupin voru gerð uns stefndu seldu aftur í desember sama ár hlutina, sem þeir höfðu keypt. Þau atvik gátu á hinn bóginn ekki valdið því að stefndu bæri að gera áfrýjendum yfirtökutilboð í hluti þeirra í félaginu á grundvelli framangreinds lagaákvæðis, svo sem það hljóðaði á þeim tíma, enda er ósannað að stefndi Fræ ehf. eða Þórshafnarhreppur, annar eða báðir saman, hafi með samningi fengið ráð yfir atkvæðisrétti, sem fylgdi hlut stefnda Svalbarðshrepps í félaginu. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms. Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Hilmar Þór Hilmarsson, Bjargið ehf., Rafn Jónsson, Kristín Alda Kjartansdóttir og Freyja Önundardóttir, greiði í sameiningu stefnda Svalbarðshreppi 350.000 krónur og stefndu Langanesbyggð og Fræi ehf. hvorum um sig 175.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 26. janúar 2007, hefur Sjóvá hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, Hilmar Þór Hilmarsson, kt. 120758-5279, Búlandi 23, Reykjavík, Bjargið ehf., kt. 480304-2760, Bæjarási 3, Bakkafirði, Rafn Jónsson, kt. 171157-3589, Fjarðarvegi 23, Þórshöfn, Kristín Alda Kjartansdóttir, kt. 231154-2219, Fjarðarvegi 23, Þórshöfn, og Freyja Önundardóttir, kt. 040361-4059, Búlandi 23, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi á hendur Langanesbyggð, áður Þórshafnarhreppi, kt. 420369-1749, Fjarðarvegi 3, Þórshöfn og Fræi ehf., kt. 500197-2939, Fjarðarvegi 3, Langanesbyggð og Svalbarðshreppi, kt. 640269-1979, Svalbarðshreppi, með stefnu birtri stefndu 18. maí 2006. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði dæmdir in solidum: Til að greiða Sjóvá hf. skaðabætur að fjárhæð kr. 14.232.796 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; til að greiða Hilmari Þór Hilmarssyni skaðabætur að fjárhæð kr. 5.238.935 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; til að greiða Bjarginu ehf. skaðabætur að fjárhæð kr. 2.520.000 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; til að greiða Rafni Jónssyni skaðabætur að fjárhæð kr. 5.107.799 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; til að greiða Kristínu Öldu Kjartansdóttur skaðabætur að fjárhæð kr. 556.895 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; til að greiða Freyju Önundardóttur skaðabætur að fjárhæð kr. 153.017 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 23. febrúar 2005 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu, Langanesbyggðar, áður Þórshafnarhrepps, og Fræsins ehf., eru að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verði gert að greiða þeim málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, óskipt, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda Svalbarðshrepps eru þær, að aðallega krefst hann þess að öllum kröfum stefnenda verði vísað frá dómi og að stefnendum verði gert að greiða stefnda málskostnað, en til vara að stefndi verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnenda og þeim gert að greiða stefnda málskostnað. Til þrautavara krefst hann þess að dómkröfur stefnenda verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnendur höfða mál þetta í sameiningu á grundvelli samlagsaðildar með vísan til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Undir rekstri málsins var nafni stefnanda Sjóvá-Almennra trygginga hf. breytt í Sjóvá hf. Við sameiningu Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps hinn 10. júní 2006 var tekið upp nýtt heiti á sveitarfélaginu og nefnist það nú í Langanesbyggð, og tók það við aðild í málinu. I. Mál þetta á rót sina að rekja til hlutabréfaviðskipta í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. á árinu 2004. Er ágreiningur með aðilum um yfirtökuskyldu samkvæmt ákvæðum 32. gr. laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti. Í samþykktum Hraðfrystistöðvar Þórshafnar hf. (HÞ) frá 5. maí 2000 segir að tilgangur félagsins sé að starfrækja útgerð og fiskvinnslu, en einnig sölustarfsemi, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og annan skyldan atvinnurekstur. Heimili félagsins er að Eyrarvegi 16, Þórshöfn, nú Langanesbyggð. Hlutafé félagsins er kr. 489.975.000. 1. Samkvæmt hluthafaskrá var heildarfjöldi hluthafa í HÞ 138 þann 30. desember 2003. Á meðal hluthafanna voru stefnendur máls þessa, með samtals 21,25% hlutafjár, en einnig Þórshafnarhreppur með 2,96%, Fræ ehf. með 2,62% hlutafjár, en það félag var alfarið í eigu Þórshafnarhrepps, Efnaverksmiðjan Sjöfn hf. með 4,24%, Samherji hf. með 49,66%, Svalbarðshreppur með 1,02%, Tryggingamiðstöðin hf. með 2,11%, Kaldbakur, fjárfestingafélag með 5,09%. Hlutur félagsins í eigin bréfum var um nefnd áramót 0,06%. 2. Fyrir liggur að þann 16. júní 2004 seldi Samherji hf. allan hlut sinn í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf., samtals 49,66 %. Kaupendur voru Fræið ehf., sem keypti 34,20% og Svalbarðshreppur er keypti 15,46%. Var gengi bréfanna í þessum viðskiptum 3,96 fyrir hverja krónu nafnverðs. Í stefnu er staðhæft að samfara þessum kaupum hafi Samherji hf. verið leystur undan ábyrgð á málarekstri, sem rekið var gegn félaginu og varðaði viðskipti Samherja hf. og HÞ hf. með skip. Samkvæmt stefnu keypti Svalbarðshreppur þann 14. júní 2004 eignarhlut Kaldbaks hf. í HÞ er nam 4,24%, en einnig hlut Sjafnar hf. er nam 5,09% og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. er nam 2,11%. Samkvæmt gögnum átti Svalbarðshreppur eftir þessi viðskipti 27,91% hlut í HÞ, en Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur samtals 39,5%. Samkvæmt gögnum hafði Fræ ehf. fyrir kaupin fengið í hendur lögfræðilega álitsgerð um álitaefni er vörðuðu ákvæði laga nr. 33, 2003, m.a. um yfirtökureglur. Samkvæmt framlögðum gögnum og málatilbúnaði aðila voru ofangreind viðskipti stefnda Fræs ehf. fjármögnuð með lánveitingum frá Sparisjóðabanka Íslands hf. í erlendum gjaldmiðlum, en lánsskjöl þar um eru dagsett 23. og 30. júní og 1. október 2004. Gjalddagi í lánsskjölunum er tiltekinn 30. desember 2004, en með mögulegum þremur framlengingum, allt til 30. júní 2005 og var því lokagjalddagi 30. september það ár. Til tryggingar greiðslu er skráð í lánssamninga að Sparisjóðabankinn hafi handveð í hlutabréfum Fræs ehf. í HÞ., en einnig er tekið fram að félagið gefi út tryggingavíxil að fjárhæð 1.200.000 kr. og að Þórshafnarhreppur gefi út yfirlýsingu um sjálfsskuldarábyrgð. Fyrir liggur að greind kaup stefnda Svalbarðshrepps í HÞ voru einnig fjármögnuð með lánveitingum frá Sparisjóðabanka Íslands hf., en með milligöngu Fræs ehf., sbr. dskj. 36 og 40. Er þessa getið í endurriti fundargerðar sveitarstjórnar frá 30. september 2004. Með handveðssamningi við Sparisjóðabankann, sem dagsettur er 23. júní 2004 voru hlutabréf hreppsins í HÞ sett til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum. Lokagjalddagi greiðslna við lánveitandann var 30. september 2005. Fyrir liggur að þann 20. nóvember 2004 gerðu stefnendurnir Hilmar Þór og Rafn Jónsson tilboð í eignarhlut stefnda Svalbarðshrepps í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf., 27,92%, á genginu 4,0. Var tilboðsupphæðin því 547.225.252 kr. Tilboðið gilti til kl. 12:00 þann 24. nóvember 2004, en með fyrirvara um að fjármögnun næðist fyrir 30. nóvember sama ár. Tilboð nefndra aðila var tekið fyrir á fundi sveitarstjórnar stefnda Svalbarðshrepps þann 22. nóvember sama ár og er þá bókað samkvæmt framlögðu endurriti: ,,Ákveðið var að byrja á að bjóða Þórshafnarhreppi kauprétt á eignarhlutanum. Björn Ingimarsson, sveitarstjóri Þórshafnarhrepps, mætti á fund kl. 20:30. Hann óskaði eftir að Þórshafnarhreppur fengi svigrúm til að skoða hvaða möguleika þeir hefðu. Í framhaldi af því var ákveðið að óska eftir lengri umhugsunarfresti varðandi tilboð þeirra Hilmars og Rafns, en hafna ekki tilboðinu. Oddvita falið að leita eftir lengri fresti hjá tilboðsgjöfum“. Samkvæmt gögnum var afráðið í lok ársins 2004 að Fræ ehf., Fjárfestingafélag Sparisjóðanna og Vátryggingafélag Íslands hf. stofnuðu með sér einkahlutafélagið Símatún ehf. um kaup og rekstur á Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. Liggur fyrir að stefndu, Þórshafnarhreppur og Fræ ehf. seldu hlutabréf sín til Símatúns ehf. og samkvæmt fundargerð hreppsnefndar Svalbarðshrepps var samþykkt á fundi þann 28. desember að sveitarfélagið seldi einnig eignarhlut sinn í Hraðfrystistöðinni til félagsins, að því frátöldu að haldið var eftir 1,02% eignarhluta, sem hreppurinn hafði átt áður en viðskiptin frá júní áttu sér stað, gegn yfirtöku allra skulda og vaxta sem urðu til við kaupin. Samkvæmt málatilbúnaði stefnenda var gengið frá undirritun samninga vegna kaupa Símatúns ehf. þann 30. desember 2004 og var gengi hlutabréfa í viðskiptunum kr. 3,68 á hverja krónu nafnverðs. Hafi Símatún ehf. með þessum hætti eignast 66,67% hlutafjár í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. Í málavaxtalýsingu sinni greina stefnendur svo frá, sem einnig er í samræmi við framlögð gögn, að þann 21. janúar 2005 hafi Símatún ehf. gert yfirtökutilboð í hluti annarra í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. Tilboðið hafi verið sett fram á grundvelli 32. gr. laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti, en samkvæmt því beri aðila sem öðlast hefur tiltekin réttindi í félagi að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Stefnendur hafi sem hluthafar í HÞ verið á meðal tilboðshafa. Samkvæmt tilboðsyfirliti Símatúns ehf. hafi tilboðsverð fyrir hlut annarra hluthafa, þ.á.m. hluti stefnenda, verið kr. 3,68 fyrir hverja krónu nafnverðs í félaginu og því verið á sama verði og Símatún ehf. greiddi fyrir hluti í félaginu hinn 30. desember 2004. Ástæða þess að tilboðsverðið hafi verið miðað við þessi viðskipti, hafi og verið að samkvæmt 33. gr. laga um verðbréfaviðskipti skal verð það, sem sett er fram í yfirtökutilboði samkvæmt 32. gr. svara til hæsta verðs sem tilboðsgjafi hefur greitt fyrir hlutabréf, sem hann hefur eignast í félaginu síðustu sex mánuði áður en tilboðið var sett fram. Stefnendur hafi verið ósáttir við tilboðsverðið og því leitað eftir upplýsingum hjá Þórshafnarhreppi og Svalbarðshreppi um viðskipti þeirra með þá hluti í HÞ, sem að framan var lýst, m.a. til að fá úr því skorið hvort stefndu hefði borið að gera þeim yfirtökutilboð á hærra gengi en gengi Símatúns ehf. hljóðaði um. Erfiðlega hafi gengið að afla upplýsinga um þetta. Í febrúar 2005 hafi stefnendur ákveðið að taka yfirtökutilboði Símatúns ehf. að hluta til. Ástæðan hafi verði sú að tilboðsfrestur hafi verið að renna út og að ljóst hafi verið að hagsmunir stefnenda kröfðust þess að þeir losuðu sig við hluti sína enda hefði nýr meirihluti myndast í félaginu. Hins vegar hafi stefnendur allir gefið yfirlýsingar um að þeir teldu að vegna framangreindra atburða, hefði þeim átt að standa til boða hærra verð í yfirtökutilboðinu en raun varð á. Hafi stefnendur þar haft í huga framangreind viðskipti stefndu, sem stefnendur hafi talið sterkar líkur á að hefðu leitt til yfirtökuskyldu þeirra. Hafi allir stefnendur áskilið sér rétt til kröfugerðar á hendur þeim sem ábyrgð bæru á því að stefnendur fengu ekki hærra verð. Stefnendur greina frá því að í framhaldi af þessu hafi stefnandinn Sjóvá hf. freistað þess að fá nánari upplýsingar um viðskipti Þórshafnarhrepps og Svalbarðshrepps, en án árangurs. Hafi þá verið gripið til þess ráðs að höfða vitnamál fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra í þeirri viðleitni að fram kæmu nánari upplýsingar um málið. Sú vitnaleiðsla hafi farið fram 16. desember 2005, en þá hafi komið fyrir dóminn nokkrir hreppsnefndarmenn í þáverandi Þórshafnarhreppi og Svalbarðshreppi. Hafi það verið mat stefnenda að eftir þær skýrslutökur hafi komið fram upplýsingar er hafi staðfest það sem stefnendur hafi talið augljóst að nefndir hreppar og Fræið ehf. hefðu haft með sér slíka samstöðu um eignarhald á hlutum sínum í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. og einnig haft með sér sameiginlega ákvörðunartöku um hvernig þeim yrði ráðstafað að það hefði átt að leiða til yfirtökutilboðs frá þeim í samræmi við ákvæði laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti, en með því að það hafi ekki verið gert hafi stefnendum verið bakað tjón. Stefnendur hafi leitað eftir afstöðu stefndu til bótaskyldu og bótauppgjörs en ekki fengið svör og hafi því málshöfðun þessi verið óumflýjanleg. 3. Af hálfu stefndu, Langanesbyggðar, áður Þórshafnarhrepps og Fræs ehf., er varðandi málsatvik vísað til þess að umrædd viðskipti með hlutabréf í HÞ sumarið 2004 hafi átt þann aðdraganda að fyrir hafi legið að stærsti eignaraðilinn, Samherji hf. hefði verið með áform um að selja aflaheimildir og skip, sem hefði haft í för með sér verulegar breytingar á rekstri félagsins. Það hafi verið mikið hagsmunamál fyrir Þórshafnarhrepp, en einnig Svalbarðshrepp, að langstærsti atvinnurekandi byggðalaganna héldi starfsemi áfram í óbreyttri mynd á Þórshöfn. Vegna þessa hafi fyrirsvarsmenn Þórshafnarhrepps ásamt stjórnarmönnum í Fræinu ehf. tekið upp viðræður við stjórnendur Samherja hf. um framangreind kaup, í nafni Fræs ehf. Af hálfu fyrirsvarsmanna kaupenda hafi ekki komið til álita að kaupa stærri eignarhlut í HÞ en raun varð á vegna lagareglna um yfirtökuskyldu, en ekki hafi verið fjárhagslegt bolmagn til slíks. Kaupin hafi verið fjármögnuð með lántökum hjá Sparisjóðabanka Íslands, í erlendri mynt. Og til að ganga úr skugga um hvort slík yfirtökuskylda myndi myndast við kaup greindra aðila, þ.e. þáverandi Þórshafnarhrepps og Fræsins ehf. hafi verið fengið lögfræðilegt álit frá LEX lögmannsstofu ehf., sbr. dskj. nr. 42, og hafi megin niðurstaðan verið að slík skylda yrði ekki fyrir hendi, enda eignarhlutur þeirra eftir kaup innan við 40%. Í kjölfar þessara viðskipta hafi stefndi Svalbarðshreppur lýst yfir áhuga á kaupum á hlutabréfum í HÞ og jafnframt óskað eftir milligöngu Fræs ehf. varðandi fjármögnun hjá Sparisjóðabankanum, gegn handveði í hinum keyptu hlutabréfum. Hafi það gengið eftir þannig að Fræ ehf. hafi fengið heildarlán hjá Sparisjóðabankanum vegna kaupanna, en félagið síðan lánað stefnda Svalbarðshreppi vegna kaupa hreppsins, en til tryggingar lánunum hafi í öllum tilfellum verið sjálf hlutabréfin. 4. Málavöxtum af hálfu stefnda, Svalbarðshrepps, er lýst á þann veg, að hlutabréfakaup hreppsins hafi átt þá forsögu að stjórnendur Samherja hf. hafi kynnt öðrum hluthöfum félagsins og sveitarstjórnarmönnum á Þórshöfn og aðliggjandi sveitarfélaga, þ.m.t. Svalbarðshreppi, að áform væru um að leggja aðalrekstur HÞ niður á Þórshöfn sumarið 2004, m.a. með því að selja uppsjávarkvóta félagsins og skip til Síldarvinnslunnar hf. á Neskaupstað. Hafi það verið mat sveitarstjórnarmanna stefnda Svalbarðshrepps að gengi þetta eftir myndi rekstur frystihússins að mestu leggjast niður, en eftir stæðu húsbyggingar sem og kúfiskvinnsla, á algeru tilraunastigi. Sveitarstjórnir byggðarlaganna hafi lýst yfir andstöðu við greind áform af augljósum ástæðum og í stað þess að fara í þessar aðgerðir í trássi við heimamenn hafi Samherji h.f. og aðrir sem farið hafi með meirihluta í félaginu ákveðið að gefa öðrum hluthöfum, er bjuggu á atvinnusvæði félagsins, tækifæri til að kaupa allt hlutafé þeirra, er hafi verið um 70%. Og eftir að hafa kynnt sér álit lögmannsstofu, sem sveitarstjórnarmenn í Þórshafnarhreppi hafi aflað, þess efnis að yfirtökuskylda myndaðist ekki hjá Þórshafnarhreppi og Fræi ehf. ef samanlagður eignarréttur þeirra færi ekki í 40% heildarhlutafjár, hafi fyrirsvarsmenn stefnda, Svalbarðshrepps, kannað um kaup eftir hvatningu þeirra fyrrnefndu. Hafi og legið fyrir að Sparisjóðabankinn myndi veita Fræi ehf. heildarlán fyrir kaupunum og að það félag gæti síðan endurlánað Svalbarðshreppi fyrir kaupverði hlutabréfanna, enda væri handveð í hlutabréfunum næg veðtrygging að mati bankans. En vegna allra þessara áforma hafi þáverandi oddviti hreppsins átt samtal við forstjóra KS á Sauðárkróki, sem þá hafi jafnframt verið stjórnarformaður VÍS hf. og fengið um það fyrirheit og upplýsingar að KS myndi vilja skoða kaup á hlutabréfum í HÞ síðar, ef föl væru og óskir bærust um slíkt. Og með þetta í farteskinu hefðu sveitarstjórnarmenn stefnda Svalbarðshrepps ákveðið kaup á nefndum hlutabréfum í HÞ, þ.e. af Kaldbaki ehf., Tryggingamiðstöðinni hf., Sjöfn hf. og Samherja hf. Hafi heildareign hreppsins, að meðtalinni eigin eign, eftir kaupin verið 27,91% í félaginu. Í greinargerð er af hálfu stefnda, Svalbarðshrepps, þeirri málavaxtalýsingu stefnenda andmælt, að samfara nefndum kaupum hafi sveitarfélagið tekið það á sig að halda Samherja hf. skaðlausu af málssókn tiltekinna hluthafa í HÞ vegna skipaviðskipta. Kannast stefndi ekkert við slíkt og bendir á að nefnt mál hafi verið fellt niður þegar í ljós hafi komið að staðhæfingar stefnenda hafi ekki fengið stuðning í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna. Stefndi, Svalbarðshreppur, vísar að öðru leyti til þess, að eftir kaupin sumarið 2004 hafi aðilar farið að leita hófanna með sölu á nefndum eignarhluta í HÞ. Í desembermánuði nefnt ár hafi komið fram vilji hjá VÍS hf., Sparisjóðabankanum og Fræi ehf., til að stofna eignarhaldsfélag um HÞ og halda áfram óbreyttum rekstri félagins á Þórshöfn. Og þar sem nefnd áform hafi farið saman við hagsmuni stefnda hafi umrædd hlutabréf verið seld hinu nýstofnaða félagi í lok árs og svo um samið að kaupverð skyldi vera yfirtaka á þeim lánum, sem stefndi hafði stofnað til vegna kaupanna. Hafi stefndi því orðið skaðlaus af framangreindum viðskiptum, en haldið eftir 1,02% hlutafjár í HÞ, sem hann hafi átt fyrir margnefnd kaup. II. Stefnendur byggja kröfur sínar á eftirgreindum málsástæðum: Stefnendur vísa til þess að Hraðfrystihús Þórshafnar hf. (HÞ) hafi verið skráð í Kauphöll Íslands og hafi þannig fengið skráningu fyrir einn eða fleiri flokka hlutabréfa á skipulegum verðbréfamarkaði. Um viðskipti með hluti í félaginu hafi því gilt m.a. ákvæði laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti, er lúti að yfirtöku, en um hana sé sérstaklega fjallað í 1. mgr. 32. gr. laganna. Stefnendur vísa til hluthafalista í HÞ frá 31. desember 2003 og þar sem Fræ ehf. hafi að öllu leyti verið í eigu Þórshafnarhrepps hafi borið að líta á þá sem einn aðila viðvíkjandi eignarhlut í félaginu. Í viðskiptunum í júnímánuði 2004 hafi Fræ ehf. eignast 34% þess hlutafjár sem Samherji hf. átti og hafi samanlagður eignarhlutur Fræs ehf. og Þórshafnarhrepps því verið 39,58%. Er í því sambandi á það bent að hefði annað hvort Þórshafnarhreppur eða Fræ ehf. eignast 0,40% meiri hlut í félaginu hefðu þeir orðið skyldugir til að gera öllum hluthöfum í HÞ yfirtökutilboð þar sem þeir hefðu þá beinlínis eignast 40% atkvæðaréttar í félaginu, sbr. 1. tl. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 33, 2003. Telja stefnendur að kaup stefnda Svalbarðshrepps á þeim öðrum hlutum í HÞ sem viðskipti urðu með í júní 2004, er hækkuðu eignarhlut hreppsins í HÞ úr 1,02 í 28,5%, hafi verið gerð með það að markmiði að komast hjá yfirtökuskyldu gagnvart öðrum hluthöfum í félaginu. Er af hálfu stefnenda það lagt til grundvallar hvað sem öðru líði, að telja verði að slík samstaða hafi verið með Svalbarðshreppi og öðrum stefndu varðandi kaup þessi og ráðstöfun eignarhlutarins, að líta beri svo á að þeir hafi, beint eða óbeint, yfirtekið hluti í félaginu og þannig ráðið sameiginlega meira en 40% atkvæðaréttar í HÞ. Færa stefnendur svofelld rök fyrir greindri afstöðu sinni: 1. Með bréfum, dags. 1. febrúar 2005 hafi stefnandinn, Sjóvá h.f., óskað eftir upplýsingum frá Þórshafnarhreppi og Svalbarðshreppi um atvik þessa máls. Svar Svalbarðshrepps, sé dagsett 16. febrúar 2005, en meðfylgjandi því hafi verið afrit úr fundargerðarbók hreppsnefndar vegna þriggja funda hennar. Í fundargerð, dags. 30. september 2004, komi fram að hreppsnefnd Svalbarðshrepps hafi samþykkt að setja hlutabréf hreppsins í HÞ að veði til tryggingar láni Fræs ehf. hjá Sparisjóðabanka Íslands. Liggi þannig fyrir að öll kaup Svalbarðshrepps og Fræs ehf. á hlutabréfum í HÞ á árinu 2004 hafi verið fjármögnuð með einu láni, sem Fræ ehf. tók hjá Sparisjóðabanka Íslands. Svalbarðshreppur hafi svo látið hlutabréf sín að veði til tryggingar greiðslu lánsins. Telja stefnendur þetta augljósa vísbendingu um að aðild Svalbarðshrepps á þessum kaupum hafi eingöngu verið til málamynda og að það hafi í raun verið Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur sem stóðu fyrir þessum viðskiptum. Telja stefnendur að hvað sem öðru líði sé ljóst að með þessu hafi nefndir aðilar bundist böndum um eignarhlut Svalbarðshrepps í HÞ og að stefndi Svalbarðshreppur hafi ekki verið frjáls að því að ráðstafa eignarhlut sínum eða atkvæðisrétti án samráðs við Fræ ehf. og þar með einnig Þórshafnarhrepp. 2. Viðbrögð stefnda Svalbarðshrepps við áður nefndu kauptilboði stefnendanna Hilmars Þórs og Rafns frá í nóvember 2004 séu einnig því til stuðnings að slík samstaða hafi verið með stefndu að yfirtökuskylda hafi stofnast. Í því sambandi benda stefnendu til áður rakinnar fundargerðar stefnda Svalbarðshrepps frá 22. nóvember 2004 þar sem nefnt tilboð hafi verið tekið fyrir, en það ákveðið að byrjað skyldi að bjóða stefnda Þórshafnarhreppi kauprétt að eignarhlutanum. Telja stefnendur að á því geti ekki verið önnur skýring en sú að stefndi Svalbarðshreppur hafi ekki talið sig frjálsan að því að ráðstafa eignarhluta sínum í HÞ án samráðs við Þórshafnarhrepp. Í því sambandi benda stefnendur enn fremur á að í fundargerðinni komi það fram að Björn Ingimarsson, sveitarstjóri Þórshafnarhrepps, hafi mætt á nefndan hreppsstjórnarfund umrætt kvöld og borið fram ósk um að Þórshafnarhreppi yrði veitt svigrúm til að skoða hvaða möguleika hreppurinn hefði. Staðhæfa stefnendur að niðurstaða málsins hafi og orðið sú, að Svalbarðshreppur hafi ekki tekið tilboði þeirra Hilmars Þórs og Rafns Jónssonar. Telja stefnendur þá ákvörðun að hafna nefndu kauptilboði lítt skiljanlega þegar litið er til þess gengis sem í boði var og að stefndi Svalbarðshreppur seldi eignarhlut sinn í HÞ skömmu síðar eða í lok desember 2004 á genginu 3,68 fyrir hverja krónu nafnverðs. Í því sambandi verði að hafa í huga að áliti stefnenda að á sama tíma hafi stefndu Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur selt alla hluti sína í HÞ til Símatúns ehf. fyrir sama verð. Verði ekki dregin önnur ályktun af þessu ferli að áliti stefnenda en að Svalbarðshreppur hafi ekki mátt ráðstafa eignarhluta sínum til tilboðsgjafanna Hilmars Þórs og Rafns Jónssonar nema með samþykki Þórshafnarhrepps. Af því leiði að Þórshafnarhreppur hafi í raun haft vald til að stjórna eignarhluta Svalbarðshrepps í HÞ. 3. Enn fremur telja stefnendur það vekja sérstaka athygli í tengslum við framangreinda atburðarás, að fyrir viðskiptin með hlutabréfin í HÞ í júnímánuði 2004 hafi Svalbarðshreppur átt 1,02% hlut í félaginu, en eftir söluna til Símatúns í desember 2004 hafi hreppurinn átt áfram sama hlut í félaginu. Telja stefnendur þetta augljósa vísbendingu um að kaup hreppsins í hlut HÞ á árinu 2004 hafi verið til málamynda og gerð í því skyni að Þórshafnarhreppur og Fræ ehf. kæmust hjá yfirtökuskyldu í félaginu. 4. Af hálfu stefnenda er til þess vísað að fyrir höfðun þessa máls hafi nokkrir hreppsnefndarmenn í Þórshafnarhreppi og Svalbarðshreppi komið fyrir dóm til skýrslugjafar að kröfu stefnanda Sjóvár h.f. Telja stefnendur að það sem þá hafi komið fram staðfesti sjónarmið stefnenda hér að ofan. Þ.á.m. hafi það vakið athygli hversu illa margir nefndarmenn mundu eftir nefndum viðskiptum með hlutabréf í Hraðfrystistöð Þórshafnar h.f. sumarið 2004 og þá ekki síst þegar litið sé til þess að hrepparnir voru að stofna til skuldbindinga er námu rúmlega 960 milljónum króna og að um mikla áhættu var að ræða og loks hversu litlar viðræður virðast hafa átt sér stað í hreppsnefndunum vegna nefndra viðskipta. Telja stefnendur að draga megi eftirtaldar ályktanir af nefndum skýrslum, en vísa að öðru leyti til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála þar um: Að nefndir hreppar stóðu saman að því að eignast eignarhlut Samherja h.f. í HÞ í því skyni að koma í veg fyrir að störf flyttust úr byggðarlaginu, að eignarhald stefndu á hlutabréfum í HÞ og ráðstöfun þeirra á eignarhlutunum byggði ekki á fjárfestingar- eða arðsemissjónarmiðum heldur á félagslegum markmiðum um atvinnustig í sveitarfélögunum, að kaup stefndu á hlutum í HÞ voru fjármögnuð sameiginlega með láni stefnda Fræs ehf. hjá Sparisjóðabankanum, en um það ferli og tengsl verði ekki síst litið til 32. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33, 2003, að Svalbarðshreppur var ekki frjáls að því að ráðstafa eignarhluta sínum með sölu til þriðja aðila, en varð að taka tillit til hagsmuna Þórshafnarhrepps, að fjármögnunaraðili vegna greindra kaupa, Sparisjóðabankinn var um síðir einn af aðstandendum Símatúns ehf., sem eignaðist nálega allan hlut stefndu í HÞ, en stefnendur telja að það hafi verið eitt af upphaflegum markmiðum stefndu að eignarhlutanum yrði ráðstafað til eins aðila. Að stefndu seldu Símatúni ehf. hlut sinn rétt rúmlega 6 mánuðum eftir að þeir keyptu hlutinn af Samherja h.f., en með tímamörkunum hafi stefndu viljað forðast fyrra gengi bréfanna vegna yfirtökuskyldu kaupandans, að sölugengi hlutabréfanna hafi ekki miðast við markaðsvirði þeirra heldur hafi verið notast við gengi er hafi nægt til að stefndu slyppu skaðlausir frá kaupum sínum á hlutum Samherja h.f., og að við sölu Svalbarðshrepps á nefndum hlutum til Símatúns ehf. hafi hreppurinn veitt Birni Ingimarssyni, sveitarstjóra Þórshafnarhrepps, umboð sitt, en að áliti stefnenda sé það skýr vísbending um samstöðu um eignarhaldið og meðferð á nefndum hlutum. Að öllu framangreindu er það álit stefnenda að augljósir hagsmunir þeirra hafi verið fyrir borð bornir. Þannig hafi verðmæti hluta þeirra í félaginu verið rýrt til þess að stefndu næðu fram einkamarkmiðum sínum til að halda HÞ í byggðarlaginu og njóta þar með skatttekna o.fl. vegna starfsemi fyrirtækisins og verja þau störf sem heimamenn sinntu þar. Þessi markmið stefndu með greindu eignarhaldi á bréfum í HÞ hafi verið sameiginleg með þeim einum og hafi ekkert átt skylt með hagsmunum stefnenda í máli þessu. Stefnendur byggja á því að framan raktar aðstæður séu nákvæmlega þær, sem 32. gr. laga um verðbréfaviðskipti hafi verið ætlað að taka á. Samkvæmt ákvæðinu skipti ekki máli hvort eignarhlutur í félagi hafi verið yfirtekinn beint eða óbeint og telja stefnendur augljóst að skýra verði orðalag greinarinnar svo að aðilar geti ekki komið sér undan yfirtökuskyldu með því að dreifa eignarhaldi á fleiri en einn aðila, sem þó fylgist allir að hvað varði ráðstöfun eignarhluta og meðferð yfirráða yfir félaginu. Í því samhengi og til samanburðar og skýringa vísa stefnendur til tilskipunar ESB um yfirtökutilboð þar sem kveðið sé á um að leggja skuli saman eignarhald hluthafa og annarra sem fylgja honum að málum (e. persons acting in consert). Viðkomandi aðilar séu skilgreindir svo: Einstaklingar eða lögaðilar sem starfa með tilboðsgjafanum eða viðkomandi útgefanda á grundvelli samnings, annað hvort formlegs eða óformlegs, skriflegs eða munnlegs, sem hefur það að markmiði að ná yfirráðum í viðkomandi útgefanda eða koma í veg fyrir að yfirtökutilboð annars nái fram að ganga.“ Stefnendur byggja á því að augljóst sé að túlka verði orðalagið „hlutur beint eða óbeint í fyrirtæki“ í nefndri 32. gr. laga um verðbréfaviðskipti svo að hún taki til þeirrar samvinnu um eignarhald og ráðstöfun hluta sem að framan hafi verið lýst að hafi verið á milli stefndu varðandi hluti í HÞ. Byggja stefnendur á því jafnframt að ákvæði 4. tl. 1. mgr. 32. gr. leiði til sömu niðurstöðu, ýmist beint eftir orðanna hljóðan eða á grundvelli samanburðarskýringar með framangreindu orðalagi 1. mgr. að öðru leyti. Að öðrum kosti séu hagsmunir þeirra sem minnihluta hluthafa algerlega fyrir borð bornir. Stefnendur byggja á því, með vísan til alls framangreinds, að leggja beri sönnunarbyrði á stefndu um að þeir sýni fram á, að ekki hafi verið slík samstaða með þeim um eignarhald og ráðstöfun eignarhluta og atkvæðisréttar í HÞ frá miðju ári 2004 til ársloka þess árs, að skylda hafi stofnast hjá þeim um að gera yfirtökutilboð í hluti annarra hluthafa í félaginu, þ.á.m. hluti stefnenda. Beri að hafa í huga álit stefnenda í því sambandi að stefndu Þórshafnarhreppur og Svalbarðshreppur hafi verið ófúsir til að leggja fram gögn og gefa upplýsingar um þessi viðskipti. Stefnendur byggja jafnframt á því að önnur skilyrði 32. gr. fyrir yfirtökuskyldu séu og uppfyllt, svo sem að stefndu hafi farið með atkvæðisrétt til samræmis við eignarhluta í félaginu, en ljóst sé að þeir fóru með tæplega 70% eignarhlut í félaginu á tímabilinu frá júní til loka desember 2004. Stefnendur segjast beina kröfum sínum að öllum stefndu in solidum með þeim rökum að stefndu hafi allir tekið þátt í því að valda stefnendum tjóni með þeim ráðstöfunum sem að framan hafi verið lýst, en um ábyrgð að því leyti er vísað til nefndrar 1. mgr. 32. gr. þar sem segi, að sá er öðlist rétt yfir hlut skuli gera yfirtökutilboð. Það sé álit stefnenda að stefndu hafi allir sameiginlega ráðið yfir þeim eignarhlutum sem þeir hafi verið skráðir fyrir og hafi yfirtökuskylda því hvílt á þeim öllum sameiginlega, en um þetta sé jafnframt vísað til megin reglna skaðabótaréttar og um heimild hvers stefnenda til að höfða mál er vísað til 24. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en augljóst sé af atvikum að stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni í málinu. Dómkröfur stefnenda eru sundurliðaðar sem hér segir: Í tilfelli allra stefnenda er lagður til grundvallar útreikningi dómkröfu sá fjöldi hluta sem viðkomandi stefnandi seldi Símatúni ehf. á grundvelli yfirtökutilboðs félagsins. Kaupgengi allra hluta var kr. 3,68 á hverja krónu nafnverðs. Allir stefnendur byggja á því að stefndu hefði lögum samkvæmt borið að gera þeim yfirtökuboð þegar stefndu urðu yfirtökuskyldir samkvæmt framansögðu. Vegna ákvæðis 33. gr. laga um verðbréfaviðskipti hefði kaupgengi í slíku yfirtökuboði ekki getað orðið lægra en kr. 3,96 á hverja krónu nafnverðs, enda var það gengið sem notast var við þegar stefndu keyptu bréf Samherja h.f. Af þessu leiðir að dómkrafa hvers stefnanda verður mismunurinn á fjölda seldra hluta margfölduðum með genginu 3,96 og fjölda seldra hluta margfölduðum með genginu 3,68. Sá mismunur samsvarar því tjóni sem hver stefnandi varð fyrir við það að stefndu virtu ekki yfirtökuskyldu sína. Nánar tiltekið sundurliðast krafan þannig: Sjóvá-almennar tryggingar h.f. Seldir hlutir 50.831.349 Verðmæti miðað við gengi 3,96 kr. 201.292.142 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 187.059.346 Mismunur kr. 14.232.796 Hilmar Þór Hilmarsson Seldir hlutir 19.031.875 Verðmæti miðað við gengi 3,96 kr. 75.366.225 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 70.037.300 Mismunur kr. 5.328.925 Bjargið ehf. Seldir hlutir 9.000.000 Verðmæti miðað við gengi 3,96 kr. 35.640.000 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 33.120.000 Mismunur kr. 2.520.000 Rafn Jónsson Seldir hlutir 18.241.962 Verðmæti miðað við gengi 3,96 kr. 72.238.169 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 67.130.420 Mismunur kr. 5.107.749 Kristín Alda Kjartansdóttir Seldir hlutir 1.988.908 Verðmæti miðað við gengi 3,96 kr. 7.876.076 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 7.139.181 Mismunur kr. 556.895 Freyja Önundardóttir Seldir hlutir 546.491 Verðmæti miðað við gegni 3,96 kr. 2.164.104 Verðmæti miðað við gengi 3,68 kr. 2.011.087 Mismunur kr. 153.017“ Um lagarök vísa stefnendur til áður nefndra lagaákvæða laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti til stuðnings dómkröfum sínum. Um málskostnaðarkröfur er vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Um vaxta- og dráttarvaxtakröfu er vísað til ákvæða laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 6., 8. og 9. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefndu, Langanesbyggðar, áður Þórshafnarhrepps og Fræs ehf. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að þeir hafi við hlutafjárkaup sín í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. verið algjörlega sjálfstæðir og því ráðið yfir eignum sínum. Um allan aðdraganda kaupanna og fjármögnun vísa stefndu til áður rakinnar málavaxtalýsingar, en einnig til þess að fyrir kaupin hafi þeir leitað lögfræðilegs álits hjá LEX lögmannsstofu ehf. um gildandi rétt. Varðandi fjármögnun kaupanna, bæði af hálfu Fræs ehf. og Svalbarðshrepps, benda stefndu sérstaklega á að tryggingar á lánunum hafi í öllum tilfellum verið sjálf hlutabréfin, líkt og eðlilegt hafi verið og að í lánssamningunum hafi ekki verið kveðið á um aðrar takmarkanir á eignarhaldi á bréfunum. Hafi stefndu, líkt og stefndi Svalbarðshreppur því haft fullan ráðstöfunarrétt á hlutabréfum sínum og jafnframt haft óskoraðan atkvæðisrétt á grundvelli þeirra. Af hálfu stefndu er að þessu leyti öllum málatilbúnaði stefnenda varðandi tengsl við stefnda Svalbarðshrepp, um fjármögnun og lánveitingar, varðandi ráðstöfun og ályktunum um skýrslugjafir vitna andmælt sem rakalausum og ósönnuðum fullyrðingum. Af hálfu stefnda, Langanesbyggðar, áður Þórshafnarhrepps, er til þess vísað að sveitarfélaginu, líkt og stefnda Svalbarðshreppi, hafi verið það sameiginlegt að vilja halda háu atvinnustigi í byggðarlaginu og hafi kaup Fræs ehf. og eignarhald hreppsins komið til vegna þess að sveitarstjórnarmenn hafi haft áhyggjur af því að Hraðfrystistöð Þórshafnar myndi minnka umsvif sín á svæðinu. Telja stefndu að væntanlega hafi það sama átt við fyrirsvarsmenn hjá stefnda Svalbarðshreppi. Stefndu vísa varðandi ofangreint til þess, að það að hluthafar í skráðum félögum deili framtíðarsýn eða stefnu að einhverju leyti og vinni að framgangi hennar, leiði ekki til yfirtöku samkvæmt 4. tl. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 33, 2003, líkt og haldið sé fram af hálfu stefnenda. Telja stefndu að hafa verði í huga að umrætt lagaákvæði sé afar íþyngjandi og beri því að skýra það með þrengjandi lögskýringu. Rúmri túlkun stefnenda sé því alfarið andmælt, enda verði ekki séð að hún hafi neina stoð í lögskýringagögnum. Þá telja stefndu að þrátt fyrir að ákvæðið væri skýrt með rúmum hætti myndi það þó ekki geta leitt til þess að yfirtökuskylda myndaðist, enda algjörlega ósannað að einhver atvik hafi gerst er hafi leitt til þess að skilyrði ákvæðisins hafi verið uppfyllt. Málatilbúnaður stefnenda sé þvert á mót byggður á getgátum og dylgjum og eigi sér enga stoð í gögnum málsins, enda sé ljóst að ekkert samstarf eða samstaða hafi verið með stefndu í máli þessu sem hafi getað leitt til þess að yfirtökuskylda hafi myndast í skilningi nefnds ákvæðis. Af hálfu stefndu, Langanesbyggðar og Fræs ehf., er því andmælt að frá upphafi hafi staðið til að ráðstafa eignarhluta allra stefndu í einu lagi til nýs eiganda. Er á það bent að hvað varðar sölu Fræs ehf. og Þórshafnarhrepps á hlutabréfum í HÞ í lok árs 2004 hafi viðræður þar um hafist í desember það ár. Þeim viðræðum hafi síðan lokið með samkomulagi um kaup Símatúns ehf. á hlutabréfum Fræs ehf. og þáverandi Þórshafnarhrepps þann 29. desember sama ár. Þegar það hafi legið fyrir hafi stefndi Svalbarðshreppur jafnframt ákveðið að selja stærsta hlutann af sínum bréfum til Símatúns ehf. Af hálfu stefndu er og staðhæft að ávallt hafi það legið fyrir að Fræ ehf. hafi ætlað að fá fleiri fjárfesta að HÞ, en ákvörðun um að selja til Símatúns ehf. hafi hins vegar ekki legið fyrir fyrr en í viðræðum þeirra í lok desember nefnt ár. Við þá sölu hafi gengið 3,68 verið talið ásættanlegt með vísan til þess að lítil eða engin viðskipti hafi verið með bréf í HÞ. Því hafi verið um markaðsverð að ræða, en ljóst hafi verið að Fræ ehf. hafi ekki getað tekið lægra tilboði, enda hafi það þá leitt til taps á fjárfestingunni. Af hálfu stefndu er á því byggt að eignarhlutur Fræs ehf. og Þórshafnarhrepps hafi í umræddum viðskiptum numið samanlagt 39,58% af heildarfé HÞ. Er á því byggt að stefndu hafi því hvorki beint né óbeint eignast 40% atkvæðisréttar í félaginu, þeir hafi heldur aldrei öðlast rétt til að tilnefna eða setja af meirihluta stjórnar og heldur aldrei fengið rétt til að stjórna félaginu á grundvelli samþykkta eða á annan hátt með samningi. Þá er á því byggt að ósannað sé að hin stefndu hafi á grundvelli samnings við stefnda Svalbarðshrepp, eða aðra hluthafa í HÞ, haft rétt til að ráða yfir sem nemur 40% atkvæða í félaginu. Ákvæði 32. gr. laga nr. 33, 2003 eigi því ekki við og þar af leiðandi hafi engin yfirtökuskylda myndast. Af hálfu stefndu er þeirri málsástæðu stefnenda, að leggja beri sönnunarbyrði á þá í málinu alfarið mótmælt, enda hljóti stefnendur að þurfa að sanna það með beinum hætti að einhver hinna stefndu hafi beint eða óbeint yfirtekið hlut í félaginu með þeim hætti að eitthvert skilyrða nefndrar 32. gr. eigi við. Slíkt hafi stefnendum alls ekki tekist, enda hafi allur málatilbúnaður þeirra byggst á getgátum og haldlausum fullyrðingum um atvik máls. Verði því að taka sýknukröfu stefndu til greina. Stefndu mótmæla því jafnframt að yfirtökuskylda geti hvílt á öllum stefndu sameiginlega líkt og haldið sé fram í stefnu. Benda þeir á að ákvæði 32. gr. laga nr. 33, 2003 geri klárlega ráð fyrir því að það sé einn aðili er verði yfirtökuskyldur ef skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Þannig segi í ákvæðinu að „sá er öðlast rétt yfir hlutnum“ skuli gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Verði yfirtökuskylda talin hafa myndast geti hún því einungis hafa myndast á hendur einum aðila. Þar sem stefnendur geri kröfu sína á hendur öllum stefndu sé óljóst á hendur hverjum þeir telja skylduna hafa myndast. Sé athygli dómsins vakin á þessum óskýrleika og bent á að þessi málatilbúnaður kunni að valda frávísun ex officio, sbr. e-lið 80. gr. laga nr. 90, 1991, sbr. 1. mgr. 11. gr. sömu laga. Hvað sem öðru líður telji stefndu augljóst að einungis verði hægt að dæma stefnukröfur á hendur einum hinna stefndu, enda séu skilyrði skaðabótaskyldu ekki fyrir hendi vegna þeirra stefndu er ekki teljist yfirtökuskyldir. Um lagarök vísa stefndu til áður tilgreindra lagaákvæða, en að öðru leyti vísa þeir varðandi málskostnað til 129. gr. sbr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála með síðari breytingum, en um virðisaukaskatt af málskostnaði vísa þeir til laga nr. 50, 1988. Málsástæður og lagarök stefnda, Svalbarðshrepps. Af hálfu stefnda, Svalbarðshrepps, er til þess vísað að 32. gr. laga nr. 33, 2003 byggi á því að tilboðsskylda nái til allra þeirra sem náð hafi yfirráðum á skráðum félögum með þeim hætti sem nánar sé lýst í 1.-4. tl. 1. mgr. greinarinnar. Telur stefndi að með yfirráðum sé átt við að aðili ráði atkvæðisréttinum í reynd, þ.e. geti að megin stefnu til ráðið hvernig réttindum sem hlutnum fylgi sé ráðstafað. Aðalkröfu sína um frávísun byggir stefndi, Svalbarðshreppur á eftirtöldum málsástæðum: Stefndi telur málatilbúnað stefnenda misvísandi um aðild hans. Bendir hann á að stefnendur telji augljóst að „ aðild Svalbarðshrepps að þessum kaupum hafi eingöngu verið til málamynda og það hafi í raun verið Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur sem stóðu fyrir þessum viðskiptum “ og hafi Svalbarðshreppur ekki verið frjáls „ að því að ráðstafa atkvæðisrétti sínum án samráðs við Fræ ehf. og þar með einnig Þórshafnarhrepp “. Hafi leitt af meintum samblæstri stefndu í málinu að „ Þórshafnarhreppur hafði í raun vald til að stjórna eignarhlut Svalbarðshrepps í HÞ “. Telur stefndi af framangreindu ótvírætt að stefnendur byggi málatilbúnað sinn á því að Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur hafi náð yfirráðum í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf., haft öll ráð yfir þeim atkvæðisrétti er fylgdi hlutabréfum Svalbarðshrepps og þau því stjórnað Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. í krafti samanlagðs atkvæðamagns þeirra og Svalbarðshrepps, en um lagarök vísi stefnendur fyrir meintri greiðsluskyldu allra stefndu til þáverandi 4. tl. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 33, 2003. Ekki sé hins vegar byggt á því af hálfu stefnenda að 1., 2. og 3. tl. 1. mgr. 32. gr. eigi við í málinu. Vísar stefndi til þess að af lagagreininni sé ljóst að yfirtökuskyldan myndist aðeins hjá þeim aðila sem fái, í tilfelli nefnds 4. tl. ráð yfir 40% atkvæðamagns með samningi við aðra. Telur stefndi, Svalbarðshreppur, að með ofangreindum málatilbúnaði stefnenda, þ.e. að Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur hafi fengið yfirráð yfir þeim atkvæðisrétti, er fylgt hafi hlutafjáreign Svalbarðshrepps í HÞ, sé ljóst að ekki séu lagaskilyrði til þess að dómurinn felli greiðsluskyldu á hann, eins og krafist sé af hálfu stefnenda, þar sem yfirtökuskylda skv. nefndri 32. gr. geti aðeins stofnast hjá þeim aðila er fari með 40% atkvæðisréttar eða meira. Telur stefndi að bersýnilega skorti rökrétt lögfræðilegt samræmi milli dómkrafna stefnenda á hendur stefnda Svalbarðshreppi og svo þeirra málsástæðna sem stefnendur byggi mál sitt á. Málatilbúnaður fullnægi því ekki ákvæðum d- og e- liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91, 1991 og eins og málið sé vaxið hafi stefnendur því ekki hagsmuni að lögum af því að gera kröfu á hendur stefnda í málinu og beri því að vísa því frá dómi að því er varðar hann. Varakröfu sína um sýknu byggir stefndi, Svalbarðshreppur, á eftirtöldum málsástæðum. Stefndi byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að ekki séu lagaskilyrði til þess að dæma hann greiðsluskyldan þar eð stefnendur reisi mál sitt á því að Þórshafnarhreppur og Fræ ehf. hafi náð yfirráðum í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. og því ráðið atkvæðisréttinum og að Svalbarðshreppur hafi aðeins átt hlutabréfin til málamynda til að forða Þórshafnarhreppi og Fræi ehf. frá yfirtökuskyldu skv. 32. gr. laga nr. 33, 2003, sbr. umfjöllun frávísunarkröfu hér að framan. Því hafi yfirtökuskylda aldrei stofnast hvað stefnda Svalbarðshrepp snertir og verði því að sýkna hann af öllum kröfum stefnenda af þessum ástæðum. Í öðru lagi byggir stefndi á því að fullyrðingar stefnenda um samninga milli stefndu um meðferð atkvæðisréttar í HÞ séu alrangar og án nokkurs stuðnings í gögnum málsins. Sé ljóst að málatilbúnaður stefnenda einkennist af dylgjum og staðhæfingum, sem eigi sér enga stoð. Hafi hvorki verið til að dreifa munnlegum né skriflegum samningum milli stefndu sem hafi fært Þórshafnarhreppi og Fræi ehf. ráð yfir hlutabréfum Svalbarðshrepps í félaginu við kaup Svalbarðshrepps á hlutabréfunum eða síðar. Hafi Svalbarðshreppur þvert á móti tekið ákvörðun um kaup á eigin forsendum, borið alla áhættu af kaupunum og haft full ráð yfir hlutabréfunum og þeim atkvæðisrétti sem fylgdi þeim. Hafi í ljósi þessa ekki verið til að dreifa neinum samningum við meðstefndu um að þeir skyldu halda Svalbarðshreppi skaðlausum af kaupum og sölu á bréfunum eins og hlyti að hafa verið raunin ef atvik væru með þeim hætti sem stefnendur haldi fram. Af hálfu stefnda, Svalbarðshrepps, er til þess vísað að ákvörðun hreppsins um að kaupa hlutabréfin í Hraðfrystistöðinni hafi verið grundvölluð á því að hreppurinn hafi viljað sporna gegn því að rekstur félagsins og aflaheimildir flyttust úr byggðarlaginu. Er á það bent að hreppurinn hafi, að höfðu samráði við fjársterka aðila, er hafi lýst yfir áhuga á að kaupa hlutabréfin síðar á forsendum hans, ákveðið að ganga að kaupunum og í framhaldi af því þegið boð Fræs ehf. um fjármögnun gegn handveði í hlutabréfunum til Sparisjóðabankans, enda hafi engar íþyngjandi afleiðingar fylgt því, sbr. áður fengið lögfræðiálit Lex Lögfræðistofu fyrir stefnda Þórshafnarhrepp, en þar hafi m.a. legið fyrir að stefndi, Svalbarðshreppur, myndi fara með atkvæðisrétt á grundvelli hins veðsetta hlutar. Af hálfu stefnda, Svalbarðshrepps, er því alfarið andmælt að samstaða um kaup á hlutabréfum í skráðum félögum eða beiting atkvæðisréttar með sama hætti leiði til yfirtökuskyldu hlutaðeigandi líkt og stefnendur virðist telja að sé inntak áður rakinnar 32. gr. laga nr. 33, 2003. Áréttar stefndi, Svalbarðshreppur, þá staðreynd að forsenda allra stefndu með kaupunum hafi verið að sporna gegn því að rekstur og aflaheimildir HÞ yrðu seldar úr byggðarlaginu, en það leiði hins vegar fráleitt til þess að allir meðstefndu teljist hafa gert með sér samning um meðferð atkvæðisréttar á HÞ í skilningi nefndrar lagagreinar. Væri slíkt raunin telur stefndi að þá myndi yfirtökuskylda myndast hjá öllum þeim hluthöfum er hefðu sameiginlega sýn á framtíð skráðra félaga á markaði eða sameiginlega hagsmuni varðandi rekstur þeirra, en sú sé ekki raunin. Telur stefndi að skýra beri lagagreinina þröngri skýringu, enda sé verulega íþyngjandi að taka á sig skyldu til innlausnar samkvæmt greininni. Verði því að vera um að ræða samning er mæli fyrir um að tiltekinn aðili fari með ráð yfir 40% atkvæðisréttar eða meira í félagi, sem skráð sé á skipulegan verðbréfamarkað. Með því að engum slíkum samningum hafi verið til að dreifa milli stefndu í máli þessu beri að sýkna stefnda, Svalbarðshrepp, af kröfum stefnenda. Og að því er varði vangaveltur stefnenda um að söluverð hlutar Svalbarðshrepps hafi verið til marks um meinta samninga stefndu um hlutabréfin áréttar stefndi, Svalbarðshreppur, að söluverðið 3,68% per hlut hafi nægt til þess að leysa hreppinn frá öllum skuldbindingum sínum við Fræ ehf. vegna kaupanna. Vísar stefndi til þess að fjármögnun kaupanna hafi verið í erlendum myntum og er hlutabréfin hafi verið seld hafi íslenska krónan styrkst nokkuð með þeim afleiðingum að lánið hafi lækkað í krónum talið. Stefndi hafi ekkert greitt af kaupverðinu og því hafi ekki verið ástæða til að freista hærra verðs fyrir hlutabréfin en raun varð á, enda hafi það verið eðlilegt og sanngjarnt. Vísar stefndi til þess að í því efni verði að hafa í huga að sveiflur séu á hlutabréfamarkaði með skráð verðbréf og sé verð því breytilegt frá einum tíma til annars, allt eftir markaðsástæðum hverju sinni. Breyting á hlutabréfaverði frá kaupum stefnda til sölu, þ.e. 3,96-3,68, hafi verið u.þ.b. 7%, er verði að telja fyllilega eðlilegt á 6 mánaða tímabili og þar sem tilgangur stefnda með hlutabréfakaupunum hafi verið sá að tryggja að rekstur Hraðfrystihúss Þórshafnar yrði óbreyttur og þar eð Símatún ehf. hafi lýst því yfir að það ætlaði að halda rekstrinum óbreyttum, hafi það verið mat stefnda að meiri ávinningur hafi verið að selja Símatúni ehf. hlut sinn að skaðlausu heldur en að freista sölu með þeirri áhættu sem því hafi fylgt, á e.t.v. einhverju hærra gengi til aðila, sem hefði viljað selja reksturinn og aflaheimildirnar burtu, en það hefði rýrt framtíðarvirði félagsins þó svo að stundarhagnaður hefði e.t.v. orðið meiri. Söluverðið hafi því að öllu þessu virtu verið eðlilegt og raunar hafi það verið mikilvægt fyrir stefnda að losna undan fjárhagslegri áhættu vegna áður greindra kaupa. III. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur, stefnendurnir Hilmar Þór Hilmarsson og Rafn Jónsson, en einnig sveitarstjóri stefnda Langanesbyggðar, áður Þórshafnarhrepps, Björn Ingimarsson. Þá gáfu vitnaskýrslur Jóhannes Sigfússon bóndi og fyrrverandi oddviti Svalbarðshrepps, Sigurður Jens Sverrisson bóndi og hreppsnefndarmaður í Svalbarðshreppi, Friðrik Guðmundsson sjómaður og hreppsnefndarmaður í Svalbarðshreppi. Þá gáfu vitnaskýrslur fyrir dómi fyrir höfðun málsins, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91, 1991 þau Fanney Ásgeirsdóttir og Hreinn Geirsson, bæði hreppsnefndarmenn í Svalbarðshreppi, svo og Sigurgeir Stefánsson, Sóley Ólafsdóttir og Kristján Indriðason, hreppsnefndarmenn í Þórshafnarhreppi, nú Langanesbyggð. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið á mál þetta rót sína að rekja til þeirra viðskipta sem urðu með hlutabréf í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. (HÞ) á árinu 2004. Liggur fyrir að stærsti eignaraðilinn, Samherji hf., átti er atvik gerðust 49,66% af hlutafé félagsins. Hann seldi Fræi ehf., sem alfarið var í eigu Þórshafnarhrepps, nú Langanesbyggðar, í júnímánuði rúm 34% af þeirri eign, en Svalbarðshreppi rúm 15%. 1. Af hálfu stefnenda er í máli þessu bótakröfu beint að öllum stefndu in solidum með þeim rökum að þeir hafi haft sameiginleg ráð yfir eignarhlutum í HÞ, en vanrækt yfirtökuskyldu og þannig valdið því tjóni sem haldið er fram. Af hálfu stefnda Svalbarðshrepps var í greinargerð krafist frávísunar máls. Að áliti dómsins er sú krafa öðrum þræði byggð á efnisatriðum fremur en formsatriðum, sbr. 2. ml. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91, 1991 og þegar til þess er litið að með kaupum sínum juku stefndu óumdeilanlega við eignarhluti sína í Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. og kröfugerð stefnenda þykir nægilega skýr varðandi ágreiningsefnið eru ekki efni til, með hliðsjón af d og e lið 80. gr. laga nr. 91, 1991, að fallast á að málinu verði vísað frá dómi við svo búið. 2. Samkvæmt því sem áður er rakið var Hraðfrystistöð Þórshafnar hf. er atvik máls gerðust skráð í Kauphöll Íslands og giltu því um viðskipti með hluti í félaginu þágildandi ákvæði, 1. mgr. 32. gr. áðurnefndra laga nr. 33, 2003 um verðbréfaviðskipti, en þar segir: „Hafi hlutur beint eða óbeint verið yfirtekinn í hlutafélagi sem hefur fengið skráningu fyrir einn eða fleiri flokka hlutabréfa á skipulögðum verðbréfamarkaði, skal sá er öðlast rétt yfir hlutnum, eigi síðar en fjórum vikum eftir að yfirtakan átti sér stað, gera öðrum hluthöfum félagsins yfirtökutilboð, þ.e. tilboð um að afhenda honum hlut sinn, enda hafi yfirtakan haft í för með sér að hann: 1. Hefur eignast 40% atkvæðaréttar í félaginu, 2. Hefur öðlast rétt til þess að tilnefna eða setja af meirihluta stjórnar í félaginu, 3. Hefur fengið rétt til þess að stjórna félaginu á grundvelli samþykktar þess eða á annan hátt með samningi við félagið eða, 4. Hefur á grundvelli samnings við aðra hluthafa rétt til að ráða yfir sem nemur 40% atkvæða í félaginu.“ Af framburði allra þeirra aðila er gáfu skýrslur fyrir dómi verður ráðið að megin forsendan fyrir kaupum stefndu á hlutafjáreign Samherja hf. og tengdra aðila sumarið 2004 hafi verið áhyggjur sveitarstjórnarmanna um að fyrir dyrum stæðu verulegar breytingar á rekstri stærsta atvinnurekanda héraðsins, Hraðfrystistöðvar Þórshafnar hf. Liggur fyrir að eftir hlutafjárkaupin voru stefndu Þórshafnarhreppur og Fræ ehf. eignaraðilar að um 39,50% í HÞ og stefndi Svalbarðshreppur að rúmlega 28%. Verður og ráðið að stefnendur hafi verið eigendur að rúmlega 21% eignarhlut. Óumdeilt er að Sparisjóðabanki Íslands annaðist fjármögnun á hlutafjáraukningu stefndu í HÞ með lánveitingum í erlendum myntum, og að stefnda Fræ ehf. hafði milligöngu um lánveitinguna til stefnda Svalbarðshrepps. Er til þess að líta að í samningi bankans vegna láns Svalbarðshrepps, þar sem hreppurinn veðsetur hlutabréf sín í HÞ, er svofellt ákvæði: ,,Veðsali (Svalbarðshreppur) skal fara með þann atkvæðisrétt, sem fylgir hlutabréfunum “ Í málinu liggur það fyrir að þann 11. júní 2004, þ.e. nokkrum dögum fyrir greind viðskipti, fékk stefnda Fræ ehf. í hendur minnisblað frá lögmannstofunni Lex varðandi ákvæði verðbréfaviðskiptalaga nr. 33, 2003. Af blaði þessu verður ráðið að fyrirsvarmenn hins stefnda félags hafi verið að spyrjast fyrir um gildandi rétt, þ.á.m. um yfirtökureglur, en einnig um atkvæðisrétt Svalbarðshrepps vegna nefndrar fyrirgreiðslu félagsins varðandi lánveitingu Sparisjóðabankans. Samkvæmt framansögðu hafa stefndu í máli þessu andmælt öllum málsástæðum stefnenda varðandi samráð í skilningi laganna um verðbréfaviðskipti nr. 33, 2003. Þegar framangreint er virt er að áliti dómsins ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnenda, að lýst kaup stefnda Svalbarðshrepps í HÞ hafi verið málmyndagerningur eða að stefndu Fræ ehf. og Þórshafnarhreppur hafi með kaupum sínum myndað bein eða óbein yfirráð um eignarhlut í félaginu. Eru að áliti dómsins ekki forsendur til annars en að fallast á þær málsástæður stefndu, annars vegar Þórshafnarhrepps og Fræs ehf. og hins vegar Svalbarðshrepps, að þeir hafi hvor í sínu lagi farið með þann atkvæðisrétt sem fylgdi hlutabréfaeign þeirra í HÞ, en upplýst er að eftir kaupin sátu fulltrúar þeirra í stjórn félagins. Samkvæmt því sem fram kom fyrir dómi áttu fyrirsvarsmenn Fræs ehf. og Þórshafnarhrepps í viðræðum við nokkra fjárfesta í sjávarútvegi sumarið 2004 um aðkomu að rekstri HÞ. Og er þær viðræður báru ekki tilætlaðan árangur hafi stefnendurnir Hilmar Þór og Rafn Jónsson afráðið að senda stefnda Svalbarðshreppi kauptilboð sitt, með þeirri ætlan að mynda meirihluta ásamt þeim aðilum sem stóðu þeim að baki. Í málinu liggur fyrir endurrit úr fundargerðarbók stefnda Svalbarðshrepps frá 20. nóvember 2004, en þar kemur m.a fram að sveitarstjóri Þórshafnarhrepps hafi komið á fund hreppsnefndarinnar. Hafa sveitarstjórnarmenn Svalbarðshrepps greint frá því, að tilgangur þeirra með boðun sveitarstjórans hafi verið að fá fregnir um fyrirætlanir Þórshafnarhrepps varðandi rekstur og eignarhald á HÞ. Þeir hafi jafnframt staðfastlega borið að Svalbarðshreppur hafi á þessum tímapunkti, sem endranær, verið frjáls af því að ráðstafa eignarhlutanum í HÞ, þ.á.m. til meðeigendanna Hilmars Þórs og Rafns Jónssonar, en að því leyti staðfestu vitnin efnisatriði bókunarinnar, um að kauptilboði stefnenda hafi ekki verið hafnað, heldur hafi verið óskað eftir lengri umhugsunarfresti. Af frásögn stefnenda, Hilmars Þórs og Rafns, sem er í samræmi við framburð þáverandi oddvita Svalbarðshrepps, var kauptilboðinu aldrei hafnað með formlegum hætti, en látið í það skína, a.m.k. af oddvitanum, að hreppsnefndinni hugnaðist það frekar með hliðsjón af framtíð HÞ að nýr meirihlutaeigandi í félaginu ætti stærri eignarhlut en stefnendur gerðu ráð fyrir í boði sínu. Þegar framangreint er virt ásamt því að í ljós þykir leitt að fyrirsvarsmenn stefndu Fræs ehf. og Þórshafnarhrepps miðuðu kaup sín á eignarhlutanum í HÞ í upphafi við að þau leiddu ekki til yfirtökuskyldu verður fallist á þau rök þeirra í málinu að þeir hafi engin áform haft um að stofna til slíkrar skyldu. Og af framburði fyrirsvarsmanna sveitarfélaganna, líkt og allra annarra er gáfu skýrslu fyrir dómi, verður það lagt til grundvallar í málinu að markmiðið hafi verið að halda rekstri HÞ áfram til hagsbóta fyrir mannalíf í byggðarlögunum báðum. Verður því litið svo á að samhugur hafi verið á meðal hluthafanna um framtíðarstefnu félagsins. Er nefnd atvik gerðust, er til þess að líta að ekki hafði að lögum verið innleidd tilskipun ESB nr. 2004/25/EB, sbr. nú lög 31, 2005 og koma þær reglur því ekki til álita í málinu. Og þegar framangreint er virt í heild verður að áliti dómsins ekki fallist á málsástæður stefnenda eða staðhæfingar þeirra í málinu gegn andmælum stefndu, að stefndu eða fyrirsvarsmenn þeirra hafi með hátterni sínu fyrir kaupin eða með því samstarfi sem tókst með þeim við stjórn HÞ eftir þau, þ.á.m. um að vinna að framgangi nefndrar stefnu og enn síðar með sölu til þriðja aðila í lok árs 2004, leitt til yfirtökuskyldu í skilningi þágildandi ákvæðis 32. gr., laga um verðbréfaviðskipti nr. 33, 2003. Verða stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður í máli þessu. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991, sbr. framlagðar yfirlýsingar lögmanna. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. Stefndu, Langanesbyggð, Fræ ehf. og Svalbarðshreppur, eru sýkn af kröfum stefnenda, Sjóvár hf., Hilmars Þórs Hilmarssonar, Bjargsins ehf., Rafns Jónssonar, Kristínar Öldu Kjartansdóttur og Freyju Önundardóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 391/2002
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Óskipt bú Stöðvunarréttur
S krafðist þess að bú föður hennar yrði tekið til opinberra skipta, en eiginkona hans, G, sat í óskiptu búi þeirra hjóna. S var ekki talin hafa sýnt fram á að G hefði rýrt eignir búsins með óhæfilegri fjárstjórn sinni, eða veitt tilefni til að óttast mætti slíka rýrnun, sbr. 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og var kröfu hennar því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú Gunnlaugs Þorsteinssonar yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að umrætt dánarbú verði tekið til opinberra skipta. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 261/2003
Lausafjárkaup Málsástæða Ómerking ákvörðunar héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur hafði hafnað þeirri meginmálsástæðu fyrir sýknukröfu P og HE að samningur þeirra við HM og F hafi fallið sjálfkrafa úr gildi. Að svo búnu sýknaði hann þá að svo stöddu þar sem efndatími samningsins var ókominn. Tók héraðsdómur ekki afstöðu til málsástæðna sem P og HE byggðu á til vara og reistar voru á því að samningurinn hefði fallið niður síðar. Samkvæmt þessu var héraðsdómur haldinn þeim annmörkum að ekki varð hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2003. Þeir krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómi var gagnáfrýjað 5. september 2003. Gagnáfrýjendur krefjast þess að aðaláfrýjendum verði gert að greiða þeim 26.570.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. apríl 2002 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gerðu málsaðilar með sér samning 2. mars 2002 um kaup aðaláfrýjenda á öllum hlutum gangáfrýjenda í breska hlutafélaginu Netverki plc. Átti félagið öll hlutabréf í dótturfélagi sínu, Netverki ehf., sem skráð var hér á landi. Umsamið kaupverð var 300.000 bandarískir dalir. Samkvæmt 3. gr. samningsins skyldu aðaláfrýjendur ábyrgjast að tilteknum skuldbindingum gagnáfrýjenda yrði aflétt, meðal annars gagnvart öðrum hluthöfum og ábyrgðum vegna víxils og láns vegna bifreiðakaupa. Þá skyldu þeir ábyrgjast efndir á starfslokasamningi gagnáfrýjandans Holbergs. Gagnáfrýjendur áttu hins vegar samkvæmt 4. gr. samningsins að rita undir skjöl vegna slita á hluthafasamningi frá 31. ágúst 2000 og fella niður mál á hendur Netverki plc., sem höfðað hafði verið fyrir vinnuréttardómstóli í Bretlandi. Með 6. gr. samningsins gerðu aðilar með sér sérstaka „tímaáætlun“ í sjö liðum. Samkvæmt fyrstu fjórum liðum hennar var við það miðað að 6. mars 2002 legðu aðaláfrýjendur fram tryggingu fyrir skilvísri greiðslu hlutabréfanna, gagnáfrýjendur framseldu um leið bréfin og afhentu þau óháðum þriðja manni og undirrituðu jafnframt samþykki sitt fyrir slitum á hluthafasamningi auk þess sem þeir staðfestu að engar frekari kröfur en fram kæmu í samningnum yrðu gerðar á hendur Netverki plc. eða hluthöfum þess. Þrír síðustu liðir áætlunarinnar miðuðu við að 15. mars 2002 gengju aðaláfrýjendur frá samþykki annarra aðila að slitum hluthafasamnings jafnframt því sem þeir staðfestu að skuldbindingum, sem lýst var í 3. gr. samningsins, hefði verið aflétt. Sama dag skyldi einnig framselja og afhenda hlutabréfin og greiða kaupverðið. Í 7. gr. samningsins var kveðið á um að á „lokadegi“ 16. mars 2002 skyldu nánar tiltekin gögn vegna samningsgerðarinnar liggja fyrir. Þá var í 2. mgr. 8. gr. ákvæði þess efnis að með undirskrift samningsins væri kominn á bindandi samningur milli kaupanda og seljanda og væri hann í gildi „þangað (til) afhending hefur átt sér stað sbr. 7. gr.“ Málavöxtum og málsástæðum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. II. Gagnáfrýjendur höfðuðu málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu 24. október 2002. Þeir krefjast þess að aðaláfrýjendur greiði þeim kaupverðið, sem þeir telja að nemi 26.570.000 krónum miðað við gengi bandaríkjadals 23. október 2002. Aðaláfrýjendur reisa sýknukröfu sína aðallega á því að samningurinn hafi fallið sjálfkrafa úr gildi 16. mars 2002. Vísa þeir til þess að samningurinn hafi verið bundinn skilyrðum, sem annars vegar hafi verið efnisleg og hins vegar lotið að gildistíma hans, sbr. áðurnefnd 2. mgr. 8. gr. Skyldan til að uppfylla þau hafi hvílt jöfnum höndum á báðum aðilum og gildi samningsins hafi verið háð þeim frestskilyrðum, sem fram komi í 6. gr. og 7. gr. hans. Þar sem hvorki aðaláfrýjendur né gagnáfrýjendur hafi staðið að fullu við sinn hluta samningsins hafi skilyrðin ekki verið uppfyllt og hann fallið úr gildi áðurnefndan dag og þar með hafi öll réttindi og skuldbindingar á grundvelli hans fallið niður. Með hinum áfrýjaða dómi var þessari meginmálsástæðu aðaláfrýjenda hafnað. Til vara byggja aðaláfrýjendur á því að samningurinn hafi fallið niður eftir 16. mars 2002 þar sem um það hafi orðið samkomulag milli aðila. Að því frágengnu reisa þeir kröfu um sýknu á því að með eftirfarandi háttsemi gagnáfrýjandans Holbergs hafi hann staðfest í verki að hann liti svo á að samningurinn hafi verið fallinn úr gildi. Í greinargerð aðaláfrýjenda í héraði var ítarleg grein gerð fyrir báðum þessum málsástæðum þeirra svo og þeirri að sá annmarki væri á kröfugerð gagnáfrýjenda að einungis sé gerð krafa um greiðslu kaupverðs án þess að boðnar séu efndir á móti. Eins og áður segir hafnaði héraðsdómari þeirri meginmálsástæðu fyrir sýknukröfu aðaláfrýjenda að samningurinn hafi fallið sjálfkrafa úr gildi. Að svo búnu sýknaði hann þá að svo stöddu án þess að taka afstöðu til áðurnefndra málsástæðna, sem reistar eru, eins og áður var getið, á því að samningurinn hafi hvað sem öðru líður fallið niður eftir 16. mars 2002. Samkvæmt því er héraðsdómur haldinn þeim annmörkum að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí s.l., er höfðað með stefnu birtri 29. október og 9. nóvember s.l. Stefnendur eru Holberg Másson, kt. 210954-3339 og Fónn ehf., kt. 680292-2489, Mímis­vegi 6, Reykjavík. Stefndu eru Páll Gíslason, kt. 180253-7699, Bollagörðum 6, Seltjarnarnesi og Hermann Eyjólfsson, kt. 110460-7599, Brautarlandi 16, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnendum skuld að fjár­hæð kr. 26.670.000 ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2002 til greiðsludags og málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnenda og þeir verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar in solidum samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi Holberg stofnaði fyrirtækið Netverk plc árið 1993, en það var skráð í Englandi og starfaði á sviði hugbúnaðarlausna. Dóttur­fyrir­tækið, Netverk ehf., var hins vegar skráð hér á landi og var stefndi Hermann stjórn­ar­for­maður í Netverki plc og var í stjórn Netverks ehf. en stefndi Páll var framkvæmda­stjóri og í stjórn Netverks ehf., svo og framkvæmdastjóri Netverks plc frá janúar til mars 2002. Stefnandi Holberg var framkvæmdastjóri félagsins þar til á miðju ári 2001. Árið 1997 mun stefnandi hafa leitað til ýmissa fjárfesta um stuðning við upp­bygg­ingu félagsins og árin 1998 og 1999 munu Nýsköpunarsjóður og Þróunarfélagið hafa fjár­fest í félaginu og þá aðstoðaði Bank Paribas við erlenda fjármögnun ásamt Lands­banka Íslands. Árið 2000 mun hafa verið gerður hluthafasamningur milli allnokkurra stærri hluthafa og erlendra fjárfesta sem lögðu félaginu til hlutafé. Hafi þeir gert kröfu um faglega stjórnun félagins og meðferð fjármuna þess. Munu hafa komið upp deilur á milli stjórnar og stefnanda Holbergs um umfang starfseminnar þar sem sumir hlut­hafar töldu stefnanda stofna til of mikils kostnaðar og þá hafi almennt kostnaðareftirlit skort í fyrirtækinu. Á miðju ári 2001 mun hafa þótt sýnt að fyrirtækið stefndi í þrot og í ágústmánuði sama ár var um það samið við stefnanda Holberg að hann drægi sig út úr daglegri stjórnun. Stefndu halda því fram að stefnandi muni þrátt fyrir þetta hafa haldið áfram að vinna að eigin björgunaráætlun fyrir félagið án samráðs við stjórnendur þess. Mun stefnandi hafa kynnt stjórn félagsins áætlun um björgun þess í október 2001 og segja stefndu að við þetta hafi orðið trúnaðarbrestur milli aðila og frekara samstarf því úr myndinni. Stjórn Netverks plc mun hafa ráðið Steven Nicholson sem framkvæmda­stjóra samstæðunnar 10. október sama ár og mun hann hafa unnið að útvegun fjár­magns til áramóta. Heldur stefndi því fram að þar sem sýnt hafi orðið 20. desember sama ár að fjármögnun tækist ekki nema tryggt yrði að eignarhlutur stefnanda lækkaði verulega og tryggt yrði að hann kæmi ekki nálægt rekstri þess eða gæti haft áhrif á stjórn þess. Segir stefndi að ómögulegt hafi verið að ná samkomulagi við stefnanda um þessi atriði og hafi það leitt til þess að Steven Nicholson sagði starfi sínu lausu um áramótin. Í ársbyrjun 2002 var stefnda Páli falin framkvæmdastjórn en á þessum tíma mun fjár­hagur félagsins hafa verið afar bágborinn. Í lok febrúar sama ár mun hafa komið upp sú hugmynd að samið yrði við stefnanda Holberg um kaup á öllu hlutafé hans og jafn­framt yrði gengið frá starfslokasamningi við hann. Heldur stefndi því fram að grund­vallaratriði slíks samkomulags yrði að stefnandi samþykkti starfslokasamning sem legið hefði fyrir svo og að hann hætti við málarekstur í Englandi gegn fyrirtækinu. Með samningi dagsettum 2. mars 2002 gerðu aðilar málsins með sér samkomulag um kaup stefndu á öllum hlutum stefnenda í Netverki plc eða samtals 2.066.184 hluti og var umsamið kaupverð 300.000 bandarískir dalir. Stefndu ábyrgðust að tilteknum skuld­bindingum yrði aflétt af stefnanda Holbergi, svo sem skuldbindingum gagnvart öðrum hluthöfum, ábyrgð í formi víxils og vegna bílakaupa og þá ábyrgðust stefndu fullar efndir starfslokasamnings. Stefnandi samþykkti að skrifa undir skjöl vegna slita á hluthafasamningi og fella niður stefnu á hendur Netverki í Englandi. Málsaðilar sömdu um ákveðna tímaáætlun í þessu sambandi og bar stefndu að leggja fram trygg­ingu fyrir skilvísri greiðslu hlutabréfa 6. mars sama ár, sama dag skyldi stefnandi leggja afsal og framseld hlutabréf til óháðs aðila. Þá skyldi stefnandi samþykkja slit á hlut­hafasamningi sama dag og jafnframt skyldi hann samdægurs staðfesta að hann ætti engar frekari kröfur á Netverk eða hluthafa þess. Þá skyldu stefndu ganga frá sam­þykki annarra aðila að hluthafasamkomulaga að samningsslitum og afléttingu skuld­bindinga stefnanda 15. mars sama ár. Sama dag skyldu hlutabréf greidd og framseld. Þá var um það samkomulag í 7. gr. samningsins að á lokadegi, sem ákveðinn var 16. mars 2002 skyldi afsal liggja fyrir, svo og staðfesting á slitum hluthafasamnings og af­léttingu skuldbindinga stefnanda. Þá skyldi sama dag liggja fyrir yfirlýsing um af­létt­ingu á kröfum stefnanda á hendur Netverki og jafnframt staðfesting lögmanns hans um að málshöfðun í Englandi yrði dregin til baka, enda lægi fyrir trygging samkvæmt starfs­lokasamningi. Í 8. gr. samningsins segir að með undirskrift samningsins sé kom­inn á bindandi samningur milli kaupanda og seljanda og sé hann í gildi þangað til af­hending hafi átt sér stað sbr. 7. gr. Í málinu hefur verið lögð fram eftirfarandi yfirlýsing lögmanns stefnenda dagsett 2. mars 2002: „Undirritaður staðfestir hér með að umbj. minn Holberg Másson hefur afhent mér til varðveislu undirritaðan kaupsamning um sölu hans og Fóns á hlutabréfum til Páls Gíslasonar og Hermanns Eyjólfssonar. Þá hefur hann afhent mér einnig undir­ritaðan samning um niðurfall hutafélagasamnings frá 30.08.2002, auk viðauka við starfs­lokasamning. Framangreind skjöl mun ég afhenda kaupendum hinn 16. mars 2002, enda hafi þeir og/eða Netverk uppfyllt ákvæði starfslokasamningsins og framan­greinds kaupsamnings.” Stefndu halda því fram að við samningsgerðina hefði málsaðilum verið ljóst að óvíst væri um fjármögnun hlutabréfakaupanna og hafi því verið samið um að lög­maður stefnenda yrði vörslumaður samningsins þangað til hann hefði verið uppfylltur að fullu, en léti hvorugum aðila í té eintak af honum ef hann kæmi ekki til fram­kvæmda. Í tölvubréfi lögmannsins til stefnda Páls segir svo: „Sendi þér meðfylgjandi kaupsamninginn og viðbótina við starfslokasamninginn. Ég hef gefið Kristni Hallgrímssyni hr., yfirlýsingu þar sem ég skuldbind mig til að af­henda framangreind skjöl ásamt niðurfalli hluthafasamkomulagsins þegar skilyrði kaup­samningsins hafa verið uppfyllt.” Stefndu upplýstu stefnendur um það 6. mars 2002 að þeir myndu eiga í vand­ræð­um með að fjármagna samninginn en önnur ákvæði hans yrðu uppfyllt af þeirra hálfu og segjast þeir hafa lagt fram gögn um það að hluta. Halda stefndu því fram að lög­maður stefnenda hefði ekki á þessu tímamarki geta staðfest hvort stefnandi Holberg hefði uppfyllt þau skilyrði sem honum bar að uppfylla samkvæmt samningi. Halda stefndu því fram að 16. mars sama ár hafi hvorugur samningsaðila uppfyllt skilyrðin fyrir því að samningurinn tæki gildi og yrði efndur. Hafi þeir því ritað lögmanni stefn­enda bréf þar sem þeir hafi lýst því yfir að samningurinn gæti ekki komið til fram­kvæmda innan þeirra tímamarka sem tilgreind væru í honum og að hann úr gildi fallinn. Stefndu hafi hins vegar lýst yfir vilja til að skoða aðrar leiðir að hluta­bréfa­kaupunum og munu aðilar hafa ræðst við um þann möguleika. Stefndu segjast í ljósi fyrri reynslu sinnar af stefnanda Holbergi hafa freistað þess að fá skriflega staðfestingu hans á brottfalli samningsins, enda hefði lögmaður hans skipt um skoðun um það hverjar skyldur hans væru sem vörslumanns samningsins. Teldi lögmaðurinn að vörslu­skylda hans hefði fallið niður 16. mars og eftir þann tíma gætu báðir aðilar fengið eintak af samningnum hefðu þeir hug á að byggja rétt sinn á honum. Stefndu segja að leitað hafi verið leiða til að ganga frá starfslokasamningi stefnanda Holbergs á þessum tíma, enda hafi slíkt verið skilyrði og forsenda af hálfu hluthafa fyrir þátttöku í frekari fjármögnun félagsins og ennfremur hluti af nauðsynlegum ráðstöfunum til að bjarga félaginu. Þá hafi annað meginskilyrði fyrir frekari þátttöku fjárfesta í félaginu verið að stefnandi Holberg drægi til baka mál það sem hann höfðaði gegn Netverki plc í janúar 2002 í Bretlandi. Stefndu segja að stefnandi Holberg hafi mætt á aðalfundi Netverks plc í lok mars 2002 og neytt þar réttar síns sem hluthafi og aðili að hluthafasamkomulagi án nokkurs fyrir­vara um að hann hafi selt bréfin. Þá hafi stefnandi komið fram sem eigandi hluta­bréfanna á framhaldsaðalfundi í félaginu sem haldinn hafi verið í lok apríl sama ár. Máls­aðilar undirrituðu yfirlýsingu 23. apríl 2002 þar sem fram kemur að stefndu séu tilbúnir til að leggja allt að tuttugu milljónum króna til fjármögnunar á Nerverki og lýstu aðilar því yfir að þeir hafi í framhaldi af þessu ákveðið að standa saman sem hlut­hafar í fyrirtækinu. Þá var samkomulag um að aðilar kæmu sér saman um við­skipta­áætlun fyrir fyrirtækið og stefndi Páll færi með atkvæði þeirra á hluthafafundum. Að lokum segir í yfirlýsingunni að unnið verði samkvæmt henni í tvær vikur og á þeim tíma lokið þeim samningum sem aðilar telji sér nauðsynlegt að gera. Tekið var fram að yfirlýsingin félli niður 17. maí sama ár. Starfslokasamningur stefnanda Holbergs og Netverks mun hafa komið til fram­kvæmda í byrjun maí 2002 með greiðslu en ágreiningur mun hafa staðið um lengd upp­sagnarfrests og ferðakostnað. Með tölvubréfi dagsettu 2. maí sama ár til stefnda Páls virðist stefnandi Holberg hafa samþykkt að fella niður umræddan samning um hluta­bréfakaupin með ákveðnum skilyrðum. Stefndu halda því fram að samhliða við­ræðum um samningsslitin hafi stefnandi Holberg virst eiga viðræður við bandaríska fjár­festa um fjármögnun Netverks án aðildar stefndu. Telja stefndu þetta framferði stefn­anda sýna að hann hafi á þessum tíma talið sig óbundinn af öllum samningum við stefndu og væri hann að fjármagna félag sem hann var meirihlutaeigandi að með viðskipta­áætlun sem hann hefði sjálfur gert og félagið hefði ekki séð. Þá hafi stef­nandi endurtekið gert þá kröfu að stefndu vikju úr stjórn félagsins en slíka kröfu telja stefndu ósamrýmanlega fullyrðingu um að stefndu hefðu keypt umrædd hlutabréf af stefnanda. Netverk ehf. mun hafa óskað gjaldþrotaskipta með bréfi til Héraðsdóms Reykja­víkur dagsettu 25. júní 2002 og mun stefnandi Holberg hafa sent skriflegar at­huga­semdir til dómsins og sérstaklega tekið fram að það gerði hann sem stærsti hluthafi fyrir­tækisins með 34% hlut. Stefnandi mun þann 1. júlí sama ár hafa sem eigandi yfir 10% hlutar krafist aukaaðalfundar í félaginu en með úrskurði dómsins 3. júlí sama ár var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því að þeir hafi selt stefndu hluti sína í Netverki með bind­andi kaupsamningi fyrir 300.000 bandaríska dali. Telja stefnendur sig eiga kröfu á hendur stefndu að greiða kaupverðið og efna þar með ákvæði kaupsamningsins. Hafi stefn­endur efnt samninginn af sinni hálfu en stefndu hafi ekki greitt kaupverðið. Stefn­endur byggja jafnframt á því að stefndu hafi sem framkvæmdastjóri og stjórn­ar­for­maður félagsins verið fullkunnugt um stöðu fyrirtækisins og í raun vitað miklu betur um stöðu þess að stefnendur og geti því ekki borið fyrir sig að staða félagsins hafi verið önnur en búast mátti við. Stefnendur byggja jafnframt á því að það hafi verið ákvörðun stefndu sem stjórn­ar­manna í Netverki að óska eftir gjaldþrotaskiptum á félaginu. Hafi stefnendur ekkert haft um það að segja og hafi ásamt Landsbanka Íslands í raun komið í veg fyrir að fengið yrði nýtt fé inn í reksturinn. Stefnendur vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, sérstaklega reglna um skuldbindingargildi samninga. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu reisa sýknukröfu sína á því að umræddur kaupsamningur hafi fallið úr gildi 16. mars 2002 og sé því ekki til að dreifa skuldbindingu um greiðslu kaupverðs samkvæmt samningnum. Aðilar hafi gert með sér skilyrtan samning um kaup á hlutum stefnenda í Netverki. Hafi skilyrðin verið annars vegar efnisleg og hins vegar hafi verið um frestskilyrði að ræða. Hafi skilyrðin verið samtengd, þannig að hin efnis­legu skilyrði fyrir kaupunum hafi átt að uppfylla innan þess frests sem settur hafi verið sem skilyrði fyrir gildi samningsins. Þar sem hvorki hinum efnislegu skilyrðum né frestskilyrðinu hafi verið fullnægt hafi samningurinn fallið úr gildi 16. mars 2002 og þar með öll réttindi og skuldbindingar aðila á grundvelli samningsins. Það hafi verið alger forsenda stefndu fyrir kaupunum og meginskuldbindingu þeirra um greiðslu kaupverðs að öll skilyrði sem upp hafi verið talin í samningnum yrðu uppfyllt og staðfestingum þess efnis yrði komið fyrir hjá lögmanni stefnenda, en hann hafi farið með vörslur skjala í tengslum við kaupsamninginn. Gengi það ekki eftir skyldi líta á samninginn sem niður fallinn, sbr. ákvæði 8. gr. hans. Skyldi lögmaður stefn­enda fara með vörslur hans fram að því tímamarki og ekki láta hann af hendi á þeim degi nema hann öðlaðist þá gildi samkvæmt efni sínu. Stefndu byggja á því að hvorki stefnendur né stefndu hafi uppfyllt þau efnislegu skil­yrði sem að þeim hafi snúið innan tilskilins tíma. Hafi skyldan til að uppfylla samn­ingsskilyrðin hvílt jöfnum höndum á stefnendum og stefndu og verði samn­ingurinn ekki túlkaður svo að skylda til að hafa frumkvæði að efndum hafi hvílt á öðrum aðila hans umfram hinn. Hafi gildi samningsins ráðist af því hvort öll skilyrði hans hafi verið uppfyllt 16. mars 2002. Samningurinn hafi því fallið úr gildi þann dag þar sem skilyrðin fyrir gildi hans hafi ekki verið uppfyllt. Stefndu byggja á því að eftir 16. mars 2002 hafi þeir ávallt fullyrt að kaup­samn­ing­urinn væri úr gildi fallinn og liggi ekki fyrir nein viðurkenning þeirra á gildi samn­ingsins eftir það tímamark. Stefnendur hafi aldrei boðið fram hlutabréfin gegn greiðslu kaupverðs úr hendi stefndu. Verði af því sú ályktun dregin að stefnendur hafi litið svo á að kaupsamningurinn væri fallinn niður, enda hafi greiðsla kaupverðs verið háð skilyrði um afhendingu afsals samkvæmt samningnum. Verði ekki talið að samningurinn hafi ekki fallið sjálfkrafa úr gildi samkvæmt efni sínu 16. mars 2002 reisa stefndu sýknukröfu sína á því að samkomulag hafi orðið með aðilum í kjölfar samningsins um að hann yrði ekki efndur. Í öllu falli felist í eftir­farandi háttsemi aðila að þeir hafi litið svo á að samningurinn hafi ekki lengur verið skuld­bindandi. Byggja stefndu þetta á eftirfarandi háttsemi stefnanda Holbergsog þeirrar staðreyndar að hann hafi komið fram sem eigandi þess hlutafjár sem kaup­samn­ingurinn hafi fjallað um, án nokkurs samráðs við stefndu eða með fyrirvara um að hlutirnir væru háðir kaupsamningi eða öðrum kvöðum, löngu eftir að hann hafi átt að hafa verið efndur samkvæmt efni sínu. Þá hafi stefnandi neytt réttar síns sem hlut­hafi á hluthafafundum gagnvart stjórn félagsins og fjárfestum, svo og með at­huga­semdum til Héraðsdóms í tengslum við beiðni um gjaldþrotaskipti. Stefndu styðja sýknukröfu sína einnig þeim annmarka á kröfugerð stefnenda að ein­ungis sé gerð krafa um greiðslu kaupverðs án þess að efndir séu boðnar fram. Stefndu vísa til meginreglna samningaréttar um réttaráhrif efnislegra skilyrða og frest­skilyrða á skuldbindingargildi löggerninga. Málskostnaðarkrafa er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ekki er um það deilt í máli þessu að málsaðilar gerðu með sér samning um kaup stefndu á öllum hlutum stefnenda í Netverki og var umsamið kaupverð 300.000 bandarískir dalir. Var samningurinn gerður 2. mars 2002 og ábyrgðust stefndu að ákveðn­um skuldbindingum eða kröfum sem hvíldu á stefnendum yrði aflétt, svo og að geng­ist yrði í ábyrgð fyrir fullum efndum starfslokasamnings við stefnanda Holberg. Þá samþykktu stefnendur að ganga frá slitum á hluthafasamningi og fella niður mál sem rekið var í Bretlandi á hendur Netverki. Í þessu skyni samþykktu aðilar ákveðna tíma­áætlun þar sem nákvæmlega var tilgreint hvernig staðið skyldi að efndum aðila að þessu leyti. Þá var í samningnum ákvæði þess efnis að með undirskrift hans væri kom­inn á bindandi samningur milli kaupanda og seljanda og væri hann í gildi þangað til afhending hefði farið fram. Þá er fram komið að lögmaður stefnenda fékk kaup­samn­inginn til varðveislu auk skjala sem vörðuðu niðurfellingu hlutafélagasamnings og starfslokasamning. Lýsti lögmaðurinn því yfir að hann myndi afhenda kaupendum þessi skjöl 16. mars 2002, enda hefðu þeir og/eða Netverk uppfyllt ákvæði starfs­loka­samn­ingsins og framangreinds kaupsamnings. Af framansögðu má ljóst vera að samningur aðila snerist ekki einvörðungu um kaup og sölu hlutabréfa heldur laut hann einnig að öðrum atriðum sem tengdust lög­skiptum aðila. Verður samningurinn því ekki skilinn öðru vísi en svo að öllum þeim skil­yrðum sem hann greinir þyrfti að vera fullnægt ætti hann að koma til framkvæmda 16. mars 2002 samkvæmt hljóðan sinni. Ljóst er að hvorugur málsaðila stóð að fullu við sinn hluta samningsins, en ekki verður á það fallist að samningurinn hafi fallið úr gildi umræddan dag, enda segir berum orðum í samningnum að hann sé í gildi þangað til afhending samkvæmt 7. gr. hans hafi átt sér stað. Þar sem tími sá er ókominn sem krefja mætti stefndu um efndir samkvæmt umræddum kaupsamningi verður ekki hjá því komist að sýkna stefndu að svo stöddu af kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Páll Gíslason og Hermann Eyjólfsson, skulu vera sýknir að svo stöddu af kröfum stefnenda, Holbergs Mássonar og Fóns ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 296/2014
Kærumál Greiðsluaðlögun Veðréttindi
R kærði úrskurð héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumanns um að afmá af fasteign R veðkröfur Í umfram tiltekið markaðsverðmæti fasteignarinnar. R hafði fengið samþykkta umsókn um greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að það væri ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir niðurfellingu veðréttinda samkvæmt 12. gr. laga nr. 50/2009 að skuldari búi á viðkomandi fasteign og hafi þar skráð lögheimili. Þar sem skilyrðinu hefði ekki verið fullnægt í málinu væri fallist á með Í að ógilda bæri ákvörðun sýslumannsins um afmáningu veðréttinda Í af fasteign R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. apríl 2014, þar sem felld var úr gildi sú ákvörðun sýslumannsins í Keflavík að afmá af fasteign sóknaraðila að Háteigi 4 í Reykjanesbæ veðkröfur varnaraðila umfram tiltekið markaðsverðmæti fasteignarinnar. Kæruheimild er í 7. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignakrafna á íbúðarhúsnæði. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind ákvörðun sýslumanns verði staðfest. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með skírskotun til dóms Hæstaréttar 22. nóvember 2010 í máli nr. 616/2010 og forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 640/2006
Kærumál Þinglýsing Kaupsamningur Umboð
K ehf. lét þinglýsa samþykktu kauptilboði, sem M hafði gert fyrir hönd félagsins, í húseign í eigu H, ásamt umboði K ehf. til M. Voru bæði skjölin færð í þinglýsingabók sama dag. Nokkru síðar ákvað S að vísa kauptilboðinu ásamt umboðinu frá þinglýsingu með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, þar sem kauptilboðið bæri ekki með sér hver kaupandi húseignarinnar væri. K ehf. krafðist þess að þessi ákvörðun yrði felld úr gildi. Í dómi Hæstaréttar var talið að bætt hefði verið úr upphaflegum annmarka kauptilboðsins að þessu leyti með afhendingu umboðsins til þinglýsingar, enda sýndi það ótvírætt hver kaupandinn væri. Hefðu því ekki verið efni til að vísa skjölunum frá þinglýsingu og var ákvörðun S því felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. september 2006 um að vísa frá þinglýsingu kauptilboði milli sóknaraðila og Hjálmars Kristins Hlöðverssonar um nánar tilgreinda fasteign og umboði, sem gefið var út vegna fasteignakaupanna. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir varnaraðila að þinglýsa umræddum skjölum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Þann 16. febrúar 2006 gerði Magnús Gunnarsson fyrir hönd ónafngreinds umbjóðanda síns kauptilboð í eignarhluta í húseigninni Höfðabakka 1, Reykjavík. Var eignarhlutinn í tilboðinu nánar tilgreindur með fastanúmeri, merkingu og stærð í fermetrum. Hjálmar Kristinn Hlöðversson samþykkti tilboðið samdægurs sem seljandi. Meðal gagna málsins er vottfest umboð 7. febrúar 2006 þar sem sóknaraðili veitti Magnúsi Gunnarssyni umboð til að undirrita fyrir sína hönd tilboð í eignarhluta í húsinu Höfðabakka 1 í Reykjavík, sem tilgreindur var með sama hætti og gert var í framangreindu kauptilboði. Ágreiningur reis með samningsaðilum, eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Hið samþykkta kauptilboð var afhent til þinglýsingar 21. júní 2006, en framangreint umboð tveimur dögum síðar. Voru bæði skjölin færð í þinglýsingabók 7. júlí 2006. Með bréfi 29. september 2006 ákvað varnaraðili með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga að vísa framangreindu kauptilboði frá þinglýsingu og tók ákvörðunin jafnframt til nefnds umboðs. Er ákvörðunin á því reist að við nánari athugun hafi komið í ljós að tilboðið hafi verið haldið verulegum formgalla. Beri það ekki með sér hver kaupandi eignarinnar sé og hefði því átt að sæta frávísun samkvæmt 2. mgr. 7. gr. sbr. 23. gr. þinglýsingalaga. Breyti þinglýsing umboðs síðar þar sem fram komi hver kaupandi eignarinnar sé engu þar um. II. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga skal vísa skjali frá þinglýsingu ef það er haldið nánar tilgreindum annmörkum eða hefur aðra svo verulega galla að ekki þyki fært að taka það til þinglýsingar. Meðal annmarka á skjali er valdið geta frávísun samkvæmt þessari grein er að efni þess sé ekki endanlega ákveðið, sbr. 23. gr. laganna. Því ber að vísa frá þinglýsingu kaupsamningi ef ekki er ljóst hver kaupandi eignar er. Með 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup er kveðið á um hvaða lágmarksskilyrði samþykkt tilboð í fasteign þurfi að uppfylla til að á teljist kominn bindandi samningur. Fyrir utan nýmælið um skriflegt form sem gildisskilyrði eru þar tilgreind þau efnisatriði sem greina þarf í tilboði til að það teljist gilt. Er þar ekki gerð sú krafa að ljóst sé hver tilboðsgjafi sé. Er í athugasemdum með frumvarpinu tekið fram að þess sé ekki krafist þar sem ríkir hagsmunir geti falist í því að gera tilboð í eign fyrir milligöngu umboðsmanns án þess að umbjóðandi sé nafngreindur. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 er það og gildisskilyrði umboðs við fasteignakaup að það sé skriflegt, sbr. dóm Hæstaréttar 19. október 2006 í máli nr. 54/2006. Í ljósi þessa verður ekki gerð sú krafa að til þess að kaupsamningur, sem gerður er af umboðsmanni, teljist tækur til þinglýsingar að nafn kaupanda fasteignar komi fram í kaupsamningnum sjálfum ef honum fylgir umboð sem ótvírætt sýnir hver kaupandinn er. Þegar framangreindur kaupsamningur var afhentur til þinglýsingar 21. júní 2006 var ekki ljóst hver kaupandinn var. Úr þeim annmarka var bætt með afhendingu umboðsins tveimur dögum síðar og bæði skjölin voru færð í fasteignabók 7. júlí 2006. Voru því ekki efni til þess 29. september 2006 að þinglýsingarstjóri vísaði umræddum skjölum frá þinglýsingu á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Samkvæmt því er ákvörðum þinglýsingarstjóra 29. september 2006 felld úr gildi og lagt fyrir hann að færa á nýju í fasteignabók fyrrgreindan kaupsamning dagsettan 16. febrúar 2006 og fyrrgreint umboð dagsett 7. febrúar 2006. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að færa að nýju í fasteignabók samþykkt kauptilboð 16. febrúar 2006, sem Magnús Gunnarsson gerði fyrir hönd sóknaraðila, Kvosar ehf., í eignarhluta Hjálmars Kristins Hlöðverssonar í húseigninni Höfðabakka 1, Reykjavík, ásamt umboði sóknaraðila til Magnúsar 7. febrúar 2006 til að undirrita kauptilboð í téðan eignarhluta. Varnaraðili, sýslumaðurinn í Reykjavík, greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málið barst dóminum 24. október sl. og var þingfest 10. nóvember sl. Það var tekið til úrskurðar sama dag. Sóknaraðili er Kvos ehf., Höfðabakka 3-7, Reykjavík og krefst hann þess “að ákvörðun þinglýsingarstjóra sýslumannsembættisins í Reykjavík frá 29. september 2006, þess efnis að vísa frá þinglýsingu kauptilboði um fasteignina að Höfðabakka 1, Reykja­vík, fastanr. 221-3238, milli sóknaraðila og Hjálmars Kristins Hlöðverssonar, dags. 16. febrúar 2006, með þinglýsingarnúmeri S-6893/2006 og umboði veitt Magnúsi Gunnarssyni til að gera fyrrgreint kauptilboð f.h. sóknaraðila, dags. 7. febrúar 2006, með þinglýsingarnúmeri S-6972/2006, verði felld úr gildi og lagt verði fyrir þinglýsingarstjóra að þinglýsa umræddum skjölum.” Þá er krafist málskostnaðar. Sýslumanninum í Reykjavík var tilkynnt um þingfestingu málsins, en hann mætti ekki og hefur ekki látið málið til sín taka. Sóknaraðili lýsir málavöxtum á þá leið að með kauptilboði, samþykktu 16. febrúar sl., hafi Hjálmar Kristinn Hlöðversson selt sóknaraðila framangreinda fasteign sína sem er vörugeymsla auk byggingaréttar. Átti að afsala og afhenda eignina 1. maí sl. veðbandalausa. Í tilboðinu var fyrirvari um að sóknaraðili næði einnig að kaupa aðra eignarhluta í sama húsi, en þeir voru eign annars aðila. Fyrirvarinn gilti í 15 daga frá og með samþykki tilboðsins, en 1. mars, eða 14 dögum eftir samþykki tilboðsins, hafi verið fallið frá fyrirvaranum með áritun á tilboðsblaðið. Skömmu eftir samþykki tilboðsins hafi komið í ljós að Hjálmar Kristinn var ekki þing­lýstur eigandi byggingaréttarins, auk þess sem nokkur veðlán voru enn áhvílandi. Ekki hafi því verið hægt að ganga frá kaupsamningi fyrr en gengið hefði verið frá þessum málum. Þrátt fyrir þessa vankanta hafi sóknaraðili viljað að kaupin gengju eftir, enda álit hans að bindandi kaupsamningur væri kominn á um eignina. Sókn­ar­aðili kveður Hjálmari Kristni hafa gengið erfiðlega að koma málunum í lag og í því skyni að tryggja hagsmuni sína hafi hann þinglýst kauptilboðinu og umboði til handa þeim manni er hafi gert það fyrir sína hönd. Var það móttekið til þinglýsingar 21. júní sl. og innfært 7. júlí. Í kjölfarið hafi verið boðað til fundar 7. september til að ganga frá kaupsamningi. Áður en kom að fundardegi hafi borist bréf frá lögmanni seljanda þar sem því hafi verið lýst yfir að kauptilboðið væri fallið niður þar sem skilyrði þess að kaupsamningur yrði gerður innan 15 daga væri ekki uppfyllt, auk þess allar forsendu væru brostnar fyrir gerð kaupsamnings. Seljandi hafi ekki mætt á fundinn og þess vegna ekki tekið á móti greiðslu er sóknaraðili hugðist greiða á honum. Með bréfum 20. september fóru seljandinn og lögmaður hans fram á það við sýslu­mann að afmá kauptilboðið og umboðið úr þinglýsingarbókum þar eð tilboðið væri fallið niður vegna vanefnda. Þessu hafnaði sýslumaður en afmáði skjölin vegna form­galla sem hann taldi þau haldin. Það er þessi ákvörðun sýslumanns sem sókn­ar­aðili ber undir dóminn með heimild í 3. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Eins og áður segir hefur sýslumaður ekki látið málið til sín taka, en meðal gagna málsins er bréf hans til lögmanns seljandans og er það svohljóðandi: “Það er hvorki í valdi né verkahring þinglýsingarstjóra að ákveða það hvort samþykkt kauptilboð í réttu formi sem þinglýst hefur verið hafi verið vanefnt enda engin lagaheimild fyrir því hvorki í þinglýsingarlögum nr. 39/1978 eða öðrum lögum. Við nánari athugun á ofan­greindu tilboði kom þó í ljós að það er haldið verulegum formgalla. Kauptilboðið ber ekki með sér hver kaupandi eignarinnar er og það hefði því átt að sæta frávísun skv. 7. gr. 2. mgr. sbr. og 23. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Þinglýsing umboðs síðar þar sem fram kemur hver er kaupandi eignarinnar breytir þar engu um. Í 27. gr. 1. mgr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 er ákvæði er skyldar þinglýsingarstjóra verði hann þess áskynja að færsla í þinglýsingarbók hafi verið röng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella að bæta úr. Í ljósi þess er að framan greinir þykir rétt að vísa fram­angreindu kauptilboði og jafnframt umboði með þinglýsingarnúmeri S-6972/2006 frá þinglýsingu.” Sóknaraðili byggir á því að efni kauptilboðsins sé nægjanlega ákveðið til að þing­lýsa því. Þetta verði enn betur ljóst þegar það sé lesið saman við umboðið, en þar komi fram að það sé sóknaraðili sem geri tilboðið. Vísar sóknaraðili til 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup því til stuðnings að ekki þurfi að vera ljóst hver það sé sem bjóði í fasteign. Þá er á því byggt að þinglýsingarstjóri eigi ekki að taka ákvörðun um leið­réttingu með stoð í 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 nema augljóst sé að um mistök sé að ræða. Í vafatilvikum, eins og þessu, eigi að veita aðilum kost á að tjá sig áður en ákvörðun sé tekin og, eftir atvikum, gefa þeim kost á að bera málið undir dóm­stól. Loks er á því byggt að þinglýsingarstjóri hafi ekki átt að vísa skjölunum frá þing­lýsingu, heldur skrá athugasemdir sínar í þinglýsingarbók. Á kauptilboðinu, sem móttekið var til þinglýsingar 21. júní sl., er kaupandi til­greindur Magnús Gunnarsson “F.h umbjóðanda míns.” Seljandi er tilgreindur Hjálmar Kristinn Hlöðversson. Samkvæmt 23. gr. þinglýsingalaga má skjal, sem þing­lýsa á, vera bundið skilorði en efni þess skal vera endanlega ákveðið. Efni kaup­til­boðsins var ekki endanlega ákveðið þegar það var lagt inn til þinglýsingar þar eð ekki var ákveðið hver væri kaupandi eignarinnar. Þess vegna mátti ekki þinglýsa því og umboðið frá sóknaraðila til nefnds Magnúsar, sem afhent var til þinglýsingar tveimur dögum síðar, fær því ekki breytt. Sýslumanni var því rétt að vísa kaup­til­boðinu og umboðinu frá þinglýsingu, sbr. 2. mgr. 7 gr. þinglýsingalaga. Samkvæmt þessu verður að hafna kröfu sóknaraðila. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kröfu sóknaraðila, Kvosar ehf., er hafnað.
Mál nr. 335/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili, sem kveðst vera X, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. október 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hún verði látin sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 365/2016
Kærumál Norræn handtökuskipun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem talið var að skilyrði laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun) væru uppfyllt til að afhenda mætti X finnskum yfirvöldum samkvæmt handtökuskipun þeirra.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 11. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2016 þess efnis að fullnægt sé skilyrðum til að afhenda megivarnaraðila samkvæmt norrænni handtökuskipun frá finnskum yfirvöldum.Kæruheimild er í 3. mgr. 13. gr. laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingumanna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun).Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þákrefst hann kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila fyrirHæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðisegir, greiðist úr ríkissjóði.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Áslaugar Gunnlaugsdóttur héraðsdómslögmanns,306.900 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2016. Ríkissaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að fyrir hendi séuskilyrði til afhendingar X samkvæmt norrænni handtökuskipun frá finnskumyfirvöldum, dags. 23. febrúar 2016. Í greinargerð ríkissaksóknarakemur fram að þann 11. mars sl. hafi ríkissaksóknara borist frálögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu gögn máls nr. 007-2016-[...] er varðibeiðni finnskra yfirvalda um handtöku og afhendingu X (varnaraðili) vegnameðferðar sakamáls þar í landi, þ.e. norræn handtökuskipun. Þá hafiríkissaksóknara einnig borist viðbótargögn frá alþjóðadeildríkislögreglustjóra. Grundvöllur norrænu handtökuskipunarinnar sé úrskurðurhéraðsdóms í Varsinais-Sumoi frá 23. febrúar 2016 í máli nr. [...], þar semvarnaraðili hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald að honum fjarstöddum skv.ákvæðum finnskra laga. Úrskurðurinn sé meðfylgjandi handtökuskipuninni. Framkomi í gögnum málsins að varnaraðili sé grunaður um rán í félagi við annanmann. Með því að hafa þann 10. febrúar 2012 í Lieto, Finnlandi, ásamt öðrumaðila sem hafi verið sakfelldur í málinu, með ofbeldi barið og sparkaðvíðsvegar í líkama A (brotaþola), slegið hann með hníf í höndina og flösku íhöfuðið, tekið af brotaþola veski er hafi innihaldið 1480 evrur, Nokia farsíma,bíllykla og bifreið. Auk þess að hafa neytt brotaþola til þess að hringja í vinsinn í því skyni að útvega meiri fjármuni sem hafi átt að afhenda þriðja manni fjármunina oghafi hann síðan átt að afhenda hinum grunuðu fjármunina. Að lokum hafi hannhellt dísel yfir brotaþola og skilið hann eftir bundinn í iðnaðarhúsnæði. Þákomi einnig fram í gögnum málsins að um sé að ræða meint brot gegn 2. grein 31.kafla finnsku hegningarlaganna.Ríkissaksóknari hafi sent lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu norrænu handtökuskipunina til meðferðar þann 1. apríl sl. ísamræmi við 1. mgr. 10. gr. laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu mannamilli Norðurlanda vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun). Þann 14.apríl sl. hafi varnaraðila verið kynnt handtökuskipunin í skýrslutöku hjálögreglu. Aðspurður kvað varnaraðili fyrirliggjandi handtökuskipun sem og önnurgögn eiga við sig. Varnaraðili kvaðst ekki samþykkja að verða afhentur finnskumyfirvöldum en kvaðst kannast við aðild sína að málinu, en kvaðst ekki hafatekið mikinn þátt í átökunum og hann einungis lamið brotaþola smávegis. Nánaraðspurður kvaðst varnaraðili hafa bæði sparkað í brotaþola og kýlt hann.Varnaraðili kvaðst hafa verið 14 ára þegar þetta hafi gerst. Aðspurður kvaðhann persónuupplýsingar um hann hér á landi vera réttar, bæði að því er varðinafn og fæðingardag hans. Þá kvað hann brotaþola hafa afhent þeim þá fjármunisem komi fram í verknaðarlýsingunni eftir átökin.Ríkissaksóknari hafi ákveðið 27. apríl sl. að verða viðbeiðni finnskra yfirvalda um afhendingu varnaraðila til Finnlands á grundvellinorrænnar handtökuskipunar, sbr. lög nr. 12/2010 og beri málið undir HéraðsdómReykjavíkur, sbr. 3. mgr. 13. gr. laga nr. 12/2010, til úrskurðar um hvortskilyrði séu til afhendingar.Um skilyrði afhendingar samkvæmt norrænni handtökuskipun séfjallað í II. kafla laga nr. 12/2010. Samkvæmt því sem að framan er rakið teljiríkissaksóknari að afhenda eigi varnaraðila í samræmi við handtökuskipunina ogtelji skilyrði afhendingar vera uppfyllt enda séu hvorki skyldubundnar névalkvæðar synjunarástæður fyrir hendi, sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 12/2010. Krafavarnaraðila um að kröfu sóknaraðila verði hafnað byggir í fyrsta lagi á því aðhann hafi verið barn þegar atburður sá gerðist, sem krafan er byggð á. Er vísaðtil b liðar 5. gr. laga nr. 12/2010. Í öðru lagi er vísað til þess aðvarnaraðili hafi ekki átt þátt í brotinu sem um ræðir í kröfugerð sóknaraðila.Í þriðja lagi er vísað til þess að 7. gr. laga nr. 13/1984 eigi hér við meðlögjöfnun. Bent er á að varnaraðili hafi flúið ómannúðlegar aðstæður íheimalandi sínu og í framhaldinu lent í höndum glæpamanna en hann hafi veriðkærður í Finnlandi fyrir að ráðast á einn þeirra. Varnaraðilier fæddur 16. nóvember [...]. Hann var því rúmlega 15 ára gamall þegar atburðursá gerðist sem krafan er byggð á. Kröfu sóknaraðila verður því ekki hafnað afþeim sökum að ekki megi afhenda varnaraðila sökum ungs aldurs, sbr. nefndagrein laga nr. 12/2010. Samkvæmt 3. mgr. 13. gr. nefndra laga úrskurðardómurinn aðeins um hvort skilyrði séu til afhendingar varnaraðila og getur viðmat á því ekki tekið afstöðu til sektar eða sakleysis varnaraðila. Við mat áþví hvort orðið verði við kröfu sóknaraðila verður dómurinn að byggja á ákvæðumlaga nr. 12/2010 sem mæla fyrir um að með úrskurði verði ákveðið hvort skilyrðitil afhendingar séu fyrir hendi eða ekki. Mat á þeim atriðum sem um er fjallaðí 7. gr. laga nr. 13/1984 koma ekki til álita við það mat og skilyrðilögjöfnunar eru ekki fyrir hendi. Samkvæmtöllu framansögðu og með vísun til þess sem að framan var rakið úr kröfugerðríkissaksóknara og gagna málsins er fallist á að fyrir hendi séu skilyrði laganr. 12/2010 um að afhenda varnaraðila eins og krafist er og nánar greinir íúrskurðarorði.Þóknunverjanda varnaraðila skal greidd úr ríkissjóði en hún er ákveðin meðvirðisaukaskatti í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveðurupp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ: Skilyrðitil afhendingar X samkvæmt norrænni handtökuskipun frá finnskum yfirvöldum,dags. 23. febrúar 2016 eru fyrir hendi. Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Áslaugar Gunnlaugsdóttur hdl., 352.935 krónur,skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 562/2016
Fasteign Landamerki Samningur
Aðilar deildu um mörk milli fasteiganna Fagurhóls í eigu B og L og Grásteins í eigu M og Ó. B og L miðuðu kröfu sína um mörkin við teikningu frá árinu 2001, sem var endurskoðuð á árinu 2002, en M og Ó við lóðarblað frá árinu 2006. B og L keyptu land sitt úr landi M og Ó með kaupsamningi og afsali á árinu 2009. Í afsalinu var vísað til fyrrgreinds lóðarblaðs, sem var með hnitsetum mörkum, og sagt að stærð landsins samkvæmt þeirri teikningu væri 97,5 ha. Talið var að með afsalinu hefðu B og L því ekki getað öðlast eignarhald yfir stærra landi úr eign M og Ó, eins og þau miðuðu kröfu sína við. Í því sambandi gæti engu skipt afmörkun landsins á teikningunni frá árinu 2002 og samskipti aðila allt aftur til ársins 1996 þegar M og Ó keyptu í öndverðu allt landið. Voru M og Ó því sýknuð af kröfu B og L.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og BenediktBogason.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. ágúst 2016. Þau krefjast þess aðviðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Fagurhóls, landnúmer 196052, ogGrásteins, landnúmer 174770, í Rangárþingi ytra, liggi frá þjóðvegi 271 sem er punktur14, hnit X435450.15 og Y377555.43, þaðan 756 metra eftir miðjum veginum heim aðGrásteini og Fagurhól að punkti 13, hnit X436185.30 og Y377733.16, þá 154 metraeftir miðjum skurði sem liggur í suð-austur að punkti 12, hnit X436306.52 ogY377637.88, þá 91 metra í aust-norðaustur að hæð sem nefnist Fagurhóll eða punkti11, hnit X436391.94 og Y377669.28, þaðan 154 metra meðfram hólnum út á miðjanveg að Fagurhól eða punkti 10, hnit X436502.69 og Y377776.36, þá 173 metraeftir miðjum vegi að punkti 9 sem er sunnan Koltjarnar, hnit X436674.79 ogY3777792.63, þaðan 218 metra í suður að punkti 8, hnit X436689.43 og Y377575.08,þaðan 367 metra í austur að punkti 7, hnit X437056.04 og Y377594.87, þaðan 343 metraí norður að punkti 6, hnit X437039.77 og Y377937.48, og loks þaðan 1.230 metraí austur að Rangá eða punkti 5, hnit X438268.92 og Y377979.00. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómilýtur ágreiningur málsins að mörkum milli fasteignanna Fagurhóls í eigu áfrýjendaog Grásteins í eigu stefndu, en þær eru í Rangárþingi Ytra. Áfrýjendur miðakröfu sína um mörkin við teikningu frá árinu 2001, sem var endurskoðuð í október2002, en stefndu við lóðarblað frá árinu 2006.Áfrýjendur keyptu land sitt úr landistefndu með kaupsamningi og afsali 25. mars 2009 sem mótekið var tilþinglýsingar 30. apríl sama ár og fært í þinglýsingabók 4. maí það ár. Íafsalinu var vísað til lóðarblaðsins frá árinu 2006, sem er með hnitsettummörkum, og sagt að stærð þess samkvæmt þeirri teikningu væri 97,5 ha. Með afsalinugátu áfrýjendur því ekki öðlast eignarhald yfir stærra landi úr eign stefndu, einsog þau miða kröfu sína við. Í því sambandi getur engu skipt afmörkun landsins áþeirri teikningu frá árinu 2002, sem áfrýjendur vísa til, og samskipti aðilaallt aftur til ársins 1996 þegar stefndu keyptu í öndverðu allt landið. Meðþessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Eftir atvikum er rétt að málskostnaður ábáðum dómstigum falli niður. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaður íhéraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðs­dóms Suður­lands24. maí 2016 Mál þetta, sem dómtekið varað lokinni aðalmeðferð 28. apríl sl., er höfðað af Bjarnleifi Bjarnleifssyni,kt. [...], og Lilju G. Gunnarsdóttur, kt. [...], báðum til heimilis aðFagurhóli, Rangárþingi ytra, með stefnu birtri 7. september 2015 á hendur MagnúsL. Sigurðssyni, kt. [...], og Ólafíu K. Bjarnleifsdóttur, kt. [...], báðum tilheimilis að Grásteini, Rangárþingi ytra. Dómkröfur stefnenda eruað viðurkennt verði með dómi að landamerki milli jarðanna Fagurhóls, landnr.196052, og Grásteins, landnr. 174770, íRangárþingi ytra, liggi á eftirfarandi hátt: Frá þjóðvegi 271 sem erhnitapunktur 14 á dskj. nr. 10 (hnit X=435450.15; Y=377555.43), þaðan 756 metraeftir miðjum veginum heim að Grásteini og Fagurhól að hnitapunkti 13 á dskj.nr. 10 (hnit X=436185.30;Y=377733.16) þá 154 metra eftir miðjum skurði semliggur í suð-austur að hnitapunkti 12 á dskj. nr. 10 (hnit X=436306.52Y=377637.88), þá 91 metra í aust-norðaustur að hæð sem nefnist Fagurhóll eðahnitapunkti 11 á dskj. nr. 10 (hnit X=436391.94; Y=377669.28), þaðan 154 metrameðfram hólnum út á miðjan veg að Fagurhól eða hnitapunkti 10 á dskj. nr. 10(hnit X=436502.69; Y=377776.36), þá 173 metra eftir miðjum vegi að hnitapunkti9 á dskj. nr. 10 sem er sunnan Koltjarnar (hnit X=436674.79; Y=3777792.63),þaðan 218 metra í suður að hnitapunkti 8 á dskj. nr. 10 (hnit X=436689.43;Y=377575.08), þaðan 367 metra í austur að hnitapunkti 7 á dskj. nr. 10 (hnitX=437056.04; Y=377594.87), þaðan 343 metra í norður að hnitapunkti 6 á dskj.nr. 10 (hnit X=4.37039.77; Y=377937.48) og loks þaðan 1230 metra í austur aðRangá eða hnitapunkti 5 á dskj. nr. 10 (hnit X=438268.92; Y=377979.00). Þá erþess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnendum in solidum málskostnaðað skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi. Stefndu krefjast sýknuaf dómkröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir in solidum til að greiðastefndu málskostnað að skaðlausu eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts. Málavextir Mál þetta varðarágreining um landamerki milli Fagurhóls, landnúmer 196052, og Grásteins,landnúmer 174770, í Rangárþingi ytra. Fagurhóll er í eigu stefnenda enGrásteinn í eigu stefndu. Forsaga málsins er að með afsali, dags. 1. október1996, keyptu stefndu 200,3 hektara úr jörðinni Snjallsteinshöfða II í fyrrumLandmannahreppi og af málatilbúnaði aðila má ráða að frá upphafi hafi staðiðtil að stefnendur eignuðust hluta landsins, sem síðan varð þann 25. mars 2009þegar stefnendur keyptu hluta landsins af stefndu. Þá liggur fyrir að landi þvísem stefndu keyptu úr jörðinni Snjallsteinshöfða II var skipt í tvær spildursem um tíma gengu undir nöfnunum Grásteinn 1, sem síðar var Grásteinn, ogGrásteinn 2, sem síðar var Fagurhóll. Aðila málsins greinir á um landamerkijarðanna, meðal annars hvaða skjöl og uppdrættir miða eigi við í þvísambandi. Nokkur fjöldi skjalaliggur frammi í málinu sem eiga það sameiginlegt að skýra að nokkru leytiatburðarás málsins þó svo aðila greini á um gildi einstakra skjala í málinu. Ífyrsta lagi liggja frammi í málinu tvö svokölluð stofnskjöl fasteigna. Annarsvegar stofnskjal, dags. 8. nóvember 2001 og undirritað af stefndu, þar semstærð Grásteins 2, nú Fagurhóls, er tilgreind 100 hektara, og hins vegaródagsett og óundirritað stofnskjal, þar sem stærð Fagurhóls er tilgreind 97,5hektarar. Síðarnefnda stofnaskjalið er áritað af byggingarfulltrúanum íRangárþingi ytra þann 19. janúar 2007. Í öðru lagi liggur frammiyfirlitsuppdráttur, merktur Pétri H. Jónssyni skipulagsfræðingi ogarkitekt, dagsettur í mars 2001,endurskoðaður í október 2002, áritaður um móttöku byggingarfulltrúans íRangárþingi ytra þann 19. september 2004. Á uppdrættinum er stærð Grásteins 2,nú Fagurhóls, tilgreind 100 hektarar. Í þriðja lagi liggja frammi í málinu tvö hnitsett lóðablöð sem varða annars vegarGrástein og hins vegar Fagurhól. Bæði lóðablöðin eru dagsett í október 2006,merkt Pétri H. Jónssyni skipulagsfræðingi og arkitekt. Á lóðablaði Fagurhóls erstærð jarðarinnar tilgreind 97,5 hektarar, en á lóðablaði Grásteins er stærðjarðarinnar tilgreind 102,72 hektarar. Á báðum lóðablöðum er stimpillbyggingarfulltrúans í Rangárþingi ásamt textanum „Staðf. 19.1.2007“ auk ólæsilegs fangamarks. Í fjórða lagi er meðalgagna málsins bréf landbúnaðarráðuneytisins, dags. 30. júní 2004. Þarstaðfestir ráðuneytið, með vísan til 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976, skiptingujarðarinnar Grásteins samkvæmt áðurnefndu stofnskjali, dags. 8. nóvember 2003.Einnig er í bréfi ráðuneytisins vísað til uppdráttar með áritun byggingarfulltrúansí Rangárþingi ytra. Þá kemur fram í bréfi ráðuneytisins að fyrir liggi samþykkihreppsnefndar Rangárþings ytra frá 16. júní 2004, áritun jarðanefndarRangárvallasýslu á stofnskjalið og uppdrátt og umsögn Bændasamtaka Íslands frá13. apríl 2004. Loks ber að geta bréfs sýslumannsins á Suðurlandi til lögmannsstefndu, dags. 30. mars 2016, þar sem fram kemur að með framangreindristaðfestingu landbúnaðarráðuneytisins hafi fylgt hnitsettur uppdráttur,dagsettur í október 2006, áritaður af byggingafulltrúa Rangárþings ytra þann19. janúar 2007. Í greinargerð stefndukemur fram að að árið 2001 hafi stefndu haft uppi áform um skiptingu landsinsen úr því hafi ekki orðið. Vísa stefndu í því sambandi til gagna sem staðfestiað tilraunum til að skipta landinu hafi tvisvar verið vísað frá af Þjóðskrá þarsem tilskilin gögn hafi vantað, þ.e. árin 2003 og 2007 Eins og áður segirkeyptu stefnendur hluta Grásteins af stefndu með kaupsamningi/afsali, dags. 25.mars 2009, þ.e. Fagurhól með landnr. 196052. Í samningnum er stærð landsinstiltekin 97,5 hektarar og vísað til meðfylgjandi uppdráttar. Einnig er vísaðtil stofnskjals, dags. 26. janúar 2007, og segir í 1. gr. samningsins aðskjalið skoðist sem hluti kaupsamnings/afsalsins. Fyrir liggur að kaupsamningurinn/afsaliðvar móttekinn til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Hvolsvelli þann 30. apríl2009. Sama dag var móttekin til þinglýsingar áðurnefnd staðfestinglandbúnaðarráðuneytisins, dags. 30. júní 2004, á skiptingu jarðarinnarGrásteins og mun bréfinu hafa fylgt áðurnefndur hnitsettur uppdráttur dagsetturí október 2006. Framangreind skjöl voru innfærð í þinglýsingabók sýslumannsinsá Hvolsvelli þann 4. maí 2009. Þá liggur fyrir aðstefnendur höfðu frumkvæði að því að deiliskipuleggja land Fagurhóls. Samkvæmtáritun á deiliskipulagið var það samþykkt í skiplags- og byggingarnefndRangárþings ytra þann 5. júní 2014 og auglýst á tímabilinu frá 27. júní til 7.ágúst sama ár. Deiliskipulagið var samþykkt í sveitarstjórn þann 12. júní 2014og auglýsing um gildistöku skipulagsins var birt í B-deild stjórnartíðinda þann14. október 2014. Á deiliskipulaginu er hnitsettur uppdráttur af landiFagurhóls sem sagt er 100 hektarar af stærð. Dómkröfur stefnenda byggja áframangreindum uppdrætti. Málsástæður stefnenda Stefnendur segjatilefni máls þessa vera girðingarframkvæmdir stefndu á landi stefnenda. Svovirðist sem stefndu miði girðingarframkvæmdirnar við teikningu frá október 2006sem stefnendur segja vera marklausa þar sem ljóst sé að landamerkjum milli jarðannahafi ekki verið breytt frá því sem greinir í stofnskjali frá árinu 2003 ogteikningu frá árinu 2001, en landamerki hafi samkvæmt þeirri teikningu veriðsamþykkt af sveitarstjórn og staðfest af ráðherra. Varðandi skiptingu jarðavísa stefnendur til 1. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 73/1997, sbr. núgildandi1. mgr. 48. gr. laga nr. 123/2010, sbr. og 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004.Landamerkjum Fagurhóls, landnúmer 196052, hafi hvorki verið breytt né jörðinniskipt eins og lög gera ráð fyrir þar sem stefndu hafi hvorki farið aðskipulags- né jarðalögum þegar teikning frá október 2006 hafi verið gerð. Þvístandi landamerkin samkvæmt stofnskjalinu frá 2003 og teikningunni frá árinu2001. Stefnendur kveða það enga þýðingu hafavarðandi landamerki jarðanna þó svo þau hafi skrifað undir kaupsamning/afsal25. mars 2009 þar sem vísað hafi verið til teikningar frá október 2006 ogstofnskjals frá 2007. Þá kemur fram í málavaxtalýsingu stefnenda að hvorkistofnskjalið né teikningin hafi fylgt með við kaupsamningsgerðina. Landamerkjumverði eingöngu breytt og jörðum skipt með samþykki sveitarstjórnar og/eðastaðfestingar ráðherra. Það að sýslumaður hafi þinglýstkaupsamningunum/afsalinu athugasemdalaust þrátt fyrir að engin fylgiskjöl hafifylgt með hljóti að teljast mistök sem valdi því ekki sjálfkrafa að löglegumlandamerkjum Fagurhóls verði þar með breytt. Þá hafi stefndu ekki enn, þráttfyrir áskoranir, viljað afhenda stofnskjalið frá 26. janúar 2007 sem vísað sétil í kaupsamningi. Það sé stefndu að sannabreytt landamerki frá því sem landbúnaðarráðuneytið staðfesti með bréfi sínufrá 30. júní 2004, sem eins og áður segir hafi verið þinglýst athugasemdalaust.Þá hafi stefndu haft tækifæri til að mótmæla deiliskipulagi sem auglýst hafiverið frá 27. júní til 7. ágúst 2007, en skipulagið hafi tekið mið aflandamerkjum milli Grásteins og Fagurhóls eins og þau urðu til þegar Fagurhólihafi verið skipt út úr landi Grásteins. Engar athugasemdir hafi borist viðdeiliskipulagið og hafi auglýsing um gildistöku þess verið birt í B-deildStjórnartíðinda þann 14. október 2014. Um lagarök vísastefnendur til skipulagslaga nr. 123/2010 auk eldri laga um sama efni ogjarðalaga nr. 88/2004. Þá er vísað til 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Um málskostnað vísa stefnendur til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, og um varnarþing til 32. gr. sömu laga. Málsástæðurstefndu Í greinargerð stefndu er samhliða fjallað ummálsatvik og málsástæður en þó má ráða að stefndu byggja á eftirfarandi. Ífyrsta lagi að áður en Fagurhóli hafi verið skipt úr landi Grásteins árið 2009hafi verið í undirbúningi skipti á jörðinni sem þó hafi ekki verið gengið fráfyrr en áðurnefnt ár. Vísa stefndu til þess að árið 2001 hafi þau látið útbúadrög eða tillögu að skiptingu landsins og á þeim tíma hafi verið ætlunin aðskipta landinu í tvo jafna hluta, Grástein I og Grástein II, hvorn hluta 100hektara að stærð. Vísa stefndu í því sambandi til uppdráttar sem dagsettur er ímars 2001. Á þessum tíma hafi stefndu hins vegar verið eigendur alls landsinsog þá þegar af þeirri ástæðu geti stefnendur ekki byggt neinn rétt á umræddumskjölum. Íöðru lagi vísa stefndu til þess að þann25. mars 2009, hafi aðilar málsins undirritað kaupsamning/afsal þar semskýrt hafi komið fram að hið selda hafi verið land úr landi stefndu, Grásteini,landnúmer 174770. Þá sé einnig vísað til þess að hið selda sé samkvæmtstofnskjali, dagsettu 26. janúar 2007, áritað af byggingarfulltrúa Rangárþingsen að öðru leyti óundirritað, þar sem á þeim tíma hafi verið hætt að taka viðslíkum stofnskjölum. Einnig sé í kaupsamningnum/afsalinu vísað til teikningarsem sýni skýrlega hvað selt hafi verið. Umrædd teikning sé hnitsett og hafistefnendur með undirritun sinni á kaupsamning/afsal staðfest að bæðilóðarblaðið og teikningin væri hluti samningsins. Vísa stefndu til 5. gr.kaupsamningsins/afsalsins þar sem komi fram að kaupendur, þ.e. stefnendur, hafikynnt sér rækilega teikningu af hinu selda landi og sætti sig að fullu viðmælingu þess. Þá segir einnig að kaupendur hafi kynnt sér rækilega öll skjöl ertengjast umræddri sölu og sætti sig við að öllu leyti. Umræddurkaupsamningur/afsal og fylgigögn séu því eina heimild stefnenda sem þau getibyggt rétt sinn á. Þá vekja stefndu athygli á að samkvæmt 9. gr.kaupsamningsins hafi það verið lagt á herðar stefnenda að þinglýsa framangreindumréttindum sínum til að tryggja eignayfirfærslu og rétt sinn samkvæmtsamningnum. Íþriðja lagi vísa stefndu til þess að í kjölfar sölunnar hafi landnúmeri 196052verið skipt út úr landi Grásteins með landnúmeri 174770 og til hafi orðið nýttland, þ.e. Fagurhóll, land stefnenda sem hafi verið 97,5 hektarar að stærð ogstofnað árið 2009. Umræddur kaupsamningur/afsal sé ótvíræður, honum hafi fylgthnitsett lóðarblað og stofnskjal til samræmis við það. Þrátt fyrir það haldistefnendur því fram að þau hafi eignast frekari eignarétt en þau sjálfsamþykktu með undirritun sinni undir framangreindan samning. Umræddur samningurog fylgiskjöl sýni og sanni hvaða land stefnendur hafi keypt, legu þess ogskilmála. Við það séu stefnendur bundin. Stefndu hafni því alfarið sem komifram í stefnu að undirritun þeirra undir samninginn hafi enga þýðingu varðandilandamerki. Vísa þau til þess að þó svo eitthvað hafi skort á gerð landskiptaárið 2009 leiði það ekki til þess að stefnendur fái meiri réttindi en þau sjálfhafi viðurkennt að hafa keypt með kaupsamningi með þeirri afleiðingu aðeignaréttur stefndu yrði þannig skertur. Vísa stefndu til þess að eignarétturþeirra sé friðhelgur og varinn í samræmi við 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisinsnr. 33/1944. Ífjórða lagi hafna stefndu því að fyrir liggi staðfestingLandbúnaðarráðuneytisins á skiptingu landsins í samræmi við dómkröfurstefnenda, en umrætt skjal hafi verið hluti af fyrri landskiptum, þ.e. frá2001, sem aldrei hafi orðið úr. Fyrir liggi að teikning sú sem staðfestilandskipti í samræmi við kaupsamning frá 2009 hafi verið afhent með samningnumtil þinglýsingar og dragi það verulega úr trúverðugleika málatilbúnaðarstefnenda að leggja eingöngu fram hluta skjals sem þinglýst hafi verið ogsnertir mál þetta. Um lagarök vísa stefndu til laga um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga nr. 7/1936, eldri jarðalög nr. 65/1976 sem og gildandi jarðalög nr.81/2004, skipulagslaga nr. 123/2010, þinglýsingalaga nr. 39/1978, laga umskráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 og stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr.33/1944. Þá vísa stefndu til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandiréttarfar og kröfu um málskostnað til XXI. kafla laganna. Niðurstaða Við aðalmeðferð málsinsgáfu skýrslu stefnendur málsins, þau Bjarnleifur Bjarnleifsson og Lilja G.Gunnarsdóttir, og stefndu, þau Magnús L. Sigurðsson og Ólafía K.Bjarnleifsdóttir. Einnig gáfu skýrslu vitnin Jón H. Skúlason endurskoðandi,Haraldur Bergur Haraldsson skipulags- og byggingarfulltrúi Rangárþings ytra ogTryggvi Már Ingvarsson deildarstjóri hjá Þjóðskrá. Eins og rakið er ímálavaxtalýsingu keyptu stefndu hluta úr jörðinni Snjallsteinshöfða II meðafsali dagsettu 1. október 1996. Þar segir að stærð hins selda hluta verði um200,3 hektarar og sé merktur sem B á landskiptauppdrætti frá ágúst 1995 semfylgt hafi þinglýstum kaupsamningi aðila. Fyrir liggur að framangreindu landivar skipt í tvo hluta, Grástein að norðan en Fagurhól að sunnan. Í máli þessugreinir aðila um landamerki milli þessara tveggja jarða, þ.e. frá þjóðvegi 271í vestri að Ytri Rangá í austri. Segja stefnendur tilefni máls þessa veragirðingarframkvæmdir sem stefndu hafi ráðist í, inni á landi stefnenda. Kröfu sinni tilstuðnings vísa stefnendur til þinglýstrar staðfestingar landbúnaðarráðuneytis álandskiptum milli Grásteins og Fagurhóls, dags. 30. júní 2004, sem byggi ástofnskjali frá 8. nóvember 2003 og teikningu Péturs H. Jónssonar frá 2001,endurskoðað í október 2002. Telja stefnendur kaupsamninginn/afsalið milli aðilafrá 25. mars 2009 engu breyta um landamerki jarðanna þar sem landamerkjum verðiaðeins breytt og jörðum skipt með samþykki sveitarstjórnar og/eða staðfestinguráðherra, sbr. 1. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 73/1997, sbr. nú 1. mgr. 48.gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og 13. gr. jarðalaga nr. 84/2004. Þá hafi hvorkistofnskjal né teikning, sem vísað hafi verið til í kaupsamningunum/afsalinu,fylgt með við samningsgerðina. Þessu hafna stefndu ogvísa til þess að landskipti hafi ekki farið fram fyrr en á árinu 2009. Þá vísastefndu til þess að þó svo eitthvað hafiskort á gerð landskiptanna leiði það ekki til þess að stefnendur fái meiri rétten þeir keyptu með kaupsamningnum/afsalinu frá 25. mars 2009. Samkvæmt 16. gr.landskiptalaga nr. 46/1941, er landeigendum frjálst að skipta sjálfir landimilli sín, ef þeim kemur saman um það. Samkvæmt 15. gr. laganna skal tafarlaustsetja glögg merki fyrir skiptunum. Á þeim tíma sem stofnskjalið frá 8. nóvember2003 var undirritað voru í gildi jarðalög nr. 65/1976, þar sem meðal annars varkveðið á um það í 3. mgr. 12. gr., að til skipta á landi jarða þurfi samþykkijarðanefnda og sveitarstjórnar og staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins, aðfenginni umsögn Bændasamtaka Íslands. Í nóvember 2003 og allt þar til 1. janúar2009 var eiganda samkvæmt þágildandi ákvæði 14. gr. laga nr. 6/2001, umskráningu og mat fasteigna, skylt að gefa út stofnskjal fyrir hverja lóð eðaheildarsafn lóða sem myndaðar voru í Landskrá fasteigna (nú fasteignaskrá). Ístofnskjali skyldi koma fram heiti landeignar, landnúmer lóðar, landnúmer þesslands sem lóð er tekin úr, afmörkum lóðar á uppdrætti, staðfestum afskipulagsyfirvöldum, fastanúmer hverrar lóðar eða jarðar og nafn og kennitalaeiganda lands. Samkvæmt þágildandi 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978,var þinglýsing stofnskjals bundið ámóta skilyrðum og fram komu í 14. gr. laganr. 6/2001. Með breytingum sem gerðar voru meðal annars á 14. gr. laga umskráningu og mat fasteigna og 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga með 6. og 24. gr.laga nr. 83/2008, sem tóku gildi þann 1. janúar 2009, var gerð breyting áskráningu nýrra eigna í fasteignaskrá. Í stað þess sem áður var þ.e. útgáfustofnskjals og þinglýsingu þess, var tekið upp það nýmæli að skráning nýrraeigna byggðist á umsókn sem leggja skyldi fram í viðkomandi sveitarfélagi. Vartilgangurinn að einfalda stofnun nýrra fasteigna. Samkvæmt því skal leggja framumsókn um stofnun fasteignar í fasteignaskrá í viðkomandi sveitarfélagi. Skalumsóknin undirrituð af eiganda upprunaeignar og fram koma sambærilegarupplýsingar um eignina og gert var ráð fyrir í 14. gr. laga nr. 6/2001 fyrirumrædda breytingu og rakið hefur verið hér að framan. Á grundvelli umsóknarforskráir sveitarfélag upplýsingar um hina nýju eign sem við fer rafrænt tilFasteignaskrár Íslands. Það er síðan hlutverk þinglýsingastjóra að ganga úrskugga um að lagalegum skilyrðum sé fullnægt og staðfesta skráningu eignarinnarað öðrum skilyrðum uppfylltum. Í máli þessu liggurfyrir að stofnskjalinu frá 8. nóvember 2003 var aldrei þinglýst og fasteigninFagurhóll því hvorki stofnun í Landskrá fasteigna á árinu 2003 né 2007 eins ogframlögð gögn Þjóðskrár Íslands bera með sér og vitnið Tryggvi Már Ingvarsson,deildarstjóri hjá Þjóðskrá, staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi. Samkvæmtáðurgreindum gögnum frá Þjóðskrá var fasteignin Fagurhóll ekki stofnuð ífasteignaskrá fyrr en þann 29. apríl 2009, þ.e. í kjölfar forskráningarHaraldar Birgis Haraldssonar skipulags- og byggingafulltrúa Rangárþings ytraþann sama dag. Fram kemur í gögnum frá Þjóðskrá og framburði vitnisins TryggvaMás að stærð Fagurhóls hafi verið skráð af starfsmanni sveitarfélagsins 97,5hektarar og staðfesti vitnið að forskráningin hafi byggt á lóðablaði frá 2006.Þá liggur einnig fyrir samkvæmt framlögðu bréfi sýslumannsins á Suðurlandi,dags. 30. mars 2016, að Bjarnleifur Bjarnleifsson, annar stefnenda í máliþessu, hafi þann 30. apríl 2009 afhent sýslumanninum á Hvolsvelli staðfestingulandbúnaðarráðuneytisins á landskiptum Grásteins, dags. 30. júní 2004, skjalþinglýsingastjóra nr. 564/2009, og hafi skjalinu fylgt með hið hnitsettalóðablað frá 2006, en ljósrit af lóðablaðinu liggur frammi í málinu staðfest afsýslumanni. Samhliða þinglýsingu staðfestingar landskiptanna var þinglýstkaupsamningnum/afsalinu frá 25. mars 2009. Segir í bréfi sýslumanns að ááðurnefndum uppdrætti (lóðablaði) hafi stærð Fagurhóls verið tilgreind 97,5hektarar, þ.e. sama stærð og tilgreind hafi verið í kaupsamningnum/afsalinu frá25. mars 2009, skjalþinglýsingastjóra nr. 565/2009. Þásegir í bréfi sýslumanns: „Af hálfuembættisins er ekki fallist á það að staðfesting Landbúnaðarráðuneytisins gangi„þvert gegn“ efni nefnds afsals, skj. nr. 565/2009, heldur má telja að sala á97,5 ha lands rúmist vel innan samþykkis ráðuneytisins sem taldi 100 ha.“Fyrir liggur einnig að framangreind skjöl, þ.e. staðfestinglandbúnaðarráðuneytisins ásamt meðfylgjandi lóðablaði ogkaupsamningurinn/afsalið um Fagurhól voru innfærð í þinglýsingabóksýslumannsins á Hvolsvelli, nú sýslumannsins á Suðurlandi þann 4. maí 2009. Ískýrslu stefnandans Bjarnleifs fyrir dómi kom fram að hann hafi á umræddum tímaafhent sýslumanni til þinglýsingar kaupsamninginn/afsalið frá 25. mars 2009 oguppdráttinn (lóðablaðið) frá 2006 sem fylgt hafi samningnum. Aðilinn mundi ekkihvort hann hafi afhent sýslumanni til þinglýsingar staðfestingulandbúnaðarráðuneytisins á landskiptunum. Það var því að lokinniforskráningu Haraldar Birgis Haraldssonar, skipulags- og byggingafulltrúaRangárþings ytra á jörðinni Fagurhóli í fasteignaskrá þann 29. apríl 2009 semsýslumaður þinglýsti staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins á landskiptum Grásteinssamkvæmt hnitsetta lóðablaðinu frá árinu 2006, sem fylgdi með bréfiráðuneytisins, sem og eignarheimild stefnenda. Í máli þessu kemur hins vegarekki til skoðunar hvort staðið hafi verið rétt að framangreindum þinglýsingum. Stefnendur hafna því að landamerkijarðanna skuli miðast við kaupsamninginn/afsalið frá 25. mars 2009, en óumdeilter að gengið var frá kaupum stefnenda á syðri hluta Grásteins, þ.e. Fagurhóli,framangreindan dag. Í 1. gr. samningsins segir: „Seljendur [stefndu í máli þessu]lofa að selja og kaupendur [stefnendur í máli þessu] að kaupa hluta af landi seljenda úr landi Grásteins, Rangárþingi Ytra [sic]. Land þetta sem hér er verið að selja úrlandi Grásteins er. [sic] merktFagurhóll á teikningu sem Pétur H. Jónsson skipulagsfræðingur og arkitekt hefurteiknað eftir loftmynd í október 2006. Landið sem hér er verið að selja fylgjahlutfallslega öll þau hlunnindi og réttindi skv. kaupsamningi dags. 23. október1995 þar sem kaupendur voru Magnús L. Sigurðsson og Ólafía K. Bjarnleifsdóttirog seljandi Gunnar Árnason. Land það sem verið er að selja hér er samkvæmtstofnskjali dags. 26. janúar 2007. Landnúmer lóðar 196052 og heitir þessilandhluti Fagurhóll. Landnúmer þetta er tekið úr landnúmeri 174770.Lóðarauðkenni sveitarfélagsins er 8614-05 00063002. Stærð landsins sem verið erað selja telst vera skv. meðf. uppdrætti 97,5 ha. Stofnskjal dags. 26.01.2007skoðist sem hluti kaupsamnings/afsala [sic] þessa.“ Þá segir í 5. gr.samningsins. „Við gerð samnings þessaliggja frammi m.a.: Veðbókavottorð liggur fyrir og hafa kaupendur kynnt sér þaðog sætt sig við það. Stofnskjal dags. 26. janúar 2007 og uppdráttur unninn afPétri H. Jónssyni af hinu selda landi. Kaupendur hafa kynnt sér rækilegateikningu (loftmynd) af hinni seldu eign og sætta sig að fullu við mælingulandsins skv. henni. Kaupendur hafa kynnt sér rækilega öll skjöl er tengjastsölu þessari og sætta sig við að öllu leyti.“ Í skýrslum stefnendafyrir dómi kom fram að þau hafi bæði lesið kaupsamninginn/afsalið áður en þauskrifuðu undir þann 25. mars 2009. Bæði kváðu þau hinn hnitsetta uppdrátt(lóðablaðið) frá 2006 hafa fylgt með samningnum við undirritun. Þá kvaðststefnandi Bjarnleifur hafa vitað að stefndu hafi með kaupsamningnum gertbreytingar á stærð landsins og landamerkjum frá því sem áður hafði veriðfyrirhugað, þ.e. stofnskjalinu frá 8. nóvember 2003 og yfirlitsuppdrættinum frá2001, endurskoðaður 2003. Var á stefnanda Bjarnleifi að skilja að stefndu hafiranglega upplýst stefnendur um að framvegis yrði stærð Fagurhóls 97,5 hektararog stærð Grásteins 98,5 hektarar. Báðir stefnendur kváðust í skýrslu sinnifyrir dómi ekki hafa verið sáttir við þessar breytingar en samt undirritaðkaupsamninginn/afsalið. Með vísan til þessa og áður tilvitnaðra ákvæða íkaupsamningi/afsali aðila, er fallist á það með stefndu að hið hnitsettalóðablað frá 2006 hafi verið hluti af kaupsamningsins/afsalsins. Þá kom fram í skýrslustefnandans Bjarnleifs, aðspurður af hverju hann hafi ekki gert athugasemdirþegar sett hafi verið niður merki til samræmis við uppdráttinn frá árinu 2006,að hann, þ.e. Bjarnleifur, hafi tekið þátt í því með stefnda Magnúsi að mælafyrir 2-4 mælipunktum en um hafi verið að ræða punkta sem stefndi Magnúsi hafieinu sinni eða tvisvar áður mælt án aðkomu stefnanda. Vísaði stefnandiBjarnleifur í þessu sambandi til þess að í hans huga snerist mál þetta umlögmæti þeirra gerninga sem hann og Lilja hafi verið látin skrifa undir endahafi staðan árið 2009 verið þannig að þau hafi verið búin að byggja hús ájörðinni sem ekki hafi verið í þeirra eigu. Fyrir liggur að engarráðstafanir voru gerðar til að þinglýsa stofnskjalinu frá 8. nóvember 2003 ogstaðfestingu landbúnaðarráðuneytisins á landskiptum jarðarinnar Grásteins frá30. júní 2004 áður en aðilar máls þessa gengu til samninga um kaup stefnenda áhlut úr landi Grásteins. Með þeim kaupsamningnum/afsalinu 25. mars 2009 vorulandamerki og stærð hins selda lands skilgreind eins og rakið hefur verið hérað framan í hinu hnitsetta lóðablað frá árinu 2006, sem eins og áður segirliggur fyrir að að lá frammi við samningsgerðina og stefnendur kynntu sér áðuren þau undirrituðu samninginn. Því máttu stefndu vera í góðri trú um að merkilandsins sem þau afsöluðu til stefnenda miðuðust við þau landamerki semtilgreind voru í lóðablaðinu frá árinu 2006 og vísað var til íkaupsamningnum/afsalinu. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið er ekkifallist á það með stefnendum að byggja eigi landmerki milli jarðanna Grásteinsog Fagurhóls á stofnskjali frá 8. nóvember 2003 og yfirlitsuppdrætti frá 2001,endurskoðuðum 2003, og víkja þar með til hliðar kaupsamningnum/afsalinu frá 25.mars 2009. Þá ráðast landamerki jarðanna ekki af hnitsettri teikningu/uppdrættií samþykktu deiliskipulagi fyrir Fagurhól, eins og dómkrafa stefnenda byggir á,en umrætt deiliskipulag létu stefnenda gera fyrir jörð sína án aðkomu stefndu.Með slíkri einhliða framsetningu á landamerkjum verða stefndu ekki svipt eignsinni eða landamerkjum breytt. Breytir þar engu um þó svo stefndu hafi ekkigert athugasemdir við skipulag fyrr en með bréfi 10. nóvember 2014 Í munnlegummálflutningi stefnenda var vikið að því að aðstæður hafi verið með þeim hættivið samningsgerðina að stefnendur hafi ekki átt annarra úrkosta en að skrifaundir samninginn og var á lögmanninum að skilja að hann væri að vísa tileinhvers konar blekkinga eða misneytingar við samningsgerðina. Þessu mótmæltustefndu sem of seint framkominni málsástæðu sem af þeim sökum kemur ekki til skoðunarí máli þessu. Að öllu framansögðuvirtu eru stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Í samræmi við kröfugerðstefndu og samkvæmt meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu 1.420.000krónur í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Stefndu, Magnús L. Sigurðsson og Ólafía K.Bjarnleifsdóttir, eru sýkn af öllum kröfum stefnenda, BjarnleifsBjarnleifssonar og Lilju G. Gunnarsdóttur, í máli þessu. Stefnendurgreiði stefndu samtals 1.420.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 375/2004
Ráðningarsamningur Aðilaskipti
B krafði F ehf. um vangoldin laun blaðamannsins G vegna starfa hans hjá Fréttablaðinu. Hafði blaðamaðurinn starfað hjá blaðinu þegar útgefandi þess var Fréttablaðið ehf. og gert við það ráðningarsamning. Það félag rataði hins vegar í mikla rekstrarerfiðleika og voru laun ekki greidd. F ehf. festi kaup á rekstri blaðsins, nafni, aðstöðu, vélum, tækjum og fleira. Samkvæmt kaupsamningnum tók F ehf. ekki að sér ábyrgð á ógreiddum launum annarra starfsmanna Fréttablaðsins en blaðburðarfólks. Hélt B því fram að F ehf. væri samkvæmt lögum nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum ábyrgt fyrir ógreiddum launum G, þrátt fyrir gagnstætt ákvæði kaupsamningsins, bæði fyrir gerð samningsins og eftir hann, fram til þess að hann gerði ráðningarsamning við F ehf. Í dómi Hæstaréttar þótti, með vísan til tilgangs kaupanna og þess að flestir starfsmannanna héldu áfram störfum, fullljóst að um aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002 hefði verið að ræða. Tekið var fram að ákvæði laganna fjölluðu um réttarstöðu starfsmanna en ekki um skuldir framseljanda og leiddu til þess að starfsmenn ynnu hjá framsalshafa eftir aðilaskiptin á sömu kjörum og áður. Var talið að réttur B til ógreiddra launa G fyrir aðilaskiptin yrði því ekki byggður á lögum nr. 72/2002. Hins vegar hefði F ehf. borið að virða ráðningarsamning hans við Fréttablaðið ehf. frá því kaupsamningur var gerður og fram til þess að við G var gerður nýr ráðningarsamningur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. september 2004. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til greiðslu 1.001.081 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 151.732 krónum frá 15. janúar 2002 til 15. apríl sama ár, af 283.400 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 513.650 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 658.324 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 1.001.081 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði 8. nóvember 2004. Krefst hann sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Í máli þessu krefur aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um vangoldin laun Garðars Arnar Úlfarssonar blaðamanns vegna starfa hans hjá Fréttablaðinu. Hefur Garðar Örn framselt kröfuna til stéttarfélags síns. Garðar Örn hóf störf hjá blaðinu um mánaðarmótin apríl/maí 2001, eða skömmu eftir að útgáfa þess hófst, og var gerður við hann sérstakur ráðningarsamningur. Útgefandi var þá Fréttablaðið ehf. Það félag rataði í mikla rekstrarerfiðleika um mitt ár 2002, sem leiddi til þess að laun blaðamanna og annarra starfsmanna voru ekki greidd. Vanskil þessi urðu til þess að Garðar Örn og aðrir blaðamenn lögðu niður vinnu 24. júní 2002. Samkomulag varð þó um að blaðið kæmi út daginn eftir, en síðan hætti Fréttablaðið ehf. að gefa blaðið út. Með kaupsamningi þann dag keyptu þeir Ragnar Tómasson og Gunnar Smári Egilsson rekstur blaðsins, nafn, aðstöðu, vélar, tæki og fleira, í umboði óstofnaðs hlutafélags, sem síðar varð gagnáfrýjandi, fyrir 15.000.000 krónur. Kaupverðið skyldi efna með greiðslu launa blaðbera Fréttablaðsins allt að sömu fjárhæð, en mismunur ganga til seljanda. Sérstaklega var tekið fram að kaupandi yfirtæki ekki aðrar skuldir eða kvaðir en sem beinlínis væru tilgreindar í samningnum, þar með ekki ógreidd laun starfsmanna, skatta og gjöld Fréttablaðsins ehf. Sérstakur afhendingardagur var ekki tiltekinn í samningnum, en hann var gerður með þeim fyrirvara að kaupendur hefðu frest til 3. júlí til þess að sannreyna, hvort þeim tækist að semja um prentun blaðsins og ljúka fjármögnun kaupanna. Samþykktir gagnáfrýjanda eru frá 2. júlí 2002, Garðar Örn gerði ráðningarsamning við gagnáfrýjanda 8. júlí og Fréttablaðið kom fyrst út á vegum gagnáfrýjanda 12. júlí 2002. Fréttablaðið ehf. var hins vegar úrskurðað gjaldþrota 22. nóvember 2002 og lýstu Garðar Örn og fleiri blaðamenn kröfum sínum í þrotabúið. Einnig settu þeir fram greiðslukröfu á hendur Ábyrgðasjóði launa vegna gjaldþrota, sem starfaði samkvæmt lögum nr. 53/1993 en starfar nú eftir lögum nr. 88/2003 um sama efni. Sjóðurinn hafnaði kröfu blaðamannanna með vísun til þess að beina ætti kröfum þeirra að gagnáfrýjanda og var af sjóðsins hálfu vitnað til 1. gr. laganna og 3. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Skiptastjóri í þrotabúi Fréttablaðsins ehf. neitaði jafnframt að samþykkja sölu reksturs Fréttablaðsins til gagnáfrýjanda og hótaði að láta reyna á riftun kaupsamningsins. Samkomulag náðist við skiptastjórann 14. janúar 2003 þess efnis að kaupverðið yrði hækkað í 25.000.000 krónur og héldi kaupsamningurinn fullu gildi sínu og var riftun hans afturkölluð. II. Aðila greinir ekki á um að með framangreindum kaupsamningi 25. júní 2002 tók gagnáfrýjandi ekki að sér ábyrgð á ógreiddum launum annarra starfsmanna Fréttablaðsins en blaðburðarfólks. Aðaláfrýjandi reisir hins vegar kröfu sína á lögum nr. 72/2002. Lög þessi voru sett til innleiðingar á tilskipun Evrópusambandsins nr. 2001/23/EB um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launamanna við slíkar aðstæður. Heldur aðaláfrýjandi því fram að samkvæmt lögunum sé gagnáfrýjandi, þrátt fyrir gagnstætt ákvæði kaupsamningsins, ábyrgur fyrir ógreiddum launum Garðars Arnar Úlfarssonar, bæði fyrir gerð samningsins og eftir hann, fram til þess að hann gerði ráðningarsamning við gagnáfrýjanda 8. júlí 2002. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 72/2002 gilda þau um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtæki eða hluta fyrirtækis innan Evrópska efnahagssvæðisins til annars vinnuveitanda á grundvelli framsals eða samruna. Aðilaskipti í skilningi laganna eru skilgreind í 4. tl. 1. mgr. 2. gr. með þeim hætti að um sé að ræða aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, það er skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 72/2002, er um skýringu á aðilaskiptum í skilningi tilskipunar nr. 2001/23/EB vitnað til túlkunar dómstóls Evrópubandalaganna á 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar í máli C-24/85 (Speijkers). Taldi dómstóllinn að um aðilaskipti væri að ræða í skilningi tilskipunarinnar héldi fyrirtækið einkennum sínum. Við mat á því átti að áliti dómstólsins meðal annars að líta til þess um hvers konar fyrirtæki væri að ræða, hvort áþreifanleg verðmæti væru seld og hvert væri verð óhlutbundinna verðmæta. Þá átti að líta til þess hvort meirihluti starfsmanna flyttist til nýja fyrirtækisins, hvort framsalshafi héldi viðskiptavinum framseljanda og hversu langur tími liði þar til starfsemi nýja fyrirtækisins gæti hafist. Meta ætti öll greind atriði heildstætt. Í athugasemdunum við frumvarpið var þess einnig getið að EFTA-dómstóllinn hefði litið eins á aðilaskiptin og lagt áherslu á það hvort rekstri væri haldið áfram með sambærilegum hætti. Rétt þykir að hafa framangreind atriði í huga þegar metið er hvort við kaup gagnáfrýjanda á rekstri Fréttablaðsins ehf. hafi verið um að ræða aðilaskipti í skilningi laganna. Áður hefur verið skýrt frá efni kaupsamningsins frá 25. júní 2002. Þegar efni hans er virt heildstætt verður að líta til þess að tilgangur kaupanna var að halda áfram útgáfu Fréttablaðsins. Í 1. tölublaði þess eftir eigendaskiptin sagði að það hæfi göngu sína að nýju eftir tveggja vikna hlé. Nýtt útgáfufélag byggi á reynslu starfsmanna og stuðningi sem lesendur og auglýsendur hafi sýnt blaðinu. Flestir starfsmanna hafi áður unnið fyrir Fréttablaðið og margir þeirra frá upphafi. Með framangreint í huga þykir fullljóst að um aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002 hafi verið að ræða. III. Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 er sett fram sú meginregla að réttindi og skyldur framseljanda samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi, sem fyrir hendi eru á þeim degi sem aðilaskipti eiga sér stað, færist yfir til framsalshafa. Þá er áréttað í 2. mgr. ákvæðisins að framsalshafi skuli virða áfram launakjör og starfsskilyrði samkvæmt kjarasamningi með sömu skilyrðum og giltu fyrir framseljanda. Á þessi regla að gilda þangað til gildistími kjarasamnings er liðinn, honum hefur verið sagt upp með löglegum hætti eða nýr kjarasamningur öðlast gildi eða kemur til framkvæmda. Framangreindar reglur gera ráð fyrir að réttarstaða starfsmanna breytist ekki fyrir það eitt að þeir fái nýjan vinnuveitanda í kjölfar aðilaskipta. Ákvæði þessi eru byggð á 4. gr. tilskipunar nr. 2001/23/EB. Fjalla þau um réttarstöðu starfsmanna en ekki um skuldir framseljanda og leiða til þess að starfsmenn vinna hjá framsalshafa eftir aðilaskiptin á sömu kjörum og áður. Réttur aðaláfrýjanda til ógreiddra launa Garðars Arnar Úlfarssonar fyrir aðilaskiptin verður því ekki byggður á lögum nr. 72/2002. Hins vegar bar gagnáfrýjanda að virða ráðningarsamning hans við Fréttablaðið ehf. frá því kaupsamningur 25. júní 2002 var gerður og fram til þess að við Garðar Örn var gerður nýr ráðningarsamningur 8. júlí sama ár. IV. Samkvæmt framanskráðu á aðaláfrýjandi fyrir hönd Garðars Arnar Úlfarssonar rétt á launum úr hendi gagnáfrýjanda fyrir það sem eftir lifði júní 2002 og svo til 8. júlí sama ár. Sundurliðun kröfu aðaláfrýjanda er rakin í héraðsdómi. Laun hans fyrir júní voru 230.250 krónur og því nema laun hans fyrir þá fimm daga, sem eftir voru mánaðarins þegar gagnáfrýjandi tók við rekstri Fréttablaðsins, 38.375 krónum. Laun hans frá 1. til 8. júlí námu samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjanda 59.419 krónum. Þá átti hann rétt á 10,17% orlofi af dæmdri launafjárhæð samkvæmt 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof eða 9.946 krónur. Samkvæmt kjarasamningi átti Garðar Örn jafnframt júlí- og desemberuppbót. Uppbætur þessar eru sérgreindar og gjaldfalla í greindum mánuðum. Fjárhæð þeirra er háð starfstíma en ekki greiðslu annarra launa. Ekki er fram komið að krafa aðaláfrýjanda hafi verið greidd að þessu leyti. Þessi hluti kröfunnar er því tekinn til greina og nemur júlíuppbótin 18.900 krónum en hlutfallsleg desemberuppbót 12.483 krónum. Aðrir hlutar kröfu aðaláfrýjanda eru skuld þrotabús Fréttablaðsins ehf. verði þeir staðreyndir. Samkvæmt þessu ber gagnáfrýjanda að greiða aðaláfrýjanda 139.123 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Frétt ehf., greiði aðaláfrýjanda, Blaðamannafélagi Íslands, 139.123 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 38.375 krónum frá 1. júlí 2002 til 1. ágúst sama ár, af 126.640 krónum frá þeim degi til 15. desember sama ár, en af 139.123 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2004. Málið var höfðað 26. janúar sl. og tekið til dóms 24. maí sl. Stefnandi er Blaðamannafélag Íslands, Síðumúla 23, Reykjavík. Stefndi er Frétt ehf., Skaftahlíð 24, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér skuld að fjárhæð 1.123.163 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 151.732 krónum frá 15. janúar 2002 til 15. apríl s.á., af 283.400 krónum frá þeim degi til 1. júlí s.á., af 513.650 krónum frá þeim degi til 15. júlí s.á., af 658.324 krónum frá þeim degi til 1. ágúst s.á. og af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Stefnandi kveðst í máli þessu krefja stefnda um vangoldin laun Garðars Arnar Úlfarssonar vegna starfa hans sem blaðamanns á Fréttablaðinu á árunum 2001 og 2002 en Garðar Örn hafi framselt kröfuna til stefnanda, stéttarfélags síns. Nánari málavexti kveður stefnandi vera þá að Garðar Örn hafi hafið störf hjá Frétta­blaðinu um mánaðamótin apríl/maí 2001, eða skömmu eftir að útgáfa þess hófst. Út­gefandi og rekstraraðili þess á þeim tíma var Fréttablaðið ehf. Það félag hafi lent í miklum rekstrarerfiðleikum á árinu 2002 sem meðal annars hafi leitt til þess að laun blaða­manna og annarra starfsmanna voru ekki greidd. Vanskilin hafi að lokum leitt til þess að stefnandi og aðrir blaðamenn hafi lagt niður vinnu 24. júní 2002. Stefndi hóf útgáfu Fréttablaðsins skömmu síðar og kom það út að nýju 12. júlí 2002. Stefnandi kveður Garðar Örn hafa haldið áfram störfum sem blaðamaður á Fréttablaðinu og ritaði hann undir ráðningarsamning við stefnda 8. júlí 2002. Útgáfa stefnda á Frétta­blaðinu hafi grundvallast á kaupsamningi frá 25. júní 2002, en samkvæmt honum hafi tveir menn, fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags, nú stefnda, keypt allan rekstur Frétta­blaðsins, þar með talið nafn, aðstöðu, vélar, tæki, hugbúnað og fleira sem þurfi til útgáfu dag­blaðs. Kaupverðið hafi verið greitt með því að greiða laun blaðbera Fréttablaðsins og sé tekið fram í samningnum að stefndi yfirtaki engar aðrar skuldir Fréttablaðsins ehf. Í máli þessu sækir stefnandi stefnda til greiðslu launa Garðars Arnar sem hann kveður vera í vanskilum. Nánar er krafan sundurliðuð svo að laun vegna júní 2002 séu að fjárhæð 230.250 krónur, laun vegna júlí 2002 að fjárhæð 59.419 krónur, árangurs­tengdar greiðslur samkvæmt ráðningarsamningi eru 428.074 krónur, vaktaálag vegna maí til desember 2001 að fjárhæð 152.000 krónur, greiðsla vegna tveggja skoðanakannana 10.000 krónur, júlíuppbót samkvæmt ákvæðum kjarasamnings 18.900 krónur, hlutfallsleg desember­uppbót samkvæmt ákvæðum kjarasamnings 12.483 krónur, uppsafnað orlof vegna tímabilsins maí til júlí 2002 89.955 krónur og uppsafnaður réttur til þriggja mánaða leyfis 122.082 krónur. Stefnandi kveður Fréttablaðið ehf. hafa verið úrskurðað gjaldþrota 2. nóvember 2002 og hafi Garðar Örn lýst kröfu í þrotabúið. Samhliða hafi verið sett fram greiðslukrafa á hendur Ábyrgðarsjóði launa. Enginn tölulegur ágreiningur hafi verið um kröfuna og hafi skipta­stjóri samþykkt hana. Ábyrgðarsjóður launa hafi hins vegar hafnað greiðslu á þeirri for­sendu að beina bæri kröfunni að stefnda og vísaði sjóðurinn í því sambandi til 1. gr. laga nr. 53/1993 um Ábyrgðarsjóð launa og 3. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfs­manna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Stefndi tekur fram í málavaxtalýsingu sinni að áður en kaupsamningurinn á milli Frétta­blaðsins ehf. og stefnda hafi verið undirritaður hafði fyrirsvarsmenn Fréttablaðsins ehf. reynt að selja rekstur þess í heilu lagi en enginn kaupandi fengist að honum. Frétta­blaðsins ehf. hafi því ekki beðið annað en gjaldþrot og því hafi forsvarsmenn þess ákveðið að selja úr félaginu tiltekin verðmæti, enda líklegra að finna kaupendur að þeim heldur en félaginu í heild sinni. Þá hafi fyrirsvarsmenn félagsins talið að verðmætin, sem síðan voru seld stefnda, yrðu að engu ef félagið færi í gjaldþrot en með sölunni hafi verið stefnt að því að hægt væri að gera upp skuldir við blaðburðarbörn og einnig að hefja á ný út­gáfu á dagblaði. Með áðurgreindum kaupsamningi hafi stefndi keypt tiltekin verðmæti af Fréttablaðinu ehf., það er nafn, aðstöðu, vélar og tæki til útgáfunnar og að auki hug­búnað og aðgang að bókhaldsgögnum. Einnig fylgdi í kaupunum útbúnaður sem keyptur hafði verið í nafni Póstflutninga ehf. Eingöngu hafi verið um að ræða kaup á ofan­greindum verðmætum og stefndi hafi ekki keypt fasteignir af Fréttablaðinu ehf. og þá hafi hann heldur ekki haldið viðskiptavinum þess. Tekur stefndi fram að ekki hafi verið um það að ræða að viðskiptasamningar, svo sem auglýsingasamningar, hafi færst yfir til stefnda. Þá hafi sérstaklega verið tekið fram í samningnum að engin kvöð væri um yfir­töku stefnda á samningum sem í gildi kynnu að vera milli Fréttablaðsins ehf. og við­semjenda þess, enda hafi stefndi ekki yfirtekið neina slíka samninga. Varðandi greiðslu stefnda á launum blaðburðarbarna tekur hann fram að þar eð hann hugðist ekki gefa út blað sem yrði til sölu heldur borið í hús þá hafi það verið algjör forsenda fyrir rekstri og út­gáfu blaðsins að gera upp við blaðbera til að þeir fengjust til þess að bera blaðið út áfram. Þá hafi einnig ráðið ákvörðun hans að hér var um börn að ræða og taldi hann ekki annað verjandi en að gera upp við þau. Stefndi kveðst hafa ráðið þó nokkra fyrri starfs­menn að blaðinu eftir að hann tók við rekstri þess og þar á meðal Garðar Örn. Stefnandi byggir kröfu sína á því að kaup stefnda á Fréttablaðinu af Fréttablaðinu ehf. hafi falið í sér aðilaskipti að rekstri blaðsins í skilningi ákvæða laga nr. 72/2002. Samkvæmt 3. grein laganna færist réttindi og skyldur framseljanda, Fréttablaðsins ehf., samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi sem fyrir hendi er á þeim degi sem aðila­skipti eiga sér stað, yfir til framsalshafa, stefnda, þar með talin launakjör og starfs­skilyrði samkvæmt kjarasamningi. Þegar aðilaskipti urðu að rekstri Fréttablaðsins hafi ráðn­ingarsamningur Garðars Arnar verið virkur og hafi hann haldið áfram störfum hjá stefnda í kjölfar aðilaskiptanna. Við aðilaskiptin hafi stefndi þannig yfirtekið skyldur Frétta­blaðsins ehf. til greiðslu launa en samningsákvæði á milli Fréttablaðsins ehf. og stefnda um hið gagnstæða hafi hvorki gildi að lögum gagnvart Garðari Erni sem starfs­manni stefnda né stefnanda. Krafa stefnanda hafi verið samþykkt af hálfu skiptastjóra þrota­bús Fréttablaðsins ehf. og sé hún þannig tölulega óumdeilanleg. Auk framangreindra laga vísar stefnandi, máli sínu til stuðnings, til meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttar svo og til ákvæða kjarasamnings. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að með kaupum hans á tilteknum verð­mætum af Fréttablaðnu ehf. hafi ekki orðið aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Aðila­skipti í skilningi laganna séu skilgreind í 4. tl. 2. gr. sem aðilaskipti á efnahagslegri ein­ingu, sem haldi einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verði í efna­hagslegum tilgangi. Stefndi byggir á því að hann hafi einungis keypt tiltekin verð­mæti af Fréttablaðinu ehf. en stefndi hafi alls ekki haldið einkennum Fréttablaðsins ehf., þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð séu í efnahagslegum tilgangi. Þvert á móti séu fyrir­tækin um margt ólík þó svo að grunneiningarnar séu svipaðar, enda verði ekki hjá því komist við rekstur dagblaðs. Lögin geri ráð fyrir því að aðilaskipti verði í fyrir­tækjum í þeim skilningi að nýr aðili verði ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækisins. Um slíkt hafi ekki verið að ræða þar sem stefndi hafi einungis keypt réttinn til að framleiða og gefa út vöruna sem Fréttablaðið ehf. hafði áður framleitt og gefið út. Rekstur stefnda sé frá­brugðinn rekstri Fréttablaðsins ehf., með öðru starfsfólki, á nýjum stað, og breytingum á blaðinu sjálfu. Þá bendir stefndi á að ekki hafi allir starfsmenn verið endurráðnir og yfir­stjórn blaðsins hafi verið breytt verulega. Í öðru lagi byggir stefndi á því að samkvæmt 3. gr. laganna færist skuldir ekki frá fram­seljanda til framsalshafa. Byggt er því að þetta ákvæði laganna verði ekki skýrt á annan veg en þann að efnislegt innihald ráðningarsamninga skuli virða, bæði hvað varði fjár­hæð launa, stöðugildi og fleira. Hins vegar kveði ekkert á um það í lögunum að launa­skuldir framseljanda, sem fyrir hendi séu á aðilaskiptadegi, skuli einnig flytjast til fram­salshafa og greiðast af honum. Hér sé um að ræða undantekningarákvæði sem túlka skuli þröngt og hefði því þurft að taka það sérstaklega fram í lögunum ef ætlunin hafi verið að launaskuldir framseljanda skyldu falla á herðar framsalshafa við aðilaskiptin. Í þriðja lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á 4. mgr. 3. gr. laganna, þ.e. að ákvæðið eigi ekki við um aðilaskipti að fyrirtækjum sem hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta. Vísar stefndi til þess að stöðu Fréttablaðsins ehf. megi jafna til stöðu þrotamanns þegar aðila­skiptin urðu, enda rekstrargrundvöllur þess félags ekki lengur til þegar stefndi keypti réttinn til að gefa út Fréttablaðið ásamt ýmsum öðrum verðmætum. Byggir stefndi á því að þarna sé um lögjöfnun að ræða frá 4. mgr. 3. gr. laganna. Enn fremur bendir stefndi á að eftir að Fréttablaðið ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta hafi hann greitt skiptastjóra þrota­búsins aukalega fjárhæð til að komast undan riftun kaupsamningsins við Frétta­blaðið ehf. Í fjórða lagi byggir stefndi á því að þegar aðilaskiptin urðu 25. júní 2002 hafi enginn gildur ráðningarsamningur verið á milli Fréttablaðsins ehf. og Garðars Arnar. Þetta sé vegna þess að daginn áður, eða þann 24. júní, hafi stefnandi lagt niður vinnu ásamt öðrum starfs­mönnum Fréttablaðsins ehf. og þar með rift ráðningarsamningnum. Í fimmta lagi byggir stefndi á því að stefnandi geti aðeins átt skaðabótakröfu á hendur sér, teljist stefndi hafa brotið gegn ákvæðum laga nr. 72/2002, sbr. 8. gr. þeirra. Stefnandi hafi hins vegar ekki rétt til þess að krefjast greiðslu skuldar á grundvelli lag­anna eins og gert sé í stefnu. Stefndi byggir á því og mótmælir því að stefnandi eigi rétt á árangurstengdum greiðslum, greiðslum fyrir vaktaálag og greiðslum vegna skoðanakannana. Bendir stefndi á að kröfuliðir þessir séu með öllu ósannaðir og engin gögn fyrirliggjandi sem rétt­læti að stefnanda verði dæmdar þessar fjárhæðir. Þá sé og ósannað að stefnandi eigi rétt á að fá þriggja mánaða leyfi eins og krafist er. Bendir stefndi á að stefnandi hafi sjálfur slitið ráðningarsamningi sínum og samkvæmt kjarasamningi falli niður réttur hans til leyfisins. Þá er og mótmælt kröfu um uppsafnað orlof og telur stefndi ósannað að stefnandi hafi ekki tekið orlof hjá Fréttablaðinu ehf. Með kaupsamningi 25. júní 2002 keyptu tveir menn, fyrir hönd óstofnaðs hluta­félags, er síðar varð stefndi, rekstur Fréttablaðsins af Fréttablaðinu ehf. Nánar tiltekið var hið selda samkvæmt samningnum: “Rekstur Fréttablaðsins, nafn, aðstaða, vélar og tæki sem til þarf við útgáfuna og til eru. Einnig fylgir með allur hugbúnaður og aðgangur að öllum bókhaldsgögnum sem að gagni geta komið, svo sem með upplýsingum um við­skipta­vini og einstaka rekstrarþætti Fréttablaðsins frá upphafi. Þá fylgir allur útbúnaður sem keyptur hefur verið í nafni Póstflutninga ehf. En verðmæti þeirra hluta er metið á kr. 1 milljón. Seljendur samþykkja að kaupendur megi ganga inn í hverja þá samninga sem í gildi kunna að vera á milli Fréttablaðsins og viðsemjenda þess (húsaleiga, fréttaþjónusta við visir.is o.s.frv.) og sem kaupendur hafa áhuga á að yfirtaka. Engin kvöð um slíka yfir­töku er þó á kaupendum. Ekkert af því sem Fréttablaðið á eða ræður yfir, og sem kaup­endum finnst að skipti máli að hafa aðgang að við áframhaldandi útgáfu blaðsins, skal haldið frá kaupendum á þeirri forsendu að það hafi ekki verið tilgreint í þessum minnis­atriðum/samningspunktum.” Það er meginmálsástæða stefnanda að með kaupum stefnda á Fréttablaðinu samkvæmt samningnum hafi orðið aðilaskipti að rekstri Fréttablaðsins í skilningi ákvæða laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Stefndi beri því ábyrgð á skuld Fréttablaðsins ehf. við Garðar Örn Úlfarsson, er unnið hafi sem blaða­maður hjá félaginu við útgáfu Fréttablaðsins. Samkvæmt 4. tl. 2. gr. laganna merkja aðilaskipti “aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efna­hagslegum tilgangi, hvort sem um er að ræða aðal- eða stoðstarfsemi.” Í tilvitnuðu samn­ingsákvæði kemur fram að stefndi keypti af Fréttablaðinu ehf. flest það sem þarf til að gefa út dagblað. Hann hélt útgáfunni áfram í þeirri mynd, sem hún hafði verið frá upphafi en hefur þróað blaðið og stækkað allt til dagsins í dag. Við aðalmeðferð kom fram að meginhluti starfsmanna Fréttablaðsins ehf., um 30 af u.þ.b. 45, fékk vinnu hjá stefnda. Yfirstjórn var að vísu breytt og fækkaði fólki þar, sömuleiðis mun enginn hafa verið endurráðinn á skrifstofu og aðeins einn í dreifingardeild, en það hafði engin áhrif á út­gáfu Fréttablaðsins. Með vísun til þessa er það niðurstaða dómsins að með kaupum stefnda á Fréttablaðinu af Fréttablaðinu ehf. hafi orðið aðilaskipti í skilningi tilvitnaðra laga. Ekki er fallist á að stutt hlé, sem varð á útgáfu Fréttablaðsins, breyti hér einhverju, enda var það ákvörðun stefnda að gera hlé á útgáfunni og að því loknu kom blaðið út í sama búningi og fyrr. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna færðust því réttindi og skyldur Frétta­blaðsins ehf. samkvæmt ráðningarsamningi Garðars Arnar Úlfarssonar yfir til stefnda 25. júní 2002. Þetta ákvæði ber að skýra samkvæmt hljóðan sinni og ber því stefnda að efna skyldur Fréttablaðsins ehf. samkvæmt ráðningarsamningnum við Garðar Örn, þar með talið að greiða það sem félagið kann að skulda samkvæmt samningnum. Í 4. mgr. 3. gr. laganna segir að ákvæði greinarinnar gildi ekki um aðilaskipti að fyrir­tækjum, sem tekin hafi verið til gjaldþrotaskipta. Eins og áður sagði urðu aðila­skiptin 25. júní 2002 en Fréttablaðið ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 22. nóvember sama ár og frestdagur við skiptin var 4. júlí. Hvernig svo sem fjárhagsstaða félagsins var við aðila­skiptin breytir hún ekki þeirri staðreynd að Fréttablaðið ehf. hafði ekki verið tekið til gjald­þrotaskipta þegar þau urðu og á því tilvitnað ákvæði laganna ekki við hér. Í gögnum málsins, þ.m.t. framburði vitna, kemur fram að starfsmenn Fréttablaðsins ehf. hafi lagt niður störf 24. júní 2002 vegna þess að þeim höfðu ekki verið greidd laun. Það hafi svo verið ákveðið þennan dag að ljúka vinnu við blað morgundagsins og bar annar þeirra er stóðu að félaginu, er síðar varð stefndi, að það hefði verið gert fyrir sín orð. Síðasta tölublað Fréttablaðsins á vegum Fréttablaðsins ehf. kom svo út 25. júní 2002 og lauk þar með útgáfusögu þess félags. Starfsmennirnir lögðu niður störf til að knýja á um greiðslu vangoldinna launa en það var ákvörðun Fréttablaðsins ehf. að hætta starf­semi. Með vísun til þessa er ekki fallist á það með stefnda að ráðningarsamningur hafi ekki verið í gildi á milli Garðars Arnar og stefnda þegar rekstri Fréttablaðsins ehf. lauk. Stefndi byggir á því að stefnandi geti aðeins átt skaðabótakröfu á hendur sér, sbr. 8. gr. laga nr. 72/2002, en ekki skuldakröfu. Í 8. gr. segir að vinnuveitandi, hvort heldur fram­seljandi eða framsalshafi, sem af ásettu ráði eða gáleysi brjóti gegn lögunum, sé skaða­bótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Í málinu sækir stefnandi stefnda til greiðslu launaskuldar og byggir þá kröfu á 1. mgr. 3. gr. laganna en heldur því ekki fram að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum þeirra. Þessi málsástæða stefnda á því ekki við og er henni hafnað. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefn­anda það sem stefndi kann að skulda honum vegna vinnu Garðars Arnar hjá Fréttablaðinu ehf. og kemur þessu næst hin tölulega kröfugerð til athugunar. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að kröfugerðin sé tölulega óumdeild vegna þess að skiptastjóri þrotabús Frétta­blaðsins ehf. hafi samþykkt hana þegar henni var lýst í bú þess. Á þetta verður ekki fallist. Hvergi í lögum er heimild til handa skiptastjórum til að binda, með aðgerðum sínum og yfirlýsingum tengdum skiptastjórn tiltekinna þrotabúa, aðra lögaðila en við­kom­andi þrotabú. Öll mótmæli stefnda við kröfugerð stefnanda komast því að við úr­lausn málsins. Í fyrsta lagi krefst stefnandi greiðslu launa Garðars Arnar fyrir júní og júlí 2002. Stefndi hefur ekki mótmælt þessum kröfulið sérstaklega, en hann ber sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi greitt launin. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi greitt þau og verður þessi liður því tekinn til greina. Í öðru lagi er krafist árangurstengdra greiðslna og vísar stefnandi til ákvæða ráðn­ing­ar­samnings Garðars Arnar og Fréttablaðsins ehf. Í samningnum segir að Garðar Örn eigi að fá árangurstengda greiðslu og er vísað til skýringa á fylgiblaði. Á því blaði segir að “Garðar Örn Úlfarsson þiggur árangurstengdar greiðslur í sérstökum bónusstokki lykil­manna á Fréttablaðinu. Alls eru 15 hlutir í stokknum; hlutur Garðars er 1 (hásetahlutur). Greitt er úr stokknum 15. apríl, 15. júlí, 15. október og 15. janúar og miðast greiðslan við aug­lýsingatekjur Fréttablaðsins í þá nýliðnum ársfjórðungi. Bónusstokkurinn er stig­vax­andi hlutfall af auglýsingatekjum blaðsins eins og sjá má í töflunni hér að neðan. Hlutfallið hækkar þegar hverju þrepi hefur verið náð.” Taflan, sem vitnað er til, virðist sett upp í dæmaskyni en af henni verður ekki ráðið hverjar hinar árangurstengdu greiðslur til Garðars Arnar hafi átt að vera á þeim tímabilum sem krafist er greiðslu fyrir. Engin önnur gögn hafa verið lögð fyrir dóminn um þetta, en byggt er á skjali frá þáverandi fjár­mála­stjóra Fréttablaðsins ehf. frá 2. ágúst 2002 um staðfestingu á skuldastöðu félagsins við annan mann, er átti inni árangurstengdar greiðslur hjá félaginu. Samkvæmt þessu fellst dómurinn á það með stefnda að krafa stefnanda um þessar greiðslur sé ósönnuð og verður stefndi sýknaður af henni. Í þriðja lagi er krafist greiðslu fyrir vaktaálag í maí – desember 2001. Um vakta­vinnu segir í kjarasamningi stefnanda og Samtaka atvinnulífsins að heimilt sé að taka hana upp samkvæmt samkomulagi á hverjum vinnustað. Skuli gerður samningur um það við hvern vinnuhóp, svo sem blaðamenn. Síðar í kjarasamningnum segir að sé unnið eftir vakta­fyrirkomulagi samkvæmt framangreindu skuli greiða álag. Hvorki af ráðn­ing­ar­samningi Garðars Arnar né öðrum gögnum málsins verður séð að hann hafi unnið vakta­vinnu og gegn mótmælum stefnda er ósannað að svo hafi verið. Stefndi verður því sýkn­aður af þessum kröfulið. Í fjórða lagi er krafist greiðslu vegna skoðanakannana. Engin gögn eru í málinu um þennan lið og er ósannað að stefnda beri að greiða hann. Stefndi verður því sýknaður af þessari kröfu. Í fimmta lagi er krafist greiðslu svonefndrar júlí- og desemberuppbótar. Hvoru­tveggja er í samræmi við ákvæði kjarasamnings og verður þessi kröfuliður því tekinn til greina. Þá krefst stefnandi greiðslu orlofs fyrir tímabilið maí til júlí 2002. Fyrir dómi bar Garðar Örn að hann hefði tekið sér sumarfrí í tvær vikur, sem hafi hafist 10. júlí, og ekki fengið greitt fyrir það tímabil frá stefnda. Það er stefnda að sanna að Garðari Erni hafi verið greitt orlof fyrir þann tíma sem krafist er greiðslu fyrir og einnig að í framangreindu orlofi hafi hann verið á launum og eigi því ekki rétt á frekari orlofsgreiðslum. Þetta hefur stefnda ekki tekist og verður því orðið við þessum kröfulið stefnanda. Krafa stefnanda um greiðslu fyrir þriggja mánaða leyfi er byggð á ákvæði kjara­samn­ings þar sem segir að blaðamenn, sem hafa unnið óslitið í 5 ár eða lengur hjá sama blaði, skuli, að loknu 5 ára starfi, fá þriggja mánaða frí á fullum launum. Garðar Örn hafði ekki unnið óslitið í 5 ár hjá Fréttablaðinu ehf. þegar rekstri þess lauk og hafði því ekki áunnið sér rétt til leyfis hjá félaginu samkvæmt þessu ákvæði kjarasamningsins. Stefndi verður því sýknaður af þessum kröfulið. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 411.007 krónur (230.250+59.419+18.900+12.483+89.955). Miðað við úrslit málsins skal fjár­hæðin bera dráttarvexti frá þingfestingardegi til greiðsludags eins og nánar greinir í dóms­orði. Þá skal stefndi greiða stefnanda 150.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Frétt ehf., greiði stefnanda, Blaðamannafélagi Íslands, 411.007 krónur með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. janúar 2004 til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 227/2005
Vinnuslys Sjómaður Laun Sjóveð
G, sem gegndi starfi yfirvélstjóra á skipinu M, varð óvinnufær í kjölfar slyss sem hann varð fyrir 4. september 2004 við störf sín um borð í M. Deildu aðilar um rétt G til launa eftir slysið, en Í hafði greitt G laun í samræmi við tilhögun á launagreiðslum til hans sumarið 2004. Í málinu lá fyrir að G var lögskráður sem yfirvélstjóri á M óslitið frá 7. júní til 6. september 2004, auk þess sem Í gerði ráð fyrir sjómannaafslætti við útreikning á staðgreiðslu opinberra gjalda af launum G á þessu tímabili. Var því talið að 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga gilti um rétt G til launa úr hendi Í í framhaldi af slysinu. Talið var að skýra yrði ákvæðið svo að sjómaður, sem yrði óvinnufær vegna slyss sem hann yrði fyrir í starfi sínu, ætti rétt til óskertra launa í allt að tvo mánuði án tillits til þess hvort ráðning hans í skiprúm hefði staðið þann tíma ef slysið hefði ekki borið að höndum og að þau laun ættu að vera sömu fjárhæðar og ef skipverjinn hefði gegnt sama starfi áfram á umræddu tímabili. Fallist var á kröfu G um greiðslu úr hendi Í, enda óumdeilt að fjárhæð hennar svaraði til þeirra launa sem yfirvélstjóri á skipinu M naut fyrstu tvo mánuðina eftir slys G, að frádregnu því, sem hann fékk greitt frá Í. Jafnframt var fallist á staðfestingu sjóveðréttur í M fyrir kröfum G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 399.602 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 91.958 krónum frá 23. september 2004 til 7. október sama ár, af 183.916 krónum frá þeim degi til 21. sama mánaðar, af 275.874 krónum frá þeim degi til 4. nóvember sama ár, af 367.832 krónum frá þeim degi til 18. sama mánaðar, en af 399.602 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá krefst hann þess að staðfestur verði sjóveðréttur í skipinu Mikael I, skipaskrárnúmer 7513, fyrir því, sem honum verði dæmt úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins hóf áfrýjandi, sem er vélstjóri að mennt, störf á vegum stefnda á árinu 1997 og var þá gerður skriflegur samningur um ráðningu hans. Nýir ráðningarsamningar voru gerðir árin 1998 og 2000, en samkvæmt þeim síðasta gegndi áfrýjandi starfi vélamanns. Eftir málatilbúnaði aðilanna virðist sem áfrýjandi hafi verið óslitið við störf hjá stefnda eða félögum á vegum hans frá 1997 þar til um haustið 2003, þegar áfrýjandi hóf nám til að afla sér skipstjórnarréttinda. Samkvæmt aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi leit hann svo á að hann hafi þá fengið leyfi frá störfum til að ganga í skóla. Fyrir liggur að áfrýjandi vann hjá stefnda á tímabilinu frá 29. desember 2003 til 25. janúar 2004 og hóf síðan vinnu 17. maí 2004 í járnsmiðju og á vélaverkstæði stefnda. Í byrjun júní 2004 lét af störfum yfirvélstjóri á Mikael I, sem samkvæmt gögnum málsins er prammi í eigu stefnda, 292 brúttótonn að stærð með 375 kW vél, en skipið mun aðallega hafa verið notað til að flytja efni við dýpkunarframkvæmdir. Áfrýjanda var þá falið þetta starf, en því hafði hann áður gegnt um þó nokkurn tíma 2002 og 2003 og um skeið á árinu 2001. Eftir málatilbúnaði aðilanna ber þeim ekki saman um hversu stór hluti þetta var af heildarstörfum áfrýjanda hjá stefnda sumarið 2004. Áfrýjandi varð fyrir slysi 4. september 2004 við störf sín um borð í Mikael I og varð óvinnufær af þeim sökum. Áður en þetta gerðist hafði verið afráðið að stefndi tæki að sér verk við dýpkunarframkvæmdir í Bolungarvík, þar sem skipið yrði notað. Hafði þá komið til tals hvort áfrýjandi yrði þar við störf, en fyrir lá að hann hygðist halda áfram námi um haustið. Fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að bundið hafi verið fastmælum milli sín og nafngreinds yfirmanns hjá stefnda að hann myndi starfa við verkið í Bolungarvík, en að mestu hefði hann getað lagt stund á nám sitt án skólasóknar. Í vitnaskýrslu, sem sá starfsmaður stefnda gaf fyrir héraðsdómi, kom á hinn bóginn fram að hann hafi tjáð áfrýjanda að ekki gæti orðið af þessum störfum vegna skólasóknar hans, þótt hún yrði lítil. Fékk þetta jafnframt nokkurn stuðning í vætti annars starfsmanns stefnda. Eftir fyrrnefnt slys fékk áfrýjandi greidd laun frá stefnda allt til 6. febrúar 2005. Við útreikning þeirra var tekið mið af þeirri tilhögun, sem verið hafði á launagreiðslum til áfrýjanda sumarið 2004. Áfrýjandi telur á hinn bóginn að vegna ákvæða 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hafi hann átt rétt á að fá í tvo mánuði eftir slysið sömu laun og hann hefði notið sem yfirvélstjóri á Mikael I, þar á meðal fyrir vinnu við áðurgreint verk stefnda í Bolungarvík, en vegna vinnutíma þar og fyrirkomulags á vöktum hefðu þau orðið verulega hærri en verið hafði sumarið 2004. Óumdeilt er að mismunurinn á þeim launum og því, sem stefndi greiddi áfrýjanda eftir slysið, nemi þeirri fjárhæð, sem hann krefst í málinu. II. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi var lögskráður sem yfirvélstjóri á skipinu Mikael I óslitið frá 7. júní til 6. september 2004. Auk þess gerði stefndi ráð fyrir sjómannaafslætti samkvæmt þágildandi reglum B. liðar 67. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt við útreikning á staðgreiðslu opinberra gjalda af launum áfrýjanda á þessu tímabili. Að virtu þessu og fyrirmælum 5. gr. laga nr. 43/1987 um lögskráningu sjómanna er ekki unnt að fallast á með stefnda að líta megi á vinnu áfrýjanda á skipinu sem tilfallandi störf á efnisflutningabát í verkefnatengdu hlutverki, sem ekki verði jafnað við venjuleg störf sjómanna. Gilda því reglur 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga um rétt áfrýjanda til launa úr hendi stefnda í framhaldi af slysinu 4. september 2004. Það ákvæði verður að skýra svo að það veiti sjómanni, sem verður óvinnufær vegna slyss sem hann verður fyrir í starfi sínu, rétt til óskertra launa í allt að tvo mánuði án tillits til þess hvort ráðning hans í skiprúm hefði staðið þann tíma ef slysið hefði ekki borið að höndum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 22. janúar 1985 í máli nr. 12/1983, sem birtur er í dómasafni 1985, bls. 43. Þau laun skulu vera sömu fjárhæðar og ef skipverjinn hefði gegnt sama starfi áfram á umræddu tímabili, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1. desember 1994 í máli nr. 4/1993, sem birtur er í dómasafni 1994, bls. 2521. Sem fyrr segir er óumdeilt að fjárhæðin, sem áfrýjandi krefst í málinu, svari til þeirra launa, sem yfirvélstjóri á Mikael I naut fyrstu tvo mánuðina eftir slys áfrýjanda, að frádregnu því, sem hann fékk greitt frá stefnda. Verður krafa áfrýjanda því tekin að fullu til greina og staðfestur sjóveðréttur í fyrrnefndu skipi fyrir henni og dæmdum málskostnaði. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Ístak hf., greiði áfrýjanda, Guðmundi Páli Ólafssyni, 399.602 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 91.958 krónum frá 23. september 2004 til 7. október sama ár, af 183.916 krónum frá þeim degi til 21. sama mánaðar, af 275.874 krónum frá þeim degi til 4. nóvember sama ár, af 367.832 krónum frá þeim degi til 18. sama mánaðar, en af 399.602 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Staðfestur er sjóveðréttur fyrir framangreindu í skipinu Mikael I, skipaskrárnúmer 7513. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 15. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Guðmundi Páli Ólafssyni, Háfi I, Hellu gegn Ístaki hf., Engjateigi 7, 105 Reykjavík, með stefnu birtri 6. desember 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 399.602 krónur með dráttarvöxtum af 91.958 krónum frá 23. september 2004 til 7. október s.á., en af 183.916 krónum frá þeim degi til 21. október s.á., en af 275.874 krónum frá þeim degi til 4. nóvember s.á., en af 367.832 krónum frá þeim degi til 18. nóvember s.á., en af 399.602 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er krafist málskostnaðar að skaðlausu í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning, að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Þá er krafist viðurkenningar sjóveðréttar í Mikael I (7513) til tryggingar öllum dæmdum kröfum. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda og krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara krefst stefnda þess, að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. I. Málavextir. Í apríl 1997 réð stefnandi sig fyrst til stefnda sem vinnuvélastjórnandi á gröfu. Hann hefur síðan unnið margvísleg störf víðsvegar um landið á vegum stefnda, aðallega í jarðvinnuverkefnum svo sem vegagerð og álíka verkefnum. Þá hefur hann einnig stundað nám við Stýrimannaskóla Íslands. Hefur hann gert hvoru tveggja með hléum. Seinni ár hefur stefnandi ásamt öðrum störfum unnið á gröfu á dýpkunarprammanum Gretti, ásamt því að vera vélstjóri á efnisflutningaskipinu Mikael I. Í ágúst 2003 hætti stefnandi störfum hjá stefnda og fór í áframhaldandi nám við Stýrimannaskólann. Stefnandi vann um jólaleytið það ár við afleysingar á gröfu sem er á dýpkunarprammanum Gretti. Í apríl 2004 sóttist stefnandi eftir sumarvinnu á vélaverkstæði stefnda í Reykjavík. Stefndi hafði ekki þörf fyrir sumarmann á vélaverkstæði, en vantaði starfsmann á járnsmíðaverkstæði. Stefnandi var ráðinn á járnsmíðaverkstæði stefnanda, þar sem hann hóf störf í maí 2004. Hinn 4. september 2004 var Mikael I staðsettur skammt norðan við Akurey, á leið frá Njarðvíkurhöfn að Vogabakka í Sundahöfn. Pramminn var undirmannaður og voru einungis stefnandi og skipstjóri um borð. Vegna mikillar skipaumferðar var stefnanda nauðsynlegt að stíga upp á vinnuskúr, sem verið var að flytja á prammanum, svo hann gæti sagt skipstjóranum til leiðar og beint honum frá aðkomandi skipum. Meðan á þessum leiðbeiningum stefnanda stóð, féll hann niður af skúrnum og hlaut höfuð- og fótameiðsl, átta rifbein brotnuðu í baki stefnanda, auk annarra meiðsla. Stefnandi hefur verið óvinnufær frá slysdegi og verður það áfram um sinn. Stefnandi telur að hann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í slysinu. Eftir að stefnandi slasaðist voru honum greidd laun sem voru miðuð við ráðningu hans hjá járnsmiðju stefnda. Að jafnaði eru þar daglega unnar 8 klst. í dagvinnu og 1,5 klst. í yfirvinnu. Stefnanda fékk greitt miðað við 8. klst. dagvinnu og 2 klst. yfirvinnu á dag. Stefnandi telur sig aftur á móti eiga að fá laun miðað við vinnufyrirkomulagið á Bolungarvík, þar sem Mikael I var ásamt áhöfn við vinnu. Vinnufyrirkomulagið fyrir vestan var þannig, að unnið var í þrettán tíma á dag í tíu daga samfleytt, en svo var tekið frí í fjóra daga. Stefnandi telur því að greiða eigi átta tíma í dagvinnu og fimm tíma í yfirvinnu fyrir virku dagana mánudag – föstudag, en alla tíma í yfirvinnu laugardag – sunnudag. Stefnandi telur vangreidd laun vera 399.602 krónur. Um sama tímakaup er að ræða á járnsmíðaverkstæðinu og á prammanum og varðar krafan einungis fleiri unnar stundir fyrir vestan. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Stefnandi leitaði til skrifstofu stefnda og óskaði eftir leiðréttingu á launum sínum. Starfsmaður stefnda, Erlingur Þorláksson tæknifræðingur, hafnaði leiðréttingu. Á fundi 12. nóvember 2004, með framkvæmdastjóra stefnda, ítrekaði stefnandi kröfur sínar. Afstaða stefnda var óbreytt og var mál þetta því höfðað. II. Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir á því, að samkvæmt lögum og kjarasamningum eigi hann rétt til óskertra veikindalauna í tvo mánuði frá því að slysið átti sér stað. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem vísað er til í kjarasamningi Vélstjórafélags Íslands og Samtaka atvinnulífsins, kemur fram að verði skipverji óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur skuli hann eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd, svo lengi sem hann er óvinnufær af framangreindum ástæðum, þó ekki lengur en tvo mánuði. Stefnandi bendir á, að ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hafi verið tekið upp óbreytt frá 18. gr. eldri sjómannalaga, sbr. breytingar á ákvæðinu með 1. gr. laga nr. 49/1980. Hafi framangreint ákvæði verið skýrt svo, að hinn slasaði skuli halda hlut/kaupi í tvo mánuði sem honum hefði borið, hefði hann gegnt áfram þeirri stöðu sem hann hafði á skipinu. Stefnandi telji það engu skipta þótt vist hans hefði átt að ljúka fyrir lok framangreinds tíma. Hann telji ljóst, að rangar fullyrðingar stefnda, um að stefnandi hefði ekki átt að fylgja prammanum vestur á firði, breyti engu í þessu sambandi. Stefnandi telur það óumdeilt, að hann hafi verið að fullu óvinnufær vegna slyssins frá 4. september 2004 og sé það enn. Óumdeilt sé, að hann var í ráðningarsambandi við stefnda þegar slysið varð og óumdeilt sé að hann gegndi stöðu yfirvélstjóra á Mikael I á þeim tíma, eins og lögskráningarvottorð bera með sér. Stefnandi telji sig því eiga rétt á svokölluðum staðgengilslaunum í tvo mánuði, þ.e. þeim launum sem hann hefði haft, hefði hann ekki slasast og unnið áfram sem vélstjóri á prammanum. Varðandi lagarök vísar stefnandi til sjómannalaga nr. 35/1985, einkum 1. mgr. 36. gr. laganna. Einnig til kjarasamnings milli Vélstjórafélags Íslands og Samtaka atvinnulífsins, einkum 14. kafla samningsins. Jafnframt er vísað til Hrd. 1985:43 og Hrd.1985:1360 og hæstaréttarmálanna nr. 265-266/2003. Einnig er vísað til meginreglu vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Einnig ákvæða orlofslaga nr. 30/1987 og laga nr. 55/1980. Um dráttarvexti vísast til ákvæða III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og ofangreinds kjarasamnings. Um málskostnað vísast til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Um sjóveð vísast til 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. III. Málsástæður stefnda. Sýknukrafa stefnda er byggð á því, að þó að slysið hefði ekki átt sér stað hefði það ekki komið til að stefnandi hefði farið á vegum stefnda til Bolungarvíkur. Stefnandi var skráður í Stýrimannaskóla Íslands á þeim tíma sem vinna við verkefnið í Bolungarvík átti að fara fram. Stefndi telur það styðja það að af hans hálfu hafi ekki komið til álita að ráða stefnanda til starfa við dýpkunarframkvæmdirnar í Bolungarvík. Stefnandi eigi því á engum tíma rétt til þeirra launa sem hann krefst að greiðsla slysakaups sé miðuð við. Stefndi bendir einnig á að á sama tíma og stefnandi hafi verið lögskráður á Mikael I hafi hann sinnt störfum sem ekki tengdust störfum hans sem vélstjóri á efnisflutningaskipi. Stefndi byggir sýknukröfu sína á meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Krafa stefndu um málskostnað er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr., báðar greinar í lögum nr. 91/1991. IV. Skýrslur fyrir dómi. Í skýrslu Erlings Þorlákssonar, tæknifræðings hjá stefnda, kom fram að hann réð stefnanda til vinnu í maí 2004. Vitnið segir að stefnandi hafi lagt mikla áherslu á að fá vinnu á verkstæði, vegna náms hans. Hann hafi þó einnig verið í vinnu á Mikael I eftir því sem þurfti. Hann sagði að þegar verkið í Bolungarvík hafi komið upp hafi fyrst verið leitað innan fyrirtækisins og einir fjórir komið til greina, þ.á m. stefnandi. Einnig hafi verið kannað með heimamenn. Þegar upp hafi komið að stefnandi yrði við nám í Reykjavík hafi hann ekki lengur komið til greina. Það hafi ekki hentað því vaktakerfi sem unnið var eftir í Bolungarvík. Vitninu er ekki kunnugt um að stefnanda hafi verið lofað starfi í Bolungarvík. Heimamenn í Bolungarvík hafi síðan verið ráðnir í verkið og hafi það verið hagstætt fyrir stefnda, því þá hafi ekki komið til kostnaður vegna uppihalds eða ferðalaga. Vitnið segir að ólíklegt sé að stefnandi hefði verið ráðinn til verksins hefði hann ekki slasast. Í skýrslu Kristins Þormar skipstjóra kom fram að hann vissi ekki hvort stefnandi hafi óskað eftir því að fara vestur en það hafi verið í umræðunni á vinnustaðnum. Hann kvaðst ekki hafa verið vitni að samtali stefnanda og Ólafs Gíslasonar. Í skýrslu Ólafs Gíslasonar, verkfræðings stefnda, kom fram að hann annaðist ráðningu manna í dýpkunarverkefnið í Bolungarvík og þurfti að ráða vélstjóra á Mikael I. Hann talaði við þrjá menn sem unnu hjá stefnda vegna starfsins og meðal annars stefnanda. Stefnandi kvaðst vera búinn að skrá sig í skóla í Reykjavík og þyrfti að sækja þar ákveðin námskeið sem hann gæti ekki sleppt og á mánudögum væri eitthvert áríðandi námskeið, sem hann þyrfti að sækja. Honum var tjáð, að það passaði ekki vinnufyrirkomulaginu hjá þeim. Vitnið segist hafa spurt Einar Gíslason, hvort einhver gæti leyst stefnanda af og taldi Einar að ekki væri hægt að leysa hann af alla mánudaga. Vitnið kveðst hafa sagt stefnanda, að þetta starf gengi ekki upp fyrir hann. Hann segir að aðeins hafi verið um þreifingar að ræða við þessa þrjá menn. Síðan hafi heimamenn verið ráðnir í verkið. Í skýrslu Einars Gíslasonar, vélvirkja hjá stefnda, kom fram, að hann vissi að stefnandi hefði haft áhuga á að fara vestur og að þeir Ólafur Gíslason hefðu rætt saman, því hann hafi verið spurður álits um afleysingar vegna náms stefnanda. Hann kveðst ekki hafa verið vitni af samtali stefnanda og Ólafs. V. Forsendur og niðurstaða. Meginágreiningur málsins varðar það, hvort stefnanda hafi staðið til boða að starfa við dýpkunarframkvæmdirnar á Bolungarvík og þar með að slysalaun hans tækju mið af launum þeim er þar voru greidd, en ekki þeim launum sem hann hafði fyrir starf sitt á járnsmíðaverkstæðinu, eins og uppgjör stefnda við stefnanda er. Hér er fyrst að líta til þess, að stefnandi stundaði nám við Stýrimannaskóla Íslands og var ráðinn um vorið á járnsmíðaverkstæði stefnda. Þar sinnti hans ýmsum störfum sem ekki tengdust störfum hans sem vélstjóri á Mikael I. Meðal annars sáu þeir um ýmislegt viðhald á prammanum. Í framburði Ólafs Gíslasonar, verkfræðings og staðarstjóra með dýpkunarframkvæmdunum á Bolungarvík, kom fram, að þreifingar hafi verið innan fyrirtækisins um það hvaða vélstjórar yrðu fengnir til að fara vestur. Hann hafi talað við þrjá menn innan fyrirtækisins í því skyni, þar á meðal stefnanda. Ólafur fullyrðir fyrir dómi, að stefnandi hafi ekki komið til greina til starfsins og hann hafi tjáð honum það strax. Í framburði Erlings Þorlákssonar tæknifræðings kom fram, að heimamenn á Bolungarvík hefðu verið ráðnir til verksins og hefði það verið fjárhagslega hagstæðast fyrir stefnda. Það að stefnandi hafi ekki komið til greina í starfið á Bolungarvík, fær einnig stoð í gögnum málsins, en það liggur fyrir að stefnandi ætlaði að ljúka námi sínu við Stýrimannaskólann, en hann sá fyrir enda þess. Með vísan til alls framanritaðs lítur dómurinn svo á, að ósannað sé að stefnanda hafi staðið til boða að fylgja Mikael I til Bolungarvíkur og fá vinnu þar við dýpkunarframkvæmdirnar. Því eigi stefnandi ekki rétt til þeirra launa sem hann krefur um í málinu. Við aðalmeðferð málsins var byggt á því af hálfu stefnanda, að ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við hann og því hefði stefndi ekki fullnægt skilyrðum 6. gr. sjómannalaganna nr. 35/1985 og ætti stefndi að bera hallann af, hvað sönnun um efni og ráðningartíma varðaði. Af hálfu stefnda var þessari nýju málsástæðu ekki mótmælt. Eins og að framan greinir hefur stefnandi verið við störf hjá stefnda meira og minna frá árinu 1997. Ráðningarsamningur við stefnanda frá 26. ágúst 2000 liggur fyrir í málinu og fyrir dómi sagði stefnandi að hann liti svo á, að sá samningur væri í gildi og hann hefði einungis fengið leyfi frá vinnu til að stunda nám sitt. Um vorið fór stefnandi til vinnu á járnsmíðaverkstæði stefnda. Í ljósi þessa lítur dómurinn svo á að tilvitnun til 6. gr. sjómannalaganna nr. 35/1935 eigi ekki við. Með vísan til framanritaðs ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Jónas Þór Jónasson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Ólafur Arinbjörn Sigurðsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Ístak hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Páls Ólafssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 410/2015
Fasteign Byggingarleyfi Kaupsamningur Skaðabætur Framsal Aðildarskortur
Með samningi í mars 2007 keypti F ehf. af Skipulagssjóði R nánar tilgreindar húseignir við Hverfisgötu og Laugaveg í Reykjavík. Markmið F ehf. með kaupunum var að reisa nýjar byggingar á svonefndum Hljómalindarreit en samkvæmt samningnum var miðað við að nýtingarhlutfall reitsins yrði 3,5. Síðar kom í ljós að R væri ekki reiðubúinn til að samþykkja svo hátt nýtingarhlutfall á reitnum. Með samningi í nóvember 2011 keypti L ehf. af F ehf. nánar greindar eignir félagsins á byggingarreitnum og samkvæmt 6. gr. samningsins tók L ehf. yfir „öll réttindi og allar skyldur seljanda“ samkvæmt kaupsamningnum frá mars 2007. Í mars 2012 framseldi F ehf. H ehf. skaðabótakröfur sínar á hendur R vegna vanefnda á þeim samningi. Á grundvelli framsalsins höfðaði H ehf. mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu R sökum þess að F ehf. hefði ekki fengið að byggja miðað við nýtingarhlutfallið 3,5. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 6. gr. samningsins frá nóvember 2011 hefði verið ofaukið ef samningurinn hefði einungis átt að leiða til yfirfærslu eignarréttinda að fasteignum. Yrði því að líta svo á að með ákvæðinu hefðu jafnframt orðið aðilaskipti að sérhverjum öðrum réttindum og skyldum F ehf. samkvæmt kaupsamningnum frá mars 2007, þar á meðal réttindum félagsins á grundvelli skuldbindingar R til að veita því byggingarrétt á reitnum með tilteknu nýtingarhlutfalli og skyldu þess til að greiða eftirstöðvar kaupverðs. Réttur til að leita skaðabóta sem úrræði vegna vanefndar á samningi væri þáttur í réttindum samkvæmt honum. Vegna vanheimildar F ehf. til framsalsins í mars 2012 væri H ehf. ekki réttur aðili til að hafa uppi þá dómkröfu sem hann hafði gert í málinu. Var R því sýknaður af henni, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2015. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. ISamkvæmt gögnum málsins gerði Festar ehf. samning 15. mars 2007 við SkipulagssjóðReykjavíkurborgar um kaup á átta fasteignum við Laugaveg og Hverfisgötu íReykjavík, sem allar eru á reit á milli Laugavegar, Smiðjustígs, Hverfisgötu ogKlapparstígs, en áður hafði félagið eignast nokkrar aðrar fasteignir á reitnum.Í kaupsamningnum sagði meðal annars: „Eru viðskipti þessi tilkomin vegna óskaog hvatningar kaupanda um að sameina lóðir á þessum byggingarreit og vísast tilallra gagna um samskipti seljanda og kaupanda við undirbúning viðskiptanna þvítil skýringar. Er allt það, sem gert hefur verið með viðskiptum þessum til aðtryggja kaupanda nýtingu eignanna í samræmi við ásættanlegar óskir hans umbreytta nýtingu eignanna.“ Kaupverð var ákveðið 400.000.000 krónur, en þar afátti Festar ehf. að greiða 100.000.000 krónur við undirritun samningsins,150.000.000 krónur þegar „nýtt deiliskipulag byggingarreitsins hefur veriðstaðfest“ og aftur sömu fjárhæð þegar „byggingarnefndarteikningar hljótasamþykki“. Um kaupverðið sagði að öðru leyti eftirfarandi: „Kaupverð er miðaðvið að á framangreindum lóðum sem og þeim lóðum sem kaupandi mun taka tiluppbyggingar í heild verði nýtingarhlutfall 3,5. Aukist byggingarmagn skalkaupandi greiða kr. 40.000,- fyrir hvern fermetra umfram framangreindaviðmiðun. Uppgjör vegna þessa ákvæðis verður innt af hendi um leið ogbyggingarnefndarteikningar liggja fyrir og þær samþykktar af skipulags- ogbyggingaryfirvöldum.“ Óumdeilt er að félagið hafi staðið skil á fyrstugreiðslunni, sem samið var um, en ekki hinum tveimur.Samkvæmt gögnum málsins leitaði Festar ehf. í framhaldi af kaupunum eftirtillögum frá þremur arkitektastofum um uppbyggingu á reitnum, þar á meðal umnýtt deiliskipulag til að koma í stað gildandi skipulags frá 13. apríl 2004, enjafnframt þessu mun félagið hafa keypt fleiri fasteignir á reitnum. Tillögur umþessa uppbyggingu munu fyrst hafa verið kynntar áfrýjanda 26. nóvember 2007, enFestar ehf. ákveðið í febrúar 2008 að velja eina þeirra til frekari þróunar. Einsog ítarlega er rakið í hinum áfrýjaða dómi felldi áfrýjandi sig ekki viðtillögurnar, sem félagið hafði kynnt, meðal annars vegna umfangs nýrra byggingasem þar var gert ráð fyrir, en af gögnum málsins verður séð að skiptar skoðanirhafi einnig verið um hvernig reikna ætti út nýtingarhlutfall lóða á reitnum. Þegará leið virðist áfrýjandi jafnframt hafa tekið til frekari athugunar hversu háttnýtingarhlutfall lóðanna ætti að verða, en í umsögn skipulags- ogbyggingarsviðs hans 27. október 2010 sagði meðal annars: „Forsenda fyrirtillögu Festa ehf. er samningur sem gerður var á milli Festa ehf. ogSkipulagssjóðs Reykjavíkur ... um kaup á húseignum á reitnum. Í samningnum varskrifað undir og bundin föst nýtingarhlutfallstalan 3,5, sem síðan stýrir mjöggerð tillögunnar. Umrætt nýtingarhlutfall orsakar mjög breytta og miklasamfellda byggð sem er í stærri mælikvarða en almennt er að finna ímiðborginni. Þessi þáttur og breytt viðhorf til skipulags í miðbænum hefurorðið til þess að umfjöllun um málið hefur tekið langan tíma ... Lagt er til aðdraga úr byggingarmagni til að fella fyrirhugaða byggð að ríkjandi mælikvarðamiðborgarinnar ... Við þessa breytingu fækkar heildarfermetrum u.þ.b. um 2370 m2 og nýtingarhlutfall fer úr 3,5 í2,9. Nýtingarhlutfall í gildandi deiliskipulagi er um 2,6.“Ekki náðist samkomulag um uppbyggingu á reitnum og fór svo að Landsbankinnhf. krafðist fullnustu á lánum sem veitthöfðu verið Festum ehf. vegna þessa verkefnis. Af þeim sökum gerði Festar ehf.kaupsamning 28. nóvember 2011 við Laugavegsreiti ehf., sem mun hafa verið íeigu Regins ehf., dótturfélags Landsbankans hf., um allar fasteignir Festa ehf.á reitnum, 24 talsins. Keypti Laugavegsreitir ehf. þessar fasteignir fyrir657.700.000 krónur og átti að verja kaupverðinu að hluta til greiðslu krafna,sem nutu lögveðréttar í fasteignunum, en að öðru leyti til greiðslu inn áskuldir Festa ehf. við bankann. Í 6. grein samningsins, sem bar fyrirsögnina:„Kaupsamningur seljanda við Skipulagssjóð Reykjavíkur“, sagði meðal annars:„Kaupandi yfirtekur öll réttindi og allar skyldur seljanda samkvæmtkaupsamningi, dagsettum 15. mars 2007, við Skipulagssjóð Reykjavíkur ... umfasteignirnar nr. 30, 32, 32A, 32B og 34 við Hverfisgötu og nr. 19 og 19B viðLaugaveg í Reykjavík, ásamt hlutdeild í lóð og lóðarréttindum sem fylgjabakhúsinu að Laugavegi 17.“ Í framhaldi af þessum kaupum var borin upp tillaga8. desember 2011 í borgarráði áfrýjanda, sem virðist síðan hafa verið lögð tilgrundvallar samkomulagi milli hans og Laugavegsreita ehf. 18. janúar 2012, enþar sagði meðal annars: „Forsenda fyrir gerð samkomulags þessa er aðReykjavíkurborg fellur við undirritun samkomulagsins frá eftirstöðvum kaupverðsað fjárhæð 300 mkr. skv. kaupsamningi dags. 15. mars 2007 ... enda fallaLaugavegsreitir ehf. ... á móti frá kröfu um að heimilt nýtingarhlutfall áreitnum verði 3,5, sbr. ákvæði þar að lútandi í sama kaupsamningi, sem oghverri þeirri fjárkröfu sem Festar ehf., sem Laugavegsreitir ehf. leiða réttsinn af, kunna að hafa eignast á hendur Reykjavíkurborg vegnaskipulagsreitsins.“ Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns Laugavegsreita ehf.fyrir héraðsdómi hafði félagið bundið þetta fastmælum við áfrýjanda áður enkaupsamningurinn var gerður 28. nóvember 2011.Festar ehf. gaf út yfirlýsingu 23. mars 2012 um framsal til stefnda, semþá bar heitið HGS ráðgjöf ehf., á skaðabótakröfum „á hendur Reykjavíkurborgog/eða Skipulagssjóði Reykjavíkurborgar vegna vanefnda á kaupsamningi frá 15.mars 2007 milli Festa ehf. og Skipulagssjóðs Reykjavíkurborgar um kaup Festaehf. á nánar tilgreindum fasteignum við Hverfisgötu og Laugaveg í Reykjavík ogvegna skipulagsákvarðana varðandi svonefndan Hljómalindarreit í Reykjavík.“ Einsog nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi kom síðan upp ágreiningur um hver ættihugsanlega kröfu af þessu tilefni við gerð afsala áfrýjanda til Festa ehf. ogþess félags til Laugavegsreita ehf. 16. apríl 2012, en þar gerði Festar ehf. áskilnaðum að ekkert afsal fælist í þeim ráðstöfunum á kröfum eða réttindum, semfélagið kynni „að eiga á hendur Reykjavíkurborg vegna fyrri samskipta, svo semí tengslum við Hljómalindarreit í miðbæ Reykjavíkur og skipulagsákvarðanirtengdar honum.“Bú Festa ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 14. september 2012. Viðskiptin ákvað þrotabúið að leita hvorki riftunar á fyrrgreindu framsalifélagsins 23. mars 2012 né greiðslu skaðabóta úr hendi áfrýjanda og munskiptunum hafa verið lokið á árinu 2013 án þess að greiðsla fengist upp í kröfuLandsbankans hf., sem mun einn hafa lýst kröfu við þau. Stefndi höfðaði síðanmál þetta á hendur áfrýjanda 14. janúar 2014.IIÍ hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina dómkrafa stefnda um aðviðurkennd yrði skaðabótaskylda áfrýjanda gagnvart sér „vegna þess að Festarehf. fékk ekki að byggja miðað við nýtingarhlutfallið 3,5 eins og umsamið var íkaupsamningi, dags. 15. mars 2007, milli skipulagssjóðs Reykjavíkurborgar ...og Festa ehf.“Þegar afstaða er tekin til þessarar kröfu verður að gæta að því að svosem vísað var til í henni tók samningurinn 15. mars 2007 ekki aðeins til kaupaá átta tilgreindum fasteignum, heldur fólst jafnframt í honum skuldbindingáfrýjanda til að heimila Festum ehf. gegn greiðslu umsamins kaupverðs að reisamannvirki á öllum þeim lóðum á byggingarreitnum, sem félagið tæki „tiluppbyggingar í heild“, með nánar tilteknu nýtingarhlutfalli. Í kaupsamningiFesta ehf. við Laugavegsreiti ehf. 28. nóvember 2011 voru 24 fasteignir eða eignarhlutarí fasteignum, sem kaupin tóku til, taldir upp og þeim nánar lýst, en meðalþeirra voru fasteignirnar átta, sem Festar ehf. hafði keypt af skipulagssjóðiáfrýjanda 15. mars 2007. Að auki var í fyrrnefndri 6. grein samningsins frá 28.nóvember 2011 að finna sérstakt ákvæði um að Laugavegsreitir ehf. yfirtæki „öllréttindi og allar skyldur“ Festa ehf. samkvæmt samningnum frá 15. mars 2007.Þessu ákvæði hefði verið ofaukið ef samningurinn 28. nóvember 2011 hefðieingöngu átt að leiða til yfirfærslu eignarréttinda að fasteignum. Verður þvíað líta svo á að með ákvæðinu hafi jafnframt orðið aðilaskipti að sérhverjum öðrumréttindum og skyldum Festa ehf. samkvæmt samningi félagsins við áfrýjanda frá15. mars 2007, þar á meðal réttindum félagsins á grundvelli skuldbindingaráfrýjanda til að veita því byggingarrétt á reitnum með tilteknunýtingarhlutfalli og skyldu þess til að greiða eftirstöðvar kaupverðs.Eftir hljóðan framangreindrar dómkröfu stefnda er hún reist á því aðáfrýjandi hafi, svo að skaðabótaskyldu varði, vanefnt skuldbindingu sínasamkvæmt samningnum 15. mars 2007 til að veita Festum ehf. byggingarrétt álóðum á reitnum þannig að næmi nýtingarhlutfallinu 3,5. Réttur til að leita skaðabótasem úrræði vegna vanefndar ásamningi er þáttur í réttindum samkvæmt honum. Festar ehf. hafði samkvæmtáðursögðu framselt Laugavegsreitum ehf. öll réttindi sín á grundvellisamningsins frá 15. mars 2007 áður en fyrrnefnda félagið gaf út yfirlýsinguna23. mars 2012 um framsal til stefnda á skaðabótakröfu á hendur áfrýjanda vegnavanefnda á sama samningi. Vegna vanheimildar Festa ehf. til þessa síðarnefnda framsalser stefndi ekki réttur aðili til að hafa uppi þá dómkröfu sem hann gerir ímálinu. Verður áfrýjandi því sýknaður af henni, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiðaáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfu stefnda, Hamarr fjárfestingaehf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2015. Þettamál, sem var tekið til dóms, 26. mars 2015, er höfðað af Hamri fjár­fest­ingumehf., kt. [...], Akra­lind 2, Kópa­vogi, á hendur Reykjavíkurborg, kt. [...],Ráð­húsi Reykja­víkur, Tjarn­ar­götu 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefn­anda vegna þess aðFestar ehf., kt. 430491-1059, fékk ekki að byggja miðað við nýt­ing­ar­hlutfallið3,5 eins og umsamið var í kaupsamningi, dags. 15. mars 2007, milli skipu­lags­sjóðsReykjavíkurborgar, kt. [...], og Festa ehf. Stefnandikrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðarúr hendi stefnanda.Málsatvik Þetta mál varðar einkum túlkunsamningsákvæðis. Engu að síður þykir rétt, meðal annars vegna málsástæðna aðilaað gera allítarlega grein fyrir atvikum þess. Skipulagssjóður Reykjavíkurborgarvar stofnaður 2001. Markmiðið var meðal ann­ars að sjóðurinn annaðist kaup ogsölu fasteigna og lóða svo og tengsl og sam­ræm­ingu milli Reykjavíkurborgar ogstofnana hennar annars vegar og fram­kvæmda­aðila og landeigenda, lóðarhafa og eigendafasteigna, hins vegar, um fram­kvæmd skipu­lags­mála. Það er hlutverk sjóðsinsað stuðla að framgangi skipu­lags­áforma borg­ar­yfir­valda, þar á meðal íafmörkuðum skipu­lags­verk­efnum. Festar ehf., kt. [...], voru íeigu Benedikts T. Sigurðssonar byggingar­meist­ara sem hefur áratuga reynslu afhvers kyns byggingarframkvæmdum. Eitt af fyrstu verkum skipulagssjóðs var útboðá svokölluðum ölgerðarreit á horniFrakka­stígs og Njálsgötu. Það leiddi til samstarfs skipulagssjóðs og Benediktsum upp­bygg­ingu á reitnum. Byggingarreitur í Reykjavík, oftnefndur Hljómalindarreitur, afmarkast af Lauga­vegi, Smiðju­stíg, Hverfisgötuog Klapp­ar­stíg. Festar ehf. eignuðust nokkrar fast­eignir á reitnum árið1999. Í tengslum við þau kaup lagði félagið fram hugmyndir að nýbyggingu áhorni Klapparstígs og Laugavegar. Í framhaldi af því fengu fyrir­svars­mennfélagsins þá hug­mynd að kaupa frekari eignir á reitnum með heildar­upp­bygg­inguhans í huga, en í því fólst að gera þyrfti nokkrar breytingar á þágildandideili­skipu­lagi, sem borgar­ráð hafði sam­þykkt, 13. apríl 2004. Vegna góðrar reynslu afuppbyggingu og samstarfi á ölgerðarreitnumog í því skyni að vinna, í samstarfi við borgina, að heildaruppbyggingu áHljómalindarreit, leit­uðu Festar ehf. til Reykja­víkur­borgar og lýstu áhugasínum á að kaupa eignir skipu­lags­sjóðs á reitnum. Úr varð að Festar ehf. ogskipulagssjóður gerðu, 15. mars 2007, með sér kaupsamning þar sem Festar ehf.keyptu fasteignirnar nr. 30, 32, 32a, 32b og 34 við Hverfisgötu og nr. 19 og19b við Laugaveg og hlut­deild í lóð og þeim lóð­ar­rétt­indum sem fylgdubakhúsinu við Laugaveg 17. Borg­ar­ráð sam­þykkti samn­ing­inn 23. mars 2007. Íkafla hans um kaupverð var svohljóðandi ákvæði:Umsamiðkaupverð er kr. 400.000.000 - fjögurhundruðmilljónir 00/100 og greið­ist semhér segir: Við undirritun kaupsamnings kr. 100.000.000. Þegar nýttdeiliskipulag reitsins hefur verið staðfest kr. 150.000.000. Um leið og bygg­ingarnefndarteikningarhljóta samþykki kr. 150.000.000. Kaupverð er miðað við að á framangreindumlóðum sem og þeim lóðum sem kaupandi mun taka til uppbyggingar í heild verðinýtingarhlutfall 3,5. Aukist byggingarmagn skal kaupandi greiða kr. 40.000fyrir hvern fermetra umfram framangreinda við­miðun. Uppgjör vegna þessaákvæðis verður innt af hendi um leið og bygg­ing­ar­nefndarteikningar liggjafyrir og þær samþykktar af skipulags- og bygg­ing­ar­yfirvöldum. Eftir að þessi samningur viðskipulagssjóð hafði verið undirritaður héldu Festar ehf. áfram að kaupa eignirá reitnum til þess að uppfylla sinn hluta samn­ings­ins um heild­stæðauppbyggingu á honum. Keyptar voru eignirnar Hverfisgata 26, Smiðju­stígur 4,Smiðjustígur 6 og íbúð á Laugavegi 17. Eftir þessi kaup áttu Festar nán­astallar eign­irnar á reitnum en það gerði félaginu kleift að fara í nauðsynlegavinnu við breyt­ingu á deili­skipulagi. Festar ehf. fengu þrjár arkitektastofurtil þess að vinna til­lögur að upp­byggingu á reitnum sem átti að kynnaskipulagsyfirvöldum til þess að auð­velda vinnuferli og ákvarðanatöku þeirra.Skipu­lags­yfir­völd áttu að velja þá til­lögu sem þau teldu best fallna tiláframhaldandi vinnu. Í september 2007 voru til­lög­urnar til­búnar en fundurfékkst ekki með skipu­lags­yfir­völdum fyrr en í des­em­ber 2007. Skömmu eftir þann fund tók nýrmeirihluti við stjórn Reykjavíkurborgar. Áður en þau stjórnarskipti urðu hafðiekki fengist skýr afstaða til þess hvaða tillaga hugn­aðist skipu­lagsyfirvöldumbest. Festar ehf. ákváðu að kynna nýjum skipu­lags­yfir­völdum eina hugmynd afþeim þremur sem höfðu áður verið kynntar. Afstaða nýrra skipu­lags­yfirvaldavarð ekki ljós fyrr en í apríl 2008 en þá vildu þau að allar til­lög­urnarþrjár yrðu kynntar skipulagsráði. Afstaða skipulagsráðs var að til­laga arki­tekta­stof­unnararkitektur.is félli best til áframhaldandi vinnu þar sem hún færi næst vænt­ingumskipulagsráðs um yfirbragð, samsetningu og stærðir. Þó kom fram að nýt­ing­ar­hlut­falliðsem arkitektastofan gerði ráð fyrir, 4,05, væri of hátt. Í fundar­gerð fundar,21. apríl 2008, þar sem sátu fulltrúar Festa ehf., arkitektur.is og borgar­skipu­lagssegir að skoða þurfi betur forsendur nýtingarhlutfalls, þ.e. hversu mikið afnýttum fer­metrum sé neðan­jarðar og að sam­komu­lag hafi verið um að reiknaþað þannig að Hverfis­götu­hæð væri skiptí miðju, þ.e. helmingur ofanjarðar og helmingur neðan­jarðar eins og það erorðað. Sama hugmynd kemur skýrar fram í tillögu að deili­skipu­lagi, 15. septem­ber2008, þar sem segir að lóðarhafi leggi til aðfyrsta hæð bygg­inga við Hverfisgötu verði reiknuð inn í nýt­ing­ar­hlut­fallinn að helm­ingi fjar­lægð­ar­innar milli Hverfisgötu og Laugarvegar. Í fram­an­greindri fundar­gerðkemur einnig fram að ástæða þess að nýt­ingar­hlut­fallið3,5 er til­greint í sam­komu­laginu er eingöngu að til þess er vísað sem við­miðsí tengslum við kaup Festa á eignum Skipulagssjóðs þar sem miðað er við ákveðnaheildarfjárhæð fyrir eignirnar og viðbótargreiðslur í tengslum við aukinn bygg­ing­ar­rétt,þ.e. umfram nýt­ing­ar­hlutfallið 3,5. Á tímabilinu apríltil ágúst 2008, funduðu fulltrúar Festa ehf. reglulega með skipu­lagsyfirvöldumjafnframt því sem arkitektur.is vann frekar að upp­runa­legri hug­mynd sinnisvo að hún félli betur að þeim kröfum sem skipulags­yfir­völd gerðu til verk­efnis­ins. Festar afhentu formlega tillögu15. september 2008. Hún var tekin fyrir á fundi skipu­lagsráðs, 24. september2008. Þá hafði enn nýr meiri­hluti tekið við stjórn skipu­lags­mála borg­ar­innar.Tillagan gerði ráð fyrir nokkrum breyt­ingum frá gild­andi skipu­lagi, til aðmynda að veittar yrðu heimildir fyrir auk­inni upp­bygg­ingu innan reits­ins,breyt­ingu á götu­mynd og opnu torgi á miðju reitsins. Til­lagan var form­legakynnt nýju skipu­lags­ráði í október 2008. Skipulagsstjóri myndaðivinnuteymi til þess að vinna umsögn um til­lögu Festa ehf. Umsögn teymisins láfyrir 20. október 2008. Í henni voru gerðar ýmsar athuga­semdir við tillöguna.Hvorki var fallist á bygg­ingu sjö hæða húss innan reits­ins, né að gerður yrðikjallari undir húsunum Laugavegi 17, 19 og 21 né heldur að húsið að Lauga­vegi19 yrði fjarlægt og þar byggð nýbygg­ing. Þá var ekki fall­ist á þær breyt­ingarsem Festar ehf. lögðu til á Lauga­vegi 21 og fyrirvarar voru gerðir vegna yfir­bygg­ingarvið inn­gang inn á torg milli lóð­anna við Lauga­veg 19 og Laugaveg 21. Kröfurskipu­lags­yfir­valda ollu því meðal ann­ars að ekki náðist þaðnýtingarhlutfall sem samið var um í fram­an­greindum kaup­samn­ingi skipu­lagssjóðsog Festa ehf., 15. mars 2007. Hinn 7. nóvember 2008 var deili­skipu­lags­til­laganlögð fyrir skipulagsráð að nýju ásamt umsögn skipulags- og bygg­ing­ar­sviðs,dags. 6. nóvember 2008. Sú umsögn er sama efnis og drög að umsögn, dags. 20.október 2008. Í umsögninni komu fram marg­vís­legar athuga­semdir viðtillöguna. Skipu­lagsráð sam­þykkti umsögn vinnu­teymisins, 7. nóvember 2008,og beindi því til hönnuða að láta gera breyt­ingar á til­lög­unni í samræmi viðþær leiðbeiningar sem þar komu fram áður en tillagan yrði end­an­lega samþykktí aug­lýs­ingu, sbr. bréf skipu­lags- og bygg­ing­ar­sviðs Reykja­víkur­borgar,10. nóvember 2008. Forsvarsmenn Festa ehf. voru ekkialls kostar sáttir við afstöðu skipulagsráðs og þær tillögur að breytingum semþað gerði, þar sem þeir töldu til­lög­urnar í raun kippa fótum undan áframhaldandivinnu við uppbyggingu reitsins. Vegna þessara til­lagna óskuðu Festar ehf.eftir fjárhagslegri aðkomu Reykja­vík­ur­borgar að verkefninu og aðskipulagsyfirvöld gerðu nákvæma grein fyrir því í eitt skipti fyrir öll hvaðabreyt­ingar þau vildu sjá á tillögu félagsins til þess að hægt væri að metakostnað við þær. Í athugasemdum Festa ehf. við umsögn vinnuteymis skipu­lags­stjóravoru meðal ann­ars settir fram tveir mögu­legir kostir:Fjárframlag frá Reykjavíkurborg til þess að mæta þeim viðbótarkostnaði sem þessi skilyrði (borgarinnar) kalla á og að Reykjavíkurborg taki þátt í hönnun­ar­kostnaði við deiliskipulag á reitnum.Fallið verði frá nýrri tillögu að deiliskipulagi og að byggt verði eftir núgild­andi deiliskipulagi. Jafnframt verði sóttar skaðabætur vegna vanefnda á samn­ingi milli Festa og Skipulagssjóðs Reykjavíkurborgar. Í þessu sambandi vísar stefnandieinnig til bréfs Festa ehf. til skipulags- og bygg­ing­ar­sviðs Reykja­víkur,13. nóvember 2008. Á fundi fulltrúa Festa ehf. meðembættis­mönnum skipulags- og bygg­ing­ar­sviðs borgarinnar, í febrúar 2009,þar sem fulltrúar Festa ehf. gerðu ráð fyrir að farið yrði yfir þá vinnu semskipulagsyfirvöld áttu að vinna í kjölfar fyrri fundar með for­manniskipulagsráðs, skipulagsstjóra og aðstoðarsviðsstjóra fram­kvæmda- og eigna­sviðs,komu hvorki fram endanlegar tillögur skipu­lagsyfirvalda að breytingum á skipu­lags­til­löguFesta ehf. né tillögur um aðkomu borg­ar­innar að verkinu. Lögmaður Festa ehf. sendi þvíþáver­andi borgarstjóra, 31. mars 2009, bréf þar sem hann gerði grein fyrirsjónarmiðum Festa ehf. um laga­lega stöðu sína, framtíð verks­ins og mögulegabótaskyldu borgarinnar vegna van­efnda hennar. Í bréfinu sagði að vegna afstöðuskipu­lags­yfir­valda væru ekki lengur forsendur til að halda áfram vinnu viðupp­bygg­ingu reitsins. Þær breyt­ing­ar­til­lögur sem skipu­lags­yfir­völdhefðu gert hefðu, að mati Festa ehf., í för með sér of mik­inn kostnað viðendur­bygg­ingu til­tek­inna eigna miðað við nýtingu og of lágt nýt­ing­ar­hlutfallá reitnum. Verkið væri því ekki arð­samt lengur. Til stuðn­ings máli sínuvísaði lögmaðurinn til kaupsamnings Reykja­vík­ur­borgar og Festa ehf., 15.mars 2007, og viljayfirlýsingar milli sömu aðila sem var gerð sama dag. Í svari borgarlögmanns, 29. júní2009, var athugasemdum Festa svarað lið fyrir lið. Þar kom meðal annars fram aðborg­ar­lög­maður teldi það ekki rétt sem Festar ehf. héldu fram að nýtingar­hlut­fallá reitnum næði ekki 3,5. Taldi hún að ekki yrði séð að nýt­ing­ar­hlut­falliðtæki ein­göngu til þess bygg­ing­ar­magns sem væri ofanjarðar, eins og Festarehf. héldu fram, heldur einnig til þess sem væri neð­an­jarðar og því væri nýt­ing­ar­hlutfalliða.m.k. 3,5. Í öðru lagi taldi borgar­lög­maður að komið hefði verið til mótsvið Festar ehf. vegna kjallara, þar á meðal í hús­unum að Lauga­vegi 17-21. Íþriðja lagi taldi borgar­lög­maður að sátt væri komin á milli borgar­innar ogFesta ehf. vegna Lauga­vegar 19 þar sem Festar ehf. hefðu sent borg­inni bréf,26. maí 2009, þar sem fram kæmi að fall­ist væri á að húseignin yrði end­ur­byggðað hluta til þess að full­nægja kröfum skipu­lags­yfir­valda um útlit og götu­mynd.Í bréfinu kom fram að Reykja­víkur­borg gæti að öðru leyti ekki fallist á aðkröfur skipulagsráðs um breyt­ingar á tillögunni gerðu það að verkum aðforsendur fyrir kaup­unum á eignum sam­kvæmt kaupsamningi aðila, 15. mars 2007,hefðu brostið. Taldi borg­ar­lög­maður þá eina forsendu standa eftir að nýt­ing­ar­hlutfallreits­ins skyldi vera 3,5 ofan­jarðar, en þar sem sú forsenda kæmi hvergi framí kaup­samn­ingi yrði ekki annað séð en að það nýt­ing­ar­hlutfall, sem fjallaðværi um í samn­ingnum, yrði sam­kvæmt þeirri skil­greiningu sem fram kæmi ískipulags- og bygg­ingar­lögum og bygg­ing­ar­reglu­gerð. Að mati Festa ehf. var svarborgarlögmanns ekki í samræmi við fyrrgreint sam­komulag aðila um að dreginyrði miðlína á milli Hverf­is­götu og Laugavegar þannig að helm­ingur hús­næðisneðan­jarðar teldist með í nýting­ar­hlutfalli. Þannig væru þeir fermetrar semvoru neðan­jarðar Lauga­vegs­megin ekki taldir með í nýtingar­hlut­falli vegnaHverf­is­götu eins og kemur fram í deili­skipu­lags­til­lögu, 15. september2008. Stefnandi telur þetta hafa í raun verið eftirgjöf af hálfu Festa ehf. þarsem það sem sé upp við mið­línu sé minna virði en það sem sé við götu eðaofanjarðar. ForsvarsmennFesta ehf. og stefnda reyndu áfram að ná sátt um viðunandi niður­stöðu ímálinu. Á fundi Festa ehf. og forsvarsmanna skipulags- og bygg­ing­ar­sviðsReykja­víkur, 20. maí 2009, var ákveðið að þær athugasemdir sem Festar ehf.gerðu við umsögn vinnuteymis skipulagsstjóra varðandi Hljómalindarreit yrðusettar fram í erindi sem skipulags- og byggingarsvið tæki síðan formlegaafstöðu til. Benedikt T. Sigurðsson,forsvarsmaður Festa ehf., sendi skipu­lags- og bygg­ing­ar­sviðiReykjavíkurborgar, bréf þess efnis, 26. maí 2009. Þar kom meðal ann­ars fram aðFestar ehf. teldu sýnt að nauðsynlegt væri að gera ráð fyrir sjö hæðum á horniSmiðju­stígs og Hverfisgötu til þess að nýta mætti mið­svæði reits­ins fyriralmenn­ings­torg í þágu borgarinnar. Einnig kom fram að Festar ehf. teldu sigekki geta fall­ist á að óheim­ilt yrði að gera kjallara undir Laugavegi 17, 19og 21. Þá töldu Festar ehf. að nauð­syn­legt yrði að færa húseignina aðLaugavegi 21 innar í lóð­ina til þess að eðlileg gang­stétt­ar­breidd yrði viðKlapparstíg. Féllust Festar ehf. hins vegar á að hús­eignin við Laugaveg 19yrði endurbyggð að hluta til þess að full­nægja kröfum skipu­lags­yfir­valda umútlit og götumynd við Laugaveg en að innra skipu­lag hússins mætti nútíma­þörfum. Í umsögn skipu­lags- ogbyggingarsviðs, 3. júní 2009, kom meðal ann­ars fram að ekki væri hægt aðfallast á að heim­ilt yrði að gera ráð fyrir sjöundu hæð á horni Smiðju­stígsog Hverfis­götu eins og til­lagan lá fyrir. Einnig kom fram að sam­kvæmt bráða­birgða­útreikn­ingumhafi nýting­ar­hlutfallið á lóðunum, eftir að tekið hafi verið tillit til skil­yrðaskipu­lags­ráðs, verið að minnsta kosti 3,5. Þá kom fram að heim­ilað yrði aðgera ráð fyrir kjöll­urum undir húsum við Laugaveg, þó þannig að gert yrði ráðfyrir því að fram­kvæmda­áætlun og áfangaskipting uppbyggingarinnar ásamt grein­ar­gerðum fjár­mögnun yrði lögð fram og kynnt skipulagsráði þegar hugað yrði að fram­kvæmdum.Sam­hliða þessu yrði heimilt að flytja húsin af lóðunum meðan á fram­kvæmdumstæði. Festar kynntu skipulagsyfirvöldumnýja tillögu að deili­skipu­lagi fyrir reitinn, dags. 10. sept­em­ber 2009, þarsem að nokkru hafði verið brugð­ist við athuga­semdum skipu­lagsyfirvalda. Að matistefnda voru enn ýmis atriði í tillögunni ekki nægi­lega vel útfærð.Nýtingarhlutfallið hafi enn verið hærra en skipulagsyfirvöld gátu sætt sig við,3,5, auk um 1500m2 bílageymslu. Þar sem kvarði nær­liggj­andibyggðar væri mjög fín­gerður væri rík áhersla lögð á að unnið yrði með þannkvarða í útfærslu nýbygginga á reitnum. Það bar næst til tíðinda aðFestar ehf. tilkynntu skipu­lags­yfir­völdum með bréfi, 2. ágúst 2010, að sökumbreyttra aðstæðna varðandi upp­bygg­ingu í mið­borg Reykja­víkur, hefðu fyrrihugmyndir félagsins um fram­kvæmdir á reitnum verið endur­skoð­aðar. Hefðifélagið ákveðið að leggja fram nýja til­lögu að deili­skipu­lagi og koma tilmóts við kröfur skipulagsyfirvalda um útlit og skipu­lag bygginga á svæð­inu.Til að auð­velda fjármögnun framkvæmdanna yrði verk­efninu skipt í áfanga. Ný tillaga að deiliskipulagifyrir reitinn, dags. 24. ágúst 2010, var afhent skipu­lags­yfirvöldum. Þar varað mati stefnda í fyrsta sinn komið til móts við þær kröfur þeirra að nýtingar­hlut­fallá reitnum færi ekki yfir 3,5. Engu að síður varð það niður­staða skipulags- ogbygg­ingarsviðs að umrætt nýtingarhlutfall hefði í för með sér mjög breytta ogmikla sam­fellda byggð sem væri í stærri mælikvarða en almennt sé í mið­borgReykja­víkur. Því var lagt til að dregið yrði úr bygg­ing­ar­magni svo að fellamætti fyrir­hugaða byggð að ríkjandi mælikvarða miðborgarinnar á nánar til­greindanhátt. Við þá breyt­ingu færi nýtingarhlutfall úr 3,5 í 2,9. Þessi niður­staðavar kynnt Festum ehf. en í millitíðinni hafði stefnda borist bréf lögmannsFesta ehf., dags. 18. októ­ber 2010, þar sem skorað var á stefnda að takaafstöðu til hinnar nýju til­lögu að deili­skipu­lagi fyrir 15. nóvember 2010. Nokkru síðar, 11. janúar 2011,áttu fyrirsvarsmenn Festa ehf. fund með borg­ar­lög­manni. Á þeim fundi kynntuFestar ehf. þá afstöðu sína að þar sem afgreiðsla skipu­lags­yfir­valda hefðidregist úr hömlu, krafist væri endurgerðar á fast­eign­unum að Lauga­vegi 19 og21, en af því hlyt­ist hærri framkvæmdarkostnaður en ann­ars yrði, og að skipu­lags­yfirvöldvirtust ekki ætla að sætta sig við hærra nýtingar­hlut­fall en 2,9, semsamræmdist ekki kaup­samn­ingi aðila, væri stefndi skaða­bóta­skyldur gagnvartfélag­inu. Næmi krafa félags­ins tæpum 860.000.000 kr. sam­kvæmt yfir­liti semafhent var á fund­inum. Á fund­inum lýsti borgar­lögmaður því yfir að stefndiviður­kenndi að gengi það ekki eftir að nýt­ing­ar­hlut­fall á reitnum yrði 3,5hlytu bætur að koma fyrir vegna hinnar einka­réttar­legu skuld­bindingar sem afkaup­samn­ing­num leiddi. Stefndi féll­ist þó hvorki á þær fjár­hæðir semFestar ehf. krefðust né kröfu um tafa­bætur sem fæl­ust í kröfu félagsins. Borg­ar­lögmaðurminnti jafn­framt á að Festar ehf. ættu enn eftir að greiða sem næmi300.000.000 kr. af kaupverði fast­eign­anna og að sú fjárhæð væri óverð­tryggð.Borg­ar­lögmaður tók sér frest til að taka frek­ari afstöðu til annarra krafnafélags­ins. Stefnandi leggur áherslu á að áfundinum, 11. janúar 2011, hafi loks verið lögð fram umsögn skipulags- og bygg­ing­ar­sviðsdags. 27. október 2010 við tillögu Festa dag­settri í ágúst 2010. Í þeirriumsögn segir m.a. annars:Forsendafyrir tillögu Festa ehf. er samningur sem gerður var á milli Festa ehf. ogSkipulagssjóðs Reykjavíkur (nú Eignasjóður) um kaup á húseignum á reitnum. Ísamningnum var skrifað undir og bundin föst nýtingartalan 3,5, sem síðan stýrirmjög gerð tillögunar. Umrætt nýtingarhlutfall orsakar mjög breytta og miklasamfellda byggð sem er í stærri mælikvarða en almennt er að finna í miðborginni.Þessi þáttur og breytt viðhorf til skipulags í miðbænum hefur orðið til þess aðumfjöllun um málið hefur tekið langan tíma. Nokkru síðar segi í umsögninni aðlagt sé til að dregið sé úr bygg­ing­ar­magni til að fella fyrirhugaða byggð aðríkjandi mælikvarða á þar tilgreindan hátt. Þá segir:Viðþessa breytingu fækkar heildarfermetrum u.þ.b. um 2370 m² og nýtingar­hlutfallfer úr 3,5 í 2,9. Nýtingarhlutfall í gildandi deiliskipulagi er um 2,6. Ekki tókst að koma á fundi meðaðilum að nýju fyrr en 7. apríl 2011. Á þeim fundi kynnti borgarlögmaður þáafstöðu stefnda að ekki væri hægt að fallast á þá kröfu Festa ehf. að fyrirhvern skertan fermetra frá áður umsömdum byggingarrétti miðað viðnýtingarhlutfallið 3,5 kæmu 210.000 kr. Eðlilegra væri að miðað væri við þaðverð sem greitt var fyrir byggingarréttinn, 40.000 kr. Jafnvel þótt sú fjár­hæðværi verð­bætt, næmi verð fyrir hvern fermetra aðeins 55.000 kr. Miðað við þaðfer­metra­verð gætu bætur vegna skerts byggingarmagns því aðeins numið um 150.000.000kr. Þá teldi stefndi ekki tilefni til að bætur kæmu til vegna krafnaskipulagsyfirvalda um endur­gerð húsanna að Laugavegi 19 og 21 þar sem í fyrstalagi væri gert ráð fyrir því í yfir­lýs­ingu, sem var fylgiskjal meðkaupsamningi aðila, að Laugavegur 21 gæti staðið áfram og í öðru lagi hefðuFestar ehf. ekki getað, þrátt fyrir ákvæði í kaupsamningi aðila um heild­stæðauppbyggingu á svæðinu, gert ráð fyrir að öll hús á reitnum yrðu látin víkja viðendur­skoðun gildandi deiliskipulags fyrir svæðið. Þá teldi stefndi að tafir áafgreiðslu málsins væru langt í frá aðeins stefnda að kenna en Festar ehf.hefðu brugð­ist seint og illa við athugasemdum stefnda og lengst af haldið fastí þá kröfu að nýt­ing­ar­hlutfallið á reitnum yrði mun hærra en kaupsamninguraðila gerði ráð fyrir. Gæti því seint komið til þess að bætur vegna skertsbyggingarréttar færu yfir þær 300.000.000 kr. sem enn væru ógreiddar afkaupverðinu. Á fundinum komust samn­ings­aðilar ekki að niðurstöðu. Hinn 7. júlí 2011 óskuðu Festarehf. eftir nýjum fundi með borgarlögmanni til þess að kynna hugmyndir sínar aðlausn, einkum varðandi bótakröfur á hendur stefnda. Ekki gat orðið af þeimfundi fyrr en 8. ágúst 2011. Lög­maður Festa ehf. fylgdi fund­inum eftir ogsendi borgarlögmanni sáttatillögu, 9. ágúst 2011, þar sem hann lagði til aðReykja­víkurborg greiddi Festum ehf. skaðabætur vegna vanefnda Reykja­víkur­borgará kaup­samningi dags. 15. mars 2007. Krafan nam sam­tals 879.048.392 kr. ogsund­ur­liðaðist þannig að bætur vegna skerðingar á bygg­ing­ar­magni voru427.048.392 kr., bætur vegna yfirverðs á keyptum eignum 250.000.000 kr.,áfallinn hönn­un­ar­kostn­aður 70.000.000 kr. og áfallinn fjár­magns­kostn­aður132.000.000 kr. Vegna þess langa dráttar, semhafði orðið á framkvæmdum vegna breyttrar afstöðu Reykjavíkurborgar tiluppbyggingar á Hljómalindarreitnum, fór Lands­bank­inn, sem hafði fjármagnaðuppkaup á eignunum fyrir Festar ehf., að ókyrrast enda voru lán við bankannkomin í vanskil. Bankinn vildi því ganga að eignunum. Það leiddi til þess að28. nóvember 2011 gerðu Festar ehf. og Laugavegsreitir ehf., sem er að fullu íeigu Lands­bankans, kaupsamning þess efnis að Festar ehf. seldu Lauga­vegs­reitumehf. fast­eign­irnar nr. 17, 19, 19b og 21 við Laugaveg, nr. 28 og 30 við Klapp­ar­stíg,nr. 26, 30, 32, 32a, 32b og 34 við Hverfisgötu, nr. 4, 4A og 6 við Smiðju­stígí Reykjavík og hlut­deild í lóð og þeim lóðarréttindum sem fylgja bak­hús­inuað Lauga­vegi 17, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber eignunum, þ.m.t.leigu­lóðar­rétt­indum. Samkvæmt 6. gr. þessa kaup­samn­ingsyfirtók kaup­andi öll réttindi og allar skyldur selj­anda sam­kvæmt kaup­samningi,dags. 15. mars 2007, við skipulagssjóð Reykja­víkur­borgar. Þegar Festar selduLaugavegsreitum voru ekki komin fram samningsbundin skil­yrði þess að Festargreiddu afgang kaupverðsins, 300.000.000 kr., og var hann því ógreiddur. Stefndi gerði, 18. janúar 2012,samkomulag við Laugavegsreiti ehf. um end­ur­skoðun á skipulagi oguppbyggingaráformum á reitnum. Kom fram að forsenda sam­komu­lags­ins væri aðstefndi félli frá eftirstöðvum kaupverðs að fjár­hæð 300.000.000 kr. samkvæmtkaupsamningi, 15. mars 2007, enda féllu Lauga­vegs­reitir ehf. á móti frá kröfuum að heimilt nýtingarhlutfall á reitnum yrði 3,5, sbr. ákvæði þar að lút­andií sama kaupsamningi, sem og hverri þeirri fjárkröfu sem Festar ehf., sem Lauga­vegs­reitirehf. leiddu rétt sinn af, kynnu að hafa eignast á hendur stefnda vegna skipu­lags­reits­ins. Þar sem Festar ehf. höfðu ekkifengið afsal fyrir þeim fasteignum sem kaup­samn­ingur milli stefndu og Festaehf. náði til, þurfti stefndi að koma að því að ljúka fast­eigna­viðskiptunummilli Festa ehf. og Laugavegsreita ehf. Af því tilefni var útbúið skjal sem héteigna­yfir­lýs­ing/­afsal og er undirritað annars vegar af stefnda og hinsvegar af Festum ehf. Þar segir í 2. gr. að Laugavegsreitir ehf. hafi „tekiðyfir öll rétt­indi og skyldur Festa ehf. yfir svonefndum Hljómalindarreit viðLaugaveg samkvæmt kaup­samn­ingi, 15. mars 2007, milli skipulagssjóðs Reykjavíkurborgarog Festa ehf.“ Í 3. gr. segir að Lauga­vegs­reitir ehf. hafi gert samkomulagvið stefnda um breytingar á nokkrum atriðum í kaup­samn­ingnum frá 15. mars2007, sem leiði til þess að sá samn­ingur sé nú að fullu efndur af hálfuLaugavegsreita ehf., sem kaupanda gagnvart stefnda, sem afsals­hafa. Enginskilyrði standi því lengur í vegi fyrir því að Lauga­vegs­reitir ehf. öðl­istað fullu beinan eignarrétt að fasteignunum og fast­eigna­rétt­ind­unum og aðstefndi gefi út afsal fyrir umræddum eignum til Laugavegsreita ehf. Festar ehf.teljist því ekki lengur eig­andi eignarréttindanna sem seld voru með kaup­samn­ingnum,dags. 15. mars 2007 og eigi Festar ehf. því ekki rétt til þess að fá útgefiðafsal fyrir umræddum eignum frá stefnda, heldur Laugavegsreitir ehf. Í 4. gr. segir að stefndi fallistá að afsala umræddum eignum til Festa ehf. í þeim eina tilgangi að gera Festumehf. kleift að afsala þeim þegar til Laugavegsreita ehf. Enn fremur að eigna­yfir­lýs­inginveiti Festum ehf. engan sjálfstæðan rétt eða rétt­indi á hendur stefnda og aðeigna­yfir­lýs­ingin sé gerð í þeim eina tilgangi að gera stefnda kleift aðuppfylla skyldur sínar gagn­vart Lauga­vegs­reitum ehf., sem eigi rétt á að fáútgefið afsal fyrir eign­unum. Til þess að unnt sé að koma því við þurfistefndi fyrst að afsala eignunum til Festa ehf. áður en Festar ehf. afsalieignunum áfram til Lauga­vegs­reita ehf. Sá háttur sé nauð­syn­legur svo aðunnt sé að uppfylla skilyrði þing­lýs­ing­ar­laga nr. 36/1978 um óslitna röðeign­ar­heim­ilda. Festar ehf. neituðu að undirritaeignayfirlýsinguna/afsalið nema að inn í skjalið kæmi svofellt ákvæði í gr.5.3:Meðundirritun sinni undir eignayfirlýsingu þessa felst ekkert afsal neinna krafnaeða réttinda sem Festar ehf. kann að eiga á hendur Reykjavíkurborg vegna fyrrisamskipta, svo sem í tengslum við Hljómalindarreit í miðbæ Reykja­víkur ogskipulagsákvarðanir tengdum honum. Með framangreindu ákvæði hafiforsvarsmenn Festa ehf. viljað taka af öll tví­mæli um að þeir afsöluðu sérekki neinum skaðabótarétti á hendur Reykjavíkurborg en borgin ogLaugavegsreitir ehf. hefðu komið sér saman um minna byggingarmagn á reitnum ogeftirgjöf borgarinnar á eftirstöðvum kaupverðs. Sami fyrir­vari kemur fram íyfirlýsingu Festa ehf. dags. 16. apríl 2012 í tengslum við afsalsgerð millifélags­ins og Lauga­vegsreita ehf. Sama dag ogeignayfirlýsingin/afsalið var undirritað, 16. apríl 2012, afsöluðu Festar ehf.umsömdum fasteignum til Laugavegsreita ehf. Foldir fast­eigna­þróun­ar­félagehf., sem var félag í eigu sömu aðila og Festar ehf. og átti aðrar eignir áreitnum, afsal­aði Lauga­vegs­reitum ehf. á sama tíma sínum eignum. Á samafundi og framan­greind skjöl voru undir­rituð afhentu Festar ehf. og Foldirehf. stefnda yfir­lýs­ingu um að í undirritun félag­anna á skjölunum fælistekkert afsal á skaða­bóta­kröfum sem félögin kynnu að eiga á hendur þriðjaaðila, þar á meðal stefnda, vegna skipu­lags­ákvarð­ana á Hljóma­lind­ar­reitog/eða vegna meintra vanefnda stefnda á kaup­samn­ingi við Festar ehf., 15.mars 2007. Stefndi tók við yfirlýsingunni án viður­kenn­ingar á efni hennar. Þáverandi lögmaður Festa ehf.sendi stefnda bréf, 25. júní 2012, þar sem Festar ehf. kröfð­ust skaðabótavegna þess tjóns sem félagið hefði orðið fyrir vegna van­efnda stefnda ákaupsamningi. Í bréfinu kom fram að Festum ehf. hefðu verið gefin skuld­bind­andifyrirheit um að nýtingarhlutfall á reitnum yrði að minnsta kosti 3,5 og hefðuþau fyrirheit verið forsenda og ákvörðunarástæða fyrir kaup­samn­ingnum viðskipu­lags­sjóð og öðrum kostnaðarsömum uppkaupum á eignum í reitnum. Einnigkom fram í bréfinu að Festar ehf. hefðu lagt í kostnaðarsama vinnu við skipulagá reitnum, orðið fyrir háum fjármagnskostnaði og orðið af hagnaði þar semuppbygging gekk ekki eftir. Þá var vísað til ódagsetts minnisblaðs borgar­lög­mannstil Helgu Bjarkar Lax­dal, lög­fræð­ings á skipulags- og byggingarsviði Reykja­víkur­borgar,vegna mögu­legrar bóta­skyldu borgarinnar við þessar aðstæður. Í minnisblaðinuvar það niður­staða borgar­lög­manns að ákvarðanir yfirvalda, sem leiddu tilskerðingar á bygg­ingar­magni, væru bóta­skyldar. Borgarlögmaður vísaði í þvísam­bandi til 72. gr. stjórn­ar­skrárinnar og bóta­reglu þágildandi 33. gr.skipulags- og bygg­ingar­laga nr. 73/1997. Í bréfi borgar­lög­manns, 6. júlí2012, var bótakröfu hafnað á þeim grund­velli að Lauga­vegs­reitir ehf. hefðuyfirtekið öll réttindi og skyldur Festa ehf. Festar ehf. og stefnandi HGSráðgjafar ehf. (nú Hamarr ehf.) gerðu, 23. mars 2012, samkomulag þar semfyrrnefnda félagið framseldi meintar skaða­bóta­kröfur sínar á hendurReykjavíkurborg og/eða skipulagssjóði Reykjavíkurborgar vegna van­efnda ááðurgreindum kaupsamningi, 15. mars 2007, milli Festa ehf. og skipu­lags­sjóðsReykja­víkurborgar. Áður eða 15. júní 2009 höfðu Festar ehf og Helgi G. Sig­urðs­songert samning um vinnu Helga við fjár­hags­lega endur­skipu­lagn­ingu og kröfu­gerðá hendur Reykjavíkurborg. Í honum kom meðal annars fram að stefn­andi skyldileita allra leiða til að innheimta kröf­urnar, eftir atvikum með höfðun dóms­máls.Skyldi stefn­andi bera allan kostnað og taka alla áhættu vegna málsins. Ynnistmálið skyldi stefn­andi fá 60% kröfunnar í sinn hlut en Festar ehf. mis­mun­inneða 40%. Félagið Festar ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykja­víkur, 14. september 2012, ogbúinu skipaður skiptastjóri. Á fundi sem lög­maður stefnanda og forsvarsmaðurfélagsins, Helgi G. Sigurðsson, áttu með skipta­stjóra, 6. desember 2012,kynntu þeir honum fyrrgreint fram­sal bótakröfunnar á hendur Reykjavíkurborg ogsýndu honum gögn þess efnis. Þeir gerðu honum grein fyrir því að stefnandihygðist láta reyna á skaðabótaskyldu borg­ar­innar. Jafnframt ósk­uðu þeireftir afstöðu þrotabúsins til málsóknar á hendur borg­inni. Skiptastjóri óskaðeftir tíma til að skoða málið nánar. Á fundi með skiptastjóra, 11. febrúar2013, greindi hann frá því að þrotabúið hefði ekki fjár­hags­lega burði til aðsækja mál á hendur Reykja­vík­ur­borg, en búið gerði ekki athuga­semd við þaðþótt stefnandi léti reyna á skaða­bóta­skyldu borg­ar­innar. Lögmaður stefnandaóskaði, 30. maí 2013, eftir skrif­legri stað­fest­ingu skipta­stjóra á þeirriafstöðu þrotabúsins og ítrekaði þá ósk með tölvu­pósti 11. júní 2013. Ítölvupósti skiptastjóra, 16. júní 2013, brá svo við að hann stað­festi að máliðhefði verið kynnt honum en að hann tæki enga afstöðu til þess hvað stefn­andigerði varð­andi þau rétt­indi sem hann teldi sig eiga og að endanleg afstaðaskipta­stjóra vegna hugs­an­legrar bóta­kröfu (á hendur Reykjavíkurborg) lægiekki fyrir. Vonir stæðu hins vegar til að hún lægi fyrir á næstu dögum. Þar semekkert heyrðist frá skiptastjóra hafði lögmaður stefn­anda samband við hann 2.desember 2013. Í sím­tali þeirra kom fram að Lands­bank­inn, sem langstærstikröfuhafi í búinu, gerði ekki kröfu til þess að samn­ingi Festa ehf. og HGSráðgjafa ehf. (nú Hamarr ehf.) um fram­sal bótakröfu á hendur Reykjavík­ur­borg,yrði rift. Því hafi skiptum á búinu verið lokið. Þessu til stað­fest­ingarsendi hann lögmanni stefnanda tölvu­póst­samskipti hans og full­trúa Lands­bank­ans. Þetta mál var þingfest 16. janúar2014. Í greinargerð sem stefndi lagði fram 6. mars 2014 krafðist hann þessaðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði 1. ágúst 2014 féllsthéraðsdómur á kröfu hans. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 561/2014, sem varkveðinn upp 4. september það ár var sá úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar segir:„Samkvæmt framansögðu og að virtum gögnum máls­ins greinir aðila ekki á umhvort varnaraðili sé bótaskyldur vegna þess að hann var ekki reiðubúinn til aðfallast á að nýtingarhlutfall á umræddum byggingarreit yrði jafn hátt og um varsamið í kaupsamningnum 15. mars 2007 milli Festa ehf. og Skipu­lags­sjóðsReykjavíkurborgar, heldur hvort félagið hafi verið bært til að framselja sókn­ar­aðila[Hamri ehf.] bótakröfuna á hendur varnaraðila [Reykjavíkurborg].“Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandi byggir þá kröfu sína,að skaðabótaskylda borgarinnar verði staðfest, á almennum reglumskaðabótaréttarins um skaðabætur innan samninga. Stefndi Reykja­vík­ur­borghafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi, 15. mars 2007, um kaup Festaehf. á eignum á svokölluðum Hljómalindarreit af Skipulagssjóði Reykja­víkur­borgar.Stefndi hafi komið fram á ólögmætan og saknæman hátt gagn­vart Festum og þannigvaldið félaginu tjóni. Festum ehf. hafi verið gefið það fyrirheit að nýt­ing­ar­hlutfallá reitnum yrði a.m.k. 3,5. Það fyrirheit hafi verið forsenda og ákvörð­un­ar­ástæðaFesta ehf. fyrir kaupsamningnum við skipulagssjóð og öðrum kostn­að­ar­sömumupp­kaupum á eignum á reitnum. Tjón stefnanda felist annarsvegar í því að Festar ehf. hafi fjárfest verulega með tilheyrandifjármagnskostnaði, kostnaði vegna uppkaupa á eignum og undir­bún­ings­vinnu þarmeð talið kostnaði vegna hönnunar og hins vegar orðið af ágóða/­hagnaði vegnaþess að sú uppbygging hafi ekki gengið eftir í samræmi við áætl­anir Festa ehf.og það nýtingarhlutfall sem tilgreint var í kaupsamningi, 15. mars 2007. Tjónstefn­anda sé meðal annars tilgreint í bréfi þáverandi lögmanns Festa ehf. tilborg­ar­lög­manns, 9. ágúst 2011. Stefnandi byggi á því að stefnda hafi máttvera ljóst að sú ákvörðun að fækka byggðum fermetrum á Hljómlindarreitnum fráþví sem áætlað var, hefði í för með sér verulegt tjón fyrir stefnanda. Í þessusam­bandi megi benda á að stefndi hafi sjálfur gert þá kröfu að Festar ehf.greiddu 40.000 kr. fyrir hvern byggðan fer­metra umfram nýtingarhlutfallið 3,5,sbr. kafla um kaupverð í samn­ingi Festa ehf. og stefnda, 15. mars 2007. Þannighafi stefnda verið ljóst að hver fer­metri í bygg­ing­ar­magni skipti Festarehf. og þar með stefn­anda miklu máli. Stefnandi byggi á því að afstaðastefnda til uppbyggingar á Hljóma­lindar­reitnum hafi endanlega legið fyrir íumsögn Skipulags- og byggingarsviðs, 27. októ­ber 2010. Þar sé gerð grein fyriraðdraganda málsins þar sem meðal annars komi fram að forsenda fyrir tillöguFesta ehf. hafi verið samningur milli skipu­lags­sjóðs Reykja­víkur og Festaehf. þar sem skrifað var undir og bundinföst nýting­ar­talan 3,5 sem síðan stýrir mjög gerð tillögunnar. Síðan komifram að umrætt nýt­ing­ar­hlutfall leiði til mjög breyttrar og mikillarsamfelldrar byggðar sem sé í stærri mælikvarða en almennt sé í mið­borginni.Síðan segi orðrétt: Þessi þáttur ogbreytt við­horf til skipu­lags í mið­bænum hefur orðið til þess að umfjöllun ummálið hefur tekið langan tíma. Í umsögn­inni sé lagt til aðheildarfermetrum yrði fækkað um u.þ.b. 2.370 fer­metra og að nýt­ing­ar­hlutfallfæri úr 3,5 í 2,9. Samkvæmt því myndi heildar­flötur bygg­inga minnka úr 14.500fermetrum í u.þ.b. 12.100 fermetra eða um 16,5%. Með fram­an­greindri niður­stöðuí málinu hafi stefndi í raun viðurkennt að dráttur á málinu hafi orðið vegnaatriða sem vörðuðu stefnda og að breyttviðhorf til skipulags í mið­bænum leiddi til þess að ekki væri hægt að miðavið nýtingarhlutfallið 3,5 eins og kveðið var á um í samn­ingi aðila. Í samkomulagi stefnda ogLaugavegsreita ehf., 18. janúar 2012, komi einnig fram viðurkenning stefnda ábótaskyldu sinni gagnvart Festum ehf. og þar með gagn­vart stefnanda. Þar segimeðal annars að aðilar séu sam­mála um að vinna saman að endur­skoðun áskipulagi og upp­bygg­ing­ar­áformum á Hljóma­lindarreitnum og gera raun­hæfa tillögu að deili­skipu­lagi.Þá komi fram að það sé forsenda fyrir gerð sam­komu­lags­ins að stefndi Reykja­víkur­borg falli við undirritun sam­komu­lagsinsfrá eftir­stöðvum kaup­verðs að fjár­hæð kr. 300 mkr. skv. kaup­samn­ingi dags.15. mars 2007 enda falla Lauga­vegs­reitir ehf. á móti frá kröfu um að heim­iltnýtingarhlutfall á reitnum verði 3,5. Þannig hafi stefndi, ekki aðeins íorðum heldur með framgöngu sinni, fallist á bóta­skyldu sína. Kröfu sinni til stuðnings vísarstefnandi til 72. gr. laga nr. 33/1944. Í því ákvæði sé fjallað um frið­helgieignarréttar og þá grundvallarreglu, að enginn skuli skyldur til að láta eignirsínar af hendi nema fullar bætur komi fyrir. Festar ehf. hafi, með kaup­samn­ingi15. mars 2007, eignast rétt til þess að byggja samkvæmt hinu til­greindanýtingarhlutfalli á Hljóma­lindar­reitnum. Stefndi hafi skuldbundið sig tilþess að breyta deiliskipulagi til þess að tryggja réttindi Festa ehf. Stefnandibyggi á því að þau réttindi verði ekki tekin af honum nema fullar bætur komifyrir. Þá vísar stefnandi í þessusambandi til þágildandi bótareglu 1. mgr. 33. gr. skipu­lags- og byggingarlaganr. 73/1997, sbr. núgildandi 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, sem hljóðisvo:Núveldur gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækkar, nýt­ingar­mögu­leikarhennar skerðast frá því sem áður var heimilt eða að hún muni rýrna svo að húnnýtist ekki til sömu nota og áður og á þá sá sem sýnt getur fram á að hannverði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði eða að hannleysti fasteignina til sín. Stefnandi byggi á því aðréttindum Festa ehf. samkvæmt kaupsamningnum megi jafna við réttindi þess semeigi tiltekin réttindi samkvæmt gildandi skipulagi sem séu síðar skert með nýjuskipulagi. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi veitt lof­orð um tiltekiðnýtingarhlutfall samkvæmt skipulagi sem fyrirhugað var að tæki gildi og stefn­andibyggði áætlanir sínar á, en sem síðar var horfið frá. Kröfu sinni til stuðnings vísarstefnandi til ódagsetts minnisblaðs borgar­lög­manns til Helgu Bjarkar Laxdallögfræðings þar sem byggt sé á svipuðum sjónar­miðum varð­andi bótaskylduborgarinnar við þessar aðstæður. Þáverandilögmaður Festa ehf. hafi með bréfi til borgarlögmanns, 25. júní 2012, krafistbóta úr hendi stefnda vegna vanefnda hans. Í svarbréfi borg­ar­lög­manns, 6.júlí 2012, hafi kröfunni verið hafnað á þeim forsendum að Festar ehf. hefðuselt Lauga­vegsreitum ehf. öll rétt­indi og skyldur Festa ehf. samkvæmt kaup­samn­ingi,15. mars 2007, sbr. 6. gr. kaup­samn­ings 28. nóvember 2011. Stefnandi mótmæli því að Festarhafi selt skaðabótarétt sinn á hendur stefnda með framangreindum kaupsamningi.Hafi skaðabótaréttindin, sem séu mikilvæg eign­ar­rétt­indi, átt að fylgja meðí kaupunum hafi borið að taka það sérstaklega fram. Stefnda hafi mátt veraljóst þegar hann gerði kaupsamninginn að Festar ehf. hygð­ust krefja stefnda umskaðabætur vegna vanefndanna. Þetta staðfesti bréf þáver­andi lög­manns Festaehf., 9. ágúst 2011, en í því sé skaðabótakrafa stefn­anda fyrst mótuð tölu­lega.Þá komi skýrt fram í eignayfirlýsingu/afsali milli Festa ehf. og stefnda að ískjal­inu felist ekkert afsal neinnakrafna eða réttinda sem Festar ehf. kann að eiga á hendur Reykjavíkurborg vegnafyrri samskipta, svo sem í tengslum við Hljóma­lindar­reit í miðbæ Reykjavíkurog skipulagsákvarðanir tengdar honum. Sama komi fram í yfir­lýsingu Festaehf., 16. apríl 2012, sem var gefin í tengslum við afsal Festa ehf. til Lauga­vegs­reitasama dag. Lauga­vegs­reitir ehf. og stefndi hafi einnig tekið við yfir­lýs­ing­unnisama dag. Þá telur stefnandi að jafnvelþótt litið yrði svo á að Festar ehf. hefðu framselt Lauga­vegs­reitum ehf. þaurétt­indi og skyldur sem Festar tóku við með kaupsamningi, 15. mars 2007, takiþað framsal ekki til skaðabóta vegna ýmiss konar tjóns sem Festar ehf. hafiorðið fyrir svo sem fjármagnskostnaðar vegna kaupa á eignum, kostn­aðar vegnayfir­verðs á fasteignum sem Festar ehf. þurftu að kaupa til að uppfylla samn­ingvið stefnda, hönnunarkostnaðar, starfsmannakostnaðar o.fl. Til sönnunar þeimkostn­aði vísar stefnandi til sam­an­tektar úr ársreikningum Festa ehf. og tilárs­reikn­inga Festa ehf. vegna rekstr­ar­áranna 2008-2010. Samkvæmt ofangreindu teljistefnandi engan vafa á því að hann eigi kröfu á hendur Reykjavíkurborg vegnavanefnda hennar. Eins og áður sé greint hafi stefnandi eign­ast þessa kröfufyrir framsal. Hann sé því réttur aðili að málinu. Samkvæmtofangreindu gaf stefnandi þrotabúinu tækifæri til að gæta réttar síns í málinusem það kaus að nýta ekki. Stefnandi hafi því gætt ákvæða 2. mgr. 18. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og sé því réttur aðili að málinu. Þetta mál sé höfðað tilviðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt heim­ild í 2. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu sinni til stuðn­ings vísarstefnandi til reglna skaðabótaréttar um skaða­bætur innan samninga og þeirrarmeginreglu samninga- og kröfuréttar að samn­inga skuli halda svo og til samn­inga­laganr. 7/1936 þar sem sömu meginreglur séu lög­festar. Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi, Reykjavíkurborg, byggirkröfu sína um sýknu á því að stefnandi geti ekki talist aðili máls í skilningiréttar­fars­lög­gjafar þar sem hann eigi ekki aðild að þeim réttindum sem krafahans varði. Af þeim sökum verði að sýkna stefnda. Stefnandi byggi kröfu sína ámeintum vanefndum stefnda á kaupsamningi milli Festa ehf. og stefnda frá 15.mars 2007. Stefndi leggi áherslu á, að stefnandi hafi ekki verið aðili að þeimsamningi. Seinni hluta árs 2011 hafi Festar ehf. og Landsbankinn átt í viðræðumum kaup bankans á öllum fasteignum Festa ehf. á umræddum bygg­ing­ar­reit. Úrþeim viðræðum hafi orðið að Festar ehf. seldu Laugavegsreitum ehf., félagi íeigu Lands­bankans, allar fasteignir félagsins á reitnum. Þýðingu fyrir þettamál hafi 6. gr. kaupsamningsins milli Festa ehf. og Lauga­vegs­reita ehf.,dags. 28. nóvember 2011, því að með henni hafi Festar ehf. framseltLaugavegsreitum ehf. öll rétt­indi og allar skyldur sam­kvæmt kaupsamningnumfrá 15. mars 2007. Stefndi leggi áherslu á, að Festar ehf. hafi hvorki gertneina fyrirvara né athuga­semdir sem gætu gefið til kynna að kröfur á hendurstefnda vegna meintra van­efnda á umræddum kaup­samn­ingi ættu ekki að fylgjaeignunum sjálfum. Í samkomulagi milli stefnda ogLaugavegsreita ehf., sem varðaði endurskoðun skipu­lags og uppbyggingaráforma áumræddum reit frá 18. janúar 2012, komi fram að for­senda samkomulagsins væriað stefndi félli frá eftirstöðvum kaupverðs að fjárhæð 300.000.000 króna samkvæmtkaupsamningi dags. 15. mars 2007. Í staðinn féllu Lauga­vegs­reitir ehf. frákröfu um að heimilt nýtingarhlutfall á reitnum yrði 3,5. Auk­in­heldur hafifélagið lýst yfir að það félli frá öllum fjárkröfum, sem Festar ehf. kynnu aðhafa eignast á hendur stefnda vegna reitsins. Stefndi telur efni sam­komu­lags­insskýrt og verði það ekki skilið öðruvísi en samkvæmt orðanna hljóðan, að Lauga­vegs­reitirehf. hafi þá þegar yfirtekið öll réttindi og skyldur sem fylgduskipulagsreitnum. Framsal Festa ehf., dags. 23.mars 2012, sem stefnandi kveðist leiða rétt sinn frá, hafi farið fram eftirundirritun kaupsamnings Festa ehf. og Laugavegsreita ehf. og geti þar afleiðandi ekki talist gilt framsal lögum samkvæmt. Lýsing stefnanda á fram­sal­inusé með hreinum ólíkindum. Af henni verði það eitt ráðið að stefn­andi hafistofnað til þessara málaferla með von um skjótfenginn gróða. Í þeirri við­leitnisinni hafi hann, að því er virðist, ekki leitt hug­ann að stöðu þeirra rétt­indasem hann telji sig eiga, hvort þau séu yfirhöfuð fyrir hendi og á þeimbyggjandi. Þau rétt­indi sem stefn­andi telji sig eiga og grund­valli mála­til­búnaðsinn á hafi aldrei til­heyrt honum. Öllum rétt­indum sem tilheyrðu skipu­lags­reitnum,að engum undan­skildum, hafi verið ráð­stafað til Laugavegsreita ehf. sam­kvæmtkaup­samn­ingi dags. 28. nóv­em­ber 2011. Af því leiði að Festar ehf. hafi ekkihaft að lögum heimild til þess að gefa út ein­hliða yfir­lýs­ingu um ráð­stöfunréttinda sem vörð­uðu bótaskyldu stefnda vegna meintra van­efnda á kaup­samn­ingifrá 2007 eða vegna skipulagsákvarðana á umræddum skipu­lags­reit. Stefndi byggi á því aðlögpersónan Festar ehf. hafi verið aðili að þeim kaup­samn­ingi sem þessifasteignaviðskipti tóku til. Með kaupsamningi dags. 28. nóvember 2011 hafifélagið Laugavegsreitir ehf. eignast réttindi Festa ehf. sam­kvæmt upp­haf­legumsamningi. Þar sem stefnandi hafi ekki verið aðili að þeim samn­ingi sé úti­lokaðað hann geti borið réttindi eða skyldur samkvæmt efni hans. Að sama skapi séúti­lokað að hann geti leitt einhvern rétt af því framsali sem fór fram umrættsinn, hvorki beint né óbeint. Af framansögðu leiði að stefnandi geti ekki beintdóm­kröfum að stefnda. Hann skorti aðild að hagsmununum og geti því ekki gertdóm­kröfu um þá. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af öllum dóm­kröfum stefn­anda. Þá byggi stefndi sýknukröfu sínaá þeirri almennu reglu kröfuréttar að aðilar samn­ings geti einir gert kröfur ítilefni af ætluðum vanefndum hans og hafi einir for­ræði á túlkun hans ogframkvæmd. Þegar bú Festa ehf. hafi veriðtekið til gjaldþrotaskipta, með úrskurði Héraðs­dóms Reykja­víkur 14. september2012, hafi þrotabú félagsins tekið við réttindum þess sam­kvæmt samn­ingnum,sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sam­kvæmt 1.mgr. 122. gr. laganna fari skiptastjóri með forræði búsins og komi fram fyrirhönd þess, einnig fyrir dómi sé því að skipta. Stefnandi hafi hvorki haft umboðné heim­ild skiptastjóra og hafi skiptum búsins lokið án fyrirvara um umdeildarkröfur. Hin meinta bótakrafa stefn­anda á hendur stefnda hafi komið upp ísamskiptum stefn­anda og skiptastjóra þrotabús Festa ehf. Í tölvuskeytum milliskiptastjóra og Lands­bank­ans, komi fram að skipta­stjóri hafi fengiðupplýsingar um hugsanlega bóta­kröfu Festa ehf. á hendur stefnda sem hafi síðanverið framseld HGS ráðgjöf ehf., nú stefn­anda. Skiptastjóri hafi taliðumræddan gjörning hugsanlega riftanlegan og upp­lýst Lands­bank­ann, sem helstakröfu­hafa þrotabúsins, um þennan gjörning. Lands­bank­inn hafi hvorki leitaðeftir því að skiptastjóri krefðist riftunar á umræddu fram­sali, dags. 23. mars2012, né að höfðað yrði mál til heimtu skaðabóta á hendur stefnda, þar sem bank­inntaldi að um van­heim­ild hefði verið að ræða þegar Festar ehf. fram­seldu kröf­unatil HGS ráðgjafar ehf. með vísan til kaupsamnings milli félagsins og Lauga­vegs­reita,dags. 28. nóvember 2011. Skipta­stjóri hafi því ekki talið ástæðu til að aðhaf­astfrekar. Skiptastjóri hafi metið það svo að Festar ehf. hafi ekki haft heimildtil þess að fram­selja öðru félagi þessi meintu skaða­bóta­rétt­indi á þeimtíma sem það átti sér stað. Með vísan til alls fram­an­greinds verði að teljaað stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi tilkall til þess­ara meintuskaðabótaréttinda á hendur stefnda, sbr. til hlið­sjónar dóma Hæsta­réttar, 7.des­em­ber 2000 í máli nr. 153/2000 og 13. febrúar 2014 í máli nr. 608/2013. Fari svo að dómurinn teljistefnanda eiga aðild að hags­mun­unum og geti því sett kröfuna fram, byggistefnandi sýknukröfu sína á því að fram­selj­andi kröf­unnar, Festar ehf., hafiekki orðið fyrir neinu tjóni í lögskiptum sínum við stefnda. Þá málsástæðu sína byggi stefndiá því að gera verði þá lágmarkskröfu til stefn­anda að hann sýni fram á ætlaðtjón. Sú sönnun hafi ekki lánast. Því fari raunar víðs fjarri. Samkvæmt verð­ákvæðikaupsamnings Festa ehf. og stefnda, 15. mars 2007, hafi umsamið kaup­verð numið400 milljónum króna, þar af skyldu 100 milljónir króna greið­ast við undir­ritunsamningsins og það hafi verið gert. Eftir­stöðvar kaup­verðs­ins, 300 milljónirkróna, hafi stefndi aldrei fengið greiddar. Stefndi byggi nánar til­tekið á þvíað krafa um minna byggingamagn, en upphaflegur samn­ingur gerði ráð fyrir, getialdrei numið hærri fjárhæð en þeirri sem enn var ógreidd af kaup­verðinu. Meðkaup­samn­ingi, dags. 28. nóvember 2011, hafi Festar ehf. selt Laugavegsreitumehf. allar eignir sínar sam­kvæmt upp­haf­legum kaupsamningi. Sam­kvæmt 3. gr.samn­ings­ins hafi umsamið kaupverð eignanna numið rúmlega 650 milljónum króna.Ekkert sé komið fram í mál­inu um að það verð, sem Festar ehf. fengu fyrir eign­irnar,hafi verið of lágt eða óeðli­legt á ein­hvern hátt. Ef eitthvað, hafi Festarehf. hagn­ast á við­skipt­unum. Það lýsi sér í því að end­ur­gjaldið, semfélagið fékk fyrir fast­eign­irnar, hafi numið hærri fjárhæð en fast­eigna­matiþeirra. Festar ehf. hafi því ekki orðið fyrir neinu fjár­tjóni í við­skipt­unum.Festar ehf. hafi aldrei greitt stefnda nema hluta kaup­verðs­ins. Fast­eign­irnar,sem félagið eign­að­ist aldrei, hafi það selt félag­inu Lauga­vegs­reitum ehf.með hagn­aði. Stefndi telur ástæðu til aðmótmæla sem rangri og ósannaðri sundurliðun bóta­kröfu Festa ehf. Minnisblaðviðskiptabanka félagsins, Lands­bank­ans, sem beri yfir­skrift­ina Lokafrestur til eiganda til þess að sýnafram á rekstr­ar­grund­völl félag­anna sýni að félagið hafi verið komið í veruleg fjárhagsvandræði gagn­vart bank­anumþegar í febrúar árið 2009. Á því geti stefndi ekki borið ábyrgð. Allur dráttursem orðið hafi á deili­skipu­lagi reitsins verði rakinn til félagsins Festaehf. sjálfs. Um það vís­ast til fund­ar­gerðar af fundi sem fulltrúar Festaehf. rituðu. Orð­rétt segir þar undir 6. lið „Nýtingarhlutfall“.Forsendurnýtingarhlutfalls var rætt en nýtingarhlutfall tillögu er 4,05 sam­kvæmt þeimútreikningum sem notaðir voru við gerð hennar. Þarf að skoða betur forsendurþess, þ.e. hve mikið er af nýttum fermetrum neðan­jarðar. Þarf því að reiknaþað aftur og samkomulag var um að reikna það þannig að Hverf­is­götuhæð væriskipt í miðju, þ.e. helmingur ofanjarðar og helm­ingur neðan­jarðar. Einnigþarf að skilgreina vel forsendur útreikninga nýtinga­hlut­fall almennt betur áreitnum í tengslum við aðrar eignir sem ekki eru í eigu Festa, þ.e. við hvað áað miða. Skemmst sé frá því að segja aðFestar ehf. hafi haldið fast í að fá bygginga­magn sem var langt umfram það semsamið var um í kaupsamningnum frá 2007. Stífni félagsins í því sambandi hafiverið helsta ástæða þess að deili­skipulagsvinna reits­ins dróst sem raun bervitni. Fráleitt sé að kenna stefnda um drátt­inn eins og gert sé í stefnu.Landsbankinn hafi, þegar árið 2009, verið farinn að ókyrr­ast vegna van­skilaFesta ehf. Meint breytt afstaða skipulagsyfirvalda til upp­bygg­ingar á reitnumhafi ekk­ert haft með þá afstöðu bankans að gera. Allt framan­greint sýni aðstefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að Festar ehf., sem hann leiðir réttsinn frá, hafi orðið fyrir tjóni, þaðan af síður að stefndi hafi valdið honumtjón­inu á ólögmætan og saknæman hátt. Því beri að sýkna stefnda af öllumkröfum stefn­anda. Athygli réttarins er vakin á þvíað stefnandi byggi viðurkenningarkröfu á bóta­skyldu stefnda á almennum reglumskaðabótaréttarins um skaðabætur innan samn­inga. Ljóst er að meintskaðabótaskylda vegna einhverra ólögmætra og sak­næmra athafna stefnda falliekki þar undir. Ber að skoða málatilbúnað stefnanda í því ljósi. Til stuðnings kröfum sínum vísarstefndi til meginreglna samninga- og kröfu­réttar um greiðslu- og efndaskylduog framsal kröfuréttinda. Hann vísar til megin­reglna skaðabótaréttar, einkumalmennu sakarreglunnar. Um aðildarskort vísar stefndi til 2. mgr. 16. laga nr.91/1991. Hann vísar til 1. mgr. 24. og 25. gr. sömu laga varð­andi lögvarðahagsmuni. Niðurstaða Í þessu máli þarf dómurinn aðsvara því hvort á stefnda, Reykjavíkurborg, hvíli skylda til að bæta stefnanda,Hamri fjárfestingum ehf., meint tjón sem félagið Festar ehf. varð fyrir vegnavanefnda stefnda á samningi við Festar. Í örstuttri samantekt má rekjaatvik málsins þannig að Festar hafi, 15. mars 2007, samið við Skipu­lags­sjóðReykjavíkurborgar um kaup á nánar tilgreindum húsum og lóðum á Hljóma­lindar­reit.Kaupverðið var miðað við það að á þeim lóðum sem félagið keypti og þeim lóðumsem það myndi kaupa á reitnum, til þess að taka hann til upp­bygg­ingar íheild, yrði nýtingarhlutfallið 3,5. Nýtingarhlutfallið í því deili­skipu­lagisem þá gilti um reitinn var 2,6. Samn­ings­aðilar höfðu samkvæmt þessu gert ráðfyrir því að fyrir hverja 100 m² af flatarmáli lóðar mætti auka byggingarmagniðúr 260 flatar­máls­metrum í 350 eða um 34,6%. Áður en Festar sömdu viðskipulagssjóð átti félagið nokkrar eignir á reitnum en til þess að geta farið íheildaruppbyggingu þurfti félagið að kaupa nokkrar aðrar eignir og vegnaþessara aðstæðna, til þess að félagið gæti þegar í stað hafið hönnun deili­skipu­lagsá reitnum í heild, voru þær keyptar á yfir­verði, með lánum frá Lands­bank­anum. Eftir hönnunarvinnu þriggjaarkitektastofa valdi skipulagsráð arkitektur.is til þess að vinna tillögu að nýjudeiliskipulagi á reitnum. Í samræmi við það bygg­inga­magn sem samið hafðiverið um gerði stofan tillögu þar sem gert var ráð fyrir nýt­­ing­ar­hlut­fallinu3,5. Tillagan lá fyrir 15. september 2008. Það fyrsta sem vinnu­teymi skipu­lags­stjórafann að deiliskipulagstillögu Festa var að byggingamagn á reitnum væri um 35%hærra en gildandi deiliskipulag gerði ráð fyrir. Því var hafnað að rífa mættihús sem höfðu samkvæmt samningnum verið keypt til niðurrifs og fleiri athuga­semdirvoru gerðar við þau atriði í deiliskipulagstillögunni sem áttu sér stoð í samn­ingnum.Pólit­ískir skipu­lags­vindar blésu úr annarri átt en þeir gerðu árin 2006 og2007 og skipu­lags­yfir­völd vildu því ekki standa við samningsbundnarforsendur deili­skipu­lags­ins. Í athugasemdum Festa við umsögnvinnuteymisins 20. október 2008, sem skipu­lags­ráð samþykkti 7. nóvember, komfram að yrði byggingamagn skert stæði endur­upp­bygg­ingar­verk­efnið á reitnumekki undir sér fjárhagslega. Tekið var fram að þau rök hefði félagið marg­oftfært fram á fundum með skipu­lags­yfir­völdum. Í lok athugasemda sinna buðuFestar upp á tvær lausnir, annars vegar að Reykja­víkur­borg legði til fé tilþess að mæta viðbótarkostnaði og tekjuskerðingu sem nýju skilyrðin kölluðu á oghins vegar að fallið yrði frá því að breyta skipulagi í sam­ræmi viðkaupsamninginn frá því í mars 2007. Þess í stað yrði byggt eftir þágildandideili­skipu­­lagi en sóttar skaðabætur úr hendi Reykjavíkurborgar vegnavanefnda á samn­ingi Festa við skipulagssjóð. Reykjavíkurborg svaraði þessumtillögum ekki sérstaklega. Þar sem félagið Festar átti óhægt um vik að riftasamningnum þrátt fyrir van­efnd­ina reyndi það til þrautar að fáReykjavíkurborg til þess að bæta van­efnd­ina með fjár­framlagi en talaði fyrirdaufum eyrum. Eins og ítarlega er rakið ílýsingu málavaxta reyndu fyrirsvarsmaður Festa og lög­maður hans mikið að finnalausnir á málinu og arkitektar lögðu til nýjar útfærslur á deili­skipu­lagireitsins. Á sama tíma hélt félagið þó ætíð til haga skaðabótakröfu sinni áhendur stefnda. Þrátt fyrir þessa viðleitni náðist ekki að móta deiliskipulagsem borgin sam­þykkti áður en Landsbankinn, lánar­drott­inn Festa, krafðistgreiðslu lána og yfirtók eign­irnar á reitnum með kaup­samn­ingi við Festar ílok nóvember 2011. Það er sem sagt grundvöllur þessamáls að Reykjavíkurborg stóð ekki við forsendur þess samn­ings semskipulagssjóður Reykjavíkur gerði við Festar í mars 2007. Reykja­víkur­borgtelur sér ekki skylt að bæta það tjón sem þessar vanefndir kunni að hafa valdiðFestum þar sem félagið hafi með samningnum við Lauga­vegs­reiti, 28. nóvember2011, afsalað því félagi þessari skaðabótakröfu á hendur borginni vegnasvofellds ákvæðis í 6. gr. kaupsamningsins:Kaupandiyfirtekur öll réttindi og allar skyldur seljanda samkvæmt kaup­samn­ingi, dag­settum15. mars 2007, við Skipulagssjóð Reykjavíkur, kt. [...], um fast­eign­irnar nr.30, 32, 32A, 32B og 34 við Hverfisgötu og nr. 19 og 19B við Lauga­veg í Reykja­vík,ásamt hlutdeild í lóð og lóðarréttindum sem fylgja bakhúsinu að Lauga­vegi 17. Íþessu máli þarf fyrst að taka afstöðu til þess hver sé merking orðalagsins „öllrétt­indi og allar skyldur selj­anda samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 15. mars2007, við Skipu­lagssjóð Reykja­víkur“. Vart þarf að tíunda að fyrirsvarsmennFesta ehf. lögðu þá merkingu í ákvæðið að efndabótakrafa félagsins á hendurReykjavíkurborg væri ekki meðal þeirra réttinda sem það tæki til. Vitnið Helgi S. Gunnarsson,forstjóri Regins, dótturfélags Landsbankans og stjórn­ar­formaður Laugavegsreita,dótturfélags Regins, bar að þegar allt hafi stefnt í að Lauga­vegsreitir tækjuyfir það verkefni að byggja upp á Hljómalindarreit, sumarið og haustið 2011,hafi hann farið á fund borg­ar­lög­manns. Þau hafi kannað fleti á því að Lauga­vegsreitirkæmu að þessum verð­mætum sem heild og lykju verkefninu. Hannbar að samkomulag borgaryfirvalda og Laugavegsreita þess efnis að borgin féllifrá 300.000.000 kr. af kaup­verði gegn því að nýtingarhlutfall á reitnum yrðilægra en 3,5 hafi legið fyrir óform­lega um haustið. Borgarlögmaður hafistaðfest við hann, áður en Lauga­vegsreitir gerðu samninginn við Festar, 28.nóv­em­ber 2011, að borg­ar­stjóri hefði sam­þykkt þennan afslátt afkaupverðinu gegn lækkun bygg­ing­ar­magns á reitnum. Vitnið bar jafnframt að hannhefði aldrei undirritað kaupsamninginn við Festar ef inn í hann hefðu átt aðkoma ákvæði sem hefðu undanskilið réttindi sem hefðu getað eyði­lagt verkefnið.Laugavegsreitir hafi ekki undanskilið nein réttindi heldur keypt öll þauréttindi sem tilheyrðu þessum eignum. Hann kvaðst nánar tiltekið leggja þá merk­inguí ákvæðið að það tæki til allra þeirra réttinda sem væru bundin eign­unum semLauga­vegs­reitir keyptu af Festum. Yfirlýsingu sem gerð var 16.apríl 2012 þess efnis að með afsali eigna til Lauga­vegsreita fælist ekki afsalskaðabótakrafna Festa á hendur Reykjavíkurborg taldi vitnið ekki hafa neinaþýðingu fyrir Laugavegsreiti. Að mati dómsins verður úr þessumframburði vitnisins ekki lesið að vitnið hafi talið að með í kaupum Lauga­vegs­reitafylgdi skaðabótakrafa Festa á hendur Reykja­víkur­borg vegna vanefnda ásamningnum 15. mars 2007. Áður en Laugavegsreitir gerðukaupsamning við Festar hafði samist svo um milli Laugavegsreita ogReykjavíkurborgar að hún afsalaði sér 75% af því kaup­verði sem samið var umvið Festar og á móti afsöluðu Laugavegsreitir sér því viðbótar­bygg­ing­ar­magnisem kveðið var á um í samningnum. Að mati dómsins skiptir ekki máliþótt þetta samkomulag hafi ekki verið fært í skrif­legt form fyrr en 18. janúar2012. Það var frágengið, þannig að bindandi væri fyrir báða aðila, Reykja­víkurborgog Laugavegsreiti, áður en það félag keypti hús­eign­irnar af Festum. Þaðliggur því fyrir að meðal efnis hins umdeilda samningsákvæðis gat hvorki veriðheim­ildin til að byggja á reitnum með nýtingarhlutfallinu 3,5 né skyldan tilað greiða 300.000.000 króna eftirstöðvar af kaupverði eignanna á reitnum. Í ljósi þessa er ekki með nokkrumóti hægt að túlka ákvæði 6. gr. kaup­samn­ings Festa og Laugavegsreita þannigað efnda­bóta­krafa Festa á hendur Reykja­vík­ur­borg vegna vanefnda ásamningi, sem kvað ein­mitt á um þetta byggingamagn, félli undir efni þess. Dómurinn fellst því á það meðstefnanda að Festar hafi ekki með samningi sínum við Laugavegsreiti afsalað séskaða­bóta­rétti sem félagið kynni að eiga á hendur Reykja­vík­ur­borg vegnavanefnda á samningi gerðum 15. mars 2007. Festar höfðu því fulla heimild tilþess að afsala þessum mögulega bóta­rétti sínum til HGS ráðgjafar ehf. í mars2012. Það félag heitir nú Hamarr fjárfestingar ehf. og er stefnandi. Stefndi verður því ekki sýknaðurmeð þeim rökum að stefnandi geti ekki haldið á þeim hagsmunum sem hann sækir ímálinu. Með úrskurði héraðsdómsReykjavíkur 14. september 2012 var bú Festa ehf. tekið til gjaldþrotaskipta.Skiptastjóra var gefinn kostur á að rifta framsali hugsan­legrar bótakröfuFesta á hendur Reykjavíkurborg. Að höfðu samráði við eina lánar­drott­innFesta, Lands­bank­ann, kaus skiptastjórinn að rifta ekki framsalinu. Stefnandier því enn handhafi rétt­ind­anna. Dómurinn getur ekki fallist á þámálsástæðu stefnda að einungis aðilar samn­ings­ins 15. mars 2007,Skipulagssjóður Reykjavíkurborgar og Festar, geti gert kröfur vegna hugs­an­legravanefnda á honum. Af vanefndinni, eins og hún er sett fram, getur risið fjár­krafa.Dómurinn fær ekki séð að neitt geti staðið í vegi fyrir framsali hennar. Stefndi teflir því einnig fram aðstífni Festa við að halda sig við samn­ings­forsend­urnar hafi valdið þessummiklu töfum á skipulagsvinnunni. Það hafi því ekki verið við stefnda að sakastað Lands­bank­inn yfirtók eignir Festa. Á það getur dómur­inn ekki fallist. Þegar í september 2006 höfðuFestum verið veitt fyrirheit um nýtingar­hlut­fallið 3,5 á reitnum. Þetta ásamtfleiri forsendum var skjalfest í samningi 15. mars 2007. Þegar til átti að takavildu skipulagsyfirvöld ekki leggja þessar forsendur til grund­vallar skipulagiá reitnum. Festar gerðu svo skjótt sem unnt var grein fyrir því að með því aðleggja aðrar forsendur til grundvallar hefði stefndi vanefnt samninginn og jafn­framtvaldið Festum fjártjóni. Af ítarlegri lýsingu málavaxta verður allt eins ráðiðað Reykja­víkur­borg hafi ekki séð neina sérstaka ástæðu til þess að ganga framaf mynd­ug­leika og röggsemi og leysa málið eins og síðar var gert meðsamkomulagi við Lauga­vegs­reiti. Af hverju það var hægt þá skal ósagt látið.Festar gátu ekki bæði gefið eftir samningsforsendurnar og bæturnar fyrir tjóniðsem varð við það að þær voru ekki haldnar. Til stuðnings sýknukröfu sinni færirstefndi að lokum fram þau rök að stefn­andi hafi ekki sýnt fram á að Festarhafi orðið fyrir tjóni sem gæti verið grundvöllur þeirra skaðabótakröfu semhafi verið framseld stefnanda. Samkvæmt samantekt úrársreikningum Festa nam fjármagnskostnaður félags­ins, frá undir­ritun samningsvið skipulagssjóð í mars 2007 til undirritunar kaup­samn­ings við Lauga­vegsreitií lok nóvember 2011, 326.517.388 krónum. Samkvæmt sömu heim­ild nam yfirverðfasteigna 261.782.332 krónum og hönnunarkostnaður 66.622.280 krónum. Þettanemur sam­tals 664.921.900 krónum. Þá er ótalinn ágóði sem Festar urðu af vegnavanefndanna. Að mati dómsins getur stefndiekki fært gegn bótaskyldu sinni þau rök að Lauga­vegs­reitir hafi greitt Festumsvo hátt verð fyrir fasteignirnar á reitnum að það hafi tekið til verðmætisfasteignanna svo og þess tjóns sem Festar töldu sig hafa orðið fyrir vegnavanefnda stefnda. Fyrirþessari málsástæðu hefur stefndi auk þess ekki fært nein gögn. Festar keyptu af skipu­lags­sjóðieignirnar Laugaveg 17, 19, og 19b, Hverfis­götu 30, 32, 32a, 32b og 34: Kaup­verðiðvar 400.000.000 króna í mars 2007. Af öðrum en skipulagssjóði hafði félagiðkeypt 3. hæð á Laugavegi 17, íbúð og verslun­ar­hæð á Lauga­vegi 21, íbúðir ogatvinnu­hús­næði á Klapparstíg 28 og 30, Hverfisgötu 26 og fast­eignir viðSmiðjustíg 4, 4a og 6. Fyrir allar þessar eignir greiddu Lauga­vegs­reitir657.700.000 kr. í lok nóv­em­ber 2011. Fyrir dómi bar vitnið Helgi S.Gunnarsson að kaupverðið hefði verið ítarlega ígrundað og reiknað út íbankanum. Til grundvallar verðinu hafi legið það eitt að hámarka verðmætiverkefnisins án þess þó að kaupverðið teldist ósanngjarnt gagnvart Festum. Þótt stefnandi þyki hafa sýntfram á að vanefnd stefnda á samningi gerðum 15. mars 2007 hafi valdið honumfjár­tjóni þarf, í þessu viðurkenningarmáli, ekki að taka afstöðu til þess hvervar fjárhæð þess tjóns. Eins og margoft hefur komið framlofaði stefndi ótvírætt ákveðnum kostum á hinu selda, þar á meðal að nýtingar­hlut­fallyrði 3,5, ákveðin hús væru seld til niðurrifs, gera ætti 250 stæða bílakjallaraog fleira mætti telja. Þegar til átti að taka vildi hann, það er þeir sem hélduum stjórnvöl borg­ar­skipu­lagsins, ekki standa við samn­ings­skil­mál­ana þarsem þeir töldu svo hátt nýt­ing­ar­hlutfall ekki samrýmast breyttum við­horfumtil skipulags miðbæjarins. Þar sem stefnandi hefur sýnt framá að stefndi hafi lofað Festum ákveðnum kostum á hinu selda, að stefndi hafiekki staðið við þá, að stefndi hafi mátt vita að van­efnd bakaði Festum fjártjónog þar sem rök hafa verið færð fyrir því fjár­tjóni hefur stefn­andi uppfylltöll skilyrði fyrir því að fallast megi á viður­kenn­ing­ar­kröfu hans. Með vísan til þessarar niðurstöðuog 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiðastefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.800.000 krónur. Stefnandier virðisaukaskattsskyldur. Af þeim sökum er ekki tekið tillit tilvirðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.dómsorð Viðurkennd er skaðabótaskyldastefnda, Reykjavíkurborgar, gagnvart stefn­anda, Hamri fjárfestingum ehf.,vegna þess að Festar ehf. fékk ekki að byggja miðað við nýt­ing­ar­hlutfallið3,5 eins og umsamið var í kaupsamningi, dags. 15. mars 2007, milli skipu­lags­sjóðsReykjavíkurborgar, kt. [...], og Festa ehf. Stefndi greiði stefnanda1.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 34/2017
Fasteign Líkamstjón Skaðabætur Viðurkenningarkrafa
Í málinu krafðist A viðurkenningar á bótaskyldu F vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann féll úr áhorfendastúku á knattspyrnuvelli á Akureyri. Varð slysið með þeim hætti að A var að teygja sig yfir handrið sem girti af áhorfendastúkuna í því skyni að slá í lófa leikmanns sem þá var að ganga af velli. Við það steyptist hann yfir handriðið og féll niður í steypta gryfju þar fyrir neðan. Byggði A á því að handriðið hefði ekki uppfyllt nánar tilgreind ákvæði byggingarreglugerðar sem hefðu verið í gildi er völlurinn var byggður og að rekja mætti orsakir slyss síns til þess. Héraðsdómur féllst ekki á það og taldi sömuleiðis ljóst að A hefði með háttsemi sinni sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, sem eitt og sér hefði valdið því að hann féll úr áhorfendastúkunni. Var F því sýknað af kröfum A. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Garðar Gíslason fyrrverandihæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar16. janúar 2017. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndavegna líkamstjóns, sem hann varð fyrir 14. september 2014 „þegar hann féll úráhorfendastúku á Þórsvelli á Akureyri.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Réttargæslustefndi gerir engar kröfurí málinu.Með vísan til forsendna héraðsdómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, A, greiði stefnda,Fasteignum Akureyrarbæjar, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2016. Málþetta var höfðað 28. október 2015 og dómtekið 30. september 2013. Stefnandier A, […]. Stefndier Fasteignir Akureyrarbæjar og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. til réttargæslu. Stefnandikrefst viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vegna slyss sem stefnandi varð fyrirþann 14. september 2014 þegar hann féll úr áhorfendastúku á Þórsvelli áAkureyri. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að skaðabótaskyldastefnda verði aðeins viðurkennd að hluta vegna þess óhapps sem stefnandi varðfyrir þann 14. september 2014 og að málskostnaður verði felldur niður. Réttargæslustefndi gerir ekki kröfu um málskostnað. I.Málavextir Þann14. september 2014 fór fram knattspyrnuleikur á Þórsvelli á Akureyri. Stefnandivar áhorfandi á leiknum og var í áhorfendastúku yfir inngangi að búningsklefaleikmanna. Handrið girðir stúkuna af en ágreiningslaust er að það er 82 cm háttog stendur á steyptum kanti sem er 32 cm. Stefnandi steig upp á hinn steyptakant og þegar leikmenn gengu af velli ætlaði stefnandi að gefa einumleikmanninum „fimmu“ og teygði sig í áttina til hans yfir handrið stúkunnar.Steyptist hann við það fram fyrir sig og féll niður í steypta gryfju fyrirneðan stúkuna með þeim afleiðingum að hann hlaut líkamstjón. Óumdeilt er aðfallið var rúmir þrír metrar. Fyrirliggur að stefnandi leitaði á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri íkjölfar óhappsins þar sem tekin var tölvusneiðmynd af höfði sem sýndi minniháttar blæðingu og brot í andliti. Næsta dag var stefnandi skoðaður áslysadeild Landspítala ‒ háskólasjúkrahúss og var þá sendur á háls- nef ogeyrnadeild. Fram kemur í læknabréfum að hann hafi verið greindur með mörg brotsem nái til höfðukúpu og andlitsbeina. Hann hafi verið talsvert bólginn hægramegin í andliti og framtennur brotnar. Þá var til staðar væg bitskekkja. Nýtölvusneiðmynd sýndi að áverkamerki í höfuðkúu sem voru verulega á undanhaldi. Stefnandi leitaði á háls-, nef- og eyrnadeild þann 20.október 2014. Í göngudeildarnótu kemur fram að stefnandi hafi kvartað undansuði í hægra eyra og heyrnartruflun. Hann væri enn með skakkt bit, með dofa íenni og aftur í hnakka og með þrýstingstilfinningu kringum hægra eyra. Þá varframkvæmd heyrnarmæling sem sýndi talsvert heyrnatap. Segir í nótunni að erfittsé að segja hvort það væri nýtt eða ekki en hann væri með sprungur í botnihöfuðkúpu í grennd við beinið aftan við gagnauga og sem gæti hugsanlega veriðafleiðing þess. Í göngudeildarnótu frá 14. janúar 2015 kemur fram aðbrot hafi gróið vel og stefnandi sé í tannviðgerðum, hann hafi bæði fengiðtitanium implönt og tannviðgerðir. Hafi hann verið með svolítilbrottfallseinkenni frá heilataugum. Undanfarnar vikur og mánuði hafi hann orðiðvar við lyktar- og bragðtruflun sem sennilega sé vegna mars á framhluta heilasem hann hlaut. Þá hafi stefnandi fundið fyrir stöðubundnum svima nokkrum vikumáður sem ekki sé til staðar nú. Einnig er rakið að stefnandi sé með suð í eyrumen hann hafi haft slíkt suð áður en slysið gerðist. Hafi hann þá verið meðtalsvert „discant“ tap beggja vegna. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 20. nóvember2014, óskaði stefnandi eftir því að stefndi tæki afstöðu til bótaskyldu vegnaslyss stefnanda. Þar er meðal annars rakið að stefnandi telji sig hafa orðiðfyrir líkamstjóni sem rekja mætti til vanbúnaðar á áhorfendastúku viðÞórsvöllinn en handriðið sem stefnandi hafi fallið yfir væri of lágt. Þá er þvíhaldið fram að handriðið uppfylli ekki kröfur um frágang handriða sem áskildarséu í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998, einkum gr. 202.15 og gr. 202.13. Megi því rekjatjón stefnanda til þessa vanbúnaðar. Í svarbréfi réttargæslustefnda, Sjóvár-Almennratrygginga hf., vátryggjanda stefnda, dagsettu 23. desember 2014, var því hafnaðað slys stefnanda mætti rekja til vanbúnaðar á umræddu handriði. Að matiréttargæslustefnda beri atvik það með sér að slys stefnanda sé að rekja tileigin sakar stefnanda þar sem hann hafi teygt sig svo langt yfir umrætt handriðvallarmegin að hann hafi farið yfir það. Bótaskyldu úr ábyrgðartrygginguvátryggingartaka var því hafnað. Stefnandi skaut ágreiningi aðila til úrskurðarnefndarí vátryggingamálum með bréfi, dags. 30. janúar 2015. Var það álit nefndarinnarað stefndi bæri ekki skaðabótaábyrgð vegna líkamstjóns stefnanda enda hefðihandrið það sem um var deilt uppfyllt kröfur ákvæða 202.15 og 2012.13 íbyggingarreglugerð nr. 441/1998. Niðurstaða nefndarinnar var því sú aðstefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu stefnda. Stefndi unirekki niðurstöðu þessari og höfðaði því mál þetta. II.Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að tjón hans megi rekja til vanbúnaðar á áhorfendastúku vallarinsþar sem frágangur handriðsins uppfylli ekki skilyrði byggingarreglugerðar nr.441/1998 sem var í gildi þegar Þórsvöllurinn var byggður. Ífyrsta lagi bendir stefnandi á að handriðið sjálft sé 82 cm að hæð sem sé 18 cmlægra en áskilið sé í grein 202.15 í reglugerðinni. Geti stefnandi ekki fallistá að hæðin taki einnig mið af hinum steypta kanti sem sé 35 cm enda sé hannekki hluti handriðsins. Hafa verði í huga að auðvelt sé að standa uppi á hinumsteypta kanti þétt upp að hinu lága 82 cm handriði, rétt eins og ef staðið væriá gólfi upp að handriði í sömu hæð. Íöðru lagi sé augljóslega til staðar klifurhætta þar sem bæði sé auðvelt aðklifra upp á hinn steypta kant auk þess sem mögulegt sé að klifra upp áláréttan rimil sem sé á sjálfu handriðinu í 15 cm. hæð mælt frá hinum steyptakanti. Ef staðið sé uppi á hinum lárétta rimli séu einungis 67 cm upp að efstumörkum handriðsins. Stefnanditelur að um augljóst brot sé að ræða ágrein 202.13 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Byggirhann á því að ef handriðið hefði verið hærra, samanber áðurnefnda grein 202.15,eða klæðning verið til staðar til að koma í veg fyrir klifur, samanberáðurnefnda grein 202.13, hefði þyngdarpunktur stefnanda ekki náð eins hátt yfirhandriðið og raun bar vitni. Líkurnar á því að hann félli fram yfir handriðiðhafi því verið meiri vegna þeirrar vanrækslu stefnda að gæta þess ekki aðaðbúnaður uppfyllti þær kröfur sem gerðar eru í byggingarreglugerð nr.441/1998. Telur stefnandi því vera beint orsakasamband á milli vanrækslunnar ogfallsins. Sélitið svo á að stefnandi beri að einhverju leyti ábyrgð á tjóni hafnar hann þvíað eigin sök verði metin 100%. III.Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því aðrangt sé og í öllu falli ósannað að meint tjón stefnanda sé að rekja tilvanbúnaðar á áhorfendastúku stefnda. Stefndi telur þvert á móti að gögn málsinsberi það með sér að áhorfendastúkan og handrið á henni uppfylli kröfur laga ogreglugerðar nr. 444/1998. Mótmælir stefndi fullyrðingum um að handriðiðuppfylli ekki hæðarkröfur byggingarreglugerðarinnar samkvæmt grein 202.15.Ljóst sé að handriðið samanstandi annars vegar af steyptum hluta sem sé 35 cmog hins vegar af stálhandriði sem sé 82 cm og sé því alls 1,17 m. Það uppfylliþví ríflega ákvæði byggingarreglugerðarinnar. Stefndi eigi því ekki sök á tjónistefnanda. Þá uppfylli handriðið kröfur greinar 202.13 íbyggingarreglugerðinni. Handriðið samanstandi ekki af láréttum rimlum þannig aðmöguleiki gefist á klifri barna. Sú staðreynd að á handriðinu sé einn lárétturrimill rétt ofan við hinn steypta kant og annar láréttur rimill við efstu brúnþess feli ekki í sér að handriðið uppfylli ekki skilyrði fyrrnefndrar greinar.Telur stefndi tilgang ákvæðisins þann að fyrirbyggja að handrið geti skapaðbörnum hættu sem hafi gjarnan takmarkaðan þroska eða skilning á þeirri hættusem klifur eða annar óvitaskapur geti skapað. Þá liggi fyrir að byggingaryfirvöld hafa ekki gertneinar athugasemdir við umrætt handrið í þeim úttektum sem framkvæmdar hafaverið á mannvirkinu. Í öðru lagi telur stefndi að um hafi verið að ræðaóhappatilviljun sem hafi komið til vegna gáleysislegrar háttsemi stefnandasjálfs. Þegar atvik málsins séu skoðuð sé ljóst að það var stefnandi sjálfursem setti sig í verulega hættu með þeirri gáleysislegu háttsemi að teygja siglangt yfir handriðið og niður að leikmanni í því skyni að gefa honum „fimmu“. Íþví sambandi bendir stefndi á að það dyljist engum sem sé í stúkunni, eða ávellinum fyrir neðan hana, að hæðin frá efri brún handriðsins og niður aðundirlaginu fyrir neðan sé veruleg. Samkvæmt teikningum sé hæðin frá vellinumað efri brún handriðsins um 3,60 m og enn meiri sé miðað við gryfjuna semstefnandi féll ofan í. Sömu gögn beri með sér að hæð frá undirlagi fyrir framanstúkuna upp að steyptum hluta handriðs sé að lágmarki 2,50 m. Þegar staðið séofan í þeirri gryfju sem stefnandi datt niður í er hæðin enn meiri. Af þessumegi ráða að til að gefa leikmanni sem stendur á undirlagi fyrir framan stúkuna„fimmu“, eða í gryfju sem stendur enn lægra, hafi stefnandi þurft að teygja signiður fyrir hinn steypta kant. Er ljóst að með slíkri háttsemi stefnanda hafihann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem hafi síðan valdið því að hann féllniður úr stúkunni. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að stefnanda hafiekki tekist að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, íhverju slíkt tjón felist ellegar að orsakatengsl séu milli þess og umræddsóhapps. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki uppfyllt lágmarkskröfur um sönnun átjóni sínu. Stefndi telur að þau gögn sem stefnandi hafi lagt fram því tilstuðnings leiði ekki nægar líkur að því að óhapp stefnanda muni hafa varanlegarafleiðingar í för með sér fyrir stefnanda. Ekkert liggi fyrir í gögnum málsinsum að stefnandi hafi glímt við varanlegar afleiðingar af óhappinu. Óhappiðhafði vissulega í för með sér áverka í andliti og brotnar tennur en ekkert séfjallað um varanleika slíkra áverka ellegar að slíkir áverkar muni mögulegaskerða varanlega getu stefnanda til að afla sér vinnutekna í framtíðinni. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda byggir hann tilvara á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviljunarsem hafi komið til vegna athafna stefnanda sjálfs. Stefndi vísar sérstaklega til þess að stefnanda hafi veriðljósar aðstæður í stúkunni og að sú háttsemi að teygja sig yfir handrið ogniður til leikmanns sem var á vellinum fyrir neðan kynni að skapa hættu. Hafiháttsemi stefnanda að þessu leyti falið í sér stórkostlegt gáleysi og verðihann því að bera stærstan hluta af tjóni sínu sjálfur. Vísar stefndi að öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar umaðalkröfu til stuðnings þess að varakrafa stefnda skuli ná fram að ganga. IV. Niðurstaða Stefnandibyggir kröfu sína um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda á því að tjón hansverði rakið til vanbúnaðar á handriði áhorfendastúku Þórsvallar á Akureyri.Telur hann að handriðið hafi ekki uppfyllt nánar tilgreind skilyrðibyggingarreglugerðar nr. 441/1998 sem var í gildi þegar völlurinn var byggður. Afhálfu stefnda er því mótmælt að handriðið uppfylli ekki kröfur reglna þar um. Samkvæmt grein 101.3 í reglugerðinni er um fráganghandriða á veggsvölum vísað til greina 202.13 og 202.15. Í grein 202.15 segirað á veggsvölum skuli vera handrið, sem ekki skuli vera lægra en 1 metri en þómegi það aldrei vera lægra en 1,20 metrar á þriggja hæða húsi og ofar. Óumdeilter að hæð hins umdeilda handriðs Þórsvallar frá gólfi að efri brún er 117 cm.Þannig mælt uppfyllir handrið þær kröfur sem gerðar eru um hæð samkvæmt grein202.15 í byggingarreglugerðinni, þ.e. yfir 1 metri. Þá er óumdeilt í málinu, enda stutt ljósmyndum af vettvangi og teikningum,að stálhandrið sem er 82 cm á hæð hvílir 35 cm háum steyptum kanti. Telurstefnandi að ekki sé rétt að líta á kantinn sem hluta handriðsins þegar hæðþess er mæld. Bendir hann á í þessu sambandi að steypti kanturinn sé ekki í beinnisamfellu við stálhandriðið og auðvelt sé að standa uppi á honum. Aðmati dómsins verður ekki litið á steypta kantinn sem framlengingu á gólffletiáhorfendastúkunnar heldur sem undirstöðu fyrir stálhandrið og hann sé því hlutiþess. Samkvæmt því er hæð handriðsins 17 cm. hærra en þær lágmarkskröfur semgert er ráð fyrir í áðurnefndri grein byggingarreglugerðar. Með fyrrgreindriútfærslu á handriðinu braut stefndi því ekki gegn grein 202.15 íbyggingarreglugerðinni. Stefnanditelur enn fremur að gerð handriðsins fullnægi ekki grein 202.13 í sömu reglugerð sem segir að ganga skuli frá handriðumþannig að ekki stafi hætta af. Skuli m.a. klæða handrið klæðningu í a.m.k. 0,80m hæð séu þau með láréttum rimlum sem gefi möguleika á klifri barna. Bendirstefnandi á í þessu sambandi að tveir láréttir rimlar séu á stálhandriðinu bæðiað ofan- og neðanverðu. Þá sé eins og fyrr segir unnt að stíga upp á steyptakantinn og megi því jafna honum til lárétts rimils. Dómurinnfellst ekki á sjónarmið stefnanda um að handriðið uppfylli ekki kröfur greinar202.13. Þegar litið er til skýrs orðalags greinarinnar verður ekki séð að þörfhafi verið á slíkri klæðningu, enda skal þörfin metin út frá því að hætta sé áklifri barna. Meðhliðsjón af ofangreindu verður ekki fallist á það með stefnanda að handriðiðhafi verið í ósamræmi við fyrrnefndar greinar byggingarreglugerðar nr.441/1998. Verður tjón stefnanda því ekki rakið til vanbúnaðar handriðsins. Einsog fram hefur komið varð slysið með þeim hætti að stefnandi stóð á steyptakantinum, teygði sig yfir handriðið og hugðist, eins og stefnandi sjálfur hefurlýst og vitni staðfest, gefa leikmanni sem staddur var á vellinum beint fyrirneðan hann „fimmu“ þ.e. að slá saman lófum. Bar hann fyrir dómi að honumvirtist það mögulegt. Að mati dómsins var slíkt útilokað án þess að leggja sigí stórhættu þegar litið er til aðstæðna. Miðað við áform stefnanda hefði áhættahans af þessu athæfi orðið síst minni við það að handriðið væri 18 cm. hærraeða það klætt frá gólffleti. Að mati dómsins er ljóst að stefnandi hugði ekkiað sér og telst með háttsemi sinni hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi semeitt og sér varð til þess að hann féll úr áhorfendastúkunni og slasaðist meðþeim hætti sem lýst hefur verið. Á því ber stefndi hins vegar ekkiskaðabótaábyrgð og ber því að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda í málinu. Meðhliðsjón af niðurstöðu málsins ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað,sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem þykirhæfilegur 500.000 krónur. SigríðurHjaltested, héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ÓM S O R Ð: Stefndi,Fasteignir Akureyrarbæjar, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Stefnandigreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 67/2012
Frávísun frá héraðsdómi Óvígð sambúð
K og M bjugguí óvígri sambúð um þriggja ára skeið. K höfðaði almennt einkamál gegn M ogkrafðist þess aðallega að viðurkenndur yrði eignarréttur hennar til jafns viðhann að 9 nánar tilgreindum hrossum. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annarsfram að K hefði kosið að höfða almennt einkamál á hendur M, en aftur á mótirökstutt kröfur sínar með vísan til þess að hún hefði innt af hendi framlög tilsameiginlegrar eignamyndunar á sambúðartíma aðila. Þar sem ekki væri unnt að fáúr því leyst í almennu einkamáli hvort almenn eignamyndun hefði átt sér stað íóvígðri sambúð væri um að ræða þverstæðu í málsgrundvelli K sem ekki yrði bættúr fyrir dómi. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson,Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2012, aðfengnu áfrýjunarleyfi 25. sama mánaðar. Hann krefst þess aðallega að hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrarmeðferðar, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefndu. Að þvífrágengnu krefst hann þess að kröfu hans að fjárhæð 1.512.817 krónur með vöxtumsamkvæmt 3., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1.desember 2009 til 16. janúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, verði skuldajafnað við fjárkröfustefndu. Þá krefst hann aðallegamálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaðurfalli niður. Stefnda krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, entil vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 1.885.175 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. mars 2010 tilgreiðsludags. Að því frágengnu krefst stefnda þess að viðurkenndur verði eignarrétturhennar að hestinum A frá [...], skráningarnúmer [...] að áfrýjandi verði dæmdurtil að gefa út afsal til hennar. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðarfyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi bjuggumálsaðilar í óskráðri sambúð um þriggja ára skeið. Er óumdeilt að sambúðinnilauk í nóvember 2009 en aðila greinir á um upphaf hennar. Kveður stefndaáfrýjanda hafa flutt inn til sín seinni hluta sumars 2006 en áfrýjandi heldurþví fram að það hafi verið í nóvember sama ár. Á sambúðartíma aðila voru níu nafngreind hross skráð semeign áfrýjanda á tímabilinu 31. desember 2006 til 10. september 2009. Þá liggurfyrir að áfrýjandi hefur ráðstafað þessum hrossum, öðrum en A frá [...], enhann seldi B fimm þeirra 29. júlí 2010og C þrjú þeirra 7. október sama ár. II Í máli þessu, sem höfðað er semalmennt einkamál, krefst stefnda þess aðallega að viðurkennt verði aðáðurgreind níu hross verði talin sameign hennar og áfrýjanda í jöfnumeignarhlutum. Styður hún þá kröfu með því að verðgildi hrossanna hafi aukist ásambúðartíma aðila vegna tamningar og þjálfunar sem hún hafi greitt fyrir.Varakröfu sína byggir hún á því að um sé að ræða beinan útlagðan kostnað hennarvið að auka verðgildi hrossanna á sambúðartíma auk þess sem hún hafi veittáfrýjanda lán. Þrautavarakröfu sína byggir hún á því að hún hafi keypt umræddanhest sem hafi fyrir mistök verið skráður á nafn áfrýjanda. Kveður stefndaþrautavarakröfuna bera með sér að hún hafi allan sambúðartímann verið í góðritrú um að aðilar væru að vinna saman að eignamyndun og hún hafi verið óspör áfé til að auka verðmyndun hrossanna. Ímálatilbúnaði sínum byggir stefnda kröfur sínar á óskráðum meginreglum umfjárskipti við slit óvígðrar sambúðar og lúta meginröksemdir hennar að því aðhún hafi með fjárframlögum sínum aukið verðmæti hrossanna á sambúðartímanum.Því eigi hún rétt á að fá helmings eignarhlutdeild í þeim, en að öðrum kostieigi hún kröfu á að fá framlög sín endurgreidd. Þó krefst hún sem fyrr segir tilþrautavara viðurkenningar á því að hún eigi eitt hrossanna ein. Stefnda hefur tekið þann kost að höfða almennteinkamál á hendur áfrýjanda, en aftur á móti rökstutt kröfur sínar með vísantil þess að hún hafi innt af hendi framlög til sameiginlegrar eignamyndunar ásambúðartíma aðila. Í málatilbúnaði sínum sem og í málflutningi hér fyrir dómivar lögð áhersla á það af hálfu stefndu að ágreiningur aðila snerist í raun ogveru um eignamyndun á sambúðartíma þeirra. Ekki er unnt í venjulegu einkamáliað fá leyst úr því hvort almenn eignamyndun hafi átt sér stað í óvígðri sambúð,þar sem meðal annars verður að taka mið af framlögum beggja aðila tilsameiginlegra þarfa, heldur verður það að gerast með öðrum hætti. Samkvæmt þvíer um að ræða þverstæðu í málsgrundvelli stefndu sem ekki verður bætt úr og erþví óhjákvæmilegt að vísa máli þessu sjálfkrafa frá héraðsdómi þegar af þeirriástæðu, sbr. dóma Hæstaréttar 28. september 2006 í máli nr. 76/2006 og 27.apríl 2012 í máli nr. 204/2012. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifalli niður. Áfrýjandi naut gjafsóknar við rekstur málsins í héraði. Ígjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins 6. júní 2011 var tekið fram aðgjafsóknarhafa bæri við rekstur málsins að gera þá réttarkröfu að málskostnaðurverði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Fyrirhéraðsdómi gerði áfrýjandi kröfu um málskostnað án tillits til veittrargjafsóknar. Fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi málskostnaðar í héraði en tókekki sérstaklega fram að hans væri krafist eins og málið væri ekkigjafsóknarmál. Með kröfu sinni á hendur stefndu um málskostnað í héraði telstáfrýjandi hafa uppfyllt skilyrði leyfisbréfsins. Verður ákvæði hins áfrýjaðadóms um gjafsóknarkostnað staðfest. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað erstaðfest. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 7.september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, [...], á hendur M,[...], [...], með stefnu birtri 20. september 2010. Stefnandi krefst þess aðallega aðviðurkenndur verði eignarréttur stefnanda í 9 hrossum, nánar tiltekið; D frá[...], skr. nr. [...], E frá [...], skr. nr. [...], F frá [...], skr.nr. [...], G frá [...], skr. nr. [...], H frá [...], skr. nr. [...], I frá [...], skr.nr. [...], J frá [...], skr. nr. [...], A frá [...], skr. nr. [...] og K frá [...], skr.nr. [...], og verði hrossin talinsameign stefnanda og stefnda í jöfnum eignarhlutföllum. Til vara krefst stefnandi þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.885.175 kr. með dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15.mars 2010 til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist aðviðurkenndur verði eignarréttur hennar að hestinum, A frá [...], skr. nr. [...] og að stefndi verði dæmdur til að gefa útafsal til stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendistefnda að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti en stefnandi er ekkivirðisaukaskattskyldur. Stefndi krefst aðallega sýknu afaðal- og varakröfu stefnanda og frávísunar þrautavarakröfu hans. Til vara erkrafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara er krafistskuldajafnaðar við fjárkröfur stefnanda, að því marki sem þær kunna að verðateknar til greina, skv. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, að fjárhæð 1.512.817kr. með almennum vöxtum skv. 3. sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.12.2009 til16.1.2011, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar í öllumtilvikum eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Einnig er krafistvirðisaukaskatts á málskostnað þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskylduraðili. Málavextir Ágreiningur málsins lýtur aðfjármálalegum skiptum málsaðila í kjölfar slita á óvígðri sambúð þeirra.Ágreiningur er um það hvenær sambúðin hafi stofnast. Stefnandi heldur því framað stefndi hafi flutt inn til hennar seinni hluta sumars 2006, en stefndiheldur því fram að hann hafi flutt inn til stefnanda 28. nóvember 2006.Sambúðinni lauk í nóvember 2009. Hinn 12. janúar 2010 sendi stefnandistefnda beiðni um að aðilar freistuðu þess að ná samkomulagi um skiptingu eignaog skulda. Hinn 5. febrúar 2010 var framangreindbeiðni ítrekuð og hinn 15. febrúar var skorað á stefnda að ganga til samningaum fjárhagslegt uppgjör, en allt án árangurs. Innheimtubréf var sent stefnda, 15mars 2010, en hann hefur í engu sinnt því. Innheimtutilraunir hafa skv.framansögðu engan árangur borið og er stefnanda því nauðsyn að fá dóm um kröfursínar á hendur stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur aðstefndi hafi flutt inn á heimili sitt seinni hluta sumars árið 2006 og flutt afheimili í nóvember 2009. Stefnandi hafi verið nokkuð vel stæð fjárhagslega, áttskuldlitla íbúð og haft ágætar tekjur. Hún hafi lagt meira af mörkum tilframfærslu, heimilishalds og samneyslu, enda með hærri tekjur. Stefnandi kveður að ummitt ár 2007 hafi hún ásamt systur sinni stofnað félagið L ehf,kt. og stefndi tekið sæti í framkvæmdastjórn ásamtstefnanda. Hlutaféð hafi verið greitt af stofnendum. Félagið hafi keyptflutningabifreið ásamt tengivagni á myntkörfuláni frá Avanthf. og stefndi fengið atvinnu við að aka bifreiðinni og verið á launaskrá ogþegið föst laun hjá félaginu frá stofnun þess þar til félagið hafi nánast orðiðað hætta rekstri vegna verkefnaskorts. Myntkörfulán vegna bifreiðakaupanna hafiverið fengið með sjálfskuldarábyrgð stefnanda sem hafi setið illa í skuldasúpuvið gengisfall krónunnar og glímir nú við illviðráðanlegar skuldir. Stefnandi kveður aðmálsaðilar hafi haft sameiginlegan áhuga á hestamennsku og fjárfest töluvert oghafi stefnandi greitt háar fjárhæðir til kaupa á hrossum og til ýmissa útgjaldatengda hestamennsku, eins og t.d. tamningar, fóðrunar og hagagöngu. Stefnandi kveður að viðsambúðarslitin hafi stefndi verið skráður eigandi að 9 hrossum. Þau hafi öllverið keypt á sambúðartíma aðila og hafi stefnandi talið sig hafa eignast meðfjárframlögum sínum hlutdeild í verðmæti hrossanna enda hafi verðgildi þeirraaukist vegna tamningar og þjálfunar þeirra sem stefnandi greiddi auk fóðrunarþeirra á sambúðartíma aðila. Stefnandi kveður hrossinsem þau hafi eignast á sambúðartímanum, og skráð séu á stefnda, vera eftirfarandi:D frá [...], skr.nr. [...], E frá [...], skr.nr. [...], F frá [...], skr.nr.[...], G frá [...], skr. nr. [...], H frá [...], skr. nr. [...], I frá [...], skr.nr. IS2003235763, A frá [...], skr. nr. [...], J frá[...], skr. nr. [...], K frá [...], skr. nr. [...]. Kaupverð hrossanna hafi verið lágt ef undansé skilið kaupverð eins hross, A frá [...], sem var 700.000 kr. og hafi þaðverið greitt af stefnanda, en kaupverð hinna hrossanna hafi verið um 60.000 kr.hvert hross, enda hafi þau verið ung og ótamin. Stefnandi telur að mikið hafiverið lagt í þessi hross og hafi hún að stórum hluta staðið straum af þeimkostnaði. Hún taldi sig vera að fjárfesta með þessum fjárframlögum sínum enannað hafi komið á daginn. Stefnandi telur aðstefndi hafi beitt hana ofríki og ber að hann hafi krafist þess að hrossin yrðuskráð sem hans eign, þótt hann hefði lítið lagt af mörkum hvort heldur tilkaupanna eða reksturs þeirra. Stefnandi telur að gögn málsins sýni framlöghennar til eignamyndunar í hrossunum. Stefnandi kveðurvarakröfu málsins vera byggða á beinum útlögðum kostnaði stefnanda við að aukaverðgildi hrossanna sem hafi verið keypt á sambúðartíma aðila og stefndi tekiðí sína vörslu við sambúðarlok, þ.m.t. eitt hross þar sem stefnandi greiddi alltkaupverðið. Þá hafi stefnandi þurft að leggja stefnda til fé vegna slæmrarfjárhagsstöðu hans. Stefndi hafi hinn 21.8.2009 fengið lán hjá stefnanda aðfjárhæð 200.000 kr. sem hann hafi lofað að endurgreiða innan skamms tíma enekki staðið við það. Undir lok sambúðartímans hafi fjárhagur stefnda veriðorðinn verulega slæmur vegna atvinnuleysis og hafi stefnandi í tvígang hlaupiðundir bagga með honum. Í fyrra skiptið, hinn 7.9.2009, með láni að fjárhæð100.000 kr. og í síðara skiptið, hinn 1.12.2009, með láni að fjárhæð 200.000kr. en þá hafi sambúð þeirra verið lokið. Stefnandi kveðurútreikninga stefnufjárhæðar vera byggða á framlögðum skjölum. Á dskj. nr. 3 séu sjö reikningar frá M ehf. vegna tamningarog þjálfunar á árinu 2007, samtals 327.684 kr. Á dskj.nr. 4 sé kvittun, dags. 19.9.2007, vegna greiðslu 700.000 kr. til seljandahestsins A frá [...]. Á dskj. nr. 5 séu 3 reikningarfrá [...] vegna fóðrunar hrossa, samtals að fjárhæð 148.440 kr. Á dskj. nr. 6 sé reikningur frá [...], að fjárhæð 35.569 kr.,vegna byggingavara sem notaðar hafi verið vegna hagagöngu hrossanna. Á dskj. nr. 7 sé greiðsla að fjárhæð 12.000 kr. tilBúnaðarsambands [...] vegna sýningar merar, G frá [...]. Á dskj.nr. 8 séu greiðslur vegna tamninga og járninga hrossa að fjárhæð 69.500 kr. Á dskj. nr. 9 séu greiðslur vegna tamninga og járninga hrossaað fjárhæð 49.982 kr. Á dskj. nr. 10 séu þrírreikningar, dags. 1.2.2008, 1.3.2008 og 1.4.2008, frá [...], vegna leigu ástíum en einungis sé gerð krafa um helming reikningsfjárhæðar og er því krafaskv. þessum lið samtals að fjárhæð 42.000 kr. Allir framangreindir reikningarer beinn útlagður kostnaður stefnanda vegna títtnefndra 9 hrossa. Á dskj.11, 12, og 13 séu tilgreindar lánveitingar stefnanda til stefnda sem var illastaddur fjárhagslega og gat illa staðið einn undir rekstri hrossanna. Á dskj. nr. 11, dags. 21.8.2009, er lánveiting að fjárhæð200.000 kr. Á dskj. nr. 12, dags. 7.9.2009,lánveiting að fjárhæð 100.000 kr. Á dskj. nr. 13,dags. 1.12.2009, lánveiting að fjárhæð 200.000 kr. Samtala tilgreindrafjárhæða á dskj. nr. 3-13 sé 1.885.175 kr. og sé þaðstefnufjárhæð varakröfu máls þessa. Dráttarvaxta sé krafist frá 15. mars 2010eins og tilgreint sé í innheimtubréfi, dags. 15.3.2010. Þrautavarakrafa stefnandasé sú að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að hestinum A frá [...], skr. nr. [...] og að stefndi verði dæmdur til að gefa útafsal vegna hestsins til stefnanda. Stefnandi kveðst hafa keypt þennan hest, enfyrir mistök hafi hann verið skráður á nafn stefnda sem ekki hafi skilað honumtil stefnanda, þrátt fyrir beiðni. Eins og þrautavarakrafanberi með sér þá hafi stefnandi allan sambúðartímann verið í góðri trú um aðaðilar væru að vinna saman að eignamyndun enda hafi hún verið óspör á fé tilaukinnar verðmyndunar hrossanna. Stefnandi hafi ítrekað freistað þess að gangafrá fjárhagslegu uppgjöri en stefndi hafi í engu sinnt ítrekuðum beiðnum þar aðlútandi. Stefnandi byggir á því aðlitið sé á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og því fari um fjármálþeirra eftir almennum reglum fjármunaréttar. Stefnandi reisi kröfur sínar áóskráðum meginreglum um fjárskipti við slit óvígðrar sambúðar. Við slit áóvígðri sambúð taki hvor aðili það sem hann sannanlega á. Stefnandi telji aðjafnt í fræðum sem dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að líta beri fram hjáformlegum eignarheimildum við fjárskipti milli sambúðarfólks, ef þær fari ekkisaman við þau gögn sem fyrir liggi um framlög sambúðarfólksins tileignamyndunarinnar. Eigi þetta ekki hvað síst við í tilvikum þar sem sambúð hafistaðið stutt og ekki hafi stofnast til verulegrar fjárhagslegrar samstöðu millisambúðarfólks. Þá telji stefnandióumdeilt að hrossin 9 hafi verið keypt á sambúðartíma aðila og að stefnandihafi lagt umtalsverða peninga til að auka verðgildi þeirra svo og til fóðrunarþeirra og séu lögð fram gögn þeirri staðhæfingu til grundvallar. Þá hafistefnandi greitt ein fyrir eitt hrossið sem stefndi hafi tekið í sína vörslu.Þar sem öll hrossin séu skráð sem eign stefnda sé óhjákvæmilegt að krefjastviðurkenningar á eignarhlutdeild stefnanda. Við mat á eignarhlutdeildmálsaðila í hrossunum beri að líta til þess hvað hvort þeirra um sig lagðisannanlega fram til kaupa á þeim og til tamninga, þjálfunar svo og til fóðrunarog annars kostnaðar er féll til vegna hrossanna á sambúðartíma aðila. Varakrafan sé byggð á þvíað krefjast endurgreiðslu á fjárframlagi stefnanda, sem hún lagði fram í góðritrú að með því eignaðist hún hlutdeild í sameign. Þá hafi stefnandi veittstefnda lán sem stefndi hafi skuldbundið sig til að endurgreiða. Stefnandi hafiborið ótakmarkað traust til stefnda og látið það eftir stefnda að skrá öllhrossin sem hans eign, þrátt fyrir mikinn kostnað stefnanda. Þrautavarakrafan sé byggðá því að stefnandi hafi sannanlega keypt fyrir eigið fé hestinn A frá [...]. Um lagarök varðandi slit sambúðar í lifanda lífi kveðurstefnandi að byggt verði á fræðiritum og dómum og megi í því sambandi vísa tilHrd. 1989:9, 1993:800, 1965:231, 1982:1141, 1982:1412, 1981:128, 1990:1581,1993:677 og 1997:232. Þá sé vísað til meginreglna samningaréttarins umskuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga en reglur þessar fám.a. stoð í lögum nr. 7/1936 auk almennra reglna kröfuréttarins um efndirfjárskuldbindinga. Krafa um dráttarvexti sé byggð á III. kafla laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðjist við ákvæði XXI. kaflalaga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist álögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt afþjónustu sinni. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Því er honum nauðsynað fá dóm fyrir skatti þessum. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur aðmálsaðilar hafi stofnað til óvígðrar sambúðar 28. nóvember 2006 en þá hafi hannflutt lögheimili sitt til stefnanda. Hann telur að málsaðilar hafi veriðjafningjar í sambandi sínu og bæði lagt sitt af mörkum til samneyslu sinnar.Stefndi hafi lagt mikið til samneyslunnar, m.a greitt 1.152.422 kr. vegnamatar- og drykkjarkaupa á tímabilinu frá nóvember 2007 og fram til nóvember2009. Auk þess hafi stefndi lagt út fyrir ýmsum munum sem stefnandi sé með ívörslum sínum eftir sambúðarslit þeirra. Þá hafi stefndi lagt út fyrir ýmisskonar viðhaldi á bifreið í eigu stefnanda, [...]. Hannhafi einnig keypt ýmis heimilistæki sem séu í vörslum stefnanda. Þá hafistefndi hinn 30. apríl 2008 keypt hnakk handa stefnanda. Því sé mótmæltmálavaxtalýsingu stefnanda þar sem fram komi að stefnandi hafi lagt mun meiraaf mörkum til framfærslu, heimilishalds og samneyslu en stefndi. Stefnandi hafi haldið þvífram að hrossin 9 hafi verið keypt á sambúðartíma aðila. Hrossin D og F hafihins vegar verið keypt í júlí 2006, áður en aðilar málsins fluttu saman og þvíekki keypt á sambúðartíma þeirra. Þá haldi stefnandi því fram að hún hafigreitt a.m.k. meirihluta þeirra gjalda sem til urðu vegna umræddra hrossa. Þvíhafni stefndi sem röngu og ósönnuðu. Stefndi hafi tekið ríkan þátt í öllumkostnaði vegna hrossanna, bæði vegna hesthúss, tamningar, fóðrunar oghagagöngu. Auk þess hafi stefnandi haft hross í hesthúsi stefnda sem varðeinnig fyrir miklum kostnaði vegna þess. Stefndi kveður að hinn 8.janúar 2010 hafi stefnandi fært öll þau hross sem um er deilt í málinu á nafnN, vinkonu stefnanda, í gegnum aðgang stefnda á skráningarvef BúnaðarfélagsÍslands (forritið World fengur). Stefndi hafi íframhaldinu haft samband við lögreglu og kært athæfið. Hinn 12. janúar sl. hafilögregla haft samband við N, sem færði hestana samdægurs yfir á stefnanda. Íframhaldinu virðist stefnandi hafa nýtt sér aðgang stefnda að kerfinu, og færtþau yfir á sitt eigið nafn. Það hafi ekki verið fyrr en 18. janúar sl. semstefnandi færði hestana endanlega yfir á stefnda. Stefndi byggir áeftirfarandi málsástæðum. Stefndi kveðst í fyrstalagi krefjast sýknu á aðal- og varakröfu stefnanda vegna aðildarskorts. Stefndisé ekki lengur eigandi að 8 af þeim 9 hestum sem aðalkrafa stefnanda varði.Stefnda var nauðsyn á að selja hestana upp í skuld sem hann hafi verið í viðtvo aðila. Hestarnir G, H, F, J og I hafi verið framseldir til B gegn því aðskuldin væri lækkuð. Hestarnir D, E, og K hafi verið framseldir til C gegn þvíað skuldin væri lækkuð. Ef stefnandi telur sig hafa eignarrétt á þeim hestumætti hún því að snúa sér að eigendum þeirra en ekki stefnda. Þessar upplýsingarætti stefnandi að eiga auðvelt með að afla sér í gegnum skráningarvefBúnaðarfélags Íslands, þar sem hestar stefnanda væru skráðir auk þeirra hestasem þrætt sé um í máli þessu. Eini hesturinn sem þrætt sé um og er enn í eigustefnda sé A frá [...]. Krafa um sýknu vegna aðildarskorts sé byggð á 2. mgr.16. gr. l. um meðferð einkamála nr. 91/1991 og meginreglum einkamálaréttarfars. Krafa um sýknu byggisteinnig á því að stefndi sé eigandi umræddra hesta og hafi stefnandi engalögvarða kröfu til eignarréttar á hestunum. Með aðalkröfu sinni hafi stefnandimarkað máli sínu þann farveg að hún krefst 50% eignarréttar yfir nánartilgreindum níu hestum. Hún telur að það geti hún á þeim grundvelli að hún hafilagt út fyrir ýmsum hlutum sem varða daglegt uppihald og tamningu hestanna.Burtséð frá gildi þeirra reikninga, en þeir verða dregnir í efa hér að neðan,telji stefnandi að svo hægt sé að viðurkenna kröfu stefnanda þurfi hún að sýnastöðugar greiðslur sem eðlilega verði til vegna hestanna, og sýna að í hverjummánuði, eða með öðrum reglulegum hætti, hafi hún greitt fyrir fóður, hesthús,tamningu o.fl. sem nauðsynlegt er til umhirðu hesta. Það hafi hún ekki gert meðframlagningu handahófskenndra reikninga frá mismunandi tímabilum á sambúðartímaþeirra. Þá þurfi stefnandi að sanna að reikningarnir séu vegna uppihalds þeirrahesta sem um sé þrætt en ekki hesta í eigu stefnda. Ekki hafi verið lagt framneitt yfirlit yfir samfelldan kostnað sem stefnandi hefur haft af hestunum einsog ætla mætti ef stefnandi ætti eitthvað tilkall til eignarréttar í umþrættumhrossum. Ekki virðist af framlögðum gögnum að hún hafi lagt út fyrir fóðri áþessum tíma, nema hvað varðar örfáar vikur og hafi ekki heldur lagt út fyrirplássum í hesthúsi eða öðrum kostnaði sem verði til vegna hestanna. Farið ernánar yfir gildi hvers og eins reiknings hér að neðan, bæði hvað varði sýknu áaðal- og varakröfu stefnanda Stefnandi heldur því framað hún hafi greitt fyrir hestinn A frá [...] og miðað við aðalkröfu hennarkrefst hún einungis 50% eignarréttar í hestinum þrátt fyrir það. Í því felist íraun viðurkenning á að stefndi eigi a.m.k. helming í þeim hesti og beri þvístrax af þeim sökum að hafna varakröfu stefnanda sem varðar útlagðan kostnaðvegna hestsins. Eignarhlut sinn byggi hún á millifærslu sem millifærð hafiverið á óþekktan aðila hinn 19.9.2007. Ekki komi fram á millifærslunni hverviðtakandinn sé, eða af hvaða tilefni millifærslan sé. Handskrifaðarathugasemdir á útprentun millifærslunnar breyti því ekki. Óljóst sé því hvaðgreitt hafi verið fyrir hestinn, hvort það hafi verið 700.000 kr. eða einhverlægri tala. Stefndi viðurkennir að stefnandi hafi upphaflega keypt hestinn, þóekki liggi fyrir hvaða verð hafi verið greitt fyrir hann. Þann hest hafi húnhins vegar gefið stefnanda. Stefndi leggi fram tvær yfirlýsingar því tilstuðnings. Þennan hest hafi stefndi sömuleiðis séð um allt frá byrjun og greittþann kostnað sem fylgt hafi hestinum, bæði vegna tamningar, fóðurs oghúsaskjóls. Þá bendi það ótvírætt til eignarréttar stefnda að umræddir hestarvoru skráðir á hann í skráningarkerfi Búnaðarfélags Íslands, og hafi eignarhaldhans ekki verið dregið í efa af stefnanda fyrr en nú. Fullyrðingar stefnanda umað ofríki stefnda hafi orðið til þess að skráningin var með þessum hætti séu bæðihaldlausar og órökstuddar. Þá virðist sem stefnanditelji að það hafi áhrif á matið, á hvort stefnandi hafi eignast hlutdeild íumræddum hestum, þar sem hún hafi borið meginþungann af allri samneyslu aðila.Þeirri staðhæfingu er hafnað. Stefnandi geri ekkert til að sýna fram á þessastaðhæfingu og séu engin gögn lögð fram af hálfu stefnanda til að styrkja þáröksemdafærslu. Stefndi telur að hann hafi án vafa staðið til jafns viðstefnanda hvað útgjöld vegna daglegs heimilisreksturs varði. Því til stuðningsbendi hann á framlögð dómskjöl, bæði færsluyfirlit af debet- ogkreditkortareikningi sínum á sambúðartíma aðila. Þá sé lagt fram sérstaktdómskjal þar sem tekin séu saman útgjöld stefnanda sem hann hafi átt til matarog drykkjarkaupa á sambúðartíma, en það séu 1.152.422 kr. Auk þess megi sjá afframlögðum færsluyfirlitum að stefndi hafi notast að stórum hluta við lausafé,en það sjáist skýrlega af færsluyfirlitum, þar sem fjölmargar færslur séu meðúttektum úr hraðbönkum. Auk þess væru greiðslur hjá bensínstöðvum ogveitingastöðum ekki inni í ofangreindri tölu, en þeir fjármunir hafi sömuleiðisnýst stefnanda í samneyslu. Gerður sé fyrirvari um að lagðar verði fram frekarisundurliðanir á færslureikningum stefnda eftir því sem málatilbúnaður stefnandagefi tilefni til. Sé hér sérstaklega vísað til útlistana vegna færslna frábensínstöðvum, veitingastöðum o.fl. aðilum, þar sem líkur séu til að greiðslurstefnda hafi nýst stefnanda einnig. Um útlagðan kostnað stefnanda. Samkvæmt. dskj.nr. 3 eru lagðir fram 7 reikningar frá M ehf., vegna tamninga og járningaótiltekinna hesta. Einungis á einum reikningi komi skýrlega fram fyrir hvaðahest sé greitt, reikningi nr. 36, en á reikningi nr. 32 hafi einnig veriðhandskrifað, inn á reikninginn, nafnið „E“. Óljóst sé hvort kröfuhafinn eðastefnandi hafi gert það sjálfur. Þegar þessir reikningar hafi verið gefnir úthafi hesturinn ekki verið kominn í eigu stefnda og því óljóst hvernig hægt séað krefja hann um tamningu á hestinum. Kaupdag hestsins megi sjá í útskrift úrskráningarkerfi Búnaðarfélags Íslands, en hann sé skráður á nafn stefnda13.7.2007. Þeir tveir reikningar sem gefnir hafi verið út og merktir E séudagsettir annars vegar 25. júní 2007 og hins vegar 9. júlí 2007. Sú tamning semgreitt sé fyrir hafi þá farið fram töluvert fyrr en dagsetning reikninga segitil um. Þessir reikningar sýniþví einungis að stefnandi hafi einhvern tímann borgað fyrir tamningu ogjárningu á hestum, en óljóst sé hvaða hesta greitt var fyrir. Fyrir liggur aðstefnandi hafi átt nokkurn fjölda hesta á sambúðartíma aðila og því gætu þessirreikningar allt eins verið vegna hesta stefnanda sjálfs. Skorað sé á stefnandaað leggja fram óyggjandi gögn sem sýni fyrir hvaða hesta verið sé að greiða. Þáóski stefndi eftir því að stefnandi leggi fram millifærslur sem sýni að húnhafi í raun og veru greitt þessa reikninga. Eini stjórnarmaður ogframkvæmdastjóri félagsins sé N, náin vinkona stefnanda, og því ekki úr vegi aðefast um hvort reikningarnir hafi verið greiddir í raun og veru. Samkvæmt dskj. nr. 5 eru lagðir fram 3 reikningar frá [...]. Stefnandiheldur því fram að hún hafi greitt þá reikninga frá [...] fyrir stefnda, vegnauppihalds hesta í hans eigu. Á þeim tíma sem um ræðir hafi stefndi eingönguverið með 1 hest á N, D, meðan stefnandi væri með þrjá af sínum hestum.Greiðsluskylda ætti af þeim sökum að liggja að stærstum hluta hjá stefnanda. Þákomi hvergi fram fyrir hvaða hesta greitt sé. Skorað sé á stefnanda að sýnafram á, með óyggjandi gögnum, að umþrættir reikningar séu vegna hesta í eigustefnda. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi greitt hluta þessara reikninga meðmillifærslum á reikning hennar þó þeir hafi verið stílaðir á stefnanda og aðhluta til vegna hesta í hennar eigu. Aðilar hafi verið í sambúð á þessum tímaog því væri útgjöldum oft og tíðum skipt eftir því hvernig fjárráð aðila væru áhverjum tíma. Stefnandi hafi sannarlega greitt fyrir tvo neðangreindareikninga. Skv. dskj.nr. 6 kveðst stefnandi hafa greitt fyrir ýmsa hluti, hliðgrind, lamir oglæsingar frá [...] í [...], sem notaðir hafi verið við gerð réttar fyrirhagagöngu, í landi O, [...] í [...]. Á reikningnum komi hvergi fram hver hafigreitt fyrir umræddar vörur. Nóta, sem virðist hafa verið heftuð við, sé einnigsvo ólæsileg að ómögulegt sé að greina hver rétthafi kortsins sé sem hafigreitt fyrir vörurnar. Skorað sé á stefnanda að sýna fram á að hún hafi í raunog veru greitt fyrir þessar vörur. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á aðvörurnar hafi einvörðungu nýst stefnda en ekki stefnanda. Það liggi fyrir aðstefnandi hafi átt á þessum tíma a.m.k. fjögur hross sem einnig voru sett íhagagöngu á þetta svæði. Í versta falli væri stefnandi að greiða sína hlutdeildí hagagöngunni hjá O. Stefnandi hafi einnig greitt sinn hluta, en gangan værigreidd með verkframlagi og efniskostnaði við gerð réttar sem notuð hafi veriðfyrir hrossin. Hluti kostnaðarins væri greiddur, formlega séð af félaginu Lehf., en af millifærslum af reikningi stefnda mætti sjá að það væri í raun ogveru hann sem hafi greitt fyrir stærstan hluta þeirra framkvæmda sem hafi þurftað ráðast í vegna hagagöngunnar. Samtals hafi efniskostnaður við smíðiréttarinnar verið 85.569 kr. skv. framlögðum reikningum. Samkvæmt. dskj. nr. 7 kveðst stefnandi hafa greitt fyrir reikning fráBúnaðarsambandi [...], vegna kynbótasýningar á [...], nr. [...]. Á reikningnumkomi fram að hann sé vegna G frá [...]. Stefndi telur að þrátt fyrir aðstefnandi hafi greitt fyrir eina kynbótasýningu á einum hesti veiti það hennisíður en svo eignarrétt á hestinum, og jafnvel ekki heldur hlutdeild íhestinum. Alvanalegt sé að sambýlisfólk, eins og aðilar málsins hafi verið,greiði hvort fyrir annað lágar upphæðir líkt og þá sem um ræði í málinu. Afframlögðum gögnum megi einnig sjá að stefndi hafi greitt háar fjárhæðir vegnahesta stefnanda og stefnda og geti þessi lága fjárhæð ekki dugað til þess aðviðurkenna eignarrétt af nokkru tagi í hestum stefnda. Samkvæmt dskj. nr. 8 leggur stefnandi fram millifærslur á nokkraaðila og telur að greitt hafi verið fyrir tamningar og járningu hrossa stefnda.Hvergi á þessum millifærslum komi fram fyrir hvað hafi verið greitt, eða fyrirhvaða hesta sé greitt. Ómögulegt sé að ráða af þessum gögnum að þessarmillifærslur hafi verið að einhverju leyti tengdar stefnda eða hestum í hanseigu. Skorað sé á stefnanda að leggja fram þær upplýsingar, með óyggjandigögnum, reikningum eða öðrum skjölum sem sýni skýrlega fram á ástæðurmillifærslna. Eina af millifærslunum hafi stefndi þó sannanlega greitt. Skv. dskj.nr. 9 leggur stefnandi enn fram þrjár órökstuddar millifærslur, tvær á R ogeina á S. Líkt og hér ofan er skorað á stefnanda að leggja fram óyggjandi gögnum ástæður millifærslna. Skv. dskj.nr. 10 leggur stefnandi fram þrjá reikninga vegna mánaðarleigu á stíum fyrirtímabilið janúar-mars 2008 frá [...]. Stefnandi telur að hann hafi greitt fyrirþessa leigu með millifærslum á reikning stefnda. Vísað sé til dskj. 39 varðandi umræddar millifærslur. Þá megi benda á aðekki sé minnst á kostnað vegna leigu á hesthúsi á öðru tímabili en þessuþriggja mánaða tímabili í framlögðum gögnum stefnanda. Í stefnu telji stefnandiað stefndi eigi að greiða helming þessara þriggja reikninga og viðurkenni þarmeð að hún beri einhverja greiðsluskyldu vegna eigin hesta sem geymdir hafiverið í hesthúsum. Athyglisvert sé að stefnandi minnist ekkert á þann kostnaðsem orðið hafi til vegna leigu á hesthúsum og fóðri fyrir utan þrjá mánuði íbyrjun árs 2008. Allan sambúðartíma aðila hafi stefndi staðið undir leigu áhesthúsi og kostnaði vegna fóðrunar hestanna, bæði sinna og að hluta eða ölluleyti, hesta stefnanda. Greiðslur fyrir hesthúsið hafi farið fram meðmismunandi hætti, bæði með staðgreiðslu og með vinnuframlagi eða vörum, t.d.heyi. Á árinu 2008 greiði stefndi þó 224.000 kr. inn á reikning eigandahesthússins, T, kt. [...], með fjórum greiðslum. Engingögn hafi verið lögð fram um greiðslu hlutdeildar hennar í kostnaði, hvorkivegna umrædds hesthúss né fóðurs. Stefnandi heldur því framað millifærslur frá henni til stefnda á dskj. 11-13hafi verið einhverskonar lán. Stefndi hafnar því. Með millifærslunum væristefnandi að greiða fyrir útlagðan kostnað stefnda vegna leigu á hesthúsi ogfóðri fyrir hesta stefnanda, auk annarra vara sem stefndi hafði lagt út fyrirvegna hesta stefnanda. Millifærslurnar hafi ekki greitt allan kostnað sem varðtil vegna hesthúsanna og hesta stefnanda heldur einungis hluta hans. Um útlagðan kostnað stefnda vegna hestanna á sambúðartíma.Öfugt við stefnanda hafi stefndi séð að meginstefnu til um alla sína hesta,þ.e. þá hesta sem skráðir hafi verið á hann, auk þess sem hann hafi séð umhesta stefnanda að hluta. Útlagður kostnaður vegna þeirra hesta sem skráðirhöfðu verið á hann á sambúðartímabili þeirra sé afar mikill. Á árinu 2009 hefðiútlagður kostnaður stefnda vegna sinna hesta í [...] verið 210.932 kr. með vsk.Ekki séu aðgengilegar tölur frá öðrum tímabilum, en ætla megi að kostnaðurinnsé svipaður á öðrum tímabilum. Einnig megi benda á færsluyfirlit bæði debet- ogkreditkortareiknings hans þar sem sé að finna fjölda greiðslna til[...]verslana. Áskilinn sé réttur til þess að sundurliða þær upplýsingar semþar komi fram með skýrum og skilmerkilegum hætti. Stefndi hafi greitt leiguvegna hesthúsaplássa, bæði fyrir hann og stefnanda, fyrir bæði árið 2007 og 2008. Það megi sjá afmillifærslum á eiganda hesthússins þar sem hluti hesta hans og stefnanda hafiverið geymdir á tímabilinu. Á þessu tímabili (2007-2008) hafi stefndi verið meðhesta sína og hesta stefnanda á tveimur mismunandi stöðum. Á árinu 2007 hafihann verið með 6 hesta samtals og greitt fyrir það 18.000 kr. fyrirhesthúsapláss og fóður. Á árinu 2008 hafi hann verið með 6 hesta hjá T og 2hesta hjá U. Greiðsla fyrir hesthúsapláss og fóður fyrir hvern hest, hjá þessumtveimur aðilum, hafi verið 18.000 kr. í þá sex mánuði ársins sem hrossin eru íhesthúsi. Á árinu 2009 hafi aðilar málsins fengið inni í öðru hesthúsi þar semkostnaður hafi verið minni og sé sá kostnaður ekki inni í neðangreindumútreikningum. Stefndi hafi einnig verið með hrossin í hagagöngu en kostnaðurinnaf henni hafi verið 12.000 kr. pr. hest í þá sex mánuði ársins sem þeir hafiverið í hagagöngu. Hestar stefnda hafi allajafna verið á húsi frá 1. janúar til1. júlí ár hvert og í hagagöngu frá þeim tíma og fram að áramótum. Íneðangreindum útreikningum sé miðað við að þeir hafi verið í hagagöngu frá 2007til 2009, að því undanskildu að kostnaður vegna hagagöngu sé miðaður viðsambúðarslit, þ.e. nóvember 2009, og sé kostnaður stefnda miðaður við þannmánuð. Hestarnir hafi verið í hagagöngu hjá O sem áður hafi verið nefndur.Áætlaður kostnaður vegna hvers og eins hests, eingöngu vegna þessarakostnaðarliða, sé því sem hér segir fyrir árin 2007, 2008 og 2009: Stefndi hafi greitthesthúsaleigu hjá T í peningum en þær millifærslur séu eingöngu fyrir hlutaársins 2008, samtals 224.000 kr. Greiðsla fyrir árið 2007 og hluta ársins 2008hafi verið með reiðufé og fóðri. U væri greitt með heyrúllum sem U nýtti fyrirsína eigin hesta. Hagagangan hafi verið greidd með verkframlagi og efniskaupum,til hagsbóta fyrir landeiganda sem leyfði stefnda og stefnanda hagagöngu álandi sínu. Stefnandi heldur því framað hún hafi lagt út fyrir allri tamningu hesta stefnda. Það sé alrangt, þar semstefndi hafi bæði tamið sín hross að hluta til sjálfur og einnig greitt öðrumfyrir tamningu sinna hesta. Um hlutdeild í verðmætasköpun á sambúðartíma. Stefnandi virðist halda því fram aðaðilar eigi umrædd hross í sameign vegna framlaga hennar til uppihaldshrossanna. Samkvæmt þeim meginreglum sem gildi um fjárskipti millisambúðarfólks í lifanda lífi, eigi sambúðarmaki að fá hlutdeild í þeirrieignamyndun sem verði til á sambúðartíma og hann stuðli að, með beinumpeningagreiðslum, vinnu, lánsfé og afborgunum af lánum, yfirtöku skuldao.s.frv. Til þess að hægt sé að veita stefnanda hlutdeild í verðmætasköpun ásambúðartíma sé nauðsynlegt að hún sýni fram á, í fyrsta lagi að hafa veittatbeina að verðmætasköpun og í öðru lagi að verðmæti hestanna hafi aukist ásambúðartíma svo einhverju nemi. Óumdeilt sé að stefndi hafi keypt alla þáhesta sem þrætt sé um, fyrir utan einn, A frá [...]. Til þess að hægt væri að sýnaskýrlega fram á eignaaukningu sem stafi af framlögum stefnanda sé nauðsynlegtað kalla til dómkvaddan matsmann, enda ekkert sem liggi fyrir í málinu um aðhestarnir séu verðmeiri í dag en þeir hafi verið þegar þeir hafi verið keyptir.Ekki sé hægt að líta svo á að hestarnir verði smátt og smátt að eign stefnandameð smávægilegum framlögum til tamningar og fóðrunar dýranna. Nauðsynlegt sé aðsýna fram á aukið verðgildi þeirra. Nokkur dýranna hafieinnig verið keypt á síðustu mánuðum sambúðar aðila. Í því sambandi megi bendaá J frá [...], sem hafi verið keypt [...]2008 og K frá [...] sem keyptur hafiverið [...]2009, um tveimur mánuðum fyrir sambúðarslit. Stefnandi þurfisérstaklega að sýna fram á veruleg framlög frá sinni hendi til þessara hestasvo mögulegt sé að veita henni hlutdeild í þeim. Auk þess liggi ekkert fyrir umverðmætaaukningu hestanna á sambúðartíma. Verði sýknað af aðal- ogvarakröfu stefnanda krefst stefndi aðallega frávísunar á þrautarvarakröfu hans.Stefnandi krefst til þrautavara 100% eignarréttar í hestinum A frá [...]. Þessikröfugerð uppfylli ekki meginreglur einkamálaréttarfars um ákveðna og ljósakröfugerð. Varakröfur séu því marki brenndar að þær geti ekki veitt stefnandarýmri rétt en þegar aðalkrafa stefnanda sé viðurkennd. Í máli þessu hafistefnandi markað máli sínu þann farveg að krefjast aðallega 50% eignarréttar íníu tilgreindum hestum, þ. á m. A frá [...]. Krafa um 100% eignarrétt áhestinum geti því aldrei verið varakrafa á eftir kröfu um 50% eignarrétt í samahesti. Stefndi telur að vísa eigi kröfunni frá af þessum sökum.Frávísunarkrafan sé byggð á meginreglum einkamálaréttarfars um ákveðna og ljósakröfugerð. Verði sýknað af aðal- ogvarakröfu stefnanda en ekki fallist á frávísunarkröfu stefnda varðandiþrautarvarakröfu stefnanda er krafist sýknu af þeirri kröfu stefnanda. Vísast ísömu málsástæður og komi fram í kafla 2 hér að framan varðandi það. Vísað sé sérstaklega tilumfjöllunar hér að framan um umþrættan hest, A frá [...]. Ítrekað sé aðumræddur hestur hafi verið gjöf til stefnda og hafi hann séð um hestinn frá þvíað hann hafi verið keyptur, séð um tamningu eða lagt út fyrir henni, auk allra annarraþarfa hestsins. Ef kröfur stefnanda umgreiðslu peningakrafna verði viðurkenndar að einhverju leyti lýsi stefndi yfirskuldajöfnuði gegn þeim kröfum, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991. Stefnandi hafi greitt fyrir fjöldann allan af heimilistækjum áheimili stefnanda, sem hann hafi ekki fengið í sinn hlut þegar þau slitusamvistum. Krafist sé skuldajafnaðar í samræmi við eftirfarandi reikninga ogmillifærslur á reikningsyfirliti: Gerður sé áskilnaður umframlagningu reikninga kaupa stefnda á rúmdýnum frá [...] og sjónvarps frá[...]. Einnig sé krafistskuldajafnaðar vegna reikninga sem hafi verið greiddir fyrir viðhald áeinkabifreið stefndu: Þá hafi stefndi keypthnakk handa stefnanda þann 30.4.2008, 148.750 kr. í versluninni, [...], og erkrafist skuldajafnaðar við kröfur stefnanda vegna greiðslu hnakks, semstefnandi hafi í vörslum sínum. Keyptir hafi verið tveir hnakkar og sé sú talasem komi fram á færsluyfirliti því tvöföld ofangreind tala. Gerður eráskilnaður um framlagningu reiknings vegna kaupa á hnakknum. Stefndi krefst einnigskuldajafnaðar hvað varðar útlagðan kostnað hans vegna hesta stefnanda. Á árinu 2009 hafi aðilarverið með hesta sína á nýjum stað, í hesthúsi á vegum [...]bæjar. Stefndi hafigreitt öll þau gjöld sem féllu til á þeim tíma vegna reksturs hesthússins.Grunnleiga þess hafi þó verið afar lág og ekki krafist skuldajafnaðar vegnahennar. Stærsti kostnaðarliður vegna reksturs hússins hafi verið kaup á spæniundir hestana. Stefndi hafi keypt spæni á mörgum stöðum á árinu 2009 vegnahestanna, stór hluti innkaupa hans hafi þó farið í gegnum [...] og hefur veriðlagt fram yfirlit yfir viðskipti stefnda við fyrirtækið á árinu. Á yfirlitinusé að finna kaup á spæni og sagi fyrir hestana: Samtals sé því krafistskuldajafnaðar á 66.330 kr. vegna kaupa á spæni. Þetta sé þó ekki tæmandiupptalning á kaupum stefnda á spæni á árinu 2009. Samtals sé því krafistskuldajafnaðar á höfuðstóli 1.512.817. kr. Stefndi telur að öllskilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi, ef vera skyldi að einhver hluti fjárkrafnastefnanda verði samþykktur. Kröfurnar séu sambærilegar, þ.e. fjárkröfur millisömu aðila, og einnig sé hægt að líta svo á að krafa stefnda sé fallin ígjalddaga við sambúðarslit aðila, þegar hann hafi ekki fengið þá muni sem hannsannanlega hafi greitt fyrir, eða ekki fengið greiddan kostnað sem hannsannarlega hafi lagt út fyrir. Slík krafa sé því gild í þessum skilningi ogmögulegt að skuldajafna henni. Stefndi krefst vaxta skv.3. gr. sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá sambúðarslitum, en þá hafi orðiðtil krafa stefnda um endurgreiðslu á þeim útgjöldum sem voru í þágu stefnanda.Dráttarvaxtakrafa sé studd við 5., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga og sé húnmiðuð við mánuð eftir að greinargerð hafi verið lögð fram á dómþingi. Stefndi byggir kröfursínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar, m.a. um gjafir ogskuldbindingargildi samninga. Stefndi byggir kröfur sínar einnig á meginreglumhjúskaparréttar, er varða fjárskipti í lifanda lífi við sambúðarslit. Krafa umskuldajöfnuð sé byggð á 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála ogmeginreglum kröfuréttar um skuldajöfnuð. Varðandi kröfu um málskostnað er vísaðtil ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandivaxtakröfu er vísað til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988, en stefnandi þessamáls er ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinntildæmdan úr hendi stefnda. Niðurstaða Málsaðilar stofnuðu tilóvígðrar sambúðar á árinu 2006. Ágreiningur er með aðilum um hvort það hafiverið seinni hluta sumars, svo sem stefnandi heldur fram, eða 28. nóvember2006, eins og stefndi telur. Sambúð þeirra stóð fram í nóvembermánuð 2009. Ígreinargerð stefnda er það viðurkennt að um óvígða sambúð hafi verið að ræða.Við aðalmeðferð málsins taldi stefndi hins vegar að um slíka sambúð hefði ekkiverið að ræða, þar sem stefndi hafi aldrei flutt lögheimili sitt til stefnanda.Hér vísar stefndi til 3. mgr. 7. gr. lögheimilislaga nr. 21/1990 og 100. gr.laga um skipti dánarbúa o.fl. nr. 20/1991. Tilvísun stefnda til nefndralagaákvæða á ekki við hér. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 52/1973 um tilkynninguaðsetursskipta bar stefnda að tilkynna um aðsetursskipti sín er hann flutti frá[...], [...] til stefnanda. Og samkvæmt 2. gr. lögheimilislaga nr. 21/1990 erlögheimili manns sá staður þar sem maður hefur fasta búsetu. Stefndi hefur ekkimótmælt því að hafa búið hjá stefnanda á nefndu tímabili og voru málsaðilar þvíí óvígðri sambúð, samanber og málflutningsyfirlýsingu stefnda í greinargerðhans. Stefnandi kveðst hafa áttlitla skuldlitla íbúð við upphaf sambúðar og haft ágætar tekjur. Stefndi kveðsthafa búið í Danmörku og misst vinnu sína þar og flutt á árinu 2006 til Íslandsog búið að [...]. Hann hafi farið að vinna hjá verktakafyrirtæki og hætt þarvorið 2007. Þá hafi hann farið að vinna hjá[...]. Þar vann hann þar til stefnandi hafi stofnað fyrirtækið L ehf. ogfélagið keypt vörubíl er hann ók. Verkefni hafi síðan dregist saman og hannhafi farið á atvinnuleysisbætur á árinu 2008 til 2010. Stefnandi gekkst ísjálfskuldaábyrgð vegna bifreiðakaupanna en þau voru fjármögnum meðmyntkörfuláni. Við sambúðarlok var stefnandi því mjög illa stæð fjárhagslega. Aðalkrafa stefnanda lýturað því að viðurkenndur verði eignarréttur að nánar tilgreindum níu hrossum ogþau verði talin sameign málsaðila í jöfnum hlutföllum. Stefnandi er því aðkrefjast viðurkenningar á hlutdeild í þeirri eignarmyndum sem hún telur að átthafi sér stað á sambúðartímanum. Ágreiningslaust er að sex af níu hrossum hafiverið keypt á sambúðartíma auk þess sem stefndi viðurkennir að stefnandi hafikeypt hrossið A frá [...] og heldur því síðan fram að stefnandi hafi gefið sérhrossið. Því hefur stefnandi andmælt. Stefndi kveðst hins vegar hafa keypthrossin D og F áður en sambúð hófst. Engin gögn liggja fyrir í málinu um kaupþessi. Einungis liggur fyrir yfirlýsing C frá 6. desember 2010 en þar segir aðsumarið 2006 hafi hann haft hjá sér nefnd hross sem stefndi hafi keypt fyrr umsumarið. Dómurinn lýtur svo á að með þessari yfirlýsingu sé ekki komin framlögfull sönnun þess að stefndi hafi eignast hross þessi áður en sambúðmálsaðila hófst. Sú yfirlýsing stefnandaað málsaðilar hafi keypt hestana saman (að A frátöldum) og staðið saman aðrekstri, umsjón og umhirðu hestanna, þ.e. „verið saman í hestamennskunni“ færeinnig stoð í framburðum N, V og R, en þær unnu að tamningu hestanna. Hjá N komfram að hún hafi gefið reikningana út á stefnanda að ósk málsaðila og stefnandigreitt fyrir þá eftir því sem hún best myndi. Hjá V kom fram að hún hafi haftsamskipti við báða málsaðila en það hafi oftast verið stefnandi sem hafi komiðog greitt fyrir þjónustuna. Hjá R kom fram að stefnandi hafi greitt fyrirþjónustuna. Í málsgögnum er einnig að finna staðfestingar á því að stefnandihafi greitt reikninga vegna hrossanna. Með vísan til þess sem að framan greinirer fallist á með stefnanda að hrossin níu sé eignarmyndun sem átt hafi sér staðá sambúðartíma málsaðila og að stefnandi hafi tekið þátt í þeim kostnaði semvarð þeirra vegna. Dómurinn telur því að málsaðilar hafi átt nefnd hross aðjöfnu þá er sambúð þeirra lauk. Hinn 20. september 2010er stefnda birt stefna málsins. Hinn 7. október 2010 eru þrjú hrossanna þ.e. E,D og K, skráð á C. Engin önnur skjalleg gögn hafa verið lögð fram um hrossþessi. Samkvæmt greinargerð stefnda var þessi ráðstöfun gerð til lækkunar áskuld stefnda við C. Fyrir dómi kvaðst stefndi aftur á móti hafa selt C þau á150.000 kr. C staðfesti það og kvaðst hafa keypt hrossin um mánaðamótinseptember/október 2010. Engin gögn hafa verið lögð fram um þá sölu. Vitnið býrí [...] en í skýrslu fyrir dómi kom fram að hann taldi að tvö hrossanna væru íBorgarfirði og eitt norður í landi. Þá kom fram að C og stefndi hafi veriðvinir í rúma fjóra áratugi. Framburður vitnisins var ekki trúverðugur. Hinn 11. október 2010 eruhrossin G, I, H, F og J skráð á nafn B. Hún er fyrrverandi eiginkona stefnda.Stefndi og vitnið B sögðu ástæðu skráningarinnar vera þá að stefndi skuldaðihenni framfærslufé vegna skilnaðar þeirra árið 2006. Hafi hún samþykkt að takavið hestunum gegn því að skuldin lækkaði um 400.000 kr. Mætta upplýsti að húnstundaði sjálf ekki hestamennsku. Þá upplýstu hún og stefndi fyrir dómi að tilstæði að þau tækju upp sambúð að nýju. Framburður mættu var ekki trúverðugur. Eftir stefnubirtingunahinn 20. september 2010 mátti stefnda vera ljóst að ágreiningur var umeignarhaldið á hrossunum. Þrátt fyrir það afsalar hann hrossunum, án þess aðláta stefnanda vita. Viðtakendurnir eru annars vegar aldavinur stefnda og hinsvegar fyrrverandi eiginkona hans, sem hann hyggst taka upp sambúð við að nýju.Að mati dómsins er hér um málamyndagerninga að ræða, til þess eins að komahrossunum undan skiptum, er stefnda var ljóst að stefnandi myndi geraeignartilkall til þeirra að jöfnu við stefnda. Með vísan til þess sem aðframan greinir er aðalkrafa stefnanda um viðurkenningu á eignarrétti hennar íníu nánar tilgreindum hrossum tekin til greina og þau talin sameign stefnandaog stefnda í jöfnum eignarhlutföllum. Með vísan til þessararniðurstöðu, sem og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, ber stefndaað greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 kr. og erþá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Stefndi hefur gjafsókntil að taka til varnar í máli þessu. Kostnaður málsins greiðist því úrríkissjóði þar á meðal þóknun lögmanns stefnda, Flosa Hrafns Sigurðssonar hdl.,sem þykir hæfilega ákvörðuð 500.000 kr., og er þá ekki tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Viðurkenndur ereignarréttur stefnanda, K í 9 hrossum, nánar tiltekið; D frá [...], skr. nr. [...], E frá [...], skr.nr. [...], F frá [...], skr. nr. [...], G frá [...], skr. nr. [...], H frá [...], skr.nr. [...], I frá [...], skr. nr. [...], J frá [...], skr. nr. [...], A frá [...], skr.nr. [...] og K frá [...], skr. nr. [...], og verðaþau sameign stefnanda og stefnda, M, í jöfnum eignarhlutföllum. Stefndi greiði stefnanda500.000 kr. í málskostnað. Gjafvarnarkostnaðurstefnda greiðist úr ríkis­sjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, Flosa Hrafns Sigurðssonar hdl., 500.000 krónur.
Mál nr. 193/2003
Vátryggingarsamningur Líkamstjón Örorka Slysatrygging
B krafði tryggingafélagið V um bætur á grundvelli tilgreindra tryggingaskilmála, sem hún taldi kveða á um bótarétt hennar fyrir varanlega örorku vegna slyss, sem hún hafði orðið fyrir. Læknisfræðileg örorka B hafði verið metin 20% en fjárhagsleg örorka 50%. Hélt B því fram að hugtakið varanleg örorka skyldi túlkað í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e. að átt væri við varanlega fjárhagslega örorku en ekki læknisfræðilega. Talið var að þar sem tryggingarskilmálarnir byggðust á samningi B við V yrði að ákvarða bætur samkvæmt tryggingunum í samræmi við þá en ekki samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Af ákvæðum skilmálanna yrði ekki dregin önnur ályktun en sú að við mat á varanlegri örorku samkvæmt þeim skyldi leggja til grundvallar læknisfræðilega örorku. Með því að V hafði greitt B bætur í samræmi við niðurstöðu mats um læknisfræðilega örorku var félagið sýknað af kröfu B um frekari bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2003. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.617.637 krónur með nánar tilteknum vöxtum frá 15. september 1997 til 14. október 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi lagt megináherslu á að með dómi réttarins 15. nóvember 2001 í málinu nr. 215/2001 hafi því verið slegið föstu að hugtakið varanleg örorka hafi fengið lögákveðna merkingu, sem er fjárhagsleg örorka. Því beri að leggja þá niðurstöðu til grundvallar og miða bætur til handa áfrýjanda við varanlega örorku eins og hún er skýrð í ákvæðum 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ekki er fallist á þetta sjónarmið áfrýjanda þar sem grundvallarmunur er á þessum tveimur málum. Í máli því sem nú er til umfjöllunar lýtur ágreiningsefnið að túlkun á tilteknum skilmálum vátryggingasamninga, en í dómi þeim sem áfrýjandi skírskotar til snerist deila aðila um túlkun á ákvæðum í kjarasamningi, sem beinlínis kváðu á um skaðabætur vegna varanlegrar örorku. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Málið var höfðað 6. febrúar 2002 og tekið til dóms 14. febrúar sl. Stefnandi er Borghildur Maack, Sogavegi 103, Reykjavík. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst greiðslu á 3.617.637 krónum með 0,8% vöxtum frá 15. september 1997 til 1. janúar 1998, en með 0,9% vöxtum frá þeim degi til 1. mars 1998, en með 0,8% vöxtum frá þeim degi til 1. maí 1998, en með 0,7% vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1998, en með 0,6% vöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1999, en með 0,7% vöxtum frá þeim degi til 1. maí 1999, en með 0,8% vöxtum frá þeim degi til 1. júlí 1999, en með 0,9% vöxtum frá þeim degi til 1. október 1999, en með 1% vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1999, en með 0,9% vöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 2000, en með 1,2% vöxtum frá þeim degi til 1. mars 2000, en með 1,4% vöxt­um frá þeim degi til 1. maí 2000, en með 1,2% vöxtum frá þeim degi til 1. júlí 2000, en með 1,3% vöxtum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, en með 1,4% vöxtum frá þeim degi til 1. september 2000, en með 1,5% vöxtum frá þeim degi til 14. október 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi skýrir svo frá málavöxtum að hún hafi orðið fyrir slysi er hún var nærri dottin í strætisvagni á Sogaveginum í Reykjavík 15. september 1997. Tildrög slyssins kveður hún hafa verið þau, að hún hafi komið inn í vagn umræddan dag. Kveðst hún hafa lagt farmiða sinn á lítið borð við hlið vagnstjórans og ætlað síðan að ganga inn eftir vagninum. Vagnstjórinn hafi þá þrifið í handlegg hennar og stöðvað hana með skömm­um yfir því að hún hefði ekki sett farmiðann í þar til gerðan kassa. Meðan vagn­­stjórinn var að skammast í stefnanda hafi hann ekið af stað. Þá hafi verið kallað aftan úr vagninum, og vagnstjórinn verið spurður hvort hann ætlaði ekki að stöðva vagn­inn svo þeir kæmust út sem ætluðu út á biðstöðinni. Hafi vagninum þá verið snar­hemlað, en við það hafi stefnandi misst jafnvægið þar sem hún hafi verið á leið inn ganginn, gripið í súlu til að verja sig falli, en fengið slink á handlegg og öxl við fallið. Kveðst stefnandi strax hafa fundið til þrauta í handleggnum við olnbogann og í hægri öxlinni þegar tognaði á handleggnum við átakið. Þegar heim var komið kveður stefnandi að við skoðun hafi sést að verulegt mar var farið að myndast á handleggnum ofan við olnbogann auk þess sem hún hafði stöð­ugar þrautir í handleggnum. Þegar þrautir hennar vegna áverkanna fóru að verða óbæri­legar leitaði hún til læknis 14. október. Ástæða þess að hún leitaði ekki fyrr til læknis var sú að hún stóð í þeirri meiningu að hún myndi lagast fljótlega, en hún var í upp­hafi mjög misslæm af afleiðingum slyssins. Kemur m.a. fram í vottorði læknisins að stefnandi hafi verið aum yfir framanverðan axlarlið auk þess að vera aum í sin tví­höfða­vöðvans. Var stefnandi sett á bólgueyðandi lyfjakúr auk þess sem hún þurfti að taka verkjalyf vegna áverkanna. Þá fór hún einnig í meðferð til sjúkraþjálfara. Í vott­orðinu kemur fram að stefnandi hafi verið óvinnufær og að ástæða hafi þótt til að senda hana til skoðunar til sérfræðings í bæklunarskurðlækningum. Í vottorði bæklunarskurðlæknisins kemur fram að stefnandi hafi leitað til hans 1. apríl 1998. Við skoðun hafi komið í ljós að hreyfigeta hennar var takmörkuð vegna verkja. Segir þar að hún hafi verið aum yfir axlarhyrnulið og verulega aum yfir lið­poka hægri axlar, auk þess sem verulega veiklaður styrkur hafi verið við álagspróf á supra­spinatus-sin. Við endurkomu hafi verið sprautað bólgueyðandi efni og deyfingu í axlarhyrnubelg til að minnka bólgu og reyna að flýta fyrir bata. Þá segir orðrétt í vott­orði læknisins: „Orsök virðist augljóslega vera einhver tognunaráverki á öxlina, lið­pokann, vegna þess slyss sem hún lenti í í september 1997. Eins og að ofan greinir er ekki saga um fyrri axlarmein og einkenni sjúklings komu fram strax eftir slysið. Þannig getur hennar lýsing á því sem gerðist passað við einkenni hennar....” Þá segir að miðað við hversu einkennin eru dreifð og mikil telji læknirinn talsverðar líkur á því að hún verði með einhver viðvarandi óþægindi í öxlinni. Samkvæmt vottorði sama læknis, vegna skoðunar 20. janúar 1999, kemur fram að hreyfigeta sé skert auk þess sem minni styrkur sé í öxlinni. Segir í vottorðinu að starf­semi í vinstri öxl sé verulega skert sem hái stefnanda við störf og erfiðari heim­il­isstörf. Ragnar Jónsson læknir mat örorku stefnanda vegna slyssins að beiðni Tryggingar hf. 16. ágúst 1999. Í áliti hans segir m.a. að við slysið virðist sem stefnandi hafi fengið áverka á lyftihulsu hægri axlar. Trosnun hafi greinst í sinum í lyftihulsu og að krónískar bólgubreytingar virðist vera til staðar. Þá segir að vart sé að vænta bata úr því sem komið sé og fleiri meðferðarúrræði virðist því ekki vera til staðar. Metur hann varan­lega læknisfræðilega örorku stefnanda 20%. Stefnandi var á slysdeginum með tvennskonar slysatryggingar hjá stefnda. Annars­vegar var hún með svokallaða F+ fjölskyldutryggingu, sem auk annars inni­hélt slysatryggingu. Hinsvegar var hún á slysdeginum með gilda frjálsa sjúkra- og slysa­tryggingu hjá stefnda. Stefnandi fékk án lögmannsaðstoðar, greiddar bætur úr F+ tryggingunni 2. júlí 1999 samtals 1.086.478 krónur, þar af 693.200 krónur vegna var­anlegrar örorku. Var fjárhæðin lögð inn á bankareikning í eigu stefnanda án þess að hún kvittaði fyrir lokauppgjöri. Til grundvallar útreikningi og greiðslu bóta fyrir var­anlega örorku notaði stefndi fyrrgreint örorkumat Ragnars Jónssonar læknis. Hinn 20. ágúst 1999 ritaði stefnandi með fyrirvara um hækkun á varanlegri örorku undir kvittun um greiðslu stefnda á bótum fyrir varanlega örorku úr hinni frjálsu sjúkra- og slysatryggingu að fjárhæð 1.718.558 krónur og voru þær bætur reiknaðar út frá sama örorkumati. Eftir þetta var Júlíus Valsson læknir fenginn til að meta afleiðingar slyssins. Í mati hans kemur m.a. fram að stefnandi hafi verulega skerta hreyfigetu auk þess sem minnk­aður sé kraftur í hægri hendi við grip. Júlíus mat varanlegan miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 20% og varanlega örorku samkvæmt 5. gr. skaða­bóta­laga 50%. Vegna uppgjörs bóta úr ábyrgðartryggingu strætisvagnsins, sem stefnandi slas­aðist í, var aflað örorkumats Örorkunefndar. Var það niðurstaða nefndarinnar að var­an­legur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins hafi verið 20% og varanleg örorka 40%. Var í framhaldinu aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna og var niðurstaða þeirra sú sama og niðurstaða Júlíusar Valssonar í ofangreindu örorkumati, þ.e. 20% miski og 50% örorka. Dómkröfur stefnanda sundurliðast þannig: 1. Bætur úr F+ tryggingunni kr. 1.039.800.- 2. Bætur úr slysa- og sjúkratryggingunni “ 2.577.837.- Samtals kr. 3.617.637.- Vaxtakröfu sínar kveður stefnandi vera í samræmi við vaxtalög nr. 25/1987 og lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Gerð er krafa um sparisjóðsvexti frá slys­deg­inum til 14. október 2000, en dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags í samræmi við 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, en þá var mánuður lið­inn frá því að stefndi fékk örorkumat Júlíusar Valssonar læknis með bréfi dagsettu 14. september 2000. Ágreiningur aðila snýst um það hvort stefnanda beri bætur fyrir varanlega fjár­hags­lega örorku á grundvelli mats Júlíusar Valssonar og dómkvaddra matsmanna eða hvort henni beri bætur fyrir læknisfræðilega örorku grundvelli mats Ragnars Jóns­sonar læknis. Af hálfu stefnanda er á því byggt að ákvæði vátryggingaskilmála stefnda kveði skýrt og greinilega á um að hún eigi rétt til bóta fyrir varanlega örorku. Júlíus Valsson læknir og dómkvaddir matsmenn hafi metið varanlega örorku hennar 50% og því eigi bæt­urnar úr slysatryggingunum að samsvara bótum fyrir 50% varanlega örorku. Stefndi hafi einungis gert upp við stefnanda bætur fyrir 20% varanlega örorku og því eigi stefnandi ógreiddar bætur úr báðum slysatryggingunum vegna 30% örorku til við­bótar. Vátryggingaskilmála stefnda verði að túlka og skilja með hliðsjón af þeim hug­tökum sem þar koma fram, en þar er ekki beitt öðru hugtaki en varanlegri örorku um þann mælikvarða sem leggja beri til grundvallar greiðslu bóta úr tryggingunum. Bendir stefnandi á að um bætur vegna varanlegrar örorku sé fjallað í 4. gr. vá­trygg­ingaskilmála stefnda sem giltu um F+ trygginguna á slysdeginum. Segir þar m.a. í gr. 4.1. að “(v)aldi slys vátryggðum varanlegri örorku innan þriggja ára frá því slysið varð, greiðast bætur á grundvelli grunnvátryggingafjárhæðar örorku á slys­degi.” Er víða í 4. gr. fjallað um að mat á varanlegri örorku skuli leggja til grundvallar greiðslu bóta úr tryggingunni. Um bætur vegna varanlegrar örorku vegna sjúkra- og slysatryggingarinnar kveður stefnandi vera fjallað í 19. gr. skilmála fyrir tryggingunni. Er í skilmálunum notað sambærilegt orðalag og í vátryggingaskilmálunum, sem giltu um F+ trygg­ing­una. Segir þar m.a. að “(v)aldi slys þeim, sem tryggður er varanlegri örorku innan þriggja ára frá því að slysið varð, greiðast bætur.......” Líkt og í skilmálum F+ trygg­ing­arinnar er víða í 19. gr. fjallað um það að mat á varanlegri örorku skuli leggja til grund­vallar greiðslu bóta úr vátryggingunni. Af hálfu stefnda er á því byggt í fyrsta lagi að stefnandi sé bundin við bóta­upp­gjörin frá 2. júlí og 20. ágúst 1999. Með þeim hafi henni verið greiddar fullar og end­an­legar bætur vegna slyssins. Stefnandi hafi engan fyrirvara gert varðandi F+ trygg­ing­una og eingöngu fyrirvara um hækkun "á varanlegri læknisfræðilegri örorku" varð­andi bæturnar úr hinni tryggingunni. Vísar stefndi til þess að það sé almenn regla kröfu­réttar að bótauppgjör án fyrirvara sé bindandi og endanlegt, nema forsendur þess bresti, sem ekki eigi við hér. Í öðru lagi byggir stefndi á því að stefnandi hafi þegar fengið greiddar þær bætur, sem hún eigi rétt á samkvæmt skilmálum vátrygginganna og eigi því ekki frekari kröfur á hendur stefnda vegna slyssins. Bendir stefndi á að samkvæmt skilmálum trygg­inganna eigi að bæta varanlega örorku á grundvelli læknisfræðilegs örorkumats en ekki fjárhagslegs eins og stefnandi byggi á. Stefnandi sé bundin af þessum skil­mál­um eftir almennum reglum samningaréttar. Reglur skaðabótalaga, sem miði við fjár­hagslegt örorkumat, geti engu breytt um túlkun á skilmálum hinna frjálsu trygg­inga, sem hér sé fjallað um, enda hafi það ekki verið ætlunin með setningu skaða­bóta­lag­anna. Stefndi hafi greitt stefnanda bætur í samræmi við mat Ragnars Jónssonar læknis um 20% varanlega læknisfræðilega örorku hennar og niðurstöður mats­gerða um miska hennar eftir uppgjör bótanna styðji þessa niðurstöðu læknisins, enda sé að jafn­aði samsvörun á milli mats á varanlegri læknisfræðilegri örorku og mats á varan­legum miska. Varakrafan er á því byggð að stefnandi sé í öllu falli bundin við uppgjörið frá 20. ágúst 1999 þar sem fyrirvari hafi aðeins verið gerður varðandi læknisfræðilega örorku en ekki fjárhagslega og þar sem stefnandi hafi, með undirskrift sinni, fallið frá öllum frekari kröfum á hendur stefnda. Þá beri að miða við niðurstöðu örorkunefndar um 40% varanlega fjárhagslega örorku en ekki 50% eins og var niðurstaða hinna dóm­kvöddu matsmanna. Að áliti stefnda hnekki mat tveggja dómkvaddra matsmanna ekki niðurstöðu þriggja manna örorkunefndar. Stefnandi byggir kröfugerð sína á því að skilmálar framangreindra trygginga kveði á um að henni beri bætur fyrir varanlega örorku vegna slyssins 15. september 1997. Það er meginmálsástæða hennar að það hugtak eigi að túlka í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e. að átt sé við varanlega fjárhagslega örorku en ekki læknisfræðilega eins og stefndi byggir á. Á slysdegi var stefnandi með tvennskonar slysatryggingar hjá stefnda. Annars­vegar sjúkra- og slysatryggingu og í 19. gr. skilmála þeirrar tryggingar segir að valdi slys hinum tryggða varanlegri örorku skuli greiða honum bætur eftir þeim regl­um, sem greinir í skilmálunum. Þá er í greininni tafla þar sem áverkar eru metnir til ör­orku­stigs svo og reglur, er segja til um hvernig staðið skuli að örorkumati og hvað sé undan­þegið tryggingunni. Loks er þar svohljóðandi ákvæði: "Við ákvörðun ör­orku ber ekki að taka tillit til starfs, sérstakra hæfileika hins slasaða né þjóð­félagsstöðu." Þá var stefnandi og með fjölskyldutryggingu, svonefnda F+. Í skil­mál­um hennar er ákvæði um að vátryggðum beri bætur fyrir varanlega örorku eftir nánar til­greindum reglum. Síðan er þar samhljóða ákvæði og greinir hér að framan. Stefnandi samdi um framangreindar tryggingar við stefnda og eru trygg­ing­ar­skil­mál­arnir samningar aðila. Af því leiðir að bætur samkvæmt tryggingunum verður að ákvarða í samræmi við ákvæði skilmálanna. Samkvæmt skýru ákvæði þeirra skal við ákvörðun örorkubóta ekki taka tillit til þeirra atriða, sem að framan eru rakin og voru tekin orðrétt úr skilmálunum. Þetta eru þau atriði sem m.a. er tekið tillit til þegar metin er varanleg fjárhagsleg örorka og bætur ákvarðaðar á grundvelli ákvæða skaða­bóta­laganna. Samkvæmt þessu er fallist á það með stefnda að af ákvæðum trygg­inga­skil­málanna verði ekki dregin önnur ályktun en sú að við mat á varanlegri örorku samkvæmt þeim skuli leggja til grundvallar læknisfræðilega örorku. Skaðabótalögin fá ekki breytt þessum ákvæðum í frjálsum samningum. Hér að framan var gerð grein fyrir niðurstöðum matsgerða um örorku stefnanda. Fyrir liggur að varanleg læknisfræðilega örorka hennar var metin 20% og hefur því mati ekki verið hnekkt. Örorkunefnd og dómkvaddir matsmenn mátu varanlegan miska stefnanda 20% og er þar í raun um læknisfræðilega örorku að ræða. Stefndi hefur greitt stefnanda bætur í samræmi við þetta mat og verður hann því sýknaður af kröfu stefnanda um frekari bætur en málskostnaður skal falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknaður af kröfu stefnanda, Borghildar Maack, en málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 13/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var tekin til greina krafa Í ehf. um dómkvaðningu matsmanns. Talið var að það stæði ekki dómkvaðningu í vegi þótt fyrir lægi að þriðji maður hefði gögn undir höndum sem matið kynni að varða og sem undanþáguheimild 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála næði til. Þá var ekki séð að bersýnilega væri óþarft að meta þau atriði sem spurningarnar lutu að, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga. Að lokum kom fram að þótt með matsbeiðni væri leitað eftir áliti á einhverju sem öðrum þræði snerti lagaleg atriði sem dómara bæri að meta, sbr. 2. mgr. 60. gr. laganna, þá myndi niðurstaða þar að lútandi í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2014, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að henni verði hafnað að hluta. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, LBI hf., greiði varnaraðila, ÍT ferðum ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 190/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fallist var á kröfu L um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómi og HjördísHákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2016 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. mars 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilayrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. apríl 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekintil greina.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili hefur til rannsóknar alvarlega hnífstunguárás sem átti sérstað aðfaranótt 6. mars 2016. Atlagan er talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr.,almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara er vísað til 2. mgr. 218. gr.sömu laga. Getur brotið varðað allt að 16 ára fangelsi eða ævilöngu. Samkvæmt gögnummálsins var brotaþoli með stungusár neðarlega á baki sem olli rispu á lunga ogfór djúpt inn í lifrina. Var brotaþoli í lífshættu þegar hann kom á slysadeild,þar sem hann gekkst undir bráðaaðgerð og er honum enn haldið sofandi. Varnaraðilihefur viðurkennt að hafa stungið brotaþola, en neitar að hafa haft ásetning tilað valda honum fjörtjóni. Varnaraðili er samkvæmt framansögðu undir sterkum grun um tilraun tilmanndráps eða sérstaklega hættulega líkamsárás. Samkvæmt því og með tilliti tilalmannahagsmuna er fallist á það með sóknaraðila að brotið sé þess eðlis aðnauðsynlegt sé að tryggja að varnaraðili gangi ekki laus á meðan mál hans ertil meðferðar. Er skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 því fullnægt fyrirþví að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi svo sem í dómsorðigreinir. Dómsorð:Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 6. apríl 2016 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9.mars 2016.Ígreinargerð kemur fram að aðfaranótt sunnudagsins 6. mars sl. hafi boristtilkynning til lögreglu um meðvitundarlausan aðila sem hafi blætt mikið úr,líklega eftir hnífsstungu. Er lögregla hafi komið á vettvang hafi hún séð aðilaliggja í blóði sínu í anddyri [...] í Reykjavík og hafi þar verið tværmanneskjur að hlúa að honum. Hafi maðurinn, A, verið orðinn verulega fölur,meðvitundarlaus en hann hafi andað. Þá hafi sést við skoðun að hann var meðstungusár aftan á baki fyrir neðan hægra herðablað. VitninB og C sem hafi verið á vettvangi hafi greint frá því að þau hafi orðið vör viðtvo menn, kærða og brotaþola, sem ættu í erjum úti á götu framan við [...] enþau hafi þá verið stödd í íbúð á 4. hæð og horft á atvikið út um gluggaíbúðarinnar. Vitnin hafi sagst hafa séð brotaþola elta kærða í kringum bifreiðutan við húsnæðið og hafi þau heyrt kærða segja að brotaþoli hefði skallaðhann. Því næst hafi þeir farið nær byggingunni og horfið úr sjónmáli í stuttastund en er vitnin hafi séð þá aftur hafi þau séð stóran blóðblett aftan ápeysu brotaþola. B hafi þá kallað til brotaþola og kærði þá farið á brott.Vitnin hafi síðan farið niður að huga að brotaþola og hafi þau séð djúpanstunguáverka aftan á baki hans. Vitnin kváðust hafa spurt brotaþola að því hverhefði stungið hann og hann hafi sagt að það hafi verið kærði. Skömmu síðar hafibrotaþoli misst meðvitund og hnigið niður. VitniðD hafi gefið sig fram við lögreglu en hann hafi kvaðst hafa séð tvo aðila ogannar hafi kallað á hinn að hann hafi skallað hann og uppfrá því hafi hafiststympingar þeirra á milli sem hafi ekki varað nema í örstuttan tíma en eftirþær hafi verið eins og kærði hafi stungið einhverju innan í vinstri innanverðanúlpuvasa sinn áður en hann hafi farið.Kærðihafi verið handtekinn skömmu síðar við [...]. Hafi hann viðurkennt fyrirlögreglu að hann hafi stungið brotaþola í kjölfar slagsmála þeirra á milli.Hafi mátt sjá að kærði hafi verið bólgin á vinstra kinnbeini. Hafi hann veriðmeð skefti af hníf á sér en hnífsblaðið hafi vantað. Kærði hafi vísað áhnífsblað sem hafi fundist við [...]. Hnífsblaðið sé um 2 sm á breidd og 15 smá lengd. Samkvæmtlæknisvottorði málsins sé áverki brotaþola bein stunga um neðra flyðruholið semhafi náð að rispa lungað og farið djúpt inn í lifrina. Sé áverkinn talinnlífshættulegur. Líðan brotaþola nú sé stöðug samkvæmt lækni en hann sé ekki ennkominn til meðvitundar. Viðskoðun á síma kærða sé að finna Facebook skilaboð þar sem sjá megi að E, vinurkærða, sendi honum nokkur skilaboð milli klukkan 02:23 og 02:28 aðfaranótt 6.mars sl. og spyrji hvort hann þurfi að hafa áhyggjur af kærða eftir að kærðihafi hringt í hann og spurt hann út í hnúajárn sem hann hafi ætlað að nota tilað drepa brotaþola. Tekin hafi verið skýrsla af vitninu E vegna þessara skilaboðaog hafi vitnið sagt að kærði hafi hringt í hann um miðnætti þann 6. mars sl. ogbeðið vitnið að lána sér hnúajárn og sagt að hann ætlaði að drepa brotaþola.Fyrr um kvöldið sagðist vitnið hafa verið með kærða og brotaþola heima hjákærða og þá hafi verið gott á milli þeirra.Kærðiviðurkenni að hafa ráðist að brotaþola með hníf. Hafi hann sagt að þeirbrotaþoli hafi verið staddir heima hjá kærða að kvöldi 5. mars sl. ásamt fleirafólki. Brotaþoli hafi tekið mynd af rassi kærustu kærða og kvaðst kærði hafareiðst vegna þess. Eftir að kærði og brotaþoli hafi verið orðnir tveir einir ííbúðinni, um miðnætti, hafi þeir rifist vegna þessa en síðan hafi brotaþolifarið út. Skömmu síðar hafi brotaþoli komið aftur og sótt eitthvað sem kærðivissi ekki hvað hafi verið og aftur yfirgefið íbúðina. Kærði kvaðst síðan hafafarið út á bílastæðið fyrir framan íbúð sína. Hann hafi óttast að brotaþolimyndi bíða þar eftir honum og því hafi hann tekið með sér eldhúshníf sem hannhafi sett í vasann á úlpunni sinni. Er hann hafi verið fyrir utan hafibrotaþoli komið aftur til hans og beðið hann um að hleypa sér aftur inn tilkærða svo brotaþoli gæti náð í rafsígarettur þangað sem hann hefði gleymt.Kærði hafi ekki viljað það og þeir hafi tekist á í framhaldi af því og hafibrotaþoli m.a slegið og skallað kærða. Kærði hafi síðan í átökum tekið hnífinnog stungið brotaþola í bakið. Eftir það hafi átökin haldið eitthvað áfram ensíðan hafi stúlka sem hafi verið stödd á svölum skammt frá kallað til brotaþolaog kærði þá farið í burtu. Vitnisem hafi verið heima hjá kærða að kvöldi 5. mars sl. segi að allt hafi verið ígóðu milli kærða og brotaþola umrætt kvöld. Vitnið F hafi sagt að þegar hann ogkærasta hans hafi farið frá heimili kærða um miðnætti hafi kærði og brotaþoliverið þar einir eftir og hafi verið eitthvað að kýta en ekki litið út fyrir aðeitthvað alvarlegt væri að á milli þeirra.Kærðihafi sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá sunnudeginum 6.mars sl. Kærðiliggi nú undir sterkum grun um að hafa ráðist á brotaþola og stungið hann íbakið með þeim afleiðingum að stungan hafi farið djúpt í lifrina og rispaðlungað. Brotaþoli hafi hlotið lífshættulega áverka og sé enn haldið sofandi. Séljóst að beiting vopnsins og staðsetning áverkans sé lífshættuleg og hafi kærðamátt vera ljóst að háttsemi hans gæti hæglega dregið brotaþola til dauða. Þáberi gögn málsins með sér að kærði hafi haft ásetning til að drepa brotaþola ogvísast þar til skilaboða sem hafi verið í síma brotaþola og framburðarvitnisins E um að kærði hafi fyrir árásina beðið E um að lána sér hnúajárn tilað drepa brotaþola. Þá segi kærði sjálfur að hann hafi tekið hnífinn með sér útúr íbúðinni til að nota ef honum og brotaþola myndi lenda saman. Af ölluframangreindu sé ljóst að kærði sé hættulegur umhverfi sínu og sé það matlögreglu að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Sakarefnimálsins sé talið varða við 211. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 en til vara við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enbrot gegn ákvæðunum geti varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannast. Umheimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.NiðurstaðaMeðvísan til þess sem fram hefur komið fyrir dómi er á það fallist að rökstuddurgrunur sé um að kærði hafi framið brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Kærði mótmælir því eindregið að hafa haft ásetningtil að valda brotaþola slíkum áverka að heimfærsla lögreglu til 211. gr., sbr.20. gr. sömu laga, geti átt við um verknaðinn. Kærði hefur lýst iðrun fyrirdóminum og því hvernig atvik horfðu við honum. Hann hefur lýst þeim aðstæðumsínum að hann er að ljúka háskólanámi og hefur tilteknar skyldur sem [...].Hann hefur aldrei hlotið refsingu og er með hreina sakaskrá samkvæmtupplýsingum lögreglu. Það brot semkærði er undir sterkum grun um að hafa framið varðar meira en 10 ára fangelsi.Fyrir liggur að brotaþoli hlaut alvarlegan áverka af hnífsstungu og liggur hannnú á gjörgæslu. Er líðan hans stöðug en hann er ekki kominn til meðvitundar oger haldið sofandi. Kærði hefur frá upphafi sýnt lögreglu samvinnu við rannsóknmálsins sem er lokið að öðru leyti en því að skýrslutaka af brotaþola bíðurþess að hann vakni, en samkvæmt upplýsingum sækjanda stendur til að vekja hanneftir um það bil eina viku. Sækjandi heldur því fram að brotkærða sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna, en telur ekki þörf á að hann sæti gæsluvarðhaldi lengur vegnarannsóknarhagsmuna. Til þess að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séfullnægt nægir ekki það eitt að fyrir liggi að kærði hafi gerst sekur um brotsem varðað getur meira en 10 ára fangelsi, heldur þarf það skilyrði jafnframtað vera fyrir hendi að nauðsyn beri til að beita gæsluvarðhaldi vegnaalmannhagsmuna. Í því felst að líkur þurfa að standa til þess eða skýrarvísbendingar vera um að kærði sé hættulegur öðrum og ógn við samfélagið. Þykirekki sýnt fram á að svo sé og verður því kröfu sóknaraðila um að kærði sætiáfram gæsluvarðhaldi hafnað.Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnaðer kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að X, verði gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. apríl 2016 kl. 16.00.
Mál nr. 264/2010
Ábúð Endurgreiðslukrafa Veð Jörð Úttekt Skuldskeyting Skuldajöfnuður
Vorið 2004 tók RÞ við ábúð af föður sínum á eignarhluta RR í jörðinni H, sem var í óskiptri sameign RR og annarra. Aðilar gerðu með sér byggingarbréf í desember 2005 þar sem meðal annars kom fram að stefndi skyldi hafa öll almenn leiguliðaafnot jarðarinnar með nánar tilgreindum undantekningum, en um réttindi hans og skyldur færi að öðru leyti eftir ábúðarlögum nr. 80/2004. Þá var jafnframt kveðið á um að úttekt ætti að fara fram á ástandi jarðarinnar, ræktunar og mannvirkja við upphaf ábúðar. Samkomulag tókst með aðilum um að ábúðinni lyki 1. júlí 2007. Úttektarmenn samkvæmt 39. gr. ábúðarlaga luku úttekt 30. nóvember sama ár vegna ábúðarloka R og samkvæmt henni var matsverð mannvirkja að frádreginni tiltekinni fjárhæð vegna þrifa og viðhalds, samtals 6.761.427 krónur. Ekki tókst samkomulag milli aðila um uppgjör vegna loka ábúðar RÞ og höfðaði hann af þeim sökum mál á hendur RR til greiðslu fjárhæðarinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að öll mannvirki sem ágreiningur stæði á um hefðu verið reist áður en RÞ tók í raun við ábúð af föður sínum vorið 2004. Við leiguliðaskiptin á þeim tíma hafi úttekt ekki verið gerð og því bæri samkvæmt 38. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 að leggja til grundvallar að samkomulag hafi tekist á milli RR og RÞ um að RÞ tæki við réttindum föður síns vegna eigna og endurbóta á jörðinni á ábúðartíma hans. Þessu til samræmis færi um tilkall RÞ til greiðslu eftir reglum ábúðarlaga nr. 64/1976. Fallist var á kröfu RÞ um að RR bæri að greiða að fullu fyrir mannvirki sem tilgreint var í matsgerðinni sem „fjárhús/baggahús“, en hann hafði sérstaklega samþykkt byggingu þess auk matsliða, sem hann vefengdi ekki og voru í úttekt kenndir við mjaltabás, breytingar á mjólkurhúsi og flór í fjósi. Á hinn bóginn var því hafnað að RR bæri að greiða fyrir önnur tilgreind mannvirki enda væri ekki fullnægt skilyrðum 12. og 16. gr. eldri ábúðarlaga, sbr. ákvæði til bráðabirgða II við ábúðarlög nr. 80/2004. Til lækkunar kom gagnkrafa RR sem RÞ hafði viðurkennt og tilgreindir frádráttarliðir, en ekki var fallist á með RR að félagið gæti beitt skuldajöfnuði vegna greiðslu tilgreindrar veðskuldar, sem RÞ var upphaflega skuldari að. Samkvæmt framansögðu var fallist á kröfu RÞ að hluta og RR gert að greiða honum 3.811.108 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð, málskostnaður í héraði felldur niður og stefnda gert að greiða sér málskostnað hér fyrir dómi. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilarnir byggingarbréf í desember 2005, þar sem áfrýjandi, sem þá hét Rafmagnsveitur ríkisins, leigði stefnda 9/14 hluta jarðarinnar Reykjarhóls, sem nú er í Sveitarfélaginu Skagafirði, til ábúðar tímabilið frá 1. nóvember sama ár til fardaga að vori 2015, en jörð þessa átti áfrýjandi í óskiptri sameign með öðrum, sem stóðu ekki að samningnum. Í byggingarbréfinu var meðal annars vísað til þess að stefndi skyldi hafa „öll almenn leiguliðaafnot jarðarinnar“ með nánar tilgreindum undantekningum, en um réttindi hans og skyldur færi að öðru leyti eftir ábúðarlögum nr. 80/2004. Þá var jafnframt kveðið á um að úttekt ætti að fara fram á „ástandi jarðarinnar, ræktunar og mannvirkja ... við upphaf ábúðar“, en stefnda bæri að halda við húsum og mannvirkjum „svo að þau hrörni ekki umfram eðlilega fyrningu.“ Fyrir liggur að þrátt fyrir þetta ákvæði hafi úttekt ekki farið fram, en óumdeilt er að stefndi hafi í raun hafið ábúð á jörðinni vorið 2004 þegar hann tók við henni af föður sínum, Núma Jónssyni, sem áður var ábúandi á grundvelli byggingarbréfs 15. júní 1989. Samhliða gerð fyrrnefnda byggingarbréfsins gerðu aðilarnir samkomulag 20. desember 2005, en þar lýsti áfrýjandi sig samþykkan því að stefndi endurbyggði að hluta fjós og mjólkurhús á jörðinni, auk þess að endurnýja þar ýmsan búnað. Í þessu skyni skuldbatt áfrýjandi sig til að veita stefnda leyfi til að veðsetja eignarhlutann í jörðinni fyrir tryggingarbréfi að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem stefndi gæfi út til Sparisjóðs Siglufjarðar. Þetta væri háð því skilyrði að fé, sem stefndi fengi þar að láni, yrði nýtt til að auka verðgildi áðurnefndra bygginga, þó að hámarki um 2.000.000 krónur, og „til kaupa og endurnýjunar á mjaltabás, milligerðir og tæki í fjósi“ að verðgildi 4.000.000 krónur. Annan kostnað af þessum framkvæmdum ætti stefndi að bera. Að ábúðartíma loknum skyldu endurbætur á byggingunum að frádregnum afskrifum endurgreiðast frá áfrýjanda eftir matsverði, sem færi ekki fram úr 2.000.000 krónum, en verðmæti lausafjármuna, sem að framan greinir, skyldi afskrifað á gildistíma byggingarbréfs aðilanna. Í framhaldi af þessu gaf stefndi 25. janúar 2006 út skuldabréf til Sparisjóðs Siglufjarðar að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem endurgreiða átti með mánaðarlegum afborgunum næstu 20 árin, en til tryggingar skuldinni var eignarhluti áfrýjanda í Reykjarhóli settur að 1. veðrétti og var skuldabréfið áritað af honum til staðfestingar því. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi tók að sér samkvæmt bréfi til stefnda 20. september 2006 að greiða kostnað af framkvæmdum við stækkun haughúss á jörðinni, en tekið var fram að byggja ætti eftir tilteknum uppdrætti og kostnaðaráætlun stefnda, sem hafi hljóðað á 5.800.000 krónur. Þá fjárhæð skyldi áfrýjandi greiða 1. nóvember 2006 eða þegar þak væri komið á nýbygginguna. Stefndi áritaði þetta bréf um samþykki 10. október 2006 og fékk í skjóli þess 4.000.000 krónur úr hendi áfrýjanda 5. febrúar 2007, en frekari greiðslur munu ekki hafa farið fram af þessu tilefni, enda hafi byggingu hússins ekki verið lokið. Stefndi kveðst hafa tilkynnt áfrýjanda í símtali síðla árs 2006 að hann segði upp ábúð á jörðinni og liggur fyrir að samkomulag tókst með þeim um að ábúðinni lyki 1. júlí 2007. Stefndi gerði samning 27. júní 2007 við Valdimar Jónsson, þar sem fram kom að sá síðarnefndi tæki við ábúð á Reykjarhóli frá 1. júlí sama ár með samþykki áfrýjanda, sem gera myndi byggingarbréf honum til handa. Einnig var tekið fram að Valdimar hefði kynnt sér byggingarbréf stefnda og tæki við jörðinni og húsum í því ástandi, sem þau væru þá í og hann hefði kynnt sér rækilega. Þá tæki Valdimar að sér að ljúka byggingu fyrrnefnds haughúss og fengi greiddar frá áfrýjanda 1.800.000 krónur. Í málinu hefur verið lagður fram óundirritaður kaupsamningur stefnda við Valdimar og Steinunni Þórisdóttur, þar sem kveðið var á um kaup þeirra á nánar tilgreindum bústofni, vélum, öðru lausafé og greiðslumarki fyrir samtals 22.257.000 krónur, en af þeirri fjárhæð áttu 12.658.685 krónur að greiðast með því að þau tækju að sér tilteknar skuldir stefnda, þar á meðal við Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 527.346 krónur og Sparisjóð Siglufjarðar að fjárhæð 6.074.317 krónur samkvæmt fyrrgreindu veðskuldabréfi 25. janúar 2006. Óumdeilt er í málinu að samningur þessa efnis hafi verið undirritaður í júlí 2007. Áfrýjandi gerði 6. júlí 2007 byggingarbréf til Valdimars og Steinunnar um eignarhlutann í jörðinni og skyldi ábúð þeirra standa frá 1. þess mánaðar til fardaga 2016. Í þessu byggingarbréfi voru samsvarandi ákvæði og fram komu í byggingarbréfi málsaðilanna 20. desember 2005, en einnig var þar tekið fram að ábúendurnir tækju að sér að greiða afborganir og vexti „af lánum þeim, sem nú hvíla á jörðinni“. Þá er þess að geta að Valdimar og Steinunn gerðu ásamt Sparisjóði Siglufjarðar yfirlýsingu 15. ágúst 2007 um skuldskeytingu á kröfu þess síðarnefnda samkvæmt skuldabréfi stefnda frá 25. janúar 2006, en þar var meðal annars kveðið á um að Valdimar yrði nýr skuldari í stað stefnda og skuldabréfið áfram tryggt með veði í eignarhluta áfrýjanda í Reykjarhóli. Stefndi og áfrýjandi árituðu báðir þessa yfirlýsingu um samþykki, sá síðarnefndi sem þinglýstur eigandi. Úttektarmenn samkvæmt 39. gr. ábúðarlaga luku 30. nóvember 2007 úttekt á Reykjarhóli vegna ábúðarloka stefnda. Samkvæmt henni voru eignir fráfarandi ábúanda í fyrsta lagi „fjárhús/baggahús“, sem metið var á 2.257.885 krónur, í öðru lagi áburðarkjallari á 473.994 krónur, í þriðja lagi innrétting í hesthúsi á 666.747 krónur, í fjórða lagi sauðburðarhús á 332.373 krónur, í fimmta lagi braggi á 140.055 krónur, í sjötta lagi „blásarahús (hesthús)“ á 98.730 krónur og loks mjaltabás, breyting á mjólkurhúsi og flór í fjósi, samtals á 4.455.193 krónur. Frá samanlögðu verði þessara eigna, 8.424.977 krónum, drógust samtals 1.663.550 krónur vegna vanhirðu á tilgreindum húsum og hreinsunar á jörðinni og stóðu þá eftir 6.761.427 krónur. Ekki tókst samkomulag milli aðilanna um uppgjör vegna loka ábúðar stefnda og höfðaði hann af þeim sökum mál þetta 30. mars 2009 á hendur áfrýjanda til greiðslu síðastgreindrar fjárhæðar. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi féll stefndi frá kröfulið á grundvelli úttektarinnar vegna innréttinga í hesthúsi, 666.747 krónur, auk þess sem hann viðurkenndi gagnkröfu áfrýjanda vegna annars vegar ógreiddrar landskuldar að fjárhæð 473.687 krónur og hins vegar hlutdeildar í kostnaði af úttekt, 283.153 krónur, og nam því endanleg krafa hans í héraði 5.337.840 krónum. Í hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina gagnkrafa áfrýjanda til skuldajafnaðar á 481.580 krónum vegna uppgreiðsluverðs veðskuldar við Landsbanka Íslands hf., sem Valdimar og Steinunn höfðu tekið að sér að greiða samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi við stefnda, og hefði því dómsorð hins áfrýjaða dóms með réttu átt að hljóða á skyldu áfrýjanda til að greiða stefnda 4.856.260 krónur. Fram er komið að ábúð Valdimars og Steinunnar á Reykjarhóli lauk áður en mál þetta var höfðað og fór fram úttekt af þeim sökum 5. febrúar 2009. Vanskil munu hafa orðið á veðskuldum, sem hvíldu á eignarhluta áfrýjanda í jörðinni, og hefur hann lagt fyrir Hæstarétt gögn um að hann hafi orðið að greiða þær upp, þar á meðal skuld við Sparisjóð Siglufjarðar samkvæmt skuldabréfinu 25. janúar 2006. II Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti telur hann sér óskylt að greiða stefnda fyrir nokkur þeirra mannvirkja, sem metin voru til verðs í áðurgreindri úttekt 30. nóvember 2007, nánar tiltekið áburðarkjallara, sauðburðarhús, bragga og „blásarahús (hesthús)“, en samanlagt matsverð þeirra var 1.045.152 krónur. Þá viðurkennir hann ekki skyldu sína til að greiða nema helming matsverðs svokallaðs fjárhúss eða baggahúss, 1.128.942 krónur, og telur þannig að kröfu stefnda eigi að lækka um samtals 2.174.094 krónur af þessum sökum. Að auki krefst áfrýjandi skuldajafnaðar við það, sem þá stæði eftir af kröfu stefnda, vegna skuldar við Sparisjóð Siglufjarðar samkvæmt skuldabréfinu 25. janúar 2006, sem áfrýjandi hefur samkvæmt áðursögðu greitt upp. Stefndi unir á hinn bóginn við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Óumdeilt er að þau mannvirki á Reykjarhóli, sem ágreiningur stendur um samkvæmt þessu, höfðu öll verið reist þegar stefndi tók þar við ábúð, en samkvæmt málflutningi aðilanna verður að leggja til grundvallar að það hafi hann í raun gert á fardögum vorið 2004. Samkvæmt 38. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, sem þá voru í gildi, átti að gera úttekt á jörð við leiguliðaskipti til að meta eignir og endurbætur fráfarandi ábúanda ef ekki lægi fyrir samkomulag milli aðila. Eftir þessu ákvæði var því ekki þörf á úttekt ef samkomulag af þessum toga hafði tekist. Með því að hvorki fráfarandi ábúandi né málsaðilar leituðu eftir úttekt er óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar að samkomulag hafi tekist milli þeirra í reynd um að stefndi tæki við réttindum föður síns vegna eigna og endurbóta á jörðinni á ábúðartíma hans. Þessu til samræmis fer um tilkall stefnda til greiðslu vegna þessa eftir reglum ábúðarlaga nr. 64/1976. Í málinu hefur verið lagt fram bréf áfrýjanda 6. júní 1991 til byggingarfulltrúa, þar sem greint var frá því að hann hafi samþykkt að heimila föður stefnda að reisa rúllubaggahús á jörðinni Reykjarhóli. Ekki er deilt um að hér sé um að ræða það mannvirki, sem tilgreint var sem „fjárhús/baggahús“ í úttektinni 30. nóvember 2007. Á hinn bóginn ber áfrýjandi því við að þetta mannvirki sé ekki í því horfi, sem upphaflega hafi verið ráðgert, enda sé þar ekki geymsla fyrir rúllubagga, heldur fjárhús og hesthús. Af þeim sökum sé þetta hús verðmeira en mannvirkið, sem samþykki hans hafi tekið til, og telur hann sér því ekki skylt að greiða nema helming matsverðs þess. Um þetta verður að líta til þess að áfrýjandi hefur ekki lagt fram í málinu uppdrætti eða önnur gögn um hvernig mannvirki þetta átti upphaflega að verða, svo að unnt væri að bera saman við það, sem fyrir liggur um búning þess nú. Þá er ekki stutt nokkrum haldbærum rökum hvernig atvik sem þessi ættu að valda því að skylda áfrýjanda til greiðslu tæki aðeins til helmings matsverðs þess húss. Að þessu gættu verður að leggja til grundvallar að samþykki áfrýjanda 6. júní 1991 hafi náð til þessa mannvirkis, eins og það var metið til verðs í úttektinni. Áfrýjandi hefur ekki borið því við að önnur atvik standi í vegi skyldu hans til að greiða fyrir þetta hús og verður krafa stefnda þannig tekin að þessu leyti til greina. Um önnur mannvirki, sem ágreiningur stendur um samkvæmt áðursögðu, er þess að gæta að ekkert liggur fyrir um að áfrýjandi hafi nokkru sinni veitt samþykki sitt fyrir því að þau yrðu reist. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 var ábúanda á Reykjarhóli án tillits til þess heimilt að auka húsakost jarðarinnar að fullnægðum þeim skilyrðum að þess væri þörf að mati héraðsráðunautar og byggingarfulltrúa, gerð bygginga og fyrirkomulag hefði verið samþykkt af byggingarfulltrúa og jarðanefnd og áfrýjanda sannanlega tilkynnt um það sem landsdrottni. Eins og málið liggur fyrir var að engu þessu gætt. Samkvæmt 16. gr. sömu laga, sbr. ákvæði til bráðabirgða II við ábúðarlög nr. 80/2004, er landsdrottni skylt að kaupa hús fráfarandi ábúanda, sem reist voru í tíð eldri laganna, samkvæmt matsverði sé þeim til frambúðar haganlega fyrir komið og þau nauðsynleg til búrekstrar á jörðinni að mati úttektarmanna. Til þessara síðastgreindu atriða var engin afstaða tekin í úttektinni 30. nóvember 2007. Þegar af þessum sökum brestur skilyrði til að leggja á áfrýjanda skyldu til að leysa til sín mannvirki stefnda, sem hér um ræðir. Samkvæmt því, sem að framan greinir, ber áfrýjanda að greiða stefnda fullt matsverð fyrir „fjárhús/baggahús“, auk matsliða, sem hann vefengir ekki og voru í úttekt kenndir við mjaltabás, breytingar á mjólkurhúsi og flór í fjósi, en samanlagt verðmæti þessara mannvirkja taldist 6.713.078 krónur. Því til lækkunar koma frádráttarliðir samkvæmt úttektinni, 1.663.550 krónur, auk gagnkröfu áfrýjanda, sem stefndi viðurkennir samkvæmt áðursögðu vegna ógreiddrar landskuldar, hlutdeildar í kostnaði af úttekt og uppgreiðsluverðs veðskuldar við Landsbanka Íslands hf., alls að fjárhæð 1.238.420 krónur. Telst því skuld áfrýjanda við stefnda nema 3.811.108 krónum. Um heimild áfrýjanda til að greiða þessa skuld við stefnda með skuldajöfnuði á hluta fjárhæðar, sem hann hefur orðið að reiða af hendi til að ljúka kröfu Sparisjóðs Siglufjarðar samkvæmt skuldabréfinu, sem stefndi gaf út 25. janúar 2006 og tryggt var samkvæmt heimild áfrýjanda með veði í eignarhluta hans í Reykjarhóli, verður ekki litið fram hjá því að með fyrrgreindri yfirlýsingu 15. ágúst 2007 varð Valdimar Jónsson skuldari þeirrar kröfu í stað stefnda. Áfrýjandi áritaði sem áður segir þessa yfirlýsingu um samþykki sitt og féll með því fyrir sitt leyti frá réttindum, sem hann hefði ella getað notið gagnvart stefnda að undangengnum aðilaskiptum að kröfu Sparisjóðs Siglufjarðar. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að hann geti þrátt fyrir þetta krafið stefnda um greiðslu skuldarinnar með stoð í fyrirmælum 1. og 2. mgr. 15. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, enda veitti áfrýjandi stefnda sérstaka heimild til þessarar veðsetningar, sbr. 3. mgr. þeirrar lagagreinar. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu áfrýjanda um þann skuldajöfnuð, sem hér um ræðir. Áfrýjandi verður þessu til samræmis dæmdur til að greiða stefnda fyrrnefndar 3.811.108 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Um málskostnað fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Rarik ohf., greiði stefnda, Rúnari Þór Númasyni, 3.811.108 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2007 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 19. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Rúnari Númasyni, Suðurbraut 6, Hofsósi, á hendur Rarik ohf., Bíldshöfða 9, Reykjavík, með stefnu birtri 30. mars 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 5.337.840 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. desember 2007 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.668.920 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. desember 2007 til greiðsludags. Enn fremur verði stefnda gert að gefa út skuldabréf til stefnanda að fjárhæð 2.668.920 kr. til tveggja ára. Fjárhæð bréfsins skal verðtryggð, miðað við byggingarvísitölu, grunnvísitölu 370,9 stig í júlí 2007 til greiðsludags og bera vexti samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Krafist er greiðslu virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst hann þess að dómkrafa stefnanda verði lækkuð að mati dómsins, stefndi verði sýknaður af aðalkröfu stefnanda um gjaldfellingu skuldarinnar og að málskostnaður milli aðila falli niður. Málavextir Stefnandi er fæddur og alinn upp á jörðinni Reykjarhóli í Fljótum. Jörðin er í eigu stefnda (áður Rafmagnsveitur ríkisins) að 9/14 hlutum. Stefnandi tók við ábúð á jörðinni af föður sínum, Núma Jónssyni. Skriflegur ábúðarsamningur (byggingarbréf) var gerður 20. desember 2005 um eignarhluta stefnda í jörðinni, þ.e. 9/14 hluta jarðarinnar og öll mannvirki, þ.m.t. ræktun. Var þar miðað við að upphaf ábúðar stefnanda á jörðinni skyldi miðast við 1. nóvember 2005 og ábúðartími vara í 9½ ár eða til fardaga 2015. Hinn 20. desember 2005 gerðu málsaðilar með sér skriflegt samkomulag um framkvæmdir stefnanda á jörðinni, þ.e. um endurbyggingu á fjósi og mjólkurhúsi á jörðinni og endurnýjun á ýmsum búnaði þessara húsa. Ágreiningslaust er að kostnaðaráætlun stefnanda vegna þessa var 5.800.000 kr. Hinn 29. september 2006 féllst stefndi á að greiða stefnanda þennan kostnað og var miðað við að stefnandi fengi greitt hinn 1. nóvember 2006 eða þegar þak haughússins væri frágengið. Stefndi tók fram að greiðslan til stefnanda á þessari fjárhæð væri fullnaðargreiðsla, óháð því hver raunkostnaður yrði. Hinn 10. október 2006 samþykkti stefnandi skilmála þessa. Hinn 14. febrúar 2007 fékk stefnandi greiddar 4.000.000 kr. vegna haughússins. Stefndi telur að fjárhæðin hafi verið greidd stefnanda fyrir mistök því skilja mátti stefnanda svo á þessum tíma, að framkvæmdir hans væru lengra á veg komnar en raun var á. Seinni hluta árs 2006 hafði stefnandi samband við stefnda með ósk um að fá að losna fyrr undan ábúðarsamningnum. Þá upplýsti stefnandi að hann hefði verið í samskiptum við þau Valdimar Þór Jónsson og Steinunni Þórisdóttur og að þau hefðu hug á að taka við ábúðinni af sér. Hinn 6. júlí 2007 gaf stefndi út byggingarbréf til þeirra Valdimars og Steinunnar. Ábúð þeirra hófst 1. júlí 2007 og flutti stefnandi af jörðinni. Stefnandi gerði samning við Valdimar og Steinunni um kaup á bústofni, ýmsum vélum og tækjum til búreksturs, svo og greiðslumarki. Kaupverð eignanna var umsamið 22.257.000 kr. sem kaupendur greiddu með peningum og yfirtöku allra áhvílandi veðlána á jörðinni, þar með talin skuld við Sparisjóð Siglufjarðar, veðbréf nr. 1102-74-903036, að fjárhæð 6.074.317 kr. Þá var gert sérstakt samkomulag, dags. 27. júní 2007, milli stefnanda og Valdimars þar sem Valdimar skuldbindur sig m.a. til að ljúka byggingu haughúss sem stefnandi hafði skuldbundið sig til að framkvæma með samkomulaginu við stefnda frá 20. desember 2005. Úttekt fór fram á jörðinni og var hún gerð af landsúttektarmönnum. Þeir skoðuðu jörðina 11. október 2007 og skiluðu úttektarskýrslu sinni 30. nóvember 2007. Haustið 2007 lét stefndi framkvæma sérstaka skoðun á jörðinni og mannvirkjum þar, sbr. skýrslu Þorsteins Jóhannessonar hjá Verkfræðistofu Siglufjarðar sf. Þar er að finna kostnaðaráætlun framkvæmda við fjós og haughús á jörðinni og kemur fram að heildarkostnaður sé áætlaður ríflega 16 milljónir. Vegna ábúðaloka stefnanda hafa verið haldnir fundir með málsaðilum en sátt ekki náðst með þeim um uppgjör. Því hefur stefnandi höfðað mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi gerir aðallega þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 5.337.840 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. desember 2007 til greiðsludags. Um er að ræða kaupverð (matsverð) framkvæmda og umbóta stefnanda á jörðinni Reykjarhóli, sem stefnda ber að lögum skylda til að kaupa og greiða stefnanda fyrir sem fráfarandi ábúanda á jörðinni, að frádregnu metnu álagi vegna hreinsunar og álags. Þá hefur verið dregið frá andvirði hesthúsainnréttingar, andvirði ógreiddrar landsskuldar án dráttarvaxta og helmings matskostnaðar án virðisaukaskatts. Krafa stefnanda er byggð á 45. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 og skýrslu úttektarmanna. Fyrir liggur að aðilar máls þessa hafa ekki náð samkomulagi um greiðslu matsverðs samkvæmt skýrslu úttektarmanna, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir stefnanda til að fá stefnda að samningaborði til uppgjörs í tilefni af ábúðarlokum stefnanda á jörðinni Reykjarhóli. Stefndi óskaði eftir við landsúttektarmenn að þeir framkvæmdu lögskipaða úttekt á jörðinni samkvæmt ábúðarlögum vegna ábúðarloka stefnanda. Þá liggur fyrir að stefndi ráðstafaði jörðinni á ný til Valdimars Þórs Jónssonar og Steinunnar Þórisdóttur til ábúðar og heimilaði stefnanda að semja við hina nýju ábúendur um að þau tækju yfir allar skuldbindingar stefnanda vegna umsaminna framkvæmda og tækju að sér að greiða sem sína skuld. Um þetta vitnar kaupsamningur milli stefnanda sem fráfarandi ábúanda og viðtakenda ábúðar og samkomulag milli sömu aðila. Eins og fram kemur í skýrslu landsúttektarmanna voru eignir og aðrar umbætur stefnanda á jörðinni Reykjarhóli metnar á 8.424.977 kr. miðað við byggingarvísitölu í nóvembermánuði 2007. Um er að ræða eftirfarandi eignir sem eru sundurliðaðar í skýrslunni: Í úttektarskýrslunni er einnig að finna mat úttektarmanna á álagi sem stefnanda ber að greiða stefnda vegna hreinsunar á jörðinni og rýrnunar mannvirkja umfram eðlilega fyrningu, samtals að fjárhæð 1.663.550 kr. Hrein eign stefnanda vegna framkvæmda og annarra umbóta á jörðinni Reykjarhóli samkvæmt reiknuðu matsverði úttektarmanna nemur því 6.761.427 kr. Stefndi er bundinn af mati úttektarmanna á verðmæti framkvæmda stefnanda á jörðinni Reykjarhóli, þar sem stefndi óskaði ekki eftir yfirmati samkvæmt heimild í 1. mgr. 44. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004. Aðilar málsins hafa ekki gert með sér samkomulag um uppgjör eða greiðsluskilmála matsverðs úttektarmanna vegna ábúðarloka stefnanda á jörðinni. Ágreiningslaust er með aðilum að ábúðarlok stefnanda á jörðinni eru miðuð við 1. júlí 2007. Þá liggur fyrir að stefndi hefur veitt jörðinni viðtöku úr höndum stefnanda sem fráfarandi ábúanda, að meðtöldum öllum framkvæmdum og umbótum stefnanda á jörðinni sem metnar voru til verðs af úttektarmönnum. Stefndi hefur hagnýtt sér framkvæmdirnar og ráðstafað með jörðinni til áframhaldandi ábúðar til búvöruframleiðslu. Samkvæmt 45. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 er jarðeiganda skylt að greiða helming kaupverðs (matsverðs) á næstu níu mánuðum eftir ábúðarlok og eftirstöðvarnar með skuldabréfi til að hámarki tveggja ára. Fjárhæð skuldabréfs skal vera verðtryggð samkvæmt byggingarvísitölu miðað við grunnvísitölu við ábúðarlok og bera vexti samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands var byggingarvísitalan 370,9 stig í júlí 2007 við ábúðarlok stefnanda á Reykjarhóli. Aðalkrafa stefnanda er við það miðuð að öll skuld stefnda við stefnanda samkvæmt úttektinni sé í gjalddaga fallinn. Ljóst er að stefndi hefur í engu sinnt kröfum stefnanda um samninga og uppgjör og 1. júlí 2009 verða tvö ár liðin frá ábúðarlokum stefnanda á Reykjarhóli. Fyrir liggur að stefnandi gerði, með vitund og aðstoð starfsmanna stefnda, samning við þá aðila sem stefndi lét hafa ábúðarréttinn að jörðinni. Samkvæmt samkomulaginu frá 27. júní 2007 tók Valdimar Þór Jónsson við byggingum á jörðinni í því ástandi sem þær voru við ábúendaskiptin og tók auk þess að sér eftir 1. júlí 2007 að ljúka þeim framkvæmdum sem stefnandi hafði skuldbundið sig til að gera á jörðinni, þ.m.t. framkvæmdir við haughús og fékk hann til þess sérstaka greiðslu frá stefnda að fjárhæð 1.800.000 kr. Þá tóku viðtakendur ábúðar á Reykjarhóli að sér að greiða sem sína skuld áhvílandi lán við Landsbanka Íslands (þrjú lán) og við Sparisjóð Siglufjarðar (tvö lán). Lán þessi eru tilgreind í kaupsamningi aðila. Framangreindir samningar voru gerðir með vitund og aðstoð starfsmanns og lögmanns stefnda, enda ekki á færi stefnanda að ráðstafa eigum sínum eða réttindum á jörðinni, eða skuldskeyta áhvílandi veðskuldum án vitneskju eða samþykkis stefnda sem eiganda jarðarinnar. Ljóst er af efni samninganna að stefndi hefur leyst stefnanda undan öllum skuldbindingum um framkvæmdir á jörðinni og skyldum til að greiða af áhvílandi veðlánum á jörðinni. Því ber stefnda að greiða kaupverð framkvæmda (matsverð) að fullu og öllu og þarf stefnandi ekki að sæta öðrum frádrætti frá matsverði úttektarmanna en nemur álagi vegna viðhalds mannvirkja og vegna hreinsunar á jörðinni. Fyrir liggur að stefnandi og stefndi eru bundnir af fjárhæðum úttektarinnar, þar sem yfirmat skv. 44. gr. ábúðarlaga fór ekki fram. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið stefnanda um að öll skuldin sé fallin í gjalddaga er til vara gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda helming af höfuðstól í aðalkröfu að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2007, og honum verði enn fremur gert að gefa út skuldabréf til tveggja ára fyrir hinum helmingnum, verðtryggt samkvæmt byggingarvísitölu þeirri sem var í gildi við ábúðarlok stefnanda á jörðinni. Varakrafan er byggð á 45. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 þar sem skýrt er kveðið á um að jarðeigandi skuli greiða kaupverð (matsverð) framkvæmda að hálfu innan níu mánaða frá ábúðarlokum og eftirstöðvar með verðtryggðu skuldabréfi miðað við byggingarvísitölu til að hámarki tveggja ára, sem ber vexti samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu. Upphafstími dráttarvaxta samkvæmt aðal- og varakröfu miðast við það tímamark þegar skýrsla landsúttektarmanna var skilað til málsaðila. Stefnandi byggir á ábúðarlögum nr. 80/2004 (áður ábúðarlög nr. 64/1976), jarðalögum nr. 81/2004 (áður jarðalög nr. 65/1976), lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá er byggt á almennum reglum kröfuréttarins. Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. laganna. Þess er krafist að tekið verði tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina. Málsástæður og lagarök stefnda Í fyrsta lagi tekur stefndi fram að samkvæmt 14. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, skuli ábúandi, ef hann óskar eftir því að gera endurbætur á mannvirkjum ábúðarjarðar eða byggja ný mannvirki, leita eftir skriflegu leyfi jarðareiganda og í því leyfi skal tekið fram hvort jarðareigandi samþykki að kaupa framkvæmdirnar við ábúðarlok. Sambærilegt ákvæði var í eldri ábúðarlögum. Hér má einnig vísa til 38. gr. ábúðarlaga varðandi kaupskyldu jarðareiganda við ábúðarlok. Í skýrslu úttektarmanna er bókað eftir fulltrúa stefnda, sem var viðstaddur úttektina, að stefndi leyfði byggingu rúllubaggahúss á ábúðartíma Núma Jónssonar, (föður stefnanda) en önnur leyfi hafi ekki verið gefin út til ársins 2005. Önnur leyfi hefur stefndi ekki veitt, hvorki stefnanda né öðrum. Við ábúðarlok stefnanda kom í ljós, að stefnandi, eða forveri hans, hafði breytt rúllubaggahúsinu og notkun þess frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir, án samþykkis og leyfis stefnda. Þannig hafði milligólf verið smíðað í húsið og efri hæð þess notuð að hluta til sem hesthús og að hluta til sem fjárhús. Til viðbótar þessu hafði skúrviðbygging verið reist við austurhlið hússins, svokallað sauðburðarhús, án samþykkis og leyfis stefnda. Við ábúðarlok stefnanda kom enn fremur í ljós að á jörðina hafði verið fluttur um 78m² braggi án samþykkis og leyfis stefnda. Sama á við um hesthúsainnréttingar. Eftir að úttekt fór fram, hinn 11. október 2007, fjarlægði stefnandi, eða lét fjarlægja í óleyfi, ýmsa hluti af jörðinni, t.a.m. hliðgrind úr stáli ásamt stálhliðsstaurum sem staðsett var fyrir ofan hlöðuna, hliðgrind sem varðveitt var í geymslu, ca 150 m² stálklæðningarefni, sem geymt var í rúllubaggahúsi, auk glugga úr hestakerru. Enn fremur fjarlægði hann áðurnefndar hesthúsainnréttingar. Skorað er á stefnanda að upplýsa hvar þessir lausafjármunir eru niðurkomnir og/eða skila þeim til stefnda. Í áðurnefndri úttektarskýrslu kemur fram sú athugasemd úttektarmanna, að það kunni að vera lögfræðilegt álitaefni hvort jarðareiganda beri að leysa til sín einstaka eignir eða framkvæmdir, sem metnar eru í úttektinni, en úttektarmenn taka ekki afstöðu til slíkra álitamála. Í fylgiskjali með úttektarskýrslunni kemur fram hjá byggingarfulltrúa Skagafjarðar, að ekki var aflað opinberra og tilskilinna leyfa fyrir tilteknar byggingar. Stefnda verður ekki að lögum gert skylt að greiða fyrir endurbætur og/eða mannvirki sem hann hefur ekki veitt leyfi fyrir, sbr. áðurnefnda 14. gr. ábúðarlaga. Er í engu getið eða útskýrt í stefnu á hvaða forsendum stefnandi krefur stefnda um greiðslu vegna þeirra „eigna“ sem stefndi veitti ekki leyfi fyrir. Verður stefnandi að bera hallann af því að tilskilin leyfi og samþykki fyrir þessum framkvæmdum séu ekki til staðar. Nánari grein er gerð fyrir þessum eignum/framkvæmdum undir sjötta tl. Í öðru lagi fékk þáverandi ábúandi jarðarinnar, hinn 15. maí 1985, lán frá Veðdeild Búnaðarbankans, að fjárhæð 500.000 kr. með veði í jörðinni að fengnu veðleyfi stefnda. Forveri stefnanda á jörðinni, Númi Jónsson, faðir stefnanda, tók svo við skyldum áðurnefnds ábúanda að greiða af skuldabréfinu og sama gerði stefnandi þegar hann tók við ábúðinni af föður sínum. Liggur m.a. fyrir skilmálabreyting vegna þessa láns, dags. 29. janúar 2007, undirrituð af Núma Jónssyni. Stefnandi heldur því fram að þau Valdimar og Steinunn hafi tekið við greiðsluskyldu gagnvart stefnda og þá með skuldskeytingu. Aftur á móti hefur engin skuldskeyting átt sér stað hvað þetta skuldabréf varðar. Skuldabréfið er nú í eigu eða í innheimtu hjá NBI hf., (áður Landsbanka Íslands hf.) og er það í vanskilum. Samkvæmt tölvupósti frá bankanum námu vanskil skuldabréfsins, hinn 19. maí 2009, 62.102 kr., eftirstöðvar 419.478 kr., eða samtals 481.580 kr. Eins og staða mála er nú, sýnist það blasa við stefnda að greiða upp eða yfirtaka lán þetta. Ber að lækka dómkröfur stefnanda um þessa fjárhæð. Í þriðja lagi veitti stefndi, sbr. samkomulag frá 20. desember 2005, stefnanda veðleyfi fyrir láni sem stefnandi tók hjá Sparisjóði Siglufjarðar, að fjárhæð 6.000.000 kr. Veðleyfi þetta var veitt á grundvelli 15. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, en jarðareiganda er skylt að veita ábúanda veðleyfi til tryggingar lánum vegna varanlegra framkvæmda og endurbóta að uppfylltum vissum skilyrðum. Skuldabréfið er ógreitt og í vanskilum. Samkvæmt tölvupósti voru vanskil þess 7. apríl 2009 samtals 382.397 kr. og ógjaldfallnar eftirstöðvar, m.v. sama dag, samtals 6.705.617 kr. Ógreiddar eru því samtals 7.088.014 kr. Þessi skuld, sem fasteign stefnda er enn að veði fyrir, nemur því að höfuðstól hærri fjárhæð en höfuðstóll dómkröfu. Er þess krafist að fjárhæð þessi komi til frádráttar kröfum stefnanda. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi samþykkt skuldskeytingu þessa og fleiri áhvílandi veðlána á jörðinni, þannig að nýir ábúendur kæmu í stað hans sem skuldarar og að stefnandi væri þar með laus undan skyldum sínum gagnvart stefnda. Því til stuðnings vísar stefnandi m.a. til samkomulags hans og Valdimars Jónssonar frá 27. júní 2007 og kaupsamnings þeirra. Stefndi telur þetta ekki rétt. Hinn 15. ágúst 2007 fóru fram skuldaskipti gagnvart sparisjóðnum, en ekki gagnvart stefnda. Áritun stefnda á skjal þetta var hins vegar nauðsynleg þar sem veðlánið átti að vera áfram áhvílandi með 1. veðrétti í jörð stefnda að Reykjarhóli. Stefnandi ber hins vegar ábyrgð á greiðslu skuldabréfsins og veðsetningunni gagnvart stefnda og hefur stefndi aldrei samþykkt að ábyrgð stefnanda gagnvart sér væri niðurfallin. Áðurnefnd áritun stefnda á skuldskeytingarskjalið breytir þar engu um. Samkomulag aðila frá 20. desember 2005 var grundvöllurinn að lántöku stefnanda. Samkvæmt því var það skilyrði fyrir veitingu veðleyfisins, að andvirði lánsins skyldi ráðstafast annars vegar til að auka við verðgildi fjósbyggingar og mjólkurhúss, að fjárhæð samtals 2.000.000 kr., og til að auka við lausafjárbúnað, þ.e. til kaupa og endurnýjunar á mjaltabás, milligerða og tækja í fjósi, að fjárhæð 4.000.000 kr. Af úttekt landsúttektarmanna frá 30. nóvember 2007 verður ekki betur séð, en að töluvert af þessum framkvæmdum sé metið stefnanda til eignar. Málatilbúnaður stefnanda, sem byggist á því að hann krefur stefnda um andvirði þessara framkvæmda og heldur því um leið fram að ábyrgð hans á veðleyfi, sem stefndi veitti honum vegna sömu framkvæmda, sé niður fallin, fær því ekki staðist. Við þetta má svo bæta, að af kaupsamningi stefnanda og Valdimars verður ekki betur séð en að stefnandi hafi selt þeim Valdimar og Steinunni a.m.k. stóran hluta af þeirri fjárfestingu sem hann fékk framangreint lán og veðleyfi fyrir. Má hér t.d. nefna að í úttekt dags. 5. febrúar 2009, vegna ábúðarloka þeirra Valdimars og Steinunnar, sem unnin var af sömu landsúttektarmönnum, kemur fram að framkvæmdir í fjósi eru metnar þeim síðarnefndu til eignar. Þau Valdimar og Steinunn skuldbundu sig gagnvart Sparisjóði Siglufjarðar að greiða umrætt lán. Skuldbinding þeirra var ekki gagnvart stefnda svo sem áður er rakið. Stefndi hefur því engar lagalegar forsendur fyrir því að krefja þau Valdimar og Steinunni um greiðslu vegna nefnds skuldabréfs, fari svo að stefndi neyðist til að greiða það vegna vanskila. Stefndi telur því ljóst að ábyrgð stefnanda gagnvart stefnda vegna skuldabréfsins og veðleyfisins getur ekki verið niður fallin. Að öðru leyti vill stefndi taka fram, að kaupsamningurinn á milli stefnanda og Valdimars og Steinunnar var gerður á sínum tíma án hans vitundar og án hans samþykkis. Samningurinn eins og hann liggur fyrir dómi er óundirritaður og ódagsettur, en samkvæmt honum er ekki gert ráð fyrir því að stefndi kunni að þurfa að samþykkja skuldskeytingu lánanna. Stefndi aðstoðaði stefnanda og Valdimar Þór Jónsson við gerð samningsdraga sem svo síðar varð að samkomulagi sem dagsett er 27. júní 2007 og undirritað af stefnanda og Valdimar Jónssyni. Að öðru leyti kom stefndi hvergi nærri samningum stefnanda og nýrra ábúenda, stefndi var ekki aðili að greindu samkomulagi og kom heldur ekki að gerð kaupsamnings þess er liggur fyrir óundirritaður. Í fjórða lagi bendir stefndi á að á reikningsyfirliti stefnanda fyrir tímabilið 1. janúar 2006 til 31. maí 2009 kemur fram að stefnandi skuldar stefnda umsamda leigu (landsskuld), þ.e. vegna ársins 2006, að fjárhæð 310.507 kr. sem var á gjalddaga hinn 31. desember 2006 og fyrir hálft árið 2007, að fjárhæð 163.180 kr. sem féll í gjalddaga hinn 31. desember 2007. Auk dráttarvaxta frá 31. desember 2006 til 01. desember 2007, en að frádregnum uppgjörsreikningi vegna orkunotkunar, nam skuldin hinn 1. desember 2007, samtals 533.131 kr. sem gerð er krafa um að komi til frádráttar höfuðstól kröfu stefnanda. Í fimmta lagi bendir stefndi á reikning úttektarmanna, en heildakostnaður þeirra nam 701.927 kr. og hefur stefndi greitt þann kostnað. Samkvæmt 43. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 á þessi kostnaður að skiptast jafnt milli jarðareiganda og fráfarandi ábúanda. Stefndi á því kröfu á stefnanda að fjárhæð 350.963 kr. sem kemur til skuldajafnaðar á móti dómkröfum stefnanda. Í sjötta lagi byggir stefndi á eftirfarandi sundurliðun fjárhæða. Annars vegar er um að ræða fjárhæðir sem af hálfu stefnda er mótmælt að hann eigi að greiða stefnanda og eiga því að lækka kröfu stefnanda (6.1.-6.6.) og hins vegar er um að ræða fjárhæðir sem eiga að koma til skuldajafnaðar á móti dómkröfum stefnanda, (6.7.-6.10). Við mat á eignum er stuðst við úttekt landsúttektarmanna frá 30. nóvember 2007. *Þessi fjárhæð byggist á mati stefnda á verðmætum upprunalegs rúllubaggahúss eins og leyfi var veitt fyrir á sínum tíma. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið er ljóst að annars vegar ber að lækka dómkröfur stefnanda um 2.840.841 kr. vegna framkvæmda og eigna sem stefnda verður ekki að lögum gert skylt að greiða fyrir, sbr. töluliði 6.1.– 6.6., og hins vegar eiga 12.453.688 kr. að koma til skuldajafnaðar, á móti dómkröfum stefnanda, vegna annarra krafna sem stefndi hefur á hendur stefnanda, sbr. töluliði 6.7.-6.11. Þar sem framangreindar kröfur stefnda á hendur stefnanda eru hærri en dómkrafa stefnanda, ber að sýkna stefnda. Til vara er krafist lækkunar á kröfu stefnanda verði niðurstaðan sú að ekki sé fallist á allar framangreindar kröfur stefnda. Dómkrafa stefnanda á hendur stefnda byggist einungis á niðurstöðu úttektar landsúttektarmanna. Slík kröfugerð getur ekki átt við rök að styðjast og nægir stefnanda ekki að vísa til þess að ekki hafi farið fram yfirmat eins og ekkert annað hafi í skorist milli aðila. Stefndi hefur greitt stefnanda 4.000.000 kr. vegna byggingar haughúss en það er mat stefnda að unnar framkvæmdir stefnanda við haughúsið séu einskis virði og því ljóst, að mati stefnda, að hann hefur ofgreitt stefnanda og orðið fyrir tjóni vegna þessa. Stefnda verður ekki gert skylt að greiða fyrir endurbætur eða framkvæmdir sem hann hefur ekki veitt leyfi fyrir. Verðmæti þeirra eigna og framkvæmda, skv. úttektarskýrslu landsúttektarmanna, ber að dragast frá dómkröfum stefnanda. Enn fremur eiga að koma til lækkunar á dómkröfum stefnanda óumdeild landsskuld stefnanda við stefnda, svo sem að framan er rakið, fjárhæðir þeirra veðlána sem enn eru áhvílandi á jörðinni og sem stefnandi ber enn ábyrgð á gagnvart stefnda og helmingur af kostnaði úttektarmanna. Byggt er á almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnuð. Stefndi mótmælir sérstaklega því að öll skuld stefnda við stefnanda sé í gjalddaga fallin og að lagarök séu fyrir því að stefnandi gjaldfelli eftirstöðvar skuldarinnar. Stefndi vísar aðallega til ákvæða ábúðarlaga nr. 80/2004 og eldri ábúðarlaga nr. 64/1976, til jarðalaga nr. 81/2004 og eldri jarðalaga nr. 65/1976, og til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar stefndi til 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi málskostnaðarkröfu. Niðurstaða Ágreiningur málsins varðar uppgjör við ábúðalok stefnanda á Reykjarhóli hinn 1. júlí 2007, en jörðin er í eigu stefnda. Krafa stefnanda byggir á nettó niðurstöðu úttektar landsúttektarmanna frá 30. október 2007 sem var 6.761.427 kr. Við aðalmeðferð málsins hefur stefnandi lækkað dómkröfur sínar um 1.423.587 kr. í aðalkröfu og 711.794 kr. í varakröfu og samsvarar lækkunin andvirði hesthúsainnréttingar, ógreiddrar landsskuldar án dráttarvaxta og helmings matskostnaðar án virðisaukaskatts. Samkvæmt 38. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 er jarðareigenda skylt að kaupa af ábúanda við ábúðalok mannvirki og aðrar framkvæmdir eða umbætur á jörðinni. Náist ekki samkomulag um kaupverðið skal það ákveðið af úttektarmönnum. Niðurstaða úttektarmanna er frá 30. nóvember 2007. Henni hefur ekki verið hnekkt. Því ber að leggja hana til grundvallar ásamt þeirri ótvíræðu skyldu stefnda til kaupanna. Stefndi telur að eftirtaldar eignir hafi allar verið reistar í óleyfi á jörðinni, þ.e. fjárhús, áburðarkjallari, sauðburðarhús, braggi og blásarahús/hesthús, sbr. liði 6.2 til 6.6 hér að framan. Því beri stefnda ekki að bæta þær. Eignir þessar komu til fyrir gildistöku núgildandi ábúðarlaga. Samkvæmt 16. gr. eldri ábúðarlaga nr. 64/1976 var ekki nauðsynlegt að fá leyfi landeigenda fyrir byggingum á lóð. Skilyrðið var að umbætur á jörðum, eða hlutar húss, væru til frambúðar og haganlega fyrir komið, svo og nauðsynlegar fyrir búreksturinn, að mati úttektarmanna. Ef svo var bar jarðareiganda að kaupa þær á matsverði úttektarmanna. Ákvæði þessu var breytt í núgildandi lögum þannig að leyfi jarðeiganda þarf fyrir byggingum á jörðinni, sbr. 38. gr. núgildandi laga. Fyrir liggur að nefndar húseignir voru á jörðinni er stefnandi tók við ábúð hennar af föður sínum. Engin úttekt fór þá fram. Það er þó skylt að hún fari fram og er það á ábyrgð jarðeiganda, sbr. 2. mgr. 7. gr. ábúðarlaga, en byggingarbréf til stefnda er dagsett 20. desember 2005. Þá liggur einnig fyrir að hinn 6. júní 1991 veitti stefndi föður stefnanda heimild til að reisa á jörðinni rúllubaggahús sem síðar var breytt í hesthús og fjárhús. Þegar á allt þetta er litið er því hafnað þeirri málsástæðu stefnda að nefndar eignir séu án leyfis á jörðinni. Því ber stefnda að bæta stefnanda þær að fullu, sbr. úttektarskýrsluna frá 30. nóvember 2007. Stefndi telur að til frádráttar eigi að koma lán nú við NBI, upphaflega að fjárhæð 500.000 kr., en að eftirstöðvum (þ.m.t. vanskilum) 481.580 kr. miðað við 19. maí sl. Í nefndum kaupsamningi stefnanda við Valdimar Þór Jónsson og Steinunni Þórisdóttur var svo um samið að lánið yrði yfirtekið af þeim. Hins vegar liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi samþykkt þessi skuldaraskipti. Verður krafa stefnda um þennan lið því tekin til greina og dómkröfur lækkaðar. Hinn 20. desember 2005 veitti stefndi veðleyfi fyrir tryggingarbréfi (en varð skuldabréf) að fjárhæð 6.000.000 kr. Af hálfu stefndu voru sett þau skilyrði að 2.000.000 kr. yrðu notaðar til að auka verðgildi fjósbyggingarinnar og mjólkurhússins og 4.000.000 kr. til að auka við lausafjárbúnað, þ.e. til kaupa og endurnýjunar á mjaltabás, milligerðum og tækjum í fjósi. Lán þetta, var fengið hjá Sparisjóði Siglufjarðar, nú AFL-sparisjóður. Nefndar eignir sem keyptar voru fyrir andvirði lánsins, þ.e. mjaltabásinn, breytingar á mjólkurhúsi og flórinn í fjósinu, eru hluti þeirra eigna sem úttektarskýrslan frá 30. nóvember 2007 tekur til og liggur til grundvallar kröfum stefnanda. Er stefnandi seldi Valdimar Þór Jónssyni og Steinunni Þórisdóttur jörðina yfirtóku þau lán þetta. Þessa skuldskeytingu samþykktu stefndu hinn 15. ágúst 2007. Var það gert án alls fyrirvara eða skilyrða af þeirra hálfu. Telja verður að með þeim ráðstöfunum hafi stefndi fallið frá skilyrðum sínum, sbr. samkomulag frá 20. desember 2005 og samþykkt Valdimar og Steinunni sem nýja skuldara bréfsins. Stefnda hefði verið í lófa lagið að hafna skuldskeytingunni hinn 15. ágúst 2007 eða koma með fyrirvara eða skilyrði, hefði hann viljað halda þeim uppi. Því er hafnað að krafa þessi komi til skuldajöfnunar dómkröfunni. Þá hefur stefndi krafist þess að 4.000.000 kr. greiðsla komi til frádráttar dómkröfum stefnanda. Greiðsla þessi er vegna haughússins, sem stefndi telur að aldrei hafi verið lokið og unnar framkvæmdir séu einskis virði. Hér er um ósannaðar staðhæfingar að ræða. Þá er dómkrafa stefnanda byggð á úttekt landsúttektarmanna og haughúsið hefur ekki verið metið þar. Er kröfu stefnanda um skuldajöfnuð hafnað. Stefndi fer fram á frádrátt vegna ógreiddrar landsskuldar árið 2006 og hálft árið 2007, að fjárhæð 533.131 kr. Stefnandi hefur samþykkt 473.687 kr. og lækkað dómkröfuna um þá fjárhæð. Eftir standa 59.444 kr. sem munu vera dráttarvextir að frádregnum uppgjörsreikningi vegna orkunotkunar. Krafa þessi er vanreifuð af hálfu stefnda og er henni hafnað. Stefndi fer fram á að helmingur kostnaðar úttektarmanna, þ.e. 350.963, komi til frádráttar. Stefnandi hefur samþykkt 281.153 kr. og lækkað kröfugerðina um þá fjárhæð en hafnaði greiðslu virðisaukaskattsins, sem stefndi féllst á við aðalmeðferð málsins. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefnanda 5.337.840 að frádregnu láni við NBI, 481.580 kr., eða 4.856.260 kr. með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Matsgerðin fór fram fyrir rúmum tveimur árum og þykja því ekki efni til annars en að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Með vísan til þess sem að framan greinir ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 kr. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Rarik ohf., greiði stefnanda, Rúnari Númasyni, 5.337.840 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. desember 2007 til 19. maí 2009 og af 4.856.260 kr. frá þeim degi og til greiðsludags og 700.000 í málskostnað.
Mál nr. 545/2010
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem hafnað var kröfu A, B, C og D um að ákæru í máli ákæruvaldsins gegn þeim og fimm öðrum mönnum, yrði vísað frá dómi. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2010, sem barst réttinum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2010, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að ákæru í máli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðilum og fimm öðrum mönnum, yrði vísað frá dómi. Um kæruheimild vísa varnaraðilar til a liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þeir krefjast frávísunar málsins frá héraðsdómi og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Um kæruheimildir gilda ákvæði 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurður héraðsdómara, þar sem synjað er um frávísun opinbers máls, fellur ekki undir neina af kæruheimildum ákvæðisins. Brestur þannig heimild til kæru úrskurðarins og verður málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 151/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var grunaður um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Talið var að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 væri fullnægt til að verða við kröfu um gæsluvarðhald. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. maí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Árið 2001, föstudaginn 27. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara kveðinn upp svofelldur úrskurður. Lögreglustjórinn í Reykjavík krefist þess að X, [ . . . ], verði á grundvelli a liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 4. maí nk. kl. 16:00. [ . . . ] Segir í kröfugerð lögreglu að X sé grunaður um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Vísað er til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991, um meðferð opinberra mála til stuðnings kröfunni. Verjandi kærða mótmælti kröfunni og rökstuddi þannig að hann teldi kærða ekki tengjast máli þessu á saknæman hátt. Niðurstaða Svo sem rakið var X handtekinn með 45 málverk í fórum sínum en verkunum var stolið í innbroti í Svarthamra Listhús við Skólavöðrustíg í sl. nótt. X kvaðst hafa fundið listaverkin. Samkvæmt greinargerð lögreglu og gögnum málsins er verið að rannsaka ætluð brot X gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og gæti sök ef sannaðist varðað hann fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og eftir er að yfirheyra X ítarlegar svo og aðra bæði hugsanlega samseka og/eða vitni en samkvæmt gögnum lögreglu bendir rannsókn á vettvangi til þess að fleri en einn maður hafi verið að verki við innbrotið en 37 listaverk sem stolið var í innbrotinu hafa ekki komið í leitirnar. Með vísan til alls ofanritaðs og með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, er rétt að verða við kröfu lögreglu um gæsluvarðhald yfir X eins og krafist er. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. maí nk. kl. 16:00.
Mál nr. 47/2021
Brot í nánu sambandi Heimfærsla Skilorð Aðfinnslur
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist að fyrrverandi kærustu sinni á heimili hennar, ýtt henni þannig að hún féll niður stiga, tekið í hár hennar, skallað hana í höfuðið og tekið hana kverkataki með tilgreindum afleiðingum. Í Landsrétti var háttsemin heimfærð undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tengsl ákærða og brotaþola hefðu verið slík að heyrði undir 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tekið var fram að brotaþoli þyrfti ekki að verða fyrir beinum eða sjáanlegum líkamsáverkum eða öðru tjóni svo að heimfæra mætti háttsemi til greinarinnar en slíkt gæti þó komið til skoðunar við mat á grófleika brots og heimfærslu, einkum að því er varðar 2. mgr. hennar. Í málinu lá fyrir að áverkar hefðu verið víðs vegar á líkama brotaþola þótt hver um sig hefði ekki talist verulegur. Hæstiréttur taldi að árásin hefði í heild sinni verið talin til þess fallin að vekja mikla ógn hjá brotaþola auk þess sem fram væri komið að hún hefði orðið fyrir andlegu áfalli vegna árásarinnar. Með atlögunni hefði ákærði á alvarlegan hátt og með ofbeldi ógnað heilsu brotaþola og velferð og var háttsemin því felld undir ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Var refsing X ákveðin fangelsi í tíu mánuði en fullnustu hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Í dóminum var fundið að þeim drætti sem varð á meðferð málsins á lægri dómstigum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. september 2021. Endanlegar dómkröfur ákæruvaldsins eru að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru að frátalinni þeirri háttsemi að hafa skellt brotaþola í vegg og að refsing ákærða verði þyngd.3. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að hún verði bundin skilorði.Ágreiningsefni4. Ágreiningsefni málsins lýtur einkum að því hvort ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem varðar við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um brot í nánu sambandi sem meðal annars lýsir refsivert að ógna á alvarlegan hátt lífi, heilsu eða velferð fyrrverandi sambúðaraðila með ofbeldi.5. Með ákæru lögreglustjórans á [...] 15. ágúst 2018 var ákærða gefin að sök líkamsárás með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 15. maí sama ár veist að fyrrverandi kærustu sinni á heimili hennar, ýtt henni þannig að hún féll niður stiga, tekið í hár hennar og skellt henni í vegg, skallað hana í höfuðið og tekið hana hálstaki með þeim afleiðingum að hún hlaut mar og yfirborðsáverka á hálsi, mar á brjóstkassa, mar á hægri öxl, upphandlegg og olnboga, hrufl á hægra hné, mar á innanverðu vinstra hné og marbletti á il á vinstri fæti. Var háttsemin talin varða við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Þá gerði brotaþoli bótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð 1.500.000 krónur með tilgreindum vöxtum. 6. Með dómi héraðsdóms 8. nóvember 2019 var ákærði sýknaður af sakargiftum og bótakröfu vísað frá dómi. Með dómi Landsréttar 23. júní 2021 var ákærði sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga eins og henni er lýst í ákæru að því undanskildu að ekki var talið nægilega sannað að hann hefði skellt brotaþola í vegg. Jafnframt sagði í dóminum að miða yrði við að hálstakið sem ákærði tók brotaþola hafi verið kverkatak framan á háls hennar með annarri hendi. Var refsing ákærða ákveðin fangelsi í þrjá mánuði sem bundin var almennu skilorði til tveggja ára, sbr. 57. gr. almennra hegningarlaga.7. Í hinum áfrýjaða dómi var framangreind háttsemi ákærða ekki talin hafa verið þess eðlis að hana ætti að heimfæra til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga þar sem skilyrði ákvæðisins um að árás þyrfti að vera endurtekin eða alvarleg voru ekki talin uppfyllt. Var háttsemin þess í stað færð undir 1. mgr. 217. gr. laganna. Um væri að ræða eitt tilvik en ákærði hefði ekki áður „ráðist að brotaþola líkamlega“. Hálstak það sem ákærði tók brotaþola hefði ekki valdið punktblæðingum umhverfis augu en slíkir áverkar hefðu í dómaframkvæmd verið taldir til marks um hættueiginleika árásar. Þá hefði brotaþoli horft niður eftir stiganum er ákærði hrinti henni og verið betur í stakk búin til að verjast falli en ef hún hefði snúið baki í stigann. Einnig hefði brotaþoli ekki hlotið alvarlega áverka í árásinni, svo sem beinbrot eða höfuðáverka, þótt áverkar hefðu verið víða á líkama hennar. Enn fremur yrði ekki af framburði brotaþola ráðið að árásin hafi verið langvarandi þótt hún hefði verið fjölþætt. Að þessu virtu yrði sá vafi sem léki um hættueiginleika aðferðar ákærða metin honum í hag við heimfærslu brotsins til refsiákvæðis. Einn dómari skilaði sératkvæði og vildi sakfella ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b laganna og þyngja refsingu hans.8. Ríkissaksóknari óskaði eftir leyfi Hæstaréttar til áfrýjunar málsins. Með ákvörðun réttarins 31. ágúst 2021 var leyfið veitt á þeim grunni að dómur í málinu, meðal annars um beitingu 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, myndi hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik9. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst henni tilkynning klukkan tvö aðfaranótt þriðjudagsins 15. maí 2018 um að brotaþoli hefði orðið fyrir líkamsárás eða heimilisofbeldi. Hún var þá stödd í íbúð nágranna sinna þangað sem hún hafði leitað eftir aðstoð. Þegar lögreglumenn komu á vettvang var hún í íbúð sinni. Í skýrslunni kemur fram að hún hefði setið á gólfinu með frystivörur í pokum víðs vegar á líkamanum til kælingar. Einnig sagði að hún hefði greinilega verið í áfalli og bolur sem hún klæddist rifinn. Ákærði var ekki á vettvangi. Með skýrslunni fylgdu ljósmyndir af vettvangi og áverkum á líkama brotaþola.0. Brotaþoli gekkst undir læknisskoðun að morgni sama dags. Í ódagsettu læknisvottorði kom fram að hún hefði verið með byrjandi mar og yfirborðsáverka á hálsi, lítil hrufl eða mar á baki yfir neðstu rifjum, meira vinstra megin, stórt mar á innanverðum hægri upphandlegg og hrufl á olnboga þeim megin, verki í báðum hnjám og hrufl á hægra hné, hrufl á vinstri fæti og mar á il. Einnig sagði að brotaþoli hefði verið með mar á brjóstkassa.1. Ákærði neitar sök en hann hefur á öllum stigum málsins nýtt sér lögbundinn rétt til að tjá sig ekki um sakagiftir. Í héraðsdómi er rakinn framburður brotaþola og annarra vitna fyrir dómi. Brotaþoli gaf einnig skýrslu fyrir Landsrétti.Lagaumhverfi2. Ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga hljóðar svo:Hver sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, niðja síns eða niðja núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, áa síns, eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í hans umsjá, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.Í 2. mgr. 218. gr. b segir:Ef brot er stórfellt getur það varðað fangelsi allt að 16 árum. Við mat á grófleika verknaðar skal sérstaklega líta til þess hvort þolandi hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af. Enn fremur ber að líta til þess hvort brot hafi verið framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, hafi staðið yfir í langan tíma eða hvort gerandi hafi misnotað freklega yfirburðastöðu sína gagnvart þolanda.3. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 9. mars 2022 í máli nr. 42/2021 var 218. gr. b bætt við almenn hegningarlög með lögum nr. 23/2016. Með þeim lögum voru gerðar ýmsar breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga til þess að unnt væri að fullgilda samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi frá 11. maí 2011 (Istanbúlsamningurinn). Í lögskýringargögnum með lögum nr. 23/2016 er tekið fram að þótt fullgilding samningsins kallaði ekki á setningu sérstaks refsiákvæðis um ofbeldi í nánum samböndum væri slíkt ákvæði mjög í anda samningsins og til þess fallið að ná markmiðum hans. Væri alþekkt að þolendur ofbeldis í nánum samböndum væru fyrst og fremst konur og börn. Rakið er hvernig afstaða löggjafans til sérrefsiákvæðis um ofbeldi í nánum samböndum og heimilisofbeldis hefur þróast frá því að áður hafi verið talið rétt að styðjast áfram við hin almennu líkamsmeiðingarákvæði 217. og 218. gr. laganna. Þó hafi sú breyting verið gerð með lögum nr. 27/2006 að sérstöku refsiþyngingarákvæði var bætt við 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Það hafi verið þess efnis að það skuli að jafnaði tekið til greina til þyngingar refsingu hafi verknaður beinst að karli, konu eða barni sem eru nákomin geranda og tengsl þeirra þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins. Nú stæðu sterk refsipólitísk og samfélagsleg rök til þess að setja sérstakt ákvæði um efnið. Mikilvægt væri að löggjafinn viðurkenndi sérstöðu slíkra brota og að heimilisofbeldi væri ekki einkamál fjölskyldna heldur varði samfélagið allt. Tryggja þyrfti þeim sem búa við alvarlegt eða endurtekið ofbeldi af hálfu nákominna meiri og beinskeyttari réttarvernd. Líta þurfi til tengsla þolanda og geranda og þess rofs á trúnaðarsambandi og trausti þeirra á milli sem í háttseminni felist. Enn fremur er því lýst að fyrirmynd ákvæðis frumvarpsins um ofbeldi í nánum samböndum sé sótt til hliðstæðra greina norsku hegningarlaganna. Líkt og við eigi í tilviki norsku ákvæðanna sé það meginmarkmið ákvæðisins að leggja áherslu á það ógnarástand sem þessi tegund ofbeldis geti skapað og þá langvarandi andlegu þjáningu sem því geti fylgt. Ákvæðum um ofbeldi í nánu sambandi sé þannig fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hafi yfir í lengri eða skemmri tíma þótt þeim verði jafnframt beitt um einstök alvarleg tilvik.4. Í athugasemdum með 4. gr. frumvarpsins, sem varð að 218. gr. b almennra hegningarlaga, er varpað frekara ljósi á hvaða háttsemi skal að mati löggjafans falla undir verknaðarlýsingu 1. mgr. greinarinnar svo og hvað leiðir til þess að brot teljist stórfellt samkvæmt 2. mgr. Með 1. mgr. sé lögð áhersla á að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Ítrekað er að meginmarkmið ákvæðisins sé að ná til endurtekinnar eða alvarlegrar háttsemi. Ekki sé þó útilokað að einstakt brot geti fallið undir ákvæðið nái það tilteknu alvarleikastigi. Minni háttar brot sem ekki næðu því stigi gætu eftir sem áður varðað við vægari refsiákvæði eins og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Tekið er fram að refsinæmi sé ekki bundið við verknað sem þegar geti falið í sér refsiverða háttsemi samkvæmt almennum hegningarlögum heldur taki það jafnframt til þess ef lífi, heilsu eða velferð þolanda er ógnað á annan hátt sem ekki feli í sér sjálfstæða refsiverða háttsemi samkvæmt gildandi lögum. Þá er lýst atriðum sem leiði til þess að brot samkvæmt 1. mgr. greinarinnar teljist stórfellt þannig að það falli undir 2. mgr. hennar en það skuli ráðast af grófleika brotsins. Tekið er fram að við mat þar að lútandi skuli sérstaklega litið til þess hvort stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hafi hlotist af. Niðurstaða5. Í ákæru er verknaði ákærða lýst sem líkamsárás með tilgreindum áverkum á líkama brotaþola. Ekki er vísað sérstaklega til þess að ákærði hafi ógnað lífi, heilsu eða velferð hennar eins og rétt hefði verið í ljósi verknaðarlýsingar 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, sbr. c-lið og eftir atvikum d-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Við lestur ákærunnar er þó ljóst hverjar sakargiftir eru og var vörn ákærða ekki áfátt vegna framsetningar hennar, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. 6. Samkvæmt 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008 kemur ekki í hlut Hæstaréttar að endurmeta niðurstöðu áfrýjaðs dóms um sönnunargildi munnlegs framburðar. Ekkert er fram komið um meðferð málsins á fyrri stigum sem leiða á til annars en að staðfesta beri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að ákærði hafi gerst sekur um þá atlögu gegn brotaþola sem þar er lýst og með þeim afleiðingum sem í ákæru segir. Kemur því einungis til úrlausnar hér fyrir dómi hvort háttsemi sú sem ákærði var sakfelldur fyrir í hinum áfrýjaða dómi verður færð undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga eins og þar var gert eða 1. mgr. 218. gr. b laganna eins og gert er í ákæru og jafnframt hver skal vera refsing ákærða.7. Eins og að framan greinir lúta ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga að broti þar sem tilgreind tengsl eru eða hafa verið milli geranda og brotaþola og geta þau verið með ýmsum hætti. Jafnframt getur verið um að ræða margvíslega háttsemi geranda svo að ákvæðið eigi við. Þó er gert að skilyrði að háttsemin sé með þeim hætti að ógni lífi, heilsu eða velferð þess sem fyrir verður. Á hinn bóginn þarf brotaþoli ekki að verða fyrir beinum eða sjáanlegum líkamsáverkum eða öðru tjóni svo að heimfæra megi háttsemi til 1. mgr. greinarinnar en slíkt getur þó komið til skoðunar við mat á grófleika brots og heimfærslu, einkum að því er varðar 2. mgr. hennar.8. Samkvæmt orðum sínum einskorðast 1. mgr. 218. gr. b laganna heldur ekki við endurtekið atferli gagnvart brotaþola. Einstakt tilvik getur fallið þar undir sé um að ræða alvarlega ógnun við líf, heilsu eða velferð brotaþola án þess þó að atvik séu með þeim hætti að ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Mat á þessu verður einatt atviksbundið og með hliðsjón af tilgangi refsiákvæðis um brot í nánu sambandi svo sem lýst var að framan.9. Gögn málsins bera með sér að ákærði og brotaþoli hafi verið par í um tvö ár og búið saman stóran hluta þess tíma. Fallist er á með hinum áfrýjaða dómi að tengsl þeirra hafi verið slík að heyri undir ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.20. Fram er komið að þegar atvik urðu höfðu ákærði og brotaþoli slitið samvistir. Birtist ákærði óvænt á heimili brotaþola að nóttu til og veittist að henni með því að ýta henni þannig að hún féll niður stiga, tók í hár hennar, skallaði hana í höfuð og tók kverkataki. Voru áverkar víðs vegar um líkama brotaþola þótt hver um sig hafi ekki talist verulegur. Er ljóst að brotaþoli hlaut áverka vegna fallsins og var þessi háttsemi ákærða einkar alvarleg. Var árás hans í heild sinni til þess fallin að vekja mikla ógn hjá brotaþola en jafnframt er fram komið að hún varð fyrir andlegu áfalli vegna árásarinnar. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að brotaþoli var varnarlaus gagnvart óvæntri, tilefnislausri og harkalegri atlögu ákærða á heimili sínu um miðja nótt. Verður talið að með atlögunni hafi ákærði á alvarlegan hátt og með ofbeldi ógnað heilsu brotaþola og velferð. Háttsemi ákærða verður því felld undir ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.21. Brot það sem ákærði er sakfelldur fyrir varðar allt að sex ára fangelsi. Í ljósi forsögu refsiákvæða almennra hegningarlaga um brot í nánu sambandi verður við ákvörðun refsingar vegna brots gegn 218. gr. b laganna ekki litið til refsiþyngingarákvæðis 3. mgr. 70. gr. þeirra. Ákærði á sér engar sérstakar málsbætur en haft er í huga að um var að ræða eitt tilvik og hefur sakaferill ákærða ekki áhrif til þyngingar refsingu hans. Þá er litið til 1., 3. og 6. töluliða 1. mgr. 70. gr. laganna. Verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Að virtum sakaferli ákærða og því hve langur tími er liðinn frá atvikum máls er rétt að binda refsinguna almennu skilorði, eins og greinir í dómsorði.22. Í héraði leið eitt ár frá þingfestingu málsins til dóms og er í dómi Landsréttar að finna athugasemd við þann drátt á meðferð málsins sem talinn var vera úr hófi fram. Á hinn bóginn liðu rétt tæpir 19 mánuðir frá áfrýjun málsins til Landsréttar og þar til dómur var þar upp kveðinn. Ekki eru fram komnar skýringar á þeim drætti sem einnig verður að telja aðfinnsluverðan.23. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 10 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu óröskuð.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar lögmanns, 744.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=698f691b-43c5-4624-9c3d-02a1c516cc18&verdictid=29b85cec-2cf5-455e-ad75-b93dd3b3fce5
Mál nr. 46/2008
Hjón Lögskilnaður
Í málinu krafðist M lögskilnaðar frá K. Deildu málsaðilar um það hvort réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng hefðu fallið niður samkvæmt síðari málslið 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar sem aðilar tóku aftur upp sambúð eftir leyfisveitinguna, eða hvort líta mætti á rúmlega þriggja og hálfs mánaða sambúð aðila sem skammvina tilraun til að endurvekja samvistir að nýju. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með vísan til forsendna með dómi Hæstaréttar, var talið að hin endurnýjaða sambúð aðila hefði verið lengri en svo að talist gæti til skammvinnrar tilraunar til að endurvekja samvistir þeirra. Var því talið að réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng hefðu fallið niður og var kröfu M um lögskilnað hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2008. Hann krefst þess að sér verði veittur lögskilnaður frá stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 20. nóvember sl., er höfðað með stefnu, birtri 28. nóvember 2006. Stefnandi er M, til heimilis að [...] , en stefndi er K, til heimilis að [...], bæði í Reykjavík. I Dómkröfur stefnanda eru þær að héraðsdómur gefi út lögskilnaðarleyfi milli hjónanna K og M með sömu skilmálum og greindir eru í leyfisbréfi til skilnaðar að borði og sæng, sem út var gefið af sýslumanninum í Reykjavík 21. nóvember 2005. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu, samkvæmt mati dómsins, og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur. Stefnda krefst þess að hafnað verði öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, að viðbættum virðisaukaskatti, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Aðilar gengu í hjónaband 19. júní 2003 og var sameiginlegt heimili þeirra að [...] hér í borg. Með leyfisbréfi sýslumannsins í Reykjavík 21. nóvember 2005 var þeim veitt heimild til skilnaðar að borði og sæng á grundvelli 33. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Samkomulag var um fjárskipti hjónanna samkvæmt samningi þeirra, dagsettum 15. nóvemer sama ár. Var þar mælt svo fyrir að hvor aðila héldi þeim eignum sem það hafði átt fyrir hjúskap og greiddi þær skuldir sem hvort þeirra hafði stofnað til. Samkomulag var jafnframt um að stefnda hefði endurgjaldslaus afnot af íbúðinni að [...] til 15. apríl 2006. Hjónin áttu ekki börn saman. Á grundvelli 1. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga óskaði stefnandi eftir lögskilnaði við stefndu hjá sýslumanninum í Reykjavík 31. júlí 2006. Taldi hann að samkomulag væri með aðilum um að leita lögskilnaðarins. Þrátt fyrir ítrekaðar boðanir mætti stefnda ekki hjá sýslumanni við fyrirtöku málsins, sem vísaði því að lokum frá með bréfi 2. október 2006. Samningar tókust ekki með aðilum um lögskilnað og vísaði stefnandi því málinu til úrlausnar héraðsdóms með framlagningu stefnu, sem þingfest var 7. desember 2006. Stefnandi byggir á því að skilyrði séu til þess að gefið verði út lögskilnaðarleyfi milli hjónanna með sömu skilmálum og getið er í leyfisbréfi til skilnaðar að borði og sæng, sem gefið var út af sýslumanninum í Reykjavík 21. nóvember 2005. Um leið hafnar hann því að réttaráhrif skilnaðarleyfis hafi fallið niður með skammvinnum samvistum aðila frá mánaðamótum mars / apríl 2006 til júlímánaðar sama ár. Hafi þær samvistir aðeins verið skammvinn tilraun af hálfu stefnanda til að endurvekja sambúð aðila, en ekki tekist. Af hans hálfu hafi forsenda fyrir því að sambúð yrði enduvakin m.a. verið sú að stefnda féllist á kaupmála þeirra í milli, en það hefði ekki gengið eftir. Tekur stefnandi fram að þrátt fyrir að hjónin hafi búið undir sama þaki hafi þau ekki haft með sér sameiginlegan fjárhag. Stefnandi bendir á að samkvæmt skilnaðarskilmálum þeirra hjóna hafi stefnda aðeins átt að hafa afnot af íbúðinni að [...] til 15. apríl 2006. Stefnda hafi þá verið búin að festa kaup á íbúð að [...], en hafi ekki getað flutt þangað þar eð ekki var búið að standsetja íbúðina. Á sama tíma hafi stefnandi átt allar eigur sínar í íbúðinni að [...]. Kveðst stefnandi ekki geta fallist á að hann hafi flutt heim til stefndu, þar eð hann átti að fá umráð eignarinnar 15. apríl 2006 og hafi heimilið verið hans heimili og hans eign. Stefnandi áréttar að 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 setji engin tímamörk um það hvað teljast megi skammvinn tilraun til að endurvekja samvistir hjóna. Telur hann að þrír mánuðir hljóti þó að rúmast innan þeirra tímamarka. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til hjúskaparlaga nr. 31/1993, sérstaklega 2. mgr. 41. gr. þeirra laga. Um málskostnaðarkröfu vísar hann til 129. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa hans um virðisaukaskatt byggist á lögum nr. 50/1988. Stefnda byggir kröfu sína á því að réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng séu fallin niður og því verði lögskilnaður ekki veittur. Að dómi stefndu var sambandi aðila aldrei slitið að fullu eftir að leyfi til skilnaðar að borði og sæng var gefið út 21. nóvember 2005. Aðilar hafi síðan búið undir sama þaki a.m.k. í 4 – 5 mánuði á árinu 2006. Ekki hafi verið um að ræða skammvinna tilraun í því skyni að endurverkja samvistir, heldur margra mánaða sambúð. Hafi stefnandi flutt inn til stefndu og búið þar með henni, ásamt dætrum sínum. Eftir það hafi hann einnig haldið stöðugu sambandi við stefndu. Telur stefnda að jafnvel þótt um einhverja tilraun hafi verið að ræða hjá aðilum á árinu 2006, þá geti sú tilraun ekki talist skammvinn. Þvert á móti verði að telja þá tilraun fremur langvinna. Því blasi við að lagaskilyrði skorti til þess að unnt verði að fallast á kröfur stefnanda. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnda til ákvæða hjúskaparlaga nr. 31/1993, sérstaklega 35. gr. þeirra laga. Krafa hennar um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Við aðalmeðferð gáfu aðilar skýrslu fyrir dóminum, svo og vitnið A. Stefnandi skýrði svo frá að hann og stefnda hafi aðeins búið saman í 15 mánuði á hjúskapartíma þeirra. Fjárhagur þeirra hafi alla tíð verið aðskilinn og hafi hann einn staðið straum af föstum útgjöldum heimilisins. Neysluvörur hafi hjónin þó greitt sameiginlega. Hann kvaðst hafa flutt út af heimilinu 21. júní 2005, og þá farið til Brüssel. Eftir það hafi hann búið um stund hjá foreldrum sínum, en síðar í leiguíbúð að [...]. Í ágústmánuði 2005 hafi stefnda skipt um skrá að íbúðinni að [...], en þar hafi allar persónulegar eigur hans verið. Stefnandi sagði að fyrst eftir skilnað þeirra hjóna að borði og sæng hefðu engin samskipti verið milli þeirra. Um mánaðamót mars / apríl 2006 kvaðst hann hafa flutt til stefndu að [...] og búið þar með henni til 19. júlí sama ár. Spurður um ástæður þess að hann flutti til stefndu, sagði hann að allar eigur hans hefðu verið þar. Samkvæmt skilnaðarskilmálum átti stefnda að flytja úr íbúðinni 15. apríl, en hann hafi þó vitað að dregist hefði að standsetja íbúð sem stefnda hafði keypt að [...]. Á þessum tíma hefðu þau búið undir sama þaki, eins og stefnandi orðaði það, þau hefðu ekki haft sameiginlegan fjárhag en lifað hjónalífi. Hafi hann haft á orði við stefndu að ef samvistir þeirra gengju upp og þróuðust, þyrfti að ganga frá ýmsu áður en til sambúðar yrði stofnað á ný. Spurður um frekari samskipti aðila eftir 19. júlí 2006, sagði stefnandi að þau hefðu farið saman í skemmtiferð með vinnufélögum hans að [...] í september það ár. Hafi það verið eins og hvert annað stefnumót. Einnig hafi þau um tíma verið í tölvusamskiptum. Öllum samskiptum hafi hins vegar lokið 20. maí sl., þegar lögreglan fjarlægði stefndu af heimili hans að [...]. Í skýrslu stefndu fyrir dómi sagði hún að eftir skilnað þeirra hjóna að borði og sæng hefði stefnandi flutt til hennar að [...] skömmu fyrir mánaðamót mars / apríl 2006. Hefði stefnandi gefið henni bók 27. mars, nokkrum dögum eftir að hann flutti inn á heimilið. Kvaðst hún þess fullviss að bæði hefðu litið svo á að tilgangurinn hafi verið að hefja sambúð að nýju. Hafi þau búið saman sem hjón, þótt fjárhagur þeirra hafi verið aðskilinn og stefnandi sem fyrr staðið straum af föstum útgjöldum. Dætur stefnanda hafi einnig búið hjá þeim. Eftir deilur þeirra hjóna 19. júlí 2006 kvaðst stefnda hafa flutt út af heimilinu og þá í íbúð sína að [...]. Hún sagðist ekki hafa flutt út fyrr þar sem þau hjón hafi ekki ætlað að skilja. Spurð um ástæður fyrir skilnaði að borði og sæng sagði stefnda að þær mætti rekja til kaupmála, sem stefnandi hefði viljað að hún undirritaði, en hún ekki viljað samþykkja. Kaupmálann hefði aftur borið á góma í samvistum þeirra á árinu 2006, og kvað hún stefnanda hafa tjáð sér að samþykki hennar væri forsenda fyrir sambúð þeirra. Hafi hún þó ekki viljað láta undan og undirrita kaupmálann. Stefnda var einnig að því spurð hvers vegna hún tæki til varna í máli þessu og synjaði um lögskilnað. Sagðist hún telja að gagnkvæm ást ríkti enn milli þeirra hjóna og vilji til þess að halda sambúð áfram. Kvað hún það misskilning af hálfu stefnanda að hún ásældist eigur hans og bæri fjárskiptasamningur þeirra þess vitni. Vitnið A bjó í íbúð að [...] á þeim tíma sem hér um ræðir. Hún staðfesti að aðilar hefðu búið saman á árinu 2006, mundi þó ekki hve lengi, en sagði að það hefði verið í stuttan tíma. Dætur stefnanda hefðu einnig búið þar á heimilinu. Kvaðst hún muna að stefnda hefði flutt úr húsinu í júlí, en ekki hvenær mánaðarins. Í máli þessu liggur fyrir að aðilar fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng, gefið út af sýslumanninum í Reykjavík 21. nóvember 2005. Þá er og komið fram að stefnandi óskaði eftir lögskilnaði við stefndu hjá sýslumanninum í Reykjavík 31. júlí 2006 á grundvelli 1. mgr. 36. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Samkvæmt því ákvæði þurfa hjón að vera sammála um að leita lögskilnaðar að liðnum sex mánuðum frá því að leyfi var gefið út til skilnaðar að borði og sæng. Stefnda féllst ekki á lögskilnað og hefur haldið því fram að réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng hafi fallið niður með sambúð þeirra hjóna á árinu 2006. Aðilar hófu sambúð að nýju í marsmánuði 2006 á fyrrum sameiginlegu heimili þeirra að [...], þar sem stefnda bjó þá. Ekki er upplýst hvaða dag marsmánaðar sambúðin hófst. Heldur stefnandi því fram að hann hafi flutt til stefndu um mánaðamót mars / apríl, en stefnda telur að það hafi verið nokkrum dögum fyrr. Hins vegar er ekki um það ágreiningur að sambúðinni lauk 19. júlí það ár. Í skýrslum beggja aðila fyrir dómi kom fram að þau hefðu lifað sem hjón á ofangreindum samvistartíma þeirra, þótt fjárhagur hafi þá ekki verið sameiginlegur frekar en í hjónabandi þeirra. Þá er og óumdeilt að dætur stefnanda bjuggu á heimilinu á sama tíma. Aðilar eru ekki á einu máli um hver hafi verið tilgangurinn með nýjum samvistum þeirra. Heldur stefnandi því fram að af hans hálfu hafi það verið skammvinn tilraun til að endurverkja samvistir við stefndu, en það ekki tekist, m.a. vegna þess að hún hafi neitað að samþykkja kaupmála sem hann hafi talið forsendu fyrir sambúð þeirra. Stefnda heldur því hins vegar fram að báðir aðilar hafi litið svo á að tilgangurinn hafi verið að hefja sambúð að nýju og hafnar því að um tilraun hafi verið að ræða, og því síður að um skammvinna tilraun hafi verið að ræða. Samkvæmt síðari málslið 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 falla niður réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng ef hjón taka síðar upp sambúð, nema um sé að ræða skammvinna tilraun til að endurvekja samvistir að nýju. Í athugasemdum við 35. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 31/1993 kemur fram að til þess tíma hafi verið gerðar strangar kröfur til virkra samvistaslita. Frávik ákvæðisins miði að því að hjón hafi tök á að reyna sættir með því að endurvekja samvistir um skamma hríð, án þess að réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng falli niður. Búi sanngirni þar að baki og viðleitni til að efla sáttahlutverk skilnaðar að borði og sæng. Orðalag ákvæðisins sé vissulega teygjanlegt, en veiti grundvöll til frjálslegrar túlkunar. Með vísan til alls framanritaðs þykir ljóst að hjónin tóku upp samvistir að nýju á vordögum 2006 og varaði sambúð þeirra í rúman þrjá og hálfan mánuð. Við upphaf sambúðarinnar voru um fjórir mánuðir liðnir frá því að þau fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Í ljósi 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 telur dómurinn að hin endurnýjaða sambúð aðila hafi verið lengri en svo að geti talist skammvinn tilraun til að endurvekja samvistir þeirra, og um leið lengri en löggjafinn hafi ætlað aðilum til að ná þeim markmiðum sem að var stefnt með lögfestingu ákvæðisins. Við sambúð aðilanna féllu því niður réttaráhrif skilnaðar og borði og sæng. Ber því að hafna kröfu stefnanda um lögskilnað milli aðila. Dóminn kvað upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Kröfu stefnanda, M, um lögskilnað milli hans og stefndu, K, er hafnað. Stefnandi greiði stefndu málskostnað að fjárhæð 400.000 krónur.
Mál nr. 405/2005
Iðnaðarlög Atvinnuréttindi
X, sem var ítalskur ríkisborgari, var ákærður fyrir brot gegn iðnaðarlögum með því að hafa starfað að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið trésmíðum, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Samkvæmt reglugerð um löggiltar iðngreinar voru trésmíðar ekki meðal slíkra greina, en það var á hinn bóginn húsasmíði. Í héraðsdómi var talið unnt með stoð í 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 að fella dóm á málið eins og iðngreinin hefði verið tilgreind sem húsasmíði í ákæru. Hæstiréttur taldi að með því hefði verið farið út fyrir heimild ákvæðisins, auk þess sem varhugavert væri að slá því föstu að vörn hefði ekki orðið áfátt vegna þessa, enda yrði ekki séð að málflytjendum hefði í héraði gefist kostur á að tjá sig um þetta efni. Var því talið óhjákvæmilegt við úrlausn málsins að horfa aðeins til orðalags ákæru. Háttsemin sem þar var lýst gat ekki fallið undir það ákvæði iðnaðarlaga sem X var borinn sökum um að hafa brotið gegn og jafnframt lá ekki fyrir viðhlítandi lýsing á þeim verkum sem X sinnti í starfi sínu þannig að taka mætti afstöðu til þess hvort þau hafi átt undir löggilta iðngrein. Vegna þessara annmarka á ákæru og reifun málsins var talið óhjákvæmilegt að vísa því af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Mál þetta var höfðað með ákæru sýslumannsins á Seyðisfirði 10. febrúar 2005, þar sem ákærða, sem er ítalskur ríkisborgari í þjónustu verktakafélagsins Impregilo S.p.A., var gefið að sök brot gegn iðnaðarlögum nr. 42/1978 með áorðnum breytingum með því að hafa starfað „við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið trésmíðar, sem verkstjóri smíðaverkstæðis er framleiðir mót við KAR-11, síðan 1. ágúst 2004, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum.“ Í 1. gr. reglugerðar nr. 940/1999 um löggiltar iðngreinar, sem sett var með stoð í 1. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga, eru trésmíðar ekki meðal slíkra greina, en það er á hinn bóginn húsasmíði. Í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari unnt með stoð í 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að fella dóm á málið eins og heiti þeirrar iðngreinar, sem það varðar, hefði verið tilgreint á sama hátt og í fyrrnefndu ákvæði reglugerðar nr. 940/1999. Með því var farið út fyrir þá heimild, sem fram kemur í 2. málslið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 til að dæma ákærða áfall þótt aukaatriði brots séu ekki skýrt eða rétt greind í ákæru, auk þess sem varhugavert var að slá því föstu, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi, að vörn hafi ekki orðið áfátt vegna þessa, enda verður ekki séð að málflytjendum hafi í héraði gefist kostur á að tjá sig um þetta efni. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt við úrlausn málsins að horfa aðeins til þess orðalags, sem fram kemur í ákæru. Háttsemin, sem þar er lýst eftir orðanna hljóðan, getur ekki átt undir 6. tölulið 1. mgr. 15. gr., sbr. 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga, sem ákærði er borinn sökum um að hafa brotið gegn. Auk þess liggur engan veginn fyrir viðhlítandi lýsing á þeim verkum, sem ákærði sinnti í fyrrgreindu starfi, þannig að taka mætti afstöðu til þess hvort þau hafi átt undir löggilta iðngrein, eftir atvikum að neyttu því úrræði, sem fram kemur í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 2. gr. laga nr. 70/1954. Vegna þessara annmarka á ákæru og reifun málsins er óhjákvæmilegt að vísa því af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, í héraði, Þórarins V. Þórarinssonar héraðsdómslögmanns, og fyrir Hæstarétti, Jónatans Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur handa hvorum. Málið, sem tekið var til dóms 19. maí sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Seyðisfirði, útgefinni 10. febrúar 2005 á hendur X, kt. [...], Laugarási við Kárahnjúka, Fljótsdalshéraði “fyrir brot á iðnaðarlögum, með því að hafa starfað við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið trésmíðar, sem verkstjóri smíðaverkstæðis er framleiðir mót við KAR-11, síðan 1. ágúst 2004, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Telst þetta varða við 6. tl. 15. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978, sbr. 3. mgr. 2. gr. sömu laga, sbr. einnig reglugerð nr. 495/2001”. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður og honum tildæmd málsvarnarlaun úr ríkissjóði. I. Miðvikudaginn 19. janúar 2005 gaf X, ákærði í máli þessu, skýrslu hjá lögreglunni á Seyðisfirði. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslunni var ástæða skýrslutökunnar sú að lögreglu höfðu borist upplýsingar um að ákærði hafi verið við störf við Kárahnjúka síðan 1. ágúst 2004 og á þeim tíma starfað sem verkstjóri smíðaverkstæðis er framleiðir mót við KAR-11 án þess að hafa öðlast viðurkenningu til slíkra starfa hér á landi í samræmi við ákvæði 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga nr. 42 frá 1987. Ákærði kvaðst hafa hafið störf hjá Impregilo 1. ágúst 2004 og vera verkstjóri í trésmíðadeild/verkstæði, sem staðsett sé við KAR-11, og stjórna og hafa umsjón með störfum 5 manna. Hann starfi sem trésmiður og vinna hans felist aðallega í smíði móta og uppsetningu kerfismóta. Hann fái teikningar frá tæknideild Impregilo, sem hann fari yfir, og ákveði hvernig staðið skuli að smíðinni. Hann byrji iðulega á að gera módel af því sem smíða eigi. Samþykki yfirmaður hans, sem sé yfirmaður steypudeildar, módelið þá séu fleiri smíðuð. Hann hafi lært í ítölskum skóla í fjögur ár og lært að gera teikningar. Þá hafi hann einnig fengið verklega kennslu í húsasmíði. Hann hafi ekki vitað að hann þyrfti viðurkenningu á starfsréttindum sínum til að mega starfa hér á landi. Í yfirlýsingu starfsmannadeildar Impregilo kemur fram að ákærði starfi fyrir fyrirtækið á Ítalíu og að hann hafi frá 1. ágúst 2004 verið staðsettur í útibúi fyrirtækisins á Íslandi og verði í 12 mánuði í samræmi við reglur Evrópubandalagsins. Hann hafi einungis unnið, sem starfsmaður fyrirtækisins, á vinnusvæði Kárahnjúkavirkjunar. Hann sé venjulega ábyrgur fyrir framkvæmd og verkstjórn hóps af 4-6 starfsmönnum þeirra, sem vinni við undirbúning og byggingu á sérstökum, smíðuðum mótum fyrir steypumannvirki stíflunnar á vinnusvæði Kárahnjúkavirkjunar, eftir fyrirmælum frá þeirri tæknideild sem sé ábyrg fyrir verkefnum á vinnusvæðinu. Framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Við skýrslutöku fyrir dómi kvaðst ákærði hafa verið ráðinn til starfa hjá Impregilo á Ítalíu og sendur hingað til starfa. Hann starfi sem smiður en ekki faglærður trésmiður og vera sérhæfður í gerð steypumóta. Hann sé yfirmaður fjögurra eða fimm manna, sem starfi sem smiðir, en hann viti ekki hvort þeir séu réttindamenn. Yfir honum séu verkfræðingar eða tækniteiknarar sem feli honum verkefni, sem hann stjórni síðan hvernig séu framkvæmd. Hann stjórni þannig vinnunni en sé ekki ábyrgur fyrir verkinu. Yfirmaður steypumótasviðs fari yfir síðan yfir verkið á byggingastað og verkkaupi taki verkið út áður en að steypan sé sett í mótin. Hann hafi stundað nám í fjögur ár en ekki lokið því. Hann sé því ekki faglærður og hafi ekki rétt til að nota starfsheitið smiður. A forstöðumaður Svæðisskrifstofu Vinnumiðlunar á Austurlandi staðfesti fyrir dóminum að hörgull hefði verið á iðnaðarmönnum á svæðinu. Vitnið B, sem er ábyrg fyrir íslenska hluta starfsmannahalds Impregilo við Kárahnjúka, staðfesti fyrir dóminum að verulegur skortur hefði verið á kunnáttumönnum í mótauppslætti og rafvirkjun á íslenskum vinnumarkaði frá því að framkvæmdirnar við Kárahnjúka hófust. Kvað hún nánast engar umsóknir hafa borist um slík störf. Þeir sem hefðu sótt um vinnu og fullnægt almennum hæfisskilyrðum hefðu fengið vinnu. Kvað hún það sína túlkun að þar sem í samningi um kaup og kjör við virkjunarframkvæmdirnar í launaflokk I-1 væri talað um iðnaðarmenn sem ekki uppfylla skilyrði fyrir launaflokk I-2, þ.e. er iðnaðarmenn með sveinspróf og a.m.k. 3 ára starfsreynslu, sé átt við þá sem ekki séu með íslensk iðnréttindi eða iðnskólagengnir á Íslandi en hafi iðnpróf og starfsreynslu frá öðrum löndum Evrópu eða utan Evrópu. Ákærði mundi flokkast undir I-1 en hugsanlega fái hann laun samkvæmt I-2. II. Ákærði í máli þessu, sem er ítalskur ríkisborgari, er gefið að sök brot á iðnaðarlögum nr. 42/1978 með því að hafa starfað við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið trésmíðar, sem verkstjóri smíðaverkstæðis eins og nánar er lýst í ákæru, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Trésmíði er ekki meðal löggiltra iðngreina samkvæmt reglugerð nr. 940/1999 um löggiltar iðngreinar. Af verknaðarlýsingu í ákæru þykir hins vegar ljóst að með trésmíði sé átt við húsasmíði sem er löggilt iðngrein. Þykir þessi ágalli á ákæru ekki valda því að dómur verði ekki lagður á málið enda hefur vörnum ekki orðið áfátt vegna þessa, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt 1. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978 er gildissvið þeirra handiðnaður, sem iðnaðarmenn falla undir, og verksmiðjuiðnaður. Fyrir liggur að ákærði vann það starf sem lýst er í ákæru. Samkvæmt því og nánari lýsingu ákærða á starfi sínu og yfirlýsingu Impregilo um störf ákærða í þágu félagsins þykir engum vafa undirorpið að um iðnaðarstarf er að ræða í skilningi laganna þ.e. starf við húsasmíði. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga má enginn reka iðnað hér á landi í atvinnuskyni nema hann hafi fengið til þess leyfi samkvæmt lögunum. Til að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið um réttindi ríkisborgara eða lögaðila í aðildarríkjunum til að taka upp störf í iðnaði hér á landi á grundvelli starfsreynslu var með breytingarlögum nr. 40/1997 gerð breyting á iðnaðarlögum nr. 42/1978. Við 2. gr. laganna bættust 2. og 3. mgr. Í 2. mgr. er kveðið á um að þrátt fyrir ákvæði laganna hafi ríkisborgarar eða lögaðilar aðildarríkjanna rétt til að starfa í iðnaði á grundvelli skuldbindinga Íslands um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki. Rétturinn nær einnig til ríkisborgara eða lögaðila aðildarríkja stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu í öðru aðildarríki stofnsamningsins eftir gildistöku breytingarlaga nr. 76/2002. Þá er í 2. mgr. 2. gr. kveðið á um að ráðherra geti kveðið nánar á um þennan rétt í reglugerð. Í 3. mgr. er síðan kveðið á um að lögreglustjórar skuli staðfesta réttmæti gagna um starf og starfsþjálfun eftir að viðkomandi félagi iðnaðarmanna, m.a. landssamtökum meistara og sveina, hefur verið gefinn kostur á að segja álit sitt. Er slík staðfesting lögreglustjóra ígildi leyfis til starfa í iðnaði. Ágreiningur er um hvernig skýra beri orðin “starfa í iðnaði” í 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga. Í athugasemdum við frumvarp til breytingarlaga 40/1997 segir að verði frumvarpið samþykkt, geti ríkisborgarar EES-ríkja öðlast rétt til starfa í iðngreinum á grundvelli starfsreynslu og starfsþjálfunar. Viðkomandi geti þó ekki titlað sig sveina eða meistara. Þá þykir mega geta þess að í umsögn fjárlagaskrifstofu, Fjármálaráðuneytisins um frumvarpið kemur fram að áformuð breyting miði að því að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. iðnaðarlaga, hafi ríkisborgarar eða lögaðilar aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið rétt til að reka hér iðnað og starfa sjálfstætt eða sem launþegar í iðnaði á grundvelli skuldbindinga um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki. Með hliðsjón af skuldbindingum þeim sem verið var að efna með lögfestingu ákvæðis 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga, orðalagi ákvæðisins og tilvitnuðum athugasemdum þykir ljóst að skýra beri orðin “starfa í iðnaði” í ákvæðinu þannig að það taki til allra starfa í löggiltum iðngreinum hvort sem þau eru unnin af launþegum eða eftir atvikum sjálfstætt starfandi. Gildir ákvæðið þannig um ákærða þó að hann sé launamaður. Þó að í 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga sé ekki kveðið á um að þeir sem málgreinin gildir um skuli afla sér staðfestingar samkvæmt 3. mgr. greinarinnar til að öðlast rétt til starfa, verður ekki fram hjá því litið að í áðurnefndri 2. mgr. kemur fram að ráðherra geti kveðið nánar á um rétt þeirra til að starfa hér í reglugerð. Það hefur ráðherra gert með reglugerð nr. 495/2001 um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki sem innleiðir tilskipun Evrópusambandsins nr. 1999/42/EB með breytingum og viðbótum að svo miklu leyti sem hún tekur til starfa í iðnaði. Af ákvæði 1. ml. 3. gr. reglugerðarinnar sem kveður á um að færa skuli fyrir lögreglustjóra hér á landi sönnur um starf og starfsþjálfun í öðru EES-ríki í samræmi við viðkomandi gerðir og ákvæði 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga um staðfestingu lögreglustjóra á réttmæti gagna um starf og starfsþjálfun, er ljóst að staðfesting lögreglustjóra er ígildi leyfis og skilyrði fyrir því að réttur sá til starfa sem 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga kveður á um verði virkur. Samkvæmt því er þeim sem greinin tekur til óheimilt að starfa hér á landi nema staðfesting lögreglustjóra skv. 3. mgr. 2. gr. liggi fyrir. Frá þeirri meginreglu 3. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga að iðnaðarmenn megi einir vinna iðnaðarstörf er m.a. gerð sú undantekning, sem hér kemur til álita, að óiðnlærðir menn mega vinna að iðnaðarstörfum í sveitum, kauptúnum og þorpum með færri íbúa en 100. Fyrir liggur að mannvirki Kárahnjúkavirkjunar eru byggð á svæðum sem tilheyra Fljótsdalshreppi og Norður-Héraði sem sameinaðist þann 1. nóvember 2004 Austur-Héraði og Fellahreppi þannig að til varð sveitarfélagið Fljótsdalshérað. Þá liggur fyrir að mikill fjöldi þeirra manna sem starfar á virkjanasvæðinu býr að Laugarási á Fljótsdalshéraði við Kárahnjúka en samkvæmt íbúaskrá Hagstofu Íslands voru 372 með lögheimili þar þann 1. desember 2004. Ljóst þykir því að undantekningar ákvæðið um heimild ófaglærðra til iðnaðarstarfa í byggðum þar sem íbúar eru færri en 100 getur ekki átt við. Það varðar sektum samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 15. gr. iðnaðarlaga ef ríkisborgari eða lögaðili aðildarríkis að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eða að stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu starfar hér án þess að staðfesting skv. 3. mgr. 2. gr. liggi fyrir. Í ákvæðinu er að finna sjálfstæða verknaðarlýsingu brots. Þykir þar því vera um að ræða nægilega skýra refsiheimild að samrýmanleg sé 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir liggur að ákærði, sem er ítalskur ríkisborgari, starfar við löggilta iðngrein eins og áður greinir án þess að hafa aflað sér staðfestingar lögreglustjóra á starfsréttindum sínum, sbr. 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga og hefur því ekki öðlast rétt til að starfa í iðnaði hér á landi. Hefur ákærði með því gerst brotlegur við ákvæði 6. tl. 1. mgr. 15. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978, sbr. lög nr. 40/1997 og 76/2002. Þykir refsing ákærða, sem ekki hefur sætt refsingu svo kunnugt sé, hæfilega ákveðin 50.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en ella sæti ákærði fangelsi í 4 daga. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Þórarins V. Þórarinssonar hdl. 90.000 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kveður upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð Ákærði, X, greiði 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 4 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Þórarins V. Þórarinssonar hdl., 90.000 krónur.